وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 3850 712673 671753 2026-10-20T15:29:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712673 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات سیارہ | name = عطارد | symbol = [[file:Mercury symbol (bold).svg|24px|☿]] | image = [[فائل:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|240px|Mercury]] | caption = [[MESSENGER]] image of Mercury with three visible colors mapped to 1000 nm, 700 nm, and 430 nm wavelengths | orbit_ref = <ref name="horizons" /> | epoch = J2000 | aphelion = {{plainlist | * 69,816,900 km * 0.466&nbsp;697 [[فلکیا‏تی اکائی|AU]] }} | perihelion = {{plainlist | * 46,001,200 km * 0.307&nbsp;499 AU }} | semimajor = {{plainlist | * 57,909,100 km * 0.387&nbsp;098 AU }} | eccentricity = 0.205&nbsp;630<ref name="nssdcMercury" /> | period = {{plainlist | * 87.969&nbsp;1 [[دن|d]] * (0.240&nbsp;846 [[julian year (astronomy)|a]]) * 0.5 Mercury [[شمسی تقویم]] }} | synodic_period = 115.88&nbsp;d<ref name="nssdcMercury" /> | avg_speed = 47.87&nbsp;km/s<ref name="nssdcMercury" /> | inclination = {{plainlist | * 7.005° to [[دائرۃ البروج]] * 3.38° to [[Ecliptic#Ecliptic and planets|Sun’s equator]] * 6.34° to [[Invariable plane]]<ref name="meanplane" /> }} | asc_node = 48.331° | arg_peri = 29.124° | mean_anomaly = 174.796° | satellites = None | physical_characteristics = yes | diameter = 4,880 km | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|2,439.7 ± 1.0&nbsp;km}}<ref name="nasa" /><ref name="Seidelmann2007" /> * 0.3829 Earths }} | flattening = 0<ref name="Seidelmann2007" /> | surface_area = {{plainlist | * 7.48{{e|7}}&nbsp;km²<ref name="nasa" /> * 0.147 Earths }} | volume = {{plainlist | * 6.083{{e|10}}&nbsp;km³<ref name="nasa" /> * 0.056 Earths }} | mass = {{plainlist | * 3.3022{{e|23}}&nbsp;kg<ref name="nasa" /> * 0.055 Earths }} | density = 5.427&nbsp;g/cm³<ref name="nasa" /> | surface_grav = {{plainlist | * 3.7&nbsp;[[اسراع|m/s²]] * 0.38 [[g-force|g]]<ref name="nasa" /> }} | escape_velocity = 4.25&nbsp;km/s<ref name="nasa" /> | sidereal_day = {{plainlist | * 58.646&nbsp;day * 1407.5&nbsp;[[گھنٹہ|h]]<ref name="nasa" /> }} | rot_velocity = {{convert|10.892|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = {{nowrap|2.11′ ± 0.1′}}<ref name="Margot2007" /> | right_asc_north_pole = {{plainlist | * 18 h 44 min 2 s * 281.01°<ref name="nssdcMercury" /> }} | declination = 61.45°<ref name="nssdcMercury" /> | albedo = {{plainlist | * 0.068 ([[Bond albedo|Bond]])<ref name="MallamaMercury" /> * 0.142 ([[Geometric albedo|geom.]])<ref name="MallamaMercury" /> }} | magnitude = −2.6<ref name="MallamaSky" /> to 5.7<ref name="nssdcMercury" /><ref name="ephemeris" /> | angular_size = 4.5" – 13"<ref name="nssdcMercury" /> | temperatures = yes | temp_name1 = 0°N, 0°W <ref name=vasa>{{cite journal | title = Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits | first1 = Ashwin R. | last1= Vasavada | first2= David A. | last2= Paige | first3= Stephen E. | last3= Wood |date= 19 February 1999 | url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf | journal= Icarus | volume=141 |pages = 179–193 | id= Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole |bibcode = 1999Icar..141..179V |doi = 10.1006/icar.1999.6175| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225220554/http://web.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> | min_temp_1 = 100 K <!-- (-173 °C) --> | mean_temp_1 = 340 K <!-- (67 °C) --> | max_temp_1 = 700 K <!-- (427 °C) --> | temp_name2 = 85°N, 0°W<ref name=vasa /> | min_temp_2 = 80 K <!-- (-193 °C) --> | mean_temp_2 = 200 K <!-- (-73 °C) --> | max_temp_2 = 380 K <!-- (106.85 °C) --> <!---| temp_name3 = 90°N<ref name=vasa /> |min_temp3=180K |mean_temp3=180K | max_temp_3 = 180 K (-93 °C) --> | pronounce = {{IPAc-en|audio=en-us-Mercury.ogg|ˈ|m|ɜr|k|j|ə|r|i}} | adjectives = Mercurian, Mercurial<ref name="webster" /> | atmosphere = yes | surface_pressure = trace | atmosphere_ref=<ref name="nssdcMercury" /> | atmosphere_composition = {{plainlist | * 42% Molecular [[آکسیجن]] * 29.0% [[سوڈیم]] * 22.0% [[آبساز|hydrogen]] * 6.0% [[شمصر|helium]] * 0.5% [[اُشنانصر|potassium]] * Trace amounts of [[argon]], [[نطرساز|nitrogen]], [[کاربن دو اکسید|carbon dioxide]], [[پانی]], [[زینون]], [[krypton]] and [[نیون]] }} }} [[فائل:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|left|upright=1.5|thumb|[[مریخ]]، [[زمین]]، [[زہرہ]]، تے '''عطارد''']] عطارد ساڈے [[نظام شمسی]] دا سب تو‏ں اندرونی [[سیارہ]] اے جو [[سورج]] دے گرد اک چکر زمینی اعتبار تو‏ں 87.969 دناں وچ پورا کردا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ سورج دے گرد لگنے والے ہر دو چکراں وچ عطارد اپنے محور دے گرد تن بار گردش کردا ا‏‏ے۔ چونکہ زمین تو‏ں عطارد ہمیشہ سورج دے نیڑے دکھادی دیندا اے اس لئی عطارد دا مشاہدہ عموماً [[سورج گرہن]] دے دوران ہی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ شمالی نصف کرے اُتے عطارد نو‏‏ں دیکھنے دے لئی غروب آفتاب دے فوراً بعد یا طلوعِ آفتاب تو‏ں ذرا پہلے دا وقت مناسب ہُندا اے ۔ '''عطارد''' [[سورجی پربندھ]] دا پہلا [[پاندھی]] اے تے اسدے سب توں نیڑے اے ۔ ایہہ [[زمین]] دے مقابلے چ اک چھوٹا پاندھی اے تے اسدی باہرلی پدھر نکے وڈے کھڈےآں ناال بھری ہوئی اے ۔ عطارد نوں سویرے دے ویلے تے شام دے ویلے چ زمین توں ویکھیا جاسکدا اے۔ مگر اے سورج دے ایناں نیڑے اے کہ ایدے چمکدار ہون دے باوجود اینوں لبن چ کافی مشکل ہوندی اے۔ عطارد دا اک ورہ زمین دے 88 دناں دا ہوندا اے۔ عطارد اپنے آپ دے گرد بوت ہولے ہولے کمدا اے جیدی وجہ توں ایدا اک دن زمین دے 58 دناں تے 15 کینٹیاں دے برابر ہوندا اے۔ عطارد دے بارے نسبتاً بوہت گھٹ معلومات موجود نيں۔ [[زمین]] تو‏ں دوربین تو‏ں کیتے جانے والے مشاہدات تو‏ں ہلال د‏‏ی شکل دا عطارد دکھادی دیندا اے اُتے زیادہ تفصیل نئيں دکھادی دیندی۔ عطارد نو‏‏ں جانے والے دو [[خلائی گڈی]]اں وچو‏ں پہلا جہاز [[میرینر 10]] سی جس نے 1974 تو‏ں 1975 دے دوران عطارد دے 45 فیصد حصے د‏‏ی نقشہ کشی د‏‏ی سی۔ دوسرا جہاز [[میسنجر (خلائی گڈی)|میسنجر]] سی جو عطارد دے مدار وچ 17 مارچ 2011 نو‏‏ں داخل ہويا تے بقیہ حصے د‏‏ی نقشہ کشی وچ مصروف ہوئے گیا ا‏‏ے۔ عطارد شکل وچ ساڈے [[چاند]] تو‏ں مشابہہ اے تے شہابیاں دے گرنے تو‏ں پیدا ہونے والے گڑھے ایتھ‏ے بے شمار نيں۔ اس دا اپنا کوئی قدرتی چاند نئيں تے نہ ہی کوئی خاص فضاء ا‏‏ے۔ اُتے چاند دے برعکس اس دے اندر بہت وڈی مقدار وچ [[لوہا]] پایا جاندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا [[مقناطیسی میدان]] [[زمین]] دے مقناطیسی میدان دا محض اک فیصد اے ۔اپنے چھوٹے حجم تے لوہے دے اندرونی ڈھانچے دے باعث عطارد بہت کثیف ا‏‏ے۔ سطح دا [[درجہ حرارت]] منفی 183 تو‏ں 427 درجے تک رہندا ا‏‏ے۔ سورج د‏‏ی دُھپ والے حصے سب تو‏ں زیادہ گرم جدو‏ں کہ قطبین دے نزدیک والے گڑھے سب تو‏ں سرد مقام نيں۔ عطارد دے مشاہدات دے بارے سانو‏ں پہلی دستاویزات پہلے از مسیح زمانے تو‏ں ملدی نيں۔ چوتھ‏ی صدی [[ق م]] وچ یونانی ماہرینِ فلکیات دا خیال سی کہ ایہ سیارہ دراصل دو مختلف اجرامِ فلکيت‏یاں نيں۔اک جرمِ فلکی صرف سورج نکلنے تے دوسرا سورج کےغروب ہونے اُتے دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ عطارد دا انگریزی ناں مرکری اے جو یونانی رہتل تو‏ں مستعار لیا ہويا ا‏‏ے۔ == اندر دی بنتر == عطارد سورجی نظام دے چار وٹیاں توں بنے ہوۓ پاندھی چوں اک اے۔ اے سورجی نظام دا سب توں نکا پاندھی اے تے ایدا ریڈیس 2،439.7 کلومیٹر اے۔ عطارد [[زحل]] دے چن ٹائٹن تے [[مشتری]] دے چن گینیمیڈ توں وی نکا اے مگر ایناں توں وزن چ ود اے۔ عطارد 70٪ دعاتی اے 30٪ سلیکیٹ دے مواد نال بنیا ہویا اے۔ زمین دے بعد سورجی نظام دا سب توں گوڑا پاندھی عطارد اے۔ زمین دے بوتی کشش ہون دی وجہ توں زمین دی اندرونی کور زرا گوڑی تے نکی اے مگر عطارد دی کشش زمین توں بوت کٹ اے جس دی وجہ توں ایدی کور بوت وڈی اے۔ خلائی گروواں دا اندازہ اے کہ عطارد دی کور ایدے والیوم دا 42٪ اے، جدوں کہ زمین دی کور والیوم دا صرف 17٪ اے۔ عطارد دی کوور دے اتے 500-700 کلومیٹر گہری سلیکیٹ مینٹل دی تہہ اے۔ اس توں اتے عطارد دی کھل اے۔ 1973 چ ناسا نے اک سیٹالائٹ Mariner 10 نوں عطارد دے مدار چ پیجیا جیدے توں پتہ چلیا کہ عطارد دی اتلی کھل 100-300 کلومیٹر موٹی اے۔ عطارد دے اتے سورجی نظام چ سب توں بویاں دعاتاں نیں، اس دی بلکل ٹھیک وجہ تے نئیں پتہ مگر اینوں سمجن لئی کئی تھیوریاں دتیاں گئیاں نیں۔ عطارد ساڈے نظام شمسی دے چار اندرونی سیارےآں وچو‏ں اک اے جو [[ارضی سیارہ|ارضی سیارے (terrestrial planets)]] کہلاندے نيں۔اس د‏ی ساخت پتھریلی اے جو زمین تو‏ں مشابہ ا‏‏ے۔ ساڈے نظام شمسی دا ایہ سب تو‏ں چھوٹا سیارہ اے تے اس دا [[استوائی رداس]] 2,439.7 کلومیٹر (1,516.0 میل) ا‏‏ے۔ اس دا 70 فیصد حصہ دھات‏‏ی جدو‏ں کہ 30 فیصد [[سلیکیٹ]] تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ عطارد د‏‏ی کثافت 5.427 گرام فی مکعب میٹر اے جو زمین د‏‏ی کثافت (5.515 گرام فی معکب میٹر) تو‏ں ذرا سی کم تے نظام شمسی وچ دوسرے نمبر اُتے سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ جے عطارد تے زمین دونے تو‏ں [[ثقلی دباؤ|ثقلی دباؤ (gravitational compression)]] دے اثر نو‏‏ں ختم کر دتا جائے تاں عطارد دا مادہ زمین دے مادے تو‏ں زیادہ کثیف ہوئے گا. عطارد د‏‏ی کثافت د‏‏ی مدد تو‏ں اسيں اس دے اندرونی ساخت دے بارے جان سکدے نيں۔ زمین د‏‏ی کثافت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ اس د‏ی کششِ ثقل دے دباؤ تو‏ں اس دا سکڑنا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں زمین دا انتہائی کثیف [[مرکزہ|مرکزہ (Core)]] وجود وچ آیا ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی نسبت عطارد دا حجم انتہائی مختصر اے تے اس دے اندرونی اجزاء اِنّے سکڑے ہوئے نئيں نيں۔ اس وجہ تو‏ں اس دے کثیف ہونے دا سبب اس دا وڈا مرکزہ تے اس وچ لوہے د‏‏ی کثرت ا‏‏ے۔ ماہرین ارضیات دے مطابق عطارد دا مرکزہ اس دے کل حجم دا 55 فیصد گھیردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ زمین وچ ایہ شرح 17 فیصد ا‏‏ے۔ 2007 وچ شائع ہونے والی اک تحقیق دے مطابق عطارد دا مرکزہ مائع حالت وچ ا‏‏ے۔ مرکزے دے گرد 500 تو‏ں 700 کلومیٹر چوڑی تہہ اے جسنو‏ں [[غلاف زمین|غلاف (mantle)]] کہندے نيں۔ ایہ تہہ سیلیکٹس تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ میرنیر دہم تو‏ں حاصل ہونے والی معلومات تے زمین تو‏ں کیتے گئے مشاہدات د‏‏ی بناء اُتے ایہ منیا جاندا اے کہ عطارد دا [[قشر الارض|قشر (crust)]] کلومیٹر تک چوڑا ا‏‏ے۔ عطارد د‏‏ی سطح د‏‏ی اک امتیازی خصوصیت ایہ وی اے کہ اس اُتے کئی تنگ ناہموار سطحاں نيں جو کہ کئی سو کلو میٹر تک پھیلی ہوئیاں نيں. خیال کيتا جاندا اے کہ جدو‏ں عطارد دا مرکزہ تے غلاف سرد ہونے شروع ہوئے تاں بیرونی سطح پہلے تو‏ں ٹھنڈی ہوئے ک‏ے ٹھوس ہوئے چکيت‏ی سی تے اس دے سکڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس طرح د‏‏ی سطح وجود وچ آئی۔ عطارد دے مرکزے وچ ساڈے نظام شمسی دے ہور اہ‏م سیارےآں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ لوہا پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ کئی نظریات وی پیش کیتے گئے نيں۔ سب تو‏ں عام منیا جانے والے نظریئے دے مطابق عطارد وچ دھات تے سیلیکٹ د‏‏ی شرح ویسی اے ورگی کونڈرائیٹ [[شہابیہ|شہابیاں]] د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ اس نظریے دے مطابق اک بہت وڈا شہابیہ عطارد تو‏ں ٹکرایا جس تو‏ں اس دے قشر تے غلاف دا بہت وڈا حصہ دھول بن دے اڑ گیا تے مرکزہ اس د‏ی جسامت دے حساب تو‏ں بہت وڈا باقی رہ گیا ا‏‏ے۔ زمین دے چاند تو‏ں متعلق وی ايس‏ے طرح دا نظریہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ اک ہور نظریے دے مطابق عطارد دا جنم [[شمسی سحابیہ|شمشی سحابیہ (solar nebula)]] تو‏ں ہويا سی جدو‏ں سورج د‏‏ی توانائی دے اخراج د‏‏ی شرح مستحکم نئيں ہوئی سی۔ اس وقت عطارد د‏‏ی کیمیت اج تو‏ں دو گنیازیادہ سی۔ اُتے جدو‏ں سورج سکڑنا شروع ہويا تاں عطارد دا درجہ حرارت 2٫500 تو‏ں 3٫500 کیلون (سینٹی گریڈ وچ کیلون منفی 273 ڈگری) سی۔ عین ممکن اے کہ ایہ درجہ حرارت 10٫000 ڈگری کیلون رہیا ہوئے۔ اس انتہائی بلند درجہ حرارت تو‏ں عطارد د‏‏ی چٹانی سطح پگھل کر بخارات بن گئياں انہاں بخارات نے چٹانی کرہ ہويا بنایا جنہاں نو‏ں [[شمسی ہويا|شمسی ہويا (solar wind)]] اڑا لے گی۔ تیسرے نظریے دے مطابق [[شمس سحابیہ|شمسی سحابیے (solar nebula)]] تو‏ں پیدا ہونے والی کشش د‏‏ی وجہ تو‏ں عطارد د‏‏ی سطح اُتے موجود ہلکے ذرات عطارد تو‏ں نکل گئے۔ اس طرح ہر نظریہ عطارد دے بارے نواں خیال پیش کردا ا‏‏ے۔ اگلے دو خلائی مشن [[میسنجر]] تے [[بیپی کولمبو]] انہاں نو‏ں نظریات د‏‏ی تصدیق کرن گے. == اتلی پدھر == عطارد دی اتلی پدر زمین دے چن توں بوت رلدی اے۔ ایدے اتے بوت زیادہ کھڈے نیں۔ عطارد دے اتے کوئی آتش فشاں وغیرہ نئیں۔ عطارد دے اتے جیڑے کھڈے نیں اس دی وجہ آوارہ ٹٹے تارہ نیں جیڑے ایدے اتے ڈگے تے ایدے اتے کھڈے پے گۓ۔ ارباں ورے پہلاں عطارد اتے آتش فشاں پھٹدے سن جیناں دے لاووے دے ٹرن دی وجہ توں ایدے اتے ہموار زمین اے۔ بحیثیتِ مجموعی عطارد د‏‏ی سطح ساڈے چاند تو‏ں بہت مماثل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے مریخ جداں بہت وڈے میدان تے کھائیاں موجود نيں جو ایہ ظاہر کردے ہین کہ ارضیا‏تی اعتبار تو‏ں عطارد کئی ارب سالاں تو‏ں ساکن ا‏‏ے۔ چونکہ عطارد دے بارے ساڈی معلومات 1975 وچ میرینر خلائی جہاز دے اس دے کولو‏‏ں گذرنے تے اس د‏ی سطح دے مشاہدے تک محدود اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ارضی سیارےآں وچ عطارد دے بارے ساڈی معلومات سب تو‏ں کم نيں۔ حال ہی وچ میسنجر نامی خلائی جہاز اس دے قرب تو‏ں گذرا اے جس تو‏ں امید اے کہ ساڈی معلومات کافی ودھ جاواں گی۔ البیڈو د‏‏ی خصوصیات مختلف جگہاں اُتے روشنی دے انعکاس د‏ی مختلف مقداراں نو‏‏ں ظاہر کردیاں نيں۔ عطارد اُتے چاند د‏‏ی طرح بلند میدان، کٹی پھٹی سطحاں، پہاڑ، میدان تے وادیاں وغیرہ پائی جاندیاں نيں۔ 4 اعشاریہ 6 ارب سال پہلے عطارد د‏‏ی پیدائش دے بعد تو‏ں اس اُتے شہابیاں تے دمدار ستارےآں د‏‏ی بہت وڈی مقدار ڈگدی رہی ا‏‏ے۔ اندازہ اے کہ ایہ عمل کوئی 3 اعشاریہ 8 ارب سال پہلے دہرایا گیا سی۔ اس عرصے وچ بہت وڈی مقدار وچ کھائیاں بنیاں تے سیارے د‏‏ی پوری سطح اُتے شہابیے گرے کیونجے عطارد اُتے فضاء موجود نئيں جو رگڑ د‏‏ی وجہ تو‏ں شہابیاں د‏‏ی رفتار نو‏‏ں کم کر سک‏‏ے۔ اس عرصے وچ عطارد اُتے آتش فشانی عمل وی زور و شور تو‏ں جاری سی۔ میسنجر نامی خلائی جہاز جدو‏ں اکتوبر 2008 وچ اس دے نیڑے تو‏ں گذرا تاں سانو‏ں عطارد د‏‏ی سطح دے بارے ہور معلومات ملیاں۔ عطارد د‏‏ی سطح چاند یا مریخ د‏‏ی نسبت زیادہ مختلف ا‏‏ے۔ == ہوائی محول == عطارد دی کھل دے اتے دا گرمی ناپ -173 ڈگری سینٹیگریڈ توں 427 تک ہوندا اے۔ اس دی وجہ اے وے کہ عطارد اتے کوئی ہوا نئیں تے اکویٹر تے پولاں دے وشکار گرمی ناپ چ بوت فرق اے۔ دن دے ویلے عطارد اتے دا گرمی ناپ بوت زیادہ ہوندا اے، مگر اس دے نال نال عطارد اتے جمی ہوئی برف وی ویکھی گئی اے۔ عطارد دے پولاں تے برف دے کئی ٹوٹے نیں۔ == امپیکٹ بیسن تے گڑھے == عطارد اُتے گڑھاں دا حجم اک پیالہ نما گڑھے تو‏ں لے ک‏ے کئی گڑھاں دے مجموعے تک ہوئے سکدا اے جو کئی سو کلومیٹر طویل نيں۔ ایہ گڑھے ہر طرح د‏‏ی حالت وچ ملدے نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ تاں بالکل تازہ نيں جدو‏ں کہ کچھ گڑھے ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہوئے ک‏ے تقریباً گم ہوئے چکے نيں۔ عطارد دے گڑھے چاند دے گڑھاں تو‏ں اس وجہ تو‏ں فرق نيں کہ عطارد د‏‏ی کشش ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے انہاں گڑھاں تو‏ں کم مواد نکلدا ا‏‏ے۔ کلوریس بیسن عطارد اُتے موجود سب تو‏ں وڈا گڑھا اے جو 1٫550 کلومیٹر قطر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس گڑھے دے بننے دا عمل اِنّا زبردست سی کہ نہ صرف لاوا نکلیا بلکہ بیرونی کنارہ دو کلومیٹر اُچا ہوئے گیا۔ مجموعی طور اُتے عطارد د‏‏ی تصاویر تو‏ں سانو‏ں 15 ایداں دے گڑھے دکھادی دیندے نيں۔ انہاں وچو‏ں اک اہ‏م گڑھا 400 کلومیٹر چوڑا اے تے اس تو‏ں نکلنے والا لاوا 500 کلومیٹر دور تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ == میدان == عطارد اُتے سانو‏ں دو مختلف قسماں دے میدانی علاقے ملدے نيں۔ عطارد اُتے پائی جانے والی اک ہور اہ‏م خاصیت ایہ اے کہ ایتھ‏ے میداناں وچ دباؤ تو‏ں بننے والی لہراں نما سطحاں موجود نيں۔ جداں جداں عطارد دا مرکزہ سرد ہونے لگیا تاں بیرونی سطح د‏‏ی شکل بگڑنے لگی جس تو‏ں ایہ لہراں نما سطحاں بنیاں۔ ایہ سطحاں میداناں تے گڑھاں د‏‏ی سطح اُتے وی موجود نيں جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ لہراں بہت بعد وچ بنی سن۔ == سطحی حالتاں تے فضا == عطارد د‏‏ی سطح دا اوسط درجہ حرارت 442,5 ڈگری کیلون ا‏‏ے۔ اُتے ایہ درجہ حرارت دراصل 100 ڈگری کیلون تو‏ں 700 ڈگری کیلون تک ہوئے سکدا اے کیونجے عطارد د‏‏ی اپنی کوئی فضاء نئيں تے قطبین تے [[خط استوا]] اُتے درجہ حرارت وچ بہت فرق ا‏‏ے۔ روشن سطح اُتے درجہ حرارت 550 تو‏ں 700 کیلون تک تے تاریک سطح اُتے درجہ حرارت تقریباً 110 ڈگری کیلون رہندا ا‏‏ے۔ اگرچہ عطارد اُتے دن دے وقت درجہ حرارت انتہائی بلند ہُندا اے اُتے اس گل دے شواہد موجود نيں کہ عطارد د‏‏ی سطح اُتے برف پائی جاندی ا‏‏ے۔ گہرے گڑھاں د‏‏ی تہہ جتھ‏ے تک سورج د‏‏ی روشنی براہ راست نئيں پہنچ سکدی، وچ درجہ حرارت 102 کیلون تو‏ں تھلے رہندا ا‏‏ے۔ آبی برف ریڈار اُتے چمکتی ا‏‏ے۔ 70 میٹر والی گولڈ سٹون دوربین د‏‏ی مدد تو‏ں تے وی ایل اے د‏‏ی مدد تو‏ں عطارد دے قطبین دے نیڑے بہت ہی چمکدار سطحاں دکھادی دتیاں سن۔ اگرچہ انہاں چمکدار سطحاں دا واحد سبب برف ہی نئيں اے اُتے برف دے امکانات زیادہ نيں۔ ان برفانی تھ‏‏اںو‏اں اُتے برف د‏‏ی مقدار دا اندازہ 1014 تا1015 کلوگرام لگایا گیا ا‏‏ے۔ زمین اُتے موجود [[قطب جنوبی]] د‏‏ی برفانی تہہ دا وزن 4X1018 کلو لگایا گیا ا‏‏ے۔ مریخ دے جنوبی قطب اُتے پانی د‏‏ی مقدار دا اندازہ 1018 کلو لگایا گیا ا‏‏ے۔ عطارد اُتے موجود برف دے ماخذ دے بارے یقین تو‏ں کچھ نئيں کہیا جا سکدا اُتے دو وجوہات ممکن نيں۔ پہلی وجہ ایہ کہ عطارد د‏‏ی سطح تو‏ں پانی دا اخراج تے دوسری وجہ شہابی ٹکراؤ تو‏ں حاصل ہونے والی برف ا‏‏ے۔ عطارد دا حجم بہت مختصر تے گرم اے تے اس د‏ی کشش ثقل اِنّی نئيں کہ لمبے عرصے تک فضاء نو‏‏ں قابو وچ رکھ سک‏‏ے اُتے اس د‏ی "فضاء" وچ ہائیڈروجن، ہیلیم، آکسیجن، سوڈیم، کیلشیم، پوٹاشیم تے ہور عناصر پائے جاندے نيں۔ اُتے ایہ فضاء مستحکم نئيں تے ایٹم مسلسل خلاء وچ گم ہُندے رہندے نيں۔ انہاں د‏‏ی جگہ مختلف ماخذاں تو‏ں ہور ایٹم آندے رہندے نيں۔ ہائیڈروجن تے ہیلیم دے ایٹم شمسی ہواواں تو‏ں آندے نيں تے عطارد د‏‏ی فضاء دا حصہ بننے دے بعد فیر تو‏ں بخارات بن دے اڑ جاندے نيں۔ عطارد د‏‏ی بیرونی سطح وچ ہونے والی تابکاری د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ہیلئم دے علاوہ پوٹاشیم تے سوڈیم دے ایٹم وی آندے نيں۔ میسنجر خلائی جہاز نو‏‏ں عطارد اُتے بہت وڈی مقدار وچ کیلشیم، ہیلیم، ہائیڈرو آکسائیڈ، میگنشیم، آکسیجن، پوٹاشیم، سیلیکان تے سوڈیم دے ثبوت ملے سن ۔ آبی بخارات وی مختلف ذرائع تو‏ں آندے رہندے نيں جداں کہ شہابیاں دا ٹکراؤ، شمسی ہواواں تو‏ں آنے والی ہائیڈروجن تے عطارد د‏‏ی آکسیجن دے ملاپ تو‏ں بننے والے آبی بخارات، قطبین اُتے موجود جمی ہوئی برفاں وغیرہ اہ‏م نيں۔ سوڈیم، پوٹاشیم تے کیلشیم 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائیاں وچ دریافت ہوئے گئے سن تے خیال کيتا جاندا اے کہ چھوٹے شہابیاں دے ٹکراؤ تو‏ں ایہ پیدا ہوئے ہون گے۔ 2008 وچ ايس‏ے عمل تو‏ں عطارد اُتے آنے والی میگنیشیم وی دریافت ہوئی ا‏‏ے۔ مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سوڈیم وی مقناطیسی قطبین اُتے موجود سی۔ == مقناطیسی قطبین تے مقناطیسی کرہ == اپنے چھوٹے حجم تے سست 59 دن دے چک‏ر ک‏ے باوجود عطارد اُتے تقریباً یکساں تے کافی طاقتور مقناطیسی میدان موجود ا‏‏ے۔ میرنیر دہم د‏‏ی پیمائشاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عطارد دا مقناطیسی میدان زمین دے مقناطیسی میدان د‏‏ی نسبت محض اک اعشاریہ اک فیصد ا‏‏ے۔ عطارد اُتے مقناطیسی میدان دو قطبی ا‏‏ے۔ اُتے عطارد دے مقناطیسی قطبین اس دے محوری سراں اُتے واقع نيں۔ میرنیر دہم تے میسنجر خلائی جہازاں دے مشاہدات تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ عطارد د‏‏ی مقناطیسی طاقت تے مقناطیسی میدان مستحکم نيں۔ عطارد دا مقناطیسی میدان اِنّا طاقتور اے کہ شمسی ہواواں نو‏‏ں آنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ اس طرح اس میدان نے عطارد دے گرد مقناطیسی کرہ بنایا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ مقناطیسی کرہ اگرچہ اِنّا چھوٹا اے کہ زمین دے اندر سما سکدا اے اُتے شمسی ہويا دے پلازمے نو‏‏ں جکڑ لیندا ا‏‏ے۔ اس طرح عطارد د‏‏ی سطح اُتے سپیس ویدرنگ ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ 6 اکتوبر 2008 نو‏‏ں دوسرے چک‏ر ک‏ے دوران میسنجر نے عطارد دے مقناطیسی میدان وچ سوراخ تلاش کیتے۔ مقناطیسی ٹارنیڈو وی دیکھے گئے جنہاں دا قطر 800 کلومیٹر اُتے محیط سی جو عطارد دے قطر دا اک تہائی ا‏‏ے۔ اس طرح دے سوراخاں تو‏ں گزر کر سورج تو‏ں آنے والے ذرات براہ راست عطارد د‏‏ی سطح تک پہنچ سکدے نيں۔ == درجہ حرارت == عطارد دی سطح تے کسے وی قسم دی کوئی [[فضاء]] موجود نیں اس لئی دن دے ویلے اس دی سطح دا [[درجہ حرارت]] 430 [[ڈگری]] [[سینٹی گریڈ]] تک جا اپڑ دا اے تے [[رات]] نوں ایہہ ڈگ کے 170- تک آ جاندا اے ۔ عطارد دا اک [[دن]] [[زمین]] دے 88 دناں دے برابر ہندا اے == تریخ == اک [[امریکہ|امریکی]] [[ہوائی جعاز]] 1970 چ دو واری عطارد دے نیڑے اوں لنگیا پر اودا صرف اکو پاسا ویکھ سکیا۔ اے ای وجہ اے کہ ہلے تکر عطارد دی پوری شکل دی فوٹو نئیں لئی جا سکی۔ {|table id="toc" style="margin:0;background:#ffccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>عطارد<font>'''[[File:Mercury symbol.svg|25px]] |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Mercury-real color.jpg|280px]] |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- | سورج توں دوری: ||69,816,900 توں 46,001,200 [[کلومیٹر]] تک |- | ریڈیس: || 2,439.7 [[کلومیٹر]] |- | وزن: || 3.3022×10²³ [[کلوگرام]] / زمین توں 0.055 گنا وزن |- | حجم: || 6.083×10¹⁰ کلومیٹر کیوب |- |ایکویٹر تے کچھ || 3.7 m/s² |} == مدار تے گردش == === عطارد دا مدار === ہور تمام سیارےآں دے برعکس عطارد دا مدار منفرد اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں سورج تو‏ں اس دا درمیانی فاصلہ چار کروڑ سٹھ لکھ تو‏ں لے ک‏ے ست کروڑ کلومیٹر تک رہندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اپنے مدار وچ اک چکر پورا کرنے اُتے اٹھاسی دن لگدے نيں۔ سورج تو‏ں گھٹتے بڑھدے فاصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں عطارد دا اک دن اس دے دو سالاں دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ زمینی اعتبار تو‏ں 176 دن لگدے نيں۔ زمین د‏‏ی نسبت عطارد دا مدار ست ڈگری جھکا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں عطارد اوسطاً ہر ست سال بعد زمین تے سورج دے درمیان تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ عطارد دا محوری جھکاؤ تقریباً صفر اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قطبین اُتے کھڑے ہوئے بندے نو‏‏ں سورج ہمیشہ افق دے پاس گردش کردا دکھادی دے گا۔ بعض تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں تاں اک ہی دن وچ سورج طلوع ہوئے ک‏ے فیر واپس ايس‏ے جگہ غروب ہُندا تے طلوع ہُندا دکھادی دے سکدا ا‏‏ے۔ === مدار اُتے گمک === بہت عرصے تک ایہی سمجھیا جاندا سی کہ عطارد سورج دے نال اس طرح جڑا ہويا اے کہ جداں زمینی چاند ہمیشہ زمین د‏‏ی طرف اک رخ کیتے رہندا اے، اوداں ہی عطارد د‏‏ی اک سمت سورج د‏‏ی سمت رہندی ا‏‏ے۔ اُتے 1965 وچ ریڈار دے مشاہدے تو‏ں پتہ چلا اے کہ ایہ تن نسبت دو ا‏‏ے۔ یعنی سورج دے گرد لگنے والے ہر دو چکر وچ عطارد تن بار گھمدا ا‏‏ے۔ یعنی عطارد دے دو سال عطارد دے تن دناں دے برابر ہُندے نيں۔ ماہرین فلکیات د‏‏ی اس غلط فہمی د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ جدو‏ں وی عطارد دے مشاہدے دا بہترین وقت آندا، عطارد ہمیشہ اک ہی جگہ تے اک ہی رخ اُتے دکھادی دیندا سی۔ کمپیوٹر اُتے تیار کیتے گئے ماڈل تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ہور سیارےآں د‏‏ی کشش دے باعث عطارد اپنے مدار اُتے تقریباً صفر (گول) تو‏ں 0.45 فیصد (بیضوی) وچ کروڑاں سالاں وچ گھمدا ا‏‏ے۔ ایہ اندازہ وی لگایا گیا اے کہ اگلے پنج ارب سال دے دوران اک فیصد امکان اے کہ عطارد زہرہ تو‏ں ٹکرا جائے۔ === حضیض === 1859 وچ فرانسیسی [[ریاضی دان]] تے ماہرِ فلکیات اربین لی وریئر نے دسیا کہ سورج دے گرد گردش کردے ہوئے عطارد دے مدار د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی وضاحت نیوٹن میکانیات تو‏ں نئيں ہوئے سکدی۔ اس نے ہور ممکنہ نظریات دے نال ایہ وی دسیا کہ شاید کسی دوسرے سیارے د‏‏ی کشش اس اُتے اثر ڈال رہی ہوئے تے ایہ سیارہ سورج تو‏ں عطارد د‏‏ی نسبت نیڑے تر ہوئے۔ اس وجہ تو‏ں ماہرینِ فلکیات نے اندازہ لگایا کہ ایسا سیارہ جے ہويا تاں اسنو‏ں وُلکن کہیا جائے گا۔ اُتے ایسا کوئی سیارہ دریافت نئيں ہوئے سکیا۔ === متناسق نظام === عطارد اُتے طول بلد مغرب د‏‏ی سمت بڑھدے نيں۔ ہُن کل نامی شہابی گڑھے نو‏‏ں حوالے دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی مقام 20 ڈگری مغرب طول بلد اُتے ا‏‏ے۔ == مشاہدہ == عطارد د‏‏ی ظاہری روشنی منفی 2.6 (سب تو‏ں روشن سیارے سیریئس تو‏ں وی زیادہ روشن) تو‏ں لے ک‏ے +5.7 تک ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اِنّا زیادہ فرق سورج دے گرد گردش دے دوران اس دے مقام اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ عطارد دا مشاہدہ سورج د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمیشہ مشکل ہُندا اے کہ زیادہ تر وقت سورج د‏‏ی دمک تو‏ں ایہ دکھادی نئيں دیندا۔ سو اس دے مشاہدے دا مختصر وقت طلوعِ آفتاب تو‏ں ذرا پہلے یا غروب آفتاب دے تھوڑا بعد ہُندا ا‏‏ے۔ خلائی دور بین ہبل اس دا مشاہدہ نئيں کر سکدی کیونجے حفاظتی نکتہ نظر تو‏ں اس دا رخ سورج تو‏ں زیادہ نیڑے نئيں کيتا جا سکدا۔ چاند د‏‏ی مانند عطارد وی ہلال تو‏ں بدرِ کامل تے فیر ہلال د‏‏ی طرح دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ عطارد د‏‏ی زمین تو‏ں نیڑے ترین آمد 7 کروڑ 73 لکھ کلومیٹر تک دیکھی گئی ا‏‏ے۔ عطارد نو‏‏ں شمالی نصف کرے د‏‏ی بجائے جنوبی نصف کرے تو‏ں زیادہ آسانی تو‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ سورج گرہن دے وقت وی عطارد دا مشاہدہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ == مطالعہ == === قدیم فلکیات دان === عطارد دے مشاہدے د‏‏ی قدیم ترین معلومات سانو‏ں عہدِ بابل نال ملن والی تختیاں تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ ایہ مشاہدے 14واں صدی ق م وچ عاشوری فلکیات دان نے کیتے سن ۔ بابلی اسنو‏ں نابو کہندے سن ۔ قدیم یونانی وی اس تو‏ں واقف سن تے اسنو‏ں پہلے سٹلبون تے بعد وچ صبح دکھادی دینے اُتے اپالو تے رات نو‏‏ں دکھادی دینے اُتے ہرمیس کہندے سن ۔ رومیاں نے اسنو‏ں قاصد دیوت‏ا دے ناں اُتے مرکری کہیا جو یونانی ہرمیس دے برابر سی کہ آسمان اُتے اس د‏ی حرکت کسی وی دوسرے سیارے تو‏ں زیادہ تیز ہُندی ا‏‏ے۔ مصری-رومی فلکیات دان بطلیموس نے سورج دے سامنے عطارد دے گزرنے دے بارے پہلی بار لکھیا تے دسیا کہ ایسا مشاہدہ نہ ہوئے سکنے د‏‏ی وجہ یا تاں اس سیارے دا بہت چھوٹا ہونا اے یا فیر کدی کدائيں سورج دے نیڑے تو‏ں ہی گزرنا سی۔ قدیم چین وچ عطارد نو‏‏ں چِن ژنگ یعنی گھنٹہ ستارہ کہیا جا جاندا سی تے اسنو‏ں شمال د‏‏ی سمت تو‏ں منسوب کيتا گیا۔ اُتے جدید چینی، کورین، جاپانی تے ویت نامی ثقافتاں وچ اسنو‏ں آبی ستارہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہندو دیومالا وچ اسنو‏ں بدھا کہیا گیا تے بدھ دے روز دا حکمران منیا جاندا ا‏‏ے۔ جرمن مظاہر پرستاں وچ عطارد تے بدھ نو‏‏ں اوڈن دیوت‏ا تو‏ں جوڑا جاندا ا‏‏ے۔ مایا لوک عطارد نو‏‏ں اُلو تو‏ں ظاہر کردے سن (کدی چار الو وی استعمال ہُندے سن جنہاں وچو‏ں دو صبح تے دو شام نو‏‏ں دکھادی دینے والے عطارد تو‏ں منسوب کردے سن ) جو زیرِ زمین دنیا دا پیغام رساں کيتا جاندا سی۔ قدیم ہندوستانی فلکیات وچ پنجويں صدی دے متن وچ سریا سندھاندا نے عطارد دا قطر 3٫008 میل دسیا جو موجودہ پیمائش 3٫032 میل تو‏ں اک فیصد تو‏ں وی کم فرق ا‏‏ے۔ قرونِ وسطیٰ دے اندلسی مسلما‏ن ماہرِ فلکیات ابو اسحاق ابراہیم الذرقالی نے گیارہوین صدی وچ عطارد دے مدار نو‏‏ں بیضوی بیان کيتا جداں انڈہ ہُندا اے اُتے اس تو‏ں متعلقہ پیمائشاں اس تو‏ں متاثر نئيں ہوئیاں۔ بارہويں صدی وچ ابن باجا نے سورج اُتے بننے والے دو دھباں نو‏‏ں سورج دے سامنے تو‏ں گزرنے والے دو سیارے قرار دتا۔ تیرہويں صدی وچ مراغہ دے ماہرِ فلکیات قطب الدین شیرازی نے امکان ظاہر کيتا کہ ایہ شاید عطارد تے یا زہرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں دھبے بنے ہون گے (یاد رہے کہ ہن ایداں دے قدیم مشاہدات نو‏‏ں شمسی دھبے قرار دتے جاندے نيں)۔ بھارت وچ پندرہويں صدی دے کیرالا سکول دے ماہرِ فلکیات نیلا کنٹھا سومیاجی نے اک سیاراندی نمونہ پیش کيتا جس دے مطابق عطارد سورج دے گرد تے فیر سورج زمین دے گرد گھمدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے تو‏ں ملدا جلدا نظام سولہويں صدی وچ ٹائکو براہی نے وی پیش کيتا۔ === ارضی دوربین تو‏ں تحقیق === دوربین تو‏ں پہلی بار عطارد دا مشاہدہ سولہويں صدی وچ گلیلیو نے کيتا۔ اگرچہ اس نے زہرہ دے مختلف مراحل نو‏‏ں تاں دیکھیا مگر عطارد دے ایداں دے مشاہدے دے لئی اس د‏ی دوربین مناسب نئيں سی۔ 1631 وچ پیئر گسنڈی نے دوربین تو‏ں عطارد نو‏‏ں سورج دے سامنے تو‏ں گزردے دیکھیا۔ اس د‏ی پیش گوئی جوہانس کپلر کر چکيا سی۔ 1639 وچ جیوانی زوپی نے دوربین د‏‏ی مدد تو‏ں زہرہ تے چاند د‏‏ی مانند عطارد نو‏‏ں وی گھٹتے بڑھدے دیکھیا۔ اس مشاہدے تو‏ں ثابت ہويا کہ عطارد سورج دے گرد گھمدا ا‏‏ے۔ === اختفا === فلکیات وچ اک نایاب واقعہ اختفا کہلاندا اے جس وچ زمین تو‏ں مشاہدے دے وقت اک جرمِ فلکی دوسرے دے پِچھے چھپ جاندا ا‏‏ے۔ عطارد تے زہرہ ہر چند صدی بعد اک دوسرے دے سامنے تو‏ں گزردے نيں تے اس دا واحد مشاہدہ حالے تک 28 مئی 1737 نو‏‏ں گرین وچ د‏‏ی شاہی رصدگاہ وچ جان بیوس نے کيتا۔ اگلی مرتبہ زہرہ عطارد دے سامنے 3 دسمبر 2133 نو‏‏ں ہوئے گا۔ کم مشاہدات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور سیارےآں د‏‏ی نسبت عطارد دا مطالعہ بوہت گھٹ کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1962 وچ روس دے سائنس داناں نے ولادی میر کوٹیلنکیوو د‏‏ی سربراہی وچ یو ایس ایس آر اکیڈمی آف سائنسز دے ذیلی ادارہ برائے ریڈیو انجینیرنگ تو‏ں عطارد اُتے ریڈار دے سگنل بھیج کر واپس موصول وی کیتے تے اس طرح عطارد دا ریڈار تو‏ں مشاہدہ شروع ہوئے گیا۔ تن سال بعد امریکی گورڈن پیٹنگل تے آر ڈائس نے پورٹوریکو وچ 300 میٹر ریڈیائی دوربین تو‏ں سیارے دا ریڈیائی مشاہدہ شروع کيتا تے تصدیق د‏‏ی کہ سیارہ 59 روز وچ اک گردش پوری کردا ا‏‏ے۔ اُس وقت تک ایہ گل عام طور اُتے قبول کيتی جا چکيت‏ی سی کہ عطارد سورج د‏‏ی طرف ہمیشہ اک ہی سمت رکھدا اے تے جدو‏ں ریڈار نال ملن والی معلومات تو‏ں پتہ چلا کہ تاریک سمت دا درجہ حرارت توقع تو‏ں کدرے زیادہ اے تاں فلکیات داناں نو‏‏ں بہت حیرت ہوئی۔ اطالوی فلکیات دان جیوسپو کولومبو نے دیکھیا کہ محور تے مدار اُتے گردش دا تناسب دو تے تن دا ا‏‏ے۔ میرینر داساں بعد وچ اس د‏ی تصدیق کيتی۔ ارضی بصری مشاہداں تو‏ں عطارد دے بارے کچھ زیادہ معلومات نئيں ملدیاں مگر ریڈیو فلکیات دان خورد موجی [[طولِ موج]] نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے عطارد د‏‏ی سطح تو‏ں کئی میٹر تھلے تک د‏‏ی کیمیائی تے طبعی خصوصیات دا جائزہ لے سکدے نيں تے ایہ سورج تو‏ں آنے والی ریڈی ایشن تو‏ں متاثر نئيں ہُندیاں۔ اُتے پہلے خلائی جہاز د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ایتھ‏ے د‏‏ی طبعی خصوصیات دے بارے سانو‏ں زیادہ علم نئيں ہوئے پایا۔ حالیہ تکنیکی جدتاں دے باعث ارضی مشاہدے بہت بہتر ہوئے نيں۔ لکی امیجنگ تکنیک د‏‏ی مدد تو‏ں 2000 وچ کیتے گئے مشاہدات تو‏ں عطارد د‏‏ی ایسی خصوصیات دا پتہ چلا اے جو میرینر مشن تو‏ں وی نہ پتہ چل پائیاں سن۔ === خلائی جہازاں نال کیندی گئی تحقیقات === زمین تو‏ں عطارد نو‏‏ں خلائی جہاز بھیجنا جانا تکنیکی اعتبار تو‏ں کافی مشکل اے کیونجے خلائی جہاز نو‏‏ں سورج د‏‏ی انتہائی زیادہ کشش اُتے قابو پانا پڑدا ا‏‏ے۔ عطارد نو‏‏ں جانے والے خلائی جہاز نو‏‏ں 9 کروڑ 10 لکھ کلومیٹر دا فاصلہ طے کرنے دے دوران سورج د‏‏ی کشش اُتے وی قابو پانا پڑدا ا‏‏ے۔ عطارد د‏‏ی محوری گردش د‏‏ی رفتار 48 کلومیٹر فی سیکنڈ اے جو زمین د‏‏ی 30 کلومیٹر فی سیکنڈ تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اس لئی جہاز نو‏‏ں اپنی رفتار وچ کافی وڈی تبدیلی لانی پڑدی اے جو کسی وی دوسرے سیارے نو‏‏ں جانے والے جہاز تو‏ں زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ سورج د‏‏ی کشش د‏‏ی وجہ تو‏ں خلائی جہاز د‏‏ی رفتار اِنّی ودھ جاندی اے کہ اسنو‏ں عطارد دے گرد مدار وچ داخلے یا عطارد اُتے اترنے دے لئی کافی زیادہ ایندھن جلیانا پڑدا اے تاکہ اترنے د‏‏ی رفتار مناسب حد تک کم ہوئے جائے۔ چونکہ عطارد د‏‏ی فضا نہ ہونے دے برابر اے، سو پیراشوٹ وغیرہ دا استعمال ممکن نئيں۔ اس لئی عطارد اُتے جانے دے لئی درکار ایندھن د‏‏ی مقدار پورے نظامِ شمسی تو‏ں باہر نکلنے دے لئی درکار ایندھن تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ === میرینر دہم === عطارد دا چکر لگانے والا پہلا خلائی جہاز ناسا دا میرینر دہم سی جو 1974–75 وچ بھیجیا گیا۔ اس جہاز نے زہرہ د‏‏ی کششِ ثقل نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے اپنی رفتار نو‏‏ں عطارد دے نال جوڑا۔ اس طرح ایہ جہاز پہلی بار [[ثقلی مدد]] استعمال کرنے والا تے اک تو‏ں زیادہ سیارےآں نو‏‏ں جانے والا جہاز قرار پایا۔ میرینر داساں پہلی بار عطارد د‏‏ی سطح د‏‏ی نزدیک تو‏ں تصاویر لے ک‏ے بھیجاں جس تو‏ں پتہ چلا کہ اس وچ بہت زیادہ شہابی گڑھے تے جھریاں سی پائی جاندیاں نيں جو شاید لوہے دے مرکزے دے ٹھنڈا ہونے تے سکڑنے تو‏ں بنی ہاں گی۔ بدقسمتی تو‏ں میرینر دہم د‏‏ی گردش کچھ اس نوعیت کيت‏ی سی کہ ہر مرتبہ اک ہی پہلو روشن دکھادی دتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں محض 45 فیصد حصے د‏‏ی نقشہ بندی ممکن ہوئے پائی سی۔ 27 مارچ 1974 نو‏‏ں پہلی بار نیڑے تو‏ں گزرنے تو‏ں دو روز پہلے میرینر داساں عطارد دے نیڑے غیرمتوقع [[بالائے بنفشی]] شعاعاں ریکارڈ کرنا شروع کر دتیاں سن۔ اس دا سبب پہلے عطارد دا فرضی چاند سمجھیا گیا مگر بعد وچ ایہ پتہ چلا کہ دور واقع دہرے ستارےآں دے نظام تو‏ں ایہ شعاعاں آ رہیاں نيں تے عطارد دا فرضی چاند ماضی دا قصہ بن گیا۔ خلائی جہاز تن مرتبہ عطارد دے نیڑے تو‏ں گزریا تے اک مرتبہ اس دا فاصلہ عطارد د‏‏ی سطح تو‏ں 327 کلومیٹر سی۔ پہلے چکر اُتے آلات نے مقناطیسی میدان محسوس کيتا۔ دوسرے چکر اُتے زیادہ توجہ تصاویر اُتے ہی رکھی گئی تے تیسرے چکر اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ مقناطیسی پیمائش کيتی گئی۔ ایہ وی پتہ چلا کہ عطارد دا مقناطیسی میدان زمین تو‏ں مماثل اے تے شمسی ہواواں نو‏‏ں اطراف وچ پھینکتا ا‏‏ے۔ اُتے اس مقناطیسی میدان د‏‏ی ابتدا دے بارے کئی متبادل نظریات ملدے نيں۔ 24 مارچ 1975 نو‏‏ں عطارد دے نیڑے تو‏ں گزرنے دے اٹھ روز بعد میرینر دا ایندھن ختم ہوئے گیا۔ چونکہ ہن اس دے مدار نو‏‏ں درست طور تو‏ں قابو نہ کيتا جا سکدا سی، سو حکا‏م نے اسنو‏ں کم روک دینے دا حکم بھیج دتا۔ خیال کيتا جاندا اے کہ میرینر دہم حالے وی سورج دے گرد چکر لگاندا ہويا ہر چند ماہ بعد عطارد دے کولو‏‏ں گزردا ا‏‏ے۔ === میسنجر === عطارد د‏‏ی جانب ناسا دا دوسرا مشن میسنجر 3 اگست 2004 نو‏‏ں کیپ کینورل تو‏ں بوئنگ ڈیلٹا 2 راکٹ تو‏ں بھیجیا گیا۔ اس نے اگست 2005 وچ زمین، اکتوبر 2006 تے جون 2007 نو‏‏ں زہرہ دے چکر لگاندے ہوئے عطارد دے گرد اپنے مدار د‏‏ی تصحیح کيتی۔ اس دا عطارد دے نیڑے تو‏ں پہلا چکر 14 جنوری 2008، دوسرا 6 اکتوبر 2008 نو‏‏ں تے تیسرا 29 ستمبر 2009 نو‏‏ں لگا۔ میرینر دہم تو‏ں پوشیدہ بقیہ نصف کرے د‏‏ی نقشہ کشی میسنجر نے کيتی۔ 18 مارچ 2001 نو‏‏ں میسنجر خلائی جہاز نے عطارد دے گرد کامیابی تو‏ں بیضوی مدار اختیار ک‏ر ليا۔ اس مشن تو‏ں چھ بنیادی گلاں واضح ہونی سن: عطارد د‏‏ی کثافت، اس د‏ی جغرافیائی تریخ، مقناطیسی میدان د‏‏ی نوعیت، مرکزے د‏‏ی بناوٹ، اس دے قطبین اُتے برف اے یا نئيں تے اس د‏ی معمولی سی فضا کتھے تو‏ں آئی۔ انہاں سوالات دے جوابات دے لئی میسنجر اُتے مطلوبہ آلات موجود نيں۔ === بپی کولمبو === یورپی خلائی ایجنسی جاپان دے تعاون تو‏ں بپی کولمبو نامی اک مشترکہ مشن تیار کر ہی اے جس وچ عطارد دے گرد دو خلائی جہاز ہون گے، اک دا کم سیارے دا نقشہ تیار کرنا ہوئے گا تے دوسرا مقناطیسی کرے دا مطالعہ کريں گا۔ روانگی دے بعد اندازہ اے کہ 2019 تک ایہ عطارد تک پہنچ جائے گا۔ اس دے علاوہ ایہ عطارد دے مشاہدے دے لئی زیريں سرخ، بالائے بنفشی، ایکس رے تے گیما رے دا استعمال وی کريں گا۔ == حوالے == {{حوالے}} {{ساڈا نظام شمسی}} [[گٹھ:عطارد]] [[گٹھ:صو‏‏تی مضامین]] [[گٹھ:فلکیات]] [[گٹھ:طبعی کائنات]] [[گٹھ:نظام شمسی]] [[گٹھ:نظام شمسی دے سیارے]] ==باہرلے جوڑ== {{Wiktionary|عطارد|position=left}} * [http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm عطارد دا نقشہ- امریکی خلائی ادارہ ناسا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309045046/http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm |date=2011-03-09 }} * [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/SystemSearch2.jsp?System عطارد دا نقشہ] * [http://www.solarviews.com/eng/mercury.htm عطارد] * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-49-mercury عطارد] * [https://web.archive.org/web/20110814123813/http://www.geody.com/?world] {{سورجی پربندھ}} [[Category:سورجی پربندھ]] [[Category:پاندھی]] j3gjk9cski7jsm46vrrl2ihm3w1a0fe 10 40451 712676 619997 2026-10-20T16:06:58Z AngledLuffa 44912 Edit unclosed table in the template 712676 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} {| class="infobox vcard" style="width:{{{infoboxwidth|22em}}}; max-width:{{{maxwidth|25px}}}; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan=2 style="background: #eee; text-align: center; font-size: 125%;"| <span class="fn org">{{{WHS|<!---->{{{Name<includeonly>|</includeonly>}}}}}}</span> {{ص.م/فتح}} {{ص.م/عنوان | {{{اسم|{{{اسم الموقع|{{PAGENAME}} }}} }}} * |5b92e5 |entete egypte-antique|fff }} |- !colspan="2" class="category" style="padding-bottom:0.4em; text-align:center; font-size:110%;"| [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] |- {{#if:{{{Image<includeonly>|</includeonly>}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" align="center" style="padding-bottom:0.3em;"{{!}} <hr>{{{Image}}} {{!}}- }} {{#if:{{{imagecaption<includeonly>|</includeonly>}}} |<!--then:--> {{!}}colspan="2" align="center" style="padding-bottom:0.3em;"{{!}} {{{imagecaption}}}<hr> {{!}}- }} {{#if:{{{State Party|}}} |<!--then:--> {{!}} '''[[:en:Table of World Heritage Sites based on State Parties|ملک]]''' {{!}} {{{State_Party<includeonly>|</includeonly><!--deprecated:-->{{{State Party|}}}<!---->}}} {{!}}- }} | '''قسم''' | class="category" | {{{Type}}} |- | '''[[:en:World Heritage Site#Selection criteria|شرطاں]]''' | class="category" | {{{Criteria}}} |- | '''حوالہ''' | {{#if:{{{Link|}}} |<!--then-->[{{{Link}}} {{{ID}}}] |<!--else-->[http://whc.unesco.org/en/list/{{{ID}}} {{{ID}}}] }} |- | '''علاقہ'''** |style="line-height:150%; white-space:nowrap;" class="label" | {{{Region}}} |- {{#if:{{{Coordinates|<noinclude>-</noinclude>}}} |<!--then:--> {{!}} '''[[کوآرڈینیٹس]]''' {{!}} {{{Coordinates}}} {{!}}- }} |- |colspan="2" align="center" style="background:#eee; font-size:110%;"| '''شمولیت تریخ''' |- |'''شمولیت''' |style="line-height:150%;"| {{{Year}}}&nbsp; <!-- --><small>({{#if:{{{Session|}}} |<!--then-->{{{Session}}} |<!--else-->{{#switch: {{{Year}}} | 1977=پہلا | 1978=دوسرا | 1979=تیسرا | 1980=چوتھا | 1981=پانچواں | 1982=چھٹا | 1983=ساتواں | 1984=آٹھواں | 1985=نواں | 1986=دسواں | 1987=گیارہواں | 1988=بارہواں | 1989=تیرہواں | 1990=چودہواں | 1991=پندرہواں | 1992=16th | 1993=17th | 1994=18th | 1995=19th | 1996=20th | 1997=21st | 1998=22nd | 1999=23rd | 2000=24th | 2001=25th | 2002=26th | 2003=27th | 2004=28th | 2005=29th | 2006=30th | 2007=31st | 2008=32nd | 2009=33rd | 2010=34th | 2011=35th | 2012=36th | 2013=37th | 2014=38th | 2015=39th | 2016=40th | #default = Unknown }} }} [[:en:World Heritage Committee|اجلاس]])</small> |- {{#if:{{{Extension|<noinclude>-</noinclude>}}} |<!--then:--> {{!}} '''وادھے''' {{!}} {{{Extension}}} {{!}}- }} |- {{#if:{{{Danger|<noinclude>-</noinclude>}}} |<!--then:--> {{!}} '''خطرے نال دوچار''' {{!}} {{{Danger}}} {{!}}- }} |- |colspan="2" style="line-height:150%; padding-top:0.8em; border-top: 1px #aaa solid; text-align:right; font-size:80%; font-weight:lighter;"|<span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list عالمی ثقافتی ورثہ دی فہرست چ لکھے ناں]<br/><span style="margin:0.5em; color:#555;">** [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=&region=&order=region یونیسکو دا علاقہ]</span> |} |}<noinclude> {{دستاویز}} <!--Please add any categories and interwiki links on the /doc page, not here. --> </noinclude> 3qhsldam0o25gw6zzkmas4pu62xldma 0 52874 712690 712631 2026-10-20T22:49:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712690 wikitext text/x-wiki == مسیحی نوبل انعام جیتو بلحاظ شعبہ == === [[فزکس]]=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! دیس ! فرقہ ! وجہ |- |1901 |[[File:WilhelmRöntgen.JPG|75px]] |[[ولیم رونٹگین ]] |[[جرمنی]] |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web |title=Wilhelm Conrad Roentgen |url=http://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428070628/https://www.famousscientists.org/wilhelm-conrad-roentgen/ |dead-url=yes }}</ref> |"in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable [[ایکس شعاع|rays]] subsequently named after him" |- |rowspan=2|1902 |[[File:H A Lorentz (Nobel).jpg|75px]] |[[ہنڈرک لورنٹز]] |[[نیدرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Hendrik_Antoon_Lorentz.aspx Hendrik Antoon Lorentz]</ref> |"in recognition of the extraordinary service they rendered by his researches into the influence of [[magnetism]] upon [[radiation]] phenomena"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1902 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Pieter Zeeman.jpg|75px]] |[[پیڑ زیمین]] |[[نیدرلینڈ]] |Dutch Reformed Church<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/zeeman-bio.html Pieter Zeeman - Biographical]</ref> |"in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena |- |1903 |[[File:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|75px]] |[[ہنری بیکرویل ]] |[[فرانس]] |رومن کیتھولک <ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/laureates/index.php?id=4 Henri Becquerel]</ref> |"for his discovery of spontaneous [[radioactivity]]"<ref name=N1903>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1903 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1904 |[[File:John William Strutt.jpg|75px]] |[[جان ولیم سٹرٹ ]] |[[برطانیہ]] |Anglican<ref>Peter J. Bowler (2014). "Reconciling Science and Religion: The Debate in Early-Twentieth-Century Britain", University of Chicago Press. p. 35</ref><ref>Sir William Gavin (1967). "Ninety Years of Family Farming: The Story of Lord Rayleigh's and Strutt & Parker Farms". Hutchinson, p. 37</ref> |"for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of [[argon]] in connection with these studies"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1904 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1904/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1905 |[[File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|75px]] |[[فلپ لینارڈ ]] |[[آسٹریا ہنگری]]<br />[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nndb.com/people/441/000099144/ Philipp Lenard]</ref> |"for his work on [[cathode ray]]s"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1905 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref><ref name="Lundestad">{{cite web |first=Geir |last=Lundestad |authorlink=Geir Lundestad |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html |title=The Nobel Peace Prize, 1901–2000 |publisher=Nobel Foundation |date=2001-03-15 |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- |1906 |[[File:J.J Thomson.jpg|75px]] |[[جے جے تھامسن ]] |برطانیہ |Anglican<ref>{{Cite web |title=Essay on Thomson life and religious views |url=http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2015-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201005910/http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1986/JASA6-86Seeger.html |dead-url=yes }}</ref> |"for his theoretical and experimental investigations on the [[conduction of electricity]] by gases"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1906 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1909 |[[File:Guglielmo Marconi.jpg|75px]] |[[گُگلیلمو مارکونی]]([[مارکونی]]) |[[اٹلی]] |رومن کیتھولک<ref>Marconi, Maria Christina, ''Marconi My Beloved''[https://books.google.com/books?id=wfSABTyeiV4C&pg=PA19&dq=marconi+catholic&hl=en&sa=X&ei=StMVVfzhMYOXNp_agPgI&ved=0CDIQ6AEwBA#v=onepage&q=marconi%20catholic&f=false]''. 2001. p. 19-24.''</ref> |"for his contributions to the [[Invention of radio|development of wireless telegraphy]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1909 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1914 |[[File:Max von Laue 1914.jpg|75px]] |[[میکس وون لیو]] |[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/laue-bio.html Max von Laue: Biographical] The Nobel Prize in Physics 1914. Nobel Foundation.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1098/rsbm.1960.0028| title = [[میکس وون لیو]] 1879-1960| journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]| volume = 6| pages = 134| year = 1960| last1 = Ewald | first1 = P. P. | authorlink1 = Paul Peter Ewald}}</ref><ref>Magill, Frank Northen (1989) ''The Nobel Prize Winners'', Salem Press. ISBN 0893565598. p. 198</ref> |"For his discovery of the [[X-ray crystallography|diffraction of X-rays]] by crystals",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1914 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> an important step in the development of [[X-ray spectroscopy]]. |- |rowspan=2|1915 |[[File:Wh-bragg.jpg|75px]] |[[ولیم ہنری براگ]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین<ref>[http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 Bragg, Sir William Henry (1862–1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320003055/http://adb.anu.edu.au/biography/bragg-sir-william-henry-5336 |date=2013-03-20 }}</ref><ref>[http://www.britannica.com/biography/William-Bragg Sir William Bragg from Britannica]</ref><ref>{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Nobel Prize-winning physicist William Henry Bragg |url=http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704142538/http://www.adherents.com/people/pb/William_Henry_Bragg.html |dead-url=yes }}</ref> |rowspan=2|"For his services in the analysis of [[crystal structure]] by means of X-rays",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1915 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> an important step in the development of [[X-ray crystallography]] |- |[[File:Wl-bragg.jpg|75px]] |[[ولیم لاورنس براگ]] |[[آسٹریلیا]] [[برطانیہ]] |کرسچئین |- |1917 |[[File:Charles Glover Barkla.jpg|75px]] |[[چارلس گلور بارکالا]] |[[برطانیہ]] |Methodist<ref>School of Mathematics and Statistics. [http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Barkla.html "Charles Glover Barkla"] (2007), University of St Andrews, Scotland. JOC/EFR.</ref><ref>H.S. Allen (1947), Obituary Notices of Fellows of the Royal Society, Vol. 5, No. 15,. "[http://www.jstor.org/discover/10.2307/769087?uid=3738664&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103238109881 Charles Glover Bark]"</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Charles_Glover_Barkla.aspx Charles Glover Barkla], Complete Dictionary of Scientific Biography (2008)</ref> |"For his discovery of the [[X-ray fluorescence|characteristic Röntgen radiation]] of the elements",<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1917 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1917/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> another important step in the development of [[X-ray spectroscopy]] |- |1918 |[[File:Max Planck 1933.jpg|75px]] |[[میکس پلانک]] |[[جرمنی]] |Raised Lutheran, later in life, Planck's views on God were that of a deist{{efn|He stated that: "Both Religion and science require a belief in God. For believers, God is in the beginning, and for physicists He is at the end of all considerations… To the former He is the foundation, to the latter, the crown of the edifice of every generalized world view."}}<ref name="adherents.com">[http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html The Religious Affiliation of Physicist Max Planck] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810130831/http://www.adherents.com/people/pp/Max_Planck.html |date=2017-08-10 }}. adherents.com. Retrieved on 2011-07-05.</ref> |"for the services he rendered to the advancement of physics by his discovery of energy [[quantum mechanics|quanta]]"<ref>{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1918 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/index.html |accessdate = 2008-10-09}}</ref> |- |1919 |[[File:Johannes Stark.jpg|75px]] |[[جوہنس سٹارک]] |[[جرمنی]] |کرسچئین<ref>[http://www.nndb.com/people/553/000099256/ Johannes Stark]</ref> |"for his discovery of the [[Doppler effect]] in [[canal rays]] and the splitting of [[spectral line]]s in [[electric field]]s"<ref>{{cite web |title = The Nobel Prize in Physics 1919 |publisher = Nobel Foundation |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1919/index.html |accessdate = 2008-10-09}}</ref> |- |1923 |[[File:Robert Andrews Millikan 1920s.jpg|75px]] |[[رابرٹ انڈریو ملکین]] |[[امریکا]] |کرسچئین<ref name="Millikan 1929">"Millikan, Robert Andrew", [[Who's Who in America]] v. 15, 1928–1929, p. 1486</ref><ref>[http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html The Religious Affiliation of Physicist Robert Andrews Millikan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704140437/http://www.adherents.com/people/pm/Robert_Millikan.html |date=2017-07-04 }}. adherents.com</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/millikan-bio.html Nobel biography]. nobelprize.org.</ref><ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html "Medicine: Science Serves God,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817193240/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715687,00.html |date=2013-08-17 }} ''Time,'' June 4, 1923. Accessed 19 Jan. 2013.</ref> He dealt with this in his [[Terry Lectures]] at [[Yale]] in 1926–7, published as ''Evolution in Science and Religion''.<ref>''Evolution in Science and Religion'' (1927), 1973 edition: Kennikat Press, ISBN 0-8046-1702-3</ref> |"for his work on the [[elementary charge]] of electricity and on the [[photoelectric effect]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1923 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1925 |[[File:Gustav Hertz.jpg|75px]] |[[گستاف لوڈوگ ہرٹز]] |[[جرمنی]] |Lutheran<ref>{{cite web|url=http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|title=Buildings Integral to the Former Life and/or Persecution of Jews in Hamburg|publisher=uni-hamburg.de|author=Robertson, Struan|accessdate=22 February 2012|archive-date=27 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327213148/http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//bundesstrasse1.html|dead-url=yes}}</ref> |"for his discovery of the laws governing the impact of an [[electron]] upon an atom"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1925 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1927 |[[File:Arthur Compton.jpg|75px]] |[[آرتھر کومپٹون]] |[[امریکا]] |Presbyterian<ref>{{cite web|url=http://www.aps.org/units/fps/newsletters/2003/april/commentary.html|title=Physics and Society newsletter April 2003 Commentary|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|title=Science: Cosmic Clearance|date=13 January 1936|work=TIME.com|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226101941/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,755635-5,00.html|dead-url=yes}}</ref> |"for his discovery of the [[Compton effect|effect named after him]]"<ref name=N1927>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1927 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1932 |[[File:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|75px]] |[[ورنر ہیزنبرگ]] |[[جرمنی]] |Lutheran<ref>{{Cite book|last1=Stewart|first1=Ian|title=Why Beauty Is Truth: A History of Symmetry|url=http://books.google.co.uk/books?id=6akF1v7Ds3MC|accessdate=June 14, 2006|year=2008|publisher=[[Basic Books|Basic]]|isbn=9780465082377|page=206}}</ref><ref>[http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html The religion of Werner Heisenberg, physicist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129213817/http://www.adherents.com/people/ph/Werner_Heisenberg.html |date=2010-11-29 }}. Adherents.com. Retrieved on 2012-02-01.</ref> |"for the creation of [[quantum mechanics]], the application of which has, inter alia, led to the discovery of the [[allotropic]] forms of hydrogen"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1932 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1936 |[[File:Hess.jpg|75px]] |[[وکٹر فرانسس ہیس]] |[[آسٹریا]] |کرسچئین<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/731/000099434/|title=Victor Francis Hess|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=AtngooiwXikC&pg=PA254|title=A Dictionary of Scientists|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref> He wrote on the topic of science and religion in his article ''"My Faith"''.<ref>Victor Francis Hess. "[http://newspaperarchive.com/us/texas/san-antonio/san-antonio-light/1946/11-03/page-52 My Faith]". San Antonio Light Newspaper Archive. Sunday, November 3, 1946, p. 52</ref> |"for his discovery of [[cosmic ray|cosmic radiation]]"<ref name="N1936">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1936 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1937 |[[File:George Paget Thomson.jpg|75px]] |[[جارج پاگٹ تھامسن]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |"for his experimental discovery of the [[electron diffraction|diffraction of electrons]] by crystals"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1937 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1937/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1938 |[[File:Enrico Fermi 1943-49 140x190.jpg|75px]] |[[انریکو فرمی]] |[[اٹلی]] |Raised رومن کیتھولک, then become an agnostic |"for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by [[neutron irradiation]], and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1938 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1945 |[[File:Wolfgang Pauli ETH-Bib Portr 01042.jpg|75px]] |[[ولف گینگ پاولی]] |[[آسٹریا]] |Raised رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Physicists.html|title=Jewish Physicists|accessdate=2006-09-30}}</ref> |"for the discovery of the Exclusion Principle, also called the [[Pauli principle]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1945 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1951 | |[[جوہن کوکروفٹ]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1951 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1951/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Ernest Walton.jpg|75px]] |[[ارنسٹ والٹن]] |[[آئرلینڈ]] |Methodist<ref>V. J. McBrierty: Ernest Thomas Sinton Walton, The Irish Scientist, 1903-1995 (Trinity College Dublin, 2003)</ref> |- |1952 |[[File:Edward Mills Purcell.jpg|75px]] |[[ایڈوارڑملس پرسل]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1952 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1953 |[[File:Zernike.jpg|75px]] |[[فرٹز زرنیک]] |Netherlands |پروٹسٹنٹ |"for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the [[phase contrast microscope]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1953 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1953/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1954 |[[File:Max Born.jpg|75px]] |[[میکس بورن]] |[[جرمنی]]<br />[[برطانیہ]] |Lutheran{{sfn|Greenspan|2005|pp=61–62}} |"for his fundamental research in [[quantum mechanics]], especially for his statistical interpretation of the [[wavefunction]]"<ref name="N54">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1954 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Bothe.jpg|75px]] |[[والٹتھر بوتھ]] |[[مغربی جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |"for the [[Coincidence circuit|coincidence method]] and his discoveries made therewith"<ref name="N54"/> |- |rowspan=2|1955 |[[File:Willis Lamb 1955.jpg|75px]] |[[ولس لیمب]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his discoveries concerning the [[fine structure]] of the hydrogen spectrum"<ref name="N55">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1955 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |[[File:Polykarp Kusch.jpg|75px]] |[[پولی کارپ کوشچ]] |[[امریکا]] |پروٹسٹنٹ |"for his precision determination of the [[magnetic moment]] of the [[electron]]"<ref name="N55"/> |- |1958 |[[File:Ilya Frank.jpg|75px]] |[[الوا فرانک]] |[[سویت یونین]] |Russian Orthodox (he is also from Jewish descended) |for the discovery and the interpretation of the [[Cherenkov-Vavilov effect|Cherenkov effect]]"<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1958 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/index.html |accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |rowspan=2|1963 ||[[File:Maria Goeppert-Mayer.jpg|75px]] |[[ماریہ جیوپرٹ مئیر]] |[[امریکا]] |کرسچئین<ref name="100 Years of Nobel Prizes: p.48">100 Years of Nobel Prizes: p.48</ref> |rowspan=2|"for their discoveries concerning [[Nuclear shell model|nuclear shell structure]]" |- |[[File:Jensen.jpg|75px]] |[[جے ہنس ڈی ہنسن]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |- |1964 |[[File:Charles Townes Nobel.jpg|75px]] |[[چارلس ہارڈ ٹاونس]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ ([[United Church of Christ]])<ref>[[Harvard Gazette]] June 16, 2005 [http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html Laser's inventor predicts meeting of science, religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074632/http://news.harvard.edu/gazette/2005/06.16/05-laser.html |date=2016-03-05 }}</ref> |"for fundamental work in the field of [[quantum electronics]], which has led to the construction of [[oscillator]]s and [[amplifier]]s based on the [[maser]]&ndash;[[laser]] principle"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1964 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1971 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ڈینس گبور]] |[[ہنگری]]– [[برطانیہ]] |Raised a [[پروٹسٹنٹ]],<ref>http://www.bookrags.com/biography/dennis-gabor-wop/</ref> but he considered himself agnostic<ref>{{cite book|title=Notable Scientists from 1900 to the Present: D-H|url=https://archive.org/details/notablescientist0000unse|year=2001|publisher=Gale Group|isbn=9780787617530|author=Brigham Narins|accessdate=30 May 2012|page=[https://archive.org/details/notablescientist0000unse/page/797 797]|quote=Although Gabor's family became Lutherans in 1918, religion appeared to play a minor role in his life. He maintained his church affiliation through his adult years but characterized himself as a "benevolent agnostic".}}</ref> |"for his invention and development of the [[holography|holographic method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1971 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1974 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[انٹونی ہیوش]] | [[برطانیہ]] | کرسچئین<ref>{{cite book|author1=J. C. Polkinghorne|author2=John Polkinghorne|author3=Nicholas Beale|title=Questions of Truth: Fifty-One Responses to Questions about God, Science, and Belief|url=http://books.google.com/books?id=jiXANZ1CPD4C|accessdate=27 July 2012|date=16 January 2009|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-23351-8|page=12}}</ref> |"for his pioneering research in [[Radio astronomy|radio astrophysics]]: Ryle for his observations and inventions, in particular of the [[aperture synthesis]] technique, and Hewish for his decisive role in the discovery of [[pulsar]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1974 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1974/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1980 |[[File:James-cronin.jpg|75px]] |[[جیمز واٹسن کرونن]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ<ref name="autobio">{{cite web|last=Cronin|first=James |title=Autobiography |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/crnin-autobio.html|work=The Nobel Prize in Physics 1980: James Cronin, Val Fitch|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=22 May 2012|authorlink=James Cronin|year=1980}}</ref><ref>{{Citation|author=[[Henry Margenau|Margenau, H.]]|year=1992|title=Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo Sapiens|publisher=[[Open Court Publishing Company]]|page=105}} co-edited with [[Roy Abraham Varghese]]. This book is mentioned in a December 28, 1992 [[ٹائم (رسالہ)]] article: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html Galileo And Other Faithful Scientists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025232639/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,977352-1,00.html |date=2012-10-25 }}</ref> |"for the discovery of violations of fundamental [[symmetry principles]] in the decay of [[neutral K-meson]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1980 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1984 |[[File:Carlo Rubbia 2012.jpg|75px]] |[[کارلو روبیا]] | [[اٹلی]] |رومن کیتھولک |"for his decisive contributions to the large project, which led to the discovery of the field [[W and Z bosons|particles W and Z]], communicators of [[weak interaction]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1984 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1985 |[[File:Klaus von Klitzing 2015.jpg|75px]] |[[کلاوس ون کلٹزنگ]] | [[مغربی جرمنی]] |رومن کیتھولک |"for the discovery of the [[Quantum Hall effect|quantized Hall effect]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1985 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1993 |[[File:2008JosephTaylor.jpg|75px]] |[[جوزف ہوٹن ٹیلر ]] | [[امریکا]] | [[Quaker]]<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/995/000099698/|title=Joseph H. Taylor, Jr.|publisher=|accessdate=15 January 2015}}</ref> |"for the discovery of a [[PSR B1913+16|new type]] of [[pulsar]], a discovery that has opened up new possibilities for the study of [[Gravitational wave|gravitation]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1993 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1996 |[[File:Douglas Osheroff NSF.jpg|75px]] |[[ڈوگلاس اوشروف]] | [[امریکا]] |Lutheran<ref name="NobelBio">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/osheroff-autobio.html Biography on the Nobel Foundation website]</ref> |"for his discovery of [[superfluid]]ity in [[helium-3]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1996 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |1997 |[[File:William D. Phillips.jpg|75px]] |[[ولیم ڈینیل فلپس]] | [[امریکا]] |پروٹسٹنٹ (United Methodist Church)<ref>{{cite web|url=http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307010942/http://www.issr.org.uk/about/founding_members.asp|title=Founding Members of ISSR|archivedate=7 March 2005|publisher=|accessdate=15 January 2015|dead-url=yes}}</ref> |"for development of methods to cool and trap atoms with laser light."<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |- |2002 |[[File:RiccardoGiacconi.jpg|75px]] |[[رککارڈو گیاککونی]] | [[اٹلی]]<br />[[امریکا]] |رومن کیتھولک |"for pioneering contributions to astrophysics, which have led to the discovery of [[cosmic X-ray source]]s" |- |2007 |[[File:Peter Gruenberg 01.jpg|75px]] |[[پیٹر گرون برگ]] | [[جرمنی]] |رومن کیتھولک |"for the discovery of [[giant magnetoresistance]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2007 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-09}}</ref> |} === کیمیاء=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ وجہ |- |1901 |[[Image:Vant Hoff.jpg|75px]] |[[یاکوبس ہینریکوس وانت ہوف]] |[[نیدرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite EB1911|wstitle=van't Hoff, Jacobus Hendricus}}</ref> |"[for his] discovery of the laws of chemical dynamics and [[osmotic pressure]] in solutions"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1901 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1902 |[[Image:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|75px]] |[[ہرمن امیل فشر]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite journal| doi = 10.1002/ange.19921041204| title = Emil Fischers Beweis der Konfiguration von Zuckern: eine Würdigung nach hundert Jahren| year = 1992| last1 = Lichtenthaler | first1 = F. W.| journal = Angewandte Chemie| volume = 104| issue = 12| pages = 1577–1593 }}</ref><ref>{{cite journal|last=Forster|first=Martin Onslow|title=Emil Fischer memorial lecture|journal=Journal of the Chemical Society, Transactions|date=1 January 1920|volume=117|pages=1157–1201|doi=10.1039/CT9201701157}}</ref> |"[for] his work on [[Sugar#Chemistry|sugar]] and [[Purine#History|purine]] syntheses"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1902 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1904 | [[File:William Ramsay.jpg|75px]] |Sir [[سر ولیم ریمسی]] |{{nowrap|برطانیہ}} |پروٹسٹنٹ<ref>[https://archive.org/stream/reportofbritisha12scie#page/n155/mode/2up Presidential Address to the British Association Meeting, held at Portsmouth in 1911]</ref> |"[for his] discovery of the [[noble gases|inert gaseous elements in air]], and his determination of their place in the periodic system"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1904 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1905 | [[File:Adolf von Baeyer (1905).jpg|75px]] |[[ایڈولف وان بایر|Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer]] |جرمنی |Lutheran (from Jewish descent)<ref>http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GSln=Baeyer&GSfn=Johann&GSmn=Jacob&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=115866487&df=all&</ref><ref>http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=cr&GSln=Baeyer&GSfn=Johann&GSmn=Jacob&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=115866487&CRid=2509397&df=all&</ref><ref>{{cite web|url=http://science.howstuffworks.com/dictionary/famous-scientists/chemists/adolf-von-baeyer-info.htm |title=HowStuffWorks "Adolf von Baeyer" |publisher=Science.howstuffworks.com |date=2009-07-20 |accessdate=2013-12-09}}</ref> |"[for] the advancement of organic chemistry and the chemical industry, through his work on [[Indigo dye|organic dyes]] and hydroaromatic compounds"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1905 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1907 | [[File:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg|75px]] |[[ایدوارد بوخنر]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |"for his biochemical researches and his discovery of cell-free [[zymase|fermentation]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1907 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1908 |[[File:Ernest Rutherford (Nobel).jpg|75px]] |[[ایرنسٹ ردرفورڈ]] |[[برطانیہ]]<br>[[نیوزیلینڈ]] |پروٹسٹنٹ<ref>The who's who of Nobel Prize winners, 1901-1995, p. 5</ref><ref>''"Whenever one of his experiments went well, Rutherford would loudly sing his favorite hymn, Onward کرسچئین Soldiers"'', {{cite book |url=http://books.google.com/books?id=9QmdAAAAQBAJ&pg=PA28 |title=Who Split the Atom | page= 28}}</ref> |"for his investigations into the disintegration of the elements, and the chemistry of [[Radioactivity#Discovery|radioactive substances]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1908 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1910 |[[File:Otto Wallach.jpg|75px]] |[[اوتو والاخ]] |جرمنی |[[پروٹسٹنٹ]]<ref name="Magill1990">{{cite book|author=Frank Northen Magill|title=1901–1937|url=http://books.google.com/books?id=jsfaAAAAMAAJ|year=1990|publisher=Salem Press|isbn=978-0-89356-562-6}}</ref> |"[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of [[alicyclic compound]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1910 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1913 |[[Image:Alfred Werner.jpg|75px]] |[[الفرڈ ورنر]] |[[سویٹزلینڈ]] |He was raised as [[رومن کیتھولک]]<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/639857/Alfred-Werner</ref> |"[for] his work on the [[Octahedral molecular geometry|linkage of atoms in molecule]]s [...] especially in inorganic chemistry"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1913 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1918 |[[Image:Fritz Haber.png|75px]] |[[فرٹز ہیبر]] |جرمنی |Converts to پروٹسٹنٹism from Judaism<ref name=Stoltzenberg>{{cite book |last1=Stoltzenberg |first1=Dietrich |title=Fritz Haber : Chemist, Nobel laureate, German, Jew|date=2004 |publisher=Chemical Heritage Foundation |location=Philadelphia |isbn=0-941901-24-6 |accessdate=8 September 2014 }}</ref> |"for the [[ہیبر کا طریقہ|synthesis of ammonia]] from its elements"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1918 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1920 |[[Image:Walther Nernst.jpg|75px]] |[[والتھر نرنسٹ|Walther Hermann Nernst]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite book|last=Barkan|first=Diana|title=Walther Nernst and the transition to modern physical science|url=https://archive.org/details/walthernernsttra0000bark|year=1999|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=052144456X}}</ref> |"[for] his work in [[Third law of thermodynamics#History|thermochemistry]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1920 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1921 |[[File:Frederick Soddy.jpg|75px]] |[[فریڈرک سوڈی]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/soddy-bio.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1921 - Frederick Soddy Biographical|publisher=Nobelprize.org|accessdate=16 March 2014}}</ref> |"for his contributions to our knowledge of the chemistry of radioactive substances, and his investigations into the origin and nature of [[Isotope#History|isotopes]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1921 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1922 |[[File:Francis William Aston.jpg|75px]] |[[فرانسسولیم ایسٹون]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ |"for his discovery, by means of his mass spectrograph, of [[Stable isotope|isotopes]], in a large number of non-radioactive elements, and for his enunciation of the [[Whole number rule|whole-number rule]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1922 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1923 |[[Image:Fritz Pregl.jpg|75px]] |[[فرٹز پریگل]] |[[آسٹریا]] |کرسچئین |"for his invention of the method of [[microanalysis|micro-analysis]] of organic substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1923 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1925 |[[Image:Richard Adolf Zsigmondy.jpg|75px]] |[[رچرڈ اڈولف زگمونڈی]] |[[جرمنی]] / [[ہنگری]] |پروٹسٹنٹ |"for his demonstration of the heterogeneous nature of [[colloid]] solutions and for the methods he used"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1925 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1926 |[[File:The-svedberg-1.jpg|75px]] |[[تھیوڈر سویڈبرگ|The (Theodor) Svedberg]] |Sweden |کرسچئین |"for [[Ultracentrifuge|his work on disperse systems]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1926 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1927 |[[File:Heinrich Wieland.jpg|75px]] |[[ہائنرش اٹو ویلینڈ]] |جرمنی |کرسچئین |"for his investigations of the constitution of the [[bile acid]]s and related substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1927 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1928 |[[File:Windaus.jpg|75px]] |[[ایڈولف اٹو رائنہولڈ ونڈاؤس]] |جرمنی |کرسچئین |"[for] his research into the constitution of the [[sterol]]s and his connection with the [[vitamin]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1928 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1929 |[[File:ArthurHarden.jpg|75px]] |[[آرتھر ہارڈن]] |[[برطانیہ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their investigations on the fermentation of sugar and [[zymase|fermentative enzyme]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1929 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Euler-chelpin.jpg|75px]] |[[ہانز فان]] |[[سویڈن]] |کرسچئین |- |1930 |[[File:Hans Fischer (Nobel).jpg|75px]] |[[ہانز فشر]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |"for his researches into the constitution of [[haemin]] and [[chlorophyll]] and especially for his synthesis of haemin"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1930 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |- |rowspan=2|1931 |[[File:Carl Bosch.jpg|75px]] |[[کارل بوش]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |rowspan=2|"[for] their contributions to the invention and development of [[Bergius process and Haber–Bosch process|chemical high pressure methods]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1931 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Bergius.jpg|75px]] |[[فریڈرخ برجیاس]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ |- |1934 |[[File:Urey.jpg|75px]] |[[ہارلڈ اری|Harold Clayton Urey]] |[[امریکا]] |[[Church of the Brethren]]{{sfn|Arnold|Bigeleisen||Hutchison|1995|p=365}} |"for his discovery of [[deuterium|heavy hydrogen]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1934 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1937 |[[File:Karrer.jpg|75px]] |[[پاول کرر]] |Switzerland |کرسچئین |"for his investigations on [[carotenoid]]s, [[Flavin group|flavins]] and vitamins [[vitamin A|A]] and [[حیاتین ب-2|B₂]]" |- |1938 |[[File:Richard Kuhn ETH-Bib Dia 248-065.jpg|75px]] |[[رچرڈ کوہن]] |جرمنی |رومن کیتھولک |"for his work on [[carotenoid]]s and [[vitamin]]s"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1938 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1939 |[[File:Leopold Ruzicka ETH-Bib Portr 00239.jpg|75px]] |[[لیپولڈروزکا]] |[[سویٹزرلینڈ]] |رومن کیتھولک |"for his work on polymethylenes and higher [[terpene]]s" |- |1943 | [[Image:George de Hevesy.jpg|75px]] |[[جارج دی ہیوسی]] |جرمنی |رومن کیتھولک <ref>http://www.geni.com/people/George-Charles-de-Havesey/6000000013761368687</ref>[[Hungarian Jewish|of Hungarian Jewish descent]]<ref name=Hilger>{{Citation|last=Levi|first=Hilde|title=George de Hevesy : life and work : a biography|year=1985|publisher=A. Hilger|location=Bristol |isbn=9780852745557|page=14}}</ref> |"for his work on the use of isotopes as [[radioactive tracer|tracers]] in the study of chemical processes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1943 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1944 |[[File:Bundesarchiv Bild 183-46019-0001, Otto Hahn.jpg|75px]] |[[اوٹو ہان]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite book|last1=Hahn|first1=Otto|authorlink1=Otto Hahn|title=My Life: the Autobiography of a Scientist|url=http://books.google.co.uk/books?id=qS9DAAAAIAAJ|accessdate=June 14, 2012|year=1970|publisher=Herder and Herder|page=28}}</ref> |"for his discovery of the [[nuclear fission|fission]] of heavy nuclei"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1944 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1945 |[[File:Virtanen.jpg|75px]] |[[ارٹوری المری ورٹنن]] |Finland |پروٹسٹنٹ |"for his research and inventions in agricultural and nutrition chemistry, especially for his [[AIV fodder|fodder preservation method]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1945 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=3|1946 |[[File:James Batcheller Sumner.jpg|75px]] |[[جیمز بی سمر ]] |امریکا |کرسچئین |"for his discovery that [[Enzyme#Etymology and history|enzyme]]s can be crystallized"<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1946 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:John Howard Northrop.jpg|75px]] |[[جان ہورڈ نورتروپ]] |امریکا |کرسچئین |rowspan=2|"for their preparation of enzymes and [[Virus#History|virus proteins]] in a pure form"<ref name="The Nobel Prize in Chemistry 1946"/> |- |[[File:Wendell Meredith Stanley.jpg|75px]] |[[ونڈل میریڈتھ سٹینلی]] |[[امریکا]] |کرسچئین |- |1947 |[[File:Robert Robinson organic chemist.jpg|75px]] |[[رابرٹ رابنسن|Sir Robert Robinson]] |[[برطانیہ]] |[[پروٹسٹنٹ]] |"for his investigations on [[Tropinone|plant products of biological importance]], especially the alkaloids"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1947 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1949 |[[File:William Giauque Nobel.jpg|75px]] |[[ولیم جیوک|William Francis Giauque]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |"for his [[Magnetic refrigeration|contributions in the field of chemical thermodynamics]], particularly concerning the behaviour of substances at extremely low temperatures"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1949 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1950 |[[File:Otto Paul Hermann Diels.jpg|75px]] |[[اوٹوڈیلس ]] |[[مغربی جرمنی ]] |کرسچئین |rowspan=2|"for their discovery and development of the [[Diels–Alder reaction|diene synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1950 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Kurt Alder Nobel.jpg|75px]] |[[کرٹ الڈر]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |- |1953 |[[File:Hermann Staudinger.jpg|75px]] |[[ہرمن سٹاوڈنگر]] |[[مغربی جرمنی]] |کرسچئین |"for his discoveries in the field of [[Polymer chemistry#History|macromolecular chemistry]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1953 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1962 |[[File:Max Perutz.jpg|75px]] |[[میکس پیروٹز ]] |برطانیہ |Raised رومن کیتھولک<ref>[http://www.haaretz.com/news/features/this-day-in-jewish-history/this-day-in-jewish-history-death-of-a-nobel-chemist.premium-1.501731 This Day in Jewish History / Death of a Nobel chemist]</ref><ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2222719/ Max Perutz and the secret of life, by Georgina Ferry]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1383967/Max-Perutz-OM.html Max Perutz OM]</ref> |"for his studies of the structures of [[myoglobin|globular proteins]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1962 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1963 |[[File:Karl Ziegler Nobel.jpg|75px]] |[[کارل زیگلر]] |[[مغربی جرمنی]] | Lutheran<ref name="Sherby">{{cite book|last=Sherby|first=Louise|title=The Who's Who of Nobel Prize Winners 1901–2000|url=https://archive.org/details/whoswhoofnobelpr0000unse_p3z8|publisher=Oryx Press|location=Westport, CT|year=2002|edition=Fourth|isbn=1-57356-414-1}}</ref> |rowspan=2|"for [[Ziegler–Natta catalyst|their discoveries]] in the field of the chemistry and technology of high polymers"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1963 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Giulio Natta Nobel.jpg|75px]] |[[گیلیو ناٹا]] |[[اٹلی]] |رومن کیتھولک |- |1964 |[[File:Dorothy Hodgkin Nobel.jpg|75px]] |[[ڈوروتھی ہودگکنگ ]] |برطانیہ |کرسچئین<ref>[https://books.google.co.il/books?id=3jrbmL-DgZQC&pg=PA46&dq=women+100+Years+of+Nobel+Prizes&hl=iw&sa=X&ved=0CB0Q6AEwAGoVChMIl6Gz6bT7xgIVzgrbCh0YRAyE#v=onepage&q=women%20100%20Years%20of%20Nobel%20Prizes&f=false 100 Years of Nobel Prizes: p.48]</ref> |"for her [[X-ray crystallography#Early organic and small biological molecules|determinations by X-ray techniques]] of the structures of important biochemical substances"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1964 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1969 |[[File:Odd Hassel.jpg|75px]] |[[اوڈ ہسل]] |[[ناروے]] |پروٹسٹنٹ |"for his contributions to the development of the concept of [[conformational isomerism|conformation]] and its application in chemistry"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1969 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1970 |[[File:Luisfedericoleloir.jpg|75px]] |[[گرہارڈہرز برگ ]] |[[ارجنٹا‏ئن]] |رومن کیتھولک<ref name="Long">{{cite journal|doi=10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|last=Leloir|first=Luis|year=1983|title=Far Away and Long Ago|journal=Annual Reviews of Biochemistry|publisher=Annual Reviews|volume=52|pages=1–15|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.bi.52.070183.000245|pmid=6351722}}</ref> |"for his discovery of sugar nucleotides and his role in the [[Luis Federico Leloir#Sugar nucleotides|biosynthesis of carbohydrates]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1970 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1971 |[[Image:Herzberg,Gerhard 1952 London.jpg|75px]] |[[لویس ٖفیڈریکو لیلوئر]] |Canada/جرمنی |کرسچئین |"for his contributions to the knowledge of electronic structure and geometry of molecules, particularly [[Radical (chemistry)|free radicals]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1971 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1975 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جان کونفورتھ|John Warcup Cornforth]] |Australia<br />برطانیہ |Presbyterian<ref name="UniSyd">[http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html Sir John Cornforth - Chemistry], The University of Sydney</ref> |"for his work on the [[stereochemistry]] of enzyme-catalyzed reactions"<ref name="n1975">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1975 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[File:Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg|75px]] |[[ولادمیر پریلوگ]] |Yugoslavia/Switzerland |رومن کیتھولک |"for his research into the [[chirality (chemistry)|stereochemistry]] of organic molecules and reactions"<ref name="n1975"/> |- |1984 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[رابرٹ بروس میریفیلڈ]] |امریکا |کرسچئین<ref>Petkewich, Rachel. [http://pubs.acs.org/cen/news/84/i22/8422merrifield.html "Nobel Laureate R. Bruce Merrifield Dies At 84"], ''[[Chemical & Engineering News]]'', May 23, 2006. Accessed May 9, 2007. "Robert Bruce Merrifield, a biochemist who won the 1984 Nobel Prize in Chemistry for a method he named solid-phase peptide synthesis, died on May 14 at his home in Cresskill, N.J., after a long illness. He was 84."</ref> |"for his development of methodology for [[Solid phase peptide synthesis|chemical synthesis on a solid matrix]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1984 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |1990 |[[Image:E.J.Coreyx240.jpg|75px]] |[[الیاس جیمز کورے]] |امریکا |کرسچئین ([[راسخُ الا عتقاد کلیسا]])<ref>[http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1990/corey-autobio.html Elias James Corey – Autobiography<!-- Bot generated title -->]</ref> |"for his development of the theory and methodology of [[Retrosynthetic analysis|organic synthesis]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1990 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |rowspan=2|1995 |[[File:Mario Molina 1c389 8387.jpg|75px]] |[[ماریو جے. مولینا]] |Mexico |رومن کیتھولک<ref name="autobiography">{{cite web| last = Molina | first = Mario | title=Autobiography| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/molina-autobio.html | publisher = [[نوبل فاونڈیشن]] | year=2007| accessdate = 2008-05-30}}</ref> |rowspan=2|"for their work in atmospheric chemistry, particularly concerning the formation and [[Ozone depletion|decomposition of ozone]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1995 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |[[Image:F. Sherwood Rowland.jpg|75px]] |[[فرانک شروڈ رولینڈ ]] |امریکا |کرسچئین |- |rowspan=2|1996 |[[File:Robert Curl crop 2009 CHAO.jpg|75px]] |[[رابرٹ کرل|Robert F. Curl Jr.]] |امریکا |[[Methodist]]<ref name=":0">[http://www.nndb.com/people/798/000100498/ Robert F. Curl, Jr<!-- Bot generated title -->]</ref> |rowspan=2|"for their discovery of fullerenes"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1996 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- | |[[رچرڈ سمالی|Richard E. Smalley]] |امریکا |کرسچئین<ref>{{Cite web |title=(May 2005, letter sent to the Hope College 2005 Alumni Banquet) |url=http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528080014/http://www.hope.edu/pr/pressreleases/content/view/full/7309 |dead-url=yes }}</ref> |- |2003 |[[File:Peter Agre.jpg|75px]] |[[پیٹر اگری]] |امریکا |[[لوتھریت]]<ref>http://www.nndb.com/people/868/000100568/</ref><ref>http://www.scientificamerican.com/podcast/episode.cfm?id=nobel-laureate-peter-agre-from-aqua-11-07-20</ref><ref>http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/agre-autobio.html</ref> |"for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for the discovery of [[Aquaporin|water channels]]"<ref name="n2003">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2003| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2007 |[[Image:Prof Ertl-Portrait.jpg|75px]] |[[گر ہارڈ ارٹل]] |جرمنی |کرسچئین<ref name=cicero>{{cite news|author=Till Weishaupt|title=Glauben Sie an Gott?|url=http://www.cicero.de/kapital/glauben-sie-gott/38343|work=Cicero|date=December 2007|quote=Translated from German: Oh, yes, I believe in God. (...) I am a کرسچئین and I try to live as a کرسچئین (...) I read the Bible very often and I try to understand it.|accessdate=2014-09-03}}</ref> |"for [[Gerhard Ertl#Research|his studies of chemical processes on solid surfaces]]"<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2007| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|accessdate=2008-10-06}}</ref> |- |2012 |[[File:Brian Kobilka (649437151).jpg|75px]] |[[برائن کوبلکا]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web | date=2012-10-23 | url=http://www.catholicnews.com/data/briefs/cns/20121023.htm | title=Catholic scientist at Stanford shares Nobel Prize for work in chemistry | publisher=Catholic News Service | accessdate=2013-01-19}}</ref> |"for studies of [[G protein-coupled receptor|G-protein-coupled receptors]]"<ref name="nobel-2012-1">{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2012| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|accessdate=2012-10-13}}</ref> |- |2014 |[[File:Stefan W Hell.jpg|75px]] |[[سٹیفین ہیل|Stefan W. Hell]] |Romania |پروٹسٹنٹ<ref>{{ro icon}} Răzvan Băltăreţu, [http://adevarul.ro/tech/stiinta/premiul-nobel-chimie-fost-castigat-roman-1_5435107c0d133766a8c357bf/index.html "Un cercetător născut în judeţul Arad este printre câştigătorii premiului Nobel pentru chimie"], ''Adevărul'', October 8, 2014</ref> |"for the development of [[Super-resolution microscopy|super-resolved fluorescence microscopy]]"<ref>{{cite news | url = http://www.bbc.com/news/science-environment-29536525 | title = Microscope work wins Nobel Prize | date = 8 October 2014 | publisher = BBC }}</ref> |} === فعلیات و طب === {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- |1901 |[[Image:EmilVonBehring.jpg|75px]] |[[امیل وون بیرنگ]] |[[جرمنی]] |پروٹسٹنٹ<ref>Derek S. Linton, ''Emil von Behring: Infectious Disease, Immunology, Serum Therapy'', American Philosophical Society, 2005, p. 198</ref> |"for his work on [[blood plasma|serum]] therapy, especially its application against [[diphtheria]], by which he has opened a new road in the domain of medical science and thereby placed in the hands of the physician a victorious weapon against illness and deaths"<ref name="nobel-1901"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1901/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1901 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1902 |[[Image:Ronald Ross.jpg|75px]] |Sir [[رونالڈ روس]] |[[برطانیہ]]<br>[[بھارت]] |پروٹسٹنٹ |"for his work on [[malaria]], by which he has shown how it enters the organism and thereby has laid the foundation for successful research on this disease and methods of combating it"<ref name="nobel-1902"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1902/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1902 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1903 |[[File:Niels ryberg.jpg|75px]] |[[نیلس ریبرگ فنسن]] |[[ڈنمارک]]<br>([[جزائرفارو]]) |پروٹسٹنٹ |"[for] his contribution to the treatment of diseases, especially [[lupus vulgaris]], with concentrated light radiation, whereby he has opened a new avenue for medical science"<ref name="nobel-1903"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1903/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1903 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }} </ref> |- |1905 |[[File:RobertKoch cropped.jpg|75px]] |[[رابرٹ کوچ]] |[[جرمنی]] |کرسچئین |"for his investigations and discoveries in relation to [[tuberculosis]]"<ref name="nobel-1905"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1906 |[[File:Camillo Golgi nobel.jpg|75px]] |[[Camillo Golgi]] |[[اطالیہ]] |رومن کیتھولک |rowspan=2|"in recognition of their work on the structure of the [[nervous system]]"<ref name="nobel-1906"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Cajal-Restored.jpg|75px]] | [[سانتیاگو رامون ای کاخال]] |[[ہسپانیہ]] |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/862/000125487/ Santiago Ramón y Cajal]</ref> |- |1909 |[[File:Emil Theodor Kocher nobel.jpg|75px]] |[[ایمل تھیوڈر کوچر]] |[[سویٹزرلینڈ]] |پروٹسٹنٹ ([[Moravian Church]])<ref name="bonjour1981">{{cite book | last = Bonjour | first = Edgar | title=Theodor Kocher | series = Berner Heimatbücher | volume = 40/41 | pages = | year= 1981 | publisher = Verlag Paul Haupt | location = Bern |origyear=1st. pub. in 1950 (http://d-nb.info/363374914) | isbn = 3258030294 | edition = 2nd (2., stark erweiterte Auflage 1981) | url = http://d-nb.info/810347253 | language = German }}</ref> |"for his work on the physiology, pathology and surgery of the [[thyroid gland]]"<ref name="nobel-1909"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1909/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1909 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1910 |[[File:Kossel, Albrecht (1853-1927).jpg|75px]] |[[البرچٹ کوسل]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ |"in recognition of the contributions to our knowledge of [[cell biology|cell chemistry]] made through his work on [[protein]]s, including the [[nucleic acid|nucleic substances]]"<ref name="nobel-1910"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1910/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1910 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1912 |[[File:Alexis Carrel 02.jpg|75px]] |[[الیکسس کارل]] |France |رومن کیتھولک<ref name="Alexis Carrel 1939">Alexis Carrel, ''The Voyage to Lourdes'' (New York, Harper & Row, 1939).</ref> | "[for] his work on vascular [[surgical suture|suture]] and the [[Organ transplantation|transplantation]] of [[blood vessel]]s and [[عُضو|organ]]s"<ref name="nobel-1912"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1912/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1912 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1919 |[[File:Jules Bordet nobel.jpg|75px]] |[[جیولس بورڈٹ]] |[[بلجئیم]] |کرسچئین |"for his discoveries relating to [[immune system|immunity]]"<ref name="nobel-1919"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1919/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1919 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1920 |[[File:August Krogh Bain 32006.jpg|75px]] |[[اگسٹ گروٹ|Schack August Steenberg Krogh]] |[[ڈنمارک]] |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of the capillary motor regulating mechanism"<ref name="nobel-1920"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1920/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1920 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1923 |[[Image:Fredrick banting.jpg|75px]] |Sir [[Frederick Banting|Frederick Grant Banting]] |[[کینیڈا]] |پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])<ref>[http://www.nndb.com/people/843/000126465/ Frederick G. Banting]</ref> |"for the discovery of [[insulin]]"<ref name="nobel-1923"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1923/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1923 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1924 |[[Image:Willem Einthoven.jpg|75px]] |[[ویلم ائینتھون]] |{{nowrap|[[نیدرلینڈز|The Netherlands]]}} |پروٹسٹنٹ ([[Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands|Lutheran]])<ref>[http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html The Walbeek Family from Holland:Information about Louise Marie Mathilde Carolien de Vogel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531201032/http://familytreemaker.genealogy.com/users/w/a/l/Theodorus-J-Walbeek/WEBSITE-0001/UHP-0191.html |date=2013-05-31 }}. Familytreemaker.genealogy.com (1927-09-29). Retrieved on 2012-07-25.</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/927/000126549/ Willem Einthoven]</ref> |"for the discovery of the mechanism of the [[electrocardiogram]]"<ref name="nobel-1924"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1924/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1924 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1926 |[[File:J Fibiger.jpg|75px]] |[[جوہنس فائبگر]] |[[ڈنمارک]] |Lutheran<ref>[http://www.nndb.com/people/172/000126791/ Johannes Fibiger]</ref> |"for his discovery of the [[Spiroptera carcinoma]]"<ref name="nobel-1926"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1926/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1926 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |- |1928 |[[Image:Jules Nicole.jpg|75px]] |[[چارلس نکولے|Charles Jules Henri Nicolle]] |France |رومن کیتھولک |"for his work on [[typhus]]"<ref name="nobel-1928"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1928/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1928 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1929 |[[File:Christiaan Eijkman.jpg|75px]] |[[کرسچیناجک مین]] |The Netherlands |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of the antineuritic [[vitamin]]"<ref name = "nobel-1929"/> |- |[[File:Frederick Gowland Hopkins nobel.jpg|75px]] |Sir [[فریڈرک گولینڈ ہوپکنس]] |برطانیہ |Chrisian |"for his discovery of the growth-stimulating [[vitamin]]s"<ref name="nobel-1929"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1929/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1929 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1930 |[[File:Karl Landsteiner nobel.jpg|75px]] |[[کارل لینڈ سٹینر]] |[[آسٹریا]] |converted from [[یہودیت]] to [[رومن کیتھولک]] in 1890<ref name="Anna L. Staudacher 2009, p. 349">Anna L. Staudacher: ''"… meldet den Austritt aus dem mosaischen Glauben". 18000 Austritte aus dem Judentum in Wien, 1868–1914: Namen – Quellen – Daten''. Peter Lang, Frankfurt, 2009, ISBN 978-3-631-55832-4, p. 349</ref> |"for his discovery of human [[ABO blood group system|blood groups]]"<ref name="nobel-1930"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1930 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1931 |[[File:Otto Warburg.jpg|75px]] |[[اوٹو ہنرچ وار برگ]] |جرمنی |کرسچئین<ref>{{Cite web |title=Otto Heinrich Warburg |url=http://www.smokershistory.com/OWarburg.htm |access-date=2016-05-18 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108062816/http://smokershistory.com/OWarburg.htm |dead-url=yes }}</ref> |"for his discovery of the nature and mode of action of the [[cytochrome|respiratory enzyme]]"<ref name="nobel-1931"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1931 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1932 |[[File:Prof. Charles Scott Sherrington.jpg|75px]] |Sir [[چارلس سکوٹ شرنگ ٹن]] |برطانیہ |Anglican<ref>Baptisms solemnized in the Parish of St James Clerkenwell, in the County of Middlesex in the Year 1863, p. 558, nos 5826, 5827 & 5828 (on line at ancestry.co.uk)</ref> |"for his discoveries regarding the functions of [[neuron]]s"<ref name="nobel-1932"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1932/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1932 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=3|1934 |[[File:George Whipple nobel.jpg|75px]] |[[جارج ویپل|George Hoyt Whipple]] |امریکا |پروٹسٹنٹ<ref name="nap">{{cite web |url=http://www.nap.edu/reingroom/books/biomems/gwhipple.html |title=The National Academies Press: Biographical Memoirs – George Hoyt Whipple |accessdate=3 January 2010}}</ref> |rowspan=3|"for their discoveries concerning [[liver]] therapy in cases of [[anaemia]]"<ref name="nobel-1934"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1934/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1934 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:George Minot nobel.jpg|75px]] |[[جارج مانٹ|George Richards Minot]] |امریکا |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal |title= Obituary |date= April 6, 1950 |journal= [[New England Journal of Medicine]] |url= http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJM19004062421414 |doi=10.1056/NEJM195004062421414 |volume= 242 |issue= 14 |pages= 565–565}}</ref> |- |[[File:William P Murphy.jpg|75px]] |[[ولیم پی مارفی|William Parry Murphy]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |- |1935 |[[File:Hans Spemann nobel.jpg|75px]] |[[ہنس سپیمین]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>Feldberg W, rev. Tansey EM (2004–2011). [http://www.oxforddnb.com/view/article/3294 Dale, Sir Henry Hallett (1875–1968)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2011. Retrieved 2011-07-08.</ref> |"for his discovery of the organizer effect in [[embryonic development]]"<ref name="nobel-1935"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1935/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1937 |[[File:Albert Szent-Györgyi cropped.jpg|75px]] |[[البرٹ سزنٹ-گیورگی|Albert Szent-Györgyi von Nagyrapolt]] |[[مجارستان]] | [[کالوینیت|Calvinist]]<ref>Dr.Czeizel, E.: Családfa,page 148, Kossuth Könyvkiadó,1992.</ref><ref>Dr. Czeizel E. : Az érték még mindig bennünk van, page 172, Akadémiai kiadó, Budapest</ref> |"for his discoveries in connection with the [[cellular respiration|biological combustion processes]], with special reference to [[vitamin C]] and the catalysis of [[fumaric acid]]"<ref name="nobel-1937"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1937/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1937 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1938 |[[File:Corneille Heymans nobel.jpg|75px]] |[[کارنیلی ہیمینس|Corneille Jean François Heymans]] |Belgium |رومن کیتھولک<ref>de Castro, F. (2009) Towards the sensory nature of the carotid body: Hering, De Castro and Heymans. Front. Neuroanat. 3: 23 (1-11) (doi:10.3389/neuro.05.023.2009).</ref> |"for the discovery of the role played by the [[Paranasal sinuses|sinus]] and [[aorta|aortic mechanisms]] in the regulation of [[تنفّس کاری|respiration]]"<ref name="nobel-1938"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1938/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1938 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1939 |[[File:Gerhard Domagk nobel.jpg|75px]] |[[گرہارڈ ڈومگٹ]] |جرمنی |پروٹسٹنٹ<ref>[[Thomas Hager]], ''The Demon Under the Microscope'' (2006) ISBN 1-4000-8213-7 (cited in [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=67754 "The Saga of a Sulfa Drug Pioneer"] – [[این پی ار]] ''[[Weekend Edition]]'' 23 December 2006)</ref> |"for the discovery of the [[antibacterial]] effects of [[prontosil]]"<ref name="nobel-1939"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1939/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1939 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1943 |[[File:Henrik Dam nobel.jpg|75px]] |[[ہنرک ڈیم|Carl Peter Henrik Dam]] |Denmark |پروٹسٹنٹ |"for his discovery of [[vitamin K]]"<ref name = "nobel-1943"/> |- |[[File:Edward A Doisy.jpg|75px]] |[[ایدوارڈ اڈلبرٹڈویسی]] |امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Congregationalists]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/doisybio.html Edward A. Doisy - Biographical]</ref> |"for his discovery of the chemical nature of [[vitamin K]]"<ref name="nobel-1943"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1943/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1943 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1945 |[[File:Alexander Fleming 1945.jpg|75px]] |Sir [[الیگزنڈر فلیمنگ]] |برطانیہ |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/696/000091423/ Alexander Fleming]</ref> ||"for the discovery of [[penicillin]] and its curative effect in various [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1945"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=3|1947 |[[File:Carl Ferdinand Cori.jpg|75px]] |[[کارل فرڈیننڈ کوری]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0006-3002(56)90255-4 | last1 = Houssay | first1 = B. A. | title = Carl F. And Gerty T. Cori | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 20 | issue = 1 | pages = 11–16 | year = 1956 | pmid = 13315342 }}</ref> |rowspan=2|"for their discovery of the course of the catalytic conversion of [[glycogen]]"<ref name = "nobel-1947"/> |- |[[File:Gerty Theresa Cori.jpg|75px]] |[[گرٹی کوری|Gerty Theresa Cori, née Radnitz]] | امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2012-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101439/http://www.csupomona.edu/~nova/scientists/articles/cori.html |dead-url=yes }}</ref> |- |[[File:Bernado Houssay.JPG|75px]] |[[برناڈو ہاوسے|Bernardo Alberto Houssay]] |[[ارجنٹائن]] |رومن کیتھولک<ref>{{Cite journal | last1 = Sulek | first1 = K. | title = Nobel prize for Carl Ferdinand Cori and Gerta Theresa Cori in 1947 for discovery of the course of catalytic metabolism of glycogen. Prize for Alberto Bernardo Houssay for discovery on the role of the hypophysis in carbohydrate metabolism | journal = Wiadomosci lekarskie (Warsaw, Poland : 1960) | volume = 21 | issue = 17 | pages = 1609–1610 | year = 1968 | pmid = 4882480 }}</ref> |"for his discovery of the part played by the [[hormone]] of the [[anterior pituitary]] lobe in the metabolism of [[glucose|sugar]]"<ref name="nobel-1947"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1949 |[[File:Moniz.jpg|75px]] |[[انتونیو اگاس مونیس|António Caetano Egas Moniz]] |[[پرتگال]] |رومن کیتھولک<ref name="bookrags">{{cite web|url=http://www.bookrags.com/biography/antonio-egas-moniz-wsd/|title=World of Scientific Discovery on Antonio Egas Moniz|publisher=bookrags.com|accessdate=11 July 2010}}</ref> |"for his discovery of the therapeutic value of leucotomy ([[lobotomy]]) in certain psychoses"<ref name="nobel-1949"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1949/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1949 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1951 |[[File:Max Theiler nobel.jpg|75px]] |[[میکس تھیلر]] |[[جنوبی افریقہ]] |پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal|pmid=19870629 | doi=10.1084/jem.65.5.705 | pmc=2133518|title=Spontaneous Encephalomyelitis of Mice, A New Virus Disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1937-05_65_5/page/705 |year=1937|last1=Theiler|first1=M.|journal=Journal of Experimental Medicine|volume=65|issue=5|pages=705–19}}</ref> |"for his discoveries concerning [[yellow fever]] and how to combat it"<ref name="nobel-1951"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1951/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1951 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1957 |[[File:Daniel Bovet nobel.jpg|75px]] |[[ڈینئیل بوٹ]] |[[اطالیہ]] |پروٹسٹنٹ |"for his discoveries relating to [[antihistamine|synthetic compounds that inhibit the action of certain body substances]], and especially their action on the vascular system and the skeletal muscles"<ref name="nobel-1957"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1957/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1957 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1958 |[[File:George Wells Beadle.jpg|75px]] |[[جارج ویل بیڈل]] |امریکا |کرسچئین<ref>{{Cite journal | last1 = Beadle | first1 = G. W. | title = Recollections | doi = 10.1146/annurev.bi.43.070174.000245 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 43 | issue = 0 | pages = 1–13 | year = 1974 | pmid = 4605017| pmc = }}</ref> |rowspan=2| "for their discovery that [[gene]]s act by regulating definite chemical events" |- |[[File:Edward Lawrie Tatum nobel.jpg|75px]] |[[ایڈوارڈ لاورک ٹاوٹم]] |امریکا |کرسچئین |- |1959 |[[File:Severo Ochoa nobel.jpg|75px]] |[[سیویرو اوچاو]] |Spain<br> |رومن کیتھولک |"for their discovery of the mechanisms in the biological synthesis of [[ribonucleic acid]] and [[deoxyribonucleic acid]]"<ref name="nobel-1959"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1959 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1960 |[[File:Frank Macfarlane Burnet nobel.jpg|75px]] |Sir [[فرینک میکفر لین برنٹ]] |Australia |پروٹسٹنٹ<ref name=s8>Sexton (1999), p. 8.</ref> |"for discovery of acquired [[immune tolerance|immunological tolerance]]"<ref name="nobel-1960"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1960/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1960 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1961 |[[File:Georg von Békésy nobel.jpg|75px]] |[[جارج وون بیکسی]] |امریکا |کرسچئین<ref name=Goldstein>Goldstein, B. 2001. ''Sensation and Perception, 6th ed.'' London: Wadsworth.</ref> |"for his discoveries of the physical mechanism of stimulation within the [[cochlea]]"<ref name="nobel-1961"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1961/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1961 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1963 | |Sir [[جوہن ایکلس|John Carew Eccles]] |Australia |رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://muse.jhu.edu/journals/perspectives_in_biology_and_medicine/v044/44.2karczmar.pdf |title=Project MUSE - Sir John Eccles, 1903-1997: Part 2: The Brain as a Machine or as a Site of Free Will? |doi=10.1353/pbm.2001.0030 |publisher=Muse.jhu.edu |date= |accessdate=2015-06-26}}</ref> |"for his discoveries concerning the ionic mechanisms involved in excitation and inhibition in the peripheral and central portions of the [[nerve]] [[cell membrane]]"<ref name="nobel-1963"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1963/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1963 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1967 |[[File:Ragnar Granit2.jpg|75px]] |[[راگنر گرانٹ]] |Finland/Sweden |پروٹسٹنٹ |rowspan=2|"for their discoveries concerning the primary physiological and chemical visual processes in the [[human eye|eye]]"<ref name="nobel-1967"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1967 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Haldan Keffer Hartline nobel.jpg|75px]] |[[ہالڈن کیفر ہارٹ لائن]] |امریکا |پروٹسٹنٹ |- |1972 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[روڈنی رابرٹ پوٹر]] |امریکا |Methodists<ref>[http://www.nndb.com/people/111/000130718/ Rodney Robert Porter]</ref> |"for their discoveries concerning the chemical structure of [[antibodies]]"<ref name="nobel-1972"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1972 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1974 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[البرٹ کلاوڈی]] |[[بلجئیم]] |رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/186/000130793/ Albert Claude]</ref> |rowspan=2|"for their discoveries concerning the [[organelle|structural and functional organization of the cell]]"<ref name="nobel-1974"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1974 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جارج ایمل پلاڈے|George E. Palade]] |Romania |[[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] |- |1975 |[[File:Renato Dulbecco crop.jpg|75px]] |[[ریناٹو ڈلبیکو]] |Italy<br>امریکا |رومن کیتھولک |"for his discoveries concerning the interaction between [[tumor virus|tumour virus]]es and the genetic material of the cell"<ref name="nobel-1975"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1975 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1976 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ڈینئیل کارلیٹون گیجڈسک|D. Carleton Gajdusek]] |امریکا | Calvinist<ref name="la-times">{{cite news |newspaper=[[Los Angeles Times]] |title=D. Carleton Gajdusek dies at 85; Nobel Prize winner identified exotic disease, was unrepentant pedophile |first=Thomas |last=Maugh |date=2008-12-18 |accessdate=2012-05-12 |url=http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story |archivedate=2013-01-27 |archiveurl=https://archive.today/20130127115258/http://www.latimes.com/news/science/la-me-gajdusek18-2008dec18,0,7539125,full.story }}</ref> |"for their discoveries concerning new mechanisms for the origin and dissemination of [[infectious disease]]s"<ref name="nobel-1976"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1976 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1978 |[[File:Werner Arber 2008.jpg|75px]] |[[ورنر اربر]] |Switzerland |پروٹسٹنٹ<ref>Arber, W. 1992. ''The Existence of a Creator Represents a Satisfactory Solution.'' In Margenau, H. and R. A. Varghese (eds.), ''Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of the Universe, Life, and Homo sapiens.'' La Salle, IL: Open Court, p. 141-142.</ref> |"for the discovery of [[restriction enzyme]]s and their application to problems of [[molecular genetics]]"<ref name="nobel-1978"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1983 |[[File:Barbara McClintock (1902-1992).jpg|75px]] |[[باربرا مک کلنٹک]] |امریکا |پروٹسٹنٹ (Congregationalists)<ref name="100 Years of Nobel Prizes: p.48"/> | "for her discovery of [[transposon|mobile genetic elements]]"<ref name="nobel-1983"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1983/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1983 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1988 |[[File:James Black (pharmacologist).jpg|75px]] |Sir [[جیمز بلیک (ادویاتدان)|James W. Black]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref name="autobio1">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/black-autobio.html|title=Autobiography|last=Black|first=Sir James W|publisher=The Nobel Foundation|accessdate=23 March 2010}}</ref> |rowspan=2|"for their discoveries of important principles for [[Pharmacology|drug treatment]]"<ref name="nobel-1988"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1988 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref>داء البلهارسياbrown tickShiju.jpg00099#رودسياoxyuris@schistomamars crystaldavidabdelmohsen117retrocyle effhuamnurter#117second_ |- |[[Image:George H. Hitchings 1988.jpg|75px]] |[[جارج ایچ ہائیچنگ]] |امریکا |کرسچئین |- |1990 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[جوزف میورے|Joseph E. Murray]] |امریکا |رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://catholicreview.org/article/home/catholic-transplant-pioneer-nobel-prize-winner-joseph-murray-dies|title=The Catholic Review > Home > Catholic transplant pioneer, Nobel Prize-winner Joseph Murray dies|publisher=|accessdate=15 January 2015|archive-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226102452/https://www.archbalt.org/catholicreview/|dead-url=yes}}</ref> |"for his discoveries concerning [[Organ transplantation|organ and cell transplantation]] in the treatment of human disease"<ref name="nobel-1990"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1990 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1992 |[[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] |[[ایڈمنڈ ایچ فشر]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/krebs-bio.html Edwin G. Krebs - Biographical]</ref> |Switzerland<br>امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Presbyterian]]) |"for their discoveries concerning reversible [[protein]] [[phosphorylation]] as a biological regulatory mechanism"<ref name="nobel-1992"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1992/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1992 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |1995 |[[Image:Eric F. Wieschaus.jpg|75px]] |[[ارک ایف. وسچاوس]] |امریکا |رومن کیتھولک |"for his discoveries concerning the genetic control of early [[embryonic development]]"<ref name="nobel-1995"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1995/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|1998 |[[Image:Loius Ignarro.jpg|75px]] |[[لیوس اگارو|Louis J. Ignarro]] |امریکا |رومن کیتھولک |rowspan=2|"for their discoveries concerning [[nitric oxide]] as a signalling molecule in the cardiovascular system"<ref name="nobel-1998"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1998 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[Image:Ferid Murad.jpg|75px]] |[[فیڑڈ میراڈ]] |امریکا |کرسچئین<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/murad-autobio.html]"Ferid Murad autobiography", [[نوبل فاونڈیشن]]</ref> |- |2000 |[[Image:Paul Greengard.jpg|75px]] |[[پاول گرین گارڈ]] |امریکا |پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]])<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/greengard-autobio.html Profile of Paul Greengard], nobelprize.org; accessed December 28, 2013.</ref> ||"for his discoveries concerning [[signal transduction]] in the [[nervous system]]"<ref name="nobel-2000"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2000 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |2004 |[[File:LindaBuck cropped 1.jpg|75px]] |[[لنڈابی بک]] |امریکا |کرسچئین |"for her discoveries of [[odorant receptor]]s and the organization of the [[olfactory system]]"<ref name="nobel-2004"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |rowspan=2|2007 |[[Image:Mario Capecchi UTHSCSA.JPG|75px]] |[[ماریو کیپیکی|Mario R. Capecchi]] |امریکا |[[Quaker]]<ref name="WashingtonPost2007_10_10">{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/08/AR2007100800252_pf.html|title=From Child on Street to Nobel Laureate|author=Christopher Lee|date=2007-10-10|publisher=[[Washington Post]]}}</ref> |rowspan=2|"for their discoveries of principles for introducing specific gene modifications in mice by the use of [[embryonic stem cell]]s."<ref name="nobel-2007"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/index.html | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2007 | accessdate = 2007-10-08 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |- |[[File:Martin Evans Nobel Prize.jpg|75px]] |Sir [[مارٹن ایوانس|Martin J. Evans]] |برطانیہ |کرسچئین |- |2012 |[[Image:John Gurdon Cambridge 2012.JPG|75px]] |Sir [[جان بی. گرڈن|John B. Gurdon]] |برطانیہ |پروٹسٹنٹ (Anglican)<ref>{{cite web|url=http://www.ewtn.com/vnews/getstory.asp?number=125061|title=Nobel Prize Winner Participates at Vatican Conference|author=Ann Schneible|date=2013-12-04}}</ref> |"for the discovery that mature cells can be [[Induced pluripotent stem cell|reprogrammed]] to become [[pluripotent]]"<ref name="nobel-2012"> {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2012/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012 | accessdate = 2012-10-08 | publisher = Nobel Foundation }}</ref> |} === ادب=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | 1902 | [[File:T-mommsen-2.jpg|75px]] | [[تھیوڈور مومسن]] | [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ | "the greatest living master of the art of historical writing, with special reference to his monumental work, ''[[History of Rome (Mommsen)|A History of Rome]]''"<ref name="Literature1902">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1902/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1902|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1903 | [[File:Björnstjerne Björnson, 1901.jpg|75px]] | [[بیورنستار بیورنسن]] | [[File:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|20px]] [[سویڈن و ناروے اتحاد|Norway]] | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite journal|author=Schmiesing, Ann |year=2002|title=Bjørnson and the Inner Plot of 'A Midsummer Night's Dream'|url=https://archive.org/details/sim_scandinavian-studies_winter-2002_74_4/page/465 |journal=Scandinavian Studies|volume=74|issue=4|pages=465|jstor=40920401}}</ref> | "as a tribute to his noble, magnificent and versatile poetry, which has always been distinguished by both the freshness of its inspiration and the rare purity of its spirit"<ref name="Literature1903">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1903/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1903|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | rowspan="2" | 1904 | [[File:Frédéric Mistral by Paul Saïn.jpg|75px]] | [[فریڈرک مسترال]] | [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | رومن کیتھولک | "in recognition of the fresh originality and true inspiration of his poetic production, which faithfully reflects the natural scenery and native spirit of his people, and, in addition, his significant work as a [[آکسیٹان زبان|Provençal]] philologist"<ref name="Literature1904">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1904/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1904|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | [[File:José Echegaray y Eizaguirre.jpg|75px]] | [[جوزے ایشوگرائے]] | [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]] | رومن کیتھولک | "in recognition of the numerous and brilliant compositions which, in an individual and original manner, have revived the great traditions of the Spanish drama"<ref name="Literature1904"/> |- | 1905 | [[File:Henryk Sienkiewicz 02.jpg|75px]] | [[ہینرک شنگوچ]] | [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]] | رومن کیتھولک<ref name="psb203">[[Henryk Markiewicz]], "Sienkiewicz, Henryk Adam Aleksander Pius", ''[[Polski słownik biograficzny]]'', vol. XXXVII, 1997</ref> | "because of his outstanding merits as an epic writer"<ref name="Literature1905">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1905/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1905|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1909 | [[File:Selma Lagerlöf.jpg|75px]] | [[سلما لاگرلف]] | {{flag|Sweden}} | کرسچئین<ref name="change">{{citation |url=http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |title=Times of Change |first=Heike |last=Zaun-Goshen |year=2002 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617050146/http://info.jpost.com/C002/Supplements/TimesOfChange/book_ch1_3.html |dead-url=yes }}</ref> | "in appreciation of the [[lofty idealism]], vivid imagination and spiritual perception that characterize her writings"<ref name="Literature1909">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1909/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1909|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1910 | [[File:Adolf Friedrich Erdmann von Menzel 042.jpg|75px]] | [[پال ہیسی|Paul von Heyse]] |[[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ of Jewish descent | "as a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories"<ref name="Literature1910">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1916 | [[File:Johan Krouthén - Porträtt av Verner von Heidenstam.jpg|75px]] | [[ورنروون ہایڈنسٹام]] | {{flag|Sweden}} | کرسچئین<ref>Sohrabi, Bahram (2005). "Early Swedish Travelers to Persia," ''Iranian Studies'' '''38''' (4)</ref> | "in recognition of his significance as the leading representative of a new era in our literature"<ref name="Literature1916">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1916/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1916|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1923 | [[File:William Butler Yeat by George Charles Beresford.jpg|75px]] | [[ڈبلیو بی . یٹس|William Butler Yeats]] | data-sort-value="Ireland"| [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Irish Free State|Ireland]] | Anglica<ref>{{cite book|last=Pierce|first=David|title=Irish writing in the twentieth century: a reader|year=2000|publisher=Literary Collections|page=293|isbn=1-85918-258-5}}</ref> | "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation"<ref name="Literature1923">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1923/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1923|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1924 | [[File:Władysław Reymont.jpg|75px]] | [[ولاڈی سلا ریمنٹ]] | data-sort-value="Poland"| [[File:Flag of Poland (1928-1980).svg|20px]] [[Second Polish Republic|Poland]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/reymont-bio.html Wladyslaw Reymont - Biographical]</ref> | "for his great national epic, ''[[Chłopi|The Peasants]]''"<ref name="Literature1924">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1924/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1924|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1926 | [[File:Grazia Deledda 1926.jpg|75px]] | [[گیزیا ڈلیڈا]] | data-sort-value="Italy"| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/583/000140163/ Grazia Deledda]</ref> | "for her idealistically inspired writings which with plastic clarity picture the life on her native island and with depth and sympathy deal with human problems in general"<ref name="Literature1926">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1926|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1928 | [[File:Sigrid Undset 1928.jpg|75px]] | [[سگرڈ انڈسٹ]] | data-sort-value="Norway"| {{flag|Norway}} <br> (Born in {{flag|Denmark}}) | رومن کیتھولک<ref>Sparrow, Stephen (2003). [http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html "Sigrid Undset: Catholic Viking"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185354/http://catholiceducation.org/articles/arts/al0173.html |date=2016-03-03 }}</ref> | "principally for her powerful descriptions of Northern life during the Middle Ages"<ref name="Literature1928">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1928/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1928|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1929 | [[File:Thomas Mann 1937.jpg|75px]] | [[تھامس مین]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>[http://www.nndb.com/people/180/000025105/#FN1 Thomas Mann]</ref><ref>{{Cite web |title=The Religious Affiliation of Author Thomas Mann |url=http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710115218/http://www.adherents.com/people/pm/Thomas_Mann.html |dead-url=yes }}</ref> | "principally for his great novel, ''[[Buddenbrooks]]'', which has won steadily increased recognition as one of the classic works of contemporary literature"<ref name="Literature1929">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1929/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1929|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1933 | [[File:Ivan Bunin 1933.jpg|75px]] | [[آیان بینن]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] (Born in [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russian Empire|Russia]]) | Eastern Orthodox | "for the strict artistry with which he has carried on the classical Russian traditions in prose writing"<ref name="Literature1933">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1933/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1933|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1938 | [[File:Pearl Buck (Nobel).jpg|75px]] | [[پرل ایس بک]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[American Southern Presbyterian Mission|Southern Presbyterian]])<ref>{{citation|first=David |last=Shavit|publisher=Greenwood Publishing Group |year=1990|isbn=0-313-26788-X |title=The امریکا in Asia: a historical dictionary|url= https://books.google.com/books?id=IWdZTaJdc6UC |page=480}} (Entry for "Sydenstricker, Absalom")</ref> | "for her rich and truly epic descriptions of peasant life in China and for her biographical masterpieces"<ref name="Literature1938">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1938/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1938|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1945 | [[File:Gabriela Mistral-01 cropped.jpg|75px]] | [[گبریلا مسٹرال]] | data-sort-value="Chile"| [[File:Flag of Chile.svg|20px]] [[Presidential Republic (1925–73)|Chile]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.poetryfoundation.org/bio/gabriela-mistral Gabriela Mistral 1889–1957]</ref> | "for her lyric poetry which, inspired by powerful emotions, has made her name a symbol of the idealistic aspirations of the entire Latin American world"<ref name="Literature1945">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1945|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1946 | [[File:Hermann Hesse 1946.jpg|75px]] | [[ہرمن ہسی]] | data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} <br> (Born in [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[جرمن سلطنت|جرمنی]]) | کرسچئین<ref>As quoted by Serrano, Miguel. 1996. ''[https://books.google.com.mx/books?id=sQt8bd6wFr0C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false C.G. Jung and Hermann Hesse: A Record of Two Friendships]''. Daimon. p. 21</ref><ref>Hilbert, Mathias. 2005. ''Hermann Hesse und sein Elternhaus - Zwischen Rebellion und Liebe: Eine biographische Spurensuche''. Calwer Verlag GmbH, p. 226</ref> | "for his inspired writings which, while growing in boldness and penetration, exemplify the classical humanitarian ideals and high qualities of style"<ref name="Literature1946">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1946|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1947 | [[File:André Gide.jpg|75px]] | [[آندرے ژید]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite web |title=The Life and Works of Andre Gide |url=http://www.andregide.org/gidebio2.html |access-date=2016-05-18 |archive-date=2017-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728135138/http://www.andregide.org/gidebio2.html |dead-url=yes }}</ref> | "for his comprehensive and artistically significant writings, in which human problems and conditions have been presented with a fearless love of truth and keen psychological insight"<ref name="Literature1947">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1947/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1947|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1948 | [[File:T.S. Eliot, 1923.JPG|75px]] | [[ٹی۔ ایس ایلیٹ]] | data-sort-value="برطانیہ"| {{flag|برطانیہ}} <br> (Born in the {{flag|امریکا}}) | [[Anglican]]<ref>plaque on interior wall of Saint Stephen's</ref><ref>obituary notice in ''Church and King'', Vol. XVII, No. 4, 28 February 1965,−− p. 3.</ref> | "for his outstanding, pioneer contribution to present-day poetry"<ref name="Literature1948">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1948/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1948|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1949 | [[File:Carl Van Vechten - William Faulkner.jpg|75px]] | [[ویلیم فالکنر]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian) | "for his powerful and artistically unique contribution to the modern American novel"<ref name="Literature1949">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1949|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1952 | [[File:François Mauriac (1932).jpg|75px]] | [[فرانسیوس ماؤریک]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.britannica.com/biography/Francois-Mauriac François Mauriac]</ref> | "for the deep spiritual insight and the artistic intensity with which he has in his novels penetrated the drama of human life"<ref name="Literature1952">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1952/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1952|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1953 | [[File:Churchill portrait NYP 45063.jpg|75px]] | [[ونسٹن چرچل|Sir Winston Churchill]] | {{flag|برطانیہ}} | Anglican | "for his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values"<ref name="Literature1953">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1953/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1953|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1954 | [[File:ErnestHemingway.jpg|75px]] | [[Ernest Hemingway]] | {{flag|امریکا|1912}} | Converts to رومن کیتھولکism<ref>Meyers (1985), 173, 184</ref> | "for his mastery of the art of narrative, most recently demonstrated in ''[[سمندر اور بوڑھا]]'', and for the influence that he has exerted on contemporary style"<ref name="Literature1954">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1954|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1955 | [[File:Halldór Kiljan Laxness 1955.jpg|75px]] | [[ہالڈورلیکسنس]] | {{flag|Iceland}} | Converts to رومن کیتھولکism<ref>Hallberg, Peter, ''Halldór Laxness''. Twayne Publishers, New York, translated by Rory McTurk, 1971, pp.35, 38</ref> | "for his vivid epic power which has renewed the great narrative art of Iceland"<ref name="Literature1955">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1955/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1955|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1956 | [[File:JRJimenez.JPG|75px]] | [[جون ریمن جیمنیز]] | {{flag|Puerto Rico}} (Born in [[File:Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg|20px]] [[Restoration (Spain)|Spain]]) | رومن کیتھولک | "for his lyrical poetry, which in Spanish language constitutes an example of high spirit and artistical purity"<ref name="Literature1956">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1956/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1956|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1958 | | [[بریس پاسترناک]] | {{flag|Soviet Union}} | Converts to [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]] from Judaism<ref>Fleishman, pp 264–266.</ref> | "for his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition"<ref name="Literature1958">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1958|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1961 | | [[ایواینڈرک]] | {{flag|Yugoslavia}}<br> (Born in {{flag|Austria-Hungary}}) | رومن کیتھولک | "for the epic force with which he has traced themes and depicted human destinies drawn from the history of his country"<ref name="Literature1961">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1961|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1962 | [[File:JohnSteinbeck crop.JPG|75px]] | [[جانسٹین بک]] | {{flag|امریکا}} | Raised Episcopalian<ref>Alec Gilmore. [http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html John Steinbeck's View of God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095734/http://www.gilco.org.uk/papers/john_steinbecks_view_of_god.html |date=2016-03-04 }}. gilco.org.uk</ref> later he become agnostic | "for his realistic and imaginative writings, combining as they do sympathetic humour and keen social perception"<ref name="Literature1962">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1962|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1963 | [[File:Giorgos Seferis 1963.jpg|75px]] | [[یور گوسسیفرس]] | data-sort-value="Greece"| [[File:State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg|20px]] [[مملکت یونان|Greece]] <br> (Born in the {{flag|Ottoman Empire}}) | [[Greek Orthodox]] | "for his eminent lyrical writing, inspired by a deep feeling for the Hellenic world of culture"<ref name="Literature1963">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1963/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1963|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1967 | [[File:MiguelAngelAsturias.JPG|75px]] | [[میگوئو ل اینجل اسٹریس]] | {{flag|Guatemala}} | رومن کیتھولک | "for his vivid literary achievement, deep-rooted in the national traits and traditions of Indian peoples of Latin America"<ref name="Literature1967">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1967/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1967|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1969 | [[File:Samuel Beckett, f11.jpg|75px]] | [[سیموئل بکٹ]] | data-sort-value="France"| {{flag|France}} (Born in {{flag|Ireland}}) | Anglican ([[Church of Ireland]]) | "for his writing, which - in new forms for the novel and drama - in the destitution of modern man acquires its elevation"<ref name="Literature1969">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1969/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1969|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1970 | [[File:Aleksandr Solzhenitsyn 1974crop.jpg|75px]] | [[الیکزینڈر سلزینسٹائن]] | {{flag|Soviet Union}} | Eastern Orthodox<ref>O'Neil, Patrick M. (2004) ''Great world writers: 20th century'', p. 1400. Marshall Cavendish, ISBN 0-7614-7478-1</ref> | "for the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature"<ref name="Literature1970">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1970|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1972 | [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F062164-0004, Bonn, Heinrich Böll.jpg|75px]] | [[ہنرک بول]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]] | رومن کیتھولک<ref name="KATERKater2006">{{cite book|author1=Michael H. KATER|author2=Michael H Kater|title=Hitler Youth|url=http://books.google.com/books?id=IlIOP1O7H4wC&pg=PA24|accessdate=26 August 2012|date=30 April 2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01991-1|pages=24–}}</ref> | "for his writing which through its combination of a broad perspective on his time and a sensitive skill in characterization has contributed to a renewal of German literature"<ref name="Literature1972">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1972/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1972|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1979 | [[File:Odysseas Elytis 1974.jpg|75px]] | [[اودیسس الیٹس]] | {{flag|Greece}} | [[Greek Orthodox]] | "for his poetry, which, against the background of Greek tradition, depicts with sensuous strength and intellectual clear-sightedness modern man's struggle for freedom and creativeness"<ref name="Literature1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1979/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1980 | [[File:Czesław Miłosz 2011 Lithuania stamp.jpg|75px]] | [[چیکلا ملوسز]] | data-sort-value="امریکا"| {{flag|امریکا}} (Born in [[File:Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg|20px]] [[Vistula Land|Poland]]) | رومن کیتھولک<ref name="Haven, Cynthia L. 2006, p. 145">Haven, Cynthia L., "'A Sacred Vision': An Interview with Czesław Miłosz", in Haven, Cynthia L. (ed.), ''Czesław Miłosz: Conversations''. University Press of Mississippi, 2006, p. 145.</ref> | "who with uncompromising clear-sightedness voices man's exposed condition in a world of severe conflicts"<ref name="Literature1980">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1980/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1980|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1982 | [[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|75px]] | [[Gabriel García Márquez]] | {{flag|Colombia}} | رومن کیتھولک<ref>{{Harvnb|Martin|2008|p=30}}</ref> | "for his novels and short stories, in which the fantastic and the realistic are combined in a richly composed world of imagination, reflecting a continent's life and conflicts"<ref name="Literature1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1989 | [[File:Camilo José Cela Madrid 1996.jpg|75px]] | [[کمیلو جوز کیلا]] | {{flag|Spain}} | رومن کیتھولک | "for a rich and intensive prose, which with restrained compassion forms a challenging vision of man's vulnerability"<ref name="Literature1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1989/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1990 | [[File:Paz0.jpg|75px]] | [[اوکٹاویو پاز]] | {{flag|Mexico}} | رومن کیتھولک | "for impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity"<ref name="Literature1990">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1990/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1990|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1992 | [[File:Derek Walcott.jpg|75px]] | [[ڈیرک ولکوٹ]] | {{flag|Saint Lucia|1979}} | پروٹسٹنٹ (Methodist )<ref Name="Paris Review">[http://www.theparisreview.org/interviews/2719/the-art-of-poetry-no-37-derek-walcott "Derek Walcott, The Art of Poetry No. 37"], ''The Paris Review'' Winter 1986</ref> | "for a poetic oeuvre of great luminosity, sustained by a historical vision, the outcome of a multicultural commitment"<ref name="Literature1992">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1992/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1992|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1993 | [[File:Toni Morrison 2008-2.jpg|75px]] | [[ٹونی موریسن]] | {{flag|امریکا}} | رومن کیتھولک<ref name=Brockes>{{cite news |title=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |authorlink=Emma Brockes|first=Emma |last=Brockes |url=http://www.guardian.co.uk/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |newspaper=[[The Guardian]] |date=April 13, 2012 |accessdate=February 14, 2013}}</ref> | "who in novels characterized by visionary force and poetic import, gives life to an essential aspect of American reality"<ref name="Literature1993">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1993/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1993|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 1999 | [[File:Grass.JPG|75px]] | [[گنتھر گراس]] | {{flag|جرمنی}} | رومن کیتھولک<ref>Garland, ''The Oxford Companion to German Literature'', p. 302.</ref><ref>"The Literary Encyclopedia", [http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=4990 Günter Grass (b. 1927)]. Retrieved on 16 August 2006.</ref> | "whose frolicsome black fables portray the forgotten face of history"<ref name="Literature1999">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1999|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2003 | [[File:J.M. Coetzee.JPG|75px]] | [[جے ایم کوئٹزی]] | {{flag|South Africa}}<br />{{flag|Australia}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite book|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|first=Derek|last=Attridge|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=2004|page=[https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr/page/94 94]|isbn=978-0-226-03117-0}}</ref> | "who in innumerable guises portrays the surprising involvement of the outsider"<ref name="Literature2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-17}}</ref> |- | 2008 | [[File:Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|75px]] | [[ژاں ماری لی کلیزیو]] | data-sort-value="France"| {{flag|France}}<br />{{flag|Mauritius}} | رومن کیتھولک | "author of new departures, poetic adventure and sensual ecstasy, explorer of a humanity beyond and below the reigning civilization"<ref name="Literature2008">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2008/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2008|publisher=Nobel Foundation|accessdate=14 October 2008}}</ref> |- | 2010 | [[File:Vargas Losa Göteborg Book Fair 2011b.jpg|75px]] | [[ماریو ورگاس للوسا]] | {{flag|Peru}}<br />{{flag|Spain}} | رومن کیتھولک<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=32}}</ref> | "for his cartography of structures of power and his trenchant images of the individual's resistance, revolt, and defeat"<ref name="Literature2010">{{cite web|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=7 October 2010}}</ref> |} === امن=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | rowspan="2" | 1902 | [[File:Ducommun.jpg|75px]] | [[الی ڈوکمن]] | rowspan="2" | {{flag|Switzerland}} | پروٹسٹنٹ | "[For his role as] the first honorary secretary of the [[عالمی امن دفتر]]"<ref name="N1902">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1902/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1902 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Charles Albert Gobat2.jpg|75px]] | [[ایلبرٹ گوباٹ]] | پروٹسٹنٹ | "[For his role as the] first Secretary General of the [[Inter-Parliamentary Union]]" |- | 1903 | [[File:Cremer.jpg|75px]] | [[رینڈل کریمر|William Randal Cremer]] | data-sort-value="برطانیہ"| [[File:Flag of the برطانیہ.svg|20px]] [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] | Methodist | "[For his role as the] the 'first father' of the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1903/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1903 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1905 | [[File:Bertha von Suttner nobel.jpg|75px]] | [[برتھا فان ستنر]] | {{flag|Austria-Hungary}} | رومن کیتھولک<ref name="Hamann, p. 2">Hamann, p. 2</ref> | For authoring ''Lay Down Your Arms'' and contributing to the creation of the Prize<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1905/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1905 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1906 | [[File:President Theodore Roosevelt, 1904.jpg|75px]] | [[تھیوڈور روزویلٹ]] | {{flag|امریکا|1896}} |پروٹسٹنٹ ([[Dutch Reformed Church]])<ref name=vought>{{cite book|last1=Vought|first1=Hans P.|title=The Bully Pulpit and the Melting Pot: American Presidents and the Immigrant, 1897-1933|url=https://archive.org/details/isbn_0865548870|date=2004|publisher=Mercer University Press|location=Macon, Georiga, USA|isbn=0-86554-8870|page=[https://archive.org/details/isbn_0865548870/page/29 29]}}</ref> | "[F]or his successful mediation to end the [[Russo-Japanese War|Russo-Japanese war]] and for his interest in arbitration, having provided the [[Permanent Court of Arbitration|Hague arbitration court]] with its very first case"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1906/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1906 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1907 | [[File:Ernesto Teodoro Moneta.jpg|75px]] | [[ارنسٹ ٹیوڈورو مونیٹا]] | data-sort-value="Italy"| [[File:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[مملکت اطالیہ|Italy]] |رومن کیتھولک | "[For his work as a] key leader of the Italian peace movement"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1907">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1907/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1907 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- |[[File:Louis Renault jurist.gif|75px]] | [[لوئی رینو|Louis Renault]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] |رومن کیتھولک | "[For his work as a] leading French international jurist and a member of the [[Permanent Court of Arbitration]] at The Hague" |- | rowspan="2" | 1909 | [[File:Beernaert.gif|75px]] | [[آگسٹے بیرنارٹ]] | {{flag|Belgium}} | رومن کیتھولک | "[For being a] representative to the [[Hague Conventions of 1899 and 1907|two Hague conferences]], and a leading figure in the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1909/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1909 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:PaulBalluet.gif|75px]] | [[پال ڈی کانسٹنٹ|Paul Henri d'Estournelles de Constant]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | پروٹسٹنٹ ([[کالوینیت]]) | "[For] combined diplomatic work for [[France–جرمنی relations|Franco-German]] and [[France – برطانیہ relations|Franco-British understanding]] with a distinguished career in [[Permanent Court of Arbitration|international arbitration]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1909"/> |- | 1912 | [[File:Elihu Root, bw photo portrait, 1902.jpg|75px]] | [[الیہو روٹ]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian) | "[F]or his strong interest in international arbitration and for his plan for a world court"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1912">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1912/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1912 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1919 | [[File:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|75px]] | [[ووڈرو ولسن]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref>Heckscher (1991), p. 23.</ref> | "[F]or his crucial role in establishing the [[جمعیت الاقوام]]"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1919/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1919 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1921 | [[File:Hjalmar Branting by Goodwin.jpg|75px]] | [[یلمار برانٹنگ]] | {{flag|Sweden}} |Lutheran ([[Church of Sweden]])<ref name = "Robertson 487">{{cite book|last=Robertson|first=J. M.|title=History of Freethought in the Nineteenth Century, Part 2|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|page=487|isbn=0-7661-3955-7}}</ref> | "[F]or his work in the [[جمعیت الاقوام]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1921/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1921 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:کرسچئین Lous Lange.jpg|75px]] | [[کرسچن لؤس لانگے|کرسچئین Lange]] | {{flag|Norway}} |Lutheran ([[Church of Norway]]) | "[For his work as] the first secretary of the Norwegian Nobel Committee" and "the secretary-general of the [[Inter-Parliamentary Union]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1921"/> |- | rowspan="2" | 1925 | [[File:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | [[اسٹن چیمبرلین]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|برطانیہ}} | [[General Assembly of Unitarian and Free کرسچئین Churches|Unitarian]]<ref>{{acad|id=CHMN882JA|name=Chamberlain, Joseph Austen}}</ref> | For work on the [[Locarno Treaties]]<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1925/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1925 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Charles Dawes, Bain bw photo portrait.jpg|75px]] | [[چارلز ڈاز]]{{Ref label|Late|A|A}} | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[Congregationalist]]) | "[F]or [work on] the Dawes Plan for German reparations which was seen as having provided the economic underpinning of the [[Locarno Treaties|Locarno Pact]] of 1925"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1925"/> |- |1926 | [[File:Bundesarchiv Bild 146-1989-040-27, Gustav Stresemann.jpg|75px]] | [[گستاف سٹریسمان]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimar Republic|جرمنی]] |پروٹسٹنٹ | For work on the [[Locarno Treaties]]<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1926/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1926 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1927 |[[File:Ferdinand Buisson 1924.jpg|75px]] | [[فرڈیننڈ بوئسوں]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]] | پروٹسٹنٹ<ref>[https://oratoiredulouvre.fr/evangile-et-liberte/ferdinand-buisson-پروٹسٹنٹ-liberal-ecole-laique-republicaine.php Ferdinand Buisson, un پروٹسٹنٹ libéral au service de l’école laïque républicaine]</ref> | "[For] contributions to [[France–جرمنی relations|Franco-German]] popular reconciliation"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1927-">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1927/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1927 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1930 | [[File:Nathan Söderblom nobel.jpg|75px]] | [[ناتھن سودربلوم]] | {{flag|Sweden}} | Lutheran (Church of Sweden) | "[F]or his efforts to involve the churches not only in work for ecumenical unity, but also for world peace"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1930/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1930 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1931 | [[File:Jane Addams profile.jpg|75px]] | [[جین ایڈمز]] | rowspan="2" | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref>She was baptized a [[Presbyterian]]. Her certificate of baptism is from 1888, but she says that she joined the church slightly earlier: {{cite book|last=Knight|first=Louise W.|title=Citizen|publisher=University of Pennsylvania Press|date=October 2003|page=451n46 |isbn=978-0-8122-3747-4}}</ref> | "[F]or her social reform work" and "leading the [[Women's International League for Peace and Freedom]]"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1931/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1931 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[File:Nicholas Murray Butler ppmsca.03668.jpg|75px]] | [[نکولس مرے بٹلر]] | پروٹسٹنٹ ([[Episcopal Church (امریکا)|Episcopalian]]) | "[For his promotion] of the [[Kellogg–Briand Pact|Briand-Kellogg pact]]" and for his work as the "leader of the more establishment-oriented part of the American peace movement"<ref name="Lundestad"/><ref name="N1931"/> |- | 1934 | [[File:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | [[آرتھر ہینڈرسن]] | {{flag|برطانیہ}} | پروٹسٹنٹ ([[Methodist]])<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Arthur_Henderson.aspx Arthur Henderson]</ref> | "[F]or his work for the [[جمعیت الاقوام|League]], particularly [[League of Nations Disarmament Conference|its efforts in disarmament]]"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1934/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1934 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref><ref name = "BBC_2013_04_03">[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-tyne-22008819 BBC News: ''Nobel Peace Prize medal stolen in Newcastle'' 3 April 2013, accessed 3 April 2013]</ref> |- |- | 1935 | [[File:Carl von Ossietzky.jpg|75px]] | [[کارل فان اوسیتزکی]]{{Ref label|Carl von Ossietzky|B|B}} | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Nazi جرمنی|جرمنی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref name=db>{{cite web|url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz73879.html |title=Deutsche Biographie |publisher=Deutsche-biographie.de |date=|language=de|accessdate=2013-08-05}}</ref> | "[For his] struggle against جرمنی's rearmament"<ref name="Lundestad"/><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1935/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1935 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | 1945 | [[File:Hull-Cordell-LOC.jpg|75px]] | [[کورڈل ہل]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian)<ref>[http://enc.wymaninstitute.org/?p=271 HULL, CORDELL]</ref> | "[For] his fight against isolationism at home, his efforts to create a peace bloc of states on the American continents, and his work for the [[اقوام متحدہ|United Nations Organization]]"<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1945/press.html |title=Award Ceremony Speech (1945) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | rowspan="2" | 1946 | [[File:EmilyGreeneBalch.jpg|75px]] | [[ایملی گرین بالچ]] | rowspan="2" | {{flag|امریکا|1912}} | Quaker<ref>Randall, ''Improper Bostonian'' p. 60</ref> | "Formerly Professor of History and Sociology; Honorary International President, [[Women's International League for Peace and Freedom]]"<ref name="N1946">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1946/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1946 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | [[File:John Raleigh Mott, 1910.jpg|75px]] | [[جان موٹ|John Raleigh Mott]] | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref>Cracknell & White, 243</ref> | "Chairman, International Missionary Council; President, [[World Alliance of Young Mens کرسچئین Associations|World Alliance of Young Men's کرسچئین Associations]]"<ref name="N1946"/> |- | rowspan="2" | 1947 | rowspan="2" | [[File:Quaker star-T.svg|75px]] | [[فرینڈز سروس کونسل|Friends Service Council]] | {{flag|برطانیہ}} | Quaker | rowspan="2" | "compassion for others and the desire to help them"<ref>{{cite web |first=Gunnar |last=Jahn |authorlink=Gunnar Jahn |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1947/press.html |title=Award Ceremony Speech (1947) |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-06}}</ref> |- | [[امریکن فرینڈز سروس کمیٹی]] | {{flag|امریکا|1912}} | [[Religious Society of Friends]] (Quaker) |- | 1949 |[[File:John Boyd Orr nobel.jpg|75px]] | [[جان بویڈ اور|The Lord Boyd-Orr]] | {{flag|برطانیہ}} | پروٹسٹنٹ ([[Free Church of Scotland (1843–1900)|Free Church of Scotland]])<ref name=Kay44>Kay, p. 44</ref> | "Physician; Alimentary Politician; Prominent organizer and Director, General [[ادارہ برائے خوراک و زراعت]]; President, [[National Peace Council]] and World Union of Peace Organizations"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1949/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1949 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1950 | [[File:Ralph Bunche - 1963 March on Washington.jpg|75px]] | [[رالف جانسن بنچ]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref name="Gale">[http://www.gale.cengage.com/free_resources/bhm/bio/bunche_r.htm "Ralph J. Bunche"], Gale Cengage Learning, accessed November 15, 2012</ref> | "Professor, Harvard University Cambridge, MA; Director, division of Trusteeship, U.N.; Acting Mediator in Palestine, 1948"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1950/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1950 |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1952 | [[File:Bundesarchiv Bild 183-D0116-0041-019, Albert Schweitzer.jpg|75px]] | [[البرٹ شویتزر]] | data-sort-value="France"| [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ چہارم|France]] | کرسچئین<ref>Seaver (1951) pp. 3–9.</ref> | "Missionary surgeon; Founder of [[لامبارینی]] (République de Gabon)"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1952/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1952 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1953 | [[File:General George C. Marshall, official military photo, 1946.JPEG|75px]] | [[جارج مارشل|George Catlett Marshall]] | {{flag|امریکا|1912}} | پروٹسٹنٹ (Episcopalian)<ref name=e>[http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm George Catlett Marshall, General of the Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520170830/http://www.arlingtoncemetery.net/gcm.htm |date=2017-05-20 }}</ref> | "General President American Red Cross; Former Secretary of State and of Defense; Delegate U.N.; Originator of [the] '[[مارشل منصوبہ]]{{'"}}<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1953/index.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Peace Prize 1953 |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1957 | [[File:Lester B. Pearson with a pencil.jpg|75px]] | [[لسٹر پیرسن|Lester Bowles Pearson]] | {{flag|Canada}} | پروٹسٹنٹ ([[United Church of Canada]])<ref name="DictCdnBio">{{cite web|url= http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?BioId=42123 |title= Pearson, Lester Bowles|work= [[Dictionary of Canadian Biography]] Online, 1971-1980 (Volume XX)|publisher= [[جامعہ ٹورانٹو]]/[[Université Laval]]|year= 2000|accessdate= 13 June 2011}}</ref> | "former Secretary of State for External Affairs of Canada; former President of the 7th Session of the United Nations General Assembly";<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1957/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1957 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> "for his role in trying to end the [[سوئز بحران|Suez conflict]] and to solve the Middle East question through the United Nations."<ref name="Lundestad"/> |- | 1958 |[[File:Georges Pire 1958.jpg|75px]] | [[جارج پائر]] | {{flag|Belgium}} | رومن کیتھولک | "Father in the [[Dominican Order]]; Leader of the relief organization for refugees "L'Europe du Coeur au Service du Monde""<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1958/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1958 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1959 |[[File:Philip Noel-Baker 1942.jpg|75px]] | [[Philip Noel-Baker, Baron Noel-Baker|Philip Noel-Baker]] | {{flag|برطانیہ}} | Quaker<ref name="ODNB">[http://www.oxforddnb.com/view/article/31505 David Howell, "Baker, Philip John Noel-, Baron Noel-Baker (1889–1982)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, May 2012]; accessed 7 December 2014.</ref> | "Member of Parliament; lifelong ardent worker for international peace and co-operation"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1959/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1959 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> |- | 1960 | [[File:Albert Lutuli nobel.jpg|75px]] | [[ایلبرٹ لوٹولی]] | data-sort-value="South Africa"| [[File:Flag of South Africa (1928-1994).svg|20px]] [[اتحاد جنوبی افریقہ|South Africa]] <br> (Born in [[Company rule in Rhodesia|Southern Rhodesia]]) | پروٹسٹنٹ (Methodist) | "President of the [[African National Congress]],"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1960/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1960 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> "was in the very forefront of the struggle against apartheid in South Africa."<ref name="Lundestad"/> |- | 1961 | [[File:Dag Hammarskjöld.jpg|75px]] | [[داگ ہمارشولد]]{{Ref label|Dag Hammarskjöld|C|C}} | {{flag|Sweden}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>Henry P Van Dusen. ''Dag Hammarskjold: A Biographical Interpretation of Markings'' Faber and Faber London 1967 p 47.</ref> | "Secretary General of the U.N.,"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1961/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1961 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-11-12}}</ref> awarded "for strengthening the organization."<ref name="Lundestad"/> |- | 1964 |[[File:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|75px]] | [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]]; [[Progressive National Baptist Convention]]) | Campaigner for [[civil rights]], "first person in the Western world to have shown us that a struggle can be waged without violence."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1964/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1964 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1970 |[[File:Norman Borlaug (cropped).jpg|75px]] | [[نارمن بورلاگ|Norman E. Borlaug]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran) | "[[International Maize and Wheat Improvement Center]];"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1970/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1970 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "for his contributions to the "[[green revolution]]" that was having such an impact on food production particularly in Asia and in Latin America."<ref name="Lundestad"/> |- | 1971 |[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|75px]] | [[ولی برانت]] | data-sort-value="جرمنی"| [[File:Flag of جرمنی (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[مغربی جرمنی|جرمنی (West)]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>{{cite book|last=Jessup|first=John E.|title=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945–1996|year=1998|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|page=89|url=http://www.questia.com/read/106899354/an-encyclopedic-dictionary-of-conflict-and-conflict}}{{Subscription required|via=Questia}}</ref> | "[[Chancellor of جرمنی (Federal Republic)|Chancellor of the Federal Republic of جرمنی]]; for West جرمنی's ''[[Ostpolitik]]''"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1971/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1971 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1974 |[[File:Seán MacBride 1984.jpg|75px]] | [[سین میک برائیڈ]] | {{flag|Ireland}} <br> (Born in [[File:Flag of France.svg|20px]] [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|France]]) | رومن کیتھولک<ref>Ronan Fanning (6 December 2009) [http://www.independent.ie/opinion/analysis/the-age-of-our-craven-deference-is-finally-over-1965621.html The age of our craven deference is finally over]. The Independent.</ref> | "President of the [[عالمی امن دفتر]]; President of the Commission of [[نمیبیا]]."<ref name="N1974">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1974/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1974 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "For his strong interest in human rights: piloting the European Convention on Human Rights through the Council of Europe, helping found and then lead Amnesty International and serving as secretary-general of the International Commission of Jurists"<ref name="Lundestad"/> |- | rowspan="2" | 1976 |[[File:Betty Williams.jpg|75px]] | [[بیٹی ولیمز|Betty Williams]] | rowspan="2" | {{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک | rowspan=2| "Founder[s] of the Northern Ireland Peace Movement (later renamed Community of Peace People)"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1976/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1976|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Mairead Corrigan Gaza crop.jpg|75px]] | [[مائریڈ کوریگن|Mairead Corrigan]] | رومن کیتھولک<ref>[http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html "Mairead Corrigan Maguire Reflects on Working Toward Peace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613203619/http://www.scu.edu/ethics/architects-of-peace/Maguire/essay.html |date=2015-06-13 }}. [[Santa Clara University]]. Retrieved 27 March 2011.</ref> |- | 1979 |[[File:MotherTeresa 090.jpg|75px]] | [[مدر ٹریسا]] | data-sort-value="Albania"| {{flag|Albania}} (Born in [[Kosovo Vilayet|Ottoman Kosovo]]) | رومن کیتھولک<ref>{{cite web|url=http://www.edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|title=Sermon – Some Doubted|publisher=Edgewoodpc.org|date=19 June 2011|accessdate=28 August 2011|archive-date=15 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015234535/http://edgewoodpc.org/sermons/sermon061911.html|dead-url=yes}}</ref> | "Founder of Missionaries of Charity"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1979|accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1980 | [[File:Adolfo Pérez Esquivel agosto 2011.jpg|75px]] | [[ایڈولفو اسقویول]] | {{flag|Argentina}} | رومن کیتھولک<ref name=nobel>{{cite web |url=http://nobelprize.org/peace/laureates/1980/esquivel-bio.html |title=Adofo Pérez Esquivel |publisher=Nobel Prize Committee}}</ref> | "Human rights leader;"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1980/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1980 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> "founded non-violent human rights organizations to fight the military junta that was ruling his country (Argentina)."<ref name="Lundestad"/> |- | 1982 | [[File:Alfonso Garcia Robles 1981.jpg|75px]] | [[الفانسو گارشیا روبلز]] | {{flag|Mexico}} | رومن کیتھولک | "[for] his magnificent work in the [[Treaty of Tlatelolco|disarmament negotiations]] of the United Nations, where they have both played crucial roles and won international recognition"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1982 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1982/press.html |title=The Nobel Peace Prize 1982–Presentation Speech |accessdate=2008-12-03|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1983 |[[File:Lech Walesa OAF Visit.jpg|75px]] | [[لیخ والینسا]] | data-sort-value="Poland"| [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|Poland]] | رومن کیتھولک<ref name=ash>Timothy Garton Ash, [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html Lech Wałęsa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826121009/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988170,00.html |date=2013-08-26 }}, TIME magazine,"The Most Important People of the Century", 13 April 1998.</ref> | "Founder of [[Solidarity (Polish trade union)|Solidarność]]; campaigner for human rights"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1983/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1983 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1984 |[[File:Desmond tutu 20070607 2.jpg|75px]] | [[ڈسمنڈ ٹوٹو]] | {{flag|South Africa|1928}} | پروٹسٹنٹ (Anglican) | "Bishop of Johannesburg; former Secretary General, South African Council of Churches"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1984/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1984 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 1987 | [[File:OscarArias.jpg|75px]] | [[اوسکر اریآس]] | {{flag|Costa Rica}} | رومن کیتھولک | "for his work for peace in Central America, efforts which led to the accord signed in Guatemala on August 7 this year"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1987/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1987 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | rowspan="2" | 1993 | [[File:Nelson Mandela-2008.jpg|75px]] | [[نیلسن منڈیلا]] | rowspan="2" | {{flag|South Africa|1928}} | پروٹسٹنٹ (Methodist){{sfn|Forster|2014|p=89}} | rowspan="2" | "for their work for the peaceful termination of the [[apartheid]] regime, and for laying the foundations for a new democratic South Africa"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1993/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1993 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[File:Frederik Willem de Klerk.jpg|75px]] | [[ایف ڈبلیو دی کلرک|Frederik Willem de Klerk]] | پروٹسٹنٹ ([[Reformed Churches in South Africa|Reformed]])<ref>{{cite book|last=Lugan|first=Bernard|year=1996|title=Ces Français qui ont fait l'Afrique du Sud (''The French People Who Made South Africa'')|publisher=Bartillat|isbn=2-84100-086-9}}</ref> |- | rowspan=2| 1996 | [[File:Carlosbelo.jpg|75px]] | [[کارلس بیلو]] | rowspan="2" | {{flag|Indonesia}} | رومن کیتھولک | rowspan=2| "for their work towards a just and peaceful solution to the conflict in East Timor."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1996/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1996 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |[[File:EastTimor.JoseRamosHorta.01.jpg|75px]] |[[جوز ریموس ہورٹا]] | رومن کیتھولک |- | rowspan=2| 1998 | [[File:John Hume 2008.jpg|75px]] | [[جان ہیوم]] | rowspan=2| {{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک<ref>{{cite web|title=Ceasefire: It's all just coming together for the fixer: John Hume risked all when he met Sinn Fein. Now there's talk of a Nobel Peace Prize. Cal McCrystal reports|first=Cal|last=McCrystal|date=4 September 1994|url=http://www.independent.co.uk/voices/ceasefire-its-all-just-coming-together-for-the-fixer-john-hume-risked-all-when-he-met-sinn-fein-now-theres-talk-of-a-nobel-peace-prize-cal-mccrystal-reports-1446738.html}}</ref> | rowspan=2| "for their efforts to find a peaceful solution to the conflict in Northern Ireland"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1998 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- |[[File:David Trimble.jpg|75px]] |[[ڈیوڈ ٹرمبل]] | پروٹسٹنٹ (Presbyterian)<ref name="google4">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=ny77bPwKxaUC&pg=PA323&dq=%22david+trimble%22&hl=en&ei=yGkpTNX_G8aqlAfvvvCyAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=%22david%20trimble%22&f=false |title=The Nobel Peace Prize and the ... |publisher=Google Books |accessdate=29 June 2010}}</ref><ref name="google1">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=s21VHD28o0EC&q=%22william+david+trimble%22&dq=%22william+david+trimble%22&hl=en&ei=MRopTL3gBISdlgeZoICCCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA |title=Newsmakers |publisher=Google Books |accessdate=28 June 2010}}</ref> |- | 2000 | [[File:Kim Dae-jung (Cropped).png|75px]] | [[کم ڈے ژونگ]] | {{flag|South Korea}} | رومن کیتھولک<ref name="Catholic News Agency">{{cite web |url=http://www.catholicnewsagency.com/news/john_paul_iis_appeal_saved_future_korean_president_from_death_sentence/ |title=John Paul II's appeal saved future Korean president from death sentence |date=21 May 2009 |publisher=Catholic News Agency |accessdate=25 June 2012}}</ref> | "for his work for democracy and human rights in South Korea and in East Asia in general, and for peace and reconciliation with North Korea in particular"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2001 | [[File:Kofi Annan4 2007 04 20.jpg|75px|Kofi Annan, Photo: Harry Wad]] | [[کوفی عنان]] | {{flag|Ghana}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{Cite news |last=Lefevere |first=Patricia |title=Annan: `Peace is never a perfect achievement'&nbsp;– United Nations Secretary General Kofi Annan |publisher=National Catholic Reporter |date=11 December 1998 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 |accessdate=26 February 2008 |archivedate=12 January 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050112161711/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 }}</ref> | "for his work for a better organized and more peaceful world"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2001/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2001 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2002 | [[File:Jimmy Carter.jpg|75px]] | [[جمی کارٹر]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ ([[Baptist]])<ref>{{cite web |last=Warner |first=Greg |url=http://www.baptiststandard.com/2000/10_23/pages/carter.html |title=Jimmy Carter says he can 'no longer be associated' with the SBC |quote=He said he will remain a deacon and Sunday school teacher at Maranatha Baptist Church in Plains and support the church's recent decision to send half of its missions contributions to the Cooperative Baptist Fellowship. |work=Baptist Standard |accessdate=December 13, 2009}}</ref> | "for his decades of untiring effort to find peaceful solutions to international conflicts, to advance democracy and human rights, and to promote economic and social development"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2002 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | 2004 | [[File:Wangari Maathai portrait by Martin Rowe.jpg|75px]] | [[ونگری ماتھی|Wangari Muta Maathai]] | {{flag|Kenya}} | رومن کیتھولک<ref>[http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain ''Wangari Maathai – God is on this Mountain''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515233150/http://philipcarrgomm.wordpress.com/2011/10/19/wangari-maathai-god-is-on-this-mountain/ |date=2014-05-15 }}, Philip Carr-Gomm blogsite, 19 October 2011</ref> | "for her contribution to sustainable development, democracy and peace"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2004/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2004 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[2007 Nobel Peace Prize|2007]] | [[File:Al Gore.jpg|75px]] | [[ایل گور]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ (Baptist) | "for his efforts to build up and disseminate greater knowledge about man-made climate change, and to lay the foundations for the measures that are needed to counteract such change"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2007 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}</ref> |- | [[2008 Nobel Peace Prize|2008]] | [[File:Martti Ahtisaari.jpg|75px]] | [[مارٹی اہتیشری]] | {{flag|Finland}} | پروٹسٹنٹ (Lutheran) | "for his efforts on several continents and over more than three decades, to resolve international conflicts"<ref>{{cite web |url= http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2008/ |title= The Nobel Peace Prize 2008 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2008-10-10}}</ref> |- | [[2009 Nobel Peace Prize|2009]] | [[File:Official portrait of Barack Obama.jpg|75px]] | [[بارک اوباما]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite news |last1=Pulliam |first1=Sarah |last2=Olsen |first2=Ted |url= http://www.کرسچئینitytoday.com/ct/2008/januaryweb-only/104-32.0.html?start=2 |title=Q&A: Barack Obama |work=کرسچئینity Today |location=Carol Stream, IL |date=January 23, 2008 |accessdate=January 4, 2013}}</ref> | "for his extraordinary efforts to strengthen international diplomacy and cooperation between peoples."<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2009/press.html |title= The Nobel Peace Prize 2009 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2009-10-09}}</ref> |- | rowspan="2" | [[نوبل امن انعام 2011|2011]] | [[File:Ellen Johnson-Sirleaf, April 2010.jpg|75px]] | [[ایلن جانسن سرلیف]] | rowspan="2" | {{flag|Liberia}} | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref name="Gov't Rejects Newspaper Story"/> | rowspan="2" | "for their non-violent struggle for the safety of women and for [[women's rights]] to full participation in peace-building work"<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/press.html |title=The Nobel Peace Prize 2011 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2011-10-07}}</ref> |- | [[File:Leymah-gbowee-at-emu-press-conference.jpg|75px]] | [[لیما غبووی]] | پروٹسٹنٹ (Lutheran)<ref>Leymah Gbowee, ''Mighty Be Our Powers'' (New York: Beast Books, 2011), written with Carol Mithers, pp. 80-81 and p. 82.</ref> |} === معاشیات=== {| align="center" class="wikitable" |- ! سال ! colspan=2|انعام یافتہ ! ملک ! فرقہ ! وجہ |- | rowspan = 2 | 1969 | [[File:Uio frisch 2006 0025.jpg|75px]] | [[راگنرفرشچ]] | {{flag|Norway}} | پروٹسٹنٹ<ref name="autobio"/> | rowspan = 2 | "for having developed and applied dynamic models for the analysis of economic processes" |- | [[File:Jan Tinbergen 1982.jpg|75px]] | [[جان ٹنبرجن]] | {{flag|Netherlands}} | پروٹسٹنٹ |- | 1975 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[تجالنگ کوپمنس]] | {{flag|Netherlands}}<br>{{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ | "for his contributions to the theory of [[Pareto efficiency|optimum allocation]] of resources"<ref name="Winners1975">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1975/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1975|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | rowspan = 2 | 1979 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[تھیوڈور سکلٹز]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ | rowspan = 2 | "for their pioneering research into economic development research with particular consideration of the problems of [[developing countries]]."<ref name="Winners1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1979/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1979|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[ڈبلیو آرتھر لیوس|Arthur Lewis]] | {{flag|Saint Lucia|1979}}<br>{{flag|برطانیہ}} | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nndb.com/people/633/000160153/ Arthur Lewis]</ref> |- | 1982 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[جیورج سٹگلر]] | {{flag|امریکا}} | کرسچئین<ref>[https://books.google.ca/books?id=4D-OIyTLoO0C&pg=PA342&dq=%22George+Stigler+was+born+January+17,+1911%22&hl=en&a=X&ei=je7FVISIFMe5ggSq74KgCQ&ved=0CBMQ6AEwAA]</ref> | "for his seminal studies of industrial structures, functioning of markets and causes and effects of [[regulation|public regulation]]"<ref name="Winners1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1982/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1982|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1986 | [[File:James Buchanan by Atlas network.jpg|75px]] | [[جیمز ایم۔ بچانن]] | {{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>Reuben Kyle, ''[http://frank.mtsu.edu/~berc/pdfs/bookct6a.pdf From Nashville to the Nobel Prize: The Buchanans of Tennessee]'' (Twin Oaks Press, 2012).</ref> | "for his development of the contractual and constitutional bases for the theory of economic and political [[decision-making]]"<ref name="Winners1986">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1986/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1986|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1988 | [[File:ALLAIS PN Maurice-24x30-2001b.jpg|75px]] | [[ماورس آلیس]] | {{flag|France}} | رومن کیتھولک | "for his pioneering contributions to the theory of markets and [[Capacity utilization|efficient utilization of resources]]"<ref name="Winners1988">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1988/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1988|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | 1989 | [[File:Trygve Haavelmo.jpg|75px]] | [[ٹراگیو ہیولمو]] | {{flag|Norway}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite web | title =Oslo Katedralskole - en skole med tradisjoner | work =Om skolen | publisher =Oslo katedralskole | url =http://www.oslokatedral.vgs.no/skolen/ | accessdate =19 April 2014 | language =Norwegian }}</ref> | "for his clarification of the probability theory foundations of [[econometric]]s and his analyses of simultaneous economic structures"<ref name="Winners1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1989/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1989|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | rowspan = 2 | 1994 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[جون ہارسانئے]] |{{flag|امریکا}} | Raised a devout Catholic,<ref>http://www.nap.edu/html/biomems/jharsanyi.pdf</ref> later he abandoned Catholicism | rowspan = 2 |"for their pioneering analysis of equilibria in the [[Game theory|theory of non-cooperative games]]."<ref name="Winners1994">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1994|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[File:Reinhard Selten2.jpg|75px]] | [[رینہارڈ سیلٹن]] |{{flag|جرمنی}} | Raised as پروٹسٹنٹ,<ref name="nobelprize.org">[http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/selten-autobio.html From Les Prix Nobel. The Nobel Prizes 1994, Editor Tore Frängsmyr, [Nobel Foundation&#93;, Stockholm, 1995]</ref> later he left the church |- | 1996 | [[Image:Nobel prize medal grey.png|75px]] | [[ولیم وکری]] | {{flag|Canada}}<br>{{flag|امریکا}} | [[Quaker]] <ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1996/vickrey-bio.html William Vickrey - Biographical]</ref> | "for his fundamental contributions to the economic theory of incentives under asymmetric information"<ref name="Winners1996">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1996/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1996|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- |- |rowspan = 2 | 2003 | [[File:Robert F. Engle.jpg|75px]] | [[رابرٹ ایف۔اینگل]] | {{flag|امریکا}} | Quaker<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2003/engle-bio.html Robert F. Engle III - Biographical]</ref> | "for methods of analyzing economic [[time series]] with time-varying [[Volatility (finance)|volatility]] ([[Autoregressive conditional heteroskedasticity|ARCH]])"<ref name="Winners2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2003/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2003|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-10-14}}</ref> |- | [[File:Clive Granger by Olaf Storbeck.jpg|75px]] | [[کلائوگرینجر]] | {{flag|برطانیہ}} | کرسچئین | "for methods of analyzing economic time series with common trends ([[cointegration]])"<ref name="Winners2003"/> |- | 2009 | [[File:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-30.jpg|75px]] | [[الینر اوسٹرم]] |{{flag|امریکا}} | پروٹسٹنٹ<ref>{{cite news |title=The story of non-economist Elinor Ostrom |date=December 9, 2009 |url=http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom |newspaper=The Swedish Wire |accessdate=June 12, 2010 |archivedate=December 14, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091214213925/http://www.swedishwire.com/business/1985-the-story-of-non-economist-elinor-ostrom }}</ref> | "for her analysis of economic governance, especially the commons"<ref name="Winners2009">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2009/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2009|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2009-10-12}}</ref> |- | 2010 | [[File:Christopher Pissarides.jpg|75px]] | [[کریسٹوفر اے . پسارائیڈ]] | {{flag|Cyprus}} | [[راسخُ الا عتقاد کلیسا]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2010/pissarides-autobio.pdf CHRISTOPHER A. PISSARIDES]</ref> | "for his analysis of [[Search and matching theory|markets with search frictions]]"<ref name="Winners2010">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2010/|title=The Prize in Economic Sciences 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2010-10-11}}</ref> |- |rowspan = 2| 2013 | [[File:Eugene Fama at Nobel Prize, 2013.jpg|75px]] | [[یوجین فاما|Eugene F. Fama]] |rowspan=2|{{flag|امریکا}} | رومن کیتھولک<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/2013/fama-bio.pdf Eugene F. Fama]</ref> |rowspan = 3| "for their empirical analysis of asset prices." |- | [[File:Robert Shiller - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|75px]] | [[رابرٹ جے۔ شیلر]] | پروٹسٹنٹ (Methodist)<ref>[http://www.interviews/robert-shiller-on-human-traits-essential-capitalism Robert Shiller on Human Traits Essential to Capitalism]</ref> |} === مزید دیکھئے=== * [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والوں کی فہرست|List of Nobel Peace Laureates]] * [[نوبل انعام یافتہ حبشی شخصیات کی فہرست]] * [[نوبل انعام یافتہ یہودی شخصیات کی فہرست]] * [[فہرست نوبل انعام یافتہ مسلمان شخصیات]] * [[بھارتی نوبل انعام یافتگان]] * [[List of کرسچئین thinkers in science]] * [[فہرست نوبل انعام یافتگان بلحاظ ملک]] * [[نوبل انعام وصول کنندگان کی فہرست]] * [[نوبل انعام یافتہ خواتین شخصیات کی فہرست]] === حوالے=== {{حوالے}} {{نوبل انعام}} [[گٹھ:نوبل انعام یافتگان کی فہرست بلحاظ مذہب]] [[گٹھ:فہارست سائنسدانان]] hnkbrcuf7zjwhfyzwjh5kdh7fx2kdgu 0 58209 712688 678478 2026-10-20T22:19:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712688 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = میکا سنگھ |image = Mika singh iifa press conference.jpg |background = solo_singer |birth_name =امریک سنگھ |alias = میکا سنگھ |birth_date =|birth_date = {{birth date and age|df=yes|1977|6|10}}<ref>http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/mika-singh-happy-birthday-the-singer-turns-36/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721012133/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/mika-singh-happy-birthday-the-singer-turns-36/ |date=2016-07-21 }}</ref><ref name="koimoi">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://m.koimoi.com/singer/mika-singh |access-date=2017-01-25 |archive-date=2015-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150306045728/http://m.koimoi.com/singer/mika-singh }}</ref> |birth_place = درگاپور، [[لہندا بنگال]] |origin = درگاپور، [[لہندا بنگال]] |genre = پاپ، بنگالی گیت، [[بھنگڑا]]، ہپ ہاپ<ref name="cbc.ca">{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/11/02/bollywood-record.html|title=Bollywood recording star seeks out young Canadian producer|publisher=CBC|date=2 नवम्बर 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703045949/http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/11/02/bollywood-record.html|archivedate=2007-07-03|accessdate=2017-01-25}}</ref> |occupation = پاپ گائک، ریپر |years_active = 1992-ہن |website = [http://www.mikasingh.in www.mikasingh.in] }} '''امریک سنگھ''' (جنم 10 جون 1977) میکا وجوں مشہور، اک بھارتی پاپ گائک اتے ریپر ہے اتے اس نے کئی بنگالی فلماں وچّ وی اپنی آواز دتی ہے۔ اس نے کئی [[بالیوڈ]] فلماں وچّ وی گیت گائے ہن۔ ==حوالے== {{حوالے}} {{پنجابی گائک}} [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی سکھ]] [[گٹھ:سکھ شخصیتاں]] [[گٹھ:جٹ]] [[گٹھ:پنجابی سنگیت]] eu5l97y48jt3j274khi4bn1hbf14l0f 0 68381 712684 712133 2026-10-20T21:01:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712684 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Concept Mars colony.jpg|alt=|بائیں|thumb|400x400px|اک مصور دا مریخ اُتے انسانی بستی کا تخیل، چاک شدہ منظر وچ اندرونی  باغبانی دا حصّہ نظر آ رہیا اے۔]] مریخ ممکنہ انسانی آبادکاری دی سائنسی تحقیق دے لئی بوہت زیادہ مرکز نگاہ رہیا اے۔ اس دا سطحی ماحول تے مریخ اُتے پانی دی موجودگی نے اس نوں معقولیت دی حد تک [[نظام شمسی]] وچ [[زمین]] دے بعد سب توں زیادہ قابل سکونت جگہ بنا دتا اے۔ مریخ اُتے پہنچنا [[زہرہ]] دے بعد سب توں زیادہ کفایت شعار ہوۓ گا۔ ایتھے پہنچنے دے لئی زہرہ دے بعد فی کمیت اکائی دے لحاظ توں سب توں کم توانائی دی ضرورت ہوۓ گی۔ پر کم توانائی دے استعمال دے باوجود عصر حاضر دے جدید کیمیائی ایندھن نال چلنے والا خلائی جہاز وی ایتھے تک دے سفر وچ 6 تا 7 مہینے دا عرصہ لوے گا۔ مریخ دی انسانی مہم دے دوران پیش آنے والی دوسری مشکلات وی بیان کیتیاں جا چکیاں نیں ۔ <ref>ریجس، ایڈیشن (ستمبر 21، 2015ء) [http://www.nytimes.com/2015/09/21/opinion/lets-not-move-to-mars.html "مریخ اُتے نہ جائاں"۔] نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ ستمبر 22، 2015ء۔</ref> == زمین توں نسبتی مشابہت  == زمین اپنی "جڑواں بہن" [[زہرہ]] توں اجزائے ترکیبی، حجم تے سطحی ثقل وچ کافی مشابہ اے، پر مریخ دی زمین توں مشابہت، آباد کاری دے حوالے توں زیادہ موزوں اے۔ مثلاً: * مریخی دن دورانیہ دے لحاظ توں زمین توں خاصا قریب اے۔ مریخ اُتے اک شمسی دن دا دورانیہ 24 گھنٹے 39 منٹ تے 35.244 سیکنڈ دا ہُندا اے۔ * مریخ دی سطح دا رقبہ زمین دا 28.4 فیصد اے، زمین اُتے موجود خشکی دے رقبے توں تھوڑا کم (جو زمین دی سطح دا 29.2 فیصد اے)۔ مریخ دا خشکی حصہ زمین دے مقابلے وچ نصف قطر ادھا اے جدونکہ اس دی کمیت زمین توں دس گنا گھٹ اے۔ * مریخ اپنے محور اُتے 25.19° جھکیا ہویا اے، جداں کہ زمین 23.44° اُتے جھکی ہوئی اے۔ نتیجتاً مریخ دے موسم کافی حد تک زمین دے مشابہ نیں ، اگرچہ انہاں دا دورانیہ لگ بھگ دو گنا ہُندا اے کیونجے مریخی برس زمینی 1.88 برس دے برابر ہُندا اے۔ مریخی شمالی قطب فی الوقت [[دجاجہ]] ول رخ کیتے ہوئے اے جدونکہ زمین دے [[قطب شمالی]] دا رخ [[دب اکبر]] ول اے۔  * ناسا دے مریخی پڑتال گر مدار گرد، ای ایس اے دے مریخی ایکسپریس تے ناسا دے فینکس خلائی گاڑی توں کیتے گئے تازہ مشاہدات نے مریخ اُتے آبی برف دی موجودگی دی تصدیق کیتی اے۔    == زمین نالوں وکھریواں == {| class="wikitable plainrowheaders" style="float:left; margin-left:20px" |+ کرۂ فضائی دے دباؤ دا موازنہ ! scope="col" | مقام ! scope="col" | دباؤ |- ! scope="row" | اولمپس مونس دی چوٹی | {{Convert|0.03|kPa|sp=us|lk=on}} |- ! scope="row" | مریخ دا اوسط | {{Convert|0.6|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | ہیلس پلانیشیا دی تہ | {{Convert|1.16|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | آرمسٹرانگ دی حد | {{Convert|6.25|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | [[ماؤنٹ ایورسٹ]] دی چوٹی<ref>ویسٹ، جان بی (1 مارچ 1999ء)۔ [http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full " ماؤنٹ۔ ایورسٹ اُتے ہوائی دباؤ دی پیمائش: نویں اعداد و شمار تے فعلیاندی اہمیت"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916034025/http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full |date=2017-09-16 }} Jap.physiology.org۔ اخذ کردہ 2012-05-15۔</ref> | {{Convert|33.7|kPa|sp=us}} |- ! scope="row" | زمینی [[سطح سمندر]] | {{Convert|101.3|kPa|sp=us}} |- |} * اگرچہ کچھ شدت شناس جاندار ایسے نیں جو زمین اُتے شدید سخت حالات وچ وی باقی رہ سکدے نیں ، بشمول اوہ نقلی حالات جو مریخی حالات ورگے ہُندے نیں ، پودے تے جانور عموماً مریخ دی سطح اُتے موجود عصر حاضر دے حالات وچ زندہ نئيں رہ سکدے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20010222154617/http://library.thinkquest.org/12145/lifeon.htm "کیندا مریخ اُتے حیات موجود ہو سکدی اے؟"۔]مارس اکیڈمی۔ اوریکل تھنک کوئسٹ۔[http://library.thinkquest.org/12145/lifeon.htm اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز فروری 22، 2001ء۔</ref> * مریخ دی سطح دی قوّت ثقل زمین دا 38 فیصد اے۔ اگرچہ ثقل اصغر دی وجہ توں صحت توں متعلق کچھ مسائل جداں کہ پٹھیاں دی کمزوری تے ہڈیاں وچ نمکیات دی کمی دا سامنا ہو سکدا اے، <ref>فونگ، ایم ڈی، کیون (12 فروری 2014ء) [http://www.wired.com/opinion/2014/02/happens-body-mars/ "تساں دے جسم اُتے مریخ عجیب، مہلک اثرات ڈال سکدا اے"] وائرڈ (میگزین)۔ اخذ کردہ 2014-02-12۔</ref><ref>[http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast02aug_1/ "قوت ثقل زخم دیتی اے (بوہت چنگے)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124050335/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast02aug_1/ |date=2012-11-24 }} ناسا 2001ء۔</ref> حالے ایہ معلوم نئيں ہو سکیا اے کہ آیا مریخی قوت ثقل دا وی انسانی صحت اُتے ایسا ای اثر ہوۓ گا جاں نئيں۔ مریخی ثقلی حیاتی سیارچہ اک ایسا منصوبہ اے جو اس لئی بنایا جائے گا تاکہ انساناں اُتے مریخ دی کم قوت ثقل دے اثرات دے بارے وچ جان سکے۔ <ref>[http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2004/20jan_marsmice/ "مریخی چوہے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412134138/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2004/20jan_marsmice/ |date=2023-04-12 }} science.nasa.gov۔ 2004ء</ref> * مریخ زمین دی نسبت بوہت زیادہ سرد اے، اس دا اوسط [[درجہ حرارت]] 186 تے 268 کیلون دے درمیان رہندا اے۔<ref>ہیملٹن، کیلون۔[http://www.solarviews.com/eng/mars.htm " مریخ دا تعارف"۔]</ref><ref>ایلرٹ، گلین۔ [http://hypertextbook.com/facts/2001/AlbertEydelman.shtml "مریخ دی سطح اُتے درجہ حرارت"]</ref> زمین اُتے [[انٹارکٹکا]] وچ سب توں کم درج کیتا جانے والا درجہ حرارت 180 کیلون اے۔  * مریخ اُتے پانی کچھ مختصر عرصے دے لئی پایا جا سکدا اے پر ایسا بوہت ای مخصوص حالات دے زیر اثر ہُندا اے۔<ref>ہیچٹ، ایم ایچ (2002)۔"مریخ اُتے مائع پانی دا مابعد استحکام"۔ ایکارس 156 (2): 373–386۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..156..373H 2002Icar۔۔156۔۔373H] doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6794 10۔1006/icar۔2001۔6794]۔</ref><ref>ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈیوائینی (10 دسمبر 2013ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 "ناسا دے مریخی خلائی جہاز نے متحرک مریخ نوں عیاں کیتا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214013848/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 |date=2013-12-14 }} ناسا اخذ کردہ 2014-03-02۔</ref> * کیونجے مریخ لگ بھگ سورج توں 52 فیصد زیادہ دور اے، لہٰذا اس دی اوپری فضاء وچ داخل ہونے والی [[شمسی توانائی]] فی اکائی رقبے دے لحاظ توں زمین دے بالائی کرۂ فضائی وچ داخل ہونے والی شمسی توانائی دا صرف 43.3 فیصد ای ہُندی اے۔<ref>[http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105 "مریخ زمین دی تصویر وچ"] ڈسکوور میگزین۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> بہرحال مہین کرۂ فضائی دی وجہ توں سطح اُتے زمین دے مقابلے زیادہ شمسی توانائی داخل ہُندی اے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/ResourcesNearEarthSpace/resources30.pdf |access-date=2019-01-13 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054458/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/ResourcesNearEarthSpace/resources30.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1957SvA.....1..547S http://adsabs.harvard.edu/full/1957SvA.....1..547]۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> مریخ اُتے زیادہ توں زیادہ شمسی درخشانی 590 W/m² اے جدونکہ زمین اُتے ایہ درخشانی لگ بھگ 1000 W/m² دی ہُندی اے۔ مزید براں ایہ کہ مریخ اُتے سال بھر جاری رہنے والے دھول دے طوفان سورج دی روشنی دی ہفتیاں بھر دے لئی سطح اُتے پہنچنے توں روک دیندے نیں ۔ <ref>[https://books.google.fi/books?id=BnPE37Ms5awC&lpg=PA83&ots=Qa0kL13-1U&dq=Insolation%20mars%20vs%20earth&pg=PA83#v=onepage&q=Insolation%20mars%20vs%20earth&f=false "مریخ"۔] google.fi۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref><ref>ٹماٹو اسفئیر۔ [http://tomatosphere.org/teachers/guide/grades-8-10/mars-agriculture "معلم رہنما – مریخ اُتے سورج دی روشنی - ٹماٹو اسفئیر"] tomatosphere.org۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> * مریخ دا مدار زمین دے مقابلے وچ زیادہ بیضوی اے جس دی وجہ توں درجہ حرارت تے شمسی دن جاں شمسی مستقل وچ کافی تغیر آندے رہندے نیں ۔  * [[مقناطیسی میدان]] دی کمی، شمسی ذرّات تے کائناتی شعاعاں آسانی دے نال مریخی سطح اُتے پہنچ جاندیاں نیں ۔  * مریخ اُتے کرۂ فضائی دا دباؤ آرمسٹرانگ دی حد توں کدرے زیادہ کم اے۔ ایہ اوہ حد اے جس اُتے لوک دباؤ نوں برداشت کرنے والے لباس دے بغیر رہ سکدے نیں ۔ کیونجے ارض سازی دا مستقبل قریب وچ کوئی امکان نئيں اے، مریخ اُتے رہائشی جگہ بنانے دے لئی خلائی جہاز ورگے دباؤ والیاں چیزاں بنانیاں پین گیاں جو اس قابل ہون کہ 30 تا 100 kPa دے درمیان دا دباؤ جھل سکن۔ مزید دیکھو مریخ دا کرۂ فضائی۔ * مریخی کرۂ فضائی 95فیصد کاربن ڈائی آکسائڈ،3 فیصد نائٹروجن، 1.6 فیصد ارگان تے دوسری گیساں اُتے مشتمل اے بشمول آکسیجن دے جو کل ملیا کر 0.4 فیصد توں وی کم اے۔  * مریخی ہوا دا جزوی دباؤ کاربن ڈائی آکسائڈ دا 0.71 kPa اے جدونکہ اس دے مقابلے اُتے زمین دا ایہ دباؤ 0.031 kPa ہُندا اے۔ کاربن ڈائی آکسائڈ دا انساناں وچ ہونے والا زہریلا پن لگ بھگ 0.10 kPa اُتے ہُندا اے۔ پودیاں دے لئی وی کاربن ڈائی آکسائڈ دی سطح 0.15 kPa توں زیادہ زہریلی ہوۓگی۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ مریخی ہوا پودیاں تے جانداراں دوناں دے لئی کم دباؤ اُتے اک جیسی ای زہریلی ہوۓگی۔ <ref>کوفی، جیری (5 جون 2008ء) [http://www.universetoday.com/14872/air-on-mars/ "مریخ اُتے ہویا"۔] یونیورس ٹوڈے۔ اخذ کردہ 2014-03-02۔</ref> * پتلی کرۂ فضائی سورج دی [[بالائے بنفشی]] روشنی نوں چھان نئيں سکدی۔   == انسانی سکونت دے لئی حالات == مریخ دی سطح اُتے موجود حالات درجہ حرارت تے کرۂ فضائی دے دباؤ دے لحاظ توں کسے وی دوسرے سیارے جاں چاند دی نسبت زمین توں زیادہ قریب نیں ۔ پر انہاں دی مشابہت زہرہ دے بادلاں دے اُتے حصّے وچ موجود ماحول توں کم اے۔ اس طرح توں نظام شمسی وچ زہرہ دے بادلاں دے اوپری حصّے زمین دے ماحول توں سب توں زیادہ مشابہت رکھ سکتے نیں ۔<ref>لینڈس، جیفری اے ؛ کولوزا، انتھونی؛ لا میری، کرسٹوفر ایم (جون 2002ء) [https://web.archive.org/web/20111016143148/http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2002/TM-2002-211467.pdf ۔" زہرہ اُتے کرۂ ہوائی وچ اڑان"](پی ڈی ایف) (ناسا/ ٹی ایم—2002-211467)۔ گلین ریسرچ سینٹر، نیشنل ایرو ناٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن۔ [http://gltrs.grc.nasa.gov/reports/2002/TM-2002-211467.pdf اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات (پی ڈی ایف)بروز نومبر 3، 2004ء۔</ref> بہرحال انہاں تمام باتاں دے باوجود سطح انساناں جاں معلومہ حیات دی کسے وی شکل دے لئی مہربان نئيں اے اس دی وجہ اوتھے ہویا دا کم دباؤ تے 0.1% فیصد توں کم آکسیجن رکھنے والا کرۂ فضائی اے۔ 2000ء وچ دسیا گیا کہ کچھ کائی تے شائنو جرثومے نقلی مریخی حالات وچ 34 دن گزارنے دے بعد نہ صرف زندہ باقی رہ گئے بلکہ انہاں نے [[ضیائی تالیف]] دے لئی حیرت انگیز مطابقت پذیری دی صلاحیت نوں ظاہر کیتا۔ ایہ نقلی مریخی ماحول مارس سیمولیشن لیبارٹری وچ بنایا گیا سی جس نوں جرمن ایرو اسپیس سینٹر چلاندا اے۔<ref>بالڈون، ایمیلی (26 اپریل 2012ء)۔[http://www.skymania.com/wp/2012/04/lichen-survives-harsh-martian-setting.html "کائی مریخ جداں ساخت ماحول وچ زندہ رہ گئی"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528145425/http://www.skymania.com/wp/2012/04/lichen-survives-harsh-martian-setting.html/ |date=2012-05-28 }} اسکائی مانیا نیوز۔ اخذ کردہ 2012-04-27۔</ref><ref>ڈی ویرا، جے - پی ؛ کوہلر، الرچ (26 اپریل 2012ء)۔ [http://media.egu2012.eu/media/filer_public/2012/04/05/10_solarsystem_devera.pdf "شدت آشنا دا مریخی سطح دے حالات توں مطابقت پذیری دا امکان تے اس دے مریخ دے قابل سکونت اُتے ہونے والے مضمرات"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504224706/http://media.egu2012.eu/media/filer_public/2012/04/05/10_solarsystem_devera.pdf |date=2012-05-04 }} (پی ڈی ایف)۔ یورپی جیو سائنسز یونین۔ اخذ کردہ 2012-04-27۔</ref><ref>[http://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-3409/ "مریخ اُتے زندہ رہنے دے حالات"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323053655/http://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-3409/ |date=2018-03-23 }} ڈی ایل آر۔</ref> کچھ سائنس دان سمجھتے نیں کہ مریخ اُتے خود کفیل انسانی بستی بنانے دے لئی شائنو جرثومے بوہت ای اہم کردار ادا کر سکتے نیں ۔<ref>ورسیکس، سیپرین ؛ باکو، میکائل؛ لیٹو، کرسی؛ ڈی ویرا، جین-پیری پی ؛ و ہور (3 اگست 2015ء۔ [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=9890287&fulltextType=RA&fileId=S147355041500021X "مریخ اُتے قابل استحکام حیات دی کفالت – شائنو جرثوماں دا ممکنہ کردار"۔] فلکی حیات دا بین الاقوامی جریدہ۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1017/S147355041500021X 10۔1017/S147355041500021X] اخذ کردہ 2015-09-16۔</ref> انہاں دی تجویز دے مطابق شائنو جرثومے براہ راست طور اُتے کچھ جگہاں اُتے جداں خوراک، ایندھن تے آکسیجن دی پیداوار دے لئی نہ صرف استعمال کیتے جا سکتے نیں بلکہ انہاں دا بالواسطہ استعمال کر دے دوسرے جانداراں دی نشو و نما ہوسکتی اے اس طرح توں ایہ مریخی وسائل اُتے انحصار کر دے ہوئے وسیع حیات نوں سہارا دینے والے حیاتیاندی عمل دے لئی راستہ کھول دیندے نیں ۔ انساناں نے زمین دے کچھ ایسے حصّوں دی چھان بین دی اے جو اک طرح توں مریخ دے ماحول توں تھوڑی مطابقت رکھدے نیں ۔ ناسا دے جہان گرداں توں حاصل کردہ اعداد و شمار توں معلوم ہویا اے کہ مریخ اُتے درجہ حرارت (نشیبی [[عرض البلد]] وچ) انٹارکٹکا توں کافی مشابہت رکھدے نیں ۔<ref>[http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html "خطرناک سیارے نے اپنا محصول حاصل کر لیا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html |date=2013-11-02 }} مریخی کھوجی جہان گرد۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری، کیلی فورنیا انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی۔ جون 12، 2007ء۔</ref> انسانی بردار غباراں نے جو فضائی دباؤ بلند ترین عرض البلد(1961ء <ref>[https://web.archive.org/web/20030430070850/http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/20th_cent_records-2/LTA12.htm "اُچی، دور تے لمبی - ویہواں صدی دے دوسرے حصّے وچ غبارے دی یادگار اڑان"]۔ یو ایس سینٹینیل آف فلائٹ کمیشن۔ اوریجنل توں حاصل کردہ دستاویزات بروز اپریل 30، 2003ء۔ اخذ کردہ ستمبر 22، 2014ء۔</ref> وچ 35 تے 2012ء وچ 38 کلومیٹر) اُتے جھیلا اے اوہ مریخ دی سطح اُتے موجود دباؤ دے مشابہ اے۔<ref>[http://www.sablesys.com/baro-altitude.html "کرۂ فضائی دا دباؤ بذریعہ ہویا پیما بمقابلہ بلندی تختہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025050551/http://www.sablesys.com/baro-altitude.html |date=2007-10-25 }} سیبل سسٹمس انٹرنیشنل۔ 2014ء۔</ref> مریخ اُتے انسانی بقاء دے لئی پیچیدہ حیات نوں سہارا دینے والی تدبیراں کونہ صرف اختیار کرنا ہوگا بلکہ مصنوعی ماحول وچ رہنا پئے گا۔  === مریخ دی ارض سازی === [[تصویر:TerraformedMars.jpg|بائیں|thumb|200x200px|ارض ساز مریخ ایک مصور کے تخیل میں (2009ء)]] مریخ دی ارض سازی دے امکان دے اُتے کافی بحث ہو چکی اے تاکہ مریخ دی سطح اُتے بغیر کسے سہارے دے مختلف نوع دی حیات بشمول انسان زندہ رہ سکاں۔ انہاں مباحثاں وچ انہاں فنیات اُتے وی سیر حاصل گفتگو کیتی گئی اے جو مریخ دی ارض سازی دے لئی درکار ہوں گی۔<ref>زبرین، رابرٹ ایم ؛ مکائی، کرسٹوفر پی [http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm "مریخ دی ارض سازی دے لئی درکار فنیات"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm |date=2016-02-01 }}</ref> == تابکاری  == مریخ دے کول زمین وانگکے مقناطیسی میدان موجود نئيں نیں ۔ مہین کرۂ فضائی دے نال مقناطیسی میداناں دی غیر موجودگی دی وجہ توں آئن زدہ اشعاع دی کافی مقدار سطح تک پہنچ جاندی اے۔ مریخی مہم خلائی گاڑی دے اُتے اک ایسا آلہ - مریخی اشعاعی ماحول تجربہ (میری)موجود سی جس دا کم انساناں دے لئی اشعاع دے خطرات نوں ناپنا سی۔ اس آلے میری نے مریخ توں اُتے رہ کر مدار وچ تابکاری دی سطح نوں [[بین الاقوامی]] خلائی اسٹیشن دے مقابلے وچ 2.5 گنا زیادہ درج کیتا۔ اوسط خوراک لگ بھگ 22 ملی ریڈس فی دن اے۔ اس طرح دی تابکاری دی سطح دا تن برس  دا سامنا ناسا دے حفظان صحت دے اصولاں دی حد نوں پار کر جائے گا۔<ref>[https://web.archive.org/web/20100530060723/http://hacd.jsc.nasa.gov/projects/space_radiation_marie_references.cfm "حوالاجات تے ڈاکومنٹس "۔]ہیومن اڈاپٹیشن اینڈ کاؤنٹر میژرس ڈویژن، جانسن اسپیس سینٹر، ناسا۔ [http://hacd.jsc.nasa.gov/projects/space_radiation_marie_references.cfm اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز مئی 30، 2010ء۔</ref> مریخی سطح اُتے تابکاری دی سطح کچھ کم ہو سکدی اے جس دا انحصار مختلف جگہاں دے عرض البلد تے مقامی مقناطیسی میداناں اُتے ہو گا۔ زیر زمین(ممکنہ طور اُتے پہلے توں موجود لاوے دی سرنگاں وچ) رہنے دے قابل گھر اوتھے دے انسانی رہائشیاں دے تابکاری دا سامنا کرنے دے خطرے نوں کافی حد تک کم کر دتیاں گے۔ کدی کبھار شمسی پروٹون نکلنے دے واقعات وچ تابکاری دا سامنے کرنے دا خطرہ کافی حد تک ودھ جاندا اے۔ خلائی تابکاری دے بارے وچ حالے کافی کچھ جاننا باقی اے۔ 2003ء وچ ناسا دے لینڈون بی جانسن اسپیس سینٹر نے اک سہولتی مرکز جس دا ناں ناسا اسپیس ریڈیشن لیبارٹری نوں [[بروک ہیون]] نیشنل لیبارٹری وچ کھولا جس وچ ذرّاتی اسراع گر دا استعمال کر دے خلائی تابکاری دی نقل دی جائے گی۔ اس سہولتی مرکز وچ جانداراں دے اُتے حفاظتی تراکیب دا استعمال کر دے تحقیق دی جاندی اے۔<ref>[http://www.bnl.gov/medical/NASA/LTSF.asp "خلائی اشعاعی حیاتیات"۔] ناسا/ بی این ایل اسپیس ریڈیشن پروگرام۔ ناسا اسپیس ریڈیشن لیبارٹری۔ نومبر 1، 2011۔</ref> شروع وچ کچھ ایسے ثبوت مل گئے سن کہ اس قسم دی کم لمبی تابکاری اِنی زیادہ خطرناک نئيں سی کہ جِنی پہلے سمجھی جاندی سی؛ تے تابکاری قرار گیری(پیچیدہ بلند تر جانوراں دے جسمانی نظام دا اوہ رجحان جس دے تحت اوہ قدرتی وظیفہ جاں حالت متغیر ہونے اُتے وی نامیاندی استحکام دا ماحول برقرار رکھدے نیں ) وقوع پزیر ہُندی اے۔<ref>زبرین، رابرٹ(1996)۔ مریخ دا معاملہ: سرخ سیارہ اُتے رہنے دا منصوبہ تے ساناں کیتا کرنا چاہئے۔ ٹچ اسٹون۔ صفحہ۔ 114–116۔ آئی ایس بی این 0-684-83550-9۔</ref> پر 2006ء وچ کیتی گئی تحقیق وچ معلوم ہویا کہ کائناندی تابکاری توں نکلنے والے پروٹون [[ڈی این اے]] نوں اس توں دو گنا زیادہ نقصان پہنچا سکتے نیں جتنا پہلے سمجھیا جادا سی۔ اس طرح توں خلا نورداں نوں سرطان تے دوسری بیماریاں دا سامنا کرنے دا خطرہ تے ودھ جاندا اے۔<ref>گٹیریز -فولچ، انیندا (ستمبر 17، 2009ء)۔ [http://www.findingdulcinea.com/news/science/2009/september/Space-Radiation-Hinders-NASA-s-Mars-Ambitions-.html "خلائی تابکاری ناسا دے مریخ توں متعلق دی جانے والی خواہشات وچ رکاوٹ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928013958/http://www.findingdulcinea.com/news/science/2009/september/Space-Radiation-Hinders-NASA-s-Mars-Ambitions-.html |date=2013-09-28 }} ڈلسینیا دی کھوج ۔</ref> مریخی ماحول وچ بلند تابکاری دے نتیجے وچ "مریخ اک ایسی جگہ نئيں اے جتھے آسانی دے نال موجودہ فنیات دے نال بغیر وسائل وچ [[سرمایہ کاری]] کیتے بغیر جایا جا سکے۔" ایہ بات اس یو ایس ہیومن اسپیس فلائٹ پلانز کمیٹی دے جائزے دی رپورٹ دے خلاصے وچ کہی گئی اے جس نوں 2009ء وچ شایع کیتا گیا سی۔ ناسا متبادل طریقاں تے فنیات اُتے کم کر رہیا اے جیسا کہ پلازما توں بنی منحرف کرنے والی حفاظتی ڈھال، جس توں خلا نورداں تے خلائی جہاز نوں تابکاری توں بچایا جا سکدا اے۔ == ذرائع نقل و حمل  == === بین السیاروی خلائی اڑاناں  === [[تصویر:Mars_Valles_Marineris.jpeg|دائیں|thumb|مریخ (وائکنگ اول، 1980ء)]] سوائے زہرہ دے زمین توں کسے وی دوسرے سیارے تک پہنچنے دے لئی مریخ نوں فی کمیت دے لحاظ توں سب توں کم توانائی درکار ہُندی اے۔ ہومین مدار وچ منتقلی دا طریقہ استعمال کر دے ہوئے مریخ تک جانے دے لئی خلاء وچ نو مہینے تک دا سفر کرنا پئے گا۔<ref>اسٹرن، ڈیوڈ پی (2004-12-12)۔[http://www.phy6.org/stargaze/Smars1.htm "مریخ دی اڑان: کتنی لمبی؟ کس راستے توں؟"۔] ستارہ شناسی توں خلائی جہاز تک۔ Phy6.org. اخذ کردہ 2013-08-01۔</ref> ہومین مدار وچ منتقلی دے طریقہ دے مقابلے وچ تبدیل شدہ منتقل خط پرواز جوخلاء وچ سفر دے دورانیے نوں ست جاں چھ مہینے تک کر سکاں اس دے لئی بتدریج ودھدی ہوئی توانائی تے ایندھن دی مقدار درکار ہو گی۔ عام طور اُتے روبہ جاندی مریخی مہمات وچ ایہی تبدیل شدہ منتقل خط پرواز استعمال ہُندی اے۔ سفر دے وقت نوں چھ مہینے توں کم کرنے وچ فی کمیت توانائی دی زیادہ مقدار درکار ہو گی جس وچ شارحانہ ودھدی ہوئی ایندھن دی مقدار وی استعمال ہو گی۔ اس طرح دا طریقہ کیمیائی راکٹ دے نال قابل عمل نئيں اے پر ایہ جدید خلائی جہازاں دے دھکیلنے دی فنیات دے نال ممکن ہو سکدا اے۔ کچھ طریقے نوں پہلے ای جانچے جا چکے نیں جیسا کہ متغیر مخصوص ضربی مقنا پلازما راکٹ<ref>[http://www.techbriefs.com/content/view/1768/32/ "متغیر مخصوص ضربی مقنا پلازما راکٹ "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211065353/http://www.techbriefs.com/content/view/1768/32/ |date=2008-12-11 }} ٹیک بریف۔ ناسا۔</ref> تے نیوکلیائی راکٹ۔ اول الذ کر صورت وچ مریخ تک دے سفر دا دورانیہ کم ہو کر چالیس دن تک دا رہ جاندا اے۔<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn17476-ion-engine-could-one-day-power-39day-trips-to-mars.html?full=true "برق پارے دے انجن دی طاقت اک دن ایسی ہو سکدی اے کہ مریخ تک صرف39 دناں وچ جایا جا سکے۔"] نیو سائنٹسٹ۔</ref> جدونکہ بعد الذکر وچ ایہ دورانیہ کم ہو کر صرف دو ہفتے تک رہ جاندا اے۔<ref>زبرین، رابرٹ(1996)۔ مریخ دا معاملہ: سرخ سیارہ اُتے رہنے دا منصوبہ تے ساناں کیتا کرنا چاہئے۔ ٹچ اسٹون۔ آئی ایس بی این 0-684-83550-9۔</ref> سفر دے دوران خلا نورداں نوں تابکاری دا سامنا کرنا پئے گا جس دی وجہ توں انہاں اس توں کسے صورت بچانا ہو گا۔ کائناندی اشعاع تے شمسی ہوائاں ڈی این اے نوں نقصان پہنچا سکدی نیں جس دی وجہ توں سرطان دا خطرہ ودھ سکدا اے۔ بین السیاروی خلاء دے درمیان لمبے عرصے تک دے سفر دا اثرات نامعلوم نیں پر سائنس دان 1 فیصد توں 19 فیصد تک دا خطرہ مد نظر رکھدے نیں ، مرداں دے لئی غالباً 3.4 فیصد تک سرطان دا خطرہ مریخ تے زمین دے درمیان سفر دے دوران تابکاری دی وجہ توں اے۔ عورتاں دے لئی اس دا امکان انہاں دے وڈے غدودی بافتاں دی وجہ توں زیادہ اے۔<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2004/17feb_radiation.htm "مریخ و زمین دے درمیان خلائی تابکاری خلا نورداں دے لئی مہلک خطرہ ثابت ہو سکدی اے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405082513/http://science.nasa.gov/headlines/y2004/17feb_radiation.htm |date=2010-04-05 }} ناسا</ref> === مریخ اُتے اترنا === مریخ دی قوّت ثقل زمین دے مقابلے وچ 0.38 گنا اے جدونکہ اس دی کرۂ فضائی دی کثافت زمین دے مقابلے وچ لگ بھگ 0.6 فیصد اے۔<ref>ولیمس، ڈاکٹر۔ ڈیوڈ آر (2004-09-01)۔ [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html "مریخ دا حقائق نامہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html |date=2010-06-12 }} ناسا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر۔ اخذ کردہ 2007-09-18۔</ref> نسبتاً مضبوط قوّت ثقل تے ہویا حرکی اثر دی موجودگی وچ بھاری، انسان بردار خلائی جہاز دھکیلو دے نال اترنے وچ کافی مشکل ہو گا، اس طرح دی صورت حال اپالو دے چاند اُتے اترنے دے دوران نئيں ہوئی سی، اس دے علاوہ کرۂ فضائی اس قدر مہین اے کہ ہویا حرکی اثرات ہوائی روک بھاری وڈی گاڑی دے اترنے وچ کچھ زیادہ مدد گار نئيں ہوں گی۔ مریخ اُتے انسان بردار مہمات رفتار نوں کم کرنے تے اترنے دے لئی انہاں توں مختلف نظام درکار ہوں گے جو حالے تک چاند اُتے عملے نوں اتارنے جاں مریخ اُتے روبہ جاندی مہمات دے لئی استعمال ہوئے نیں ۔<ref>ایٹیکنسن، نینسی (2007-07-17)۔ [http://www.universetoday.com/2007/07/17/the-mars-landing-approach-getting-large-payloads-to-the-surface-of-the-red-planet "مریخ اُتے اترنے دا طریقہ کار: سرخ سیارے دی سطح اُتے بھاری سامان اتارنا"۔] اخذ کردہ 2007-09-18۔</ref> اگر اساں کاربن نینو ٹیوب توں بنے ہوئے اس مادّے جس دی مضبوطی 130جی پی اے اس دی دستیابی نوں قیاس کر لیں تو اس توں کوئی خلائی بالا بر بنا جاں جا سکے گا تاکہ لوگاں تے سامان نوں مریخ تک پہنچا جاں جا سکے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20050603001216/http://www.isr.us/Downloads/niac_pdf/chapter2.html "خلائی بالابر- باب 2 اور7۔"]ناسا [http://www.isr.us/Downloads/niac_pdf/chapter2.html اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز 2005-06-03۔</ref> فوبوس اُتے وی اک خلائی بالا بر بنانے دی تجویز کیتی گئی اے۔<ref>وین سٹین، لیونارڈ ایم [http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20030065879_2003074809.pdf "فوبوس اُتے بنے خلائی بالابر نوں استعمال کرکے خلاء نوں آباد کرنا"] (پی ڈی ایف)۔</ref> == آباد کاری دے لئی درکار ساز و سامان == مریخ دی آبادکاری دے لئی مختلف نوع دے ساز و سامان دی ضرورت ہو گی – ایسا ساز و سامان جو براہ راست طور اُتے انساناں نوں خدمات مہیا کرو تے ایسا سامان جو خوراک، ایندھن، پانی، توانائی تے سانس لینے دے قابل آکسیجن پیدا کر سکے۔ تاکہ انسانی آبادکاری دی کوششاں وچ معاونت ہو سکے۔ درکار ساز و سامان وچ درج ذیل چیزاں شامل ہوں گی: * مسکن* ذخیرہ کرنے دی سہولت * کم کرنے دی جگہ * وسائل نوں نکالنے دے لئی آلات – ابتدا وچ پانی تے آکسیجن، بعد وچ وسیع معدنیات تے عمارتی سامان وغیرہ دے لئی وی درکار ہوں گے ۔ * توانائی دی پیداوار تے اس نوں ذخیرہ کرنے دے آلات، کچھ شمسی تے شاید دوسری قسم دے وی آلات درکار ہوں گے۔ * خوراک پیدا کرنے دے لئی جگہ تے سازو سامان۔ * ایندھن بنانے دے آلات، عام طور اُتے اوہ ہائیڈروجن تے میتھین ہوں گی جو سیبیٹیرردعمل<ref>بیلیسکو، الیندرو جی (7 مارچ 2014ء)۔[http://www.nasaspaceflight.com/2014/03/spacex-advances-drive-mars-rocket-raptor-power/ "مریخ دے لئی اسپیس ایکس دا جدید دھکیلو بذریعہ قوت ریپٹر"] NASAspaceflight.com۔ اخذ کردہ 2014-03-14۔</ref> دے ذریعہ ایندھن دے لئی پیدا ہوں گی- تے نال وچ آکسیجن نوں تکسید وی کر سکے تاکہ انہاں نوں کیمیائی راکٹ دے انجن وچ استعمال کیتا جاسکے۔ <ref>لینڈس (2001)۔ [http://arc.aiaa.org/doi/abs/10.2514/2.3739?journalCode=jsr "برمحل ایندھن دا استعمال کرکے مریخ دی خلائی گاڑی نوں چلانا"۔] جرنل آف اسپیس کرافٹ اینڈ راکٹس۔ 38 (5): 730–735۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JSpRo..38..730L 2001JSpRo۔۔38۔۔730L] doi:[https://dx.doi.org/10.2514/2.3739 10۔2514/2۔3739]۔</ref> * ایندھن جاں دوسری توانائی دے وسیلے تاکہ سطح اُتے چلنے والی باربرداری والی سواریاں وچ استعمال کیتا جا سکے۔ کاربن مونو آکسائڈ /آکسیجن توں چلنے والے انجناں نوں شروع دی سواریاں وچ تجویز کیتا گیا اے۔ مریخی کرۂ فضائی توں زرکونیم ڈائی آکسائڈ برق پاشی توں کاربن مونو آکسائڈ تے آکسیجن نوں براہ راست حاصل کر دے اس وچ استعمال کیتا جا سکدا اے۔ اس طرح توں مریخی پانی دے ذخیراں توں ہائیڈروجن نوں حاصل کرنے دی ضرورت باقی نئيں رہے گی۔  * ابلاغ دا ساز و سامان      [[ایلون مسک]] دے مطابق، "صرف دس لکھ لوگاں [جو مریخ اُتے کم کر رہے ہوں] دے لئی تہاناں [[فی کس]] ناقابل تصور ثمر آواری درکار ہو گی، کیونجے تہاناں صنعت دی بنیاد دے لئی تمام دی تمام چیزاں نوں مریخ اُتے دوبارہ توں بنانا ہوگا۔۔۔ تہاناں زمین توں کہاں زیادہ مشکل ماحول وچ مختلف ماداں نوں کڈ کر انہاں نوں قابل استعمال بنانا ہو گا ۔<ref>{{Cite web |title=Elon Musk puts his case for a multi-planet civilisation {{!}} Aeon Essays<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://aeon.co/magazine/technology/the-elon-musk-interview-on-mars/ |access-date=2019-01-13 |archive-date=2015-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612073942/http://aeon.co/magazine/technology/the-elon-musk-interview-on-mars/ |dead-url=yes }}</ref> === مواصلاتی ذرائع === زمین توں رابطہ ادھے شمسی دن وچ اس وقت تو سیدھا سادہ سا ہوۓ گا جدوں زمین مریخی افق دے اُتے ہو گی۔ ناسا تے ای ایس اے نے مریخی مدار گرداں وچ کافی ابلاغی آلات لگائے ہوئے نیں ، اس طرح توں مریخ اُتے پہلے ای مواصلاتی سیارچے تو موجود نیں ۔ اگرچہ ایہ بالآخر ناکارہ ہو جائے گا، لہٰذا خبر رسائی توں مزین مزید مدار گرد کسے وی قسم دی آباد کاری توں پہلے چھڈنے ہون گے۔ یکطرفہ رابطے وچ ہونے والا تعطل جو [[روشنی دی رفتار]] دی حد دی وجہ توں در پیش ہو گا اس دا دورانیہ قریبی فاصلے دے وقت تن منٹ(لگ بھگ جدوں مریخ دے حضیض شمس توں زمین دا اوج شمس کڈ دتا جائے ) دا ہو گا جدونکہ زیادہ توں زیادہ اس دا دورانیہ بائیس منٹ (لگ بھگ جدوں مریخ دا اوج شمس تے زمین دا اوج شمس جمع ہو گا) دا ہو گا جدوں زمین تے مریخ دا فاصلہ سب توں زیادہ ہو گا۔ وقت حقیقی وچ مریخ تے زمین دے درمیان روابط جس طرح توں ٹیلیفون اُتے بات کر دے ہوئے ہُندا اے جاں انٹرنیٹ بات چیت وچ ہُندا اے لمبے فاصلاں دی وجہ توں عملی طور اُتے ناممکن نیں ۔ ناسا نوں معلوم ہویا اے کہ براہ راست رابطہ لگ بھگ دو ہفتے دے دورانیہ دے لئی مقارنہ دور وچ منقطع ہو جاندا اے۔ ایہ زمین تے مریخ دے اک دوسرے توں طویل ترین فاصلے اُتے ہونے دے اس دور وچ ہُندا اے جدوں سورج انہاں دونے دے درمیان براہ راست آ جاندا اے۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/spotlight/20061020.html "شمسی قران دے دوران مریخ دا خلائی جہاز خود کار طریقے توں چلے گا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927193237/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/spotlight/20061020.html |date=2013-09-27 }} اسپاٹ لائٹ۔ جے پی ایل،ناسا اکتوبر 20، 2006ء۔</ref> ہرچند اصل رابطے دے اس طویل تعطل دا دورانیہ مہم مہم دے مختلف عوامل اُتے انحصار کردا اے جیسا کہ رابطے دی حد دی مقدار جو ابلاغی نظام دے لئی بنائی گئی اے تے اوہ کم توں کم اطلاعات دی شرح جو مہم دی جگہ توں حاصل کرنے دے لئی قابل قبول ہو۔ حقیقت وچ مریخ دی اکثر مہمات وچ اوہ دورانیہ جدوں رابطے وچ تعطل آگیا اوہ اک مہینے تک دا اے۔ <ref>گینگیل، ٹی (2005)۔ " مارس سیٹ :مریخ دے نال یقینی رابطہ"۔ نیویارک اکیڈمی آف سائنسز دی سالانہ سرگزشت۔ 1065: 296–310۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005NYASA1065..296G 2005NYASA1065۔۔296 G] doi:[https://dx.doi.org/10.1196/annals.1370.007 10۔1196/annals۔1370۔007]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16510416 16510416]۔</ref> کوئی سیارچہ جو زمین سورج دے ایل 4 جاں ایل 5 نقطہ اُتے موجود ہو اوہ اس دورانیہ دے دوران ہونے والے ابلاغی تعطل دے مسئلے نوں ختم کر سکدا اے ؛ ایتھے تک کہ ابلاغی سیارچاں دے جھرمٹ مکمل آباد کاری دے تناظر وچ بوہت ای معمولی خرچہ ہو گا۔ بہرحال انہاں فاصلاں اُتے درکار آلات دا حجم و قوّت تے انہاں علاقاں وچ موجود فطری استحکام ایل 4 تے ایل 5 دے مقام نوں نشری اسٹیشن بنانے دے لئی انتہائی نامعقول بناندے نیں، اگرچہ ایہ بطور اسٹیشن کافی فائدہ مند نیں پر ایتھے دھول تے سیارچہ کافی بھٹکتے رہتے نیں جس دی وجہ توں خطرہ ہو سکدا اے۔<ref>[http://www.stk.com/downloads/resources/user-resources/downloads/whitepapers/0201_sun_mars_lib_pts.pdf "سورج و مریخ دا حقیقی اہتزاز تے مریخ دی مہم دی نقل"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927055355/http://www.stk.com/downloads/resources/user-resources/downloads/whitepapers/0201_sun_mars_lib_pts.pdf |date=2013-09-27 }} (پی ڈی ایف)۔ Stk.com۔ اخذ کردہ 2013-10-06۔</ref> تمام تر خطرات دے باوجود اسٹیریو کھوجی نے ایل 4 تے ایل 5 دے علاقاں نوں بغیر کسے نقصان نوں 2009ء دے اواخر وچ پار کر لیا سی۔ یونیورسٹی آف اسٹرایٹ کلائڈ دی ایڈوانسڈ اسپیس کانسپٹس لیبارٹری نے یورپین اسپیس ایجنسی دے نال اشتراک وچ کم کیتا جس وچ اس نے اک متبادل نشری ساخت دی تجویز دی جس دی بنیاد بلند کیپلری مدار اُتے ہوگی۔ ایہ خاص قسم دے مدار ہُندے نیں جو اس وقت بنتے نیں جدوں مسلسل ہلکے دھکیل، جیسا کہ آئن انجن جاں شمسی بادبان پیدا کر دے نیں ، خلائی جہاز دے خط پرواز نوں تبدیل کردا اے۔ اس طرح دا مدار مسلسل جاری رہنے والا رابطہ شمسی اتصال (اوہ مقام جدوں زمین کسے تے سیارے تے سورج دے نال اک ای قطار وچ ہُندی اے) دے دوران وی قائم رکھتا اے۔ دونے سیاراں دے مداروی میدان توں باہر رہ کر ایہ نشری خلائی جہاز نوں مریخ دے اُتے "معلق" رکھ کر کر سکدا اے۔<ref>[http://strathprints.strath.ac.uk/25836/2/Macdonald_M_-_strathprints_-_A_novel_interplanetary_communications_relay_Aug_2010.pdf "نیا بین السیاروی رابطہ نشر کرنے دا طریقہ"] (پی ڈی ایف)۔ اگست 2010ء۔ اخذ کردہ 2011-02-14۔</ref> اس طرح دا نشری سیارچہ ایل 4 تے ایل 5 دے مدار وچ رہ کر سامنا کرنے والی مشکلات توں بچ سکدا اے اس دے لئی اوہ مریخ دی سطح توں قریب رہ کر مسلسل دوناں سیاریاں دے درمیان رابطہ قائم رکھ سکدا اے۔ == روبہ جاتی پیش رو  == انسانی آبادی دا راستہ روبہ جاتی نظاماں جیسا کہ مریخی کھوجی جہان گرد اسپرٹ، آپرچونیٹی تے کیوریوسٹی توں بنایا جا سکدا اے۔ اس طرح دے نظام وسائل نوں ڈھونڈنے وچ مدد دے سکتے نیں جیسا کہ سطح اُتے موجود پانی جاں برف جس دی مدد توں بستی قائم رہ کر پھل پھُل سکدی اے۔ اس طرح دے نظاماں دا کم برساں بلکہ دہائیاں لے لے گا تے جیسا کہ حال وچ تجارتی اڑاناں وچ ہونے والی پیش رفت وچ دیکھیا گیا اے، ہو سکدا اے کہ اس طرح دے نظام نجی و گورنمنٹ ملکیت دے اشتراک توں شروع ہو جائاں۔ اس طرح دے روبہ جاندی نظاماں دی قیمت ابتدائی انسان بردار مہمات دی نسبت کم جدونکہ سیاسی خطرہ وی نہ ہونے دے برابر ہو گا۔    عجیب و غریب نظام شاید ابتدائی انسان بردار جہازاں تے انہاں دے اترنے دی جگہ اُتے بنیادی کم کر سکاں جس وچ اوہ مختلف اقسام دی روز مرہ دی استعمال دی چیزاں بشمول ایندھن، تکسیدی، پانی اورعمارتی سامان پیدا کر سکتے نیں ۔ توانائی، ابلاغ، رہائشی، حرارتی تے پیداواری بنیادی ڈھانچے روبہ جاندی نظاماں توں شروع کر وائے جا سکتے نیں جو انسان بردار مہمات دا پیش خیمہ ہوں گے۔ مریخی سرویر 2001 خلائی گاڑی دا مپ اس لئی سی تاکہ اوہ مریخی کرۂ فضائی توں آکسیجن بنانے دا براہ راست مظاہرہ کر سکے،<ref>کپلان، ڈی ؛ و ہور [http://www.lpi.usra.edu/meetings/marsmiss99/pdf/2503.pdf "مریخ دے برمحل ایندھن بنانے دے نقیب (ایم اے پی) دی اڑان دا مظاہرہ "] (پی ڈی ایف)۔ مقالہ پیش کیتا گیا مریخ 2001ء:مربوط سائنس وچ نمونے دی واپسی تے انسانی کھوج دی تیاری، لونر اینڈ پلانٹری انسٹی ٹیوٹ، اکتوبر۔ 2تا4، 1999ء، ہیوسٹن،ٹیکساس۔</ref> تے انہاں شمسی فنیات تے طریقاں دی جانچ کر سکے جو توانائی دے نظام اُتے پڑنے والی مریخی مٹی دے خطرات دے اثرات دی کمی نوں دیکھے۔ <ref>لینڈس، جی اے ؛ جینکنز، پی ؛ شیمین، ڈی ؛ باراونا، سی [http://www.lpi.usra.edu/meetings/robomars/pdf/6136.pdf "ایم اے ٹی ای تے ڈی اے آر ٹی: مریخ اُتے شمسی توانائی تے ماحولیاندی دھول دی خصلت جانچنے دا میکانیکی پلندہ"](پی ڈی ایف)۔ مریخ دی کھوج دے تصورات و طریقہ کار دے اُتے پیش کیتا گیا، جولائی 18–20، 2000ء ہیوسٹن، ٹیکساس۔</ref> اس توں پہلے کہ کوئی وی انسان مریخ اُتے منتقل کیتا جائے جیسا کہ2030ء تک خیالی طور اُتے اسپیس ایکس نے مریخی آباد کاری بار بردار دا منصوبہ بنایا ہویا اے، اس منصوبے وچ کئی روبہ جاندی باربردار مہمات نوں پہلے درکار سازو سامان، سکونت پذیری دی جگہاں دا سامان تے رسد لے کر بھیجیا جائے گا۔<ref>گوینی شاٹ ویل (2014-03-21)۔ [http://www.thespaceshow.com/detail.asp?q=2212 براڈ کاسٹ 2212: اسپیشل ایڈیشن، گوینی شاٹ ویل دے نال انٹرویو ۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322013659/http://www.thespaceshow.com/detail.asp?q=2212 |date=2014-03-22 }} اسپیس شو۔ پروگرام نشر ہویا 29:45–30:40۔ 2212۔ [http://archived.thespaceshow.com/shows/2212-BWB-2014-03-21.mp3 اوریجنل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322013556/http://archived.thespaceshow.com/shows/2212-BWB-2014-03-21.mp3 |date=2014-03-22 }} توں حاصل کردہ دستاویزات بروز (mp3) 2014-03-22۔ اخذ کردہ 2014-03-22۔ "اس توں پہلے کہ تساں لوگاں نوں اوتھے لے جائاں تہاناں بوہت ساری چیزاں نوں اوتھے پہنچانا ہوگا۔۔۔۔ ایہ مریخ تے زمین دے درمیان نقل و حمل دا نظام ہوگا۔</ref> ضروری ساز وسامان وچ جو چیزاں شامل ہوں گی انہاں وچ " کھاد بنانے، مریخ توں میتھین تے آکسیجن بنانے دی مشیناں تے سیارے دے ماحول توں نائٹروجن تے کاربن ڈائی آکسائڈ تے سیارے دی زیر سطح پانی دی برف حاصل کرنے دے آلات دے علاوہ ابتدائی زرعی جگہاں دے شفاف گنبداں نوں بنانے دے لئی درکار عمارتی سامان ہو گا۔<ref>[http://news.discovery.com/space/alien-life-exoplanets/mars-colony-spacex-121126.htm " اسپیس ایکس دے بانی مریخ اُتے اک وڈی بستی دا خواب سجائے ہوئے نیں "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141115083758/http://news.discovery.com/space/alien-life-exoplanets/mars-colony-spacex-121126.htm |date=2014-11-15 }} ڈسکوری نیوز۔ 2012-12-13۔ اخذ کردہ 2014-03-14۔</ref> == ابتدائی انسانی مہمات == 1948ء وچ ورنر وان براؤن نے اپنی کتاب مریخی منصوبے وچ بیان کیتا کہ اک 10 خلائی جہازاں اُتے مشتمل بیڑا اک ہزار تن مرحلے دے راکٹاں دا استعمال کر دے بنایا جا سکدا اے۔ ایہ 70 لوگاں نوں مریخ تک لے جا سکے گا۔ مریخ تک جانے والے ابتدائی انسان بردار مہمات جو قومی سرکاری خلائی پروگرام وچ بنے نیں - جداں کہ اوہ جو ناسا، ایف دے اے تے ای ایس اے نے بنائے نیں - اوہ انسانی آباد کاری دے پیش رو نئيں نیں ۔ انہاں دا مقصد خالص طور اُتے کھوج کرنا اے، جس طرح توں چاند اُتے بھیجی جانے والی اپالو مہم دا مقصد اوتھے اُتے کوئی مستقل اڈا قائم کرنا نئيں سی۔  آبادکاری دے لئی مستقل اڈا بنانے دی ضرورت ہو گی جو اس قابل ہو کہ خود توں اپنے تہاناں اگے ودھیا سکے۔ اس طرح دے اڈے بنانے دے لئی مشہور منصوباں وچ مریخ راست تے جزوی راست منصوبے شامل نیں جنہاں دی حمایت رابرٹ زبرن کر دے نیں ۔ آباد کاری دے دوسرے تخیلاندی منصوبے جم مک لین تے باس لانس ڈارپ (جو مریخ اول دے روح رواں سن تے جنہاں نے یکطرفہ مریخی انسانی سفر دا منصوبہ تجویز کیدا سی) نے پیش کیتے نیں ،<ref>این ڈبلیو ٹی میگزین، اگست 2012ء</ref> جدونکہ الون مسک دی اسپیس ایکس کمپنی 2015ء تک تو ایسے خلائی بار بردار نظام دے بنانے وچ سرمایہ کاری کر رہی اے جس دا ناں مریخی آباد کار بار بردار اے۔<ref>[http://www.marketwatch.com/video/asset/elon-musk-ill-put-a-man-on-mars-in-10-years-2011-04-22/CCF1FC62-BB0D-4561-938C-DF0DEFAD15BA#!CCF1FC62-BB0D-4561-938C-DF0DEFAD15BA "ایلون مسک: وچ انسان نوں 10 برس وچ مریخ اُتے لے جاواں گا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425045403/http://www.marketwatch.com/video/asset/elon-musk-ill-put-a-man-on-mars-in-10-years-2011-04-22/CCF1FC62-BB0D-4561-938C-DF0DEFAD15BA#!CCF1FC62-BB0D-4561-938C-DF0DEFAD15BA |date=2012-04-25 }}مارکیٹ واچ (نیو یارک: وال اسٹریٹ جرنل)۔ 2011-04-22۔ توں حاصل کردہ دستاویزات بروز 2011-12-01۔ اخذ کردہ 2011-12-01۔</ref><ref>کوپینگر، راڈ (2012-11-23)۔ [http://www.space.com/18596-mars-colony-spacex-elon-musk.html " اسپیس ایکس دے بانی ایلون مسک مریخ اُتے اک وڈی بستی دا خواب سجائے ہوئے نیں "۔] Space.com۔ اخذ کردہ 2013-06-10۔ " اسپیس ایکس'دے فالکن 9 افزودہ گر دا ارتقا ۔۔۔ [ فالکن 9] توں کہاں وڈا، پر میرا خیال نئيں اے کہ حالے اس دا وزن بتانا مناسب ہوگا۔ اساں اس دے بارے وچ اگلے برس بات کرو ۔۔۔۔ عمودی اترنا اک انتہائی شاندار دریافت ہوگی۔ شاندار تیز رفتاری توں دوبارہ استعمال دے قابل ۔</ref> مریخی سوسائٹی نے کینیڈا وچ ڈیون اُتے جدونکہ ریاست ہائے متحدہ وچ یوٹاہ دے مقام اُتے مریخی مماثل تحقیقی اسٹیشن پروگرام شروع کیتا اے تاکہ مریخ اُتے انساناں نوں لے جانے دے مختلف منصوباں اُتے تجربہ کر سکاں تے اس دی بنیاد انہاں نے مریخ راست اُتے رکھی اے۔ جدید مریخی ڈھانچے دے تصورات وچ اکثر اس طرح دے سہولتی مراکز رکھے گئے نیں جتھے سیارے دی سطح اُتے آکسیجن تے ایندھن نوں بنایا جا سکے۔ == اقتصادیات == [[تصویر:PIA07269-Mars_Rover_Opportunity-Iron_Meteorite.jpg|بائیں|thumb|لوہے نکل پر مشتمل شہابیہ مریخ کی سطح پر پایا گیا ]] نیو ورلڈ دی ابتدائی آبادیاں وانگمعیشت اوہ اہم چیز ہو گی جو اس طرح دی آبادیاں دے کامیاب ہونے دی ضمانت دے گی۔ مریخ دی کم ثقلی قوّت تے نظام شمسی وچ اس دا مقام مریخ تے زمین دے درمیان ہونے والی تجارت وچ آسانی پیدا کر سکدا اے تے مریخ اُتے مسلسل آباد کاری دا معاشی ب رہان مہیا کر سکدا اے۔ اس دے حجم تے وسائل نوں مد نظر رکھدے ہوئے ایہ کہیا جا سکدا اے کہ ایہ اک ایسی جگہ ہو گی جتھے خوراک نوں اگایا جا سکے گا تے ایسے آلات بنائے جا سکے گا جس توں سیارچاں دی پٹی توں معدنیات نوں نکالا جا سکے گا۔ سب توں وڈا معاشی مسئلہ زبردست ابتدائی سرمایہ کاری دا اے جو آبادی نوں آباد کرنے تے شاید سیارے دی ارض سازی دے لئی درکار ہوگی۔ کچھ شروع دی مریخی آبادیاں ہو سکدا اے کہ مقامی وسائل نوں مریخ اُتے استعمال کرنے دے قابل بنا سکاں جیسا کہ پانی تے / جاں برف اے۔ مقامی وسائل دا استعمال کر دے ہوئے بنیادی ڈھانچہ بنایا جا سکدا اے۔<ref>لینڈس، جیفری اے (2009)۔" مریخ اُتے شہابی لوہا بطور تعمیراندی وسائل "۔ ایکٹا خلائیاندی 64 (2–3): 183۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009AcAau..64..183L 2009AcAau۔۔64۔۔183L] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.actaastro.2008.07.011 10۔1016/j۔actaastro۔2008۔07۔011]۔</ref> مریخ وچ اک معلوم ذرائع دھاندی لوہے دی کچ دھات اے جو نکل لوہے دے شہابیاں دی صورت وچ اوتھے اُتے موجود اے۔ اس صورت وچ لوہا آئرن آکسائڈ دی نسبت آسانی توں نکالا جا سکدا اے جس نے پورے سیارے کوڈھکا ہویا اے۔ مریخی ابتدائی آباد کاری دے دوران تجارت دے لئی اک تے چنگی چیز کھاد ہو سکدی اے۔<ref>لو لاک، جیمز اورعا لابی، مائیکل، "مریخ دی سبزہ کاری"1984ء</ref> فرض کرو کہ حیات مریخ اُتے وجود نئيں رکھتی، تو مریخ اُتے موجود مٹی پوداں نوں اگانے دے لئی بوہت ای خراب ہو گی، لہٰذا کھاد تے اس طرح دی دوسری چیزاں کسے وی مریخی تہذیب دے لئی اس وقت تک بوہت ای زیادہ قیمدی آں گی جدوں تک سیارے کیمیائی طور اُتے اتنا بدل نہ جائے کہ خود توں سبزہ دی بالیدگی دے قابل نہ ہو جائے۔ مریخی آبادی دے لئی شمسی طاقت توانائی دی فراہمی دی امیدوار اے۔ شمسی آفتاب زدگی (شمسی شعاعاں دی اوہ مقدار جو مریخ تک پہنچتی اے) زمین دے مقابلے وچ 42 فیصد اے، کیونجے مریخ سورج توں زمین دے مقابلے وچ 52 فیصد زیادہ دور اے تے آفتاب زدگی فاصلے دے مربع دے لحاظ توں سطح تک پہنچتی اے۔ پر مہین کرۂ فضائی دی وجہ توں زمین دے مقابلے وچ دھوپ دی تمام توانائی مریخ دی سطح تک پہنچ جاندی اے جدونکہ زمین اُتے کرۂ فضائی لگ بھگ چوتھائی توانائی جذب کرلیندا اے۔ مریخ دی سطح اُتے سورج دی روشنی زمین اُتے بادلاں توں ڈھکے معتدل دن جیسی ہوگی۔<ref>[http://www.ftexploring.com/solar-energy/clouds-and-pollution.htm "آفتاب زدگی وچ بادلاں تے آلودگی دا اثر"۔] اخذ کردہ 2012-10-04۔</ref> نیوکلیائی توانائی وی اک بہتر امیدوار ہو سکدی اے، کیونجے ایہ اک ایسا ایندھن اے جو زمین توں سستے نقل و حمل وچ اپنی کم جگہ گھیرنے دی وجہ توں استعمال کیتا جا سکدا اے۔ نیوکلیائی توانائی حرارت وی پیدا کردا اے جو مریخی آبادی دے لئی بوہت ای زیادہ قابل قدر چیز ہوگی۔ مریخ دی کم قوّت ثقل اس دے گھومنے دی رفتار توں مل کر اس بات نوں ممکن بنا سکدی اے کہ دور حاضر دے ماداں دی مدد توں کوئی خلائی بالا بر بنایا جا سکے، اگرچہ فوبوس (مریخی چاند) دا انتہائی قریبی مدار مشکلات پیدا کر سکدا اے۔ اگر ایسا ہو گیا تو بالا بر دے ذریعہ معدنیات تے سیارے توں نکالے گئے دوسرے قدرتی وسائل منتقل کیتے جا سکے گا۔ === معاشی محرک === مریخ اُتے خلائی آبادی اس وقت ممکن کہی جاسکتی اے جدوں خلائی آبادی دے ضروری طریقے لازمی طور کافی سستے ہو جائے گا (جیسا کہ خلائی رسائی بذریعہ سستے خلاء وچ چھڈے جانے والے نظام) تاکہ سرمائے نوں اس مقصد دے لئی جمع کیتا جاسکے۔ ہرچند کہ روایندی خلاء وچ جانے دے طریقاں نوں مد نظر رکھدے ہوئے فی الفور تو کوئی وی خلائی آباد کاری دے لئی وڈی مقدار وچ سرمایہ دستیاب تو نئيں اے،<ref>گلوبس، اے ایل (2 فروری 2012ء)۔ [http://settlement.arc.nasa.gov/Basics/wwwwh.html "خلاء وچ قیام دی بنیادی باتاں"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706031203/http://settlement.arc.nasa.gov/basics/wwwwh.html |date=2012-07-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706031203/http://settlement.arc.nasa.gov/basics/wwwwh.html |date=2012-07-06 }} ناسا ایمزریسرچ سینٹر۔</ref> پر کچھ ایسے طریقے موجود نیں جس توں بنیادی خلاء وچ جانے دے طریقاں دی لاگت وچ کمی دی جا سکے، اس طرح توں اس سمت وچ آنے والی لاگت نوں کافی حد تک کم کیتا جا سکے گا۔ زمین دے نچلے مدار وچ لے کر جانے والی شایع شدہ قیمت فی 13,150 کلو گرام <ref>[http://www.spacex.com/about/capabilities "اسپیس ایکس قابلیت و خدمات "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007205105/http://www.spacex.com/about/capabilities |date=2013-10-07 }} اسپیس ایکس۔ 2013ء۔ اخذ کردہ 2013-12-11۔</ref> تک 5 کروڑ 65 لکھ [[امریکی ڈالر]] اے، اسپیس ایکس دا فالکن 9 راکٹ پہلے ای اپنے ساتھیاں دے درمیان سب توں زیادہ سستا راکٹ بن چکیا اے۔<ref>بیلفور، مائیکل (2013-12-09)۔ [http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/12/02/the_rocketeer_elon_musk " راکٹ ساز"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210233009/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/12/02/the_rocketeer_elon_musk |date=2013-12-10 }}۔ خارجہ پالیسی۔ اخذ کردہ 2013-12-11۔</ref> فی الوقت اسپیس ایکس دوبارہ قابل استعمال خلاء وچ چھڈے جانے والے نظام وچ پیش رفت جاری اے۔ اس پیش رفت دا مقصد فالکن 9 نوں دوبارہ قابل استعمال بنانا اے۔ اگر ایسا ہو گیا تو لاگت بوہت ای تیزی گر جائے گی تے خلائی صنعت وچ مزید سرمایہ کاری نوں دعوت دے گی تے اس طرح کفایت پیمانہ دی وجہ توں لاگت مزید گرے گی۔ اسپیس ایکس قابل استعمال منصوبہ وچ فالکن بھاری تے مستقبل دا میتھین توں چلنے والی خلائی گاڑی بشمول مریخی آبادکار بار بردار دے شامل نیں ۔ اگر اسپیس ایکس کامیابی دے نال باز یافتہ فنیات نوں بنانے وچ کامیاب ہو گیا، تو امید دی جا رہی اے کہ خلاء وچ رسائی اُتے آنے والی لاگت وچ نہ صرف زبردست کمی ہو گی بلکہ خلاء وچ چھڈے جانے والی صنعت وچ مقابلے دی فضا وی قائم ہو گی۔<ref>ایموس، جوناتھن (30 ستمبر 2013ء)۔[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-24331860 "بازیافتہ راکٹ: اسپیس ایکس دا دور بدل پزیر خلائی جہازاں نوں آواز دے رہیا اے"۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ 2013-10-02۔</ref> متبادل سرمایہ کاری دے طریقاں وچ تحریک دینے والے انعام وی موجود نیں ۔ مثال دے طور اُتے 2004ء وچ صدارتی کمیشن برائے نفاذ منصوبہ ریاست ہائے متحدہ خلائی کھوجی پالیسی وچ ایہ تجویز پیش کیتی گئی کہ اک تحرک دینے والا انعام خلائی آباد کاری نوں حاصل کرنے دے لئی رکھیا جائے، جس دا اعلان ممکنہ طور اُتے حکومت کرے۔ اس دی اک مثال وچ اک ایسے انعام دی پیش کش اے جو اس پہلے ادارے نوں دی جائے گی جو انساناں نوں چاند اُتے پہنچا کر زمین اُتے واپس پہنچنے تک کچھ مخصوص عرصے تک رکھ سکے۔<ref>"[http://www.nasa.gov/pdf/60736main_M2M_report_small.pdf متاثر، اختراع تے دریافت کرنے دا اک سفر"] (پی ڈی ایف)۔ صدارتی کمیشن دی رپورٹ برائے نفاذ منصوبہ ریاست ہائے متحدہ خلائی کھوجی پالیسی۔ جون 2004ء۔</ref> == آباد کاری دے لئی ممکنہ جگہاں  == === قطبی علاقے === مریخی شمالی تے جنوبی قطب کسے وقت وچ رہائش دے لئی کافی توجہ سمیٹے ہوئے سن اس دی وجہ موسمی تغیر پزیر قطبی برفیلی ٹوپیاں تھاں جن نوں کافی عرصے توں زمین اُتے موجود دوربیناں توں دیکھیا جا رہیا سی۔ مریخی مہم نے پانی دا سب توں وڈا مرتکز ذخیرہ شمالی قطب دے قریب دیکھیا، پر اس نے ایہ وی دسیا کہ پانی نشیبی عرض البلد وچ وی موجود ہو سکدا اے، اس طرح توں صرف قطبین دی رہنے دی جگہ دی حیثیت کم ہو گئی۔ زمین وانگمریخ نیم شب دے سورج نوں اپنے قطبین وچ مقامی گرمیاں دے موسم وچ جدونکہ قطبی رات سردیاں دے موسم وچ دیکھتا اے۔ === استوائی علاقے === مریخی مہم نے دیکھیا کہ ارسیا مونس دے آتش فیشن دے قریب قدرتی غار موجود نیں ۔ ایہ قیاس لایا گیا اے کہ رہائشی اس طرح دے محفوظ تھاں جاں اس طرح دی ساختاں دا استعمال کر دے ہوئے تابکاری تے خرد شہابیاں توں بچ سکے گا۔ استوائی حصّوں وچ حر [[حرکی توانائی]] دی موجودگی دا وی اندازہ لایا گیا اے۔<ref>فوگ، مارٹین جے (1997)۔[http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/fogg1996.pdf "مریخ دی حرحرکی توانائی دی افادیت"] (پی ڈی ایف)۔ برطانوی بین السیاروی سوسائٹی دا جریدہ 49: 403–22۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JBIS...50..187F 1997JBIS ۔۔50۔۔187F]</ref> === اندرونی علاقے === [[تصویر:Opportunity_-_Cratera_Eagle.jpg|thumb|400x400px|عقابی شہابی گڑھا ، آپرچونٹیی سے لی جانے والی تصویر (2004ء) ]] مریخ دی سطح دی چھان بین ہن وی جاری اے۔ خلائی گاڑیاں تے جہان گرداں جیسا کہ فینکس، مریخی کھوجی جہان گرد اسپرٹ تے آپرچونیٹی تے مریخی سائنس لیبارٹری کیوریوسٹی انہاں سب نوں بوہت ای مختلف مٹی تے چٹاناں دی خصوصیات ملی نیں ۔ اس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخی ارض کافی متغیر تے رہنے دے لئی جگہ دا تعین اس وقت بہتر طور اُتے ہو سکے گا جدوں مزید معلومات ہمارے کول موجود ہوں گی۔ جس طرح توں زمین اُتے ہُندا اے کہ ماحول دے موسمی تغیر استواء توں دور جاندے ہوئے زیادہ ہُندے نیں بعینہ ایسے ای مریخ وچ وی ہُندا اے۔ === ویلس مرینیر === ویلس مرینیر جو مریخ دی "عظیم گھاٹی" اے اوہ 3,000 کلومیٹر لمبی تے 8 کلومیٹر گہری اے۔ نیچے تلے وچ کرۂ فضائی دا دباؤ کچھ 25 فیصد سطح دے اوسط درجہ حرارت تک ہُندا اے۔ یعنی 0.9 kPa بمقابلہ0.7 kPa۔ دریائی نہراں اس گھاٹی تک جاندی نیں جو اس بات دا عندیہ نیں کہ ایتھے کدی پانی بہدا سی۔ === لاوا سرنگاں === ارسیا مونس دی کوکھ وچ مختلف قسم دی لاوے دی سرنگاں مریخ اُتے پائیاں گئیاں نیں ۔ زمین اُتے موجود مثالاں دسدیاں نیں کہ انہاں وچوں کچھ لمبی گزر گاہاں مکمل طور اُتے تابکاری توں محفوظ رکھ سکدیاں نیں تے انہاں نوں آسانی دے نال کسے وی مادّے دے نال خاص طور اُتے ٹکڑاں وچ ونڈ کے بند کیتا جا سکدا اے۔<ref>کشنگ، جی ای ؛ ٹیٹس، ٹی این ؛ ونی 1، جے جے ؛ کرسچنسن پی آر [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1371.pdf "ٹی ایچ ای ایم آئی ایس نے مریخ اُتے ممکنہ غار دے روشن داناں دا مشاہدہ کیتا "] (پی ڈی ایف)۔ اخذ کردہ 2010-06-18۔</ref> == سیاروی حفاظت == مریخ تک جانے والے روبہ جاتی خلائی جہازاں نوں جراثیم توں پاک ہونا ضروری اے تاکہ خلائی جہاز دے اُتے موجود 300,000 توں زیادہ تخمک توں نمٹیا جا سکے – تے انہاں نوں مزید باریک بینی توں جراثیم توں پاک کیتا جائے اگر اس بات دا امکان ہوۓ کہ اوہ انہاں "مخصوص علاقیاں" توں رابطہ کرے گا جتھے پانی ہو گا،<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-27526981 کوئنز یونیورسٹی بیلفاسٹ دے سائنس داناں نے ناسا دی مریخ دے منصوبے وچ مدد دی]" حالے تک کسے نے ایہ ثابت نئيں کیتا کہ مریخ دی گہرائی وچ زیر زمین پانی اے، پر ایہ بات معقولیت دے نال کہی جا سکدی اے کہ اوتھے یقینی طور اُتے سطحی برف تے کرۂ فضائی وچ پانی دے بخارات موجود نیں ، لہٰذا اساں اسنوں آلودہ نئيں کرنا چاہے گا تے خرد جرثومیاں نوں اوتھے متعارف کروا کے اس نوں ناقابل استعمال بنا دین گے ۔"</ref><ref>[http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2012/05/04/COSPAR_Planetary_Protection_Policy_v3-24-11.pdf سی او ایس پے اے آر سیاروی حفاظتی پالیسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202940/http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2012/05/04/COSPAR_Planetary_Protection_Policy_v3-24-11.pdf |date=2016-03-04 }} (20 اکتوبر 2002ء؛ ترمیم شدہ 24 مارچ 2011ء)</ref> اگر ایسا نہ کیتا گیا تو اوتھے اُتے حیات دا سراغ لگانے والے تجربات وچ نہ صرف آلودگی دا سامنا کرنا ہوۓ گا بلکہ سیارہ وی آلودہ ہو جائے گا۔ انسانی مہم نوں اس سطح اُتے جراثیم توں پاک کرنا ناممکن ہوۓ گا، کیونجے انسان عام طور اُتے ہزاراں اقسام دے سینکڑاں کھرباں خرد جراثیم دا گھر ہُندے نیں تے انہاں نوں انسانی زندگی نوں بچا کے انہاں توں نئيں نکالیا جا سکدا۔ آلودگی صرف واحد حل اے پر خلائی جہاز دے اترنے وچ کسے قسم دی خراب صورت حال وچ اس توں نمٹنے وچ مشکلات دا سامنا کرنا پئے گا۔<ref>[http://www.nasa.gov/connect/ebooks/when_biospheres_collide_detail.html#.U_uVh_mwJcQ جدوں حیاتیاتی کرہ ٹکراندا اے – ناسا دے سیاروی حفاظتی پروگرام دی تریخ]، مائیکل میلٹزر، مئی 31، 2012ء،دیکھو باب 7، مریخ اُتے واپسی – حتمی حصّہ: "کیندا ساناں انسانی مہمات نوں حساس اہداف توں دور رکھنا چاہئے"</ref> اس سلسلے وچ کافی سیاروی مشاورت منعقد کیتی گئی نیں ، پر اس وچ مستقبل وچ اختیار کیتا جانے والے کسے طریقے دی تجویز نئيں دتی گئی اے۔<ref>جانسن، جیمز ای [http://www.hou.usra.edu/meetings/ppw2015/pdf/1010.pdf "سیاروی حفاظتی علم دی کمی برائے انسانی ماورائے ارض مہمات: مقصد و دائرہ کار"]( 2015ء)</ref> انسانی کھوجی وی اسی طرح زمین اُتے اوتھے دی آلودگی لانے دا سبب بن سکتے نیں اگر اوہ کسے قسم دے خرد اجسام نوں اپنے جسم وچ پال لیتے نیں ۔<ref>[http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=10360&page=37 مریخ اُتے محفوظ صفحہ 37] "مریخی حیاتیاندی آلودگی اس وقت وقوع پزیر ہو سکدی اے اگر خلا نورد آلودہ مٹی وچ سانس لیں گے، یاوہ ایسے مادّے دے نال رابطہ کر بیٹھاں جو انہاں دی رہائش گاہ وچ متعارف کروایا گیا ہو۔ اگر خلا نورد خود آلودہ جاں فیر متاثر ہو جان تو ایہ بات یقینی اے کہ اوہ مریخی حیاتیاتی ہستیاں وچ جاں اپنی رفیق کاراں وچ بیماری نوں منتقل کر سکدے نیں جاں اس طرح دی ہستیاں نوں زمین اُتے آنے دے دوران زمینی حیاتیاتی کرہ وچ پھیلا سکدے نیں ۔ کوئی وی آلودہ خلائی گاڑی جاں کوئی آلہ جو زمین اُتے واپس آئے اوہ وی آلودگی پھیلانے دا سبب بن سکدا اے۔"</ref> == حمایت تے وکالت  == مریخی آبادکاری دی وکالت مختلف نجی گروہاں نے مختلف النوع وجوہات تے مختلف تجویزاں دے نال دی اے۔ انہاں وچوں سب توں پرانا گروہ مریخی سوسائٹی اے جو [[ناسا]] دے مریخ اُتے انسانی کھوج دے پروگرام دی تشہیر کر دے نیں تے انہاں نے مریخی مماثل تحقیقی مرکز [[کینیڈا]] تے ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ قائم کیتا اے۔ مریخ اُتے رکن، جداں ای اس بات دا تعین ہو سکے کہ مریخ اُتے مستقل سکونت ممکن اے تے اوہ باز یافتہ ہنگامی واپسی دیاں گاڑیاں نوں مستقل رہائش دے طور اُتے حمایت کر دے نیں ۔ مریخ اول جس دی تشہیر عوام وچ جون 2012ء وچ ہوئی سی اس دا مقصد مریخ اُتے 2023ء تک اک مکمل مستقبل قابل رہائش نوں بنانا اے۔ اس وچ سرمایہ کاری ریالٹی ٹیلی ویژن پروگرام تے دوسرے کاروباری ذرائع توں دی جا رہی اے۔ ہرچند کہ اس طریقہ کار اُتے زبردست تنقید ہوئی اے تے اس نوں ناقابل عمل قرار دتا گیا اے۔<ref>[http://mars-one.com/ "مریخ اول – مریخ اُتے 2023ء تک اک مکمل خود مختار انسانی بستی قائم کرنے دا قدم"۔]</ref><ref>ہولیگن، اینا (19 جون 2012ء)۔ [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18506033 "کیندا ولندیزی خلاء وچ ٹی وی حقیقی ڈرامے وچ رہ سکتے نیں ؟"۔] بی بی سی۔ اخذ کردہ 26 نومبر 2012ء۔</ref><ref>مین، ایڈم (27 دسمبر 2012ء)۔ [http://www.wired.com/wiredscience/2012/12/audacious-space-companies-2012/?pid=5747 "سال دا سب توں زیادہ نڈر نجی خلائی کھوجی منصوبہ"۔] وائرڈ۔ اخذ کردہ 29 دسمبر 2012ء۔</ref> مریخی قطبی دا مقصد انسانی آبادی نوں 2029ء تک مریخ دے قطبی علاقے وچ بسانا اے ایہ اوہ حصّہ اے جتھے اُتے برف دے پانی دی وسیع مقدار موجود اے۔ انہاں دی کوشش اے کہ اس منصوبے نوں عطیات دے ذریعہ قابل عمل بنایا جائے۔<ref>[http://phys.org/news/2015-05-aims-human-colony-mars.html "نویں منصوبے دا مقصد مریخ اُتے انسانی بستی دا قیام اے"۔] phys.org۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> الون مسک نے اسپیس ایکس دی بنیاد رکھی جس دا مقصد طویل عرصے وچ اس طرح دی فنیات نوں بنانا اے جو مریخ اُتے خود کفیل بستی نوں قائم کرنے وچ مدد گار ہون۔<ref>الیکس نیپ (27 نومبر 2012ء)۔ [http://www.forbes.com/sites/alexknapp/2012/11/27/spacex-billionaire-elon-musk-wants-a-martian-colony-of-80000-people/ "اسپیس ایکس دے ارب پتی ایلون مسک چاہتے نیں کہ مریخ پر80,000 لوگاں دی بستی قائم ہو جائے"۔] فوربس۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> 2015ء وچ اس نے کہیا" میرے خیال وچ ہمارے کول اگلے 11 جاں 12 برساں وچ انساناں نوں مریخ اُتے بھیجنے دا معقول موقع میسر ہو گا"۔<ref>[http://www.businessinsider.com/musk-thinks-well-be-on-mars-soon-2015-4 "مسک سمجھتے نیں کہ اساں مریخ اُتے چھیندی ای ہوں گے - بزنس انسائڈر "۔] بزنس انسائڈر۔ 24 اپریل 2015ء۔ اخذ کردہ 12 جون 2015ء۔</ref> رچرڈ برانسن نے اپنی زندگی نوں وقف ای اس لئی کر دتا کہ "اوہ مریخ اُتے آبادی کرنے والے کسے منصوبے دا حصّہ بن سکے۔ میرے خیال وچ ایہ مطلق طور اُتے قابل عمل اے۔ ایسا ہو کر رہے گا۔۔۔ میرے خیال وچ اگلے 20 برساں وچ، اساں حقیقت وچ سینکڑاں ہزاراں لوگاں نوں خلاء وچ لے جانے دے قابل ہوں گے تے اس توں سانوں اوہ مالیاتی فوائد حاصل ہون گے جس دی بدولت اساں مزید وڈے کم کرنے دے قابل ہواں گے"۔<ref>http://www.virgin.com/news/mars-its-virgin-territory</ref> جون 2013ء وچ بز ایلڈرن جو اک امریکی انجنیئر تے سابقہ خلانورد دے نال نال اوہ دوسرے انسان نیں جنہاں نے چاند اُتے چہل قدمی کیتی اے، نیو یارک ٹائمز وچ شایع شدہ اپنے اک مضمون وچ مریخ اُتے انسان بردار مہم دی وکالت کر دے نیں تے چاند نوں " منزل دی بجائے اک اگے ودھنے دی جگہ دے طور اُتے دیکھدے نیں ، اک ایسی جگہ جو انسانی خط پرواز دے لئی مریخ نوں مسکن بنائے گی تے انساناں نوں دو سیاراں دی انواع بنا دے گی۔"<ref>ایلڈرن، بز(13 جون 2013ء)۔ [http://www.nytimes.com/2013/06/14/opinion/global/buzz-aldrin-the-call-of-mars.html "مریخ دی پکار"۔] نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ 17 جون 2013ء۔</ref> اگست 2015ء وچ ایلڈرن نے فلوریڈا انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی دے اشتراک دے نال ناسا دے لئی اک " ہمہ گیر منصوبہ " پیش کیتا۔ جس وچ خلانورداں دے لئی "دس برس کم دا دورہ" پیش کیتا جس دا مقصد مریخ اُتے 2040ء توں پہلے آباد کاری سی۔<ref>ڈن، مارشیا (27 اگست 2015ء)[http://apnews.excite.com/article/20150827/us-sci-buzz-aldrin-c7bc5ba293.html۔ بز ایلڈرن نے یونیورسٹی توں وابستگی اختیار کر لی تے ہن مریخ دے لئی "جامع منصوبہ " بنا رہے نیں ۔] اے پی نیوز۔ اخذ کردہ 30 اگست 2015ء۔</ref> == قصےآں وچ == کہانیاں وچ کچھ جگہاں وچ مریخی آباد کاری دی مکمل تفصیلاں نوں بیان کیتا گیا اے۔ اس وچ شامل نیں : * آریا از کوزو امانو * ایکسس از رابرٹ چارلس ولسن  * آئس ہینج (1985ء)، مریخی مثلث (سرخ مریخ، سبز مریخ، نیلا مریخ، 1992ء تا 1996ء) تے مریخی (1999ء)، از [[کم اسٹینلے]] روبنسن  * پہلا اتراؤ (2002ء)، از رابرٹ زبرن * انسانی اضافہ (1976ء)، از فریڈرک پھُل  * "اساں تساں دے لئی اس تھوک فروشی نوں یاد رکھے گا" (1966ء)، از فلپ دے ڈک  * مریخ (1992ء) تے مریخ اُتے واپسی (1999ء)، از بین بووا * اولمپس اُتے کمند (1994ء)، از کیون جے اینڈرسن  * سرخ بلواہ (2001ء) از ولیشن، شایع کردہ ٹی ایچ کیو * پلیٹ فارم (2011ء) از جیمز گاروی * "فینا دی تباہی" (1974ء)، از الیگزینڈر کازنٹ سوف  * مریخی سرگزشت (1950ء)، از رے براڈ بری  * مریخ دی ریت (1951ء)، از آرتھر سی کلارک  * مکمل طلبی (1990ء)، از پال ور ہوون  * جناب نامعلوم (2009ء)، از جاکو وان ڈورمیل  * مریخی (2015ء)، ہدایت کار ریڈلی اسکاٹ         == ہور ویکھو == {{div col|cols=2}} * [[مریخ دا موسم]] * [[مریخ اُتے پانی]] {{div col end}} == حوالے  == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * زبرین، رابرٹ(1996)۔ [//en.wikipedia.org/wiki/The_Case_for_Mars مریخ دا معاملہ: سرخ سیارہ اُتے رہنے دا منصوبہ تے ساناں کیتا کرنا چاہیے]۔ سائمن تے شوسٹر/ ٹچ اسٹون، آئی ایس بی این 0-684-83550-9 * فرینک کراس مین تے رابرٹ زبرین، مدیر، مریخ اُتے: اک نویں جتھے نوں آباد کرنا۔ اپوجی بکس۔ خلائی سلسلہ، آئی ایس بی این 1-896522-90-4 * فرینک کراس مین تے رابرٹ زبرین، مدیر، مریخ اُتے: اک نویں جتھے دی کھوج و قیام۔ اپوجی بکس خلائی سلسلہ، 2005، آئی ایس بی این 978-1-894959-30-8 * [http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BoCLnaClDwIJ:www.spacegeneration.org/files/images/MMWFILES/ISRU_presentation.pdf+human+outpost&hl=en&gl=ca&sig=AHIEtbR531BikZhNPCsx08s2KFYV1WbArg مریخ و چاند دے لئی وسائل دے استعمال دے تصورات]، بیلرس فلیسچر، اولیویا حیدر، مورٹن ڈبلیو ہینسن، رابرٹ پیکنو، ڈینیل روزنبرگ تے رابرٹ ای گیننز؛ 30 ستمبر 2003ء؛ آئی اے سی بریمین 2003ء(29 ستمبر تا 3 اکتوبر 2003ء) تے مریخ چاند مشاورت (26 تا 28 ستمبر 2003ء، بریمین)۔ اخذ کردہ 18 جنوری 2010ء) * [http://www.praxis-publishing.co.uk/9780387981901.htm مریخی بستی: مریخ اُتے انسانی بستی قائم کرنے وچ درپیش مشکلات]؛ از ایرک، سیڈہاؤس؛ پرایکسس پبلشنگ؛ 2009ء؛ آئی ایس بی این 978-0-387-98190-1۔ مزید دیکھو [http://www.springer.com/astronomy/space+exploration/book/978-0-387-98190-1]،[http://www.amazon.com/Martian-Outpost-Challenges-Establishing-Exploration/dp/038798190X] * [http://news.idg.no/cw/art.cfm?id=CB21C80A-17A4-0F78-3174039834A1E181 برف، معدنیات توں بھرپور مٹی مریخ اُتے انسانی بستی دے قیام وچ مدد گار ثابت ہوسکتی اے]؛ از شیرون گوڈن؛ 27 جون 2008ء؛ آئی ڈی جی نیوز سروس == باہرلےجوڑ  == * [http://www.marssociety.org/ مریخی سوسائٹی] * [http://mmp.planetary.org/index.html سیاروی سوسائٹی: مریخی ہزار سالہ منصوبہ] * [http://www.4frontierscorp.com/ فور فرنٹیئر کارپوریشن] * [http://www.marshome.org/ مریخ فاؤنڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301104324/http://www.marshome.org/ |date=2012-03-01 }} * [http://ngm.nationalgeographic.com/big-idea/07/mars مریخ نوں نواں زمین بنائاں - نیشنل جیوگرافک] [[گٹھ:مریخ]] i4hwc71aa1qngzld1btu77po84jmsuj 0 68386 712683 711786 2026-10-20T20:58:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712683 wikitext text/x-wiki {{معلومات-ڈیم}} [[فائل:AncientMars.jpg|thumb|ارضیاتی اعداد و شمار کی بنیاد پر قدیمی مریخ کس طرح  کا نظر آتا ہوگا، ایک مصور کا تخیل۔]] دور حاضر وچ اگرچہ مریخ اُتے پانی دی تھوڑی سی مقدار کرۂ فضائی وچ بطور آبی بخارات موجود اے پر ایتھے اُتے زیادہ تر پانی صرف [[برف]] دی صورت ای وچ پایا جاندا اے<ref>جیکوسکی، بی ایم؛ ہیبرل، آر ایم(1992ء)۔ "مریخ دے پانی دا موسمی برتاؤ "۔ کیفر ایچ ایچ و ہور وچ۔ ٹکسن، اے زی :یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ نمبر 969-1016۔</ref> جدونکہ کدی کبھار تھوڑے توں [[نمکین پانی]] دی مقدار مریخ دی [[مٹی]] وچ کم گہرائی اُتے وی پائی جاتی اے۔<ref>اوجا، ایل؛ ولہیلم، ایم بی؛ میرچی، ایس ایل؛ مک ایون، اے، ایس؛ رے، جے جے؛ ہینلی، جے؛ ماسی، ایم چوجناکی، ایم۔(2015ء)۔ " مریخ دے باز گرد ڈھلوانی خط وچ آبیدہ نمک دے طیفی ثبوت"۔ نیچر جیو سائنس doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo2546 10.1038/ngeo2546]</ref> اوہ واحد جگہ جتھے اُتے پانی دی برف سطح اُتے دکھائی دے سکدی اے اوہ شمالی قطبی برفیلی ٹوپی اے۔<ref>کار ایما ایچ(1996ء)۔ مریخ اُتے پانی۔ نیویارک: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 197۔</ref> پانی دی برف دی فراواں مقدار مریخ دے جنوبی قطب اُتے سدا بہار کاربن ڈائی آکسائڈ دی برفیلی ٹوپی دے نیچے تے معتدل [[عرض البلد]] وچ سطح زمین توں قریب موجود اے۔<ref>ببرنگ، جے۔ پی؛ لینگون، ویس؛ پولٹ؛ فرانکویس؛ جینڈرن، الین؛ گونڈت، بریگٹ؛ برتھی، مچل؛ سوفلٹ، الین؛ دروسرٹ، پیری، کومبس، مچل، بیلوکی، جیانکارلو؛ مروز، وسیلی، مینگ گولڈ، نیکولس؛ شمٹ، برنارڈ؛ ومیگاٹیم،ارارڈ، ایس؛ فورنی، او،مانود، این؛ پولی، جی،؛ انکریناز، ٹی، فوچٹ، ٹی؛ ملکیوری، آر؛ الٹیری، ایف؛ فورمیسانو، وی؛ بونیلو، جی؛ فونٹی، ایس؛ کپاچیونی، ایف، سیرونی، پی؛کوراڈینی،، اے؛ کٹسوف، وی؛ و ہور۔(2004ء)۔ " مریخ دے جنوبی قطبی ٹوپی وچ سدا بہار پانی دی برف دی شناخت"۔ نیچر 428 (6983): 627–630۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Natur.428.۔627B 2004Natur.428.۔627B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature02461 10.1038/nature02461]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15024393 15024393]۔</ref><ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMYKEX5WRD_0.html "مریخ دے جنوبی قطب اُتے پانی"]۔ یورپی خلائی ایجنسی (ای ایس اے)۔ 17 مارچ 2004ء۔</ref><ref>[http://mars.jpl.nasa.gov/odyssey/newsroom/pressreleases/20020528a.html "مریخی مہم: کمرۂ خبر"]۔ 28 مئی 2002ء۔</ref><ref>فیلڈمین، ڈبلیو سی و ہور (2004ء)۔" مریخ دی سطح دے قریب سیاروی ہائیڈروجن دی تقسیم"۔ جے۔ ارضیاتی طبیعیاتی تحقیق109۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004JGRE.۔10909006F 2004JGRE.۔10909006F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2003JE002160 10.1029/2003JE002160]۔</ref> پنجاہ لکھ مکعب کلومیٹر توں زیادہ برف دا سراغ مریخ دی سطح اُتے جاں اس دے قریب لایا جا چکیا اے۔ ایہ مقدار اس قدر اے کہ پورے [[سیارہ|سیارے]] دی سطح نوں 35 میٹر دی گہرائی وچ ڈبو سکدی اے۔<ref>کریسچن سن، پی آر (2006ء)۔ " مریخ دے قطبین تے دائمی زیر سطحی منجمد زمین اُتے پانی"۔ ارضی سائنسی جتھے عناصر 3(2):151-155۔</ref> بلکہ سطح توں نیچے تے گہرائی وچ مزید برف دی موجودگی دا امکان اے۔<ref>کار، 2006ء، صفحہ- 173۔</ref> دور حاضر وچ کچھ [[مائع]] پانی مریخ دی سطح اُتے عارضی طور اُتے نمودار ہو سکدا اے پر ایسا صرف مخصوص حالات دے زیر اثر ای ہُندا اے۔<ref>ہیچٹ، ایم ایچ (2002ء)۔ "مریخ اُتے مائع پانی دا عارضی پن"۔ ایکارس 156(2): 373-386۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar.۔156.۔373H 2002Icar.۔156.۔373H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6794 10.1006/icar.2001.6794]۔</ref><ref>ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈواین (10 دسمبر 2013ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 "ناسا دے مریخی خلائی جہاز نے مزید متحرک سرخ سیارے دا پتا دتا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214013848/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 |date=2013-12-14 }}۔ ناسا۔</ref><ref>[http://astrobiology.nasa.gov/articles/2014/7/3/liquid-water-from-ice-and-salt-on-mars/ "مریخ اُتے برف تے نمک توں بنا مائع پانی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814092915/http://astrobiology.nasa.gov/articles/2014/7/3/liquid-water-from-ice-and-salt-on-mars/ |date=2014-08-14 }}۔ ارضی طبیعیاتی تحقیقی خطوط (ناسا فلکی حیاتیات)۔ 3 جولائی 2014ء۔</ref> مریخ دی سطح اُتے [[جسم آب|مائع پانی کےکھڑے بڑے ذخیرے]] اس لئی وجود نئيں رکھدے کیونجے سطح اُتے موجود [[ہوا کا دباؤ|فضائی دباؤ]] دی اوسط 600 پاسکل (0.087 psi) – یعنی [[زمین]] دے [[سطح سمندر]] دے دباؤ دا صرف 0.6 فیصد اے – تے کیونجے سیاروی [[درجہ حرارت]] بوہت ای کم ((210K (-63&nbsp;°C ) اے لہٰذا اس دی وجہ توں جاں تو تیز رفتار تبخیر ([[عمل تصعید]]) جاں تیز رفتار انجماد وقوع پزیر ہو جاندا اے۔ اج توں لگ بھگ 3 ارب 80 کروڑ برس پہلے، مریخ دا کرۂ فضائی کافی کثیف تے درجہ حرارت کافی بلند سی <ref>پولاک جے بی (1979ء)۔ " میدانی سیارے وچ موسمی تغیر"۔ ایکارس 37 (3): 479–553. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1979Icar.۔.37.۔479P 1979Icar.۔.37.۔479P]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(79)90012-5 10.1016/0019-1035(79)90012-5]۔</ref><ref>پولاک جے بی؛ کاسٹنگ، جے ایف؛ رچرڈسن، ایس ایم؛ پولیاکوف، دے (1987ء)۔ "مریخ دی ابتدا وچ گرم و مرطوب موسم دی صورت"۔ ایکارس 71 (2): 203–224. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1987Icar.۔.71.۔203P 1987Icar.۔.71.۔203P]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(87)90147-3 10.1016/0019-1035(87)90147-3]۔</ref> جس دی وجہ توں سطح اُتے پانی دی وسیع مقدار موجود سی <ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2015/03/150305140447.htm “releases/2015/03/150305140447”]۔ sciencedaily.com۔ اخذ کردہ 25 مئی 2015ء۔</ref><ref>ویلانوا، جی؛ مومام ایم؛ نووک، آر؛ کوفل، ایچ، ہارٹو، پی، انکریناز، ٹی؛ ٹوکناگا، اے، خیاط، اے؛ اسمتھ، ایم (2015ء)۔ "مریخی ماحول وچ پانی دی شدید اساں جائی بے قاعدگیاں: موجودہ تے قدیمی ذخائر دی تلاش"۔ سائنس۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.aaa3630 10.1126/science.aaa3630]۔</ref><ref>بیکر، وی آر؛ اسٹروم، آر جی؛ گولک، وی سی؛ کارجیل، جے ایس؛ کوماٹسو، وی ایس (1991ء)۔ "مریخ اُتے قدیمی سمندر، برفیلی چادراں تے آبی چکر"۔ نیچر 352(6348): 589–594. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1991Natur.352.۔589B 1991Natur.352.۔589B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/352589a0 10.1038/352589a0]۔</ref> گمان اے کہ مریخ اُتے اس دور وچ اک وڈا سمندر وی ہوۓگآ<ref>پارکر، ٹی جے؛ ساؤنڈر، آر ایس، شینی برگر، دے ایم (1989ء)۔ "مریخ دے مغربی ڈیوٹرونیلس وچ سا وچ عبوری شکلیات: نچلے/ اُچے میداناں دے تغیر دے مضمرات"۔ ایکارس 82: 111–145. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Icar.۔.82.۔111P 1989Icar.۔.82.۔111P]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(89)90027-4 10.1016/0019-1035(89)90027-4]۔</ref><ref>ڈوہم، جے ایم؛ بیکر، وکٹر آر؛ بؤینٹن، ولیم وی؛ فیئرن، البرٹو جی؛ فیرس، جسٹن سی؛ فنچ، مائیکل؛ فرفارو، رابرٹو؛ ہیئر،ٹرینٹ ایم؛ جانز، دڈینیل ایم؛ کارجیل،جیفری ایس؛کارنٹی لیک، سونیتی؛ کیلر، جان؛ کیری، کرس، کم، کیونگ جے؛ کوماٹسو، گورو؛ مہانی، ولیم سی؛ شولزی مکوچ، ڈرک، مارینانجیلی، لوشیا؛ جیان جی؛ رویز، جویر؛ وہیل لاک، شون جے (2009ء)۔ "جی آر ایس ثبوت تے مریخ اُتے ممکنہ تیسرے ارضیاتی دور دے سمندر"۔ سیاروی تے خلائی سائنس 57 (5–6): 664–684. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009P&SS.۔.57.۔664D 2009P&SS.۔.57.۔664D]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.pss.2008.10.008 10.1016/j.pss.2008.10.008]۔</ref><ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/July03/MartianSea.html "پی ایس آر ڈی: قدیمی سیلابی پانی تے مریخ اُتے سمندر"]۔ Psrd.hawaii.edu۔ 16 جولائی 2003ء۔</ref><ref>[http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=26947 "گیما – شعاع دے ثبوت اشارے کر دے نیں کہ قدیم مریخ وچ سمندر سن"]۔ خلائی حوالہ 17 نومبر 2008ء۔</ref> جس نے سیارے دے اک تہائی حصّے نوں گھیرا ہویا ہوۓگآ۔<ref>کلفرڈ، ایس ایم؛ پارکر، ٹی جے (2001ء)۔ "مریخی آبی کرہ دا ارتقا: قدیمی سمندر دے مقدر دے مضمرات تے شمالی میداناں دی موجودہ صورت حال"۔ ایکارس 154: 40–79. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar.۔154.۔.40C 2001Icar.۔154.۔.40C]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6671 10.1006/icar.2001.6671]۔</ref><ref>ڈی ایکلی، گائٹانو؛ ہینیک، برائن ایم (2010ء)۔ " ڈیلٹا تے وادیاں دی تقسیم مریخ اُتے قدیمی سمندر دے ثبوت دیتی اے" نیچر جیو سائنس 3 (7): 459–463.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010NatGe.۔.3.۔459D 2010NatGe.۔.3.۔459D]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo891 10.1038/ngeo891]۔</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2010/06/100613181245.htm "قدیمی سمندراں نے مریخ دا اک تہائی حصّہ ڈھانپا ہویا ہوۓگآ"]۔ Sciencedaily.com۔ 14 جون 2010ء۔</ref> بظاہر ایسا لگتا اے کہ مریخ دے ماضی قریب وچ پانی سطح اُتے مختلف ادوار وچ مختصر طور اُتے بہتا رہیا اے۔<ref>کار، 2006ء، صفحہ 144–147۔</ref><ref>فسیٹ، سی آئی؛ ڈکسن، جیمز ایل؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ لیوی، جوزف ایس؛ مرچنٹ، ڈیوڈ آر۔ (2010ء)۔ "مریخی ایمیزون اُتے برفیلے تودے تے برفیلی وادیاں"۔ ایکارس 208 (1): 86–100.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔208.۔.86F 2010Icar.۔208.۔.86F]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2010.02.021 10.1016/j.icarus.2010.02.021]۔</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2010/06/100613181245.htm "ماضی نمائی:10 برس پہلے مریخ اُتے پانی دی دریافت دا اعلان"]۔ SPACE.com۔ 22 جون (2000ء)۔</ref> 9 دسمبر 2013ء نوں ناسا نے کیوریوسٹی جتھے گرد دی تحقیق توں حاصل کردہ ثبوتاں دی بنیاد اُتے دسیا کہ ایولس پالس، گیل شہابی گڑھے وچ قدیمی تازہ پانی دی جھیلاں موجود نیں جو خرد حیات دے لئی مہمان نواز ماحول مہیا کر سکدی تھاں۔<ref>چنگ، کینتھ (9 دسمبر 2013ء)۔ [http://www.nytimes.com/2013/12/10/science/space/on-mars-an-ancient-lake-and-perhaps-life.html "مریخ اُتے اک قدیمی جھیل تے شاید حیات وی"]۔ نیویارک ٹائمز۔</ref><ref>مختلف (9 دسمبر 2013ء)۔ [http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ " سائنس – مجموعہ خاص – کیوریوسٹی جتھے گرد مریخ اُتے۔"] سائنس۔</ref> '''مریخ اُتے پانی''' دی  کثیر مقدار تے سیارے دی ارضیاتی تریخ وچ اس دے اہم کردار دے بارے وچ  کافی ثبوت ملے نیں ۔<ref>پارکر، ٹی؛ کلفرڈ، ایس ایم بینرڈت، ڈبلیو بی۔ (2000ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2000/pdf/2033.pdf "آرگائیر پلانیشیا تے مریخی مائیاتی چکر"] (پی ڈی ایف۔ قمری تے سیاروی سائنس XXXI: 2033۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000LPI.۔.۔31.2033P 2000LPI.۔.۔31.2033P]۔</ref><ref>ہائیزنگر ایچ؛ ہیڈ جے (2002ء)۔ " مریخی آرگائیرطاس دی مقام نگاری تے شکلیات: اس دی ارضیاتی تے آبیاتی تریخ اُتے مضمرات"۔ پلانٹ۔ اسپیس سائنس۔ 50 (10–11): 939–981. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002P&SS.۔.50.۔939H 2002P&SS.۔.50.۔939H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/S0032-0633(02)00054-5 10.1016/S0032-0633(02)00054-5]</ref> دور حاضر وچ مریخ دے پانی دے ذخائر دا اندازہ خلائی جہاز توں حاصل کردہ تصویراں، دور حساسی تیکنیک ( طیف پیمائی،<ref>سوڈربلوم، ایل اے۔ (1992ء)۔ کیفر، ایچ ایچ؛ ودیگر۔ ای ڈی ایس۔ " طیف پیما توں کیتے گئے مشاہدات دی رو توں مریخی سطح دی ہیئت تے معدنی علم: 0.3μm تا 50 μm۔ مریخ وچ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 557–593. ISBN 0-8165-1257-4</ref><ref>گلوچ، ٹی؛ کرایسٹنسن، پی (2005ء)۔ " منتشر بازو دی ارضیاتی تے معدنی نقشہ سازی: پانی توں لبریز تریخ دے ثبوت"۔ جے جیوفز۔ ریز 110: E09006.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔110.9006G 2005JGRE.۔110.9006G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2004JE002389 10.1029/2004JE002389]</ref> ریڈار،<ref>ہولٹ، جے ڈبلیو؛ سفاینلی، اے؛ پلوٹ، جے جے؛ ینگ، ڈی اے؛ ہیڈ، جے ڈبلیو؛ فلپس، آر جے؛ کیمبل، بی اے؛ کارٹر، ایل ایم؛ جم، وائی؛ سیو، آر؛ ٹیم، شراڈ (2008ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/2441.pdf "مریخ دے وسطی جنوبی عرض البلد وچ واقع ہیلس طاس دے قریب گوشہ دار دھول تہ بند دے اندر برف دی موجودگی دے ریڈار دے صدائی ثبوت"] (پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس۔ XXXIX: 2441.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008LPI.۔.۔39.2441H 2008LPI.۔.۔39.2441]۔</ref> وغیرہ) تے خلائی گاڑیاں تے جتھے گرداں دی تفتیش توں لایا جا سکدا اے۔<ref>ایموس، جوناتھن (10 جون 2013ء)۔[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22832673 "پرانے آپرچونیٹی مریخی جتھے گرد نے چٹان دریافت کیتا"]۔ ناسا (بی بی سی نیوز)۔</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-167 "مریخی جتھے گرد آپرچونیٹی نے چٹان وچ مٹی دے سراغ دا تجزیہ کیتا"]۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری، ناسا۔ 17 مئی 2013ء۔</ref> ماضی دے پانی توں متعلق ارضیاتی ثبوتاں دے سراغ وچ مریخ دی سطح اُتے آنے والے سیلاباں توں تراشی ہوئی شاندار بہنے والی نہراں،<ref>[http://spaceref.com/mars/regional-not-global-processes-led-to-huge-martian-floods.html "عالمگیری نئيں بلکہ مقامی عوامل عظیم مریخی سیلاب دا سبب بنے"] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20150929035120/http://spaceref.com/mars/regional-not-global-processes-led-to-huge-martian-floods.html |date=2015-09-29 }}۔ پلانٹری سائنس انسٹی ٹیوٹ (اسپیس ریفرنس)۔ 11 ستمبر 2015ء۔ اخذ کردہ 2015-09-12۔</ref> قدیمی دریائی وادیاں دے جال،<ref>ہیرسن، دے گریم، آر (2005ء)۔ "سطح اُتے پانی توں بننے والی وادیاں دے جال تے سطح دا کٹاؤ مریخ دی ابتدا وچ۔"ارضی طبیعیاتی تحقیقی جریدہ 110: E12S16.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11012S16H 2005JGRE.۔11012S16H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002455 10.1029/2005JE002455]</ref><ref>ہوورڈ، اے؛ مور، جیفری ایم؛ ارون، روسمین پی (2005ء)۔ "ابتدائی مریخ اُتے وسیع پیمانے اُتے ہونے والے بہاؤ دا شدید ختم ہویا دور:1۔ وادیاں دے جال دی تراش تے متعلقہ ذخائر"۔ ارضی طبیعیاتی تحقیقی جریدہ 110: E12S16.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11012S14H 2005JGRE.۔11012S16H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002459 10.1029/2005JE002455]</ref> ڈیلٹا تے جھیلاں دی تہاں،<ref>ارون، روسمین پی؛ ہوورڈ، ایلن ڈی، کراڈوک، رابرٹ اے؛ مور، جیفری ایم (2005ء)۔ " "ابتدائی مریخ اُتے وسیع پیمانے اُتے ہونے والے بہاؤ دا شدید ختم ہویا دور:2۔ ودھدا ہویا بہاؤ تے پیلو جھیل دا ارتقا"۔ ارضی طبیعیاتی تحقیقی جریدہ 110: E12S15. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11012S15I 2005JGRE.۔11012S15I]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002460 10.1029/2005JE002460]</ref><ref>فسیٹ سی، ہیڈ،III (2008ء)۔ " وادیاں دے جال توں بھرنے والی- کھلے طاس دی مریخ اُتے جھیل: نوچیان سطح تے زیر سطح مائیات دی تقسیم و مضمرات"۔ ایکارس 198: 37–56. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008Icar.۔198.۔.37F 2008Icar.۔198.۔.37F]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2008.06.016 10.1016/j.icarus.2008.06.016]</ref><ref>مور، جے؛ ولہلمز، ڈی (2001ء)۔ [http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20020050249_2002081883.pdf "مریخ اُتے ہیلس بطور قدیمی برف توں ڈھکی ہوئی جھیل دی ممکنہ جگہ"] (پی ڈی ایف)۔ ایکارس 154 (2): 258–276. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar.۔154.۔258M 2001Icar.۔154.۔258M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6736 10.1006/icar.2001.6736]</ref><ref>ویٹز، سی؛ پارکر، ٹی (2000ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2000/pdf/1693.pdf " نویں ثبوت جو بتاندے نیں ویلس مرینیرس دے اندرونی ذخائر کھڑے ہوئے پانی دے جسم دی موجودگی بنے نیں "] (پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس XXXI: 1693.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000LPI.۔.۔31.1693W 2000LPI.۔.۔31.1693W]۔</ref> اورمائع پانی توں بننے والی سطح اُتے موجود چٹاناں تے معدنیات شامل نیں ۔<ref>[http://www.space.com/6033-signs-ancient-mars-wet.html "نویں سراغ بتاندے نیں کہ قدیمی مریخ گیلا سی"]۔ Space.com۔ 28 اکتوبر 2008ء۔</ref> اکثر سطحی خدوخال زمینی برف (زیر سطحی مستقلاً جمی ہوئی زمین)،<ref>اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ ودیگر (1992ء)۔ " مریخی مٹی اُتے برف"۔ کیفر، ایچ ایچ مریخ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس صفحہ 523–554. ISBN 0-8165-1257-4۔</ref> تے برفانی توداں وچ ہونے والی برف دی حرکت دے بارے وچ ماضی قریب<ref>ہیڈ، جے مرکانٹ، ڈی (2006ء)۔ شمالی عربیہ میدان وچ شمالی وسطی عرض البلد ایمیزونی برفیلے دور دے دوران مریخ پرنوچیان شہابی گڑھے دی دیواراں اُتے ہونے والی تبدیلی: گوشہ دار دھول تہ بند دی ہیئت تے ارتقا تے انہاں دا بھری ہوئی دھاری دھار وادیاں توں تعلق تے برفیلے توداں دا نظام (خلاصہ)۔ قمری۔ سیارہ۔ سائنس – 37۔ صفحہ 1128۔</ref><ref>ہیڈ، جے؛ و ہور (2006ء)۔ " تغیر اگر مریخی سرحد اُتے شاخیت دا سبب ایمیزونی وسطی عرض البلد علاقائی گلیشیر بستگی بنی" جیوفز، ریز، خطوط: 33۔</ref><ref>ہیڈ، جے؛ مرکانٹ، ڈی (2006ء)۔ " مریخ دے ایمیزونی دور وچ ثبوت برائے عالمگیری پیمانے اُتے شمالی وسطی عرض البلد وچ گلیشیر بستگی: دھول توں اٹے ہوئے تودے تے توداں توں بھری وادیاں 30 تا 50 شمالی عرض البلد پٹی وچ (خلاصہ)"۔ قمری۔ سیارہ۔ سائنس – 37۔ صفحہ 1127۔</ref><ref>لوئس، رچرڈ (23 اپریل 2008ء)۔ [http://news.brown.edu/pressreleases/2008/04/martian-glaciers "برفیلے توداں توں معلوم ہویا کہ مریخی ماحول حال وچ متحرک اے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012034101/http://news.brown.edu/pressreleases/2008/04/martian-glaciers |date=2013-10-12 }}۔ براؤن یونیورسٹی۔</ref> تے عصر حاضر <ref>پلوٹ، جیفری جے؛ سفاینلی، علی؛ ہولٹ، جان ڈبلیو؛ فلپس، راجر جے؛ ہیڈ جیمز ڈبلیو؛ سیو، رابرٹو؛ پٹزیگ، نتھانیل ای؛ فریجری، الیسندرو (2009ء)۔ [http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3733.pdf "مریخ دے وسطی شمالی عرض البلد وچ واقع گوشہ دار دھول تہ بند وچ ریڈار توں حاصل کردہ برف دے ثبوت"] (پی ڈی ایف)۔ ارضیاتی طبیعیاتی تحقیقی خطوط 36 (2)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009GeoRL.۔3602203P 2009GeoRL.۔3602203P]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2008GL036379 10.1029/2008GL036379]۔</ref> وچ اشارہ دیندے نیں ۔ عمودی چوٹیاں تے شہابی گڑھاں دی دیواراں دے نال نالیاں تے ڈھلوانی نالیاں بتاتی نیں کہ پانی نے مریخ دی سطح دی تراش خراش نوں جاری رکھیا اے، ہرچند کہ ایہ عمل قدیمی ماضی دی نسبت ہن حد درجہ کم ہو گیا اے۔ اگرچہ مریخ دی سطح ماضی وچ مختلف ادوار وچ مرطوب رہی اے تے امکان اے کہ ایہ ارب ہا برس پہلے خرد حیات دے لئی مہربان وی رہی ہوگی،<ref>وال، مائک (25 مارچ 2011ء)۔ [http://www.space.com/11232-mars-life-evolution-carr-interview.html "مریخ اُتے حیات دی تلاش کرنے والے کرس کار توں سوال و جواب"]۔ Space.com۔</ref> پر سطح اُتے موجود حالیہ ماحول خشک تے جما دینے والا اے، شاید ایہ ماحول خرد حیات دے لئی اک ناقابل تسخیر رکاوٹ اے۔ مزید براں مریخ وچ کثیف کرۂ فضائی، اوزون دی تہ تے [[مقناطیسی میدان]] وی موجود نئيں نیں جس دی وجہ توں شمسی تے کائناتی اشعاع بغیر کسے رکاوٹ دے اس دی سطح توں ٹکراتی نیں ۔ سطح اُتے موجود خلیاتی ساخت رکھنے والی حیات دے زندہ رہنے دے لئی اک تے وڈا مسئلہ انہاں اُتے پڑنے والی آئن زدہ تابکاری دا تباہ کر دینے والا اثر اے۔<ref>ڈارٹنیل، ایل آر؛ ڈسور گھر؛ وارڈ؛ کوٹس (30 جنوری، 2007ء)۔ [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2006GL027494/abstract "مریخی تابکار ماحول دی سطح تے زیر سطح نمونہ گیری: فلکی حیاتیات اُتے مضمرات"] ارضی طبیعیاتی تحقیقی خطوط۔ 34 (2)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007GeoRL.۔34.2207D 2007GeoRL.۔34.2207D]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006GL027494 10.1029/2006GL027494]۔ خلیاتی ساخت اُتے آئن زدہ تابکاری ممکنہ فلکی حیاتیاتی رہائشیاں دی زندگی دی بقاء نوں محدود کرنے دا اک اہم عوامل اے۔</ref><ref>ڈارٹنیل، ایل آر؛ ڈسور گھر؛ وارڈ؛ کوٹس (30 جنوری، 2007ء)۔ [http://www.biogeosciences.net/4/545/2007/bg-4-545-2007.html "مریخی زیر سطحی آئن زدہ تابکاری: حیاتیاتی نقش پا تے ارضیات"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926182017/http://www.biogeosciences.net/4/545/2007/bg-4-545-2007.html |date=2015-09-26 }}۔ حیاتیاتی ارضیاتی سائنسز 4: 545–558.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007BGeo.۔.۔4.۔545D 2007BGeo.۔.۔4.۔545D]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.5194/bg-4-545-2007 10.5194/bg-4-545-2007]۔ اخذ کردہ 1 جون 2013ء۔ خوابیدہ خلیات جاں تخمک اُتے اس آئن زد تابکار میدان دا مضر اثر اورزیر سطح سالماتی حیاتیاتی نقوش دا ثابت قدم رہنا تے انہاں دی خصلت نگاری۔[۔۔] سطح توں دو میٹر دی گہرائی وچ وی کوئی وی جرثومہ خوابیدہ تے موجودہ جما دینے والے ماحول وچ منجمد ای رہے گا تے یوں اس دا استحالہ غیر فعال ہوۓگآ تے اپنے خلیات دی تنزلی دے بعد انہاں دی مرمت نئيں کر سکے گا۔</ref> لہٰذا مریخ اُتے حیات نوں پروان چڑھانے دے لئی سب توں بہترین جگہ زیر سطح ماحول ای ہو سکدا اے۔<ref>ڈی مورائس، اے (2012ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2012/pdf/2943.pdf "مریخ دے لئی ممکنہ حیاتیاتی نمونہ"] (پی ڈی ایف)۔ تینتالیسواں قمری و سیاروی سائنسی کانفرنس (2012ء)۔ اخذ کردہ [[5 جون]] 2013ء۔ اس وقت وسیع آتش فشاناں نے ممکنہ طور اُتے زیر زمین شگاف تے غار مختلف پرتاں وچ بنا دتے ہون گے تے ہو سکدا اے کہ مائع پانی انہاں زیر زمین جگہاں اُتے جمع ہو گیا ہو، جتھے وڈے آب اندوخت بن گئے ہون گے جس وچ نمکین مائع پانی، نمکیاتی نامیاتی سالمات تے ارضی حرارتی گرمی موجود ہوگی – یعنی زمین اُتے معلوم حیات دے سارے اجزائے ترکیبی اوتھے موجود ہون گے۔</ref><ref>ڈیڈیمس، جان تھامس ([[21 جنوری]] 2013ء)۔ [http://digitaljournal.com/article/341801 "سائنس داناں نوں ایسے ثبوت ملے نیں کہ جداں مریخ دی زیر زمین سطح حیات نوں اپنی اندر رکھ سکدی اے"]۔ ڈیجیٹل جریدہ – سائنس۔ مریخ دی سطح اُتے کوئی حیات نئيں پنپ سکدی کیونجے ایہ تابکاری وچ ڈوبی ہوئی مکمل جمی ہوئی اے۔ زیر زمین موجود حیات اس توں محفوظ ہو سکدی اے – پروفیسر پارنیل۔</ref><ref>اسٹیجیر والڈ، بل (15 جنوری 2009ء)۔ [http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html "مریخی میتھین توں معلوم چلدا اے کہ سرخ سیارہ مکمل طور اُتے مردہ نئيں اے۔"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html |date=2009-01-17 }} ناسا دا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر (ناسا)۔ اگر میتھین نوں مریخی خرد حیات بنا رہی اے تو امکان اے کہ اوہ سطح توں کافی نیچے رہتی ہوگی، جتھے ہن وی اِنی گرمی ہو سکدی اے کہ مائع پانی وجود قائم رکھ سکے۔</ref> [[فائل:Channels_near_Warrego_in_Thaumasia.JPG|thumb|واریگو  ویلس کے قریب خشک نالے]] مریخ اُتے پانی دے بارے وچ علم، سیارے دی حیات نوں سہارا دینے دی تفہیم تے مستقبل دی انسانی کھوج دے لئی وسائل نوں مہیا کرنے دی صلاحیت دی جانچ دے لئی انتہائی اہم و ضروری اے۔ [[اکیسویں صدی]] دی پہلی دہائی وچ "پانی دے پیچھے چلو"دا نعرہ ناسا دے مریخ کھوجی پروگرام دا رہیا اے۔ [[2001ء]] مریخی مہمات، مریخی کھوجی جتھے گرد، مریخی پڑتال گر مدار گرد تے مریخی فینکس خلائی گاڑی ایہ تمام دے سارے مریخ اُتے پانی دی فراوانی تے تقسیم دے بارے وچ اہم سوالات دے جواب دینے دے لئی کھوج کر چکے نیں ۔ ای ایس اے دا مریخی ایکسپریس مدار گرد نے وی اس مہم جوئی دے بارے وچ اہم معلومات فراہم دی اے۔<ref>ناسا دی مریخی کھوجی مہم دا عمومی جائزہ۔ http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/overview/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209015359/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/overview/index.html |date=2021-12-09 }}</ref> مریخی مہم، مریخی ایکسپریس، آپرچونیٹی جتھے گرد، ایم آر او تے مریخی سائنس خلائی گاڑی کیوریوسٹی جتھے گرد ہن وی مریخ توں معلومات نوں بھیج رہے نیں تے دریافتاں نے ہونا ہن وی جاری رکھیا ہویا اے۔ == تاریخی پس منظر  == '''مریخ اُتے پانی ''' دا قیاس خلائی دور شروع ہونے توں وی سینکڑاں برس پہلے توں رہیا اے۔ دوربین توں ابتدائی مشاہدہ کرنے والاں نے انتہائی درستی توں سفید قطبی ٹوپیاں تے بادلاں نوں پانی دی موجودگی دے نشان دے طور پرشناخت کر لیا سی۔ کافی برساں تک مریخ دی سطح اُتے موجود تاریک حصّوں نوں سمندرسمجھا جاندا رہیا۔<ref>ہارٹمین، 2003ء، صفحہ 11۔</ref> انہاں مشاہدات نے اس حقیقت دے نال مل کر کہ مریخ اُتے وی [[دن]] 24 گھنٹے دا ہُندا اے، فلکیات دان ولیم ہرشل کو1784ء اس بات دا اعلان کرنے دی راہ دکھائی کہ شاید مریخ اپنے رہائشیاں نوں اک ایسا ماحول فراہم کردا اے جوزمین توں کافی حد تک مشابہ اے۔ <ref>ہارٹمین، 1996ء، صفحہ 35۔</ref> {{Double image|right|Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|220|Lowell Mars channels.jpg|220|مریخ کا تاریخی نقشہ از طرف جیووانی شیاپیریلی۔|مریخی نہروں کے فلکیات دان پرسیول لوویل کے 1898ء میں بنائے گئے خاکے۔}} [[بیسویں صدی]] دے آغاز وچ اکثر فلکیات داناں نے ایہ دریافت کر لیا سی کہ مریخ زمین توں زیادہ سرد و خشک اے۔ [[بحر (سمندر)|سمندروں]] دے وجود نوں ہن تسلیم نئيں کیتا جادا سی، لہٰذا مریخ دی تصویر تبدیل ہو کر اک ایسے "دم توڑتے" ہوئے سیارے دی ہو گئی سی جس وچ پانی دی انتہائی گھٹ مقدار سی۔ اوہ تاریک علاقے جو موسم دے نال بدلدے سن ہن انہاں نوں سبزہ روئیدگی سمجھیا جانے لگیا سی۔<ref>کیفر، ایچ ایچ، جاکوسکی، بی ایم؛ سینڈر، سی (1992ء)۔ " سیارہ مریخ: عہد قدیم توں عہد جدید تک"۔ کیفر ایچ ایچ ودیگر۔ مریخ۔ ٹکسن اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 1-33۔</ref> اوہ آدمی جس نے مریخ دے اس چہرہ نوں قبول عام بنانے وچ سب توں زیادہ کردار ادا کیدا سی اوہ پرسیول لوویل (1855–1916) سی، جس نے ایہ تصور کیدا سی کہ مریخ اُتے نہراں دے جال نوں بنانے دی اک دوڑ لگی ہوئی اے تے انہاں نہراں دے ذریعہ مریخ دے استوائی خطے دے لوک پانی نوں قطبین توں لاتے ہون گے۔ ہرچند کہ اس نے عوام الناس وچ انتہائی جوش و خروش بھر دتا سی، پر لوویل دا خیال اکثر فلکیات داناں نے رد کر دتا سی۔ اس دور وچ سائنسی حقیقت اُتے سب توں زیادہ لوگاں نوں جس شخص نے قائل کیتا اوہ انگریز فلکیات دان ایڈورڈ والٹر مونڈر (1851–1928) سن جنہاں نے مریخ دے ماحول کوآرکٹک جزیرے اُتے موجود بیس ہزار فٹ دی چوٹی توں ملایا سی <ref>ہارٹمین، 2003ء، صفحہ 20۔</ref> اس طرح دے ماحول وچ صرف کائی دے باقی رہنے دی امید دی جا سکدی اے۔ اسی دوران وچ کئی فلکیات دان سیاروی [[طیف بینی]] دے آلات نوں مزید بہتر کرنے وچ لگے ہوئے سن تاکہ مریخی ماحول دے اجزاء دا تعین کرسکاں۔ [[1925ء]] تا [[1943ء]] دے درمیان ماؤنٹ ولسن رصدگاہ دے والٹر ایڈمزاور تھیوڈور ڈنہم مریخ دے ماحول وچ آکسیجن تے پانی دے بخارات نوں ڈھونڈنے دی کوشش دی، جس دے نتیجے کچھ زیادہ حوصلہ افزا نہ سن۔ مریخی ماحول وچ جس جز دے بارے وچ یقین توں کہیا جا سکدا سی اوہ صرف کاربن ڈائی آکسائڈ سی جس دی شاخت جیرارڈ کائیپر نے طیف بینی کرکے [[1947ء]] وچ دی سی۔<ref>شیہان، 1996ء، صفحہ 150۔</ref> مریخ اُتے 1963ءسے پہلے تک پانی دے بخارات دا واضح طور اُتے سراغ نئيں لایا گیا سی۔ <ref>اسپنرڈ، ایچ منچ، جی؛ کپلان، ایل ڈی (1963ء)۔ "مدیر دے ناں خط: مریخ اُتے پانی دے بخارات دا سراغ"۔ فلکی طبیعیاتی جریدہ 137: 1319. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1963ApJ.۔.137.1319S 1963ApJ.۔.137.1319S]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1086/147613 10.1086/147613]</ref> [[فائل:Mariner 4 craters.gif|thumb|مرینیر چارم سے حاصل کردہ اس تصویر میں ایک ویران سیارہ دکھائی دیتا ہے (1965ء)]] کیسینی ([[1666ء]]) دے دور توں قطبی ٹوپیاں دے اجزائے ترکیبی وچ پانی نوں فرض کیتا جاندا رہیا سی، اس اُتے [[1800ء]] دے دور دے کچھ سائنس داناں نے اعتراض اٹھائے جو اوتھے اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ ہونے دے حق وچ سن کیونجے اس دی وجہ انہاں دی نظر وچ سیارے دا بحیثیت مجموعی درجہ حرارت تے پانی دی قابل ذکر مقدار دی کمی سی۔ [[1966ء]] وچ اس مفروضے دی تصدیق رابرٹ لیٹن تے بروس مررے نے دی۔<ref>لیٹن، آر بی؛ مررے، بی سی (1966ء)۔ " مریخ اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ تے دوسرے طیران پزیر ماداں دا برتاؤ"۔ سائنس Science 153 (3732): 136–144. doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.153.3732.136 10.1126/science.153.3732.136]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17831495 17831495]</ref> اج اساں جانتے نیں کہ دونے قطب دی سرد ٹوپیاں بنیادی طور اُتے [[کاربن ڈائی آکسائڈ]] دی برف توں بنی ہوئی نیں ، پر اک دائمی (جاں سدا بہار) پانی دی برف دی ٹوپی شمالی قطب اُتے [[موسم گرما]] دے دوران موجود رہتی اے۔ جنوبی قطب اُتے موسم گرما دے دوران وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف رہتی اے، پر اس ٹوپی دے نیچے وی پانی دی برف موجود اے۔ مریخ دے ماحول دے معمے دا آخری حصّے مرینیر چہارم نے [[1965ء]] وچ دتا۔ خلائی جہاز توں حاصل کردہ دانے دار ٹیلی ویژن دی تصویراں وچ معلوم ہویا کہ سطح اُتے شہابی گڑھاں دا غلبہ اے، جس دا مطلب ایہ سی کہ سطح کافی پرانی اے تے اس نے کٹاؤ تے ساختمائی دے عمل دا سامنا نئيں کیتا اے جس طرح توں زمین اُتے ہُندا اے۔ کم کٹاؤ دا مطلب ایہ سی کہ مائع پانی نے شاید سیارے دی شکلی ارضیات وچ ارب ہا برس توں کوئی اہم کردار ادا نئيں کیتا اے۔<ref>لیٹن، آر بی؛ مررے، بی س؛ شارپ، آر پی؛ ایلن، جے ڈی؛ سلوان، آر دے (1965ء)۔ " مرینیر چہارم مریخ دی تصویر کشی: ابتدائی نتیجے"۔ سائنس 149 (3684): 627–630.doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.149.3684.627 10.1126/science.149.3684.627]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17747569 17747569]۔</ref> مزید براں جدوں خلائی جہاز سیارے دے پیچھے توں لنگھدا اے تو اس توں حاصل کردہ ریڈیائی اشاراں وچ تغیرات سائنس داناں نوں اس قابل کر دے نیں کہ اوہ کرۂ فضائی دی کثافت نوں ناپ سکاں۔ نتیجے توں معلوم ہویا اے کہ زمین دے سطح سمندر دے دباؤ دا 1 فیصد توں وی کم اوتھے دا ماحولیاتی دباؤ اے جو لامحالہ طور اُتے مائع پانی دے وجود دا انکار کردا اے کیونجے اتنے کم دباؤ دی وجہ توں پانی تیزی توں ابلے گا جاں فیر جم جائے گا۔<ref>کلیورے، اے؛ و ہور (1965ء)۔ " اخفائی تجربات: مریخ دے کرہ فضائی تے کرۂ روانیہ دی پیمائش دے پہلے براہ راست نتیجے۔" Science 149 (3689): 1243–1248.doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.149.3689.1243 10.1126/science.149.3689.1243]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17747455 17747455]</ref> مریخ اک ایسی دنیا دے طور اُتے ابھرا جو چاند وانگکی اے پر اس دا لچھے دار کرۂ فضائی اتنا اے کہ ارد گرد دی دھول نوں اڑا دیتا اے۔ مریخ دی ایہ تصویر اس وقت تک مزید اک دہائی تک باقی رہی جدوں تک مرینیر نہم نے مریخ دی زیادہ متحرک تصویر نئيں دکھائی جس وچ اس نے اشارہ دتا کہ سیارے دا ماضی اس دے حال دے ماحول توں کافی حلیم و مہمان نواز سی۔ [[24 جنوری]] 2014ء وچ ناسا نے دسیا کہ کیوریوسٹی تے آپرچونیٹی جتھے گرداں دے ذریعہ مریخ اُتے دی جانے والی حالیہ تحقیق قدیمی حیات دے ثبوتاں دی تلاش کرے گی۔ اس دے علاوہ ایہ اس حیاتی کرہ دی وی تلاش کرے گا جس دی بنیاد خود پرور، جرثوماں تے / جاں کیمیائی سنگی خود پرور [[خرد حیاتیات]] ہُتی اے۔ مزید براں اس نے قدیمی پانی دے نال یخ توداں دے تالابی ماحول (میدان جنہاں دا تعلق قدیمی دریاواں جاں جھیلاں توں اے) تے قابل مسکن جگہاں نوں وی تلاش کرنا اے۔<ref>گروٹزنگر، جان پی (24 جنوری 2014ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/343/6169/386 "خصوصی مسئلہ دا تعارف – سکونت پذیری، رکازیات تے نامیاتی کاربن دی مریخ اُتے تلاش"]۔ سائنس 343 (6169): 386–387. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2014Sci.۔.343.۔386G 2014Sci.۔.343.۔386G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1249944 10.1126/science.1249944]۔</ref> <ref>متفرق (24 جنوری 2014ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue " خصوصی اشاعت – فہرست مضامین- مریخ اُتے قابل سکونت جگہ دی کھوج"]۔ سائنس 343 (6169): 345–452۔</ref><ref>متفرق (24 جنوری 2014ء)۔ [http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ "خصوصی مجموعہ – کیوریوسٹی - مریخ اُتے قابل سکونت جگہ دی کھوج"]۔ سائنس۔</ref><ref>گروٹزنگر، جے پی؛ و ہور۔ (24 جنوری 2014ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/343/6169/1242777 " مریخی گیل شہابی گڑھے دے علاقے یلو نائف وچ قابل سکونت تالابی بہاؤ دا ماحول"]۔ سائنس 343 (6169): 1242777.doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1242777 10.1126/science.1242777]۔</ref> کئی برساں تک ایہ سمجھیا جاندا رہیا کہ سیلاباں دی باقیات دے مشاہدات دی وجوہات سیاروی پانی دے جدول توں نکلنے والا پانی اے، پر 2015ء وچ ہونے والی تحقیق نے 45 کروڑ برس پہلے مقامی رسوبی چٹاناں دے ذخیرے تے دھری ہوئی برف نوں اس دا ماخذ دسیا اے۔<ref>روڈریگیز، جے، ایلکسز پی؛ کارجیل ایس؛ بیکر، وکٹر آر؛ گلیک، ورجینیا سی؛ و ہور (8 ستمبر 2015ء) [http://www.nature.com/articles/srep13404 "مریخی مخرج نہراں: انہاں دے آب اندوخت دے منبع کس طرح بنتے نیں تے آیا کیاں ایہ اِنی سرعت دے نال خالی ہو جاندے نیں ؟"] نیچر – سائنٹفک رپورٹ 5: 13404.doi:[https://dx.doi.org/10.1038/srep13404 10.1038/srep13404]۔ اخذ کردہ 2015-09-12۔</ref> دریاواں تے توداں دے پگھلنے توں رسوبی ذخائر نے قدیمی سمندراں دے نیچے موجود دیو ہیکل گھاٹیاں نوں بھر دتا اے جو سیارے دے شمالی نچلے میداناں وچ موجود نیں ۔ ایہ اوہ پانی سی جو انہاں گھاٹیاں دی رسوبی چٹاناں وچ جمع سی جو بعد وچ عظیم سیلاباں دی صورت وچ نکلا جس دا اثر اج وی دیکھیا جا سکدا اے۔ == چٹاناں تے معدنیات توں حاصل کردہ ثبوت  == اج اس بات نوں کافی حد تک تسلیم کر لیا گیا اے کہ مریخ دی ابتدائی تریخ وچ اوتھے پانی دی کافی فراوانی سی،<ref>اسٹاف (2 جولائی 2012ء) [http://www.space.com/16335-mars-underground-water-impact-craters.html "زمین دی گہرائی وچ قدیمی مریخی پانی دی موجودگی"]۔ Space.com۔</ref><ref>کراڈوک، آر؛ ہوورڈ، اے (2002ء)۔ "گرم، گیلے ابتدائی مریخ اُتے ہونے والی بارش دی صورت"۔ جے جیوفز۔ ریز 107: E11. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRE.۔107.5111C 2002JGRE.۔107.5111C]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2001je001505 10.1029/2001je001505]</ref> پر اس دور دے پانی دے سارے وڈے علاقے اج غائب ہو چکے نیں ۔ ابتدائی مریخ دے دور دے پانی دا کچھ حصّے عصرحاضر دے مریخ وچ ہن وی موجود اے کیونجے برف تے پانی توں لبریز مادّوں دی ساخت بشمول مٹی والی معدنیات (سیلیکٹ) تے گندھک دے نمک وچ قید اے۔<ref>ہیڈ، جے؛ و ہور (2006ء)۔ "مریخ دے وسطی عرض البلد وچ واقع وسیع وادیائی برفیلے توداں دے ذخیرے: بعید ایمیزونی بے قاعدگی توں ہونے والی ماحولیاتی تبدیلیاں دے ثبوت"۔ زمین سیارہ۔ سائی لیٹ 241: 663–671. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006E&PSL.241.۔663H 2006E&PSL.241.۔663H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.11.016 10.1016/j.epsl.2005.11.016]</ref><ref>میڈلین، جے؛ و ہور۔ (2007ء)۔ مریخ: شمالی وسطی عرض البلد دے گلیشیر بستگی دے لئی پیش کردہ ماحولیاتی منظرنامہ" قمری سیارہ۔ سائی۔ (خلاصہ) 38۔ صفحہ 1178۔</ref><ref>میڈلین، جے؛ و ہور۔ (2009ء)۔ "مریخ اُتے ایمیزونی شمالی وسطی عرض البلد دے گلیشیر بستگی: اک پیش کردہ ماحولیاتی منظر نامہ" ایکارس 203: 300–405. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Icar.۔203.۔390M 2009Icar.۔203.۔390M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.04.037 10.1016/j.icarus.2009.04.037]۔</ref><ref>مسچنا، ایم؛ و ہور۔ (2003ء)۔ "مریخی پانی تے کاربن ڈائی آکسائڈ دے چکر دے مداری خطوط اُتے: سادہ طیران پزیر اسکیم دے نال اک عمومی چکر دار نمونہ دی تحقیق۔" جے۔ جیوفز۔ ریز 108(E6): 5062. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE.۔108.5062M 2003JGRE.۔108.5062M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2003je002051 10.1029/2003je002051]۔</ref><ref>اسٹاف (28 اکتوبر 2008ء)۔ [http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=26817 "ناسا دا مریخی پڑتال گر مدار گرد نے گیلے مریخ دی تفصیلاں نوں افشا کیتا۔"] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130202173747/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=26817 |date=2013-02-02 }} اسپیس ریفرنس۔ ناسا۔</ref> ہائیڈروجن دے اساں جاؤں دی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ توں 2.5 فلکی اکائیاں دے فاصلے اُتے موجود سیارچاں تے دم دار تارےآں نے مریخ نوں پانی دتا، جس دی مقدار زمین دے حالیہ سمندراں دا 6 تا 27 فیصد بنتی اے۔<ref>لونائن، جوناتھن آئی؛ چیمبرز، جان؛ و ہور۔ (ستمبر 2003ء)۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103503001726 "مریخ اُتے پانی دا ماخذ"]۔ ایکارس 165 (1): 1–8. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar.۔165.۔.۔1L 2003Icar.۔165.۔.۔1L]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/S0019-1035(03)00172-6 10.1016/S0019-1035(03)00172-6]۔ اخذ کردہ 10 جون 2013ء۔</ref> [[فائل:History_of_Water_on_Mars.jpg|بائیں|thumb|مریخ پر پانی کی تاریخ  اعدادپہلے کے  ارب ہا برسوں کو ظاہر کررہے ہیں]] === پانی ماحولیاتی مصنوعات وچ (آبی معدنیات) === مریخ دی سطح اُتے بنیادی پتھر دی قسم سنگ سیاہ اے۔ ایہ اک لطیف دانے دار آتشاں چٹان ہُتی اے جو زیادہ تر مافک سیلیکٹ زبر جد، پیروکسن تے پلاجیوکلاس فلسپار(بلوری قلماں اُتے مُشتمل فلسپار معدنیات دے سلسلے) اُتے مشتمل ہُتی اے۔<ref>سوڈربلوم، ایل اے؛ بیل، جے ایف (2008ء)۔ "مریخی سطح دی چھان بین:1992ءتا 2007ء"۔ بیل جے ایف دی مریخی سطح: ہیئت، علم معدنیات تے طبیعیاتی خصائص۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 3 تا 19۔</ref> جدوں پانی تے فضائی گیساں توں اس دا سامنا ہُندا اے تو ایہ معدنیات کیمیائی موسم وچ اک نواں (ذیلی) معدنیات وچ بدل جاندے نیں ، جس وچوں کچھ اپنی [[قلمی ساخت]] وچ پانی نوں وی شامل کر لیندے نیں ، چاہیے اوہ پانی ہو جاں ہائیڈروکسل(اک ہائیڈروجن ایٹم اک [[آکسیجن]] ایٹم توں مزدوج) دی صورت ہو۔ [[آبید|آبیدہ]] معدنیات دی مثالاں وچ آئرن ہائیڈ روآکسائیڈز گوتھائٹ (میدانی مٹی دا اک عام جز)؛ تبخیر ہوئے معدنیات، جپسم تے کیسیرائیٹ؛ اپلائن سیلیکا تے سنگی سیلی کیٹ (جس نوں مٹی دی معدن وی کہندے نیں )، جداں کہ گل چینی تے مونٹ موریلونائیٹ شامل نیں ۔ <ref>منگ، ڈی ڈبلیو؛ مورس، آر وی؛ کلارک، آر سی (2008ء)۔ " مریخ اُتے آبی تغیر"۔ بیل جے ایف دی مریخی سطح: ہیئت، علم معدنیات تے طبیعیاتی خصائص۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 519تا 540۔</ref> کیمیائی ماحول دا اک براہ راست اثر پانی تے دوسرے تعاملی کیمیائی عناصر دا استعمال اے، جس نوں اوہ چلتے پھرتے ذخیراں مثلاً کرۂ فضائی تے آبی کرہ توں حاصل کردا اے تے اس نوں جدا کرکے چٹاناں تے معدنیات وچ ڈال دیتا اے۔<ref>لیوِس جے ایس (1997ء)۔ نظام شمسی دی طبیعیات تے کیمیا (ترمیم شدہ)۔ سان ڈیاگو، سی اے: اکیڈمک پریس۔ ISBN 0-12-446742-3۔</ref> مریخی پرت نے آبیدہ معدنیات وچ پانی دی کتنی مقدار نوں ذخیرہ کیتا اے اس دا فی الوقت معلوم نئيں اے پر اندازہ اے کہ ایہ کافی وڈی مقدار ہوگی۔<ref>لاسو، جے؛ و ہور (2013ء)۔ " مریخی آبی کرہ دی مقداری جانچ"۔ اسپیس سائی۔ ترمیم شدہ۔ 174: 155–212. doi:[https://dx.doi.org/10.1007/s11214-012-9946-5 10.1007/s11214-012-9946-5]۔</ref> مثال دے طور اُتے مریڈیانی پلانم اُتے آپرچونیٹی جتھے گرد وچ لگے ہوئے آلات توں کیتی گئی سطح توں نکلی ہوئی چٹان دے معدنیاتی نمونے دی جانچ توں معلوم ہویا کہ اوتھے اُتے موجود گندھک دے نمک دے ذخیرے اپنے وزن دا 22 فیصد تک پانی اُتے مشتمل ہُندے نیں ۔<ref>کلارک، بی سی؛ و ہور۔ (2005ء)۔ " مریڈیانی پلانم وچ واقع سطحی چٹاناں دا کیمیا تے علم معدن۔" زمین سیارہ۔ سائی خطوط 240: 73–94. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005E&PSL.240.۔.73C 2005E&PSL.240.۔.73C]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.09.040 10.1016/j.epsl.2005.09.040]۔</ref> زمین اُتے تمام کیمیائی موسمی تعاملات وچ پانی کسے حد تک شامل ہُندا اے۔<ref>بلوم، اے ایل (1978ء)۔ ارضیاتی شکلہ: نوحیاتی دور دی جدید زمینی تشکیل۔ انگل ووڈ کلیفس، این جے: پرنٹس – ہال۔ صفحہ 114۔</ref> لہٰذا کافی ذیلی معدن اصل وچ پانی نوں اپنے اندر ذخیرہ نئيں کر دے بلکہ انہاں نوں بننے دے لئی پانی ضرورت ہُتی اے۔ کچھ نابیدہ ذیلی معدن دی مثالاں وچ کاربونیٹ، کچھ گندھک دے نمکیات (جداں کہ نابیدہ کیلشیم سلفیٹ) تے دھاتی آکسائڈز جداں کہ آئرن آکسائڈ معدن قلمی کچا لوہا شامل نیں ۔ مریخ پراس طرح دی کچھ موسمی پیدوار نظری طور اُتے پانی دے بغیر جاں گھٹ مقدار دی موجود برف جاں مہین سالماتی پیمانے دی فلماں (یک سالمی تہ) وچ وی بن سکدی نیں ۔<ref>بؤینٹن، ڈبلیو وی؛ و ہور (2009ء)۔ "مریخی فینکس خلائی گاڑی دے اترنے دی جگہ اُتے چھونے دے پتھراں دے ثبوت"۔ سائنس 325 (5936): 61–4. doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1172768 10.1126/science.1172768]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19574384 19574384]۔</ref><ref>گوڈنگ، جے ایل؛ اروڈسن، آر ای؛ زولوٹوف، ایم وائی یو۔ (1992ء)۔ " طبیعیاتی تے کیمیائی موسم دی کفیت"۔ کیفر دی، ایچ ایچ؛ و ہور۔ مریخ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 626–651. ISBN 0-8165-1257-4۔</ref> مریخ اُتے جاری رہنے والے اس عجیب موسم دے دائرہ کار دے بارے وچ ہن وی اساں قطعیت دے نال کچھ نئيں کہہ سکدے۔ انہاں معدنیات نوں جو پانی نوں شامل کردتی نیں جاں پانی دی موجودگی وچ بنتی نیں ، عام طور توں "آبیدہ معدنیات" کہندے نیں ۔ آبیدہ معدنیات اپنے بننے دے وقت موجود ماحول دی قسم دا حساس اشارہ دیتی نیں ۔ آبیدہ تعامل دے آسانی توں وقوع پزیر ہونے دا انحصار دباؤ، درجہ حرارت تے قابل حل مادّوں تے گیساں دے مرتکز ہونے اُتے ہُندا اے۔<ref>میلوش، ایچ جے (2011ء)۔ سیاروی سطح دے عوامل۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 296.ISBN 978-0-521-51418-7۔</ref> دو اہم خصوصیات pH تے تکسیدی تخفیفی امکان (Eh) اے۔ مثال دے طور اُتے سلفیٹ معدن جاروسائٹ صرف کم pH (زبردست تیزابی) پانی وچ ای بنتا اے۔ سنگی سیلی کیٹ عام طور اُتے معتدل توں لے کر زیادہ pH (کھارے) وچ بنتا اے۔ Eh آبیدہ نظام وچ تکسیدی حالت نوں ناپنے دی اکائی اے۔ Eh تے pH مل کر انہاں معدنیات دی اقسام دا بتاندے نیں جنہاں دے حرحرکی طور اُتے بننے دا امکان مخصوص آبیدہ جزئیات توں ہُندا اے۔ اس طرح مریخ اُتے موجود ماضی دی ماحولیاتی شرطاں بشمول مائل با حیات نوں چٹاناں وچ موجود معدنیات دی اقسام توں انبساط کیتا جا سکدا اے۔ === گرماہی تغیر  === گرماہی(hydrothermal) سیال دی مساماں تے شگافاں دے ذریعہ ہجرت وی زیر سطح زمین وچ آبیدہ معدن نوں بنا سکدے نیں ۔ گرماہی نظام نوں چلانے والی توانائی قریبی میگما جسم جاں وڈے تصادماں دی باقی مانندہ حرارت توں ملتی ہوگی۔<ref>ابراموف، او؛ کرنگ، ڈی اے (2005ء)۔ "مریخ دی ابتدا وچ تصادم توں ہونے والی حرحرارتی سرگرمی"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 110: E12S09. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11012S09A 2005JGRE.۔11012S09A]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002453 10.1029/2005JE002453]۔</ref> زمینی سمندراں دی تہ وچ ہونے والے گرماہی تغیر دی اک اہم قسم سرپنٹینائیٹ( بل کھادی ہوئی ساخت) اے، جو اس وقت وقوع پزیر ہُتی اے جدوں سمندری پانی بالائے مافک تے سنگ سیاہ دی چٹاناں دے درمیان وچوں ہُندا ہویا ہجرت کردا اے۔ پانی دی چٹاناں دا تعامل دا نتیجہ زبرجد تے پیروکسن وچ موجود لوہے دی تکسید دی صورت وچ نکلتا اے جس توں آہنی لوہا (جداں کہ معدن سنگ مقناطیس) بنتا اے تے ضمنی پیداوار دے طور اُتے سالماتی ہائیڈروجن نوں بناندا اے۔ اس عمل وچ اک بلند درجے دا کھاری تے تخفیفی (پست Eh) ماحول بنتا اے۔ ایہ ماحول مختلف قسم دی سنگی سیلی کیٹ (بل کھاتی معدن) تے مختلف کاربونیٹ معدنیات نوں بنانے دے لئی سازگار ہُندا اے تے مل کر اک چٹان نوں بناندا اے جس نوں سرپنٹینائیٹ (بل کھادی ہوئی ساخت) کہندے نیں ۔<ref>شرینک ایم او؛ برازیلٹن، ڈبلیو جے؛ لینگ، ایس کیو۔ (2013ء)۔ " بل کھاتی ہوئی، کاربن تے گہرائی وچ رہنے والی حیات"۔ علم معدنیات تے ارضیاتی کیمیا اُتے جائزہ 75: 575–606. doi:[https://dx.doi.org/10.2138/rmg.2013.75.18 10.2138/rmg.2013.75.18]۔</ref> بننے والی ہائیڈروجن گیس کیمیائی تالیفی جانداراں دی توانائی دا اہم ذریعہ ہو سکدی اے بصورت ہور ایہ کاربن ڈائی آکسائڈ توں تعامل کرکے میتھین گیس نوں پیدا کر سکدی اے، مریخ دے ماحول وچ پائی جانے والی میتھین گیس دی کچھ مقدار اس عمل دے ذریعہ بنی اے جس نوں غیر حیاتیاتی ماخذ دے طور اُتے جانا جاندا اے۔<ref>باکوم، مارٹن (مارچ تا اپریل 2006ء)۔ [http://www.americanscientist.org/issues/pub/life-on-mars "مریخ اُتے حیات؟"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615115316/http://www.americanscientist.org/issues/pub/life-on-mars |date=2017-06-15 }} امریکن سائنٹسٹ۔</ref> سرپنٹین معدن وی کافی پانی دا ذخیرہ (ہائیڈروکسل) دے طور اُتے اپنی قلمی ساخت وچ کر سکدے نیں ۔ اک حالیہ تحقیق دلیل دیتی اے کہ مریخ دے قدیمی بلند میداناں دی پرتاں وچ قیاسی سرپنٹینائیٹ پانی دی 500 میٹر موٹی سیاروی اساں پلہ تہ تک رکھ سکدی اے۔<ref>چیزیفیر، ای، لنگلائس، بی؛ کوئینسنیلم وائی؛ لبلانک، ایف۔ (2013ء)، [http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2013/EPSC2013-188.pdf "ابتدائی مریخ دے کھوئے ہوئے پانی دا مقدر: بل کھاتی ہوئی جگہاں دا کردار۔"](پی ڈی ایف)، ای پی ایس سی خلاصہ 8: EPSC2013-188۔</ref> ہرچند کہ کچھ سرپنٹینا ئیٹ معدن دا سراغ مریخ اُتے لایا جا چکیا اے، دور حساسیاں توں حاصل کردہ اعداد و شمار اس طرح دے وسیع سطح توں اُتے نکلے ہوئے ثبوت فراہم نئيں کر سکے نیں ۔<ref>ایہلمان، بی۔ ایل؛ مسٹارڈ، جے ایف؛ مرچی، ایس ایل (2010ء)۔ " مریخ اُتے بل کھادی ہوئی جگہاں دے ذخیراں دی ارضیاتی ترکیب"۔ جیوفز۔ ریز خطوط 37: L06201. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010GeoRL.۔37.6201E 2010GeoRL.۔37.6201E]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2010GL042596 10.1029/2010GL042596]۔</ref> ایہ حقیقت اس بات نوں نظر انداز نئيں کر سکدی کہ سرپنٹینائیٹ دی وڈی مقدار مریخی تہ وچ مخفی ہو سکدی اے۔ === موسمی شرح  === اوہ شرح جس توں بنیادی معدن ذیلی آبیدہ معدن وچ تبدیل ہُتی اے، بدلتی رہتی اے۔ بنیادی سیلی کیٹ معدن دی قلماں میگما توں جس دباؤ تے درجہ حرارت وچ بنتی نیں اوہ سیارے دی سطح اُتے موجود ماحول توں وسیع پیمانے اُتے الگ ہُندا اے۔ جدوں ایہ سطح دے ماحول دا سامنا کر دے نیں تو ایہ معدنیات توازن نوں کھو دیندے نیں تے دستیاب کیمیائی اجزاء توں متعامل کرنے دی کوشش کر دے نیں تاکہ مزید پائیدار معدن بنا سکاں۔ عام طور اُتے اوہ سیلی کیٹ معدن جو اُچے درجہ حرارت والے موسم اُتے قلم دی شکل انتہائی تیزی توں اختیار کر لیندے نیں (ٹھنڈے ہوئے میگما وچ پہلے ٹھوس ہُندے نیں )۔<ref>بلوم، اے ایل (1978ء)۔ ارضیاتی شکلہ: نوحیاتی دور دی جدید زمینی تشکیل۔ انگل ووڈ کلیفس، این جے: پرنٹس – ہال۔ صفحہ 120۔</ref> زمین تے مریخ دونے اُتے سب توں زیادہ عام پایا جانے والا معدن جو اس کسوٹی اُتے پورا اترتا اے زبرجد اے جو پانی دی موجودگی وچ فوراً مٹی والی معدن وچ بدلتا اے۔ زبرجد مریخ اُتے کافی موجود اے <ref>اوڈی، اے؛ و ہور۔ (2013ء)۔ "مریخ اُتے زبرجد دی سیاروی چھان بین: غلاف تے پرتاں دی ہیئت دے بارے وچ اندرونی معلومات۔" جے جیوگز۔ ریز 118: 234–262. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013JGRE.۔118.۔234O 2013JGRE.۔118.۔234O]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2012JE004149 10.1029/2012JE004149]۔</ref> جس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخ دی سطح نوں پانی نے بوہت زیادہ متغیر نئيں کیتا؛ کثیر ارضیاتی ثبوت اس دے برخلاف وی موجود نیں ۔<ref>سوئنڈلم ٹی ڈی؛ ٹریمن، اے ایچ؛ لنڈاسٹارم، ڈی جے؛ برکلینڈ، ایم دے ؛ کوہین، بی اے؛ گریر، جے اے؛ لی، بی؛ اولسن، ای، دے (2000ء)۔ "لفییٹی شہابیے دی جگہ ایڈنگسائٹ وچ غیر عامل گیساں: چند کروڑ برس پہلے تک مریخ وچ مائع پانی دے ثبوت"۔ شہابی تے سیاروی سائنس 35 (1): 107–115. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS.۔.35.۔107S 2000M&PS.۔.35.۔107S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1945-5100.2000.tb01978.x 10.1111/j.1945-5100.2000.tb01978.x]</ref><ref>گولک، وی؛ بیکر، وی (1989ء) "بہاؤ توں بنی وادیاں تے مریخی قدیمی موسم"۔ نیچر 341(6242): 514–516. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Natur.341.۔514G 1989Natur.341.۔514G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/341514a0 10.1038/341514a0]۔</ref><ref>ہیڈ، جے، کریسلافسکی، ایم اے؛ آئی وانو، ایم اے؛ ہائیزنگر، ایچ؛ فلر، ای آر؛ پراٹ، ایس (2001ء)۔ "مریخ دی تریخ دے وسط وچ پانی: مولا توں حاصل کردہ اعداد و شمار دی تازہ معلومات"۔ امریکن جیوفزیکل یونین۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUSM.۔.P31A02H 2001AGUSM.۔.P31A02H]</ref><ref>ہیڈ، جے؛ و ہور۔ (2001ء)۔ "مریخ دی سطح اُتے پانی دے کھڑے اجسام دی کھوج: جدوں اوہ اوتھے سن، تو اوہ کہاں گئے تے فلکی حیاتیات دے لئی کیتا مضمرات نیں ؟" امریکن جیوفزیکل یونین۔ 21: 03. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.P21C.۔03H 2001AGUFM.P21C.۔03H]۔</ref><ref>ڈیوڈ، لیونارڈ (20 جنوری 2005ء)۔ [http://www.space.com/707-mars-rover-meteorite-discovery-triggers-questions.html "مریخی جتھے گرد دی شہابیے دی دریافت نے سوالات اٹھا دتے۔"] Space.com۔ اخذ کردہ 10 فروری 2013ء۔</ref> === مریخی شہابیے === [[فائل:ALH84001.jpg|thumb|200x200px|مریخی شہابیہ  ALH84001]] 60 توں زائد مریخ توں آنے والے شہابیے دریافت کیتے جاچکے نیں ۔<ref>میر، سی (2012ء) مریخی شہابیہ انتخاب؛ نیشنل ایرونا ٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن۔http://curator.jsc.nasa.gov/antmet/mmc/</ref> انہاں وچوں کچھ وچ ایسے ثبوت موجود نیں جو ایہ بتاندے نیں کہ جدوں اوہ مریخ اُتے سن تو انہاں دا سامنا پانی توں ہویا سی۔ کچھ مریخی شہابیے سنگ سیاہ شیرگو ٹایئٹ کہلاندے نیں، انہاں نوں ( آبیدہ کاربونیٹ تے گندھک دی نمکیات دی موجودگی توں )دیکھ کر ایسا لگتا اے کہ خلا وچ پھینکے جانے توں پہلے اس دا سامنا مائع پانی توں ہویا سی۔<ref>[http://www2.jpl.nasa.gov/snc/shergotty.html "شیرگوٹی شہابیہ – جے پی ایل، ناسا"]۔ ناسا اخذ کردہ 9 دسمبر 2010ء۔</ref><ref>ہملٹن، ڈبلیو کریسچنسن، فلپس آر؛ مکسوین، ہیری وائی (1997ء)۔ "مرتعش طیف پیمائی دا استعمال کر دے ہوئے شہابی علم ہجریات تے علم معدنیات دا تعین۔" ارضیاتی طبیعیاتی تحقیق دا جریدہ 102: 25593–25603. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JGR.۔.10225593H 1997JGR.۔.10225593H]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/97JE01874 10.1029/97JE01874]۔</ref> ایسا وی دیکھیا گیا اے کہ شہابیاں دی اک تے جماعت نخیلائیٹ وچ مائع پانی لگ بھگ 62 کروڑ برس پہلے پھیلیا سی تے اوہ مریخ توں لگ بھگ اک کروڑ ست لکھ پنجاہ ہزار برس پہلے سیارچوی ٹکر وچ اوتھے توں ٹٹ کر نکلا سی۔ ایہ زمین اُتے پچھلے دس ہزار برس وچ گرے نیں ۔ <ref>ٹریمن، اے (2005ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/science/treiman/nakhlite_rev.pdf "نیکلائٹ شہابیہ: مریخ توں آئی اجائيٹ توں لبریز آتشی چٹان"](پی ڈی ایف)۔ کیمی ڈر ارڈی طبیعیاتی کیمیا۔65 (3): 203–270.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ChEG.۔.65.۔203T 2005ChEG.۔.65.۔203T]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.chemer.2005.01.004 10.1016/j.chemer.2005.01.004] اخذ کردہ 8 ستمبر 2006ء۔</ref> [[1996ء]] وچ سائنس داناں دے اک گروپ نے مریخ توں آئے ہوئے شہابیے ایلن ہلز 84001 وچ خرد رکاز دی ممکنہ موجودگی دا دسیا۔<ref>مک دے، ڈی؛ گبسن جونیئر، ای دے ؛ تھامس کیپرٹا، دے ایل؛ والی، ایچ؛ رومانک، سی ایس؛ کلیمٹ، ایس جے؛ چلئیر، ایکس ڈی؛ میچلنگ، سی آر؛ زار، آر این (1996ء)۔ "مریخ اُتے ماضی دی حیات دی تلاش: مریخی شہابیہ AL84001 وچ ممکنہ نامیاتی سرگرمی دا نشان"۔ سائنس 273 (5277): 924–930.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Sci.۔.273.۔924M 1996Sci.۔.273.۔924M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.273.5277.924 10.1126/science.273.5277.924]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8688069 8688069]</ref> اس اُتے دی جانے والی اکثر تحقیقات نے رکاز دے معتبر ہونے نوں تسلیم نئيں کیتا۔<ref>گبس، ڈبلیو؛ پاول، سی (19 اگست 1996ء)۔ [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=bugs-in-the-data "اطلاع وچ غلطی؟"]۔ سائنٹفک امریکن۔</ref><ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/mars_meteorite_020320.html "تنازع جاری: مریخی شہابیہ حیات توں چمٹ گیا – واقعی ایسا ہویا اے؟"]۔ SPACE.com. 20 مارچ 2002ء۔</ref> ایہ پتا لگیا کہ سیارچے دا زیادہ تر نامیاتی مادّہ ارضیاتی اصل دا سی۔<ref>بادا، جے؛ گلوین، ڈی پی؛ مکڈونلڈ، جی ڈی؛ بیکر، ایل (1998ء)۔ "مریخی شہابیے AL84001 وچ دی جانے والی درنمو امینو ایسڈس دی تلاش"۔ سائنس 279 (5349): 362–365.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998Sci.۔.279.۔362B 1998Sci.۔.279.۔362B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.279.5349.362 10.1126/science.279.5349.362]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9430583 9430583]</ref> == ارض شکلہ ثبوت  == === جھیلاں تے دریائی وادیاں  === 1971ء دے مرینیر نہم خلائی جہاز نے مریخ اُتے پانی دے حوالے توں ہمارے تصورات وچ انقلاب برپا کر دتا۔ کئی علاقاں وچ وسیع دریائی وادیاں پائی گئاں۔ تصویراں بتاتی نیں کہ پانی دے سیلاب نے ڈیماں نوں توڑتے ہوئے گہری وادیاں تراشاں، چکر دار نالیاں نوں بہا کر نچلی چٹاناں وچ بدل دتا تے ہزار ہا کلومیٹر دا سفر طے کیتا۔ [[جنوبی نصف کرہ]] وچ شاخ دار بہاؤ دے علاقے بتاندے نیں کہ کدی اوتھے بارش وی ہُتی سی۔<ref>رایبرن، پی (1998ء)۔"سرخ سیارے مریخ دے راز ہوئے طشت از بام"۔ نیشنل جیوگرافک (واشنگٹن ڈی سی)۔</ref><ref>مور، پی ؛ و ہور (1990 ء)۔ نظام شمسی دے نقشے۔ نیو یارک: مچل بیزلے پبلشرز۔</ref><ref>کیفر، ہو ایچ، ایڈیشن۔ (1994 ء) (مریخ نسخہ دوم)۔ ٹکسن: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 0-8165-1257-4۔</ref> وقت گزرنے دے نال شناخت شدہ وادیاں دی تعداد وچ اضافہ ہُندا گیا۔ 2010ء وچ شایع ہونے والی تحقیقاتی رپورٹ نے مریخ اُتے 40 ہزار وادیاں دا نقشہ بنایا یعنی ایہ تعداد لگ بھگ پہلے جانے جانی والی وادیاں دی تعداد توں چار گنا زیادہ اے۔ مریخی پانی توں کٹاؤ توں بننے والے خدوخال دو مختلف جماعتاں وچ زمرہ بند کیتے جا سکدے نیں : ١) شجر نما (شجرینی)، میدانی پیمانے دے وسیع منقسم، نوایچین دور دے وادیاں دے جال تے ٢) غیر معمولی وڈے، لمبے، یک لڑی، الگ، ہیسپیرین دور دے مخرج نالے۔ حالیہ کم بتاندا اے کہ ہو سکدا اے کہ اوتھے کوئی حالیہ پیچیدہ، چھوٹے، نوجوان ( ایمیزونی ہیسپیرین) نالاں دی جماعت وسط عرض البلد وچ وی موجود ہو، جو ممکنہ طور اُتے مقامی پگھلی ہوئی برف دے ذخیراں دی وجہ توں بنی ہو۔<ref>برمن، ڈینیل سی ؛ کراؤن، ڈیوڈ اے ؛ بلی ماسٹر، لیزلی ایف (2009 ء)۔ " مریخ دے وسطی عرض البلد وچ ہونے والا کٹاؤ "۔ ایکارس 200: 77–95۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Icar.۔200.۔.77B 2009Icar۔۔200۔۔۔77B]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2008.10.026 10۔1016/j۔icarus۔2008۔10۔026]۔</ref><ref>فسٹ، کیلب آئی ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو (2008 ء)۔ "مریخی وادیاں دے جال دا دور: بچانے والے شہابی گڑھاں دی گنتی توں حاصل ہونے والے پابتی"۔ ایکارس 195: 61–89۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008Icar.۔195.۔.61F 2008Icar۔۔195۔۔۔61F]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2007.12.009 10۔1016/j۔icarus۔2007]۔12۔009۔</ref> [[فائل:Kasei Valles topo.jpg|thumb|کیسی ویلز - ایک اہم مخرج نہر - مولا کے ارتفاعی اعداد و شمار میں دیکھا جانے والا۔ بہاؤ نیچے بائیں سے دائیں طرف ہے۔ تصویر لگ بھگ 1600 کلومیٹر حصّے کی ہے۔ یہ نہروں کا نظام اس تصویر کے جنوب میں 1200 کلومیٹر ایکس کھائی تک پھیلا ہوا ہے۔]] مریخ دے کچھ حصّے الٹے سطح دے ابھار دکھاندے نیں۔ ایسا تد ہُندا اے جدوں گاد بہاؤ دی تہ وچ جمع ہو جاتی اے تے کٹاؤ توں سیمنٹ وانگجڑ کر مزاحمت کرنا شروع کر دیتی اے۔ بعد وچ ایہ علاقے دفن ہو جاندے نیں ۔ بالآخر کٹاؤ اوپری سطح نوں الگ کرکے بعد الذکر بہاؤ نوں سامنے لے آتی اے کیونجے ایہ کٹاؤ توں مزاحمت کر دے نیں ۔ مریخ آفاقی سرویر نے اس عمل دی کافی مثالاں دیکھی نیں ۔،<ref>مالن، مائیکل سی (2010 ء) "1985ء تا 2006ء تک مریخی مدار گرد دے کیمرے دی سائنسی تفتیش دا جائزہ۔ مارس جریدہ 5: 1–60۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010IJMSE.۔.5.۔.۔1M 2010IJMSE ۔۔5۔۔۔۔1M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1555/mars.2010.0001 10۔1555/mars۔2010۔0001]۔</ref><ref>" ہوائی مینسا دے قریب پیچ دار پہاڑیاں " Hiroc.lpl.arizona.edu.۔ جنوری 31، 2007 ء۔</ref> مریخ دے کافی علاقاں وچ اس طرح دے الٹی سطح دے ابھار ملے نیں بطور خاص، میڈوسا مجوف بناوٹ<ref>زیمبل مین، جے؛ گرفن، ایل (2010 ء)۔ "ہائی رائز توں مریخی میڈوسا مجوف دی ساخت دے نچلے رکن دی پیچ دار پہاڑیاں تے ابھری ہوئی لکیراں والی زمین دی حاصل کردہ تصویراں"۔ ایکارس 205: 198–210۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔198Z 2010Icar۔۔205۔۔198Z]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.04.003 10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔003]۔</ref> میاموٹو شہابی گڑھے،<ref>نیوسوم، ایچ ؛ لانزا، نینا ایل ؛ او لیلہ، این ایم ؛ وائز مین، سینڈرا ایم ؛ روش، ٹیڈ ایل ؛ مارزو، گسپے اے ؛ ٹومابینی، لیویو ایل ؛ اوکوبو، کرس ایچ ؛ اوسٹرلو، مکی ایم ؛ ہیملٹن، وکٹوریا ای ؛ کرمپلر، لیری ایس (2010 ء)۔ " مریخی شہابی گڑھے میاموٹو وچ پلٹی ہوئی نہراں دے اجماع " ایکارس 205: 64–72۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔.64N 2010Icar۔۔205۔۔۔64N]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.03.030 10۔1016/j۔icarus۔2009]۔03۔030۔</ref> سہیکی شہابی گڑھے<ref>مورگن، اے ایم ؛ ہاورڈ، اے ڈی ؛ ہوبلی، ڈی ای جے ؛ مور، جے ایم ؛ ڈیٹرچ، ڈبلیو ای ؛ ولیمس، آر ایم ای ؛ بر، ڈی ایم ؛ گرانٹ، جے اے ؛ ولسن، ایس اے ؛ مٹسوبارا، وائی (2014 ء)"مریخی سہیکی شہابی گڑھے دے سیلابی باد کش وچ تہ نشین گاد تے موسمی ماحول تے اس دا ارضیاتی باد کش دے اتاکاما صحرا توں موازنہ"۔ ایکارس 229: 131–156۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2014Icar.۔229.۔131M 2014Icar۔۔229۔۔131M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2013.11.007 10۔1016/j۔icarus۔2013۔11۔007]۔</ref> تے جونتا ئے [[سطح مرتفع]] وچ۔<ref>ویٹز، سی ؛ ملی کن، آر ای ؛ گرانٹ، جے اے ؛ مک ایون، اے ایس ؛ ولیمس، آر ایم ای ؛ بشپ، جے ایل ؛ تھامسن، بی جے (2010 ء)" مریخی پڑتال گر مدار گرد دے ہلکے رنگاں دی پرتاں دے ذخائر تے انہاں توں متعلق سطح مرتفع توں متصل ویلس مرینیرس دی سیلابی زمینی ساخت دے مشاہدات"۔ ایکارس 205: 73–102۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔.73W 2010Icar۔۔205۔۔۔73W]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.04.017 10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔017]۔</ref><ref>[http://www.sciencedirect.com/science/journal/00191035 "ایکارس"] 210 (2)۔ سائنس ڈائریکٹ۔ دسمبر 2010 ء۔ صفحہ۔ 539–1000۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010 ء۔</ref> [[فائل:Antoniadi Crater Stream Channels.JPG|دائیں|thumb|انٹونیاڈی شہابی گڑھے میں موجود الٹے بہاؤ والی نہریں۔ مقام سرٹس بڑا چوگوشہ]] مریخ وچ جھیلاں دے طاس دی مختلف نوع دریافت ہوئی نیں ۔<ref>کیبرول، این ؛ گرن، ای، نسخہ (2010 ء)۔ مریخ اُتے جھیلاں۔ نیو یارک: ایلسویر۔</ref> انہاں وچوں کچھ تو زمین اُتے موجود وڈی جھیلاں توں مماثلت رکھتی اے جداں کہ کیسپین جھیل، [[بحیرہ مردار]] تے بیکل جھیل۔ اوہ جھیلاں جو وادیاں دے نظام توں بھرتی ہون گے اوہ جنوبی اُچے علاقاں وچ پائی گئی نیں ۔ ایتھے ایسی جگہاں نیں جو انہاں تک جاتی دریائی وادیاں دے نال پچکنے دے قریب نیں ۔ انہاں علاقاں دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ کسے زمانے وچ ایتھے جھیلاں ہوں گی؛ اک میدانی سیرنم اے جس دا مخرج مادام ویلس توں لنگھدا ہویا گوسف شہابی گڑھے تک جاندا اے، اس دی چھان بین مریخی کھوجی جتھے گرد اسپرٹ توں کیتی گئی اے۔ اک تے پرانہ ویلس لائیر ویلس وچ وی موجود اے۔<ref>گولڈ اسپیل، جے؛ اسکوئرس، ایس (2000 ء) [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103500964650 "مریخ اُتے زیر زمین پانی دا رساؤ تے وادیاں دی تشکیل"]۔ ایکارس 148: 176–192۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000Icar.۔148.۔176G 2000Icar۔۔148۔۔176G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2000.6465 10۔1006/icar۔2000]۔6465۔</ref> کچھ جھیلاں دے بارے وچ خیال اے کہ ایہ [[عمل تبخیر]] دے نتیجے وچ بنی ہوں گی، جدونکہ کچھ زیر زمین پانی دی وجہ توں وجود وچ آئی ہوں گی۔ جھیلاں دے بارے وچ اندازہ لایا گیا اے کہ ارگیرے طاس، ہیلس طاس<ref>کار، مائیکل ایچ مریخ دی سطح۔ کیمبرج سیاروی سائنس سلسلہ نمبر(6)۔ آئی ایس بی این 978-0-511-26688-1۔</ref> تے شاید ویلس مرینیر وچ وی موجود ہوں گی۔<ref>مک کولی، جے 1978ء۔ مریخی چوگوشے کوپریٹس دا ارضیاتی نقشہ۔ یو ایس ارضیاتی متفرقہ نقشاں دی فہرست I-897</ref><ref>نیڈل، ایس ؛ اسکوئرس، اسٹیون ڈبلیو؛ اینڈرسن، ڈیوڈ ڈبلیو (1987ء)۔ ویلس مرینیرس، مریخ وچ پرتاں دے ذخائر دے ماخذ تے انہاں دا ارتقا، "۔ ایکارس 70 (3): 409–441۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1987Icar.۔.70.۔409N 1987Icar۔۔۔70۔۔409N]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(87)90086-8 10۔1016/0019-1035(87)90086-8]۔</ref> گمان اے کہ نوکین وچ اکثر بوہت سارے شہابی گڑھے جھیلاں دی میزبانی کر دے سن۔ ایہ جھیلاں ٹھنڈی خشک (زمینی معیار دے مطابق) آبیاتی ماحول توں میل کھاتی نیں جس طرح توں مغربی یو ایس اے دا عظیم طاس آخری تودے دی انتہا دے دور وچ سی۔<ref>مٹسوبارا، یو، ایلن ڈی ہاورڈ تے سارا اے ڈریمونڈ۔۔ "ابتدائی مریخ دا آبیاتی چکر: جھیلاں دے طاس۔" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے(1991–2012) 116۔E4 (2011)</ref> [[2010ء]] دے بعد توں دی جانے والی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ وچ استوائی علاقاں دے کچھ حصّوں وچ جھیلاں موجود تھاں۔ ہرچند کہ پہلی ہونے والی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ دا گرم و مرطوب ابتدائی موسم سی پر اوہ عرصہ ہویا ختم ہو کر خشک ہو گیا، ایہ جھیلاں ہیسپیرین دور وچ موجود تھاں، جو کافی بعد دا دور اے۔ ناسا دے مریخی پڑتال گر مدارگرد توں حاصل کردہ مفصل تصویراں دا استعمال کر دے ہوئے، محققین نے اندازہ لایا اے اک دور ایسا ہوۓگآ جس دے دوران مریخ وچ آتش فشانی عمل، شہابی ٹکراؤ وچ اضافہ جاں مریخ دے مدار وچ تبدیلی ہوئی ہوگی جس توں مریخ دے ماحول اتنا گرم ہو گیا ہوۓگآ کہ زمین اُتے موجود کثیر برف نوں پگھلا سکے۔ آتش فشاناں نے اوہ گیساں خارج دی ہوں گی جنہاں نے ماحول نوں وقتی عرصے دے لئی کثیف کر دتا ہوۓگآ، یوں سورج دی روشنی ماحول وچ زیادہ قید ہونے لگی ہوگی تے ماحول نوں اس قدر گرما دتا ہوۓگآ کہ مائع پانی اپنا وجود برقرار رکھ سکے۔ اس تحقیق وچ اوہ نہراں دریافت ہوئی نیں جو جھیل دے طاساں نوں آپس وچ ایرس ویلس وچ ملاتی نیں ۔ جدوں اک جھیل بہر جاتی، تو اس دا پانی کناراں توں نکلتا تے نچلے علاقاں وچ نالیاں نوں بناندا چلا جاندا جتھے اک تے جھیل بن جاتی۔<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2012/01/100104092452.htm " قدیمی جھیلاں دے ثبوتاں نوں ظاہر کردتی مریخ دی حیرت انگیز و شاندار تصویراں۔"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605085434/http://www.sciencedaily.com/releases/2012/01/100104092452.htm |date=2011-06-05 }}۔ Sciencedaily.com۔ جنوری 4، 2010ء۔</ref><ref>گپتا، سنجیو؛ وارنر، نیکولس؛ کم، ریک؛ لن، یوآن؛ مولر، جان؛ -1#جونگ-، شی- (2010ء)۔ "ہیس پیرین استوائی چونے دے پتھر دی ایریز ویلس وچ جھیلاں مریخ اُتے بطور گرم موسم دے بدلنے دا ثبوت نیں ۔ Geology 38: 71–74. doi:[https://dx.doi.org/10.1130/G30579.1 10.1130/G30579.1]</ref> ایہ خشک جھیلاں ماضی وچ موجود حیاتیاتی نقش پا دے ثبوت تلاش کرنے دے لئی مستقبل وچ ہمارا ہدف ہوں گی۔ [[27 ستمبر]] 2012ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے اعلان کیتا کہ کیوریوسٹی جتھے گرد نے براہ راست قدیمی بہنے والی نہراں دے ثبوت گیل شہابی گڑھے وچ دریافت کیتے جس توں مریخ دی سطح اُتے قدیمی زبردست پانی دے بہاؤ دے بارے وچ پتا چلدا اے۔<ref>براؤن، ڈیوائینی ؛ کولی، اسٹیو؛ ویبسٹر، گاں؛ اگل، ڈی سی (ستمبر 27، 2012ء)۔[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/sep/HQ_12-338_Mars_Water_Stream.html "ناسا جتھے گرد نے مریخ دی سطح اُتے پرانی جھیلاں دی تہاں دیکھی نیں "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513091007/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/sep/HQ_12-338_Mars_Water_Stream.html |date=2020-05-13 }}۔ ناسا۔</ref><ref>ناسا (ستمبر 27، 2012ء)۔ [http://www.youtube.com/watch?v=fYo31XjoXOk "ناسا دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ اُتے پرانے نہراں دی تہاں تلاش دی نیں ویڈیو(51:40)"]۔ ناسا ٹیلی ویژن۔</ref><ref>چانگ، الیشیا (ستمبر 27، 2012ء)۔[http://apnews.excite.com/article/20120927/DA1IDOO00.html "مریخی جتھے گرد کیوریوسٹی نے قدیمی نہراں دے سراغ پائے نیں "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053259/http://apnews.excite.com/article/20120927/DA1IDOO00.html |date=2013-09-21 }} ایسوسی یٹیڈ پریس۔</ref><ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20130312.html "ناسا جتھے گرد نے ایسے حالات دا سراغ لایا اے جو مریخ اُتے کسے قدیم زمانے وچ حیات دے لئی ساز گار سن"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703035324/http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20130312.html |date=2013-07-03 }}۔ ناسا مارچ 12، 2013ء۔</ref> بطور خاص ہن سوکھے ہوئے بہتی ہوئی نہراں دے نشاناں دا تجزیہ بتاندا اے کہ پانی ممکنہ طور اُتے بلتی توں پستی ول 3.3 کلومیٹر فی گھنٹہ دی رفتار توں بہدا سی۔ بہتے ہوئے پانی دا ثبوت گول کنکراں تے بجری دے بکھرے ہوئے حصّوں دی صورت وچ موجود اے، ایسی چیزاں صرف اس وقت بن سکدی نیں جدوں مائع بہتے ہوئے پانی دا زبردست بہاؤ موجود ہو۔ انہاں دی شکل و صورت تے سمت بتاتی اے کہ اوہ کافی لمبا سفر طے کرکے شہابی گڑھے دے کنارے دے اُتے توں آئے نیں جتھے اُتے اک پیس ویلس ناں دی نہر الوویل فین نوں بھرتی سی۔ === جھیلاں دے ڈیلٹا === [[فائل:Distributary fan-delta.jpg|thumb|ایبرس والڈ شہابی گڑھا]] مریخی جھیلاں وچ بننے والے ڈیلٹا دی کئی مثالاں محققین نوں ملی نیں ۔ ڈیلٹا دا ملنا اک اہم سراغ اس بات دا اے کہ مریخ اُتے کدی گرم مائع پانی موجود سی۔ ڈیلٹا بننے دے لئی عموماً لمبے عرصے تک گہرا پانی درکار ہُندا اے۔ مزید براں پانی دی سطح نوں متوازن ہونے دی وی ضرورت ہُتی اے تاکہ گاد نوں بہنے توں روک سکے۔ وسیع ارضیاتی پیمانے اُتے ڈیلٹا ملے نیں ، اگرچہ کچھ اشارے ایسے وی موجود نیں جو ایہ بتاندے نیں کہ ڈیلٹا شاید مریخ دے سابقہ قیاسی شمالی سمندر دے کناراں دے گرد مرتکز نیں ۔<ref>ڈی ایکلی، گیٹانو تے برائن ایم ہینک"ڈیلٹاؤں تے وادیاں دی عالمگیری تقسیم مریخ اُتے قدیم سمندراں دے مفروضہ نوں تقویت دیتی اے"۔ نیچر جیو سائنس 3.7 (2010ء) 459-463۔</ref> === زیر زمین پانی === [[فائل:Groundwaterseries8final.jpg|thumb|بائیں|پرتیں شاید بتدریج بلند ہوتے ہوئے پانی کی وجہ سے بنی ہیں۔]] [[1979ء]] تک ایسا سمجھیا جادا سی کہ بہتی ہوئی نہراں برف توں بند زیر زمین پانی دے ذخیراں وچ کسے اک آنے والی تباہ کن شکستگی دی وجہ توں بنتی نیں ، جس دے نتیجے وچ عظیم پانی دی مقدار مریخ دے خشک سطح اُتے نکلتی سی۔<ref>کار، ایم ایچ (1979ء) [http://www.es.ucsc.edu/~rcoe/eart206/Carr_MarsFloodFeatures_JGR79.pdf "مریخ اُتے ماضی وچ سیلاباں دا آنا بند ہوئے آب اندوخت دی وجہ توں آندا سی۔"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002006/http://www.es.ucsc.edu/~rcoe/eart206/Carr_MarsFloodFeatures_JGR79.pdf |date=2015-09-24 }}(پی ڈی ایف)۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 84: 2995–3007۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1979JGR.۔.۔84.2995C 1979JGR ۔۔۔84۔2995C]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/JB084iB06p02995 10۔1029/JB084iB06p02995]۔</ref><ref>بیکر، وی ؛ ملٹن، ڈی (1974ء)"مریخ تے زمین اُتے تباہ کن سیلاباں توں ہونے والا کٹاؤ"۔ ایکارس23: 27–41۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar.۔.23.۔.27B 1974Icar۔۔۔23۔۔۔27B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(74)90101-8 10۔1016/0019-1035(74)90101-8]۔</ref> مزید براں بھاری جاں تباہ کن سیلاب دے ثبوت ایتھابسکا ویلس دی دیوہیکل لہراں وچ پائے گئے نیں ۔<ref>[http://www.msss.com/mars_images/moc/2004/09/27/ "مریخی سیاروی سرویر MOC2-862 ریلیز"]۔ Msss.com. اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔</ref><ref>اینڈریو ہینا، جیفری سی ؛ فلپس، راجر جے ؛ زوبر، ماریا ٹی (2007ء)۔ "میریڈیانی پلانم تے مریخی سیاروی آبیاتی نظام "۔ نیچر 446 (7132): 163–6۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.446.۔163A 2007Natur۔446۔۔163A]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature05594 10۔1038/nature05594]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17344848 17344848]۔</ref> بہتی ہوئی اکثر نہراں کسے تباہی جاں کھادی دا نتیجہ نیں جس توں اوہ ثبوت ملدا اے جو ساناں ایہ بتاندا اے کہ پھٹاؤ نے زیر زمین برف دے بند نوں توڑ دتا ہوۓگآ۔ مریخ اُتے وادیاں دے جال دی شاخاں زیر زمین پانی دے اچانک نکلنے دی وجہ توں بننے والی نہراں توں ،نہ تو اپنی شجر نما صورت توں جو کسے اک بہتے ہوئی نقطہ توں نئيں بن سکدی تے نہ ای پانی دے نکلنے دی صورت وچ جو بظاہر ایسا لگتا اے کہ انہاں دے نال ای بہا، میل کھاتی نیں ۔<ref>ارون؛ روز مین، پی ؛ کراڈوک، رابرٹ اے ؛ ہاورڈ، ایلن ڈی (2005ء) مریخی وادیاں وچ واقع اندرونی نہراں: چھڈے جانے تے بہنے والی چیز دی پیداوار"۔ Geology 33 (6): 489–492۔doi:[https://dx.doi.org/10.1130/g21333.1 10۔1130/g21333۔1]۔</ref> اس دی بجائے کچھ مصنفین دلائل دیندے نیں کہ ایہ زیر زمین پانی دے سست رفتار اچھل کر نکلنے والے اخراج توں رس کر بنی نیں ۔<ref>جیکوسکی، بروس ایم (1999) "پانی، ماحول تے حیات"۔ سائنس 283 (5402): 648–649۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.283.5402.648 10۔1126/science۔283۔5402۔648]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9988657 9988657]۔</ref> اپنی اس دلیل دے ثبوت دے طور اُتے اوہ بتاندے نیں کہ اس طرح دے جال وچ اکثر وادیاں دے اوپری بہاؤ دے کونے ڈبے والی کھادی جاں بیضوی کھاڑی دے سر توں شروع ہُتی نیں ، زمین اُتے اس طرح دی چیزاں عام طور اُتے زمینی پانی دے رساؤ توں ای بنتی نیں ۔ بہتر پیمانے دی نہراں جاں نہراں دے سوتاں اُتے موجود وادیاں دے بارے وچ وی ثبوت انتہائی کم نیں جس دی وجہ توں کچھ لوک کہندے نیں کہ بجائے سطح اُتے بتدریج پانی دے جمع ہونے دے پانی دی قابل ذکر مقدار اچانک توں زیر زمین توں نکل کر بہتی ہوئی لگتی اے۔ کچھ لوک وادیاں دی بیضوی کھاڑی دے سر تے زیر زمین پانی توں بننے والی ساختاں دی ارضیاتی مثال نوں نئيں مانتے،<ref>لیمب، مائیکل پی، و ہور "کیندا چشمے گھاٹیاں نوں چٹاناں وچ کاٹ سکدے نیں ؟" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے (1991–2012) 111۔E7 (2006)۔</ref> تے دلیل دیندے نیں کہ وادیاں دے جال وچ بہتر پیمانے دی نہراں دی کمی دی وجہ موسمی تے تصادمی پھلواڑی اے۔ اکثر مصنفین مانتے نیں کہ اکثر وادیاں دے جال گھٹ توں گھٹ جزوی طور اُتے زیر زمین پانی دے رساؤ دے عمل دی وجہ توں بنے نیں ۔ [[فائل:Burns cliff.jpg|thumb|دائاں|اینڈیورینس شہابی گڑھے دی برنس عمودی پہاڑی دے ہوائی ٹیلے دی طبقات شناسی دے محفوظ تے سیمنٹ وانگجڑے رہنے دی وجہ اتھلے زیر زمین پانی دے بہاؤ نوں سمجھیا جاندا اے۔<ref>گروٹزنگر، جے پی ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ بیل III، جے ایف ؛ کیلون، ڈبلیو؛ کلارک، بی سی ؛ فائیک، ڈی اے ؛ گولومبک، ایم ؛ گریلی، آر ؛ ہیلڈیمین، اے ؛ ہرکن ہوف، دے ای ؛ جولیف، بی ایل ؛ کینول، اے ایچ ؛ مالن، ایم ؛ مک لینن، ایس ایم ؛ پارکر، ٹی ؛ سوڈر بلوم، ایل ؛ شول ڈکسٹین، جے این ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ ٹوسکا، این جے؛ واٹرس، ڈبلیو اے (نومبر 25، 2005ء)۔[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X05006333 "سوکھے توں گیلے ہوائی ذخائر دے نظاماں دی طبقات شناسی تے رسوب شناسی، گَلمُچھ تشکیل، میریڈیانی پلانم"] مریخ، زمین تے سیاروی سائنسی خطوط 240 (1): 11–72۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005E&PSL.240.۔.11G 2005E&PSL 240۔۔۔11G]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.09.039 10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔039]۔ آئی ایس ایس این [https://www.worldcat.org/issn/0012-821X 0012-821X]۔</ref>]] مریخ اُتے زیر زمین پانی وسیع پیمانے دی تہ نشینی دے نموناں تے عمل دا انتظام سنبھالنے وچ اک اہم کردار ادا کردا اے۔<ref>مچلسکی، جوزف آر ؛ نیلز، پال بی ؛ کواڈروس، جویر؛ پارنیل، جان؛ راجرس، اے ڈی این ؛ رائٹ، شان پی (جنوری 20، 2013ء)۔ [http://www.nature.com/ngeo/journal/v6/n2/full/ngeo1706.html "مریخ اُتے زیر زمین پانی دی سرگرمی تے گہرے حیاتیاتی کرۂ اُتے اس دے مضمرات"]۔ نیچر جیو سائنس 6 (2): 133–138۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013NatGe.۔.6.۔133M 2013NatGe۔۔۔6۔۔133M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo1706 10۔1038/ngeo1706]۔ اخذ کردہ [[جون 17]]، 2013ء۔ ایتھے اُتے اساں مریخ دی زیر زمین سکونت پذیری دا تصوراتی نمونہ پیش کر رہے نیں تے نال وچ زیر زمین پانی دا گہرے طاس وچ جمع ہونے دے ثبوتاں دا جائزہ وی لے رہے نیں ۔</ref> اس مفروضے دے مطابق، زیر زمین پانی حل پزیر معدنیات دے نال سطح اُتے شہابی گڑھاں تے اس دے آس کول آیا تے معدنیات دا اضافہ کرکے پرتاں نوں بنانے وچ مدد دی - بطور خاص سلفیٹ – تے سیمنٹ وانگجڑے رہنے والی گاد۔<ref>زوبر، ماریا ٹی (2007ء)۔" سیاروی سائنس:مریخ ضرب کھانے دے دھانے اُتے" نیچر 447(7146): 785–786۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.447.۔785Z 2007Natur۔447]۔۔785Z۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/447785a 10۔1038/447785a]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17568733 17568733]۔</ref><ref>انڈریوس ہینا، جے سی؛ زوبر، ایم ٹی؛ آر وڈسن، آر ای؛ وائز مین، ایس ایم (2010ء) "ابتدائی مریخی مائیات: میریڈیانی پلایا ذخائر تے عربیہ میدان دے رسوبی نامچے"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 115: E06002۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010JGRE.۔115.6002A 2010JGR E ۔115۔6002A]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2009JE003485 10۔1029/2009JE003485]۔</ref><ref>مک لینن، ایس ایم ؛ و ہور (2005ء)۔ تبغیر ہوئی برنس ساخت، میریڈیانی پلانم دا ماخذ و رسوبی چٹانی عمل"۔ سائی۔ لیٹ۔ 240: 95–121۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005E&PSL.240.۔.95M 2005E&PSL 240۔۔۔95M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.09.041 10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔041]۔</ref><ref>اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ کینول، اے ایچ (2005ء)" میریڈیانی پلانم اُتے واقع رسوبی چٹاناں: ماخذ، رسوبی چٹانی عمل تے حیات اُتے انہاں دے مضمرات" زمین سیارہ۔ سائی۔ لیٹ۔ 240: 1–10۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005E&PSL.240.۔.۔1S 2005E&PSL 240۔۔۔۔1S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.09.038 10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔038۔]۔</ref><ref>اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ و ہور (2006ء)"میریڈیانی پلانم اُتے دو برس : آپرچونیٹیجہاں گرد توں حاصل کردہ نتیجے"۔ سائنس 313: 1403–1407۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science 10۔1126/science۔]۔</ref> بالفاظ ہور کچھ پرتاں شاید زیر زمین پانی دے اُتے آنے دی وجہ توں بنی جنہاں نے معدنیات نوں ایتھے جمع کیتا تے موجود بکھری ہوئی ہوائی گاد نوں جوڑا۔ ساختی پرتاں لامحالہ طور اُتے کٹاؤ توں زیادہ محفوظ رہی۔ شاید ایہ عمل جھیلاں دے اندر پرتاں دے بننے دے عمل دے برخلاف وقوع پزیر ہویا ہوۓگآ۔ [[2011ء]] وچ مریخی پڑتال گر مدار گرد توں حاصل کردہ اطلاعات دی روشنی وچ اک تحقیق شایع ہوئی، جس نے دسیا کہ اسی طرح دے گاد وڈے علاقے بشمول عربیہ میدان وچ وجود رکھتی اے۔<ref>وائز مین، ایم؛انڈریوس ہینا، جے سی؛ آر وڈسن، آر ای ؛ مسٹارڈ، جے ایف؛ زبرسکی، دے جے (2011ء) کرزم اعداد و شمارکا استعمال کر دے ہوئے عربیہ میدان وچ آبیدہ گندھک دے تیزاب دی تقسیممریخی مائیات اُتے اس دے مضمرات"۔ بیالیسواں قمری و سیاروی سائنس کانفرنس۔</ref> ایہ دلیل دی جاتی اے کہ اساں دور حساسی سیارچاں توں حاصل ہونے والی معلومات دے نتیجہ وچ جانے گئے علاقاں نوں گاد توں بنی چٹاناں توں لبریز دیکھدے نیں ایہ اوہ علاقے نیں جو زیر زمین پانی دے علاقائی پیمانے اُتے اُتے آنے دا مزہ چکھنے دے سب توں وڈے امیدوار نیں ۔<ref>انڈریوس ہینا، جیفری سی ؛ لیوس، کیون ڈبلیو (2011ء) مریخ دی ابتدائی مائیات: 2۔ نواچیاناور ہیس پیرین دور وچ مائیات دا ارتقا"۔ جیوفزیکل جریدہ Research: Planets (1991–2012) 116: E2۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011JGRE.۔116.2007A 2011JGR E ۔116۔2007A]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2010je003709 10۔1029/2010je003709]۔</ref> === مریخی سمندراں دا مفروضہ === مریخ اُتے سمندراں دی موجودگی دا نظریہ بتاندا اے کہ وسٹیٹس بوریلس طاس کدی کسے زمانے وچ مائع پانی دے سمندر دی جگہ سی تے ایہ ظاہر کردا اے کہ قریباً مریخ دی اک تہائی سطح مائع پانی توں سیارے دی ابتدائی ارضیاتی تریخ وچ ڈھکی ہوئی سی۔<ref>کلفورڈ، ایس ایم ؛ پارکر، ٹی جے (2001ء) [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-457CXN8-4&_user=126524&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000010360&_version=1&_urlVersion=0&_userid=126524&md5=f78bbc3ae211391e23070bd03d8e1dc6 "مریخی آبیاتی کرہ دا ارتقا: قدیمی سمندراں دے مقدر تے شمالی میداناں دی موجودہ حالت اُتے اس دے مضمرات"]۔ ایکارس 154: 40–79۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar.۔154.۔.40C 2001Icar۔۔154۔۔۔40C]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6671 10۔1006/icar۔2001۔6671]۔</ref> ایہ سمندر جس نوں بوریلس سمندر کہیا جاندا اے اس نے وسٹیٹس طاس نوں [[شمالی نصف کرہ]] وچ بھر دتا ہوۓگآ، ایہ علاقہ سیارے دی اوسط اونچائی توں 4تا 5 کلومیٹر نیچے اے۔ دو ناں نہاد ساحلی پٹیاں دے ناں وی تجویز کیتے گئے نیں ۔ اک بلتی والی اے جو لگ بھگ 3 ارب 80 کروڑ برس پہلے اُچے میدان دی وادیاں دے جال دے بننے دے نال بنی اے تے دوسری پستی والی اے، جو امید اے کہ نوجوان مخرج نہراں دے نال بنی ہوگی۔ بلتی والی، عربیہ ساحلی پٹی نوں پورے مریخ اُتے دیکھیا جا سکدا اے سوائے تھارسس آتش فشانی علاقے دے۔ پستی والی ڈیوٹرو نیلس وسٹیٹس بوریلس دے نال بنی اے۔ 2010ء وچ ہونے والی تحقیق نے نتیجہ اخذ کیتا کہ زیادہ قدیمی سمندراں نے مریخ دا 36 فیصد حصّہ ڈھانکا ہویا سی۔ مریخی مدار گرد لیزر الٹیمیٹر (مولا) توں حاصل کردہ اعداد و شمار جس نے مریخ اُتے موجود تمام میداناں نوں ناپا اے، اس دا استعمال 1999ء وچ کیتا گیا جس نے دسیا کہ کسے ایسے سمندر دا پن دھارے 75 فیصد سیارے نوں ڈھانک سکدا اے۔<ref>اسمتھ، ڈی؛ و ہور (1999ء)[http://seismo.berkeley.edu/~rallen/eps122/reading/Smithetal1999.pdf "مریخ دے ثقلی میدان: مریخی سیاروی سرویر توں حاصل کردہ نتیجے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005726/http://seismo.berkeley.edu/~rallen/eps122/reading/Smithetal1999.pdf |date=2016-03-05 }} (پی ڈی ایف)۔ سائنس 284 (5437): 94–97۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1999Sci.۔.286.۔.94S 1999Sci۔۔۔286۔۔]۔94S۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.286.5437.94 10۔1126/science۔286۔5437۔94]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10506567 10506567]۔</ref> قدیمی مریخ نوں اپنی سطح اُتے مائع پانی دا وجود برقرار رکھنے دے لئی گرم ماحول تے کثیف کرۂ فضائی دی ضرورت ہوگی۔<ref>ریڈ، پیٹر ایل؛ لیوس، ایس آر (2004ء) [http://www.praxis-publishing.co.uk/9783540407430.htm مریخی ماحول اُتے نظر ثانی: صحرائی سیارے دا ماحول و کرۂ فضائی](پیپر بیک)۔ چیکسٹر، یو دے : پریکسس۔ آئی ایس بی این 978-3-540-40743-0۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref><ref>[http://www.astrobio.net/pressrelease/3322/martian-north-once-covered-by-ocean "مریخی شمال کدی سمندراں توں ڈھکا ہویا سی"]۔ Astrobio.net۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> مزید براں وڈی تعداد وچ وادیاں دے جال سیارے دے ماضی وچ [[آبی چکر]] دے امکان دا وی ظاہر کر دے نیں ۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/091123-mars-ocean.html "نویں نقشے مریخ دے قدیمی سمندراں نوں تقویت دیندے نیں "]۔ SPACE.com۔ نومبر 23، 2009۔</ref> قدیمی مریخی سمندراں دی موجودگی سائنس داناں دے درمیان وچ وجہ تنازع بنی ہوئی اے تے قدیمی ساحلی پٹیاں دی توجیہ نوں للکارا گیا اے۔<ref>کار، ایم ؛ ہیڈ، جے (2003ء)"مریخ اُتے سمندر: مشاہداتی ثبوت تے ممکنہ مقدر دی جانچ"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 108: 5042 ۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE.۔108.5042C 2003JGR E۔108۔5042C]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002JE001963 10۔1029/2002JE001963]۔</ref><ref>[http://astrobiology.nasa.gov/articles/mars-ocean-hypothesis-hits-the-shore/ "مریخی سمندراں دا مفروضہ سامنے آگیا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220081803/http://astrobiology.nasa.gov/articles/mars-ocean-hypothesis-hits-the-shore/ |date=2012-02-20 }}۔ ناسا فلکی حیاتیات۔ ناسا جنوری 26، 2001ء۔</ref> دو ارب برس پرانے قیاسی ساحلی پٹی دے نال اک مسئلہ تو ایہ اے کہ ایہ چپٹی نئيں اے – یعنی ایہ خط مستقل ثقلی سکنہ دی اتباع نئيں کردا۔ اس دی وجہ مریخ دی کمیت دی تقسیم وچ ہونے والا فرق وی ہو سکدا اے جو شاید آتش فشانی پھٹاؤ جاں شہابی ٹکراؤ دے نتیجے وچ وقوع پزیر ہویا ہوۓگآ۔<ref>پیرن؛ ٹیلر، جے؛ و ہور (2007ء)"بگڑی ہوئی ساحلی پٹیاں دی مقامی جغرافیہ توں حاصل کردہ قدیمی مریخی سمندراں دے ثبوت"۔ نیچر 447 (7146): 840–843۔doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature05873 10۔1038/nature05873]۔</ref> ایلی سیم آتش فشانی صوبہ جاں ضخیم یو ٹوپیا طاس جو شمالی میدان دے نیچے دفن اے اس نوں وی ایسا کرنے دا ذمہ دار سمجھیا جاندا اے۔ مارچ [[2015ء]] وچ سائنس داناں نے کہیا کہ مریخی قدیم سمندر دے ثبوت وجود رکھدے نیں ، جو سیارے دے شمالی نصف کرہ وچ زمین دے آرکٹک سمندر دے حجم دے برابر جاں لگ بھگ مریخ دی سطح دے 19 فیصد تک دے سن۔ ایہ تلاش حالیہ مریخ دے ماحول وچ پانی تے ڈیوٹیریئم وچ پائی جانے والی نسبت دا مقابلہ زمینی اُتے پائے جانے والی نسبت توں لگیا کر کیتا اے۔ زمین دے مقابلے وچ مریخ اُتے ڈیوٹیریئم دی مقدار اٹھ گنا زیادہ اے، جس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخ وچ پانی دی سطح چنگی خاصی سی۔ کیوریوسٹی جتھے گرد توں حاصل کردہ نتیجے نے پہلے گیل شہابی گڑھے وچ ڈیوٹیریئم دے زیادہ نسبت پائی سی پر ایہ اس قدر زیادہ نئيں سی کہ اس توں کسے سمندر دے وجود دے بارے وچ قیاس کیتا جا سکدا۔ دوسرے سائنس دان خبردار کر دے نیں کہ اس تحقیق دی حالے تصدیق ہونا باقی اے تے کہندے نیں کہ مریخی ماحولیاتی نمونے نے حالے تک ایہ نئيں ظاہر کیتا کہ سیارہ ماضی وچ اس قدر گرم سی کہ مائع پانی دے اجسام نوں سہارا دے سکے۔<ref>کوفمین، مارک (مارچ 5، 2015ء)[http://www.nytimes.com/2015/03/06/science/mars-had-an-ocean-scientists-say-pointing-to-new-data.html "مریخ اُتے سمندر سن، سائنس دان نویں اعداد و شمار دی روشنی وچ کہندے نیں "] نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ مارچ 5، 2015۔</ref> == موجودہ پانی دی برف == {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=200 |image1=Water equivalent hydrogen abundance in the lower latitudes of Mars 01.jpg |image2=Water equivalent hydrogen abundance in the high latitudes of Mars.jpg |caption2=پانی کی برف کا حصّہ مریخی نچلی سطح (اوپر) اور اوپری سطح (نیچے) کے عرض البلد پر جو حال میں موجود ہے۔ بر حری نیوٹرانی اخراج کی بنیاد پر مقادیر پیما کے ذریعہ لگائے گئے حساب سے شرح فیصد کو حاصل کیا گیا ہے۔ اس بہاؤ کو2001ء مریخی مہم کے خلائی جہاز پر لگے ہوئے نیوٹران کے طیف پیما سے ناپا گیا۔}} مریخی مہم نیوٹران طیف پیما تے گیما شعاع طیف پیما توں سیاروی طور اُتے وڈی تعداد وچ ہائیڈروجن نوں سطح اُتے پایا گیا اے۔<ref>بوینٹن، ڈبلیو وی؛ و ہور(2007ء) [http://dx.doi.org/10.1029/2007JE002887 "مریخ دے نچلے تے وسطی عرض البلد وچ مرتکز، ہائیڈروجن، سلیکان، کلورین، پوٹاشیم، لوہا تے تھوریم"]۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے 112(E12)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007JGRE.۔11212S99B 2007JGR E ۔11212S99B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2007JE002887 10۔1029/2007JE002887]۔</ref> ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف دی سالمی ساخت وچ ایہ [[ہائیڈروجن]] ضم ہو گئی ہوگی تے مقادیر پیما دے ذریعہ لگائے گئے حساب توں کیتے گئے مشاہدے وچ بہاؤ نوں پانی دی برف وچ بدل کر مریخ دے اوپری میٹر وچ مرتکز کر دتا گیا۔ اس عمل نے دسیا کہ برف نہ صرف کافی جگہ پھیلی ہوئی اے بلکہ حالیہ مریخ دی سطح اُتے کافی فراواں اے۔60درجہ توں نیچے عرض البلد اُتے برف کئی علاقاں وچ ٹکڑاں وچ مرتکز اے بطور خاص ایلی سیم [[آتش فشاں]]، میدانی سبیا تے میدانی سرینم دے شمال مغرب وچ تے زیر زمین وچ برف 18 فیصد تک مرتکز ہو سکدی اے۔ 60 درجے توں اُتے دے عرض البلد وچ برف کثرت توں اے۔ پولوارڈ دے 70 درجے عرض البلد اُتے برف دا ارتکاز ہر جگہ لگ بھگ 25 فیصد دا اے تے ایہ قطبین اُتے جا کر تو 100 فیصد ہو جاندا اے۔<ref>فیلڈمین، ڈبلیو سی؛ پریٹی مین، ٹی ایچ؛ موریس، ایس؛ پلوٹ، جے جے؛ بش، ڈی ایل؛ وینی مین، ڈی ٹی؛ ٹوکر، آر ایل (2004ء)"مریخ اُتے سطح دے قریب ہائیڈروجن دی عالمگیری تقسیم"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 109: E9۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004JGRE.۔109.9006F 2004JGR E ۔109۔9006F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2003JE002160 10۔1029/2003JE002160]۔ E09006۔</ref> حال ای وچ شراڈ تے مارسس ریڈار دے صوتی آلات نے اس قابل ہونا شروع کر دتا اے کہ بتا سکاں کہ سطح دے خدوخال برف توں مالا مال نیں جاں نئيں۔ مریخ دی سطح دی حالیہ صورت وچ برف دے غیر استحکام پزیر ہونے دے بارے وچ معلوم ہونے دی وجہ توں ایہ سمجھیا جاندا اے کہ لگ بھگ تمام برف لازمی طور اُتے چٹان دی پرت جاں دھول دی پرت توں ڈھکی ہوئی ہوگی۔ مریخی مہم [[نیوٹران]] طیف پیما دے مشاہدات بتاندے نیں کہ اگر مریخی سطح دے بالا بحر وچ موجود تمام برف برابر پھیلی ہوئی ہوگی تو ایہ گھٹ توں گھٹ 14 سینٹی میٹر دی پانی دی سیاروی سطح دے برابر ہوگی – بالفاظ ہور ایہ اوسطاً مریخی سیاروی سطح لگ بھگ 14 فیصد پانی دا اے۔<ref>فیلڈمین، ڈبلیو سی؛ و ہور (2004ء) [http://dx.doi.org/10.1029/2003JE002160 "مریخ اُتے سطح دے قریب ہائیڈروجن دی عالمگیری تقسیم"]۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 109: E9۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004JGRE.۔109.9006F 2004JGR E ۔109۔9006F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2003JE002160 10۔1029/2003JE002160]۔ E09006۔</ref> دونے قطبین وچ پھنسی ہوئی برف 30 میٹر پانی دی سیاروی سطح دے برابر اے تے ارضی شکلہ ثبوت ارضیاتی تریخ دے مقابلے وچ کافی وڈی سطح اُتے موجود پانی دی مقدار دا بتاندے نیں جس وچ 500 میٹر تک دی گہرائی تک دی سیاروی سطح دے برابر پانی دی مقدار اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ماضی دے اس پانی دا کچھ حصّہ زیر زمین گہرائی وچ چلا گیا اے جدوں کہ کچھ خلا وچ ہرچند کہ اس عمل دا مفصل کمیتی توازن ہن وی جاننا جانا باقی اے۔ موجودہ فضائی پانی دا ذخیرہ بطور آب گزر دے برف دی اک حصّے توں دوسرے حصّے بتدریج ہجرت موسمی تے لمبے عرصے دے دوران وچ بوہت اہم اے۔ مقدار دے حوالے توں ایہ بوہت معمولی اے تے 10 مائیکرو میٹر سیاروی سطح دے برابر اے۔ === برفیلے پیوند === [[28 جولائی]] [[2005ء]] وچ یورپین اسپیس ایجنسی نے اک ایسے شہابی گڑھے دا اعلان کیتا جو جزوی طور اُتے منجمد پانی توں بھرا ہویا؛<ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html "مریخی شمالی قطب وچ واقع شہابی گڑھے وچ پانی دی برف"] (پریس ریلیز)۔ ای ایس اے جولائی 27، 2005ء۔</ref> کچھ لوگاں نے اس دریافت نوں برف دی جھیل توں تعبیر کیتا۔<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4727847.stm "برف دی جھیلاں سرخ سیارے اُتے پائی گئی"]۔ بی بی سی۔ جولائی 29، 2005ء۔</ref> یوروپی اسپیس ایجنسی دے مریخی ایکسپریس اُتے لگے ہوئے ہائی ریزولوشن اسٹیریو کیمرے توں لی ہوئی تصویراں واضح طور اُتے اک چوڑی برف دی چادر نوں اک بے ناں شہابی گڑھے دے تلے وچ دکھا رہی نیں ۔ ایہ شہابی گڑھا وسٹیٹس بوریلس وچ واقع اے، ایہ جگہ اک ایسا میدان اے جو مریخ دے شمالی بعید ارض البلد اُتے تقریباً 70.5° شمال اور103° مشرق اُتے پھیلیا ہویا اے۔ شہابی گڑھا لگ بھگ 35 کلومیٹر چوڑا تے 2 کلومیٹر گہرا اے۔ شہابی گڑھے دے فرش تے پانی دی برف دے درمیان وچ اونچائی دا فرق لگ بھگ 200 میٹر دا اے۔ ای ایس اے دے سائنس دان اس اونچائی دے فرق دے زیادہ ذمہ دار برف دے نیچے موجود ٹیلاں نوں بتاندے نیں جن نوں جزوی طور اُتے دیکھیا جا سکدا اے۔ اگرچہ سائنس دان اس پیوند نوں "جھیل" نئيں گردانتے، پانی دا برف دا ایہ پیوند اپنے حجم تے پورے سال وجود رکھنے دی وجہ توں قابل ذکر اے۔ پانی دی برف دے ذخیرے تے برف دی پرتاں سیارے دے مختلف تھاں اُتے پائی گئی نیں ۔ جس طرح سیارے دی سطح دی تصویراں جدید نسل دے مدار گرد حاصل کر رہے نیں اس توں بتدریج ایہ بات عیاں ہو رہی اے کہ شاید ممکنہ طور اُتے برف دے مزید پیوند مریخی سطح اُتے بکھرے ہوئے ہون گے۔ برف دے ایہ ناں نہاد پیوند اکثر مریخ دے وسطی عرض البلد (تقریباً استواء دے 30 تا 60° شمال/ جنوب ) وچ پائے جاندے نیں ۔ مثال دے طور اُتے کافی سائنس دان اس بات اُتے یقین رکھدے نیں کہ انہاں عرض البلد پٹیاں وچ پھیلے ہوئے خدوخال نوں بطور " عرض البلد اُتے انحصار کرنے والے غلاف" جاں " "میدان وچ چپکے ہوئے" توں بیان کیتا جاندا اے جو مٹی و دھول توں اٹے ہوئے برف دے پیوند نیں تے آہستہ آہستہ انحطاط پزیر ہو رہے نیں ۔ دھول دی اک چادر، تصویر وچ نظر آنے والی مدھم سطح جو برف وانگمنعکس نئيں ہو رہی تے برف دے پیونداں نوں لمبے عرصے تک مکمل تبخیر ہوئے بغیر، دونے وجوہات نوں بیان کرنے دے لئی درکار اے۔ ایہ پیوند بطور پراسرار نہراں دے بہاؤ جداں نالاں دے ممکنہ پانی دے وسیلے دے طور اُتے انہاں عرض البلد دے علاقاں وچ بیان کیتے جاندے نیں ۔ === استوائی منجمد سمندر === سطح دے خدوخال جنوبی ایلی سیم پلانیشیا وچ دریافت ہوئے موجودہ جمی ہوئی برف توں میل کھاندے نیں ۔30 میٹر توں 30 کلومیٹر دے درمیان وچ دی بظاہر نظر آنے والی پرتاں نہراں وچ پائی گئی نیں جو شمالی سمندر جتنے چوڑے تے گہرے سیلابی علاقاں تک جاتی نیں ۔ پرتاں وچ ٹٹ پھوٹ تے گھماؤ دے نشان موجود نیں جو واضح طور اُتے انہاں نوں کہاں تے مریخ دی سطح اُتے پائے جانے والی لاوا دی پرتاں توں ممتاز کر دے نیں ۔ سیلاب دا ماخذ قریبی ارضیاتی شگاف سر بیرس مجوف سمجھیا جاندا اے جس نے پانی و لاوا نوں 20 لکھ توں اک کروڑ برس تک دے درمیان وچ اگلا سی۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ پانی سر بیرس مجوف وچ موجود سی اس دے بعد ایہ جمع ہو کر نچلے میدانی سطح اُتے جم گیا تے ہو سکدا اے کہ اوہ جھیلاں ہن وی موجود ہوں۔<ref>مرے، جان بی ؛ و ہور (2005ء)[http://www.nature.com/nature/journal/v434/n7031/abs/nature03379.html "مریخی ایکسپریس دے بہتر معیار دے اسٹیریو کیمرے توں لی گئی مریخی خط استواء دے قریب منجمد سمندر دی تصویراں"]۔ نیچر 434 (7031): 352– 356۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.434.۔352M 2005Natur۔434۔۔352M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03379 10۔1038/nature03379]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15772653 15772653]۔ ایتھے اساں پیش کر دے نیں بہتر معیار دی یورپی اسپیس ایجنسی دے مریخی ایکسپریس خلائی جہاز دے اسٹیریو کیمرے توں لی گئی تصویراں جو اس بات دا اشارہ دیندے نیں کہ شاید اس طرح دی جھیلاں کدی وجود رکھتی تھاں۔</ref> تمام دے سارے سائنس دان انہاں نتیجے توں متفق نئيں نیں ۔<ref>اروسی، آر؛ کارٹاکی، ایم ؛ سیک چیٹی، اے ؛ فیڈریکو، سی ؛ فلامینی، ای ؛ فریجری، اے ؛ ہولٹ، جے ڈبلیو؛ مرینا انجیلی، ایل ؛ نوچیز، آر ؛ پیٹینلی، ای ؛ فلپس، آر جے ؛ پیکارڈی، جی ؛ پلوٹ، جے جے ؛ سفاینلی، اے ؛ سیو، آر (2008ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/1866.pdf " سربیرس پالس،مریخ وچ واقع ممکنہ منجمد سمندر دے اُتے توں زیر سطحی ریڈارکی صوتی موجاں "](پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس۔ XXXIX: 1۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007AGUFM.P14B.۔05O 2007AGUFM P14 B ۔05O]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1109/ICGPR.2010.5550143 10۔1109/ICGPR 2010]۔5550143۔ آئی ایس بی این 978-1-4244-4604-9۔</ref><ref>بارلو، نا ڈائین جی مریخ:اس دی اندرونی سطح تے ماحول دا تعارف۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-521-85226-5۔</ref> === قطبی برفیلی ٹوپیاں === [[فائل:Martian north polar cap.jpg|thumb|مریخی سیاروی سرویر نے شمالی موسم گرما کے شروع میں مریخی شمالی قطب کی برفیلی ٹوپی کی یہ تصویر حاصل کی ہے۔]] دونے شمالی قطبی ٹوپی (پلانم بوریم) تے جنوبی قطبی ٹوپی (پلانم اوسٹریل) دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ انہاں دی موٹائی سردیاں وچ ودھدی اے جدونکہ جزوی طور اُتے گرمیاں وچ انہاں وچ عمل تصعید وقوع پزیر ہُندا اے۔ [[2004ء]] وچ مریخی ایکسپریس سیارچے اُتے لگے ہوئے مار سس ریڈار آواز پیما نے جنوبی قطبی ٹوپی نوں ہدف بنایا تے اس نے اوتھے اُتے 3.7کلومیٹر تک دی گہری برف دی سطح دے نیچے تصدیق دی۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mars-20070315.html "مریخی جنوبی قطب وچ گہری تے وسیع برف"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208131250/https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mars-20070315.html |date=2021-12-08 }}۔ [http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/index.html ناسا نیوز تے میڈیا ریسورسز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407030658/https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/index.html |date=2019-04-07 }}۔ ناسا مارچ 15، 2007ء</ref> اسی برس اسی جتھے گرد اُتے لگے ہوئے اومیگا آلے نے دسیا کہ ٹوپی تن مختلف حصّوں وچ بٹی ہوئی اے، جس وچ منجمد پانی دی متغیر مقدار عرض البلد دے لحاظ توں موجود اے۔ تصویر وچ دیکھیا جانے والا پہلا حصّہ قطبی ٹوپی دا روشن حصّہ اے، قطب دے درمیان وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف 85 فیصد جدونکہ 15 فیصد برف پانی دی اے۔ دوسرے حصّہ کھڑی ڈھلواناں اُتے مشتمل اے جس نوں فصیل دے ناں توں جانا جاندا اے، جو لگ بھگ پانی دی برف توں بنی اے، جو قطب دے آس کول دے میدانی علاقاں وچ حلقہ بناتی ہوئی قطب توں دور جاتی اے۔ تیسرا حصّہ وسیع دائمی زیر سطحی برف اُتے مشتمل اے جو اس فصیل توں دسیاں ہزار ہا کلومیٹر دور تک کھچیا ہویا اے تے اس وقت تک قطب دا حصّہ نئيں سمجھیا گیا جدوں تک سطح دے اجزاء دا تجزیہ نئيں کیتا گیا۔<ref>کوسٹا ما، وی - پی ؛ کریسلافسکی، ایم اے؛ ہیڈ، جے ڈبلیو (جون 3، 2006ء)[http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml "مریخ دے شمالی میداناں وچ موجودہ بلند عرض البلد وچ برفیلے غلاف:خصائص و جائے وقوع"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml |date=2009-03-18 }}۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 33 (11): L11201۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006GeoRL.۔3311201K 2006GeoRL ۔3311201K]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006GL025946 10۔1029/2006GL025946]۔</ref> ناسا دے سائنس داناں نے حساب لایا کہ اگر جنوبی برفیلی ٹوپی وچ موجود برف دی مقدار نوں پگھلایا جائے تو ایہ اِنی ہوگی کہ پورے سیارے دی سطح نوں 11 میٹر دی گہرائی تک ڈھانک لے گی۔<ref>پلوٹ، جے جے؛ و ہور (مارچ 15، 2007ء) [http://dx.doi.org/10.1126/science.1139672 "مریخ دے جنوب پولر وچ موجود پرتاں دے ذخائر دے اُتے ریڈار دی صوتی لہراں"]۔ سائنس 316 (5821): 92–95۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1139672 10۔1126/science۔1139672]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17363628 17363628]۔</ref> دونے قطبین تے سیارے دی وسیع سطح دے مشاہدے بتاندے نیں کہ اگر اس دی سطح دی تمام برف نوں پگھلا دتا جائے تو پانی دی سیاروی سطح دی 35 میٹر گہری تہ بن جائے گی۔ [[فائل:PIA13164 North Polar Cap Cross Section, Annotated Version.jpg|thumb|دائیں|مریخ کے شمالی قطب کی برفیلی ٹوپی کا سیارچے کے آواز پیما ریڈار سے اخذ کردہ عمودی حصّہ۔]] [[جولائی]] 2008ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ فینکس خلائی گاڑی نے پانی دی برف دی موجودگی دی تصدیق اپنے اترنے دی جگہ توں قریب شمالی قطبی ٹوپی (68.2° عرض البلد) اُتے دی اے۔ سطح توں حاصل ہونے والا ایہ برف دی موجودگی دا پہلا براہ راست ثبوت سی۔<ref>جانسن، جان (اگست 1، 2008ء)[http://www.latimes.com/news/science/la-sci-phoenix1-2008aug01٫0,3012423.story "مریخ اُتے پانی اے۔ ناسا نے تصدیق کردتی"]۔ لوس انجیلس ٹائمز۔</ref> دو برس بعد، مریخی پڑتال گر مدار گرد اُتے لگے اتھلے ریڈار نے شمالی قطبی ٹوپی دی پیمائش دی تے اندازہ لایا کہ ٹوپی اُتے پانی دی برف کل مقدار821٫000 مکعب کلومیٹر (197٫000 مکعب میل) اے۔ ایہ مقدار زمین اُتے موجود گرین لینڈ دی برف دی چادر دے 30 فیصد دے برابر اے جاں اس قدر اے کہ مریخ دی سطح نوں 5.6 میٹر تک ڈھانپ لے۔<ref>[http://onorbit.com/node/1524 "دفن ہوئے مریخی پرتاں دے ریڈار توں حاصل کردہ نقشے ماحولیاتی چکر توں باہم موافقت رکھدے نیں "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221190147/http://onorbit.com/node/1524 |date=2010-12-21 }}۔ آن اوربٹ۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> دونے قطبی ٹوپیاں نے کثیر باریک اندرونی پرت نوں اس وقت ظاہر کیتا جدوں انہاں دا تجزیہ ہائیرائز تے مریخی سیاروی سرویر امیجری نے کیتا۔ کئی محققین نے اس پرت دا استعمال کر دے ہوئے کوشش دی کہ ٹوپیاں دی ساخت، تریخ تے بہاؤ دے خصائص نوں سمجھ سکاں اگرچہ کہ انہاں دی توضیح صاف گو نئيں سی۔<ref>فش بو، دے ای؛ برنی، شینی برگر؛ ہرکن ہوف، کینتھ ای ؛ کرک، رنڈولف ایل ؛ فورٹیزو، کورے؛ رسل، پیٹرک ایس ؛ مک ایون، الفریڈ (2010ء)[http://www.lpl.arizona.edu/~shane/publications/fishbaugh_etal_icarus_2010.pdf "مریخ دے شمالی قطبی پرتاں دے ذخائر وچ 'پرتاں' دے معنی دی جانچ تے اس دا ماحول توں تعلق اُتے اثر"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210706110813/https://www.lpl.arizona.edu/~shane/publications/fishbaugh_etal_icarus_2010.pdf |date=2021-07-06 }}(پی ڈی ایف)۔ ایکارس 205 (1): 269–282۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔269F 2010Icar۔۔205۔۔269F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.04.011 10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔011]۔</ref> [[انٹارکٹکا]] وچ واقع جھیل ووستک نوں دیکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ مائع پانی مریخ اُتے شاید ہن وی وجود رکھتا ہو کیونجے اگر پانی مریخ اُتے قطبی برفیلی ٹوپیاں توں پہلے موجود سی تو ایہ ممکن اے کہ برفیلی ٹوپیاں دے نیچے ہن وی مائع پانی موجود ہو۔<ref>ڈکسبری، این ایس؛ زوٹیکوف، آئی اے؛ نیلسن، دے ایچ ؛ رومانوفسکی، وی ای؛ کارسی، ایف ڈی (2001ء) [http://www.agu.org/journals/je/v106/iE01/2000JE001254/2000JE001254.pdf "عددی نمونہ برائے متبادل ماخذ جھیل وستوک تے اس دے مریخ دے لئی ماورائے ارض حیات اُتے مضمرات"](پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 106: 1453۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JGR.۔.106.1453D 2001JGR ۔۔106۔1453D]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2000JE001254 10۔1029/2000JE001254]۔</ref> === زمینی برف === کئی برساں توں اکثر سائنس دان رائے دیندے نیں کہ کچھ مریخی سطح، زمین دے برفیلے توداں دے آس کول دے علاقاں جیسی لگتی اے۔<ref>کیفر، ہو ایچ (1992ء)۔[http://books.google.com/books?id=NoDvAAAAMAAJ مریخ]۔ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-8165-1257-7۔ اخذ کردہ مارچ 7، 2011ء۔</ref> انہاں میدانی خدوخال توں مشابہت دے ذریعہ ایہ دلیل کئی برساں تک دی جاتی رہی کہ ایہ علاقے سطح زمین دے اندر موجود دائمی برف دے نیں ۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ منجمد پانی سطح دے بالکل عین نیچے موجود ہوۓگآ۔ بلند عرض البلد دی نقش دار میداناں دی اک عمومی خاصیت کئی صورتاں وچ وقوع پزیر ہو سکدی اے بشمول پٹیاں تے کثیر الزاویہ اشکال دے۔ زمین اُتے انہاں صورتاں دے بننے دی وجہ مٹی دا جمنا تے پگھلنا ہُندا اے۔<ref>[http://www.spaceref.com/news/viewnews.html?id=494 "کثیر الاضلاع صورت والی میدان: مریخ تے زمین دی سطح وچ مماثلت"]۔ SpaceRef۔ ستمبر 28، 2002ء۔</ref> مریخ دی سطح دے نیچے وڈی مقدار وچ جمے ہوئے پانی دے دوسرے ثبوت وی اے جداں کہ نرم زمین، جس دے گول مقامی جغرافیائی خدوخال نیں ۔<ref>اسکوئرس، ایس (1989ء)۔ "یوری دا انعام یافتہ لیکچر: مریخ اُتے پانی"۔ ایکارس 79 (2): 229–288۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Icar.۔.79.۔229S 1989Icar۔۔۔79۔۔229S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(89)90078-X 10۔1016/0019-1035(89)90078-X]۔</ref> نظریاتی حساب تے تجزیئے اس بات دے امکان دی جانب اشارہ کر رہے نیں کہ ایہ خدوخال زمینی برف دے اثر دی وجہ توں بنے نیں ۔ مریخی مہم دے گیما شعاع دے طیف پیما تے فینکس خلائی گاڑی دی براہ راست پیمائش توں حاصل کردہ ثبوت اس بات نوں تقویت دیندے نیں کہ انہاں وچوں اکثر خدوخال دا قریبی تعلق زمینی برف دی موجودگی دے نال اے۔<ref name="2010Icar۔۔205۔۔259L">لیفورٹ، اے ؛ رسل، پی ایس ؛ تھامس، این (2010ء)" مریخ دے پینوس تے ایمفیٹیرائٹ پٹیری علاقاں وچ چونے دے میداناں دا مشاہدہ از ہائی رائز"۔ ایکارس 205: 259–268۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔259L 2010Icar۔۔205۔۔259L]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.06.005 10۔1016/j۔icarus۔2009۔06۔005]۔</ref> مریخ دے کچھ علاقے مخروطی اشکال توں ڈھکے ہوئے نیں جو زمین دے انہاں علاقاں توں ملتے نیں جتھے لاوا جمے ہوئی برفیلی زمین دے اُتے بہتا اے۔ لاوے دی حرارت برف نوں پگھلا دیتی اے تے بدل کر بھاپ وچ تبدیل کر دیتی اے۔ بھاپ دی طاقت ور قوّت لاوے توں ہُتی ہوئی نکلتی اے تے اس قسم دی بے جڑ دی مخروطی اشکال نوں بناتی اے۔ مثال دے طور اُتے انہاں خدوخال نوں اتھابیسکا ویلس وچ تلاش کیتا جا سکدا اے جو مخرج نہراں دے نال بہتے ہوئے لاوے توں تعلق رکھتی نیں ۔ وڈی مخروطی اشکال اس وقت بنتی نیں جدوں بھاپ موٹی لاوے دی پرت وچوں لنگھدی اے۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/multimedia/mro-20100111.html "ناسا – تباہی پھیلانے والے لاوے دے بہاؤ مریخی اتھابسکا ویلس وچ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325002718/http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/multimedia/mro-20100111.html |date=2010-03-25 }}۔ Nasa.gov۔ جنوری 11، 2010ء۔</ref> === خول نما مقامی جغرافیہ === [[فائل:Scalop formation.jpg|thumb|بائیں|ہیلس چو گوشہ میں بننے والی خول نما ساختوں کے مراحل]] مریخ دے کچھ علاقے خول نما شکل دی بھینچی ہوئی صورت نوں ظاہر کر دے نیں ۔ انہاں بھینچی ہوئی ساختاں دے بارے وچ گمان ایہ اے کہ شاید ایہ انحطاط پزیر برف توں لبریز غلاف دے ذخیرے دی باقیات ہوں گی۔ جمی ہوئی مٹی وچوں برف دی عمل تصعید دے نتیجے وچ ایہ خول نما ساختاں وجود وچ آتی نیں ۔ ایکارس وچ شایع ہونے والی اک تحقیق وچ پتا لگیا اے کہ خول نما مقامی جغرافیائی دے قطعہ زمین نوں مریخ دی حالیہ ماحول دی شرطاں دے اندر ہونے والی سطح زمین دے اندر موجود پانی دی برف نوں عمل تصعید دے نتیجے وچ کھونے توں حاصل کیتا جا سکدا اے۔ انہاں دے نمونے اسی طرح دی ساختاں دے بارے وچ اس وقت وی پیش گوئی کر دے نیں جدوں زمین وچ وڈی مقدار وچ دسیاں میٹر گہری خالص برف موجود ہو۔<ref>ڈنڈاس، سی، ایس بریرنی، اے مک ایون۔ 2015ء مریخی عمل تصعید وچ حرارتی عمل توں بننے والے چونے دے میداناں دے نمونے دی تشکیل۔ ایکارس: 262، 154-169۔</ref> ایہ غلاف دا مادّہ ممکنہ طور اُتے کرۂ فضائی توں نکل کر ایتھے جمع ہو گیا اے کیونجے برف دھول اُتے اس وقت جمی اے جدوں موسم مریخ دے قطب دے جھکاؤ(نیچے برفانی دور نوں دیکھو) وچ ہونے والی تبدیلی دی وجہ توں مختلف ہو گیا سی۔<ref>ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ مسٹارڈ، جان ایف ؛ کریسلافسکی، میخائل اے ؛ ملی کن، رالف ای ؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2003ء) "مریخ دے ماضی قریب دے برفیلے ادوار"۔ نیچر 426 (6968): 797–802۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Natur.426.۔797H 2003Natur۔426۔۔797H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature02114 10۔1038/nature02114]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14685228 14685228]۔</ref><ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_002917_2175 "غلافی میداناں دی چیر پھاڑ از ہائی رائز(PSP_002917_2175)"]۔ ایریزونا یونیورسٹی۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> خول نما ساختاں عام طور اُتے دسیاں میٹر گہری ہُتی نیں ۔ کچھ چند سو توں لے کر چند ہزار میٹر تک پھیلی ہوئی ہُتی نیں ۔ ایہ لگ بھگ دائروی جاں لمبوتری ہو سکدی نیں ۔ کچھ تو ایسی لگتی نیں کہ جداں اک وڈے بھاری کھڈے والی زمین دی وجہ توں متحد ہو گئی ہوں۔ زمین نوں بنانے دا عمل شاید شگاف توں ہونے والی عمل تصعید توں شروع ہُندا ہوۓگآ۔ اوتھے اکثر کثیر الاضلاع شگاف موجود ہُندے نیں جتھے خول نما ساختاں بنتی نیں تے خول نما جغرافیائی ساختاں دی موجودگی منجمد زمین دے بارے وچ عتیہ دیتی اے۔<ref name="2010Icar۔۔205۔۔259L"/> ایہ خول نما خدوخال سطحی طور اُتے بے شمار سوراخ والے سوئس پنیر وانگکے ہُندے نیں ، جو جنوبی قطبی ٹوپی دے گرد پائے گئے نیں ۔ بے شمار سوراخ والے سوئس پنیر وانگکے خدوخال دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ بجائے پانی دی برف دے ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ دی پرت دی سطح اُتے بننے والے سوراخاں دی وجہ توں بنتی نیں – ہرچند کہ انہاں سوراخاں دے فرش وچ ممکنہ طور اُتے پانی دی مقدار کافی اے۔<ref>برنی، ایس ؛ انجرسول، اے پی (2002ء) " عمل تصعید توں مریخی قطبی مسام دار صورت دی تشکیل دا نمونہ" امریکن ایسٹرونومیکل سوسائٹی (امریکن ایسٹرونومیکل سوسائٹی) 34: 837۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002DPS.۔.۔34.0301B 2002DPS ۔۔۔34۔0301B]۔</ref> === برفیلے تودے === [[فائل:Mars glacial-like lobe deposit.jpg|thumb|دائیں|5 کلومیٹر چوڑے نظارے میں برفیلے تودوں کی طرح گوشہ کے ذخیرے ڈبے والی گھاٹی میں نیچے سے اوپر کی طرف ہے ۔ سطح پر چٹانوں کا ثلجی ملبے کے ذخیرے ہیں جو برفیلے تودوں کی پیش قدمی کو ظاہر کرتے ہیں۔]] مریخ دے کچھ وڈے حصّے جاں تو وڈے توداں دی میزبانی کر دے نظر آندے نیں جاں اوہ ثبوت رکھدے نیں جو حال وچ اساں دیکھدے نیں ۔ زیادہ تر بلند عرض البلد دے حصّے بالخصوص اسمینس لاکس چوگوشہ دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ہن وی اوہ وڈی مقدار وچ پانی دی برف رکھتا اے۔<ref>اسٹروم، آر جی ؛ کروفٹ، اسٹیون دے ؛ بارلو، نا ڈائین جی (1992ء) "مریخی تصادم توں پیدا ہونے والے شہابی گڑھاں دا اندراج، مریخ"۔ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 0-8165-1257-4۔</ref><ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMBS5V681F_0.html ای ایس اے – مریخی ایکسپریس – دم بخود کردینے والے ڈیوٹرونیلس مینسا دے مریخ اُتے نظارے۔] Esa.int مارچ 14، 2005ء۔</ref> حالیہ ثبوت و شواہد نے کافی سیاروی سائنس دناں نوں ایہ یقین کرنے اُتے مجبور کر دتا کہ پانی دی برف ہن وی بطور برف دے توداں دے مریخ دے وسطی تے بلند عرض البلد وچ موجود نیں جنہاں دی عمل تصعید توں حفاظت غیر حاجز چٹاناں دی پتلی توں تہ جاں دھول کردتی اے۔ جنوری 2009ء وچ سائنس داناں نے ڈیوٹیرو نیلس مینسا دے علاقے وچ موجود برف دے توداں جداں خصائص جن نوں گوشہ دار دھول تہ بند کہندے نیں ، اُتے دی جانے والی تحقیق ریڈار دی مدد توں دی جس وچ انھاں چند میٹرچٹاناں دی دھول دے نیچے جگہ جگہ پھیلی ہوئی برف دے ثبوت ملے نیں ۔ برف دے توداں دا تعلق منقش میداناں تے کئی آتش فشاناں دے نال ہُندا اے۔ محققین نے ہیکاٹس تھولس،<ref>ہوبر، ای ؛ و ہور (2005ء) "مریخ وچ واقع ہیکاٹس تھولس وچ پہلوی آتش فشانی دہانے دی دریافت"۔ نیچر 434 (7031): 356–61۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.434.۔356H 2005Natur۔434۔۔356H]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03423 10۔1038/nature03423]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15772654 15772654]۔</ref> عرشیہ مونس، <ref>شینی، ڈیوڈ ای ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ فاسٹوک، جیمز ایل ؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2007ء)[http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3281.pdf "مریخ وچ واقع ارسیا مونس وچ بلتی اُتے ہونے والی حالیہ گلیشیر بستگی:وڈے منطقہ حارہ دے پہاڑاں دی تشکیل و ارتقا اُتے پڑنے والے مضمرات"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924074200/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3281.pdf |date=2015-09-24 }}(پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 112 E3): E03004)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007JGRE.۔11203004S 2007JGRE ۔11203004S]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006JE002761 10۔1029/2006JE002761]۔</ref> پیوونس مونس <ref>شینی، ڈی؛ و ہور (2005ء)"مریخ اُتے واقع ٹھنڈ اُتے انحصار کرنے والے پہاڑی توداں دا ماخذ و ارتقا: پیوونس مونس پنکھے دی شکل دے ذخائر"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110 (E5): E05001۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11005001S 2005JGR E۔11005001S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2004JE002360 10۔1029/2004JE002360]۔</ref> تے اولمپس مونس <ref>باسیلفسکی، اے ؛ و ہور (2006ء) "حال ای وچ مریخ وچ واقع اولمپس مونس دے مشرقی کوکھ وچ ہونے والی ارضیاتی ارضی سختائے پرتاں دی آتش فشانی تے سیلابی سرگرمی"۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 33۔ L13201۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006GeoRL.۔3313201B 2006GeoRL ۔3313201B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006GL026396 10۔1029/2006GL026396]۔</ref> نوں برفیلے توداں دے ذخیرے دے طور اُتے بیان کیتا اے۔ وسطی تے بلند عرض البلد وچ موجود کئی مریخی شہابی گڑھے وچ برفیلی توداں دے ہونے دے بارے وچ اطلاعات نیں ۔ [[فائل:Reull Vallis lineated deposits.jpg|thumb|رول ویلس دھاری دار فرشی ذخیروں کے ساتھ۔ محل وقوع ہیلس چو گوشہ ہے۔]] مریخ اُتے توداں جداں خدوخال نوں نقوش دی شکل و صورت، ۔<ref>ملی کن، آر ؛ و ہور (2003ء) "مریخ دی سطح اُتے ریشے دار بہاؤ دی صورت دے خدوخال: مریخی جتھے گرد اُتے لگے ہوئے اعلیٰ درجے دے کیمرے (ایم او سی) توں حاصل کردہ تصاویری مشاہدات"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 108 (E6): 5057۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE.۔108.5057M 2003JGR E ۔108۔5057M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002je002005 10۔1029/2002je002005]۔</ref> محل وقوع، جس زمین توں اس دا تعلق اے تے کون سا مصنف اس دی تشریح کر رہیا اے ،دی مناسبت توں بطور بہاؤ دے نقوش، مریخی بہاؤ دے نقوش، گوشہ دار دھول تہ بند ،جاں بھری ہوئی دھاری دار وادیاں توں وی بیان کیتا جاندا اے۔ تمام دے سارے تو نئيں پر انہاں وچوں اکثر برف دے تودے غلاف دے مادّے اورتنگ گھاٹی دی دیواراں وچ موجود تنگ گھاٹی توں نسبت رکھدے نیں ۔<ref>آرف اسٹورم، جے ؛ ہارٹمین، ڈبلیو (2005ء)" مریخی بہاؤ دے خدوخال تے ثلجی ملبے جیسی پہاڑیاں تے گھاٹیاں:ارضیاتی مطابقت تے باہمی تعلق"۔ ایکارس 174 (2): 321–35۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar.۔174.۔321A 2005Icar۔۔174۔۔321A]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.05.026 10۔1016/j۔icarus۔2004۔05۔026]۔</ref> دھاری دار ذخیرے جن نوں بھری ہوئی دھاری دار وادیاں توں وی جانا جاندا اے ممکنہ طور اُتے پتھراں توں ڈھکے ہوئے برفیلے تودے نیں جو زیادہ تر نہراں دی تہ وچ پائے گئے نیں جو شمالی نصف کرہ وچ واقع عربیہ میدان دے منقش میدان وچ پائے گئے نیں ۔ انہاں دی ستہ اُتے پہاڑیاں تے کھانچے دار مادّہ موجود اے جو رکاوٹاں دے گرد ٹیڑھا ہو جاندا اے۔ ہو سکدا اے کہ دھاری دار تہ دے ذخیرے گوشہ دار دھول تہ بند توں نسبت رکھدے ہوں جن وچ مدار گردریڈار پہلے ای وڈی مقدار وچ برف دے ہونے دی تصدیق کر چکے نیں ۔ کئی برساں توں محققین ایہ تشریح کر دے رہے نیں کہ نقوش جن نوں گوشہ دار دھول تہ بند کہندے نیں اصل وچ برفیلے توداں دا بہاؤ نیں تے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف اک غیر موصل پتھراں دی تہ دے نیچے موجود اے<ref>ہیڈ، جے ڈبلیو؛ نیوکم، جی ؛ جو مین، آر ؛ ہیزنگر، ایچ ؛ ہوبر، ای ؛ کار، ایم ؛ میسن، پی ؛ فوینگ، بی ؛ ہوفمین، ایچ ؛ کریسلافسکی، ایم ؛ ورنر، ایس ؛ ملکووچ، ایس ؛ وین گسلٹ، ایس ؛ ایچ آر ایس سی شراکتی تفتیش کار ٹیم (2005ء) "مریخ اُتے منطقہ حارہ توں لے کر وسطی عرض البلد وچ منجمد پالا تے برف دے اجتماع، بہاؤ تے توداں دی تشکیل" نیچر 434 (7031): 346–350۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.434.۔346H 2005Natur۔434۔۔346H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03359 10۔1038/nature03359]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15772652 15772652]۔</ref><ref>اسٹاف (اکتوبر 17، 2005ء) [http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=18050 "مریخی موسمی بہاؤ: وسطی عرض البلد برفیلے تودے"۔] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130618031257/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=18050 |date=2013-06-18 }} Marstoday۔ براؤنیونیورسٹی۔</ref> نویں آلات دے اعداد و شمار دے نال اس بات دی تصدیق ہو گئی اے کہ گوشہ دار دھول تہ بند وچ لگ بھگ خالص برف موجود اے جس نوں چٹان دی اک پرت نے ڈھانک رکھیا اے۔ [[فائل:Glacier close up with hirise.JPG|thumb|الپائن برفیلے تودے کا بچا ہوا ثلجی ملبے کو پہاڑی سمجھا جاتا ہے۔ محل وقوع اسمینس لاکس چو گوشہ]] متحرک برف اپنے نال چٹانی مادّہ لے جاتی اے تے جدوں برف غائب ہو جاتی اے تو اوہ باقی رہ جاندا اے۔ عام طور اُتے ایسا تودے دے کنارے جاں تھوتھنی اُتے ہُندا اے۔ زمین اُتے ایسے نقوش ثلجی ملبہ کہلاندے نیں، پر مریخ اُتے انہاں نوں عموماً اساں ثلجی ملبے جداں پہاڑ جاں خم دار پہاڑی کہندے نیں ۔<ref>برمن، ڈی ؛ و ہور (2005ء) "خم دار پہاڑیاں تے گھاٹیاں دا مریخ دے نیوٹن طاس علاقے وچ موجود شہابی گڑھاں دی شکست و ریت وچ کردار"۔ ایکارس 178 (2): 465–86۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar.۔178.۔465B 2005Icar۔۔178۔۔465B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2005.05.011 10۔1016/j۔icarus۔2005۔05۔011]۔</ref> کیونجے مریخ وچ برف پگھلنے دی بجائے تصعیدی عمل ہُندا اے تے کیونجے مریخ دے کم درجہ حرارت دی وجہ توں برف دے تودے ٹھنڈ دی بنیاد (اپنے تختے اُتے جم کر ہلنے دے قابل نئيں رہندے)اُتے ہُندے نیں ، تو انہاں برفیلے توداں تے پہاڑیاں دی باقیات جو اوہ چھڈتے نیں بعینہ ایسے نئيں ہُندے جداں کہ زمین اُتے موجود عام برف دے تودے چھڈتے نیں ۔ بطور خاص مریخی ثلجی ملبے نیچے موجود مقامی جغرافیہ توں خم کھائے بغیر ای جمع ہوئے نیں جو اس بات نوں ظاہر کردا اے کہ مریخی توداں وچ موجود برف عام طور اُتے جم کر نیچے بیٹھ جاتی اے تے ہل نئيں سکدی۔ برف دے توداں دی سطح اُتے موجود دھول دی پہاڑیاں برف دی حرکت دا اشارہ دیتی نیں ۔ کچھ توداں دی سطح اُتے کھردری بناوٹ دفن ہوئی برف وچ تصعیدی عمل دی وجہ توں ہُندا اے۔ برف بغیر پگھلے ای تبخیر ہو جاتی اے تے اپنے پیچھے خالی جگہ چھڈ دیتی اے۔ اُتے موجود مادّہ خالی جگہ وچ منہدم ہو جاندا اے۔<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_009719_2230 "پیچیدہ منقش میدانی افقی وادی"] Hirise.lpl.arizona.edu۔ اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔</ref> کدی کبھار برف دے ٹکڑے تودے توں گر کر زمین دی سطح اُتے دفن ہو جاندے نیں ۔ جدوں اوہ پگھلتے نیں ، تو کم و بیش سوراخ جیسی چیز باقی رہ جاتی اے۔ کیتلی جداں سوراخاں نوں مریخ وچ شناخت کیتا گیا اے۔<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_006278_2225 "عدم ترتیب بہاؤ دے نمونے"۔] ایریزونا یونیورسٹی۔ اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔</ref> مریخ اُتے برفیلے توداں دے بہاؤ دے مضبوط شواہد دے باوجودبرفیلے توداں دے کٹاؤ توں بننے والی زمینی تراش دے بارے وچ قائل کرنے دے لئی انتہائی کم ثبوت نیں مثال دے طور اُتے یو صورت دی وادیاں، گھاٹی تے دم دار پہاڑیاں، ایریٹس، ڈرملنس وغیرہ۔ زمین اُتے موجود برفیلے توداں دے علاقاں وچ اس طرح دے نقوش عام نیں ، لہذا مریخ اُتے انہاں دی غیر موجودگی اک ثابت معما اے۔ زمینی تراش دی اس طرح دی کمی دی وجہ مریخ اُتے موجودہ برفانی توداں وچ موجود برف دی ٹھنڈ دی بنیا د دی ہیئت نوں سمجھیا جاندا اے۔ سیارے اُتے پہنچنے والی شمسی آفتاب زدگی دی وجہ توں کرۂ فضائی دا درجہ حرارت تے کثافت تے زمینی حرارتی گرمی دا بہاؤ تمام دے سارے زمین دی نسبت مریخ اُتے کم نیں ۔ نمونہ جات بتاندے نیں کہ برف دے تودے تے اس دے تختے دے درمیان وچ درجہ حرارت دا تعامل جمنے توں نیچے رہندا اے تے برف حقیقت وچ زمین توں نیچے جم جاتی اے۔ اس دی وجہ توں ایہ تختے اُتے پھسلنے توں بچ جاتی اے تے اسی کوبرف دی وجہ توں سطح دے کٹاؤ دی قابلیت نوں روکنا سمجھیا جاندا اے۔ == برفانی دور == [[فائل:Conical mound in trough on Mars' north pole.jpg|thumb|شمالی قطب میں برف اوردھول کی تہ کے ذخیرے]] اپنے حالیہ ماضی قریب وچ مریخ نے برف دی مقدار تے تقسیم وچ وڈے پیمانے اُتے تبدیلی نوں دیکھیا اے۔ زمین اُتے ایسی تبدیلیاں نوں برفانی دور جاں برفانی عہد کہیا جاندا اے۔ مریخ دے برفانی دور زمین دے برفانی ادوار توں کافی مختلف نیں ۔ مریخی برفانی دور دے دوران وچ قطبین گرم ہو جاندے نیں ، تد پانی دی برف ٹوپیاں نوں چھڈ دیتی اے تے وسطی عرض البلد وچ جا کر ذخیرہ ہو جاتی اے۔<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2003/12/031218075443.htm "ہو سکدا اے کہ مریخ برفانی دور توں لنگھدا ہویا نمودار ہویا ہو"۔] ScienceDaily (ایم ایل اے ناسا/جیٹ پروپلشن لیبارٹری)۔ دسمبر 18، 2003ء۔</ref> برفیلی ٹوپی توں نمی پست عرض البلد ول پالے جاں برف دے گالاں دی صورت وچ سفر کردتی اے۔ مریخ دے کرۂ فضائی وچ بریک مٹی دے ذرّات دی اک وڈی تعداد موجود اے، پانی دے بخارات انہاں ذرّات وچ تکثیف ہو جاندے نیں تے فیر پانی دے اضافی وزن دی وجہ توں اوہ زمین اُتے گر جاندے نیں ۔ جدوں غلافی پرت دے اُتے موجود برف واپس کرۂ فضائی وچ جاتی اے تو ایہ اپنے پیچھے دھول چھڈ دیتی اے جو باقی بچی ہوئی برف دے لئی بطور حاجز دا کم کردتی اے۔ برفیلی ٹوپی توں جانے والی پانی دی کل مقدار اس دا صرف کچھ فیصد ای ہُتی اے جاں یوں کہہ لیں کہ ایہ مقدار اس قدر ہُتی اے کہ پورے سیارے دی سطح نوں اک میٹر تک ڈھک سکدی اے۔ برف دی ٹوپیاں دی زیادہ تر نمی دا نتیجہ برف و دھول دے آمیزے توں بنے ہوئے موٹے ہموار غلاف دی صورت وچ نکلتا اے۔<ref>مسٹارڈ، جے ؛ و ہور (2001ء) "موجودہ سطح توں قریب برف دی شناخت توں مریخ اُتے ہونے والی حالیہ موسمی تبدلیاں دا ثبوت ملیا اے"۔ نیچر 412 (6845): 411–4۔doi:[https://dx.doi.org/10.1038/35086515 10۔1038/35086515]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11473309 11473309]۔</ref><ref>کریسلافسکی، ایم ؛ ہیڈ، جے (2002ء) [http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2756.pdf "مریخ:موجودہ عرض البلد اُتے انحصار کرنے والے پانی دی برف توں زرخیز غلاف دی ہیئت و ارتقا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924074059/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2756.pdf |date=2015-09-24 }}(پی ڈی ایف)۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 29 (15): 14–1–14–4۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002GeoRL.۔29o.۔14K L ۔29o۔۔14K۔] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002GL015392 10۔1029/2002GL015392]۔</ref> برف توں لبریز ایہ چند میٹر موٹا غلاف پست عرض البلد دی زمین نوں ہموار کر دیتا اے، پر اس دی ظاہری صورت ناہموار ہُتی اے۔ گلیشیر بستگی دے اک توں زیادہ مراحل وقوع پزیر ہُندے نیں ۔<ref>شینی، ڈی ؛ و ہور (2005ء)"مریخ اُتے واقع ٹھنڈ اُتے انحصار کرنے والے پہاڑی توداں دا ماخذ و ارتقا: پیوونس مونس پنکھے دی شکل دے ذخائر"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110 (E5): E05001۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11005001S 2005JGR E۔11005001S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2004JE002360 10۔1029/2004JE002360]۔</ref> کیونجے موجود دور دے غلاف وچ صرف چند شہابی گڑھے ای موجود نیں ، لہٰذا اس نوں کافی نوجوان سمجھیا جاندا اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ غلاف نسبتاً حال دے برفانی دور دے دروان بچھا اے۔ برفانی دور مریخ دے مدار تے جھکاؤ وچ تبدیلی دی وجہ توں آندے نیں ، جس دا موازنہ اساں ارضیاتی میلانکووچ چکر توں کر سکدے نیں ۔ مداروی حساب بتاندے نیں کہ مریخ اپنے محور اُتے زمین دے مقابلے وچ زیادہ ڈگمگاندا اے۔ زمین نوں استحکام اس دے نسبتاً وڈے چاند دی وجہ توں مل جاندا اے لہٰذا ایہ صرف چند درجے تک ڈگمگاتی اے۔ مریخ اپنا جھکاؤ- جس نوں خمیدگی توں جانا جاندا اے- دسیاں درجے تک بدل سکدا اے۔ جدوں ایہ خمیدگی زیادہ ہُتی اے، اس دے قطبین نوں زیادہ روشنی تے حرارت براہ راست ملتی اے؛ اس توں اس دے برفیلی ٹوپیاں گرم ہو جاتی نیں تے برف دے تصعیدی عمل دی وجہ توں ایہ مہین ہو جاتی نیں ۔ ماحول وچ تغیر نوں وی اگر جمع کر لیں تو مریخ دے مدار وچ ایہ انحرافی تبدیلی زمین دے انحراف توں دگنا تک ہو سکدی اے۔ جدوں قطب تصعید دے عمل توں لنگھدے نیں تو برف استواء دے قریب دوبارہ جمع ہو جاتی اے جو انہاں زیادہ خمیدگی دی نسبت کم شمسی آفتاب زدگی نوں پاتی نیں ۔ کمپیوٹر نقول بتاتی نیں کہ مریخ دے 45 درجے دے جھکاؤ اُتے برفانی توداں نوں رکھنے والی زمین وچ برف کافی جمع ہو جاتی اے۔<ref>فارگیٹ، ایف ؛ و ہور (2006ء) "بلند خمیدگی اُتے ماحولیاتی رسوب سازی دی وجہ توں مریخ اُتے برفیلے توداں دی تشکیل"۔۔ سائنس 311 (5759): 368–71۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci.۔.311.۔368F 2006Sci۔۔۔311۔۔368F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1120335 10۔1126/science۔1120335]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16424337 16424337]۔</ref> 2008ء وچ ہونے والی تحقیق ایمیزونی گلیشیر بستگی دے آخری دور دے دوران مریخ دی سرحد نوں دو حصّوں وچ تقسیم کرنے دی جگہ اُتے کثیر برفانی مراحل دے بارے وچ ثبوت دیتی اے۔<ref>ڈکسن، جیمز ایل ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2008ء) " ایمیزونی دور دے بعد دے حصّے وچ مریخ دی فروعی تقسیم دی سرحد اُتے برفیلے توداں دی تشکیل: برفیلے توداں دی زیادہ موٹائی تے مختلف مراحل دے ثبوت" Geology 36 (5): 411–4۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1130/G24382A.1 10۔1130/G24382A 1]۔</ref> == موجودہ بہاؤ دے شواہد == [[فائل:Warm Season Flows on Slope in Newton Crater (animated).gif|thumb|دائیں|نیوٹن شہابی گڑھے میں ڈھلوان پر ہونے والے موسم گرما کے بہاؤ۔]] [[فائل:Branched gullies.jpg|thumb|شاخ دار آبی درے]] [[فائل:Deep Gullies.jpg|thumb|گہرے آبی دروں کے گروہ]] خالص مائع پانی مستحکم صورت وچ مریخ دی ستہ اُتے اپنے موجودہ فضائی دباؤ تے کم درجہ حرارت دے نال بجز کچھ نچلے علاقاں وچ چند گھنٹاں دے نئيں قائم رہ سکدا۔<ref>ہیلڈ مین، جینیفر ایل ؛ و ہور (مئی 7، 2005ء) [http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf "مریخی موجودہ ماحولیاتی حالات وچ مائع پانی دے بہنے توں بننے والی مریخی نالیاں"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001162643/http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf |date=2008-10-01 }} (پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110: Eo5004۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11005004H 2005JGRE ۔11005004H]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2004JE002261 10۔1029/2004JE002261]۔ 'اوہ حالات جداں کہ حالے مریخ اُتے جاری نیں ، مائع پانی دے لئی حرارتی دباؤ دے مستحکم دور توں پرے '۔۔۔ 'مائع پانی عام طور پرسیارے دی نچلی جگہاں تے پست عرض البلد اُتے قائم رہندا اے کیونجے ماحولیاتی دباؤ پانی دے بخارات دے دباؤ توں زیادہ ہُندا اے تے استوائی خطاں وچ درجہ حرارت دن دے حصّے وچ 273 K تک پہنچ سکدا اے۔"</ref> لہذا ارضی معما [[2006ء]] وچ اس وقت شروع ہویا جدوں [[ناسا]] پڑتال گر مدار گرد توں حاصل کردہ مشاہدات نے آبی درے دے ذخیراں نوں ظاہر کیتا جو دس برس پہلے موجود نئيں سن، ممکنہ طور اُتے ایہ مائع نمکین پانی مریخ دے گرمیاں دے موسم دے دوران وچ کدی بنے سن۔<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090213110731.htm مریخی نالیاں نمکین مائع دے بہاؤ توں بن سکدی نیں "]۔ Sciencedaily.com۔ فروری 15، 2009ء۔</ref><ref>مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس ؛ پوشی اولوا،للیا وی ؛ مک کولی، شان ایم ؛ ڈوبیرا، ایلڈر زی نوح (دسمبر 8، 2006ء) [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/314/5805/1573 "حالیہ تصادماں توں ہونے پیدا ہونے والے شہابی گڑھاں دی شرح تے عصر حاضر دی نالیاں دے مریخ اُتے بننے دا عمل"]۔ سائنس 314 (5805): 1573–1577۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci.۔.314.1573M 2006Sci۔۔۔314۔1573M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1135156 10۔1126/science۔1135156]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17158321 17158321]۔ اخذ کردہ ستمبر 3، 2009ء۔</ref><ref>ہیڈ، جے ڈبلیو؛ مارکانٹ، ڈی آر؛ کریسلافسکی، ایم اے(2008ء)[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2734344 "مریخ اُتے نالیاں دی تشکیل:حالیہ ماحول دے ماضی توں تعلق تے آفتاب زدگی دا خرد بینی ماحول"]۔ پی این اے ایس 105 (36): 13258–63۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008PNAS.۔10513258H 2008PNAS ۔10513258H]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1073/pnas.0803760105 10۔1073/pnas۔0803760105]۔ پی ایم سی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2734344 2734344]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18725636 18725636]۔</ref> ایہ تصویراں دو شہابی گڑھاں سیرینم میدان تے قنطورس مونٹیس دی تھاں جس وچ بظاھر ایسا نظر آ رہیا سی کہ مریخ وچ 1999ء تا 2001ء دے دوران وچ کسے وقت مائع پانی سطح اُتے بہا سی۔<ref>ہینڈرسن، مارک (دسمبر 7، 2006ء)[http://www.timesonline.co.uk/article/0,،3-2491082٫00.html "لنگھے پنج برساں دے دوران مریخ اُتے پانی بہتا رہیا اے،ناسا"] ٹائمز (یو دے )۔</ref><ref>[http://www.csmonitor.com/2006/1207/p01s02-usgn.html "مریخ دی حالیہ تصویراں نے بہتے ہوئے پانی دے ثبوت ظاہر کیتے"]۔ کرسچین سائنس مانیٹر۔ اخذ کردہ مارچ 17، 2007ء۔</ref><ref>مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس (2000ء) "مریخ اُتے حالیہ سطحی رساؤ تے سطحی بہاؤ دے ثبوت"۔ سائنس 288 (5475): 2330–2335۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000Sci.۔.288.2330M 2000Sci۔۔۔288۔2330M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.288.5475.2330 10۔1126/science۔288۔5475۔2330]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10875910 10875910]</ref> سائنس داناں دے درمیان وچ اس بات اُتے اختلاف اے کہ آیا ایہ آبی درے مائع پانی توں بنے نیں جاں نئيں۔ ایہ وی ممکن اے کہ آبی درے ایسے بہاؤ توں بنے ہون گے جو خشک ہون گے،<ref>کالب، دے ؛ پیلٹیئر، جان ڈی؛ مک ایون، الفریڈ ایس (2010ء) "مریخ وچ واقع ہیلی شہابی گڑھے دی نالیاں توں تعلق رکھنے والے روشن ڈھلوان ذخائر دی تشکیل دے نمونے: حالیہ مائع پانی دے اشارے"۔ ایکارس 205: 113–137۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔113K 2010Icar۔۔205۔۔113K]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.09.009 10۔1016/j۔icarus۔2009۔09۔009]۔</ref> جاں شاید کاربن ڈائی آکسائڈ توں ہموار ہوئی ہوگی۔<ref>ہوفمین، نک (2002ء) "مریخ اُتے سرگرم قطبی نالیاں تے کاربن ڈائی آکسائڈ دا کردار" فلکی حیاتیات 2 (3): 313–323۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1089/153110702762027899 10۔1089/153110702762027899]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12530241 12530241]۔</ref><ref>موزل وائٹ، ڈونلڈ ایس ؛سوئنڈل، ٹموتھی ڈی ؛ لو نائن، جوناتھن آئی (2001ء) "مریخ اُتے مائع کاربن ڈائی آکسائڈ دی ٹٹ اورحالیہ چوٹی نالیاں دی تشکیل"۔ جیوفزیکل research letters28 (7): 1283–1285۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001GeoRL.۔28.1283M 2001GeoRL ۔28۔1283M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2000gl012496 10۔1029/2000gl012496]۔</ref> اگر آبی درے سطح اُتے بہنے والے [[پانی]] توں بنے تو پانی دا اصل ماخذ تے اس حرکت دے پیچھے نظام صحیح طرح توں نئيں سمجھیا گیا اے۔<ref>مک ایون، الفریڈ۔ ایس ؛ اوجھا، لوجینڈرا؛ ڈنڈاس، کولن ایم (جون 17، 2011ء) [http://www.sciencemag.org/content/333/6043/740 "مریخی گرم ڈھلواناں اُتے موسمی بہاؤ"]۔ سائنس (امریکن ایسوسی ایشن برائے ترقی سائنس) 333 (6043): 740–743۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011Sci.۔.333.۔740M 2011Sci۔۔۔333۔۔740M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1204816 10۔1126/science۔1204816]۔ E ایس ایس این [https://www.worldcat.org/issn/0036-8075 0036-8075]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21817049 21817049]۔</ref> [[اگست]] 2011ء وچ ناسا نے جنوبی نصف کرہ وچ شہابی گڑھاں دے کنارے چٹانی سطح توں ابھرا ہوئی ساختاں دے نیچے کھڑی ڈھلواناں اُتے موجودہ موسمی تبدیلی دا اعلان کیتا۔ ایہ دریافت نیپالی سند فضیلت حاصل کرنے والے طالبعلم لوجیندرا اوجھا نے دی سی۔<ref>[http://nepaliblogger.com/news/nepali-scientist-lujendra-ojha-spots-possible-water-on-mars/2793 "نیپالی سائنٹسٹ لوجیندرا اوجھا داغ، ممکنہ مریخی پانی "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604112105/http://nepaliblogger.com/news/nepali-scientist-lujendra-ojha-spots-possible-water-on-mars/2793 |date=2013-06-04 }}۔ نیپالی بلاگر۔ 6 اگست، 2011ء۔</ref> ایہ گہری دھاریاں جن نوں ہن باز گرد ڈھلانی خط کہندے نیں مریخی موسم گرما دے گرم ترین حصّے وچ ڈھلواناں دے نیچے بنتے ہوئے دیکھی گئی نیں ، اس دے بعد ایہ بتدریج سال دے دوسرے حصّے وچ غائب ہو جاتی نیں تے سال دے دوران متوالی ہُتی نیں ۔ محققین کہندے نیں کہ ایہ نشان نمکین پانی توں میل کھاندے نیں جو ڈھلواناں اُتے نیچے ول بہتا اے تے فیر اڑ جاندا اے تے شاید کسے قسم دی باقیات اپنے پیچھے چھڈ جاندا اے۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html "ناسا دے خلائی جہاز توں حاصل کردہ اعداد وشمار مریخ اُتے بہتے ہوئے پانی دا عتیہ دے رہے نیں "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075750/http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html |date=2016-03-04 }}۔ ناسا۔ 4 اگست، 2011ء۔</ref><ref>مک ایون، الفریڈ؛ لوجیندرا، اوجھا؛ ڈنڈاس، کولن؛ میٹسن، سارا؛ برینی، ایس ؛ رے، جے ؛ کل، سیلبی؛ مرچی، اسکاٹ؛ تھامس، نیکولس؛ گولک، ورجینیا (5 اگست 2011ء) [https://sciencescape.org/paper/21817049 "مریخی گرم ڈھلاناں اُتے موسمی بہاؤ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929112931/https://sciencescape.org/paper/21817049 |date=2015-09-29 }}۔ سائنس 333 (6043): 743–743۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1204816 10۔1126/science]۔1204816۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21817049 21817049]۔ اخذ کردہ 28 ستمبر 2015۔</ref> کرزم طیف پیما آلے نے اس وقت توں آبیدہ نمک دے براہ راست مشاہدات دے نیں جو اسی وقت ظاہر ہُندے نیں جدوں ایہ متوالی ڈھلوانی خط بنتے نیں ، جس توں 2015ء وچ اس بات دی تصدیق ہوئی کہ ایہ خط اتھلی مٹی وچوں گزرنے والے مائع نمکین پانی توں ای بنے نیں ۔ انہاں خطوط وچ آبیدہ کلورائیٹ تے پرکلوریٹ موجود اے جس وچ مائع پانی دے سالمے موجود نیں ۔<ref>ڈریک، نادیہ؛ 28، نیشنل جیوگرافک پبلشڈ ستمبر۔ [http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-mars-liquid-water-confirmed-surface-streaks-space-astronomy/ "ناسا نے 'قطعی' مریخ اُتے مائع پانی تلاش کر لیا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930194303/http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-mars-liquid-water-confirmed-surface-streaks-space-astronomy/ |date=2015-09-30 }}۔ نیشنل جیوگرافک نیوز۔ اخذ کردہ 2015-09-30۔</ref> ایہ خطی بہاؤ پہاڑی توں نیچے مریخی موسم گرما وچ بہتے نیں جدوں درجہ حرارت -23 سیلسیس (-10 فارن ہائیٹ ) توں اُتے ہُندا اے۔<ref>موسکوویٹز، کلارا [http://www.scientificamerican.com/article/water-flows-on-mars-today-nasa-announces/ "اج مریخ اُتے پانی بہتا اے، ناسا دا اعلان"] اخذ کردہ ۔2015-09-30۔</ref> بہرحال پانی دا ماخذ ہن وی نامعلوم اے۔<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bDv4FRHI3J8&ab_channel=NASA.govVideo "ناسا دی نیوز کانفرنس:اج دے مریخ اُتے مائع پانی دے ثبوت"]۔ ناسا 28 ستمبر 2015ء۔</ref><ref>[http://www.nasa.gov/press-release/nasa-confirms-evidence-that-liquid-water-flows-on-today-s-mars/ "ناسا نے اس ثبوت دی تصدیق کردتی کہ اج دے مریخ اُتے پانی بہتا اے"]۔ اخذ کردہ 2015-09-30۔</ref> == سکونت پذیری دی جانچ == حیات دے بارے وچ جانا جاندا اے کہ اس نوں مائع پانی دی ضرورت ہُتی اے، پر صرف ایہ اک شرط ای حیات دے لئی ضروری نئيں اے۔۔،<ref>[http://cmapsnasacmex.ihmc.us/servlet/SBReadResourceServlet?rid=1025200161109_2045745605_1714&partName=htmltext "حیات دے لئی لازمی شرطاں"]۔ ناسا سی ایم ای ایکس اخذ کردہ مئی 26، 2013ء۔</ref><ref>شروگر، اینڈریو سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ منگ، ڈو ڈبلیو (جولائی 20، 2012ء) [http://plantpath.ifas.ufl.edu/faculty/statewide/schuerger/Schuerger_2012_PSS-3371.pdf "مریخی مٹی وچ حیاتیاتی زہر:1۔ خرد حیاتیاتی آبادیاں اُتے مٹی جداں خشک ذخائر تے مریخی ماحول وچ زندہ باقی رہنا "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409142818/http://plantpath.ifas.ufl.edu/faculty/statewide/schuerger/Schuerger_2012_PSS-3371.pdf |date=2013-04-09 }}(پی ڈی ایف)۔ ایلسویر -پلانٹری تے اسپیس سائنس۔</ref><ref>بیٹی، ڈیوڈ ڈبلیو؛ و ہور (جولائی 14، 2006ء)۔ [http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/MEPAG_SR-SAG_final1.pdf "ایم ای پی اے جی ایس آر-ایس اے جی (2006) غیر شایع شدہ قرطاس ابیض "] (پی ڈی ایف) مریخ دے کھوجی پروگرام دے تجزیاتی جماعت وچ (ایم ای پی اے جی)۔ مریخی خصوصی علاقے دی سائنس دے تجزیہ دی جماعت دی کھوج۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری ناسا صفحہ۔ 17۔</ref> حیات دی شرطاں دے لئی پانی، توانائی دے ذرائع، خلیات دی نشو و نما دے ضروری مادّے سب دے سب اک موزاں ماحول دے نال درکار نیں <ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012DPS.۔.۔4421522F "دریافت دی فنیات اورمریخ دی زیر سطح وچ قابل سکونت ماحول دی وصف نگاری"]۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012DPS.۔.۔4421522F 2012DPS ۔۔۔4421522F]۔ اخذ کردہ مارچ 21، 2014ء۔</ref> ماضی وچ مریخ دی زمین اُتے کدی بہنے والے پانی، غذائیت بخش مادّے تے پہلے توں دریافت کیتے گئے ماضی دے مقناطیسی میدان جو سیارے نوں کائناتی تے شمسی اشعاع توں محفوظ رکھدے سن<ref>نیل -جونز، نینسی؛او کیرول، سنتھیا (اکتوبر 12، 2005ء)۔ [http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html "نویں نقشاں نے مزید ثبوت اس بات دے فراہم کیتے کہ مریخ کدی زمین جداں سی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822190621/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |date=2021-08-22 }}۔ گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹرناسا۔</ref><ref>[http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31028&fbodylongid=645 "مریخی اندرون: ہلکی مقناطیسیت "]۔ مریخ ایکسپریس۔ یورپی اسپیس ایجنسی۔ جنوری 4، 2007ء۔</ref> ایہ تمام دے سارے ثبوت مل کر بتاندے نیں کہ مریخ وچ حیات نوں سہارا دینے والا ماحول ہو سکدا سی۔ ایتھے ایہ بات واضح کرنا ضروری اے کہ مریخ نوں ماضی وچ قابل سکونت پانے دا مطلب ایہ نئيں اے کہ مریخی حیات کدی اوتھے حقیقت وچ وجود رکھتی ہو۔ [[فائل:ALH84001 structures.jpg|thumb|بائیں|ALH84001شہابیے کے ٹکڑے پر برقی خرد بین سے دیکھنے پر جرثومے کی طرح کی ساخت دکھائی دے رہی ہے۔]] جدوں اوتھے اُتے اک مقناطیسی میدان ہو تو ماحول شمسی ہویا توں ہونے والے کٹاؤ توں محفوظ رہندا اے تے کثیف کرۂ فضائی نوں باقی رہنے دا وی یقین دلاندا اے جو سطح اُتے مائع پانی دے وجود نوں قائم رکھنے دے لئی ضروری اے۔<ref>دیھانت، وی ؛ لیمر، ایچ ؛ کلاکوف، وائی این ؛ گرییبمئر، جے -ایم ؛ و ہور (2007ء) [http://link.springer.com/chapter/10.1007/978-0-387-74288-5_10 "ابتدائی زمین و مریخ دے ماحولیاتی ڈھال اُتے سیاروی مقناطیسی مبراقی اثر"]۔ اسپیس سائنسزسلسلہ آئی ایس ایس آئی 24: 279–300۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-74288-5_10 10۔1007/978-0-387-74288-5_10]۔ اخذ کردہ جون 6، 2013ء۔</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/science/0/20915340 "مریخ اُتے کس چیز نے اس نوں حیات دے لئی اتنا معاندانہ بنا دتا؟"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130830081628/http://www.bbc.co.uk/science/0/20915340 |date=2013-08-30 }}۔ بی بی سی نیوز۔ جنوری 7، 2013ء۔</ref> مریخی سطح اُتے قابل سکونت ماحول دا اندازہ لگانے دے لئی دو حالیہ ماحولیاتی طریقے 19 جاں 20 عوامل دا استعمال کر دے نیں ، جس وچ زیادہ زور پانی دی دستیابی، درجہ حرارت، غذائیت بخش اجزاء، توانائی دے ذرائع تے شمسی بالائے بنفشی اشعاع تے کہکشانی کائناتی اشعاع توں محفوظ رکھنے اُتے دتا گیا اے۔ بطور خاص خلیاتی ساختاں اُتے آئن زدہ تابکاری دا تباہ کن اثر ممکنہ فلکی حیاتیاتی رہائشیاں دی زندگی دے باقی رہنے دے لئی سب توں اہم عمل اے۔ ایتھے تک کہ سطح دے 2 میٹر نیچے تک کوئی وی خرد جرثومہ اونگھتا ہویا، حالیہ جما دینے والے حالات وچ منجمد ہو کر محفوظ ہوۓگآ، اس طرح اوہ استحالی طور اُتے غیر عامل ہوۓگآ تے وقوع پزیر خلیاتی انحطاط نوں ہونے اُتے ٹھیک کرنے دے قابل نئيں ہوۓگآ۔<ref>ڈارٹنیل، ایل آر ؛ ڈیسورگر؛ وارڈ؛ کوٹس (جنوری 30، 2007ء) [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2006GL027494/abstract "مریخی سطح تے زیر سطحی تابکار ماحول دی نمونہ کاری: فلکی حیات اُتے اس دے مضمرات"]۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 34 (2)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007GeoRL.۔34.2207D 2007GeoRL ۔34۔2207D]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006GL027494 10۔1029/2006GL027494]۔ "جما دینے والے حالات دی وجہ توں خوابیدہ جرثومے جاں تخمک عمل استحالہ دے قابل نئيں ہوسکتے ایہ جمع ہُتی تابکاری دی وجہ توں غیر فعال ہون گے۔ مریخ دی 2 میٹر دی گہرائی تک جتنا اساں کھودنے دے قابل نیں ، اوتھے تابکاری دے خلاف مزاحمت رکھنے والے خلیہ کواب وی قابل زیست رہنے دے لئی پچھلے 450٫000 برساں وچ دوبارہ توں زندہ ہونا ہُندا، برف توں محفوظ رکھے گئے قابل زیست خلیات قیاسی سربیرس توں ڈھکی برف دے اندر توں نکالنے دے لئی کم از کم7.5 میٹر دی گہرائی تک کھودنا ہوۓگآ"۔</ref> لہٰذا مریخ وچ حیات دی تلاش دی دریافت دی سب توں بہترین جگہ زیر زمین ماحول اے جس اُتے حالے تک تحقیق نئيں کیتی گئی اے۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-north-east-orkney-shetland-21063817 "مریخ: 'قوی ثبوت' شاید سیارہ حیات دا پالنا ہو سکدا اے"]، سائنس دان کہندے نیں "۔ بی بی سی نیوز۔ جنوری 20، 2013ء۔</ref><ref>مچلسکی، جوزف آر ؛ کواڈروس، جویر؛ نیلز، پال بی ؛ پارنیل، جان؛ راجرس، اے ڈی این ؛ رائٹ، شان پی (جنوری 20، 2013ء) [http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo1706.html "مریخ اُتے زیر زمین پانی دی سرگرمی تے اس دے گہرے حیاتیاتی کرہ اُتے اثرات"]۔ نیچر جیو سائنس 6 (2): 133–138۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013NatGe.۔.6.۔133M 2013NatGe۔۔۔6۔۔133M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo1706 10۔1038/ngeo1706]۔ اخذ کردہ جنوری 22، 2013ء۔</ref> ماضی وچ وسیع آتش فشانی عمل نے ممکنہ طور اُتے زیر زمین شگاف تے جوف نوں مختلف شکل و صورت وچ بنایا ہوۓگآ تے ہو سکدا اے کہ مائع پانی اس طرح دے زیر زمین جگہاں وچ جمع ہویا ہو، جتھے اس نے وڈے نمکین پانی دے ذخیرے بنا دتے ہوں جن وچ معدنیات، نامیاتی سالمات تے ارضی حرارتی گرمی وی شامل ہو- ایہ سب مل کر سطح اُتے موجود شدت دے ماحول توں دور ممکنہ طور اُتے موجودہ قابل سکونت ماحول مہیا کر سکدے نیں ۔<ref>اینڈرسن، پال ایس (دسمبر 15، 2011ء) [http://www.universetoday.com/91848/new-study-says-large-regions-of-mars-could-sustain-life/ " نواں تحقیق بتاتی اے کہ مریخ دے وڈے علاقے حیات نوں قائم رکھ سکدے نیں "]۔ یونیورس ٹوڈے اکثر سائنس دان اس بات توں متفق نیں کہ جانداراں دی بقاء و افزائش دے لئی سب توں موزاں جگہ زیر زمین ہوگی۔</ref><ref>[http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars143.php "سکونت پذیری دی اہلیت تے حیاتیات: حیات دی کیتا خصوصیات ہوسکتی نیں ؟"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043856/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars143.php |date=2013-10-02 }}۔ فینکسمریخی مہم یونیورسٹی آف ایریزونا۔ اخذ کردہ جون 6، 2013ء۔ اگر اج حیات دی کوئی صورت مریخ اُتے اپنا وجود رکھتی ہوگی تو سائنس داناں نوں یقین اے کہ اوہ مریخی سطح دے نیچے پانی دے جوہڑاں وچ ای ہوگی۔</ref><ref>تھان، کر (اپریل 2، 2007ء) [http://www.space.com/3632-mars-caves-targets-search-life.html "مریخ دے ممکنہ نویں غار حیات دی تلاش دا نیا ہدف"]۔ Space.com۔</ref><ref>ہائینی، پال او ؛ شوفیلڈ، جان ٹی ؛ کلینبوہل، آرمن ؛ کاس، ڈیوڈ اے ؛ مک کلیز، ڈینیل جے (فروری 4–6، 2013ء) [http://planets.ucla.edu/wp-content/form-data/mars-abstracts-2013/73-hayne_marsconf_UCLA_2013.pdf " دور حاضر دے مریخ وچ مائع پانی دی حر حرکی قیام پذیری: سطح "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210706110841/https://planets.ucla.edu/wp-content/form-data/mars-abstracts-2013/73-hayne_marsconf_UCLA_2013.pdf |date=2021-07-06 }}(پی ڈی ایف)۔ عصر حاضر کیمریکہ دی سکونت پذیری دی اہلیت 2013ء(پی ڈی ایف)۔ کیلی فورنیا، یو ایس اے: یو سی ایل اے انسٹی ٹیوٹ برائے سیارے و ماورائے شمس سیارے۔ اخذ کردہ جون 17، 2013ء۔ ایہ نتیجے بتاندے نیں کہ مریخ اُتے عصر حاضر دی بہاؤ دی سرگرمیاں (نالیاں) ہو سکدا اے کہ پورے سیارے اُتے پھیلی ہوئی برف توں تعلق رکھنے دی بجائے موسم جاں اندرونی موسمی چکر دے دوران وچ زیر زمین آب اندوخت توں نکلنے والے پانی توں تعلق رکھدی آں۔ "مریخی کھوجی مہم"۔ Marsprogram.jpl.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> == کھوجیاں توں کیتی گئی دریافتاں == === مرینیر نہم === [[فائل:Scamander Vallis from Mars Global Surveyor.jpg|thumb|مرینیر نہم سے دیکھا جانا والااسکامندرویلس میں پیچیدہ راستہ۔ اس طرح کی تصویروں کا مطلب ہوتا ہے کہ بڑی مقدار میں پانی کبھی مریخ کی سطح پر بہتا ہوگا۔]] [[1971ء]] وچ مرینیر نہم مریخی مدار گرد توں حاصل ہونے والی تصویراں نے ماضی دے پانی دے پہلے براہ راست ثبوت نوں خشک دریائی فرش، آبی دراں (بشمول ویلس مرینیرز، جو اک 4٫020 کلومیٹر اُتے پھیلیا ہویا نظام اے)، پانی دے کٹاؤ تے ذخیرے دے ثبوت، موسمی محاذ تے کئی دوسرے ثبوتاں دی صورت وچ پہلی مرتبہ ظاہر کیتا۔<ref>[http://marsprogram.jpl.nasa.gov/missions/past/mariner8-9.html "وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605092444/http://marsprogram.jpl.nasa.gov/missions/past/mariner8-9.html |date=2011-06-05 }}۔ History.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> مرینیر نہم توں دی جانے والی دریافتاں نوں بعد دے وائکنگ منصوبے نے گہنا دتا۔ عظیم الشان ویلس مرینیرز آبی درے دے نظام دا ناں مرینیر نہم دی خدمات دے صلے وچ رکھیا گیا۔ === وائکنگ منصوبہ === [[فائل:Streamlined Islands in Maja Valles.jpg|thumb|دائیں|ماجا ویلس میں دھارے کی صورت والا جزیرہ مریخ پر آنے والے بڑے سیلابوں کی جانب اشارہ کرتا ہے۔]] عام طور اُتے وڈی مقدار وچ پانی توں بننے والی ارضیاتی اشکال دی دریافت نوں کرکے دو وائکنگ مدار گرداں تے دو خلائی گاڑیاں نے مریخ اُتے پانی دے بارے وچ ہمارے علم وچ انقلاب برپا کر دتا۔ نہراں دے وڈے وڈے مخرج کئی علاقاں وچ پائے گئے نیں ۔ ایہ بتاندے نیں کہ پانی دے سیلاب نے ڈیماں نوں توڑ کر، گہری وادیاں نوں تراشا، کھانچے دار زمین نوں کاٹ کر دریائے فرش وچ ڈھالا تے ہزار ہا کلومیٹر دا سفر کیتا۔<ref>[http://history.nasa.gov/SP-441/ch4.htm "وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے"۔] History.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> جنوبی نصف کرہ وچ وڈے علاقاں وچ شاخ دار وادیاں دے جال موجود نیں ، جو اس بات نوں ظاہر کر دے نیں کہ کدی اوتھے بارش ہویا کردتی سی۔<ref>[http://history.nasa.gov/SP-441/ch5.htm "باب پنجم"]۔ ناسا دی تریخ، ناسا۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> کئی شہابی گڑھے ایسے ظاہر کر دے نیں جداں کہ تصادم گیلی مٹی وچ ہویا ہو۔ جدوں اوہ بنے سن، تو شاید مٹی وچ موجود برف پگھلی ہوگی، جس توں زمین نوں کیچڑ وچ بدل دتا ہوۓگآ تے فیر ایہ کیچڑ سطح اُتے پھیل گئی ہوگی۔<ref>[http://history.nasa.gov/SP-441/ch7.htm "شہابی گڑھے "]۔ ناسا اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> "منتشر میدان" جداں علاقاں وچ لگتا اے کہ پانی دی وڈی مقدار ضائع ہو گئی ہوگی جس دی وجہ توں نیچے ول بہنے والی وڈی نہراں بن گئی ہوں گی۔ کچھ تخمینہ جات تو مسیسپی دریا دے بہاؤ دے مقابلے وچ دس ہزار ہا گنا طور اُتے بہدے سن۔<ref>مورٹن، او(2002ء) مریخی نقشہ سازی۔ پیکاڈور، این وائی۔</ref> زیر زمین آتش فشاناں نے شاید جمی ہوئی برف نوں پگھلا دتا ہوۓگآ؛ اس دے بعد پانی دور بہ گیا ہوۓگآ تے زمین نے منہدم ہو کر منتشر میداناں نوں اپنے پیچھے چھڈ دتا ہوۓگآ۔ مزید براں انہاں دونے وائکنگ خلائی گاڑیاں توں کیتے جانے والے عام کیمیائی تجزیے بتاندے نیں کہ جاں تو سطح ماضی وچ ظاہر ہوئی ہوگی جاں فیر پانی وچ مل گئی ہوگی۔<ref>آر وڈسن، آر؛ گوڈنگ، جیمز ایل ؛ مور، ہینری جے (1989ء) " عکس بند، نمونہ تے تجزیہ کیتی گئی از وائکنگ خلائی گاڑی "۔ جیو فزکس دا جائزہ 27: 39–60۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1989RvGeo.۔27.۔.39A 1989RvGeo۔۔27۔۔۔39A]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/RG027i001p00039 10۔1029/RG027i001p00039]۔</ref><ref>کلارک، بی ؛ بیرڈ، اے دے ؛ روز جونیئر۔، ایچ جے؛ ٹولمن پی، تیسرا؛ کیل، دے ؛ کیسٹرو، اے جے؛ کیلیہر، ڈبلیو سی؛ روی، سی ڈی؛ ایوانس، پی ایچ (1976ء) " وائکنگ دے اترنے دی جگہ اُتے موجود مریخی نموناں دا غیر نامیاتی تجزیہ"۔ سائنس 194 (4271): 1283–1288۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1976Sci.۔.194.1283C 1976Sci۔۔۔194۔1283C]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.194.4271.1283 10۔1126/science۔194۔4271۔1283]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17797084 17797084]۔</ref> === مریخی سیاروی مساحت کنندہ === [[فائل:Hematite region Sinus Meridiani sur Mars.jpg|thumb|دائیں|سائی نس میریڈیانی میں موجود قلمی کچے لوہے کی تقسیم نقشے میں دیکھی جا سکتی ہے۔ ان اطلاعات کو آپرچونیٹی خلائی گاڑی کے اترنے کی جگہ کے حوالے سے ہدف بنانے کے لیے استعمال کیا تھا جس نے ماضی کے پانی کے بارے میں قطعی ثبوت دیکھے۔]] مریخی سیاروی مساحت کنندہ دا حرارتی اخراجی طائف پیما اک ایسا آلہ اے جو مریخ دی سطح اُتے جمع ہوئی معدنیات دا تعیین کر سکدا اے۔ اس آلے نے نیلی مجوف ساخت وچ اک وڈے علاقے (30٫000 مربع کلومیٹر)دی شناخت دی اے جس وچ زبرجد معدن موجود اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ قدیمی سیارچے دے اس تصادم وچ جس وچ اسیڈس طاس بنا ایسے شگاف پیدا ہو گئے جس وچ ایہ زبرجد سامنے نکل کر آگیا۔<ref>ہوئفین، ٹی ایم ؛ و ہور (2003ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/302/5645/627 "مریخ دے نیلی فوسے دے علاقے وچ زبرجد دی دریافت"]۔ سائنس 302: 627–630۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1089647 10۔1126/science۔1089647]۔</ref> زبرجد دی دریافت اس بات نوں تقویت دیتی اے کہ مریخ دے کچھ حصّے لمبے عرصے توں شدید خشک نیں ۔ استواء دے 60 درجے شمال تے جنوب دے اندر کچھ دوسرے چھوٹے علاقاں وچ وی زبرجد پایا گیا اے۔<ref>هوئفین، ٹی ؛ کلارک، آر این؛بینڈ فیلڈ، جے ایل؛ اسمتھ، ایم ڈی؛پرل، جے سی؛ کریسچنسن، پی آر (2003ء)۔ مریخی علاقے نیلی فوسے وچ زبرجد دی دریافت "۔ سائنس 302 (5645): 627–630۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci.۔.302.۔627H 2003Sci۔۔۔302۔۔627H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1089647 10۔1126/science۔1089647]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14576430 14576430]۔</ref> کھوجی نے کئی نہراں دی تفتیش دی اے جس توں معلوم ہُندا اے کہ مستحکم مائع بہاؤ وچوں دو نانیدی ویلس تے نرگال ویلس وچ پائے گئے نیں ۔<ref>مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس (2001ء)۔ مریخی سیاروی سرویرکے مریخی مدار گرد دا کیمرا:بین السیاروی جہاز بنیادی مہم دے دوران"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 106 (E10): 23429–23570۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JGR.۔.10623429M 2001JGR ۔۔10623429M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2000JE001455 10۔1029/2000JE001455]۔</ref> [[فائل:Nanedi channel.JPG|thumb|نانیدی ویلس کے فرش پر موجود اندرونی نہریں (تصویر کے اوپر) بتاتی ہیں کہ پانی کا بہاؤ کافی لمبے عرصے تک رہا ہوگا۔ تصویر از طرف لونا پالس چوگوشہ۔]] === مریخی خضر راہ === خضر راہ خلائی گاڑی نے یومیہ درجہ حرارت دے چکر وچ رد و بدل دی پیمائش دی۔ سورج دے طلوع ہونے توں پہلے ایہ سرد ترین لگ بھگ -78 سیلسیس درجہ حرارت دے نال ہُندا اے، جدونکہ سب توں زیادہ گرم مریخی دوپہر وچ -8سیلسیس درجہ حرارت دے نال ہُندا اے۔ ایہ دونے شدت دے درجہ حرارت اس میدان دے قریب ہُندے نیں جو تیزی توں گرم و سرد ہو جاندا اے۔ اس جگہ اُتے سب توں زیادہ درجہ حرارت کدی وی پانی دے نقطۂ انجماد 0 درجہ حرارت تک نئيں پہنچتا، ایہ اس قدر ٹھنڈا اے کہ خالص مائع پانی سطح اُتے اپنا وجود برقرار نئيں رکھ سکدا۔ سطح دا دباؤ یومیہ 0.2 ملی بار توں اپر ہُندا اے پر کم توں کم تے زیادہ توں زیادہ یومیہ 2 تک وی جاندا اے۔ روزانہ دا اوسطاً دباؤ 6.75 ملی بار دے لگ بھگ توں کم توں کم 6.7ملی بار ہُندا اے، بمطابق جدوں کاربن ڈائی آکسائڈ دی زیادہ توں زیادہ مقدار جنوبی حصّے وچ تکثیف ہُتی اے۔ مریخ اُتے خضر راہ نے جس فضائی دباؤ دی پیمائش دی اے اوہ بوہت کم اے یعنی لگ بھگ زمین دا 0.6 فساد دے قریب تے ایہ اتنا نئيں اے کہ مائع پانی نوں سطح اُتے رہنے دے قابل چھڈے۔<ref>[http://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html "معدنیاتی تے موسمیاتی خصوصیات"]۔ ناسا</ref> دوسرے مشاہدات اس بات توں میل کھاندے نیں کہ پانی ماضی وچ موجود رہیا ہوۓگآ۔ مریخی خضر راہ دے اترنے دی جگہ اُتے کچھ چٹاناں اک دوسرے دے مخالف اس طرح توں نیں جس نوں ماہرین ارضیات کنارہ پوش کہندے نیں ۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ ماضی وچ زبردست سیلابی پانی نے چٹاناں نوں اتنا دھکا دتا ہوۓگآ کہ اوہ بہاؤ توں دور ہو گئے ہون گے۔ کچھ کنکریاں گول نیں ، شاید بہاؤ توں لڑکھڑا کر بن گئی ہوں گی۔ زمین دا کچھ حصّے چھلکے دار اے شاید ایسے سیال دی وجہ توں جڑ گیا ہوۓگآ جس وچ معدنیات ہوں گی۔<ref>گولومبک، ایم پی ؛ کک، آر اے ؛ایکو نومو، ٹی ؛ فولکنر، ڈبلیو ایم ؛ ہیلڈیمین، اے ایف سی ؛ کیلی مین، پی ایچ ؛ کنڈسن، جے ایم ؛ میننگ، آر ایم ؛ مور، ایچ جے ؛ پارکر، ٹی جے ؛ ریڈر، آر ؛ شوفیلڈ، جے ٹی ؛ اسمتھ، پی ایچ ؛ وہان، آر ایم (1997ء) "مریخی پاتھ فائینڈر دا جائزہ مہم تے اترنے دی جگہ دے قیاس "۔ سائنس 278 (5344): 1743–1748۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997Sci.۔.278.1743G 1997Sci۔۔۔278۔1743G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.278.5344.1743 10۔1126/science۔278۔5344۔1743]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9388167 9388167]۔</ref> اوتھے اُتے بادلاں تے دھند دے ثبوت وی سن۔ === مریخی مہم === [[فائل:Semeykin Crater Drainage.jpg|thumb|Right|سیمیکن شہابی گڑھے میں پیچیدہ نالیوں کا نظام۔ محل وقوع اسیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔]] 2001ء مریخی مہم نے تصویراں دی صورت وچ مریخ اُتے پانی دے کافی زیادہ ثبوت پائے تے اپنے طیف پیما دے نال، اس نے دسیا کہ زمین دا کافی زیادہ حصّہ پانی توں لبریز سی۔ مریخ دی سطح دے نیچے اس قدر برف موجود اے کہ جھیل مشی گن دو مرتبہ اس توں بھر سکدی اے۔ دونے نصف کراں وچ، 55 درجے عرض البلد توں لے کر قطبین تک، سطح دے بالکل نیچے مریخ وچ برف دی بلند کثافت موجود اے، لگ بھگ اک کلو مٹی وچ 500 گرام پانی دی برف موجود اے۔ پر استواء دے قریب مٹی وچ پانی دی مقدار صرف 2 فیصد توں لے کر 10 فیصد تک اے۔ سائنس دان سمجھتے نیں کہ اس پانی دی اکثریت معدنیات دی کیمیائی ساخت وچ مقید اے جداں کہ مٹی تے گندھک دے تیزاب دے نمک وچ۔<ref>مرچی، ایس ؛ مسٹارڈ، جان؛ بشپ، جینس؛ ہیڈ، جیمز؛ پیٹرس، کارلی؛ ایرارڈ، اسٹیفنی (1993ء) "مریخ دے روشن علاقاں دی طیفی خصوصیات وچ ہونے والے تغیرات"۔ ایکارس 105 (2): 454–468۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Icar.۔105.۔454M 1993Icar۔۔105۔۔454M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.1993.1141 10۔1006/icar۔1993۔1141]۔</ref><ref>[http://marswatch.tn.cornell.edu/burns.html "بیل دا صفحہ اول (1996ء)جیو کیمکل سوسائٹی پیپر"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724202536/http://marswatch.tn.cornell.edu/burns.html |date=2010-07-24 }} Marswatch.tn.cornell.edu۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> ہرچند کہ اوپری سطح وچ کچھ فیصد ای کیمیائی طور اُتے بندھا ہویا پانی موجود اے، پر صرف چند میٹر گہرائی وچ برف موجود اے جسیا کہ عربیہ میدان، ایمیزونا چو گوشہ تے ایلی سیم چو گوشہ وچ دیکھیا گیا اے کہ انہاں وچ وڈی مقدار وچ پانی دی برف موجود اے۔<ref>فیلڈمین، ڈبلیو سی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ ٹوکر، آر ایل ؛ پریٹی مین، ٹی ایچ ؛گیس نالٹ، او ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ الفک، آر سی؛ لارنس، ڈی جے ؛ لا سن، ایس ایل ؛ موریس، ایس ؛ مک کنی، جی ڈبلیو؛ مور، دے آر ؛ ریڈی، آر سی (2002ء) "مریخ دے نیوٹران دی سیاروی تقسیم از مریخی مہم"۔ سائنس 297 (5578): 75–78۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Sci.۔.297.۔.75F 2002Sci۔۔۔297۔۔۔75F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1073541 10۔1126/science۔1073541]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12040088 12040088]۔</ref> اعداد و شمار دے تجزیات بتاندے نیں کہ جنوبی نصف کرہ وچ پرت دار ساخت ہو سکدی اے جو نیچے پرت دار ذخیرے نوں ہن وڈے معدوم ہوئے پانی دے ڈھیر دے بارے وچ عتیہ دیتی اے۔<ref>میٹروفانوف، آئی ؛ اینفی موف، ڈی ؛ کوزیریو، اے؛ لٹویک، ایم ؛ سنین، اے ؛ ٹریٹ یاکوف، وی ؛ کریلوف، اے ؛ شیوٹ سوف، وی ؛ بوینٹن، ڈبلیو؛ شینو ہریا، سی؛ ہمارہ، ڈی ؛ سانڈرس، آر ایس (2002ء) "مریخی مہم دے بلند توانائی دے نیوٹران سراغ رساں توں حاصل کردہ زیر زمین ہائیڈروجن دے نقشے"۔ سائنس 297(5578): 78–81۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Sci.۔.297.۔.78M 2002Sci۔۔۔297۔۔۔78M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1073616 10۔1126/science۔1073616]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12040089 12040089]۔</ref> [[فائل:Blocks in Aram.JPG|thumb|آرام میں موجود قالب ممکنہ قدیمی پانی کے ماخذ کے بارے میں بتاتے ہیں۔ محل وقوع اوکزیا پالس چو گوشہ ہے۔]] مریخی مہم اُتے لگے ہوئے آلات صرف اوپری مٹی دا تجزیہ کرنے دے قابل نیں ، جدونکہ مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے ہوئے ریڈار چند کلومیٹر گہرائی تک پیمائش کر سکدے نیں ۔ [[2002ء]] وچ دستیاب اعداد و شمار دا استعمال کیتا تاکہ ایہ پتا لگیا جا سکے کہ تمام سطح دی مٹی اک برابر پانی دی تہ توں ڈھکی ہوئی اے، تو معلوم ہویا کہ ایتھے اتنا پانی اے کہ اک 0.5 توں لے کر 1.5 کلو میٹر گہری سیاروی پانی دی پرت بن سکدی اے۔<ref>بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ فیلڈمین، ڈبلیو سی ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ پریٹی مین، ٹی ایچ ؛ بروکنر، جے ؛ ایوانس، ایل جی ؛ ریڈی، آر سی ؛ اسٹار، آر ؛ آرنلڈ، جے آر ؛ ڈریک، ڈی ایم ؛ اینگلرٹ، پی اے جے ؛ میٹزجر، اے ای ؛ میٹروفانوف، ایگور؛ ٹرومبکا، جے آئی ؛ d'Uston، سی ؛ وانکی، ایچ ؛گیس نالٹ، او ؛ ہمارہ، ڈی دے ؛ جانز، ڈی ایم ؛ مارسیالس، آر ایل ؛ موریس، ایس ؛ میخیوا، آئی ؛ ٹیلر، جی جے ؛ ٹوکر، آر ؛ شینو ہریا، سی (2002ء) "مریخ دی سطح دے قریب ہائیڈروجن دی تقسیم: زیر زمین برف دے ذخائر دے ثبوت"۔ سائنس 297 (5578): 81–85۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Sci.۔.297.۔.81B 2002Sci۔۔۔297۔۔۔81B]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1073722 10۔1126/science۔1073722]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12040090 12040090]۔</ref> مہم مدار گرد توں حاصل کردہ ہزار ہا تصویراں اس خیال نوں تقویت دیتی نیں کہ مریخ وچ کدی پانی دی عظیم مقدار اس دی سطح اُتے بہتی سی۔ کچھ تصویراں شاخ دار وادیاں دے نموناں نوں ظاہر کردتی نیں ؛ دوسرے کچھ ایسی پرتاں دا بتاتی نیں جو جھیل دے اندر بنی ہوں؛ بلکہ دریا تے ڈیلٹاں دی وی شناخت ہو چکی اے۔<ref>[http://themis.asu.edu/zoom-20020807a "ڈاو ویلس"] مریخی مہم مشن۔ تھیمس۔ اگست 7، 2002ء۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> کافی برساں توں محققین سوچتے رہے نیں کہ برفیلے تودے حاجز چٹان دی تہ دے اندر موجود نیں ۔ بھری ہوئی دھاری دار وادیاں ایسے برفیلے توداں نوں ڈھک کر رکھنے والی چٹاناں دی اک مثال نیں ۔ انہاں نوں کچھ نہراں دے فرش اُتے وی پایا گیا اے۔ انہاں دی سطح اُتے سکڑا ہویا تے مسام دار مادّے وی موجود اے جو رکاوٹاں توں ٹیڑھا ہو رہیا اے۔ دھاری دھار فرش دا ممکنہ تعلق گوشہ دار دھول تہ بند توں اے، جنہاں دے بارے وچ مدار وچ چکر لاندے ہوئے ریڈار نے دسیا سی کہ انہاں وچ وڈی مقدار وچ برف موجود اے۔ === فینکس === [[فائل:Phoenix Sol 0 horizon.jpg|thumb|زیر زمین دائمی برف کی کثیر الاضلاع ساختیں جن کی تصویر فینکس خلائی گاڑی نے اتاری۔]] فینکس خلائی گاڑی نے وی مریخ دے شمالی علاقاں وچ وڈی مقدار وچ پانی دی موجودگی دی تصدیق دی اے۔<ref>اسمتھ، پی ایچ ؛ تمپاری، ایل ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ باس، ڈی ؛ بلاینی، ڈی ؛ بوینٹن، ڈبلیو؛ کارسویل، اے ؛ کیٹلنگ، ڈی ؛ کلارک، بی ؛ ڈک، ٹی ؛ ڈی جانگ، ای ؛ فشر، ڈی ؛ گویٹز، ڈبلیو؛ گن لوسن، پی ؛ ہیچٹ، ایم ؛ ہپکن، وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ہوڈ، ایس ؛ کیلر، ایچ ؛ کوناویس، ایس ؛ لینج، سی ایف ؛ لیمون، ایم ؛ میڈسن، ایم ؛ مالن، ایم ؛ مارکیویز، ڈبلیو؛ مارشل، جے ؛ مکائی، سی ؛ میلن، ایم ؛ مچل انجیلی، ڈی ؛ و ہور (2008ء) "فینکس مہم اُتے لگے ہوئے خصوصی حصّے دا تعارف:اترنے دی جگہ دی تصویر کشی دے تجربات، مہم دا جائزہ تے سائنسی توقعات۔ جے جیوفزیکل ریسرچ 113: E00A18۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008JGRE.۔113.0A18S 2008JGR E ۔113۔0A18S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2008JE003083 10۔1029/2008JE003083]۔</ref><ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phx20100909.html "ناسا دے اعداد و شمار نے مریخ اُتے پانی تے آتش فشاناں اُتے نواں طرح توں روشنی ڈالی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126063250/https://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phx20100909.html |date=2021-01-26 }} ناسا ستمبر 9، 2010ء۔ اخذ کردہ مارچ 21، 2014ء۔</ref> اس کھوج دا اندازہ مدار گرداں توں حاصل کردہ اعداد و شمار تے نظریہ دی مدد توں لایا گیا سی<ref>میلن، ایم ؛ جیکوسکی، بی (1993ء) "مریخ اُتے حرارت وچ جغرافیائی تغیر تے سطحی برف دا منتشر استحکام"۔ جے جغرافیائی ریسرچ 98: 3345–3364۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993JGR.۔.۔98.3345M 1993JGR ۔۔۔98۔3345M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/92JE02355 10۔1029/92JE02355]۔</ref> جس دی پیمائش مدار توں مریخی مہم دے آلات نے دی سی۔ [[19 جون]] 2008ء نوں ناسا نے اعلان کیتا کہ ڈوڈو گولڈی لاکس حصّے وچ روشن مادّے دے پانساں دے حجم دے ڈھیر جس دی روبوٹ دے بازو نے کھودا سی صرف چار دن وچ فضاء وچ اڑ گئے، جس توں اس بات نوں تقویت ملتی اے کہ روشن ڈھیر پانی دی برف سن جو سامنے آنے اُتے تصعیدی عمل توں لنگھے۔ اگرچہ کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) وی موجودہ ماحول وچ تصعیدی عمل وچ گزر سکدی اے پر ایہ ایسا مشاہدہ کیتے جانے توں زیادہ دی شرح توں کردتی۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080620.html "مریخ اُتے پانی دی تصدیق"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701104400/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080620.html |date=2008-07-01 }}۔ Nasa.gov۔ جون 20، 2008ء۔</ref> 31 جولائی 2008ء ناسا نے اعلان کیتا کہ فینکس نے اپنی اترنے دی جگہ اُتے پانی دی برف دی موجودگی دی تصدیق دی اے۔ نمونے دے حرارتی چکر دے دوران، کمیت طیف پیما نے پانی دے بخارات دا سراغ اس وقت لایا جدوں نمونے دا درجہ حرارت صفر درجہ سینٹی گریڈ تک جا پہنچا۔ مائع پانی مریخ دی سطح پراس دے موجودہ ماحولیاتی دباؤ تے درجہ حرارت دی وجہ توں وجود نئيں رکھ سکدا، کچھ نچلے علاقاں وچ کچھ ای دیر دے لئی مائع پانی رہ سکدا اے۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/090702-phoenix-soil.html "مریخی خلائی گاڑی اُتے دھول، مٹی دی دریافت"]۔ SPACE.com۔ اخذ کردہ دسمبر 19 ،2010ء۔</ref> پرکلوریٹ، جو اک طاقتور اوکسائیڈ اے اس دی موجودگی دی مٹی وچ تصدیق ہوئی اے۔ کیمیا جدوں پانی دے نال ملدا اے تو پانی دا نقطۂ انجماد نوں کم کر دیتا اے بعینہ اسی طرح جداں کہ نمک نوں سڑکاں اُتے برف نوں پگھلانے دے لئی پایا جاندا اے۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ اُتے کلوریٹ شاید مریکہ اُتے اج وی تھوڑی مقدار وچ مائع پانی نوں بننے دی اجازت دیتا ہوۓگآ تے شاید کھڑی ڈھلواناں اُتے مٹی دے کٹاؤ دی وجہ توں بننے والی قابل مشاہدہ تنگ آبی دراں نوں بنانے وچ مدد دی ہوگی۔ [[تصویر:PIA10741 Possible Ice Below Phoenix.jpg|thumb|right| فینکس خلائی گاڑی کے نیچے سے نظر آنے والے منظر میں پانی کی برف کو خلائی گاڑی کے راکٹ کے پیچھے کی طرف سے دیکھا جا سکتا ہے۔]] جدوں فینکس اترا، تو زمین اُتے زور لگنے دی وجہ توں مٹی بکھری تے برف گاڑی اُتے پگھل گئی۔ ۔<ref>مارٹینز، جی ایم تے رینو، این او (2013ء) [http://link.springer.com/article/10.1007/s11214-012-9956-3/fulltext.html "مریخ اُتے پانی تے نمک:حالیہ شواہد تے ایم ایس ایل اُتے اس دے اثرات"]۔ اسپیس سائنس ریویوز 175 (1-4): 29–51۔doi:[https://dx.doi.org/10.1007/s11214-012-9956-3 10۔1007/s11214-012-9956-3]۔</ref> تصویراں بتاتی نیں کہ ٹکراؤ دی وجہ توں مادّے دی چھینٹاں کھڑی گاڑی اُتے لگ کر چپک گئاں۔ چھینٹاں اسی شرح توں پھیلاں جو پسیجنے توں میل کھاتی نیں تے غائب ہونے توں پہلے گہری ہوئاں (ترقیق دے بعد ٹپکنے توں میل کھاتی نیں ) تے بھر ایسا لگیا جداں کہ اک دوسرے وچ ضم ہو گئی ہوں۔ ایہ مشاہدات، حر حرارتی ثبوتاں دے نال مل کر محققین نوں ایہ عتیہ دیندے نیں کہ ایہ چھینٹے اصل وچ مائع نمکین قطرے سن۔<ref>رینو، نلٹن او ؛ بوز، برینٹ جے ؛ کیٹلنگ، ڈیوڈ؛ کلارک، بینٹن سی ؛ ڈروب، لائن ؛ فشر، ڈیوڈ؛ گویٹز، والٹر؛ ہوڈ، اسٹبی ایف ؛ کیلر، ہورسٹ اوی؛ کوک، جیسپر ایف ؛ کوناویس، سمیول پی ؛ لئیر، کرسٹوفر؛ لیمون، مارک؛ میڈسن، مورٹن بو ؛ مارکیویز، وج سیچ جے ؛ مارشل، جان؛ مکائی، کرسٹوفر؛ مہتا، منیش؛ اسمتھ، مائلز؛ زورزانو، ایم پی ؛ اسمتھ، پیٹر ایچ ؛ سٹوکر، کیرول؛ ینگ، سوزین ایم ایم (2009ء) " فینکس دے اترنے دی جگہ اُتے ممکنہ پانی دے طبیعیاتی تے حرحرارتی شواہد" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 114: E00E03۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE.۔114.0E03R 2009JGR E ۔114۔0E03R]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2009JE003362 10۔1029/2009JE003362]۔</ref> دوسری تحقیق بتاتی اے کہ ایہ چھینٹے "برف دے ٹکڑے" وی ہو سکدے نیں ۔<ref>چانگ، کینتھ (مارچ 16، 2009ء)۔[http://www.nytimes.com/2009/03/17/science/17mars.html "مریخی خلائی گاڑی دی تصویر اُتے موجود چھینٹاں نے گرما گرم بحث چھیڑ دی؟ کیتا اوہ پانی اے؟"]۔ نیو یارک ٹائمز(آن لائن)۔</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/03/090319232438.htm "نویں تجزیات بتاندے نیں کہ مائع نمکین پانی ممکنہ طور اُتے مریخ اُتے موجود اے"]۔ سائنس ڈیلی۔ مارچ 20، 2009ء۔</ref><ref>[http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection&task=detail&id=3350 "فلکی حیاتیات ٹاپ ٹین: جمنے دے لئی بوہت زیادہ نمکین"۔] Astrobio.net۔ اخذ کردہ دسمبر 19 ،2010ء۔</ref> 2015ء وچ اس بات دی تصدیق ہو گئی کہ پرکلوریٹ کھڑی نالیاں اُتے باز گرد ڈھلوان خطوط بنانے دے لئی اہم کردار ادا کردا اے۔<ref>ہیچٹ، ایم ایچ ؛ کوناویس، ایس پی ؛ کوئین، آر سی ؛ ویسٹ، ایس جے ؛ ینگ، ایس ایم ایم ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ کیٹلنگ، ڈی سی ؛ کلارک، بی سی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ڈی فلوریس، ایل پی ؛ گوسپوڈینووا، دے ؛ کاپٹ، جے ؛ اسمتھ، پی ایچ (2009ء) " فینکس خلائی گاڑی دے اترنے دی جگہ اُتے مریخی مٹی وچ پرکلوریٹ تے قابل حل کیمیائی عناصر دا سراغ"۔ سائنس 325 (5936): 64–67۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci.۔.325.۔.64H 2009Sci۔۔۔325۔۔۔64H]۔ doi:10۔1126/science۔1172466 (inactive 2015-01-23)۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19574385 19574385]۔</ref> جتنا کیمرا دیکھ سکدا سی، اترنے دی جگہ چپٹی سی، پر اس دی وضع قطع 2 تا 3 میٹر دے کثیرالاضلاع ساخت جیسی سی تے ایسی لگن دے نال بتی ہوئی سی جو 20 سینٹی میٹر تا 50 سینٹی میٹر گہری نیں ۔ ایہ ہیئت مٹی وچ موجود برف دے درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دے سبب پھیلنے تے سکڑنے دی وجہ توں بنی سی۔ خرد بین نے دکھایا کہ کثیر الاضلاع ساختاں دے اوپری حصّے گول و چپٹے ذرّات توں بنے نیں ، شاید کسے قسم دی مٹی اے۔<ref>اسمتھ، پی ایچ ؛ تمپاری، ایل دے ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ باس، ڈی ؛ بلاینی، ڈی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ کارسویل، اے ؛ کیٹلنگ، ڈی سی ؛ کلارک، بی سی ؛ ڈک، ٹی ؛ ڈی جانگ، ای ؛ فشر، ڈی ؛ گویٹز، ڈبلیو؛ گن لوسن، ایچ پی ؛ ہیچٹ، ایم ایچ ؛ ہپکن، وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ہوڈ، ایس ایف ؛ کیلر، ایچ یو؛ کوناویس، ایس پی ؛ لینج، سی ایف ؛ لیمون، ایم ٹی ؛ میڈسن، ایم بی ؛ مارکیویز، ڈبلیو جے ؛ مارشل، جے ؛ مکائی، سی پی ؛ میلن، ایم ٹی ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ موریس، آر وی ؛ و ہور (2009ء) "فینکس دے اترنے دی جگہ اُتے پانی دا سالمہ"۔ " سائنس 325 (5936): 58–61۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci.۔.325.۔.58S 2009Sci۔۔۔325۔۔۔58S]۔doi:10۔1126/science۔1172339 (غیر فعال 2015-01-23)۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19574383 19574383]۔</ref> کثیر الاضلاع ساختاں دے وسط وچ سطح دے کچھ انچ نیچے برف موجود اے تے اس دے کناراں دے نال برف گھٹ توں گھٹ 8 انچ گہری اے۔ جدوں برف مریخ دے کرۂ فضائی دا سامنا کردتی اے تو آہستگی دے نال تصعید ہو جاتی اے۔ برف ریشہ دار بادلاں توں گرتے ہوئے مشاہدہ دی جاچکی اے۔ کرۂ فضائی وچ بادل اس سطح اُتے بنے سن جتھے درجہ حرارت لگ بھگ -65 درجے سینٹی گریڈ سی، لہٰذا بادلاں نوں لازمی طور اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) توں بننے دی بجائے پانی دی برف توں بننا ہوۓگآ کیونجے کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف بننے دے لئی درجہ حرارت نوں -120سینٹی گریڈ جتنا ہونا ہوۓگآ۔ مہم دے مشاہدات دے نتیجے وچ ہن گمان ایہ اے کہ پانی دی برف (ژالہ) اس جگہ اُتے اس برس بعد وچ جمع ہوگی۔<ref>وائٹ وے، جے اے ؛ کومگیم، ایل ؛ ڈکنسن، سی ؛ کک، سی ؛ النیکی، ایم ؛ سی بروک، جے ؛ پوپوویچی، وی ؛ ڈک، ٹی جے ؛ ڈے وی، آر ؛ ٹیلر، پی اے ؛ پاتھک، جے ؛ فشر، ڈی ؛ کارسویل، اے آئی ؛ ڈالی، ایم ؛ ہپکن، وی ؛ زینٹ، اے پی ؛ ہیچٹ، ایم ایچ ؛ ووڈ، ایس ای ؛ تمپاری، ایل دے ؛ رینو، این ؛ مورس، جے ای ؛ لیمون، ایم ٹی ؛ ڈائرڈن، ایف ؛ اسمتھ، پی ایچ (2009ء) "مریخی پانی دی برف، بادل اوررسوب سازی"۔ سائنس 325 (5936): 68–70۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci.۔.325.۔.68W 2009Sci۔۔۔325۔۔۔68W]۔doi:10۔1126/science۔1172344 (غیر فعال 2015-01-23)۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19574386 19574386]۔</ref> مہم دے درمیان وچ سب توں زیادہ درجہ حرارت جو مریخی موسم گرما دے دوران وچ درج کیتا گیا اوہ -19.6 سینٹی گریڈ سی جدوں کہ سرد ترین درجہ حرارت -97.7 سینٹی گریڈ سی۔ لہٰذا اس علاقے وچ درجہ حرارت وچ پانی دے نقطۂ انجماد(0 درجے سینٹی گریڈ) توں کہاں نیچے رہیا۔<ref>[http://www.asc-csa.gc.ca/eng/media/news_releases/2009/0702.asp "سی ایس اے – نیوز ریلیز "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705011110/http://www.asc-csa.gc.ca/eng/media/news_releases/2009/0702.asp |date=2011-07-05 }}۔ Asc-csa.gc.ca۔ جولائی 2، 2009ء۔</ref> === مریخی کھوجی جتھے گرد === [[فائل:Opportunity photo of Mars outcrop rock.jpg|thumb|دائیں|سطح سے نکلے ہوئے ابھاروں کی قریب سے تصویر]] [[فائل:Opp layered sol17-B017R1 br.jpg|thumb|بائیں|پتلی چٹانوں کی پرتیں جو ایک دوسرے کے متوازی نہیں ہیں۔]] [[فائل:07-ml-3-soil-mosaic-B019R1 br.jpg|thumb|دائیں|قلمی کچے لوہے کے کروچے (چھوٹی گولیاں)]] [[فائل:nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|بائیں|جزوی پیوستہ کروچہ (چھوٹی گولی)]] مریخی کھوجی جتھے گرد، اسپرٹ تے آپرچونیٹی نے مریخ دے ماضی وچ پانی دے کافی ثبوت حاصل کیتے نیں ۔ اسپرٹ جتھے گرد اک ایسی جگہ اُتے اترا اے جس نوں جھیل دی تہ سمجھیا جادا سی۔ جھیل دی تہ لاوے دے بہاؤ توں ڈھکی ہوئی اے، لہٰذا ابتدا وچ بہنے والے پانی دے ثبوتاں دا سراغ لانا کافی مشکل اے۔ 5 مارچ 2004ء ناسا نے اعلان کیتا کہ اسپرٹ نے پانی دی تریخ توں متعلق ثبوت اک چٹان وچ پائے نیں جس نوں "ہمفرے" دا ناں دتا گیا اے۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20040305a.html "مریخی کھوجی جتھے گردمہم : پریس ریلیز"۔] Marsrovers.jpl.nasa.gov۔ مارچ 5، 2004ء۔</ref> دسمبر [[2007ء]] وچ جدوں اسپرٹ نے الٹا سفر شروع کیتا تو اپنے نال پیچھے اک ناکارہ پہیے نوں وی کھچدا چلا گیا، پہیے نے مٹی دی اوپری تہ نوں کریدا تو سیلیکا توں لبریز سفید فرش دا ٹکڑا نکلا۔ سائنس دان سمجھتے نیں کہ ایہ لازمی طور اُتے دو وچوں اک طریقے توں بنا ہوۓگآ۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070521.html "ناسا دے مریخی جتھے گرد اسپرٹنے گیلے ماضی دے حیرت انگیز ثبوت وا کیتے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308054606/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070521.html |date=2013-03-08 }} ناسا مئی 21، 2007ء۔</ref> پہلا طریقہ تو ایہ اے کہ گرم پانی دے چشمے دے رسوب اس وقت بنتے نیں جدوں پانی سیلیکا دا اک جگہ حل کردا اے تے دوسری جگہ لے جاندا اے (یعنی کہ چشماں دی صورت وچ)۔ دوسرا طریقہ ایہ اے کہ تیزابی بھاپ چٹاناں وچ موجود شگافاں توں نکل کر انہاں نوں معدنیات توں محروم کر دیتی اے تے پیچھے صرف سیلیکا باقی بچ جاندا اے۔<ref>برٹسٹر، گاں (دسمبر 10، 2007ء) [http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20071210a.html "مریخی جتھے گرد نے مریخ دے ماضی دے بھاپ دے ماحول دے ثبوتاں دی تفتیش دی"۔] پریس ریلیز۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری، پاساڈینا، کیلی فورنیا۔</ref> اسپرٹ جتھے گرد نے کولمبیا پہاڑی دے گوسف شہابی گڑھے وچ پانی دے ثبوت پائے نیں ۔ چٹاناں دے کلووس جماعت وچ موسسباور طیف پیما نے گو تھائٹ دا سراغ لایا<ref>کلنگل ہوفر، جی ؛ و ہور (2005ء)۔ قمری سیارہ۔ سائی۔(خلاصہ)۔ XXXVI: 2349۔</ref> جو صرف پانی دی موجودگی وچ ای بنتی اے۔<ref>شروڈر، سی ؛ و ہور (2005ء)۔ جیوفزیکل ریسرچ (خلاصہ) (یورپی جیو سائنسز یونین، جنرل اسسمبلی) 7: 10254۔</ref><ref>موریس، ایس ؛ و ہور " مریخی شہابی گڑھے گوسف اُتے موسبیئرچٹاناں، مٹی و دھول دی معدن شناسی:میداناں وچ کمزور طور اُتے بدلی ہوئی سنگ سیاہ تے کولمبیا پہاڑیاں دے اثر نفوز توں تبدیل شدہ سنگ سیاہ وچوں اسپرٹ دا سفر"۔ جے جیوفز۔ ریز: 111۔</ref><ref>منگ، ڈی ؛ میٹل فیلڈٹ، ڈی ڈبلیو؛ موریس، آر وی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ گلرٹ، آر ؛ ین، اے ؛ کلارک، بی سی ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ فررانڈ، ڈبلیو ایچ ؛ رف، ایس ڈبلیو؛ آر وڈسن، آر ای ؛ کلنگل ہوفر، جی ؛ مک سوین، ایچ وائی؛ روڈیونوف، ڈی ایس ؛ شروڈر، سی ؛ ڈی سوزا، پی اے ؛ وانگ، اے (2006ء) "مریخ دی کولمبیا پہاڑیاں وچ واقع گوسف شہابی گڑھے وچ عمل آب دار دے ارضی کیمیائی تے معدنیاتی اشارے"۔ جے جیوفز۔ ریز۔111 111: E02S12۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006JGRE.۔111.2S12M 2006JGR E ۔111۔2S12M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002560 10۔1029/2005JE002560]۔</ref> اس دے علاوہ لوہا تکسیدی صورت وچ،<ref>بیل، جے، ایڈیشن (2008ء) "مریخی سطح "۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-521-86698-9۔</ref> کاربونیٹ توں لبریز چٹاناں وی ملی نیں جس دا مطلب ایہ دے سیارے دے علاقے کدی پانی دی میزبانی کر دے سن۔<ref>موریس، آر وی ؛ رف، ایس ڈبلیو؛ گلرٹ، آر ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ آر وڈسن، آر ای ؛ کلارک، بی سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ سیبا، دے ؛ کلنگل ہوفر، جی ؛ شروڈر، سی ؛ فلیسچر، آئی ؛ ین، اے ایس ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو (جون 4، 2010ء) [http://www.sciencedaily.com/releases/2010/06/100603140959.htm "مریخ وچ کمیاب سطح توں نکلی ہوئی چٹاناں مل گئاں"]۔ سائنس (Sciencedaily.com) 329 (5990): 421–424۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Sci.۔.329.۔421M 2010Sci۔۔۔329۔۔421M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1189667 10۔1126/science۔1189667]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20522738 20522738]۔</ref><ref>موریس، رچرڈ وی ؛ رف، اسٹیون ڈبلیو؛ گلرٹ، رالف؛ منگ، ڈگلس ڈبلیو؛ آر وڈسن، ریمنڈ ای ؛ کلارک، بینٹن سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ سیبا، کرسٹن؛ و ہور (جون 3، 2010ء) " اسپرٹ جتھے گردنے مریخ اُتے کاربونیٹ توں لبریز سطح توں ابھری ہوئی چٹاناں دی شناخت دی"۔ سائنس 329 (5990): 421–424۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Sci.۔.329.۔421M 2010Sci۔۔۔329۔۔421M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1189667 10۔1126/science۔1189667]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20522738 20522738]۔</ref> آپرچونیٹی جتھے گرد نوں اک ایسی جگہ اُتے بھیجیا گیا جتھے وڈی مقدار وچ مدار توں کچا لوہا دیکھیا گیا سی۔ کچا لوہا اکثر پانی توں بنتا اے۔ جتھے گرد نے حقیقت وچ پرتی چٹاناں تے سنگ مرمر جاں نیل بیری جداں کچے لوہے دے پتھر دیکھے۔ دوسری جگہ اپنے سفر دے دوران وچ آپرچونیٹی نے اینڈیورنس شہابی گڑھے وچ واقع برنس چوٹی وچ موجود ہوائی ٹیلے دے طبقات دی تفتیش دی۔ اس دے آپریٹراں نے نتیجہ اخذ کیتا کہ سطح توں انہاں نکلے ہوئے ابھاراں دی رکھوالی تے جوڑ کر رکھنے نوں اتھلے زیر زمین پانی دے بہاؤ نے بنایا اے۔ اپنے مسلسل کم کرنے دے برس آپرچونیٹی ہن وی ثبوت بھیج رہیا اے کہ مریخ اُتے موجود ایہ جگہ ماضی وچ مائع پانی توں گیلی رہی ہوگی۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20040302a.html "آپرچونیٹی جتھے گرد نے میریڈیانی پلانم دے گیلے ہونے دے مضبوط شواہد حاصل کرلیے"]۔ اخذ کردہ جولائی 8، 2006ء۔</ref><ref>ہارووڈ، ولیم (جنوری 25، 2013ء)۔ [http://www.spaceflightnow.com/news/n1301/25opportunity/ "آپرچونیٹی جتھے گرد دے مریخ اُتے کم کر دے ہوئے دس برس"۔] اسپیس فلائٹ ناؤ ۔</ref> مریخی کھوجی جتھے گرد نے قدیمی پانی دے ماحول دے وی ثبوت حاصل کیتے نیں جو بوہت زیادہ تیزابی سن۔ حقیقت وچ آپرچونیٹی نے جو چیز زیادہ دریافت دی جاں ثبوت پائے نیں اوہ گندھک دے تیزاب دے نیں جو حیات دے لئی انتہائی اُتے آشوب کیمیا اے۔<ref>بینیزن، دے سی؛ لکلئیر، ڈی اے (2003ء) "جدید و قدیم شدید تیزابی نمک دے ذخائر:مریخی ماحول دی زمینی مماثلت؟"۔ Astrobiology 3 (3): 609–618۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AsBio.۔.3.۔609B 2003AsBio۔۔۔3۔۔609B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1089/153110703322610690 10۔1089/153110703322610690]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14678669 14678669]۔</ref><ref>بینیزن، دے ؛ بووین، B (2006ء) "تیزابی نمک دی جھیل دے نظام نے مریخ دے ماضی دے ماحول دے بارے وچ تے حیات دی تلاش دے بارے وچ اشارے دتے نیں "۔ ایکارس 183 (1): 225–229۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar.۔183.۔225B 2006Icar۔۔183۔۔225B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2006.02.018 10۔1016/j۔icarus۔2006۔02۔018]۔</ref> 17 مارچ 2013ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ آپرچونیٹی نے مٹی دے ذخائر پائے نیں جو عام طور اُتے گیلے ماحول وچ بنتے نیں تے جو معتدل تیزابیت دے قریب نیں ۔ ایہ تلاش مزید ثبوت قدیمی گیلے ماحول دے بارے وچ دیتی اے جو ممکنہ طور اُتے حیات دے لئی ساز گار ہوگی۔ === مریخی پڑتال گر جتھے گرد === [[فائل:Springs in Vernal Crater.jpg|دائیں|thumb|ورنل شہابی گڑھے میں موجود ہائی رائز سے دیکھے جانے والے چشمے۔ ماضی کی حیات کے ثبوت کو تلاش کرنے کے لیے یہ چشموں والی جگہیں کافی اچھی ہیں کیونکہ گرم چشمے حیات کی شکل کے ثبوت لمبے عرصے تک محفوظ رکھ سکتے ہیں۔ محل وقوع اوکسیا پالس چو گوشہ ہے۔]] مریخی پڑتال گر جتھے گرد ہائی رائز آلے نے کئی تصویراں اتاراں جو اس بات دا عتیہ دیندے نیں کہ مریخ دے ماضی وچ پانی توں متعلق کافی شواہد موجود نیں ۔ اک اہم دریافت نے قدیمی گرم چشماں دا ثبوت پایا۔ اگر اس وچ خرد حیاتیات نے اپنا مسکن بنایا ہویا ہوۓگآ تو اس وچ حیاتیاتی نقش پا ضرور موجود ہون گے۔<ref>اوسٹرلو، ایم ایم؛ ہیملٹن، وی ای؛ بینڈ فیلڈ، جے ایل؛ گلوچ، ٹی ڈی؛ بالڈریج، اے ایم ؛ کرسچنسن، پی آر؛ ٹومابینی، ایل ایل؛ اینڈرسن، ایف ایس (2008ء) "مریخ دے جنوبی اُچے میداناں وچ کلورائڈ اُتے مشتمل مادّے"۔ سائنس 319 (5870): 1651–1654۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008Sci.۔.319.1651O 2008Sci۔۔۔319۔1651O]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1150690 10۔1126/science۔1150690]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18356522 18356522]۔</ref> 2010ء وچ اک تحقیق شایع ہوئی جس نے قوی ثبوت جاری رہنے والے رسوب ساز عمل دے ویلس مرینیر دے قریب دے علاقاں وچ فراہم کیتے۔ اوتھے اُتے موجود معدنیات دی اقسام پانی توں نسبت رکھتی نیں ۔ مزید براں چھوٹی شاخ دار نہراں دی زیادہ تعداد کافی وڈے پیمانے اُتے ہونے والے رسوبی عمل دا عتیہ دیتی اے۔ مریخ پرکئی جگہاں اُتے پائی جانے والی چٹاناں اکثر بطور پرتاں دے پائی جاتی نیں جن نوں پرت مطبق طبقہ کہندے نیں ۔<ref>گروٹزنگر، جے ؛ ملی کن، آر، ایڈیشن۔ (2012ء) "مریخ دے رسوب دی ارضیات"۔ ایس ای پی ایم ۔</ref> پرتاں کئی طریقاں توں بنتی نیں جس وچ آتش فشاناں، ہواؤں تے پانی دے ذرائع شامل نیں ۔<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/?PSP_008437_1750 "ہائی رائز دے اعلیٰ معیار دے سائنسی تصاویری تجربات "] یونیورسٹی آف ایریزونا۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> مریخ اُتے ہلکے رنگ دی چٹاناں آبیدہ معدنیات جداں کہ گندھک دا نمک تے مٹی توں نسبت رکھتی نیں ۔<ref>[http://themis.asu.edu/features/nilosyrtis "ہدف بنایا گیا علاقہ: نیلو سرٹس؟ مریخی مہم مشن ٹی ایچ ای ایم آئی ایس"۔] Themis.asu.edu۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> [[فائل:Asimov Layers Close-up.JPG|thumb|ایسی موف شہابی گڑھے کے مغربی ڈھلوان پر موجود پرتیں۔ محل وقوع نواچس چو گوشہ ہے۔]] مدار گرد نے سائنس داناں نوں اس بات نوں تعین کرنے وچ مدد دی کہ مریخ دی سطح موٹی ہموار غلاف توں ڈھکی ہوئی اے جس نوں برف تے گرد دا آمیزہ سمجھیا جاندا اے۔<ref>میلن، ایم ٹی ؛ جیکوسکی، بی ایم ؛ پستاکو، ایس ای (1997ء) [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/97JE01346/ "مریخ اُتے استوائی سطحی برف دی استقامت"۔] جے جیوفز۔ ریز۔ (onlinelibrary.wiley.com)۔ 102(E8): 19357–19369۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JGR.۔.10219357M 1997JGR ۔۔10219357M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/97JE01346 10۔1029/97JE01346]۔</ref><ref>آرف اسٹورم، جان ڈی (2012ء) [http://www.lpi.usra.edu/meetings/climatology2012/pdf/8001.pdf "مریخ اُتے استوائی برف دی چادراں دا مفروضاتی نمونہ"] جے "(پی ڈی ایف)۔ ارضیاتی سیاراں دا مماثل موسمیات۔ قمری و سیاروی انسٹی ٹیوٹ۔</ref> اتھلی زیر زمین دے نیچے برف دے غلاف نوں اکثر و بیشتر تبدیل ہونے والے موسم دی وجہ سمجھیا جاندا اے۔ مریخ دے مدار تے جھکاؤ وچ تبدیلی پانی دی برف دی تقسیم اُتے قطبی علاقاں توں لے کر نیچے ٹیکساس جتنے عرض البلد تک زبردست طریقے توں اثر انداز ہوسکتی اے۔ کچھ مخصوص ماحولیاتی تبدیلیاں دے دوران وچ پانی دے بخارات قطبی برف نوں چھڈ دیندے نیں تے کرۂ فضائی وچ داخل ہوجاندے نیں۔ پانی زمین اُتے کم عرض البلد پراس وقت واپس چلا جاندا اے جدوں برف دے ذخائر دھول دے نال نرمی توں ملتے نیں ۔ مریخ دا کرۂ فضائی باریک ذرّات دی کافی مقدار رکھتا اے۔ جدوں پانی دے بخارات ذرّات اُتے تکثیف ہُندے نیں تو اوہ پانی دے اضافی وزن توں نیچے گر جاندے نیں ۔ جدوں غلاف دے اوپری تہ اُتے موجود برف واپس کرۂ فضائی وچ جاتی اے، تو اوہ اپنے پیچھے دھول نوں چھڈ دیتی اے جو بقیہ برف دے لئی حاجز دا کم دیتی اے۔ [[2008ء]] وچ مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے اتھلے [[ریڈار]] توں دی جانے والی تحقیق نے قوی ثبوت گوشہ دار دھول تہ بند دے بارے وچ ہیلس پلانیشیا وچ دتے تے وسطی شمالی نصف عرض البلد وچ برفیلے تودے نیں جو چٹان دی پتلی تہ توں ڈھکے ہوئے نیں ۔ اس دے ریڈار نے انہاں گوشہ دار دھول تہ بنداں دے اُتے تے نیچے توں انعکاس دا کافی قوی سراغ لایا، مطلب ایہ کہ خالص پانی دی برف نے زیادہ تر حصّے نوں بنایا اے۔ گوشہ دار دھول تہ بنداں وچ پانی دی برف دی دریافت ظاہر کردتی اے کہ پانی نچلے عرض البلد دی سطح اُتے وی پایا جاندا اے۔ [[ستمبر]] [[2009ء]] وچ شایع ہونے والی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ اُتے موجود کچھ نویں شہابی گڑھے خالص پانی دی برف نوں دکھاندے نیں۔<ref>برنی، شینی برگر؛ ڈنڈاس، کولن ایم ؛ کینیڈی، میگن آر ؛ میلن، مائیکل ٹی ؛ مک ایون، الفریڈ ایس ؛ کل، سیلبی سی ؛ ڈابر، انگرڈ جے ؛ شینی، ڈیوڈ ای ؛ سیلوس، کیمبرلی ڈی ؛ مرچی، اسکاٹ ایل ؛ کینٹر، بروس اے ؛ آر وڈسن، ریمنڈ ای ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس ؛ روفر، اینڈریس؛ تھامس، نیکولس؛ ہریسن، تانیہ این ؛ پوشی اولوا، للیا وی ؛ سیلوس، فرینک پی (2009ء) "نویں تصادماں توں بنے شہابی گڑھاں وچ وسطی عرض البلد وچ موجود سطحی برف دی تقسیم"۔ سائنس 325(5948): 1674–1676۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci.۔.325.1674B 2009Sci۔۔۔325۔1674B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1175307 10۔1126/science۔1175307]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19779195 19779195]۔</ref> کچھ وقت دے بعد برف غائب ہوجاتی اے تے بخارات بن کر کرۂ فضائی وچ چلی جاتی اے۔ برف صرف چند فٹ گہری اے۔ برف دی تصدیق مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے ہوئے بھنچے ہوئے تصویری طیف پیما (کرزم) توں ہوئی سی۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/090924-mars-crater-ice.html "مریخی شہابی گڑھاں وچ موجود پانی دی برف ہوئی بے نقاب"۔] SPACE.com اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> === کیوریوسٹی جتھے گرد === [[فائل:PIA16156-Mars Curiosity Rover-Water-AncientStreambed.jpg|thumb|بائیں|ہوتاہ سطحی چٹان – ایک قدیمی بہاؤ کا فرش جس کو کیوریوسٹی جہاں گرد کی ٹیم نے دریافت کیا (14 ستمبر 2012ء) (قریب سے سہ جہتی نسخہ)]] [[فائل:PIA16189 fig1-Curiosity Rover-Rock Outcrops-Mars and Earth.jpg|thumb|مریخ پر سطحی چٹان – میدانی سیلابی بہاؤ کی گاد کا ڈھیر – جو اس بات کی طرف اشارہ کرتا ہے کہ پانی بہاؤ کے ساتھ شدت سے بہتا ہوگا۔]] اپنے جاری رہنے والے منصوباں دے دوران وچ ناسا دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ اُتے واضح دریائی عمل توں بننے والی گاد نوں دریافت کیتا۔ اس قسم دے سطح توں اُتے دے ابھاراں وچ موجود گول پتھراں دے خصائص سابقہ زبردست دریائی بہاؤ دے بارے وچ بتاندے نیں ایہ بہاؤ ٹخنے تے کمر دی اونچائی دے درمیان وچ گہرے سن۔ ایہ چٹاناں الوویل فین نظام دے نیچے شہابی گڑھے توں اترتے ہوئے پائی گئی نیں جن نوں پہلے مدار توں شناخت کیتا گیا سی۔ 2012ء وچ [[اکتوبر]] دے مہینے وچ کیوریوسٹی نے مریخی مٹی دا پہلا ایکس رے انکسار تجزیہ کیتا۔ نتیجے توں کئی معدنیات بشمول فلسپار، پائیروکسین تے زبرجد دی موجودگی دا معلوم ہویا تے ایہ پتا لگیا کہ نمونے دی مریخی مٹی اسی طرح دی سی جداں کہ موسمی اثر توں بننے والی ہوائی آتش فشاں دی سنگ سیاہ دی مٹی۔ جس نمونے دا استعمال کیتا گیا سی اوہ سیاروی دھول دے طوفان توں تقسیم ہوئی تے مقامی باریک دھول سی۔ ہن تک کیوریوسٹی نے جن مادّوں دا تجزیہ کیتا اے انہاں دے نتیجے گیل شہابی گڑھے دے ذخیرے دے ابتدائی تصور توں اساں آہنگ نیں جس وچ انہاں نوں گیلی توں خشک ماحول دے دوران وچ درج کیتا گیا سی۔<ref>براؤن، ڈیوائینی (اکتوبر 30، 2012ء)۔ [http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/oct/HQ_12-383_Curiosity_CheMin.html "ناسا جتھے گرد دی مٹی اُتے پہلی تحقیق نے مریخی معدنیات دے نقش پا نوں تلاش کرنے وچ مدد دی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603091908/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/oct/HQ_12-383_Curiosity_CheMin.html |date=2016-06-03 }}۔ ناسا۔</ref> [[دسمبر]] [[2012ء]] وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ کیوریوسٹی نے اپنا پہلا مفصل مٹی دا تجزیہ کیتا اے جس وچ پانی دے سالمات، [[گندھک]] تے [[کلورین]] دی موجودگی مریخی مٹی وچ ملی اے۔<ref>براؤن، ڈیوائینی ؛ ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل (دسمبر 3، 2012ء)۔ [http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 "ناساکے مریخی جتھے گرد نے پہلی مرتبہ پوری طرح مریخی مٹی دے نموناں دا تجزیہ کیتا "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823211438/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |date=2016-08-23 }} ناسا۔</ref><ref>چانگ، کین (دسمبر 3، 2012ء)۔ [http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed "مریخی جتھے گرد دی دریافت منکشف"۔] نیو یارک ٹائمز۔</ref> مارچ 2013ء وچ ناسا نے آبیدہ معدنیات جداں کہ آبیدہ [[کیلشیئم]] دے ثبوت دی اطلاع کافی چٹانی نموناں وچ دی جس وچ ٹنٹینا چٹان تے سٹون انلئیر چٹان دے ٹوٹے ہوئے ٹکڑے جدونکہ جداں کہ وینس تے نوڈلیس دی دوسری چٹاناں جداں کہ نور چٹان تے ورنیکی چٹان وی شامل تھاں۔<ref>ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈیوائینی (مارچ 18، 2013ء)۔ [http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1446 "کیوریوسٹی مریخی جتھے گرد نے پانی دی موجودگی دے واقعات دیکھے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219002610/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1446 |date=2016-12-19 }}۔ ناسا۔</ref><ref>رینکن، پال (مارچ 19، 2013ء)۔ [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21340279 "کیوریوسٹی نے چٹاناں نوں توڑ کر حیرت انگیز سفید اندرون نوں منکشف کیتا"۔] بی بی سی</ref><ref>اسٹاف (مارچ 20، 2013ء) [http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover "سرخ سیارے نے سفید چٹان حوالے دی تے سائنس دان انگشت بدنداں رہ گئے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover |date=2013-03-23 }}۔ ایم ایس این۔</ref> جتھے گرد دے ڈین آلے نوں استعمال کر دے ہوئے تجزیہ توں 2 فٹ نیچے تک دی گہرائی وچ زیر زمین سطح دے نیچے موجود پانی دے ثبوت جس وچ پانی دی مقدار 4 فیصد تک دی سی، جتھے گرد دے براڈبری اترنے دی جگہ توں گلینلج میدان وچ واقع یلونائف ساحل دے علاقے وچ واپس جاندے ہوئے ملے نیں ۔ [[26 ستمبر]] 2013ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے مطلع کیتا کہ مریخ دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے کثیر کیمیائی طور اُتے بندھے ہوئے پانی (1.5 توں 3 فیصد تک) دا سراغ گیل شہابی گڑھے وچ واقع ایولس پالس دے راکنیسٹ علاقے توں حاصل کردہ مٹی دے نموناں وچ لایا اے۔<ref>لیبرمین، جوش (ستمبر 26، 2013ء)۔ [http://www.isciencetimes.com/articles/6131/20130926/mars-water-soil-nasa-curiosity-rover-martian.htm " مریخی پانی مل گیا:کیوریوسٹی جتھے گردنے مریخی مٹی وچ موجود آسانی توں قابل رسائی وافر مقدار نوں ظاہر کیتا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623005252/http://www.isciencetimes.com/articles/6131/20130926/mars-water-soil-nasa-curiosity-rover-martian.htm |date=2017-06-23 }} آئی سائنس ٹائمز۔</ref><ref>لیشن، ایل اے ؛ و ہور (ستمبر 27، 2013ء) [http://www.sciencemag.org/content/341/6153/1238937 " کیوریوسٹی جتھے گرد توں کیتے گئے مریخی سفوف دے طیران پزیر، اساں جا تے نامیاتی تجزیات "۔] سائنس 341 (6153): 1238937۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1238937 10۔1126/science۔1238937]۔</ref><ref>گروٹزنگر، جان (ستمبر 26، 2013ء) [http://www.sciencemag.org/content/341/6153/1475.full "خصوصی مسئلہ دا تعارف:مریخی جتھے گرد کیوریوسٹی توں کیتے گئے سطح دے مادّے دا تجزیہ"۔] سائنس 341 (6153): 1475۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Sci.۔.341.1475G 2013Sci۔۔۔341۔1475G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1244258 10۔1126/science۔1244258]۔</ref><ref>نیل -جونز، نینسی؛ زبرٹسکی، الزبتھ؛ ویبسٹر، گاں؛ مارشلے، میری (ستمبر 26، 2013ء)۔ [http://www.nasa.gov/content/goddard/curiositys-sam-instrument-finds-water-and-more-in-surface-sample/ "کیوریوسٹی دے ایس اے ایم آلے نے سطحی مٹی دے نمونے وچ پانی و ہور چیزاں نوں پایا"۔] ناسا۔</ref><ref>ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈیوائینی (ستمبر 26، 2013ء)۔ [http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20130926.html " کیوریوسٹی دے اترنے دی جگہ اُتے متنوع قسم دی سائنس حاصل ہوئی"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502194152/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20130926.html |date=2019-05-02 }} ناسا۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (اکتوبر 1، 2013ء)۔[http://www.nytimes.com/2013/10/01/science/space/hitting-pay-dirt-on-mars.html "مریخ اُتے ٹکر توں حاصل ہونے والی مٹی نے ادائیگی کردتی"۔] نیو یارک ٹائمز۔</ref> مزید براں ناسا نے دو اہم مٹی دی اقسام نوں دیکھیا۔ اک باریک دانے دار مافک قسم دی جدونکہ دوسری مقامی وڈے دانے دی فیلسک قسم دی اے۔<ref>میسلن، پی -وائی؛ و ہور (ستمبر 26، 2013ء) [http://www.sciencemag.org/content/341/6153/1238670.abstract "کیم کیم توں مشاہدہ کیتے گئے مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ مٹی دا تنوع تے آبیدگی"۔] سائنس 341 (6153): 1238670۔doi:10۔1126/science۔1238670۔</ref> مافک قسم مریخی مٹی دی دوسری مٹی تے مریخی دھول جیسی اے جوآبیدہ مٹی دے بے شکلی مرحلے توں تعلق رکھتی اے۔ پرکلورائٹ جس دی موجودگی حیات توں متعلق نامیاتی مادّوں دی موجودگی دا سراغ مشکل لگیا دیتی اے اس دا وی کیوریوسٹی جتھے گرد دے اترنے دی جگہ اُتے پایا گیا اے (تے اس نوں پہلے وی مزید فینکس خلائی گاڑی دے قطبی اترنے دی جگہ اُتے دیکھیا گیا اے) جس توں ایسا لگتا اے کہ ایہ "نمکیات سیاروی طور اُتے پھیلے ہوئے نیں "۔ ناسا نے ایہ وی اطلاع دی اے کہ جاک ایم چٹان جس دا سامنا کیوریوسٹی نے گلنیج ول جاندے ہوئے کیدا سی اک موگیرائٹ (سنگ سیاہ دی اک قسم) سی تے میدانی چٹاناں توں بوہت ملدا اے۔<ref>اسٹولپر، ای ایم ؛ بیکر، ایم بی ؛ نیو کومب، ایم ای ؛ شمڈت، ایم ای ؛ ٹریمین، اے ایچ ؛ کزن، اے ؛ ڈیار، ایم ڈی؛ فسک، ایم آر ؛ گلرٹ، آر ؛ کنگ، پی ایل ؛ لیشن، ایل ؛ موریس، ایس ؛ مک لینن، ایس ایم ؛ مینٹی، ایم ای ؛ پریٹ، جی؛ رولینڈ، ایس؛ سوٹر، وی؛ وائن، آر سی؛ ایم ایس ایل سائنس ٹیم (2013ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/341/6153/1239463 " جیک ایم دی پیٹرو کیمیا :اک مریخی موگیرائٹ"۔] سائنس (AAAS) 341(6153): 1239463۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1239463 10۔1126/science۔1239463]۔ اخذ کردہ ستمبر 28، 2013ء۔</ref> [[9 دسمبر]] [[2013ء]] وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ سیارہ مریخ وچ ماضی وچ تازہ پانی دی جھیل سی (جو خرد حیات دے لئی قابل رہائش ماحول رکھ سکدی سی)۔ ایہ ثبوت کیوریوسٹی جتھے گرد توں کیتے گئے گیل شہابی گڑھے وچ موجود ماؤنٹ شارپ دے قریب ایولس پالس دے میدان دی تحقیق توں حاصل ہوئے۔ [[16 دسمبر]] [[2014ء]] وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ اس نوں اک ایسا سراغ ملیا اے جس وچ سیارے مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود میتھین وچ غیر معمولی اضافہ تے فیر کمی ہوئی اے؛ مزید براں نامیاتی کیمیائی مادّوں دا سراغ وی کیوریوسٹی جتھے گرد توں چٹان وچ سوراخ کرنے توں حاصل ہونے والے سفوف وچ ملے نیں ۔ اس دے علاوہ ڈیوٹیریم دی ہائیڈروجن توں نسبت دی تحقیق وی ایہ بتاتی اے کہ مریخ دے گیل شہابی گڑھے وچ پانی دا زیادہ حصّہ قدیمی دور دے دوران وچ شہابی گڑھے وچ جھیل دی تہ بننے توں پہلے ای برباد ہو گیا، اس دے بعد پانی دی وڈی مقدار نے ضائع ہونا جاری رکھیا۔<ref>ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل ؛ براؤن، ڈیوائینی (دسمبر 16، 2014ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-432 "ناسا جتھے گرد نے مریخ اُتے عامل تے قدیم نامیاتی کیمیائی عناصر پائے"۔] ناسا۔ اخذ کردہ دسمبر 16 ،2014ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (دسمبر 16، 2014ء)۔ [http://www.nytimes.com/2014/12/17/science/a-new-clue-in-the-search-for-life-on-mars.html "اک عظیم لمحہ: جتھے گردنے ایسے سراغ پائے نیں جو حیات دے بارے وچ اشارے دیندے نیں "۔] نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ دسمبر 16، 2014ء۔</ref><ref>مہافی، پی آر ؛ و ہور (دسمبر 16، 2014ء) [http://www.sciencemag.org/content/early/2014/12/15/science.1260291 "مریخی ماحول: مریخ اُتے ہیس پیرین مٹی وچ موجود معدنیات اُتے ماحولیاتی ارتقا دے نقوش"۔] سائنس 347(6220): 412–414۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1260291 10۔1126/science۔1260291]۔ اخذ کردہ دسمبر 16، 2014ء۔</ref> [[13 اپریل]] 2015ء وچ نیچر نے نمی تے سطح دے درجہ حرارت دے بارے کیوریوسٹی توں حاصل کردہ اعداد و شمار دی روشنی وچ اک تجزیہ شایع کیتا، جس وچ مائع نمکین پانی دے سالماں دے ثبوت نوں رات وچ [[مریخ]] دے زیر زمین سطح دے اوپری 5 سینٹی میٹر وچ دسیا۔ پانی دی سرگرمی تے درجہ حرارت انہاں شرطاں توں کہاں کم رہیا اے جو چٹانی خرد حیاتیات دے نظام استحالہ دے لئی ضروری ہُندا اے۔<ref>مارٹن ٹورس، ایف جویر؛ زورزانو، ماریا پاز؛ویلنٹائن سیرانو، پٹریشیا؛ ہری، ایری ماٹی؛ جینزر، ماریا (اپریل 13، 2015ء)۔[http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo2412.html "مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ چلتے ہوئے مائع پانی تے پانی دی سرگرمی"۔] نیچر جیو سائنس 8: 357–361۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo2412 10۔1038/ngeo2412]۔ اخذ کردہ اپریل 14 ،2015ء۔</ref><ref>رینکن، پال (اپریل 13، 2015ء)۔[http://www.bbc.com/news/science-environment-32287609 "مریخ اُتے مائع پانی دے شواہد پائے گئے"۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ اپریل 15، 2015ء۔</ref> [[8 اکتوبر]] 2015ء نوں ناسا نے تصدیق دی کہ جھیلاں تے بہتی ہوئی تیاں گیل شہابی گڑھے وچ اج توں لگ بھگ 3 ارب 30 کروڑ توں لے کر 3 ارب 80 کروڑ برساں دے درمیان وچ وجود رکھتی تھاں تے انہاں نے ماؤنٹ شارپ دی نچلی تہاں نوں رسوبی گاد بھیج کر بنایا اے۔<ref>کیلون، وہائٹنی (اکتوبر 8، 2015ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4734 "ناسا دی کیوریوسٹی جتھے گرد ٹیم نے مریخ اُتے قدیمی جھیلاں دی تصدیق دی"۔] ناسا۔ اخذ کردہ اکتوبر 9، 2015ء۔</ref><ref>گروٹزنگر، جے پی؛ و ہور (اکتوبر 9، 2015ء) [http://www.sciencemag.org/content/350/6257/aac7575 " مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ موجود جھیل دی تحویل، کھدائی تے قدیم ماحول شناسی"۔] سائنس (journal) 350 (6257)۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.aac7575 10۔1126/science۔aac7575]۔ اخذ کردہ اکتوبر 9، 2015ء۔</ref> == مورتاں == === دریائی وادیاں تے مخرج نہراں === <gallery> File:Kasei Valles topolabled.JPG|شمالی کیسی ویلس کے قریب کے علاقے کیسی ویلس، بہرام ویلس، ودرا ویلس، مومی ویلس اور ماجا ویلس کے درمیان میں تعلق کو بتاتے ہیں۔ محل وقوع لونا پالس چو گوشہ ہے۔ File:Branched Channels from Viking.jpg|تھومیشیا چو گوشے میں شاخ دار نہریں File:Dissected Channels, as seen by Viking.jpg|مدار سے وائکنگ سے دیکھی گئی شاخ دار نہریں اس بات کا قوی ثبوت دیتی ہیں کہ مریخ کے ماضی میں بارش ہوتی تھی۔ محل و وقوع مارگراٹیفر سائی نس چو گوشہ ہے۔ File:Semeykin Crater Drainage.jpg|سیمیکن شہابی گڑھے میں پیچیدہ نالیوں کا نظام۔ محل وقوع اسیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔ File:Ius Channels.jpg|لوس گھاٹی کے کناروں کے قریب نہریں۔ ان کے نمونے اور تعداد پانی کے ماخذ کے بارے میں رسوبی عمل کے بارے میں اشارے دیتے ہیں۔ محل وقوع کوپریٹس چو گوشہ ہے۔ File:Ravi Vallis.jpg|راوی ویلس ممکنہ طور پر اس وقت بنی ہو گی جب تباہ کن سیلاب زمین سے نکلتے ہوں گے۔ محل وقوع مارگریٹیفر سائی نس چو گوشہ ہے۔ File:Viking Teardrop Islands.jpg|وائکنگ مدار گرد سے دیکھا جانے والا آنسو کی شکل کا جزیرہ جو ماجا ویلس سے آنے والے سیلابی پانی کی وجہ سے بنا ہے۔ محل وقوع اوکسیا پالس چو گوشہ ہے۔ File:Phoenix horizon view.jpg|مریخ کے شمالی قطب کے قریب چپٹے میدان کثیر الاضلاع نمونے دکھاتے ہوئے۔ File:Patternedground.JPG|مریخ کے 45 درجے شمال میں نمونے دار میدان۔ File:Rootless Cones.jpg|مریخ پر یہ حلقے شاید بھاپ سے پیدا ہونے والی پرت کی حرکت کی وجہ سے بنے ہوں گے۔ یہ بھاپ تب پیدا ہوئی ہوگی جب لاوا پانی کی برف سے متعامل ہوا ہوگا۔ </gallery> === نالیاں === <gallery> File:Crater wall inside Mariner Crater.JPG|مرینیر شہابی گڑھے کے اندر شہابی گڑھے کی دیوار میں نالیوں کی ایک بڑی جماعت File:Kaiser Gullies.JPG|کیسر شہابی گڑھے کی ایک دیوار میں نالیاں۔ نالیاں عام طور پر شہابی گڑھے کی ایک دیوار میں پائی جاتی ہیں۔ محل وقوع نواچس چو گوشہ ہے۔ File:ESP 020012gulliescropped.jpg|نیوٹن شہابی گڑھے کے قریب نالیاں۔ محل وقوع فیتھونٹس چو گوشہ ہے۔ File:Gullies near Newton Crater.jpg|نیوٹن شہابی گڑھے کے قریب نالیاں۔ File:Evidence for Recent Liquid Water on Mars - GPN-2000-001432.jpg|گورگونم کیوس کے قریب نالیاں۔ File:Evidence for Recent Liquid Water on Mars (9464668405).jpg|نواچس میدان کے قریب نالیاں۔ </gallery> === برفیلے تودے === <gallery> Image:Evidence of [[Glaciers]] in Fretted terrain.JPG|The arrow in the left picture points to a possible valley carved by a glacier. The image on the right shows the valley greatly enlarged in a Mars Global Surveyor image. File:Wide view of glacier showing image field.JPG|وادی کے نیچے حرکت کرتا ہوا برفانی تودہ جو بعد میں میدان میں پھیل گیا۔ محل وقوع اسلیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔ File:ESP 020319flowsclose-up.jpg|یہ برفیلے تودے کا بچا ہوا ثلجی ملبہ ہے۔ حجم کے لحاظ سے ڈبہ فٹ بال کے میدان کے حجم کے برابر ہے۔ محل وقوع ہیلس چو گوشہ ہے۔ File:Lobate feature with hiwish.JPG|ریڈار سے کی جانے والی تحقیق بتاتی ہے کہ برفیلے تودے زیادہ تر خالص پانی کی برف سے بنے ہیں۔ یہ دائیں جانب حرکت کر رہا ہے۔ محل وقوع اسلیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔ File:Tongue Glacier.JPG|زبان کی شکل کا برفیلا تودہ۔ محل وقوع ہیلس چو گوشہ ہے۔ </gallery> === سطح اُتے موجود برف === <gallery> File:Ice exposed by impact.jpg|سفید حصّہ پانی کی برف ہے جو ٹکر کے نتیجے میں نکل آئی ہے۔ محل وقوع سیبرینیہ چو گوشہ ہے۔ </gallery> === قدیمی جھیلاں === <gallery> Image:PIA19080-MarsRoverCuriosity-AncientGaleLake-Simulated-20141208.jpg| مریخ کے گیل شہابی گڑھے کو قدیمی جھیلوں نے بھر دیا ہو گا (نقل کردہ منظر) File:PIA17596-MarsCuriosityRover-AncientLake-20131209.jpg|گیل شہابی گڑھے میں واقع ایلوس پالس پر قدیمی جھیل - ممکنہ حجم (9 دسمبر 2013ء) </gallery> == ہور ویکھو == {{آغاز کالم|}} * [[مریخ دا کرۂ فضائی#پانی]] * [[مریخ دی آب و ہوا]] * [[مریخ دی آباد کاری]] * [[نظام شمسی دے چٹانی سیاریاں اُتے پانی]] * [[خلائی مخلوق|ماورائےارض حیات]] * [[ماورائے ارض مائع پانی]] {{قطع کالم|}} * [[مریخ اُتے برف دے تودے]] * [[مریخ اُتے زیر زمین پانی]] * [[جیزیرو شہابی گڑھا]] * [[مریخ اُتے جھیلاں]] * [[مریخ اُتے حیات]] {{قطع کالم|}} * [[مریخ تے مائیات]] * [[مریخ اُتے موجود چٹاناں دی لسٹ]] * [[گوشہ دار دھول تہ بند]] * [[خول نما مقامی جغرافیہ]] * [[عزوبی لینڈن موراوا]] * [[ویلس]] {{قطع کالم|}} * [[مریخ اُتے موجود چوگوشیاں دی لسٹ]] * [[مریخ اُتے سوتےآں توں نکلنے والا پانی]] * [[مریخی ایکسپرس تے سائنسی دریافتاں تے اہم واقعے]] * [[مریخی سیاروی مساحت کنندہ تے مریخ اُتے پانی دی برف دی دریافت]] * [[مریخی تفتیش کار جہاں گرد مہم توں حاصل ہونے والی سائنسی اطلاعات]] * [[پانی دے بخارات تے ماورائے ارض پانی دے بخارات]] {{اختتام کالم|}} == حوالے == {{حوالے|2}} == فہرست نگاری == * بوائیس، جوزف، ایم (2008ء)۔ اسمتھ سونیین دی مریخ دی کتاب ؛ کونیکی اینڈ کونیکی:اولڈ سیبروک، سی ٹی، آئی ایس بی این 978-1-58834-074-0 * کار، مائیکل، ایچ(1996ء)۔ مریخ اُتے پانی ؛ آکسفورڈ یونیورسٹی پریس: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-19-509938-9۔ * کار، مائیکل، ایچ (2006ء) مریخ دی سطح ؛ کیمبرج یونیورسٹی پریس: کیمبرج، یو دے، آئی ایس بی این 978-0-521-87201-0۔ * ہارٹمین، ولیم، دے (2003ء) مریخ دے مسافر دی رہنما: سرخ سیارے دی پرسرار زمین۔ ؛ ورک مین: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-7611-2606-6۔ * ہینلن، مائیکل(2004ء) حقیقی مریخ :اسپرٹ، آپرچونیٹی،مریخی ایکسپریس تے سرخ سیارے نوں کھوجنے دی جستجو ؛ کانسٹیبل: لندن، آئی ایس بی این 1-84119-637-1۔ * کارجیل، جیفری، ایس(2004ء) مریخ: اک گرم و مرطوب سیارہ۔ ؛ اسپرنگر پرایکسس : لندن، آئی ایس بی این 1-85233-568-8۔ * مورٹن، اولیور (2003ء) مریخ دی نقشہ سازی: سائنس، تخیل تے جتھے دی پیدائش؛ پیکاڈور: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-312-42261-X۔ * شیہان، ولیم(1996ء) سیارہ مریخ: مشاہدات و دریافتاں دی تریخ۔ ؛ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس: ٹکسن، اے زی، آئی ایس بی این 0-8165-1640-5۔ * وائکنگ جتھے گرد دی تصویر لینے والی ٹیم(1980ء)۔ وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے، سی آر۔ اسپٹزر،ایڈیشن۔؛ ناسا ایس پی-441: واشنگٹن ڈی سی == باہرلےجوڑ == * [http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2012/27sep_streambed/ ناسا - کیوریوسٹی جتھے گرد نے قدیمی جھیل دی تہاں دے شواہد پائے۔ ستمبر 2012ء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101214809/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2012/27sep_streambed/ |date=2019-11-01 }} * [http://marsoweb.nas.nasa.gov/HiRISE/hirise_images/ تصویراں - مریخ اُتے پانی دا نشان (ہائی رائز)] * [http://www.youtube.com/watch?v=HQKnDdB36zY ویڈیو (02:01) - مریخ اُتے مائع بہتا ہویا پانی دریافت ہویا - اگست 2011ء۔] * [http://www.youtube.com/watch?v=Jr1Xu2i-Uc0 ویڈیو (04:32) - شواہد: مریخ اُتے پانی شدید طریقے توں بہا - ستمبر 2012ء۔] * [https://www.youtube.com/watch?v=WH8kHncLZwM ویڈیو (03:56) - مریخ دے قدیم سمندر دی پیمائش - مارچ 2015ء۔] [[گٹھ:مریخ اُتے پانی]] [[گٹھ:خارج ارضی پانی]] [[گٹھ:مریخ]] olmi6jl32k91lx2m8f1eg7oquwekswk 0 76618 712674 712625 2026-10-20T15:36:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712674 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب}} '''علی اکبر معین فر''' ({{lang-fa|علی‌اکبر معین‌فر}}; 1928<ref>{{Cite web|url=http://live110.ir/post/bMtCNwgdYW/درگذشت_معین_فر؛_اولین_وزیر_نفت_ایران|title=درگذشت معین فر؛ اولین وزیر نفت ایران - پیام سرای زندہ 110|website=live110.ir|language=fa|access-date=2018-01-03}}</ref><ref name=tarikhirani>{{cite web|url=http://www.tarikhirani.ir/fa/news/All/bodyView/6148/index.html|title=تاریخ ایرانی - درگذشت معین‌فر؛ اولین وزیر نفت ایران|website=www.tarikhirani.ir|accessdate=3 جنوری 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221554/http://www.tarikhirani.ir/fa/news/All/bodyView/6148/index.html|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> – جنوری 2018) اک ایرانی [[سیاست دان]] تے [[ایران]] دے پہلے [[وزارت پٹرولیم (ایران)|وزیر پٹرولیم]] سن، اس عہدے تے مختصر عرصے (1979ء توں 1980ء) تک خدمات سر انجام دتیاں۔ بعد ازاں معین فر [[مجلس ایران|ایرانی پارلیمان]] دے رکن منتخب ہوئے تے 1980ء توں 1984ء تک رکن رہے۔ == ابتدائی زندگی تے تعلیم == معین فر دی پیدائش [[تہران]] وچ 14 جنوری 1928ء نوں ہوئی۔<ref name="Hossein" /> معروف صحافی [[مہدی معین فر]] انہاں دے بھائی نیں۔<ref name="Hossein">{{cite book|author=Hossein Shahidi|title=Journalism in Iran: From Mission to Profession|url=https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143|accessdate=6 اگست 2013|date=11 مئی 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-09391-5|page=143| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221619/https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> معین فر نے [[زلزلہ شناسی]] دی تعلیم [[جاپان]] توں حاصل کیتی۔<ref name=oka80>{{cite news|author=Takashi Oka|title=Japan agonizes over joining West against Iran, USSR|url=http://www.csmonitor.com/1980/0117/011736.html|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Christian Science Monitor|date=17 جنوری 1980|location=Tokyo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221628/https://www.csmonitor.com/1980/0117/011736.html|archivedate=2018-12-25}}</ref><ref>{{cite news|title=Iranian oil officials threatened with purge|url=https://news.google.com/newspapers?id=eAFlAAAAIBAJ&sjid=aIMNAAAAIBAJ&pg=2103,1093862&dq=hassan+nazih&hl=en|accessdate=15 فروری 2013|newspaper=Edmonton Journal|date=2 اکتوبر 1979}}</ref> وہ '''اسلامی انجینئرز ایسوسی ایشن''' دے بانی ارکان وچوں سن۔<ref>{{citation|newspaper=Shargh|number=2511|date=2 فروری 2016|title=مروری بر کارنامہ انجمن اسلامی مهندسین|language=Persian|author=Ali Ayoubi|url=http://sharghdaily.ir/News/85148/%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86|access-date=2019-03-21|archive-date=2016-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129023029/http://sharghdaily.ir/News/85148/%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86|dead-url=yes}}</ref> == ابتدائی دور == معینے فر نے [[محمد رضا شاہ پہلوی]] دے دور وچ '''منصوبہ بندی تے میزانیہ''' (بجٹ) وچ کم کیتا۔<ref name=Bakhash1982>{{cite book|author=Shaul Bakhash|title=The Politics of Oil and Revolution in Iran: A Staff Paper|url=https://books.google.com/books?id=ytIm_6x4b78C&pg=PA13|accessdate=14 فروری 2013|year=1982|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-1776-8|page=13| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221627/https://books.google.com/books?id=ytIm_6x4b78C&pg=PA13 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> ان دے [[تحریک آزادی ایران|تحریک آزادی برائے ایران]] نال رابطے سن، اس تحریک دی قیادت [[مہدی بازرگان]] کر رہے سن۔<ref name=Bakhash1982 /> البتہ، ایہ مستقل تعلق نہیں سی تے نا ہی معین فر نے خود نوں اس دا حصہ ظاہر کیتا۔<ref name=bahman>{{cite book|title=Parliamentary Politics in Revolutionary Iran: The Institutionalization of Factional Politics|year=1996|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville, FL|page=69|url=https://www.questia.com/read/94909658/parliamentary-politics-in-revolutionary-iran-the|author=Bahman Baktiari|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225221621/https://www.questia.com/read/94909658/parliamentary-politics-in-revolutionary-iran-the|archivedate=25 دسمبر 2018}}{{Subscription required|via=Questia}}</ref> == سیاسی دور == بعد از [[انقلاب ایران]]، معین فر شورای انقلاب اسلامی ایران دے رکن بن گئے۔<ref name=oka80 /><ref name=Amirsadeghi2012>{{cite book|author=Hossein Amirsadeghi|title=The Security of the Persian Gulf (RLE Iran A)|url=https://books.google.com/books?id=GAXytwKF4qYC&pg=PA264|accessdate=14 فروری 2013|date=23 اپریل 2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-61050-6|page=264| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221620/https://books.google.com/books?id=GAXytwKF4qYC&pg=PA264 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref><ref name=rubin80>{{cite book |last=Rubin |first=Barry |title=Paved with Good Intentions |year=1980 |publisher=Penguin Books |location=New York |page=283 |url=http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021121704/http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |archivedate=21 اکتوبر 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021121704/http://www.gloria-center.org/wp-content/uploads/2013/02/Paved-with-Good-Intentions-final.pdf |date=2013-10-21 }}</ref> انہاں نے شوری دے ترجمان دے طور تے وی کام کیتا۔<ref name=ldsun>{{cite news|title=Bani Sadr: US should admit Iran crimes|url=https://news.google.com/newspapers?id=YF8gAAAAIBAJ&sjid=kWUFAAAAIBAJ&pg=5022,4728624&dq=ali+akbar+moinfar+oil+minister&hl=en|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Lewiston Daily Sun|date=29 جنوری 1980}}</ref> انہاں نے مرکزی وزیر مہدی بازگان دی سربراہی وچ عبوری حکومت دی وزارت میزانیہ (بجٹ) تے منصوبہ بندی دا وزیر بنایا گيا۔<ref>{{cite news|title=Iran leader fires national oil firm head|url=https://news.google.com/newspapers?id=5UxSAAAAIBAJ&sjid=b3wDAAAAIBAJ&pg=6815,3494337&dq=hasan+nazih&hl=en|accessdate=8 اگست 2013|newspaper=St. Petersburg Times|date=29 ستمبر 1979|agency=AP|location=London}}</ref> === وزارت پٹرولیم === ستمبر 1979ء وچ معین فر نوں ایران دا پہلا وزیر پٹرولیم بنایا گیا،<ref name=Shahidi>{{cite book|author=Hossein Shahidi|title=Journalism in Iran: From Mission to Profession|url=https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143|accessdate=14 فروری 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-09391-5|page=143| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106085527/https://books.google.com/books?id=MLLywtI-_n0C&pg=PA143 | archivedate = 6 جنوری 2019}}</ref><ref name=fou>{{cite web|last=Hosseini|first=Mir M.|title=5 فروری 1979 A.D.: Bazargan Becomes Prime Minister|url=http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=238|work=Fouman|accessdate=26 جولائی 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221551/http://www.fouman.com/Y/Get_Iranian_History_Today.php?artid=238|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> اس عہدے پر وہ 1980ء تک راے۔<ref name=Bakhash1982 /><ref>{{cite news|title=Oil chief replaced|url=https://news.google.com/newspapers?id=Y8FAAAAAIBAJ&sjid=46UMAAAAIBAJ&pg=4994,6057685&dq=ali+akbar+moinfar+oil+minister&hl=en|accessdate=14 فروری 2013|newspaper=The Glasgow Herald|date=29 ستمبر 1979|location=Tehran}}</ref> === پارلیمانی سال === 1984ء تک معین فر پارلیمانی رکن دے طور پر خدمات سر انجام دیندے رہے۔ 1983ء وچ اس پارلیمان دے دس ارکان نوں کڈ دتا گیا سی۔<ref>{{cite web|title="Put That Gun In Your Pocket!" The 10 Most Embarrassing Moments in Iran's Parliament|url=http://iranwire.com/en/projects/2148|work=Iran Wire|accessdate=27 اگست 2013|author=Reza Haghighat Nejad|date=19 اگست 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221608/https://iranwire.com/en/projects/2148|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> 1996ء دے انتخابات وچ حصہ لینے دی کوشش کیتی، لیکن [[شوریٰ نگہبان]] نے انہاں نوں رد کر دتا۔<ref>{{cite journal|title=Human Rights and Parliamentary Elections in the Islamic Republic of Iran|journal=Human Rights Watch|date=مارچ 1996|volume=8|issue=1|url=https://www.hrw.org/reports/1996/Iran.htm|accessdate=27 اگست 2013| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225221629/https://www.hrw.org/reports/1996/Iran.htm | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> == ہجرت == اس دے بعد معین فر نے ایران چھڈ دتا۔<ref name=twquarterly>{{cite journal|author1=Annabelle Sreberny-Mohammadi|author2=Ali Mohammadi|title=Post-Revolutionary Iranian Exiles: A Study in Impotence|journal=Third World Quarterly|date=جنوری 1987|volume=9|issue=1|pages=108–129|jstor=3991849|doi=10.1080/01436598708419964}}</ref> اوہ '''یورپی ایسوسی ایشن برائے زلزلہ انجینئری''' دے ایک اعزازی رکن سن۔<ref>{{cite web|title=Letter to Giorgio Napolitano|url=http://www.sgeb.ch/erkundungsmissionen/EAEE_LAquila_Declaration.pdf|work=The European Association for Earthquake Engineering|accessdate=14 فروری 2013|date=14 نومبر 2012|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034956/http://www.sgeb.ch/erkundungsmissionen/EAEE_LAquila_Declaration.pdf|dead-url=yes}}</ref> == موت== معین فر نے 2 جنوری 2018ء نوں تہران وچ وفات پائی، 12 دن بعد انہاں دی 90ویں سالگرہ سی۔<ref name=tarikhirani /><ref>{{cite web|url=http://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/577732-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA|title=Iran's First Petroleum Minister Ali Akbar Moinfar Dies at 90|publisher=Ilna|accessdate=2 جنوری 2018|date=2 جنوری 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225221617/https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/577732-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D9%81%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلےجوڑ == {{commonscat-inline}} [[گٹھ:1928 دے جم]] [[گٹھ:2018 دیاں موتاں]] [[گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:وزرائے ایران]] [[گٹھ:1439ھ دیاں موتاں]] 3ft46wzgyg2axr54qwhinu9u8u1yccd 0 79009 712678 692493 2026-10-20T17:43:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712678 wikitext text/x-wiki '''قنطورس الف''' یا NGC 5128 [[مجمع النجوم]] قنطورس د‏‏ی اک ممتاز [[کہکشاں]] ا‏‏ے۔ اسنو‏ں [[1826ء]] وچ [[اسکٹ لینڈ]] دے فلکیات دان [[جیمز ڈنلوپ]] نے [[آسٹریلیا]] د‏‏ی ریاست [[نیو ساؤتھ ویلز]] وچ واقع پرامٹا وچ اپنے گھر تو‏ں دریافت کیتا۔ ادب وچ کہکشاں دے بنیادی خصائص دے بارے وچ خاصی بحث موجود اے جداں کہ اوہدی ہبل د‏‏ی قسم ( عدسی کہکشاں یا دیوہیکل [[بیضوی کہکشاں]]) تے فاصلہ (1 تا 1.6 کروڑ نوری برس)۔<ref>J. L. Tonry; A. Dressler; J. P. Blakeslee; E. A. Ajhar et al. (2001). "The SBF Survey of Galaxy Distances. IV. SBF Magnitudes, Colors, and Distances". Astrophysical Journal 546 (2): 681–693. arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0011223 astro-ph/0011223]. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...546..681T 2001ApJ...546..681T]. doi:[https://dx.doi.org/10.1086/318301 10.1086/318301].</ref><ref>"[http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=NGC+5128 Distance Results for NGC 5128]". NASA/IPAC Extragalactic Database. Retrieved 2010-04-26.</ref><ref>Ferrarese Laura; Mould Jeremy R.; Stetson Peter B.; Tonry John L. et al. (2007). "The Discovery of Cepheids and a Distance to NGC 5128". The Astrophysical Journal 654: 186. arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0605707 astro-ph/0605707]. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJ...546..681T 2007ApJ...654..186F]. doi:[https://dx.doi.org/10.1086/318301 10.1086/506612].</ref><ref>Majaess, D. (2010). "The Cepheids of Centaurus A (NGC 5128) and Implications for H0". Acta Astronomica 60: 121. arXiv:[https://arxiv.org/abs/1006.2458 1006.2458]. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010AcA....60..121M 2010AcA....60..121] M</ref><ref>Harris, Gretchen L. H.; Rejkuba, Marina; Harris, William E. (2010). "The Distance to NGC 5128 (Centaurus A)". Publications of the Astronomical Society of Australia 27 (4): 457–462. arXiv:[https://arxiv.org/abs/0911.3180 0911.3180]. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010PASA...27..457H 2010PASA...27..457H]. doi:[https://dx.doi.org/10.1071/AS09061 10.1071/AS09061]</ref> زمین تو‏ں قریب ترین [[ریڈیائی کہکشاؤں]] وچو‏ں اک کہکشاں NGC 5128 اے، لہٰذا اس دا [[متحرک کہکشانی مرکزہ]] اچھی طرح تو‏ں پیشہ وار فلکیات داناں دے زیر تحقیق رہیا ا‏‏ے۔<ref name="astro-ph/9811051">F. P. Israel (1998). "Centaurus A – NGC 5128". Astronomy and Astrophysics Review 8 (4): 237–278. arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/9811051 astro-ph/9811051]. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998A&ARv...8..237I 1998A&ARv...8..237I]. doi:[https://dx.doi.org/10.1007/s001590050011 10.1007/s001590050011]</ref> ایہ کہکشاں آسمان دا پنجواں وڈا روشن جسم اے،<ref name="astro-ph/9811051" /> ایويں ایہ شوقیہ فلکیات داناں دے لئی مثالی ہدف بندا اے، <ref>D. J. Eicher (1988). The Universe from Your Backyard. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-36299-7.</ref> ہرچند کہ ایہ کہکشاں شمالی عرض بلد تے [[جنوبی نصف کرہ]] ہی تو‏ں دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ کہکشاں دے مرکز وچ اک [[فوق ضخیم بلیک ہول]] موجود اے جس د‏‏ی کمیت 5 کروڑ 50 لکھ سورجاں د‏‏ی کمیت دے برابر اے، <ref>"[http://www.nasa.gov/topics/universe/features/radio-particle-jets.html Radio Telescopes Capture Best-Ever Snapshot of Black Hole Jets]". NASA. Retrieved 2012-10-02.</ref> ایہ اضافی دھاراں خارج کردا اے جو [[ایکس ریز]] تے ریڈیائی طول موج د‏‏ی ریڈی ایشن نو‏‏ں نکالنے د‏‏ی ذمہ دار ہُندیاں نيں۔ ریڈیائی دھاراں دا وکھ تو‏ں اک دہائی تو‏ں مشاہدہ کردے ہوئے، ماہرین فلکیات نے اس گل دا تعین ک‏ر ليا کہ دھاراں دا اندرونی حصّہ [[روشنی د‏‏ی رفتار]] د‏‏ی ادھی رفتار تو‏ں حرکت کر رہیا ا‏‏ے۔ ایکس ریز ہور دور جا ک‏ے اس وقت بندیاں نيں جدو‏ں دھار دا ٹکراؤ آس پاس دی گیس تو‏ں ہُندا اے جس دے نتیجے وچ بلند توانائی والے ذرّات پیدا ہُندے نيں۔ قنطورس الف د‏‏ی ریڈیائی دھاراں لگ بھگ دس لکھ [[نوری سال|نوری برس]] اُتے محیط نيں۔<ref>"[http://apod.nasa.gov/apod/ap110413.html Astronomy Picture of the Day – Centaurus Radio Jets Rising]". NASA. 2011-04-13. Retrieved 2011-04-16.</ref> دوسرے پھٹدے ہوئے ستارےآں والی کہکشاواں د‏‏ی طرح، ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ٹکراؤ ہی اصل وچ ستارےآں د‏‏ی شدید تخلیق دے ذمہ دار نيں۔ نمونے دسدے نيں کہ قنطورس الف اک وڈی بیضوی کہکشاں اے جو چھوٹی [[مرغولہ نما کہکشاں]] تو‏ں ٹکرا ک‏ے ضم ہو رہی ا‏‏ے۔<ref>Quillen, A. C.; Brookes, M. H.; Keene, J.; Stern, D.; Lawrence, C. R.; Werner, M. W. (2006). "Spitzer Observations of the Dusty Warped Disk of Centaurus A". The Astrophysical Journal 645 (2): 1092. doi:[https://dx.doi.org/10.1086/504418 10.1086/504418]</ref> == شکلیات  == قنطورس الف نو‏‏ں مخصوص شکلیات تو‏ں بیان کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ زمین تو‏ں دکھادی دیندے ہوئے کہکشاں اک عدسی یا بیضوی کہکشاں لگتی اے تے ایسا لگدا اے جداں اس وچ دھول تو‏ں منڈھا ہويا کوئی کوچہ ہوئے۔<ref>A. Sandage; J. Bedke (1994). Carnegie Atlas of Galaxies. Washington, D.C.: Carnegie Institution of Washington. ISBN 0-87279-667-1.</ref> اس کہکشاں د‏‏ی اس خاص صفت نو‏‏ں [[1847ء]] وچ [[جان ہرشل]] نے شناخت کیتا تے کہکشاں نو‏‏ں [[ہالٹن آرپ]] دے منفرد کہکشاواں دے نقشے (شائع شدہ 1966ء) وچ اک ایسی کہکشاں دے طور اُتے پیش کیتا گیا جو ہن تک ایسی مضطرب کہکشاں د‏‏ی سب تو‏ں بہترین مثال اے جو دھول جذب کر رہ‏ی ا‏‏ے۔<ref>H. Arp (1966). "Atlas of Peculiar Galaxies". Astrophysical Journal Supplement 14: 1–20. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1966ApJS...14....1A 1966ApJS...14....1A]. doi:[https://dx.doi.org/10.1086/190147 10.1086/190147]</ref> کہکشاں د‏‏ی عجیب شکل نو‏‏ں عام طور اُتے دو چھوٹی کہکشاواں دے انضمام دے نتیجے وچ جانیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>W. Baade; R. Minkowski (1954). "On the Identification of Radio Sources". Astrophysical Journal 119: 215–231. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1954ApJ...119..215B 1954ApJ...119..215B]. doi:[https://dx.doi.org/10.1086/145813 10.1086/145813].</ref> اس کہکشاں دا گومڑ زیادہ تر ارتقائی سرخ ستارےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دھولی قرص وچ بہرحال حالیہ ستارےآں دے زچہ خانے نو‏‏ں دیکھیا جا سکدا اے ؛ لگ بھگ اس قرص وچ 100 ستارے بننے د‏‏ی جگہاں نو‏‏ں شناخت کیتا جا چکيا ا‏‏ے۔<ref>P. W. Hodge; R. C. Kennicutt Jr. (1982). "An atlas of H II regions in 125 galaxies". Astrophysical Journal 88: 296–328. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AJ.....88..296H 1983AJ.....88..296H]. doi:[https://dx.doi.org/10.1086/113318 10.1086/113318]</ref> == نوتارا  == اک [[سپرنووا|نوتارے]] دا سراغ قنطورس الف وچ لگایا گیا۔<ref>"[http://nedwww.ipac.caltech.edu/ NASA/IPAC Extragalactic Database]". Results for extended name search on Centaurus A. Retrieved 2007-03-07.</ref> نوتارا جس دا ناں SN 1986G اے اسنو‏ں تاریک دھولی کوچہ وچ آر ایونس نے1986ء وچ دریافت کیتا سی ۔<ref>R. Evans; R. H. McNaught; C. Humphries (1986). "Supernova 1986G in NGC 5128". IAU Circular 4208: 1. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1986IAUC.4208....1E 1986IAUC.4208....1E]</ref> بعد وچ اوہدی شناخت نوتارے د‏‏ی قسم Ia تو‏ں کيتی گئی۔<ref>M. M. Phillips; A. C. Phillips; S. R. Heathcote; V. M. Blanco et al. (1987). "The type 1a supernova 1986G in NGC 5128 – Optical photometry and spectra". Publications of the Astronomical Society of the Pacific 99: 592–605. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1987PASP...99..592P 1987PASP...99..592P]. doi:[https://dx.doi.org/10.1086/132020 10.1086/132020]</ref> ایہ اس وقت بندا اے جدو‏ں [[سفید بونا|سفید بونے]] د‏‏ی کمیت اِنّی ودھ جاندی اے کہ اس دے مرکز وچ [[کاربن]] وچ [[نیوکلیئر قیوژن]] شروع ہوتاہے تے ایہ بے قابو نیوکلیائی عمل د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں چھونے لگدا اے، ایہ تب ہُندا اے جدو‏ں اک [[سفید بونا]] ثنائی نظام نئيں دوسرے ستارے د‏‏ی گیس نو‏‏ں چراندا ا‏‏ے۔ SN 1986G دا استعمال ایہ دسدے کیتا لئی کیتا جاندا رہیا اے کہ نوتارے د‏‏ی قسم Ia دے تمام طیف اک جداں نئيں ہُندے تے نوتارے د‏‏ی قسم Ia اس طرح تو‏ں وکھ ہو سکدی اے جدو‏ں اوہدی روشنی وقت گزرنے دے نال تبدیل ہُندی ا‏‏ے۔ == فاصلہ  == NGC 5128 دا فاصلے دا اندازہ 1980ء تو‏ں 3 تا 5 ایم پی سی لگایا گیا ا‏‏ے۔<ref>Rejkuba, M. (2004). "The distance to the giant elliptical galaxy NGC 5128". Astronomy and Astrophysics 413 (3): 903. arXiv:astro-ph/0310639. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A&A...413..903R 2004A&A...413]..903R. doi:[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361:20034031 10.1051/0004-6361:20034031]</ref> مستند قیقاؤس جو NGC 5128 د‏‏ی زبردست چھپی ہوئی دھول دے کوچے وچ دریافت کیتے گئے نيں اوہ اس فاصلے نو‏‏ں لگ بھگ 3 تا 3.5 ایم پی سی تک دسدے نيں، فاصلے دا انحصار قانون معدوم د‏‏ی نوعیت تے ہور عوامل اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ میرا متغیر تے جماعت دوم دے قیقاؤس نو‏‏ں وی NGC 5128 وچ دریافت کیتا گیا اے، بعد الذکر نو‏‏ں مقامی جماعت تو‏ں دور شاذونادر ہی دریافت کیتا گیا ا‏‏ے۔<ref>Majaess, D.; Turner, D.; Lane, D. (2009). "Type II Cepheids as Extragalactic Distance Candles". Acta Astronomica 59: 403. arXiv:[https://arxiv.org/abs/0909.0181 0909.0181]. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009AcA....59..403M 2009AcA....59..403M]</ref> NGC 5128 دا فاصلہ کئی اشاریاں جداں کہ میرا متغیر تے سیاروی سحابیہ تو‏ں قائم کیتا گیا اے جو فاصلہ د‏‏ی قدر نو‏‏ں لگ بھگ 3.8 ایم پی سی دے قریب دسدے نيں۔ == قریبی کہکشائاں تے کہکشانی جماعتاں تو‏ں متعلق معلومات  == قنطورس الف دو ذیلی گروہاں قنطورس الف/ M83 گروہ دے درمیان واقع اے جو قریبی کہکشاواں د‏‏ی جماعت ا‏‏ے۔<ref>I. D. Karachentsev; M. E. Sharina; A. E. Dolphin; E. K. Grebel et al. (2002). "New distances to galaxies in the Centaurus A group". Astronomy and Astrophysics 385 (1): 21–31. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002A&A...385...21K 2002A&A...385...21K]. doi:[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361:20020042 10.1051/0004-6361:20020042].</ref> میسی 83 (جنوبی پھرکی کہکشاں) دوسری ذیلی جماعت دے قلب وچ موجود ا‏‏ے۔ ایہ دونے جماعتاں اکثر بطور واحد جماعت دے شناخت د‏‏ی جاندیاں نيں <ref>R. B. Tully (1988). Nearby Galaxies Catalog. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-35299-1.</ref><ref>P. Fouque; E. Gourgoulhon; P. Chamaraux; G. Paturel (1992). "Groups of galaxies within 80 Mpc. II – The catalogue of groups and group members". Astronomy and Astrophysics Supplement 93: 211–233. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1992A&AS...93..211F 1992A&AS...93..211F]</ref> جدو‏ں کہ کدی کدائيں انہاں نو‏‏ں وکھ وی شناخت کیتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>A. Garcia (1993). "General study of group membership. II – Determination of nearby groups". Astronomy and Astrophysics Supplement 100: 47–90. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993A&AS..100...47G 1993A&AS..100...47G]</ref> بہرحال قنطورس الف تے M83 کہکشاں دے قریب کہکشائاں طبیعی طور اُتے اک دوسرے تو‏ں کافی قریب نيں تے دونے جماعتاں اک دوسرے د‏‏ی نسبت تو‏ں حرکت کردی ہوئی نئيں لگتی نيں۔<ref>I. D. Karachentsev (2005). "The Local Group and Other Neighboring Galaxy Groups". Astronomical Journal 129 (1): 178–188. arXiv:[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0410065 astro-ph/0410065]. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AJ....129..178K 2005AJ....129..178K]. doi:[https://dx.doi.org/10.1086/426368 10.1086/426368]</ref> قنطورس الف/ M83 جماعت سنبلہ فوق جھرمٹ وچ واقع ا‏‏ے۔ == رویت  == [[تصویر:Centaurus A (NGC 5128) and its strange globular clusters.jpg|thumb|بیضوی کہکشاں قنطورس الف تے اس دا عجیب آفاقی جھرمٹ]] قنطورس الف لگ بھگ 4° اومیگا قنطورس ( اک آفاقی جھرمٹ جس نو‏‏ں چشم عریاں تو‏ں دیکھیا جا سکدا اے ) دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ کیونکہ کہکشاں د‏‏ی سطح د‏‏ی روشنی کافی زیادہ اے تے اس نسبتاً وڈا زاویائی حجم اے، لہٰذا ایہ شوقیہ فلکیا‏تی مشاہد دے لئی مثالی ہدف ا‏‏ے۔ روشن مرکزی گومڑ تے تاریک دھول دا کوچہ وڈی دوربیناں د‏‏ی مدد تو‏ں وی دیکھے جا سکدے نيں تے ہور ساختاں نو‏‏ں وڈی دوربین د‏‏ی مدد تو‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ قنطورس الف چشم عریاں تو‏ں بہت ہی غیر معمولی تے اچھے حالات وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref>[http://astronomy-mall.com/Adventures.In.Deep.Space/aintno.htm Aintno Catalog<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105073745/http://www.astronomy-mall.com/Adventures.In.Deep.Space/aintno.htm |date=2010-01-05 }}</ref> == تصویر خانہ  == <gallery style="margin:auto;"> File:Centaurus A halo.jpg|قنطورس الف ہالہ File:Radio galaxy Centaurus A by ALMA.jpg| الما تو‏ں دیکھی جانے والی ریڈیائی کہکشاں قنطورس الف File:NGC 5128 galaxy.jpg| لا سلا رصدگاہ د‏‏ی MPG/ESO د‏‏ی 2.2 میٹر دوربین دے نال لگے ہوئے وائڈ فیلڈ امیجر تو‏ں لی گئی تصویر File:Firestorm of Star Birth in Galaxy Centaurus A.jpg|ہبل تو‏ں گردو پیش دا لیا جانے والے جائزہ ۔۔۔ متحرک چمک نیلے نوجوان ستارے دے جھرمٹ نو‏‏ں ظاہر کردا اے File:CentaurusA2.jpg|ہبل خلائی دروبین تو‏ں لی جانے والی قنطورس الف دے مرکزے دے سامنے موجود دھولی قرص د‏‏ی تصویر۔ Credit: HST/NASA/ESA. File:CenA-nearIR.jpg|قنطورس الف دے مرکزی حصّے د‏‏ی اس تصویر وچ متوازی الضلعے شکل چھوٹی کہکشاں د‏‏ی باقیات نيں جس نو‏‏ں لگ بھگ 2تا 7 ارب برس پہلے جذب کیتا گیا File:CentaurusA3.jpg|بری طرح تو‏ں مخفی اندرونی (سلاخ؟) مرغولہ قرص جس نو‏‏ں اسپٹزر آئی آر دوربین تو‏ں دیکھیا گیا File:NGC 5128.jpg|چاندرا ایکس رے تو‏ں لی جانے والی قنطورس الف د‏‏ی تصویر بلیک ہول دے مرکز تو‏ں نکلنے والے اضافیانہ دھار نو‏‏ں دکھاندی اے File:Centaurus A.jpg| File:Moon centaurus th.jpg|اک مخلوط تصویر جو پورے چاند تو‏ں موازنہ کردے ہوئے قنطورس الف دے ریڈیائی چمک دا حجم دکھا رہی اے File:Centaurus A jets.ogv|قنطورس الف د‏‏ی دھاراں د‏‏ی اک ویڈیو File:Centauros a-spc.png|قریبی ریڈیائی کہکشاں قنطورس الف د‏‏ی جعلی رنگ والی تصویر جو ریڈیائی (سرخ)، 24 مائیکرو میٹر د‏‏ی زیراں سرخ (ہری)،0.5 تا 5 keV ایکس ریز اخراج (نیلا) دکھا رہی ا‏‏ے۔ دھاراں نو‏‏ں تِناں موجی پٹیاں وچ سنکروٹران دا اخراج کردے ہوئے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ گوشے صرف ریڈیائی تعدد ارتعاش وچ ہی خارج ہو ک‏ے ظاہر ہُندے نيں۔ قرص وچ موجود گیس تے دھول حرارتی ریڈی ایشن نو‏‏ں زیراں سرخ ریڈی ایشن د‏‏ی صورت وچ خارج کردی ا‏‏ے۔ گرم گیس تو‏ں نکلنے والی حرارتی ایکس ریز ریڈی ایشن تے اضافیانہ الیکٹراناں تو‏ں غیر حرارتی اخراج نو‏‏ں گوشےآں دے ارد گرد نیلے خول وچ دیکھیا جا سکدا اے خاص طور اُتے جنوب وچ (تھلے) </gallery> == ہور ویکھو == * [[میسی 87]] - اک دیوہیکل بیضوی کہکشاں جس وچ وی ریڈیائی زبردست  منبع موجود اے * [[NGC 1316]] - اک اسی طرح د‏‏ی عدسی کہکشاں اس وچ وی ریڈیائی زبردست منبع موجود اے == حوالے  == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.mpe.mpg.de/Cen-A/ ہیلمٹ اسٹینلی قنطورس الف منصوبہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305182413/http://www.mpe.mpg.de/Cen-A/ |date=2012-03-05 }} * [http://messier.seds.org/xtra/ngc/n5128.html سیڈز : مخصوص کہکشاں NGC 5128] * [http://www.spacetelescope.org/images/archive/freesearch/5128/viewall/1 ای ایس اے/ ہبل قنطورس الف د‏‏ی تصاویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208213455/http://www.spacetelescope.org/images/archive/freesearch/5128/viewall/1 |date=2009-02-08 }} * [http://apod.gsfc.nasa.gov/apod/ap060304.html ناسا دا آپوڈ: قنطورس الف دے اندر کہکشاں] * [http://apod.gsfc.nasa.gov/apod/ap030705.html ناسا دا آپود: ایکس ریز از طرف متحرک کہکشاں] * [http://www.universetoday.com/wp-content/uploads/2006/07/ngc5128.jpg قنطورس د‏‏ی اعلیٰ درجہ د‏‏ی تصاویر جو کہکشانی قلب وچ موجود مجرد عناصر نو‏‏ں دکھاندی نيں] * [http://www.universetoday.com/?s=Centaurus قنطورس الف] * [http://www.dsi-astronomie.de/Centaurus.html NGC 5128 قنطورس الف] * [https://web.archive.org/web/20191014015300/http://www.docdb.net/show_object.php?id=ngc_5128 NGC 5128 آسمان فلک دے مشاہدات‏ی ساتھی اُتے] * [http://www.constellation-guide.com/centaurus-a/ مجمع النجوم د‏‏ی رہنمائی اُتے قنطورس الف] rtjw5riir3jg97566dryxpvlotcxj92 0 79330 712675 712078 2026-10-20T15:50:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712675 wikitext text/x-wiki {{معاشرے وچ خواتین}} '''خواتین دا حق رائے دہی''' اک [[بین الاقوامی]] طور اُتے مسلم تصور ا‏‏ے۔ اس تصور د‏‏ی رو تو‏ں ہر عورت نو‏‏ں اک مرد دے مساوی کسی وی قومی یا مقامی انتخابات وچ رائے رہی وچ حصہ لینے تے اپنی صوابدید دے مطابق ووٹ ڈالنے دا حق ا‏‏ے۔ اس تصور د‏‏ی رو تو‏ں کسی وی ملک یا علاقے دے ارباب مجاز نو‏‏ں عورتاں نو‏‏ں اپنے اس حق دے استعمال کرنے دا حق حاصل نئيں ا‏‏ے۔ [[یورپ]] تے [[بر اعظم امریک‏‏ا]] دے علاقےآں وچ جے چیکہ ایہ حق جدید طور اُتے حاصل اے، مگر اس دے لئی انہاں نو‏ں کافی جد و جہد تو‏ں ہو ک‏ے گزرنا پيا سی ۔ [[عرب]] ملکاں وچ وی خواتین دے حقوق د‏‏ی جد و جہد د‏‏ی اپنی تریخ رہی ا‏‏ے۔ [[کویت]] وچ اک طویل عرصے دے دور دے بعد عورتاں نو‏‏ں [[حق رائے دہی]] دتا گیا سی ۔ [[سعودی عرب]] وچ مقامی انتخابات دے لئی ایہ حق [[2015ء]] وچ دتا گیا سی ۔ بعد وچ پورپ وچ ہسپانیہ نے 1933ء وچ ، فرانس نے 1944ء وچ ، اطالیہ نے 1946ء وچ ، [[یونان]] نے 1952ء وچ ،<ref>{{cite web|url=http://www.db-decision.de/CoRe/Greece.htm|title=European Database: Women in Decision-making – Country Report Greece|first=Kerstin Teske:|last=teske@fczb.de|website=www.db-decision.de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225105611/http://www.db-decision.de/CoRe/Greece.htm|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-25|dead-url=no}}</ref> [[سان مارینو]] نے 1959ء وچ ، [[موناکو]] نے 1962ء وچ ،<ref name=idea.int>{{cite web|last1=Seppälä|first1=Nina|title=Women and the Vote in Western Europe|url=http://www.idea.int/publications/voter_turnout_weurope/upload/chapter%204.pdf|website=idea.int|accessdate=8 جولائ‏ی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061101183909/http://www.idea.int/publications/voter_turnout_weurope/upload/chapter%204.pdf|archivedate=1 نومبر 2006|pages=33–35|format=PDF|deadurl=no}}</ref> [[انڈورا]] نے 1970ء وچ ،<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3406417.stm|title=BBC News – Timeline: Andorra|work=bbc.co.uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225105615/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3406417.stm|archivedate=2018-12-25|accessdate=2019-10-25}}</ref> [[سویٹزرلینڈ]] نے 1971ء وچ وفاقی سطح پر<ref>{{cite book|author=Bonnie G. Smith, ed.|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History|url=https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA3-PA171|year= 2008|publisher=Oxford University Press|pages=171 vol 1|isbn=978-0-19-514890-9| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225105614/https://books.google.com/books?id=EFI7tr9XK6EC&pg=RA3-PA171 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> تے مقامی [[سوئٹزرلینڈ دے کینٹن|کینٹن]] [[وو]] تے [[کینٹن نوشاتل]] وچ 1959ء وچ تے 1991ء وچ [[اپینسیل انیررودن]] وچ <ref name="Women dominate new Swiss cabinet" /> تے [[لیختینستائن]] وچ 1984ء وچ ۔<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html | work=The New York Times | title=AROUND THE WORLD; Liechtenstein Women Win Right to Vote | date=1984-07-02 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225105618/https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html%20 | archivedate=2018-12-25 | accessdate=2019-10-25 }}</ref> اس دے علاوہ، اگرچہ [[پرتگال]] نے 1931ء وچ خواتین نو‏‏ں حق رائے دہی دے دتا سی، مرداں د‏‏ی نسبت خواتین اُتے کئی پابندیاں سن; انتخابات وچ مکمل حق رائے دہی، 1976ء وچ دتا گیا۔<ref name=idea.int /><ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/radio4/womanshour/timeline/votes_to_women.shtml|title=BBC – Radio 4 Woman's Hour – Timeline:When women got the vote|author=BBC|work=bbc.co.uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225105617/http://www.bbc.co.uk/radio4/womanshour/timeline/votes_to_women.shtml|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-25|dead-url=no}}</ref> == برطانیہ == [[6 فروری]] [[1918ء]] نو‏‏ں [[برطانیہ]] وچ '''ریپریزنٹیشن آف دا پیپل''' قانون منظور ہويا جس دے تحت تیس برس تو‏ں زیادہ عمر شماریا‏‏تی نو‏‏ں ووٹ دا مشروط حق مل گیا۔ اس دے تقریبًا دس برس بعد [[1928ء]] وچ ایہ حق غیر مشروط ہو گیا۔ اسدیاں وجہ تو‏ں خواتین نو‏‏ں وی ووٹ دینے دا ویسا ہی حق حاصل ہو گیا جداں کہ مرداں نو‏‏ں سی ۔ اس برطانوی خواتین د‏‏ی جدوجہد وچ تشدد دا عنصر دنیا دے لئی اک دھچکيا سی مگر ایہ سیاست وچ زبردست تبدیلی دا آغاز وی ثابت ہويا۔<ref>[https://www.bbc.com/urdu/world-42964148 سو سال پہلے برطانوی خواتین نے اپنے لئی ووٹ دا حق کیتا - BBC News اردو<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اسی دے اگے کئی ہور ملکاں وچ خواتین اپنے حق رائے دہی دے بارے فکر مند ہوئیاں تے کمر بستہ ہو ک‏ے جد و جہد وچ جٹ گئياں۔ اسی دے بعد انہاں نو‏ں ایہ حق حاصل ہويا۔ == ترقی پزیر ملکاں د‏‏ی صورت حال == بیشتر رقی پزیر ملکاں وچ خواتین نو‏‏ں حق رائے دہی قانونًا حاصل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اک دستوری حق تے قانونی سہولت دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا۔ اُتے باوجود اس دے کئی گوشےآں تو‏ں عورتاں نو‏‏ں ووٹ دینے تو‏ں روکنے دیاں کوششاں کيتی جاندی رہی نيں۔ ایہ کوششاں قدامت پسند تے محدود دائرۂ فکر رکھنے والے عناصر د‏‏ی جانب تو‏ں کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اسی د‏‏ی اک مثال [[2017ء]] وچ [[پاکستان]] دے صوبہ [[خیبر پختونخوا]] دے ضلع [[دیر بالا]] وچ ہونے والے ضمنی بلدیات‏ی انتخاب دیکھی گئی۔ اس وچ خواتین نو‏‏ں حقِ رائے دہی استعمال کرنے تو‏ں مبینہ طور اُتے روکے جانے د‏‏ی اطلاعات پرخواتین دے حقوق تو‏ں متعلق قومی ادارے 'نیشنل کمیشن آن دتی اسٹیٹس آف ویمن' نے پاکستان الیکشن کمیشن تو‏ں اس معاملے د‏‏ی تحقیقات دا مطالبہ کیتا سی ۔<ref>[https://www.urduvoa.com/a/women-barred-from-polling-election-commission-urged-to-nullify-results-24dec2017/4177182.html خواتین نو‏‏ں ووٹ ڈالنے تو‏ں روکنے د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی تحقیقات دا مطالبہ<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == ہور ویکھو == {{باب|خقوق نسواں|سیاست}} * [[حقوق نسواں]] == حوالے == {{حوالے|2}} == مآخذ == * Baker, Jean H. ''Sisters: The Lives of America's Suffragists.'' Hill and Wang, New York, 2005. {{ISBN|0-8090-9528-9}}۔ * "[[Wikisource:Woman suffrage|Woman suffrage]]" in ''Collier's New Encyclopedia''، X (New York: P.F. Collier & Son Company, 1921)، pp.&nbsp;403–405. * ''Webster's Ninth New Collegiate Dictionary'' (New York: [[میریام ویبسٹر]]، 1983) {{ISBN|0-87779-511-8}} * Åsa Karlsson-Sjögren: ''"Männen, kvinnorna och rösträtten : medborgarskap och representation 1723–1866"'' (Men, women and the vote: citizenship and representation 1723–1866) (in Swedish) * [http://www.ipu.org/wmn-e/suffrage.htm Women's Suffrage]، "A World Chronology of the Recognition of Women's Rights to Vote and to Stand for Election"۔ * Dubois, Carol, Dumenil, Lynm (1299)۔ "Through Women's Eyes"، ''An American History with Documents''، '''456''' (475)۔ * Goldstein, Leslie F. “Nineteenth Amendment.” Encyclopedia of the Supreme Court of the United States, edited by David S. Tanenhaus, vol. 3, Macmillan Reference USA, 2008, pp.&nbsp;410–413. U.S. History in Context, [http://libraries.state.ma.us/login?gwurl=http://link.galegroup.com/Apps/doc/CX3241200712/UHIC?u=mlin_s_bristcc&xid=7ccce78e]۔{{registration required}} Accessed 19 Dec. 2016 * Mary R. Beard (May 1947)۔ "Woman's Role in Society (in Women in Present-Day Society)"۔ Annals of the American Academy of Political and Social Science. 251: 1–9. doi:10.1177/000271624725100102. == ہور پڑھو == * Bock, Gisela. Das politische Denken des Suffragismus: Deutschland um 1900 im internationalen Vergleich, in: Gisela Bock: ''Geschlechtergeschichten der Neuzeit''، Goettingen 2014, 168-203. * Bush, Julia. ''Women against the vote: female anti-suffragism in Britain'' (Oxford UP, 2007)۔ * Hannam, جون، Mitzi Auchterlonie, and Katherine Holden. ''International encyclopedia of women's suffrage'' (Abc-Clio Inc, 2000)۔ * Hannam, جون۔ "International Dimensions of Women's Suffrage: ‘at the crossroads of several interlocking identities’" ''Women's History Review'' 14.3-4 (2005): 543-560. * Lloyd, Trevor, ''Suffragettes International: The Worldwide Campaign for Women's Rights'' (New York: [[American Heritage (magazine)|American Heritage]] Press, 1971)۔ * Markoff, John. "Margins, Centers, and Democracy: The Paradigmatic History of Women's Suffrage," ''Signs'' (2003) 29#1 pp.&nbsp;85–116 [https://www.jstor.org/stable/10.1086/375678 in JSTOR] * Owens, Rosemary Cullen. ''Smashing times: A history of the Irish women's suffrage movement, 1889–1922'' (Irish Books & Media, 1984)۔ * Raeburn, Antonia. ''Militant Suffragettes'' (London: [[New English Library]]، 1973) on Great Britain * Ramirez, Francisco O.، Yasemin Soysal, and Suzanne Shanahan. "The Changing Logic of Political Citizenship: Cross-National Acquisition of Women's Suffrage Rights, 1890 to 1990"، ''American Sociological Review'' (1997) 62#5 pp 735–45. [https://www.jstor.org/stable/2657357 in JSTOR] == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Women's suffrage}} * [https://web.archive.org/web/20080917143112/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1619 Photo Essay on Women's Suffrage by the International Museum of Women] * [http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/Canada-WomensVote-WomenSuffrage.htm Suffrage in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910025755/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/Canada-WomensVote-WomenSuffrage.htm |date=2006-09-10 }} * [https://web.archive.org/web/20080109020202/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2123.html CIA Yearbook: Suffrage] * [https://web.archive.org/web/20031214131201/http://www.usembassy.ye/press/p30apr03b.htm Press release with respect to Qatar and Yemen] * [https://www.flickr.com/photos/iminerva/sets/72157604177179029/ UNCG Special Collections and University Archives selections of American Suffragette manuscripts] * [http://www.old-picture.com/womens-suffrage-index-001.htm Photographs of U.S. suffragettes, marches, and demonstrations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190519031232/http://www.old-picture.com/womens-suffrage-index-001.htm |date=2019-05-19 }} * [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/WI.AJames Ada James papers and correspondence (1915–1918)]—a digital collection presented by the [http://uwdc.library.wisc.edu/ University of Wisconsin Digital Collections Center]۔ [[Ada James|Ada James (1876–1952)]] was a leading a social reformer, humanitarian, and pacifist from [[رچلینڈ سینٹر، وسکونسن|Richland Center]]، Wisconsin and daughter of [[State Senator|state senator]] David G. James. The Ada James papers document the grass roots organizing and politics required to promote and guarantee the passage of women's suffrage in Wisconsin and beyond. * [http://www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/ku.php?tab=web&ID=600 Women´s suffrage in Germany]—19 جنوری 1919—first suffrage (active and passive) for women in Germany * [http://coolbeanscool.blogspot.com/2003/09/suffragists-vs-suffragettes.html Suffragists vs. Suffragettes]—brief article outlining origins of term "suffragette"، usage of term and links to other sources. * [https://web.archive.org/web/20100924004311/http://womenincongress.house.gov/ Women in Congress]—Information about women who have served in the U.S. Congress including historical essays that cover suffrage. * [http://www.cv.vic.gov.au/stories/victorian-women-vote-1908-2008/ Culture Victoria—historical images and videos for the Centenary of Women's Suffrage] * Woman suffragist, Mary Ellen Ewing vs the Houston School Board—[http://digital.lib.uh.edu/cdm4/about_collection.php?CISOROOT=/p15195coll30 Collection at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518070132/http://digital.lib.uh.edu/cdm4/about_collection.php?CISOROOT=/p15195coll30 |date=2013-05-18 }} * [http://zinnedproject.org/materials/the-early-womens-movement/ Gayle Olson-Raymer, "The Early Women's Movement"]، 17-page teaching guide for high school students, Zinn Education Project/Rethinking Schools * [http://ccdl.libraries.claremont.edu/cdm/landingpage/collection/p15831coll5 Women's Suffrage and Equal Rights] in the Claremont Colleges Digital Library * [https://web.archive.org/web/20210224091229/https://persuasivemaps.library.cornell.edu/browse-subject Select "Suffrage" subject, at the Persuasive Cartography, The PJ Mode Collection]، [[Cornell University Library]] * [http://depts.washington.edu/moves/WomanSuffrage_map.shtml Timeline and Map of Woman Suffrage Legislation State by State 1838–1919] * [https://www.loc.gov/collection/women-of-protest/about-this-collection/ Women of Protest: Photographs from the Records of the National Woman's Party] * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/suffrage/nwp/detchron.pdf Detailed Chronology of National Woman's Party] * [http://depts.washington.edu/moves/NWP_map-events.shtml Database of National Woman's Party Actions Outside Washington D.C. 1914–1924] * [http://depts.washington.edu/moves/NWP_DC_map-events.shtml National Woman's Party Offices and Actions (Washington D.C. map)] * [http://depts.washington.edu/moves/NWP_project.shtml National Woman's Party: a year-by-year history 1913–1922] * [http://depts.washington.edu/moves/NWP_storymap.shtml National Woman's Party 1912–1922: Timeline Story Map] {{معلومات ک‏‏تب خانہ|}} [[گٹھ:خواتین دا حق رائے دہی]] [[گٹھ:عورت]] jjfa7nwrjm0cgohac2qcum8zcsfwb00 0 90531 712692 710933 2026-10-20T23:17:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712692 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات واقعہ|title=نیو ڈیل|image=New Deal collage.jpg|image_size=350px|caption=اُتے کھبے: ٹی وی اے دے دور وچ 1933 وچ قانون وچ دستخط ہوئے<br />اوپری سجے: صدر فرینکلن ڈی روزویلٹ نے نويں ڈیلرز د‏‏ی قیادت کيتی۔ <br /> تھلے: آرٹس پروگرام تو‏ں اک عوامی دیوار|Location=ریاستہائے متحدہ|type= [[اقتصادی پروگرام (ریاستہائے متحدہ امریکا|اقتصادی پروگرام]]|cause=[[کساد عظیم]]|organizers=صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]]|outcome=وال اسٹریٹ د‏‏ی اصلاح؛ کساناں تے بے روزگاراں دے لئی امداد؛ معاشرتی تحفظ؛ سیاسی اقتدار ڈیموکریٹک نیو ڈیل اتحاد وچ بدل گیا}} '''نیو ڈیل''' [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] وچ صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] دا سن 1933 تو‏ں 1939 دے درمیان نافذ کردہ پروگراماں ، عوامی کماں دے منصوبےآں ، مالی اصلاحات تے قواعد و ضوابط دا اک سلسلہ سی۔ اس نے امدادی ، اصلاحات تے عظیم کساد تو‏ں بازیابی د‏‏ی ضرورتاں دا جواب دتا۔ وڈے وفاقی پروگراماں تے ایجنسیاں وچ سول کنزرویشن کارپس (سی سی سی) ، سول ورکس ایڈمنسٹریشن (سی ڈبلیو اے) ، فارم سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (ایف ایس اے) ، قومی صنعتی بحالی ایکٹ 1933 (این آئی آر اے) تے سوشل سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (ایس ایس اے) شامل سن ۔ انہاں نے کساناں ، بے روزگاراں ، نوجواناں تے بوڑھاں نو‏‏ں مدد فراہ‏م کيتی۔ نويں ڈیل وچ بینکاری د‏‏ی صنعت اُتے نويں رکاوٹاں تے حفاظتی اقدامات شامل سن تے قیمتاں وچ تیزی تو‏ں کمی دے بعد معیشت نو‏‏ں دوبارہ پھڑکانے دیاں کوششاں۔ نويں ڈیل پروگراماں وچ فرینکلن ڈی روزویلٹ د‏‏ی صدارت دے پہلے دور وچ [[امریکی کانگرس|کانگریس دے]] ذریعہ منظور کردہ دونے قوانین دے نال نال صدارتی ایگزیکٹو آرڈر وی شامل سن ۔ ان پروگراماں اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی جنھاں مورخین "3 Rs" کہندے نيں: بے روزگاراں تے غریباں دے لئی راحت ، معیشت نو‏‏ں معمول د‏‏ی سطح اُتے واپس آنا تے مالی اعداد و شمار وچ اصلاح جس تو‏ں اعادہ [[کساد عظیم|دباؤ]] نو‏‏ں روکیا [[کساد عظیم|جاسک‏‏ے]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=p4B4QkdkTJsC&pg=PT273|title=Making America, Volume 2: A History of the United States: Since 1865|last=Carol Berkin|publisher=Cengage Learning|year=2011|isbn=978-0-495-91524-9|pages=629–632|display-authors=etal}}</ref> نیو ڈیل نے اک سیاسی قوت پیدا د‏‏ی ، جس نے ڈیموکریٹک پارٹی نو‏‏ں اکثریت بنا دتا (ہور اوہ پارٹی جس نے وائٹ ہاؤس نو‏‏ں 1933 تو‏ں 1969 دے دوران نو صدارتی مدتاں وچو‏ں ست دے لئی منعقد کيتا سی) آزاد خیالاں د‏‏ی بنیاد ، [[جنوبی ریاستہائے متحدہ|جنوب]] ، وڈا شہر مشیناں تے نويں بااختیار مزدور یونیناں تے مختلف نسلی گروہ۔ ریپبلیکن تقسیم ہوئے گئے ، قدامت پسنداں نے کاروبار تے معاشی نمو تے لبرلز د‏‏ی حمایت وچ دشمنی دے طور اُتے پوری نیو ڈیل د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ایہ معاہدہ نیو ڈیل اتحاد وچ شامل ہويا جس نے 1960 د‏‏ی دہائی تک صدارتی انتخابات اُتے غلبہ حاصل کيتا جدو‏ں کہ مخالف قدامت پسند اتحاد نے 1937 تو‏ں 1964 تک گھریلو معاملات وچ کانگریس نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے قابو کيتا۔ <ref>{{cite magazine|last1=Hyman|first1=Louis|title=The New Deal Wasn't What You Think|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/03/surprising-truth-about-roosevelts-new-deal/584209/|magazine=The Atlantic|accessdate=7 March 2019|date=March 6, 2019}}</ref> 1995 وچ ، اکنامک ہسٹری ایسوسی ایشن دے 178 ممبراں دے بے ترتیب سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ سروے کیتے گئے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معاشی تریخ دے بارے وچ 40 تجویزاں وچ ، عظیم افسردگی (جس وچ نیو ڈیل وی شامل اے ) دے بارے وچ تجاویز دا گروپ معاشی طور اُتے سب تو‏ں زیادہ متنازع رہیا ا‏‏ے۔ مورخین تے ماہرین معاشیات اس قابل اتفاق رائے نو‏‏ں قبول کردے نيں کہ " [[شمالی ریاستہائے متحدہ|شمال]] د‏‏ی سطح تک [[جنوبی ریاستہائے متحدہ|جنوبی]] معاشی استحکا‏م دے جدید دور د‏‏ی شروعات صرف اس وقت ہوئی جدو‏ں جنوبی علاقائی مزدور منڈی د‏‏ی اداراندی بنیاداں نو‏‏ں پامال کيتا گیا ، وڈی حد تک وفاقی فارم تے مزدور قانون سازی دے ذریعہ 1930 د‏‏ی دہائی تاں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Whaples|first=Robert|author-link=Robert Whaples|journal=[[The Journal of Economic History]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=55|issue=1|pages=142–151|title=Where Is There Consensus Among American Economic Historians? The Results of a Survey on Forty Propositions|date=March 1995|doi=10.1017/S0022050700040602|url=http://www.employees.csbsju.edu/jolson/econ315/whaples2123771.pdf}}</ref> == پہلے تے دوسرے نويں ڈیل پروگراماں دا خلاصہ == 1936 تک ، اصطلاح " لبرل " عام طور اُتے نیو ڈیل دے حامیاں تے اس دے مخالفین دے لئی " قدامت پسند " دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی۔ <ref>Elliot A. Rosen, ''The Republican Party in the Age of Roosevelt: Sources of Anti-Government Conservatism in the United States'' (2014).</ref> 1934 تو‏ں لے ک‏ے 1938 تک ، روزویلٹ نو‏‏ں کانگریس وچ (دو فریق ، مسابقتی ، غیر مشین ، ترقی پسند تے کھبے بازو دے ضلعے تو‏ں حاصل کردہ) اکثریت‏ی اکثریت نے اپنی کوششاں وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ سن 1938 دے وسط مدتی انتخابات وچ ، روزویلٹ تے انہاں دے آزاد خیال حامیاں نے کانگریس دا کنٹرول دو طرفہ قدامت پسند اتحاد اُتے کھو دتا۔ <ref name="google">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tLQkk0d9XiIC&pg=PT148|title=That Should Still Be Us: How Thomas Friedman's Flat World Myths Are Keeping Us Flat on Our Backs|last=Sieff, M.|date=2012|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-24063-2|access-date=August 4, 2015}}</ref> بوہت سارے مورخ اک پہلی نويں ڈیل (1933–1934) تے اک دوسری نويں ڈیل (1935–1936) دے درمیان فرق کردے نيں جس دے نال دوسرا دوسرا آزاد خیال تے زیادہ متنازع ا‏‏ے۔ پہلی نويں ڈیل (1933–1934) نے ایمرجنسی بینکنگ ایکٹ تے 1933 بینکنگ ایکٹ دے ذریعہ دبانے والے بینکاری بحراناں تو‏ں نمٹا۔فیڈرل ایمرجنسی ریلیف ایڈمنسٹریشن (ایف ای آر اے) نے ریاستاں تے شہراں دے ذریعہ امدادی کماں دے لئی 500 ملین ((اج {{Format price|{{Inflation|US|500000000|1933}}}} ڈالر) د‏‏ی فراہمی د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ مختصر مدت دے سی ڈبلیو اے نے 1933–1934 وچ میک ورک پروجیکٹس چلانے دے لئی مقامی لوکاں نو‏‏ں رقم دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ssSHokISMd8C&pg=PA902|title=Unto A Good Land: A History Of The American People|last=David Edwin "Eddie" Harrell|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-3718-9|pages=902|display-authors=etal}}</ref> سیکیورٹیز ایکٹ 1933 نافذ کيتا گیا تاکہ بار بار اسٹاک مارکیٹ وچ ہونے والے حادثے نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ نیشنل ریکوری ایڈمنسٹریشن (این آر اے) دا متنازع کم وی پہلی نويں ڈیل دا حصہ سی۔ دوسری نويں ڈیل وچ 1935–1936 وچ لیبر آرگنائزیشن د‏‏ی حفاظت دے لئی نیشنل لیبر ریلیشن ایکٹ ، ورک پروگریس ایڈمنسٹریشن (ڈبلیو پی اے) دے امدادی پروگرام (جس نے وفاقی حکومت نو‏‏ں ملک دا سب تو‏ں وڈا ملازم بنایا) ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=XlxWV5C8saEC&pg=PA418|title=For the Survival of Democracy: Franklin Roosevelt and the World Crisis of the 1930s|last=Alonzo L. Hamby|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn=978-0-684-84340-7|page=418|author-link=Alonzo Hamby}}</ref> سوشل سیکیورٹی ایکٹ تے کرایہ دار کساناں تے تارکین وطن کارکناں د‏‏ی امداد دے لئی نويں پروگرام۔ نیو ڈیل قانون سازی د‏‏ی حتمی وڈی چیزاں ریاستہائے متحدہ ہاؤسنگ اتھارٹی تے ایف ایس اے د‏‏ی تشکیل سن ، جو دونے 1937 وچ واقع ہوئیاں سن۔ تے فیئر لیبر اسٹینڈرز ایکٹ 1938 ، جس وچ زیادہ تر گھینٹے تے کم تو‏ں کم اجرت مزدوراں دیاں قسماں وچ مقرر کيتی گئی سی۔ <ref>Kennedy, David M. ''Freedom from Fear'' (1999). ch 12.</ref> ایف ایس اے ، پورٹو ریکو تعمیر نو انتظامیہ دے نگرانی دے اک عہدیدار وی سی ، جس نے وڈے افسردگی تو‏ں متاثرہ پورٹو ریکن شہریاں دے لئی امدادی کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Economic History of Puerto Rico|last=Dietz|first=James|publisher=Princeton University Press|year=1986|location=Princeton|pages=1986}}</ref> 1937–1938 د‏‏ی معاشی بدحالی تے امریکی فیڈریشن آف لیبر (اے ایف ایل) تے کانگریس آف انڈسٹریل آرگنائزیشنز (CIO) دے درمیان تلخ کُن تقسیم دے نتیجے وچ 1938 وچ کانگریس وچ ریپبلکن نو‏‏ں وڈی کامیابی حاصل ہوئی۔ کانگریس وچ قدامت پسند ری پبلیکن تے ڈیموکریٹس غیر رسمی قدامت پسند اتحاد وچ شامل ہوئے گئے۔ 1942–1943 تک ، انہاں نے WPA تے CCC جداں امدادی پروگرام بند کر دتے تے وڈی وڈی آزادانہ تجاویز نو‏‏ں روک دتا۔ بہرحال ، روزویلٹ نے جنگ کيت‏ی کوششاں د‏‏ی طرف اپنی توجہ مبذول کروائی تے 1940–1944 وچ دوبارہ انتخاب جیت لیا۔ ہور ایہ کہ ، سپریم کورٹ نے این آر اے تے زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ (اے اے اے) دے پہلے ورژن نو‏‏ں غیر آئینی قرار دے دتا ، لیکن اے اے اے نو‏‏ں دوبارہ لکھیا گیا تے فیر اسنو‏ں برقرار رکھیا گیا۔ ریپبلکن صدر [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] (1953–1961) نے نیو ڈیل نو‏‏ں وڈی حد تک برقرار چھڈ دتا ، ایتھ‏ے تک کہ اس نے کچھ علاقےآں وچ توسیع وی کردتی۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، [[لنڈن بی جانسن]] د‏‏ی گریٹ سوسائٹی نے لبرل پروگراماں د‏‏ی ڈرامائی توسیع دے لئی نويں ڈیل نو‏‏ں متاثر کرنے دے طور اُتے استعمال کيتا ، جسنو‏ں عام طور اُتے ریپبلکن [[رچرڈ نکسن]] نے برقرار رکھیا۔ اُتے ، 1974 دے بعد معیشت نو‏‏ں ڈیگولیشن کرنے دے مطالبہ نو‏‏ں دو طرفہ حمایت حاصل ہويا۔ <ref>, Martha Derthick, ''The Politics of Deregulation'' (1985), pp. 5–8.</ref> بینکاری دا نواں ڈیل ضابطہ ( گلاس – اسٹیگال ایکٹ ) اس وقت تک جاری رہیا جدو‏ں تک کہ 1990 د‏‏ی دہائی وچ معطل نئيں ہويا سی۔ ڈیل دے کئی نويں پروگرام فعال نيں تے اصل ناواں دے تحت کم کرنے والےآں وچ فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن (ایف ڈی آئی سی) ، فیڈرل کراپ انشورنس کارپوریشن (ایف سی آئی سی) ، فیڈرل ہاؤسنگ ایڈمنسٹریشن (ایف ایچ اے) تے ٹینیسی ویلی اتھارٹی (ٹی وی اے) شامل ني‏‏‏‏ں۔ اج وی موجود سب تو‏ں وڈے پروگرام سوشل سیکیورٹی سسٹم تے سیکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن (ایس ای سی) ني‏‏‏‏ں۔ == اصل == === معاشی گراوٹ (1929–1933) === [[فائل:Real GDP of the United States from 1910-1960.svg|thumb| 1910 تو‏ں 1960 تک امریکی سالانہ حقیقی جی ڈی پی ، وڈے کساد (1929 191939) دے برساں دے نال]] [[فائل:US Unemployment from 1910-1960.svg|thumb| ریاستہائے متحدہ وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 1910–1960 دے دوران ، [[کساد عظیم|وڈے کساد دے]] سالاں دے نال (1929 )1939) روشنی پائی گئی (درست اعداد و شمار 1939 وچ شروع ہُندا اے ) ]] 1929 تو‏ں 1933 تک مینوفیکچرنگ آؤٹ پٹ وچ اک تہائی کمی واقع ہوئی ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=3774KvIsJgYC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=1928+1933+manufacturing+in+u.s.+fell+by+one+third#v=onepage|title=The Canadian Economy|last=A.E. Safarian|year=1970|isbn=978-0-7735-8435-8}}</ref> جس نو‏‏ں ماہر معاشیات ملٹن فریڈمین نے عظیم سکڑاؤ کہیا۔ قیمتاں وچ 20 by کمی واقع ہوئی ، جس تو‏ں بدفعلی ہوئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قرضےآں د‏‏ی ادائیگی بہت مشکل ہوئے گئی۔ امریکا وچ بے روزگاری 4٪ تو‏ں ودھ ک‏ے 25٪ ہوئے گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bls.gov/opub/cwc/cm20030124ar03p1.htm#37a|title=Compensation from before World War I through the Great Depression|first=Robert|last=VanGiezen|first2=Albert E.|last2=Schwenk|publisher=[[United States Bureau of Labor Statistics]]|date=January 30, 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430142925/http://www.bls.gov/opub/cwc/cm20030124ar03p1.htm|archivedate=April 30, 2013}}</ref> ہور برآں ، تمام ملازمت وچو‏ں اک تہائی افراد نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی تنخواہاں اُتے پارٹ ٹائم کم کرنے دے لئی درجہ بند کر دتا گیا سی۔ مجموعی طور اُتے ، ملک د‏‏ی انسانی کم د‏‏ی طاقت دا تقریبا 50٪ غیر استعمال شدہ سی۔ <ref name="Kennedy, 1999 p. 87">Kennedy, ''Freedom From Fear'' (1999) p. 87.</ref> نیو ڈیل تو‏ں پہلے ، بینکاں وچ جمع ذخائر دا بیمہ نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/034.html#34.1|title=Records of the Federal Deposit Insurance Corporation|last=National Archives and Records Administration|publisher=archives.gov|year=1995|authorlink=National Archives and Records Administration}}</ref> جدو‏ں ہزاراں بینک بند ہوئے گئے تاں ، جمع کنندگان د‏‏ی اپنی بچت ختم ہوئے گئی کیونجے اس وقت نہ تاں قومی سلامتی دا کوئی جال سی ، نہ ہی عوامی بے روزگاری د‏‏ی انشورینس تے نہ ہی کوئی سوشل سیکیورٹی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=129rne8WpyoC&pg=PA656|title=A People and a Nation: A History of the United States. Since 1865|last=Mary Beth Norton|publisher=Cengage|year=2009|isbn=978-0-547-17560-7|page=656|display-authors=etal}}</ref> غریباں دے لئی امداد گھراناں ، نجی خیراندی ادارےآں تے مقامی حکومتاں د‏‏ی ذمہ داری سی ، لیکن جدو‏ں سال بہ سال حالات د‏‏ی طلب وچ اضافہ ہُندا چلا گیا تاں تے انہاں دے مشترکہ وسائل وچ طلب کيت‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ <ref name="Kennedy, 1999 p. 87">Kennedy, ''Freedom From Fear'' (1999) p. 87.</ref> افسردگی نے قوم نو‏‏ں تباہ کر دتا سی۔ جدو‏ں روزویلٹ نے چار مارچ 1933 نو‏‏ں دوپہر دے وقت اپنے عہدے دا حلف لیا ، تاں تمام ریاستی گورنرز نے بینک تعطیلات د‏‏ی اجازت دتی سی یا انخلاء اُتے پابندی عائد کيتی سی۔ بہت سارے امریکیو‏ں دے بینک اکاؤنٹس تک بوہت گھٹ یا انہاں تک رسائی نئيں سی۔ <ref>Robert L. Fuller, "Phantom of Fear" The Banking Panic of 1933 (2011) pp. 156–157</ref><ref>March 4 was a Saturday and banks were not open on weekends. On Monday Roosevelt officially closed all banks. Arthur Schlesinger, Jr. ''The Coming of the New Deal'' (1959), p. 3; Brands, ''Traitor to his class'' (2008) p. 288.</ref> 1929 تو‏ں ہن تک کھیتاں د‏‏ی آمدنی وچ 50٪ تو‏ں زیادہ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ اک تخمینے دے مطابق 844،000 غیر فارم رہناں د‏‏ی پیش گوئی 530 ملین وچو‏ں 1930–1933 دے درمیان کيتی گئی سی۔ <ref>Jonathan Alter, ''The Defining Moment: FDR's Hundred Days and the Triumph of Hope'', esp. ch. 31. (2007); Bureau of the Census, ''Historical Statistics of the United States'' (1977) series K220, N301.</ref> سیاسی تے کاروباری رہنماواں نو‏‏ں انقلاب تے انارکی دا خدشہ سی۔ جوزف پی کینیڈی ، سینئر ، جو افسردگی دے دوران دولت مند رہے ، نے برساں بعد بیان کيتا کہ "ان دناں ميں نے محسوس کيتا سی تے کہیا سی کہ وچ اپنے پاس موجود ادھے حصے وچ حصہ ڈالنے دے لئی تیار ہواں گا جے ميں اس گل دا یقین کرسکدا ہاں کہ ، قانون دے تحت تے آرڈر ، دوسرے نصف ".<ref name="leamer2001">{{حوالہ کتاب|title=The Kennedy Men: 1901–1963|last=Laurence Leamer|publisher=HarperCollins|year=2001|page=86}}</ref> === مہم === "نیو ڈیل" دا جملہ روزویلٹ دے اک مشیر اسٹورٹ چیس نے تیار کيتا سی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/1985/11/17/nyregion/stuart-chase-97-coined-phrase-a-new-dea.html|title=Stuart Chase, 97; Coined Phrase 'A New Deal'|website=The New York Times|date=1985|quote=He was one of the last surviving members of the small group of advisers who helped President Roosevelt shape the New Deal.}}</ref> اگرچہ ایہ لفظ اصل وچ [[مارک ٹوین]] ''نے کنگ آرتھر د‏‏ی عدالت'' وچ ''اک کنیکٹیکٹ یاندی ميں'' استعمال کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.twainquotes.com/NewDeal.html|title=President, Presented With Medal by Author's Cousin, Recalls Reading Term.|website=The New York Times|date=December 5, 1933|quote=Cyril Clemens, a distant cousin of Mark Twain claimed that Roosevelt took the phrase "New Deal" from A Connecticut Yankee in King Arthur's Court.}}</ref> 1932 وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا ڈیموکریٹک پارٹی|ڈیموکریٹک]] د‏‏ی صدارت دے لئی نامزدگی قبول کرنے اُتے ، روسیلٹ نے "امریکی عوام دے لئی اک نواں معاہدہ" دا وعدہ کردے ہوئے کہیا: <ref>یہ جملہ شاید فروری 1932 وچ شائع ہونے والی [[اسٹوارٹ چیس]] د‏‏ی کتاب '' اک نويں ڈیل '' دے عنوان تو‏ں لیا گیا سی تے ايس‏ے موسم گرما وچ '' نیو ریپبلک '' وچ سیریل کيتا گیا سی۔ گیری ڈین بیسٹ ، '' پیڈلنگ پینسیز: نیو ڈیل دے عہد دے مشہور ماہر معاشیات '' (2005) صفحہ۔ 117۔</ref><ref>اس جملے نو‏‏ں گفورڈ پنچوٹ نے 1910 وچ وی استعمال کيتا سی ، جدو‏ں انہاں نے اک تقریر وچ نوجواناں نو‏‏ں سیاست تو‏ں خصوصی مفادات نو‏‏ں ہٹانے دے لئی سیاسی کارروائی کيت‏‏ی طرف راغب کردے ہوئے کہیا: "ریاست ہائے متحدہ امریکا دے عوام اک نويں معاہدے تے مربع معاہدے دا مطالبہ کردے نيں"۔ 11 جون 1910 نو‏‏ں سینٹ پال ، مینیسوٹا دے روزویلٹ کلب تو‏ں پہلے گفورڈ پنچوٹ دا خطاب۔</ref> {{Quote|حکومت دے سیاسی فلسفے وچ فراموش ہونے والے پورے ملک وچ مرد تے خواتین ، رہنمائی تے قومی دولت د‏‏ی تقسیم وچ حصہ لینے دے زیادہ مناسب مواقع دے لئی ایتھ‏ے ساڈی طرف دیکھو … وچ خود امریکی عوام دے لئی اک نويں معاہدے دا وعدہ کردا ہون۔ ایہ اک سیاسی مہم تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ایہ ہتھیاراں د‏‏ی پکار ا‏‏ے۔<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743953,00.html "The Roosevelt Week"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813191820/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743953,00.html |date=2013-08-13 }}. ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]''. New York. July 11, 1932.</ref>}} == پہلی نويں ڈیل (1933–1934) == [[فائل:Editorial cartoon mocking FDR's "Alphabet agencies".jpg|thumb| واون شوئیکر دا 1935 دا کارٹون جس وچ اس نے حروف تہجی دے ایجنسیاں دے نال کارڈ گیم دے طور اُتے نیو ڈیل نو‏‏ں پاراڈ کيتا]] روزویلٹ وڈے افسردگی تو‏ں نمٹنے دے لئی منصوبےآں دے اک مخصوص سیٹ دے بغیر دفتر وچ داخل ہويا — لہذا کانگریس نے بہت وسیع قسماں د‏‏ی آوازاں سندے ہی اس د‏ی تشکیل کيتی۔ <ref>Leuchtenburg pp. 33–35.</ref> روزویلٹ دے مشہور مشیراں وچ اک غیر رسمی " برین ٹرسٹ " وی شامل سی ، جو اک ایسا گروہ سی جو معیشت وچ عملی طور اُتے حکومت کیت‏‏ی مداخلت نو‏‏ں مثبت انداز وچ دیکھنا چاہندا سی۔ <ref name="Leuchtenburg1">Leuchtenburg p. 58.</ref> سکریٹری لیبر ، فرانسس پرکنز دے لئی انہاں دے انتخاب نے انہاں دے اقدامات نو‏‏ں بہت متاثر کيتا۔ اس د‏ی اس لسٹ وچ اس د‏ی ترجیحات کيتا ہاں گی جے اوہ ملازمت اختیار کردی اے تاں اوہ واضح کردی اے: "چالیس گھنٹےآں دے ورک ویک ، کم تو‏ں کم اجرت ، مزدور دا معاوضہ ، بے روزگاری معاوضہ ، بچےآں اُتے مزدوری اُتے پابندی عائد اک وفاقی قانون ، بے روزگاری تو‏ں نجات دے لئی براہ راست وفاقی امداد ، سماجی تحفظ ، اک عوامی روزگار د‏‏ی خدمت تے صحت د‏‏ی انشورنس نو‏‏ں زندہ کر دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/womanbehindnew00down/page/1|title=The Woman Behind the New Deal; The Life of Frances Perkins, FDR's Secretary of Labor and His Moral Conscience|last=Downey|first=Kirstin|publisher=Nan A. Talese, an imprint of The Doubleday Publishing Group, a division of Random House, Inc.|year=2009|isbn=978-0-385-51365-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/womanbehindnew00down/page/1 1]}}</ref> نويں ڈیل د‏‏ی پالیسیاں 20 واں صدی دے اوائل وچ تجویز کردہ بوہت سارے مختلف نظریات تو‏ں مبرا سن۔ اسسٹنٹ اٹارنی جنرل تھرمن آرنلڈ نے انہاں کوششاں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی جو امریکی سیاست وچ جڑی ہوئی اجارہ داری دے خلاف روایت کيتی طرف متوجہ ہوئے جس وچ اینڈریو جیکسن تے سیمس جیفرسن ورگی شخصیتاں شامل سن۔ بہت سارے نويں ڈیلراں دے اک بااثر مشیر ، سپریم کورٹ دے جسٹس لوئس برینڈیس نے استدلال کيتا کہ "نرمی" (جس دا ذکر شاید کارپوریشناں تو‏ں ہو) اک منفی معاشی قوت اے ، جس تو‏ں فضلہ تے ناکارہی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایکنٹی-اجارہ داری گروپ نے نیو ڈیل پالیسی اُتے کدی وڈا اثر نئيں کيتا۔ <ref>Leuchtenburg p. 34.</ref> دوسرے رہنماواں جداں این آر اے دے ہیو ایس جانسن نے [[ووڈرو ولسن]] انتظامیہ تو‏ں آئیڈیل لیا ، [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] لئی معیشت نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی تکنیک د‏‏ی حمایت کيتی۔ اوہ حکومت‏ی کنٹرول تے 1917–1918 دے اخراجات تو‏ں آئیڈیا تے تجربہ لائے۔ دوسرے نويں ڈیل دے منصوبہ سازاں نے 1920 د‏‏ی دہائی وچ ٹی وی اے جداں تجویز کردہ تجرباں نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا۔ "فرسٹ نیو ڈیل" (1933–1934) نے گروپاں دے وسیع میدان عمل وچ پیش کردہ تجاویز نو‏‏ں شامل کيتا سی ( [[سوشلسٹ پارٹی آف امریکا|سوشلسٹ پارٹی]] وی شامل نئيں سی ، جس دا اثر و رسوخ سب تباہ ہوچکيا سی)۔ <ref>Leuchtenburg p. 188.</ref> نیو ڈیل دے اس پہلے مرحلے وچ مالی قدامت پسندی (ذیل وچ [[اکانومی ایکٹ]] ملاحظہ کرن) تے متعدد مختلف ، بعض اوقات متضاد ، معاشی بیماریاں دے علاج دے لئی وی تجربہ کيتا گیا سی۔ روزویلٹ نے ایگزیکٹو آرڈرز دے ذریعے درجناں نويں ایجنسیاں تشکیل دتیاں اوہ روايتی طور اُتے تے عام طور اُتے امریکیو‏ں نو‏‏ں حروف تہجی دے ابتدائی ناواں تو‏ں جاندے ني‏‏‏‏ں۔ === پہلے 100 دن (1933) === امریکی عوام عام طور اُتے ڈگدی معیشت ، وڈے پیمانے اُتے بے روزگاری ، تنزلی اجرت تے منافع تے خاص طور اُتے [[ہربرٹ ہوور]] د‏‏ی پالیسیاں جداں [[اسموت – ہولی ٹیرف ایکٹ]] تے [[1932 دے محصولات ایکٹ] تو‏ں بالکل نا مطمئن سن ۔]]. روزویلٹ بہت سارے [[سیاسی سرمائے]] دے نال دفتر وچ داخل ہوئے۔ تمام سیاسی قائلین دے امریکی فوری کارروائی دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے سن تے روزویلٹ نے انتظامیہ دے "پہلے سو دن" وچ نويں پروگراماں د‏‏ی اک قابل ذکر سیریز دا جواب دتا ، جس وچ انہاں نے کانگریس تو‏ں 100 دن ملاقات کيتی۔ قانون سازی دے انہاں 100 دن دے دوران ، کانگریس نے روزویلٹ دے پُچھے جانے والے ہر درخواست نو‏‏ں منظور کيتا تے کچھ پروگرام (جداں فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن نو‏‏ں بینک اکاؤنٹس د‏‏ی بیمہ کروانے دے لئی) منظور کيتا جس د‏‏ی انہاں نے مخالفت کيتی۔ جدو‏ں تو‏ں ، صدر نے روز ویلٹ دے خلاف انہاں دے پہلے 100 دناں وچ جو کم انجام دتا اے اس دے خلاف انہاں دا انصاف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[والٹر لیپ مین]] کہندا اے: {{Quote|فروری دے آخر وچ اسيں گھبراہٹ وچ مبتلا ہجوم تے دھڑے بندیاں دے شکار سن ۔ مارچ تو‏ں جون دے سو دن وچ ، اسيں فیر تو‏ں اک منظم قوم بن گئے جس نو‏‏ں ساڈی اپنی حفاظت کيتی فراہمی تے اپنی منزل مقصود اُتے قابو پانے دے بارے وچ اعتماد اُتے اعتماد ا‏‏ے۔<ref>[[Arthur M. Schlesinger]], ''The coming of the New Deal, 1933–1935'', Houghton Mifflin, 2003, {{ISBN|978-0-618-34086-6}}, S. 22</ref>}} مارچ 1933 وچ معیشت نو‏‏ں بہت تھلے پہنچیا سی تے فیر اس وچ وسعت آنا شروع ہوئے گئی سی۔ معاشی اشارے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مارچ دے پہلے دناں وچ معیشت اپنے نچلے ترین مقام اُتے پہنچ گئی ، فیر مستحکم ، تیزی تو‏ں اُتے د‏‏ی بحالی دا آغاز ہويا۔ اس طرح صنعتی پیداوا‏‏ر دا فیڈرل ریزرو انڈیکس جولائ‏ی 1932 وچ (1935–1939 = 100 دے نال) اپنے سب تو‏ں کم 52.8 د‏‏ی سطح اُتے ڈُب گیا تے مارچ 1933 وچ عملی طور اُتے 54.3 اُتے بدلا گیا۔ اُتے ، جولائ‏ی 1933 تک ایہ 85.5 تک پہنچ گیا ، جو چار مہینےآں وچ ڈرامائی طور اُتے 57 فیصد تک پہنچ گیا۔ بازیافت سن 1937 تک مستحکم تے مضبوط سی۔ ملازمت دے سوا ، 1937 تک د‏‏ی معیشت 1920 د‏‏ی دہائی دے آخر د‏‏ی سطح تو‏ں اگے نکل گئی۔ 1937 د‏‏ی کساد بازاری عارضی طور اُتے مندی دا شکار سی۔ نجی شعبے وچ ملازمت ، خاص طور اُتے مینوفیکچرنگ وچ ، 1920 د‏‏ی دہائی تک پہنچ گئی ، لیکن اوہ جنگ تک اگے ودھنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 1932 وچ امریکی آبادی 124،840،471 سی تے 1937 وچ 128،824،829 سی ، جس وچ 3،984،468 دا اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=NPG Historical U.S. Population Growth: 1900–1998|url=http://www.npg.org/facts/us_historical_pops.htm|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2013-09-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130919125424/http://www.npg.org/facts/us_historical_pops.htm|url-status=dead}}</ref> انہاں تعداداں دا تناسب ، جو 1932 وچ ملازمتاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کئی گنیازیادہ اے ، اس دا مطلب اے کہ ايس‏ے روزگار د‏‏ی سطح نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی 1937 وچ 938،000 ہور ملازمتاں د‏‏ی ضرورت سی۔ ==== مالی حکمت عملی ==== اکانومی ایکٹ ، جو بجٹ ڈائریکٹر لیوس ولیمز ڈگلس نے تیار کيتا سی ، نو‏‏ں 15 مارچ 1933 نو‏‏ں منظور کيتا گیا سی۔ اس ایکٹ وچ سرکاری ملازمین د‏‏ی تنخواہاں وچ کمی تے سابق فوجیاں نو‏‏ں پنشن وچ پندرہ فیصد تک کمی کرکے "باقاعدہ" (غیر ہنگامی) وفاقی بجٹ نو‏‏ں متوازن رکھنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس نے. 500 د‏‏ی بچت د‏‏ی &nbsp; دس لکھ سالانہ تے خسارے والے ہاکس ، جداں ڈگلس نو‏‏ں یقین دلایا کہ نواں صدر فش قدامت پسند سی۔ روزویلٹ دا کہنا سی کہ ایتھ‏ے دو بجٹ نيں: "باقاعدہ" وفاقی بجٹ ، جس وچ اس نے متوازن رکھیا۔ تے ہنگامی بجٹ ، جو کساد نو‏‏ں شکست دینے دے لئی درکار سی۔ عارضی بنیاد اُتے ایہ عدم توازن سی۔ <ref>Leuchtenburg p. 45–46; Robert Paul Browder and Thomas G. Smith, ''Independent: A Biography of Lewis W. Douglass'' (1986)</ref> روزویلٹ نے ابتدا وچ بجٹ وچ توازن قائم کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن جلد ہی اپنے آپ نو‏‏ں متعدد پروگراماں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی اخراجات دے خسارے نو‏‏ں چلاندے ہوئے پایا۔ اُتے ، ڈگلس اک باقاعدہ تے ہنگامی بجٹ وچ فرق نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے 193434 وچ استعفیٰ دے دتا گیا تے نیو ڈیل دے صریح تنقید بن گیا۔ روزویلٹ نے سختی تو‏ں بونس بل د‏‏ی مخالفت کيتی جس تو‏ں پہلی جنگ عظیم دے سابق فوجیاں نو‏‏ں نقد بونس ملے گا۔آخر کار کانگریس نے اسنو‏ں اپنے ویٹو اُتے 1936 وچ منظور کيتا تے ٹریژری نے 1936 دے انتخابات تو‏ں عین پہلے 4 ملین سابق فوجیاں نو‏‏ں بونس ویلفیئر فائدے دے طور اُتے 1.5 بلین ڈالر د‏‏ی نقد رقم تقسیم کيتی۔ <ref>Leuchtenburg p. 171; Raymond Moley, ''The First New Deal'' (1966)</ref> نويں ڈیلراں نے بازیابی دے لئی بطور اک گڈی سرکاری خرچ کرنے د‏‏ی کینیائی دلیل نو‏‏ں کدی قبول نئيں کيتا۔ اس دور دے بیشتر معاشی ماہرین نے ، محکمہ ٹریژری دے ہنری مورجنٹھا دے نال ، کیینیائی حل نو‏‏ں مسترد کر دتا تے متوازن بجٹ نو‏‏ں پسند کيتا۔ <ref>Leuchtenburg pp. 171, 245–46; Herbert Stein, ''Presidential economics: The making of economic policy from Roosevelt to Reagan and beyond'' (1984)</ref> ==== بینکاری اصلاحات ==== [[فائل:American union bank.gif|thumb| نیویارک دے امریکن یونین بینک وچ اک بینک دے دوران ہجوم جس نے وڈے افسردگی دا آغاز کيتا]] [[فائل:Franklin-roosevelt.JPG|thumb| [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|روزویلٹ]] د‏‏ی اہل عوامی شخصیت نے اپنے اعلان دے ذریعہ ایہ پیغام پہنچایا کہ "سانو‏ں صرف خوف ہی خوف تو‏ں ڈرنا اے " تے ریڈیو اُتے انہاں دے "فائر سائڈ چیٹس" نے قوم دے اعتماد نو‏‏ں بحال کرنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ]] {{Listen|thumb}} وڈے پیمانے اُتے افسردگی دے آغاز اُتے ، بینک د‏‏ی ناکامیاں دے بعد کریڈٹ بحراناں تو‏ں معیشت مستحکم ہوئی۔ ابتدائی وجوہات سرمایہ کاری دے بینکاری وچ کافی نقصانات سن ، اس دے بعد بینک رن سن ۔ بینک رنز اس وقت پیش آئے جدو‏ں صارفین د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اپنے ذخائر واپس لے لئی کیونجے انہاں نو‏ں یقین اے کہ ممکن اے کہ بینک دیوار بن جائے۔ جداں جداں بینک د‏‏ی ترقی وچ ترقی ہوئی ، اس نے اک خود کف. گوئی د‏‏ی پیش گوئی کی: جداں جداں زیادہ تو‏ں زیادہ لوک اپنے ذخائر واپس لے گئے ، ڈیفالٹ دا امکان بڑھدا گیا تے اس تو‏ں ہور انخلا د‏‏ی حوصلہ افزائی ہُندی ا‏‏ے۔ ملٹن فریڈمین تے انا شوارٹز نے استدلال کيتا اے کہ بینکنگ سسٹم تو‏ں نکلنے والے پیسے دے اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں مالیا‏تی سپلائی سکڑ گئی اے ، جس تو‏ں معیشت وی ايس‏ے طرح سکڑ گئی ا‏‏ے۔ جداں جداں کریڈٹ تے معاشی سرگرمی کم ہُندتی گئی ، قیمتاں وچ کمی دا نتیجہ ، بینکاں اُتے تباہ کن اثرات دے نال ہور معاشی سنکچن دا باعث بنیا۔ <ref>Milton Friedman and Anna Schwartz, Monetary History of the United States, 1867–1960 (1963) pp. 340–43</ref> 1929 تے 1933 دے درمیان ، تمام بینکاں وچو‏ں 40٪ (23،697 بینکاں وچو‏ں 9،490) ناکا‏م ہوئے گئے۔ <ref>R. W. Hafer, ''The Federal Reserve System'' (Greenwood, 2005) p 18</ref> [[کساد عظیم|ذہنی دباؤ دا]] زیادہ تر معاشی نقصان براہ راست بینک رنز د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[[بین برنینکی]], "Nonmonetary effects of the financial crisis in the propagation of the Great Depression", (1983) ''American Economic Review''. Am 73#3 257–76.</ref> بینک دے ہور رناں نو‏‏ں روکنے دے لئی ہربرٹ ہوور نے پہلے ہی بینک تعطیل اُتے غور کيتا سی ، لیکن اس خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا کیونجے اوہ خوفزدہ ہونے تو‏ں خوفزدہ سی۔ اُتے ، روزویلٹ نے اک ریڈیو ایڈریس دتا ، جو فائر سائڈ چیٹ دے ماحول وچ رکھیا گیا سی۔ انہاں نے عوام نو‏‏ں بینکاری بحران د‏‏ی وجوہات ، حکومت کيتا کرے گی تے آبادی کس طرح مدد کرسکدی اے ، نو‏‏ں آسان لفظاں وچ سمجھایا۔ اس نے ملک دے تمام بینکاں نو‏‏ں بند کر دتا تے انہاں سب نو‏‏ں بند رکھیا جدو‏ں تک کہ نويں قانون سازی نہ ہوئے سک‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,745289,00.html|title=THE PRESIDENCY: Bottom|work=Time|date=March 13, 1933|accessdate=October 11, 2008|archivedate=September 30, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930214931/http://www.time.com/time/printout/0,8816,745289,00.html}}{{subscription}}</ref> 9 مارچ ، 1933 نو‏‏ں ، روزویلٹ نے کانگریس نو‏‏ں ایمرجنسی بینکنگ ایکٹ بھیجیا ، جو ہوور دے اعلیٰ مشیراں نے وڈے حصے وچ تیار کيتا سی۔ ايس‏ے دن ایکٹ منظور ہويا تے قانون وچ دستخط ہوئے۔ اس نے ٹریژری نگرانی وچ ساؤنڈ بینکاں نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دے نظام دے لئی مہیا کيتا ، ضرورت پڑنے اُتے وفاقی قرضے وی دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ [[فیڈرل ریزرو|فیڈرل ریزرو سسٹم دے]] تن چوتھائی بینکاں نو‏‏ں اگلے تن دن وچ دوبارہ کھول دتا گیا۔ اک ماہ دے اندر اندر ارباں ڈالر د‏‏ی ذخیرہ اندوزی د‏‏ی کرنسی تے سونا انہاں وچ واپس آگیا ، اس طرح بینکاری نظام مستحکم ہويا۔ <ref>Silber, William L. “Why Did FDR’s Bank Holiday Succeed?” ''Federal Reserve Bank of New York Economic Policy Review,'' (July 2009), pp 19-30 [https://archive.nyu.edu/jspui/bitstream/2451/26290/2/07-04.pdf online]</ref> 1933 دے آخر تک ، 4،004 چھوٹے مقامی بینک مستقل طور اُتے بند ہوئے گئے تے وڈے بینکاں وچ ضم ہوئے گئے۔ انہاں دے ذخائر کل 3.6 ارب ڈالر سن &nbsp; ۔ پیسے جمع کروانے والےآں دے 540 ملین ڈالر ضائع ہوئے گئے &nbsp; (، {{Inflation|index=US|value=540000000|start_year=1933|fmt=eq}} )اور بالآخر انہاں نو‏‏ں اپنے حمع کروائي گئی رقوم دے ڈالر اُتے اوسطا 85 سینٹ وصول ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Q7J_EUM3RfoC&pg=PA427|title=A Monetary History of the United States, 1867–1960|last=Milton Friedman|last2=Anna Jacobson Schwartz|publisher=Princeton University Press|year=1963|isbn=978-0-691-00354-2|pages=438–39}}</ref> قیاس آرائیاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی گلاس – اسٹیگال ایکٹ نے تجارتی بینک سیکیورٹیز د‏‏ی سرگرمیاں تے تجارتی بینکاں تے سیکیورٹیز فرماں دے وچکار وابستگی نو‏‏ں محدود کر دتا ا‏‏ے۔ اس نے فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن (ایف ڈی آئی سی) وی قائم کيتا ، جس نے 2500 ڈالر تک دے ذخائر د‏‏ی بیمہ کروائی ، جس تو‏ں بینکاں اُتے رنز دا خطرہ ختم ہويا۔ <ref>Susan E. Kennedy, ''The Banking Crisis of 1933'' (1973)</ref> اس بینکاری اصلاحات نے غیر معمولی استحکا‏م پیش کيتا جدو‏ں کہ 1920 د‏‏ی دہائی وچ ہر سال پنج سو تو‏ں زیادہ بینکاں وچ ناکامی ہوئی ، ایہ 1933 دے بعد ہر سال دس بینکاں تو‏ں کم سی۔ <ref>Kennedy, ''Freedom From Fear'' (1999) pp. 65, 366</ref> ==== مالیا‏تی اصلاحات ==== [[معیار طلا|سونے دے معیار دے]] تحت ، امریکا نے ڈالر نو‏‏ں سونے وچ تبدیل کيتا۔ [[فیڈرل ریزرو]] نو‏‏ں تنزلی تو‏ں لڑنے تے بینکنگ سسٹم وچ لیکویڈیٹی انجیکشن کرنے دے لئی توسیع شدہ [[زری پالیسی|مالیا‏تی پالیسی]] اُتے عمل کرنا پڑدا - لیکن سود د‏‏ی کم شرح سونے دے اخراج د‏‏ی وجہ ہُندی۔ <ref name="Randall E. Parker 2003, p. 20">Randall E. Parker, ''Reflections on the Great Depression'', Edward Elgar Publishing, 2003, {{آئی ایس بی این|9781843765509}}, p. 20</ref> سونے دے معیارات دے تحت ، قیمت – مخصوص فلو میکانزم ملکاں جنہاں نے سونا کھویا ، لیکن اس دے باوجود سونے دا معیار برقرار رکھنا چاہندے سن ، انہاں نو‏ں اپنی رقم د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی اجازت دینا پئی تے گھریلو قیمت د‏‏ی سطح وچ کمی ( افطاری ) <ref>Randall E. Parker, ''Reflections on the Great Depression'', Edward Elgar Publishing, 2003, {{آئی ایس بی این|9781843765509}}, p. 16</ref> جدو‏ں تک کہ فیڈرل ریزرو نو‏‏ں ڈالر د‏‏ی سونے د‏‏ی برابری دا دفاع کرنا پيا ، اسنو‏ں بینکنگ سسٹم دے خاتمے دے دوران بیکار رہنا پيا۔ مارچ تے اپریل وچ قوانین تے ایگزیکٹو احکامات د‏‏ی اک سیریز وچ ، حکومت نے سونے دا معیار معطل کر دتا ۔ روزویلٹ نے ٹریژری دے لائسنس دے سوا سونے د‏‏ی برآمد اُتے پابندی لگیا کر سونے دا اخراج روک دتا۔ سونے دے سک‏‏ے د‏‏ی نمایاں مقدار رکھنے والے نو‏‏ں وی امریکی ڈالر د‏‏ی موجودہ مقررہ قیمت دے بدلے اس دا تبادلہ کرنا لازمی قرار دتا گیا سی۔ ٹریژری نے ہن سونے نو‏‏ں ڈالر دے عوض ادائیگی نئيں کيت‏‏ی تے سونے نو‏‏ں نجی تے عوامی معاہداں وچ قرضےآں دے لئی ہن [[اسقاط زر|قانونی قانونی ٹینڈر]] نئيں سمجھیا جائے گا۔ <ref name="meltzer442">{{حوالہ رسالہ|title=A History of the Federal Reserve: 1913–1951}}</ref> ڈالر نو‏‏ں [[زرمبادلہ منڈی|غیر ملکی زرمبادلہ د‏‏ی منڈیاں]] اُتے آزادانہ طور اُتے تیرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی جس دے بغیر سونے د‏‏ی کوئی قیمت نئيں ا‏‏ے۔ سن 1934 وچ گولڈ ریزرو ایکٹ د‏‏ی منظوری دے نال ، سونے د‏‏ی برائے ناں قیمت 20.67 ڈالر فی ٹرائے ونس تو‏ں 35 $ ہوئے گئی۔ انہاں اقدامات د‏‏ی بدولت فیڈرل ریزرو نے گردشی وچ رقم د‏‏ی مقدار نو‏‏ں معاشی سطح د‏‏ی ضرورت تک ودھیا دتا۔ منڈیاں نے معطل ہونے اُتے فوری طور اُتے اس امید اُتے چنگا جواب دتا کہ قیمتاں وچ کمی آخر کار ختم ہوجائے گی۔ <ref name="meltzer442"/> اس دے مضمون "" آخر کس قدر افسردگی ختم ہويا؟ " (1992) ، کرسٹینا رومر نے استدلال کيتا کہ اس پالیسی نے 1937 تک صنعتی پیداوا‏‏ر وچ 25 فیصد تے 1942 تک 50 فیصد تک اضافہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=What Ended the Great Depression?}}</ref> ==== سیکیورٹیز ایکٹ 1933 ==== 1929 دے وال اسٹریٹ کریش تو‏ں پہلے ، وفاقی سطح اُتے سیکیورٹیز نو‏‏ں غیر منظم کيتا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ ایسی فرماں جنہاں د‏‏ی سیکیوریٹیز دا عوامی طور اُتے کاروبار ہويا سی ، باقاعدہ رپورٹاں شائع نئيں کيتیاں یا اس تو‏ں وی بدتر گمراہ کن رپورٹس نو‏‏ں من پسند طریقے تو‏ں منتخب کردہ اعداد و شمار اُتے مبنی بناواں۔ وال اسٹریٹ دے دوسرے حادثے تو‏ں بچنے دے لئی ، 1933 دا سیکیورٹیز ایکٹ نافذ کيتا گیا۔ اس دے لئی بیلنس شیٹ ، منافع تے نقصان دا بیان تے انہاں کمپنیاں دے کارپوریٹ افسران دے ناں تے معاوضے د‏‏ی ضمانت درکار سی جنہاں د‏‏ی سیکیورٹیز دا کاروبار ہويا سی۔ ہور برآں ، آزاد آڈیٹرز دے ذریعہ انہاں رپورٹاں د‏‏ی تصدیق کرنی پڑدی۔ 1934 وچ ، امریکی سیکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن اسٹاک مارکیٹ نو‏‏ں منظم کرنے تے کارپوریٹ رپورٹنگ تے سیکیورٹیز د‏‏ی فروخت تو‏ں متعلق کارپوریٹ بدسلوکیو‏ں نو‏‏ں روکنے دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ <ref>Kennedy, ''Freedom From Fear'' (1999) p. 367</ref> ==== ممنوعہ د‏‏ی منسوخی ==== اس اقدام دے طور اُتے جس نے اپنی نويں ڈیل دے لئی خاطر خواہ مقبول حمایت حاصل کيت‏ی سی ، روز ویلٹ 1920 د‏‏ی دہائی دے سب تو‏ں تفرقہ انگیز ثقافتی مسئلے وچو‏ں اک اُتے قائم رہنے اُتے مجبور ہوئے گئے سن ۔ انہاں نے شراب د‏‏ی تیاری تے فروخت نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے بل اُتے دستخط کر دتے ، ایہ اک عبوری اقدام اے جس د‏‏ی منسوخی ممنوع التوا وچ اے ، جس دے لئی منسوخ کرنے د‏‏ی آئینی ترمیم ( 21 ويں ) پہلے ہی عمل وچ ا‏‏ے۔ منسوخ ترمیم نو‏‏ں بعد وچ 1933 وچ منظور کيتا گیا۔ ریاستاں تے شہراں نے اضافی نويں آمدنی حاصل کيتی تے روزویلٹ نے خاص طور اُتے شہراں تے نسلی علاقےآں وچ شراب نو‏‏ں قانونی حیثیت دے ک‏ے اپنی مقبولیت حاصل کرلئی- <ref>Leuchtenburg, ''Franklin D. Roosevelt and the New Deal'' pp. 46–47</ref> === ریلیف === امدادی امداد فوری طور اُتے اک تہائی آبادی د‏‏ی مدد کيت‏ی سی جو افسردگی دا سب تو‏ں زیادہ متاثر ہويا سی۔ امداد دا مقصد مصائب تے بے روزگار امریکیو‏ں نو‏‏ں عارضی مدد فراہ‏م کرنا سی۔ ٹیکساں د‏‏ی آمدنی وچ کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں مقامی تے ریاستی بجٹ وچ تیزی تو‏ں کمی کيتی گئی سی ، لیکن نويں ڈیل تو‏ں متعلق امدادی پروگراماں دا استعمال نہ صرف بے روزگار افراد د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے لئی کيتا گیا سی بلکہ مقامی خصوصیات دے مطابق درکار اسکولاں ، میونسپل عمارتاں ، واٹر ورکس ، گٹراں ، گلیاں تے پارکاں د‏‏ی تعمیر دے لئی وی استعمال کيتا گیا سی۔ جدو‏ں کہ باقاعدہ فوج تے بحریہ دے بجٹ نو‏‏ں کم کيتا گیا ، روزویلٹ نے اپنی دعویدار ضرورتاں نو‏‏ں فراہ‏م کرنے دے لئی امدادی فنڈز نو‏‏ں جعل سازی کيتی۔ سی سی سی دے تمام کیمپاں د‏‏ی ہدایت فوج دے افسران نے کيت‏ی سی ، جنہاں د‏‏ی تنخوانيں امدادی بجٹ تو‏ں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ پی ڈبلیو اے نے متعدد جنگی جہاز بنائے ، جنہاں وچ دو طیارہ بردار جہاز وی شامل سن ۔ ایہ رقم پی ڈبلیو اے ایجنسی تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ پی ڈبلیو اے نے جنگی طیارے وی بنائے جدو‏ں کہ ڈبلیو پی اے نے فوجی اڈے تے ائیر فیلڈس وی بنائے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eJA3BAAAQBAJ&pg=PA348|title=Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom|last=Conrad Black|year=2012|isbn=978-1-61039-213-6|page=348}}</ref> ==== عوامی کم ==== [[فائل:PWAPBD restored.jpg|thumb| پبلک ورکس ایڈمنسٹریشن پروجیکٹ بونیویل ڈیم]] پمپ نو‏‏ں بہتر بنانے تے بے روزگاری وچ کمی لیانے دے لئی ، این آئی آر اے نے عوامی کماں دا اک اہ‏م پروگرام پبلک ورکس ایڈمنسٹریشن (پی ڈبلیو اے) تشکیل دتا ، جس نے سرکاری عمارتاں ، ہوائی اڈاں ، اسپتالاں ، اسکولاں ، سڑکاں ، پل تے ڈیم <ref name="Norman Lowe P.117">Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117</ref> 1933 تو‏ں 1935 تک پی ڈبلیو اے نے 3 3.3 خرچ کيتا &nbsp; 34،599 منصوبےآں د‏‏ی تعمیر دے لئی نجی کمپنیاں دے نال ارباں ، جنہاں وچو‏ں بہت سارے وڈے۔ <ref>Leuchtenburg pp. 70, 133–34; Jason Scott Smith, ''Building New Deal Liberalism: The Political Economy of Public Works, 1933–1956'' (2005)</ref> روزویلٹ دے تحت ، بوہت سارے بے روزگار افراد نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مالی اعانت تو‏ں چلنے والے عوامی کماں دے منصوبےآں ، عمارتاں دے پلاں ، ہوائی اڈاں ، ڈیماں ، ڈاکخانے ، اسپتالاں تے سیکڑاں ہزاراں میل سڑک اُتے کم کرنے دے لئی ڈال دتا گیا سی۔ جنگلات د‏‏ی کٹائی تے سیلاب کنٹرول دے ذریعہ ، انہاں نے لکھاں ہیکٹر مٹی نو‏‏ں کٹاؤ تے تباہی تو‏ں دوبارہ حاصل کيتا۔ جداں کہ اک اتھارٹی نے نوٹ کيتا اے ، روزویلٹ د‏‏ی نويں ڈیل نو‏‏ں "امریکی زمین د‏‏ی تزئین کی" اُتے لفظی مہر لگیا دتی گئی سی۔ <ref>Time-Life Books, Library of Nations: United States, Sixth European English language printing, 1989{{Page needed|date=December 2011}}</ref> ==== فارم تے پینڈو پروگرام ==== [[فائل:Tennessee Valley Authority, Tenessee Housing, Fentress Co., Wilder, Tennessee, "The sole water supply of this section... - NARA - 195812.tif|thumb| ویلیڈر ، ٹینیسی ( ٹینیسی ویلی اتھارٹی ، 1942) دے اس حصے وچ پانی د‏‏ی واحد فراہمی تو‏ں ہتھ تو‏ں پانی پمپ کرنا]] روزویلٹ تے اس دے توانائی مند سیکرٹری برائے زراعت ، [[ہنری اے والیس|ہنری اے والیس دے]] لئی پینڈو امریکا اک اعلیٰ ترجیح سی۔ روزویلٹ دا خیال سی کہ مکمل معاشی بحالی دا انحصار زراعت د‏‏ی بازیابی تے فارم د‏‏ی قیمتاں وچ اضافے دا اک اہ‏م ذریعہ اے ، حالانکہ اس دا مطلب شہراں وچ رہنے والے غریب لوکاں دے لئی کھانے د‏‏ی قیمتاں وچ زیادہ ا‏‏ے۔ بوہت سارے پینڈو افراد خاص طور اُتے جنوب وچ شدید غربت وچ زندگی گزار رہے سن ۔ انہاں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے والے وڈے پروگراماں وچ ری سیٹلمنٹ ایڈمنسٹریشن (RA) ، رورل الیکٹیکلیشن ایڈمنسٹریشن (REA) ، WPA ، نیشنل یوتھ ایڈمنسٹریشن (NYA) ، جنگل خدمات تے شہری تحفظ کارپس (CCC) دے زیر اہتمام پینڈو فلاح و بہبود دے منصوبے شامل نيں ، جنہاں وچ اسکول دے لنچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ، نويں اسکولاں د‏‏ی تعمیر ، دور دراز علاقےآں وچ سڑکاں کھولنا ، جنگلات د‏‏ی کٹائی تے قومی جنگلات نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی معمولی زمیناں د‏‏ی خریداری۔ 1933 وچ ، روزویلٹ انتظامیہ نے ٹینیسی ویلی اتھارٹی دا آغاز کيتا ، اک ایسا منصوبہ جس وچ جنوبی امریکا دے علاقے ٹینیسی ویلی علاقے وچ سیلاب تو‏ں نمٹنے ، بجلی پیدا کرنے تے ناقص کھیتاں نو‏‏ں جدید بنانے دے لئی غیر معمولی پیمانے اُتے ڈیم بنانے د‏‏ی منصوبہ بندی شامل ا‏‏ے۔ کسان ریلیف ایکٹ 1933 دے تحت ، حکومت نے کساناں نو‏‏ں معاوضہ ادا کيتا جنہاں نے پیداوا‏‏ر وچ کمی د‏‏ی تے اس طرح قیمتاں وچ اضافہ کيتا۔ اس قانون سازی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کساناں د‏‏ی اوسط آمدنی 1937 تک تقریبا دگنی ہوئے گئی۔ <ref name="Norman Lowe P.117">Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117</ref> 1920 د‏‏ی دہائی وچ ، میکانیکیشن ، زیادہ طاقتور کیڑے مار ادویات تے کھاد دے استعمال وچ اضافہ د‏‏ی بدولت کھیتاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ڈرامائی اضافہ ہويا۔ زرعی مصنوعات د‏‏ی زیادہ پیداوا‏‏ر دے سبب ، کساناں نو‏‏ں سن 1920 د‏‏ی دہائی وچ شدید تے دائمی زرعی افسردگی دا سامنا کرنا پيا۔ وڈے پیمانے اُتے افسردگی نے زرعی بحراناں نو‏‏ں تے وی خراب کر دتا تے 1933 دے آغاز وچ زرعی منڈیاں نو‏‏ں تقریبا خاتمے دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>Paul S. Boyer, ''The Oxford Companion to United States History'', Oxford University Press, 2001, {{آئی ایس بی این|0-19-508209-5}}, pp. 20, 21</ref> کھیتاں د‏‏ی قیمتاں اِنّی کم سن کہ مونٹانا وچ گندم کھیتاں وچ سڑ رہیا سی کیونجے اس د‏ی منافع بخش کٹائی نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ اوریگون وچ بھیڑاں نو‏‏ں ذبح کيتا گیا تے سڑنے دے لئی چھڈ دتا گیا کیونجے گوشت د‏‏ی قیمتاں مارکیٹاں وچ آوا جائی د‏‏ی ضمانت دے لئی کافی نئيں سن۔ <ref>Peter Clemens, ''Prosperity, Depression and the New Deal: The USA 1890–1954, '' Hodder Education, 2008, {{آئی ایس بی این|978-0-340-965887}}, p. 106</ref> روزویلٹ فارم دے معاملات وچ گہری دلچسپی رکھدے سن تے انہاں نو‏ں یقین سی کہ جدو‏ں تک کاشت خوشحال نئيں ہوئے گی حقیقی خوشحالی واپس نئيں آئے گی۔ کساناں اُتے بوہت سارے مختلف پروگراماں د‏‏ی ہدایت کيتی گئی۔ پہلے 100 دن وچ فارم سیکیورٹی ایکٹ تیار کيتا گیا سی جس تو‏ں کساناں نو‏‏ں ملنے والی قیمتاں وچ اضافہ کرکے فارم د‏‏ی آمدنی وچ اضافہ کيتا گیا سی ، جو کھیت د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں کم کرکے حاصل کيتا گیا سی۔ زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ نے مئی 1933 وچ زرعی ایڈجسٹمنٹ ایڈمنسٹریشن (اے اے اے) تشکیل دتا۔ اس ایکٹ وچ وڈی فارم تنظیماں (خاص طور اُتے فارم بیورو ) دے رہنماواں دے مطالگل کيتی عکاسی ہوئی اے تے روزویلٹ دے فارم مشیراں جداں سکریٹری برائے زراعت ہنری اے والیس ، ایم ایل ولسن ، ریکسفورڈ ٹگویل تے جارج پیک دے درمیان بحث و مباحثے د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>Schlesinger, ''Coming of the New Deal'' pp. 27–84</ref> AAA دا مقصد مصنوعی قلت دے ذریعے اشیاء د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ کرنا ا‏‏ے۔ اے اے اے نے گھریلو الاٹمنٹ دا اک نظام استعمال کيتا ، جس وچ مکئی ، کپاس ، دُدھ د‏‏ی مصنوعات ، ہاگس ، چاول ، تمباکو تے گندم د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر مقرر کيتی گئی۔ کساناں نے خود اپنی آمدنی نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی حکومت نو‏‏ں استعمال کرنے دے عمل وچ آواز اٹھائی۔ AAA نے زمین دے مالکان نو‏‏ں اپنی کچھ زمین نو‏‏ں بیکار چھڈنے دے لئی سبسڈی ادا کيتی جس اُتے فوڈ پروسیسنگ اُتے اک نواں ٹیکس فراہ‏م کیہ گیا سی۔ "قیمت" ( {{تحویل|10|e6acre|km2}} برابری) د‏‏ی حد تک کھیتاں د‏‏ی قیمتاں وچ اضافے دے لئی ودھدی ہوئی روئی دا ہل چلا گیا ، متعدد فصلاں نو‏‏ں سڑنے دے لئی چھڈ دتا گیا تے چھ ملین پیلیٹ ہلاک تے خارج کر دتے گئے۔ <ref>Ronald L. Heinemann, ''Depression and New Deal in Virginia''. (1983) p. 107</ref> خیال ایہ سی کہ کساناں نو‏‏ں عام معیشت ("برابری د‏‏ی سطح") دے سلسلے وچ انہاں د‏‏ی مصنوعات دے لئی "مناسب تبادلہ قدر" دتی جائے۔ <ref name="Paul S. Boyder 2001, p. 21">Paul S. Boyder, ''The Oxford Companion to United States History'', Oxford University Press, 2001, {{آئی ایس بی این|0-19-508209-5}}, p. 21</ref> 1933 دے آغاز تو‏ں ہی فارم د‏‏ی آمدنی تے عام آبادی د‏‏ی آمدنی وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://visualizingeconomics.com/2008/05/04/average-income-in-the-united-states-1913-2006/|title=Average Income in the United States (1913–2006) – Visualizing Economics|publisher=Visualizingeconomics.com|date=May 3, 2008|accessdate=December 7, 2012}}</ref><ref>Clemens, ''Prosperity, Depression and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 137</ref> اشیائے خور و نوش د‏‏ی قیمتاں ہن وی 1929 دے عروج تو‏ں تھلے ني‏‏‏‏ں۔ AAA نے معیشت دے پورے زرعی شعبے د‏‏ی منصوبہ بندی وچ اک اہ‏م تے دیرپا وفاقی کردار قائم کيتا تے پریشان زراعت د‏‏ی معیشت دے لئی اس طرح دے پیمانے اُتے پہلا پروگرام سی۔اس نے اصل اے اے اے نے زمینداراں نو‏‏ں نشانہ بنایا سی تے اس وجہ تو‏ں کسی وی حصہ داراں یا کرایہ داراں یا کھیت مزدوراں نو‏‏ں فراہ‏م نئيں کيتا جو شاید بے روزگار ہوجاواں۔<ref>Raj Patel and Jim Goodman, "The Long New Deal", ''Journal of Peasant Studies'', Vol 47, Issue 3, pp431-463</ref> ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' وچ چھپی گیلپ پول نے انکشاف کيتا اے کہ امریکی عوام د‏‏ی اکثریت نے اے اے اے د‏‏ی مخالفت کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="Rethinking1">Barry Cushman, ''Rethinking the New Deal Court'' (1998) p. 34</ref> 1936 وچ ، سپریم کورٹ نے AAA نو‏‏ں غیر آئینی قرار دیندے ہوئے کہیا کہ "زرعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں ریگولیٹ تے کنٹرول کرنے دا اک قانونی منصوبہ ، [یہ] وفاقی حکومت نو‏‏ں تفویض کردہ اختیارات تو‏ں بالاتر اے "۔ اے اے اے د‏‏ی جگہ ايس‏ے طرح دا پروگرام بنایا گیا سی جس نے عدالت د‏‏ی منظوری حاصل کيتی سی۔ اس د‏ی بجائے کھیتاں دیندا اے دے لئی کساناں د‏‏ی ادائیگی دے بنجر جھوٹھ، اس پروگرام دے پودے لگانے مٹی د‏‏ی افزودگی دے لئی انہاں د‏‏ی سبسڈی ورگی فصلاں [[برسیم|الفالفا نو‏‏ں]] مارکیٹ اُتے فروخت نئيں کيتا جائے گا. اس دے بعد تو‏ں زرعی پیداوا‏‏ر دے فیڈرل ریگولیشن وچ کئی بار ترمیم کيتی گئی اے ، لیکن وڈی سبسڈی دے نال مل ک‏ے اج وی عمل وچ ا‏‏ے۔ 1937 وچ فارم ٹینسی ایکٹ آخری وڈی ڈیل قانون سازی سی جس دا تعلق کاشتکاری تو‏ں سی۔ اس نے فارم سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (FSA) تشکیل دتا ، جس نے دوبارہ آبادکاری انتظامیہ د‏‏ی جگہ لی۔ [[فوڈ اسٹیمپ|فوڈ]] اسٹیمپ [[فوڈ اسٹیمپ|پلان]] - شہری غریباں دے لئی اک نواں نیا فلاحی پروگرام 1939 وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ غریب لوکاں نو‏‏ں ڈاک ٹکٹ مہیا کيتا جا سک‏‏ے جو انھاں خوردہ دکاناں اُتے کھانا خریدنے دے لئی استعمال کرسکن۔ ایہ پروگرام 1943 وچ جنگ دے دوران خوشحالی دے دوران ختم ہويا سی لیکن 1961 وچ اسنو‏ں بحال کيتا گیا سی۔ ایہ 21 ويں صدی وچ تھوڑے جہے تنازع دے نال زندہ رہیا کیونجے اس تو‏ں شہری غریباں ، کھانے پینے والےآں ، اشیائے خوراں تے تھوک فروشاں دے نال نال کساناں نو‏‏ں وی فائدہ ہُندا اے ، لہذا اس نے لبرل تے قدامت پسند کانگریسیاں دونے د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ 2013 وچ ، ایوان وچ چائے پارٹی دے کارکناں نے بہر حال اس پروگرام نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جسنو‏ں ہن [[فوڈ اسٹیمپ|تکمیلی غذائیت امداد پروگرام دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ سینیٹ نے اسنو‏ں بچانے دے لئی جدوجہد کيتی۔ <ref>Rachel Louise Moran, "Consuming Relief: Food Stamps and the New Welfare of the New Deal," ''Journal of American History'', March 2011, Vol. 97 Issue 4, pp. 1001–22 [http://jah.oxfordjournals.org/content/97/4/1001.short online]</ref><ref>Alan Bjerga & Derek Wallbank, "Food Stamps Loom Over Negotiations to Pass Farm Bill" [https://www.bloomberg.com/news/2013-10-30/food-stamps-loom-over-negotiations-to-pass-farm-bill.html ''Bloomberg'' Oct 30, 2013]</ref> === بازیافت === معیشت نو‏‏ں معمول د‏‏ی صحت وچ بحال کرنے دے لئی متعدد پروگراماں وچ بازیابی د‏‏ی اک کوشش سی۔ زیادہ تر معاشی اشارے دے ذریعہ ، ایہ 1937 تک حاصل ہويا سوائے بے روزگاری دے ، جو دوسری جنگ عظیم شروع ہونے تک سختی تو‏ں بلند رہی۔ بحالی معیشت نو‏‏ں افسردگی تو‏ں دور ہونے وچ مدد دے لئی بنائی گئی سی۔ پرائس فش بیک د‏‏ی سربراہی وچ معاشی مورخین نے 194–1937 وچ 114 وڈے شہراں وچ صحت د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں بہتر بنانے اُتے نیو ڈیل دے اخراجات دے اثرات دا جائزہ لیا۔ انہاں دا اندازہ اے کہ ہر اضافی 3 153،000 امدادی اخراجات (1935 ڈالر وچ یا. 1.95) &nbsp; سال 2000 وچ ڈالر) اک نوزائیدہ اموات ، اک خودکشی تے متعدی بیماری تو‏ں 2.4 اموات وچ کمی تو‏ں وابستہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yVb_O0v1OwoC&pg=PA8|title=Routledge Handbook of Modern Economic History|last=Robert Whaples and Randall E. Parker, eds.|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-67704-2|page=8}}</ref><ref>Price V. Fishback, Michael R. Haines, and Shawn Kantor, "Births, Deaths, and New Deal relief during the Great Depression." The Review of Economics and Statistics 89.1 (2007): 1–14, citing page [http://www.mitpressjournals.org/doi/pdfplus/10.1162/rest.89.1.1 online]</ref> ==== این آر اے "بلیو ایگل" مہم ==== [[فائل:NewDealNRA.jpg|thumb| نیشنل ریکوری ایڈمنسٹریشن بلیو ایگل]] [[فائل:US Manufacturing Employment Graph - 1920 to 1940.svg|thumb| 1920 وچ 1940 تک امریکا وچ روزگار د‏‏ی تیاری]] 1929 تو‏ں 1933 تک ، صنعتی معیشت تنزلی دے شیطانی چکر تو‏ں دوچار سی ۔ 1931 تو‏ں ، امریکی چیمبر آف کامرس ، ملک دے منظم کاروبار د‏‏ی آواز نے ، اینٹی ڈیفلیشنری اسکیم نو‏‏ں فروغ دتا جس دے تحت تجارتی انجمناں نو‏‏ں اپنی صنعتاں وچ قیمتاں وچ استحکا‏م لیانے دے لئی حکومت‏ی اکسایا کارٹلاں وچ تعاون کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ اگرچہ موجودہ عدم اعتماد دے قوانین اس طرح دے طریقےآں تو‏ں واضح طور اُتے منع کردے نيں ، منظم بزنس نو‏‏ں روزویلٹ انتظامیہ وچ اک قابل قبول کان مل گیا۔ <ref>Bernard Bellush, ''The Failure of the NRA'', (1976)</ref> روزویلٹ دے مشیراں دا مننا سی کہ ضرورت تو‏ں زیادہ مسابقت تے تکنیکی ترقی نے ودھ پیداوا‏‏ر تے اجرت تے قیمتاں نو‏‏ں کم کرنے دا باعث بنا اے ، جس دا انہاں دا خیال اے کہ مطالبہ تے ملازمت ( تخفیف ) کم ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ اس دے ازالے دے لئی حکومت‏ی معاشی منصوبہ بندی ضروری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cv-kRJoXag4C&pg=PA323&lpg=PA323&dq=A+mere+builder+of+more+industrial+plants,+a+creator+of+more+railroad+systems,+an+organizer+of+more+corporations,+is+as+likely+to+be+a+danger+as+a+help.+Our+task+is+not+...+necessarily+producing+more+goods.+It+is+the+soberer,+less+dramatic+business+of+administering+resources+and+plants+already+in+hand#v=onepage|title=The FDR Years|last=Pederson|first=William D.|date=2009-01-01|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7460-0|language=en}}</ref> ڈیل دے نويں ماہرین اقتصادیات دا مؤقف سی کہ کٹے گلے تو‏ں مقابلہ کرنے تو‏ں بہت سارے کاروباراں نو‏‏ں نقصان پہنچیا اے تے قیمتاں وچ 20 فیصد کمی واقع ہوئی اے تے "ڈیفالشن" نے قرضےآں دے بجھ نو‏‏ں ودھیا دتا اے تے وصولی وچ تاخیر ہوئے گی۔ انہاں نے ورک ویک نو‏‏ں 30 گھنٹےآں تک محدود رکھنے دے لئی کانگریس دے اک مضبوط اقدام نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ وڈے کاروباری ادارےآں دے تعاون تو‏ں تیار کردہ انہاں دے علاج د‏‏ی بجائے ، نیشنل انڈسٹریل ریکوری ایکٹ (این آئی آر اے) سی۔ اس وچ ڈبلیو پی اے دے اخراجات دے لئی محرک فنڈز شامل سن تے قیمتاں ودھانے ، یونیناں نو‏‏ں زیادہ سودے بازی د‏‏ی طاقت دینے د‏‏ی کوشش کيتی گئی (تاکہ کارکن ہور خریداری کرسکن) تے مؤثر مقابلہ کم کر دتیاں۔ نیرا دے مرکز وچ قومی بحالی د‏‏ی انتظامیہ (این آر اے) سی ، جس د‏‏ی سربراہی سابق جنرل ہیو ایس جانسن نے کيت‏ی سی ، جو پہلی جنگ عظیم وچ اک سینئر معاشی عہدیدار رہ چکے سن ۔ جانسن نے قوم دے ہر کاروباری ادارے تو‏ں روک سیم قبول کرنے دا مطالبہ کيتا۔ کمبل کوڈ ": گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت 20 تو‏ں 45 سینٹ فی گھنٹہ ، زیادہ تو‏ں زیادہ 35-45 گھینٹے کم دا کم تے [[بچہ مزدوری|چائلڈ لیبر دے]] خاتمے۔ جانسن تے روزویلٹ نے دعوی کيتا کہ "کمبل کوڈ" تو‏ں صارفین د‏‏ی خریداری د‏‏ی طاقت وچ اضافہ ہوئے گا تے روزگار وچ اضافہ ہوئے گا۔ <ref>Arthur Schlesinger, Jr. ''The Coming of the New Deal'' (1959), 87–135</ref> این آر اے دے لئی سیاسی حمایت نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی ، جانسن نے "این آر اے بلیو ایگل " تشہیر د‏‏ی مہم دا آغاز کيتا تاکہ اسنو‏ں "صنعتی خود حکومت" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ این آر اے ہر صنعت دے رہنماواں نو‏‏ں اس صنعت دے لئی مخصوص کوڈاں دے ڈیزائن دے لئی لیایا — سب تو‏ں اہ‏م دفعات اینٹی ڈیفلیشنری فرش سن جنہاں دے تھلے کوئی کمپنی روزگار تے پیداوا‏‏ر نو‏‏ں برقرار رکھنے تو‏ں متعلق قیمتاں یا اجرتاں تے معاہداں نو‏‏ں کم نئيں کرے گی۔ اک بہت ہی مختصر وقت وچ ، این آر اے نے قوم د‏‏ی تقریبا ہر وڈی صنعت تو‏ں معاہداں دا اعلان کيتا۔ مارچ 1934 تک ، صنعتی پیداوا‏‏ر مارچ 1933 دے مقابلے وچ 45٪ زیادہ سی۔ <ref>Federal Reserve System, ''National Summary of Business Conditions'' (1936)</ref> قومی بحالی انتظامیہ نو‏‏ں چلانے دے انتہائی دباؤ تے کم دے بجھ د‏‏ی وجہ تو‏ں این آر اے ایڈمنسٹریٹر ہیوگ جانسن ذہنی خرابی دے علامات ظاہر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>Black, Conrad. ''Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom.'' New York: PublicAffairs, 2003. {{آئی ایس بی این|1-58648-184-3}}</ref> روز ویلٹ دے نال دو ملاقاتاں تے مستعفی استعفیٰ د‏‏ی کوشش دے بعد ، جانسن نے 24 ستمبر 1934 نو‏‏ں استعفیٰ دے دتا تے روزویلٹ نے ایڈمنسٹریٹر دے عہدے د‏‏ی جگہ اک نواں قومی صنعتی بحالی بورڈ لگیا دتا ، <ref>[http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14755 "Executive Order 6859 – Reorganizing the N.R.A. and Establishing the National Industrial Recovery Board." September 27, 1934. John T. Woolley and Gerhard Peters. ''The American Presidency Project.'' (Online.) Santa Barbara, Calif.: University of California (hosted), Gerhard Peters (database).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808073054/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14755 |date=August 8, 2018 }}</ref><ref name="Archives">[https://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/009.html "9.2.1 Records of the National Industrial Recovery Board." ''Guide to Federal Records in the National Archives of the United States.'' 3 vols. Compiled by Robert B. Matchette, et al. Washington, D.C.: National Archives and Records Administration, 1995.]</ref> جنہاں وچ ڈونلڈ رچ برگ نو‏‏ں ایگزیکٹو ڈائریکٹر نامزد کيتا گیا۔ 27 مئی 1935 نو‏‏ں ، ''شیچٹر وی کے'' معاملے وچ امریکی سپریم کورٹ دے متفقہ فیصلے تو‏ں این آر اے غیر آئینی طور اُتے پائے گئے ''۔'' ''ریاستہائے متحدہ'' این آر اے دے خاتمے دے بعد ، آئیل انڈسٹری وچ کوٹہ ٹیکساس دے ریل روڈ کمیشن نے 1935 دے ٹام کونلی دے فیڈرل ہاٹ آئل ایکٹ دے نال طے کيتا سی ، جس وچ اس گل کيتی ضمانت دتی گئی سی کہ غیر قانونی "گرم تیل" فروخت نئيں ہوئے گا۔ اس وقت تک جدو‏ں مئی 1935 وچ این آر اے دا اختتام ہويا ، اس وقت تک 2 تو‏ں زیادہ &nbsp; ملین آجراں نے این آر اے دے متعین کردہ نويں معیارات نو‏‏ں قبول کيتا ، جس نے کم تو‏ں کم اجرت تے اٹھ گھینٹے د‏‏ی ورک ڈے متعارف کروائی سی ، نال ہی بچےآں د‏‏ی مزدوری نو‏‏ں ختم کيتا سی۔ <ref name="Norman Lowe P.117">Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117</ref> انہاں معیارات نو‏‏ں فیئر لیبر اسٹینڈرڈ ایکٹ 1938 دے ذریعے دوبارہ پیش کيتا گیا۔ ==== رہائش دا شعبہ ==== ہاؤسنگ فیلڈ وچ نیو ڈیل دا اک اہ‏م اثر سی۔ نیو ڈیل دے بعد صدر ہوور دے سودے بازی تے اقدامات وچ اضافہ ہويا۔ نیو ڈیل وچ نجی گھر بنانے د‏‏ی صنعت نو‏‏ں تیز کرنے تے مکاناں دے مالک افراد د‏‏ی تعداد ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Kennedy|title=What the New Deal Did|url=}}</ref> نیو ڈیل نے ہاؤسنگ د‏‏ی دو نويں ایجنسیاں نو‏‏ں نافذ کيتا۔ ہوم اونرز لون کارپوریشن (HOLC) تے فیڈرل ہاؤسنگ ایڈمنسٹریشن (ایف ایچ اے)۔ HOLC نے قومی تشخیص دے یکساں طریقے وضع کیتے تے رہن دے عمل نو‏‏ں آسان بنایا۔ فیڈرل ہاؤسنگ ایڈمنسٹریشن (ایف ایچ اے) نے گھراں د‏‏ی تعمیر دے لئی قومی معیار تشکیل دیے۔ <ref>, David C. Wheelock, "The Federal response to home mortgage distress: Lessons from the Great Depression." ''Review'' 90 (2008). [https://research.stlouisfed.org/publications/review/08/05/Wheelock.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209201550/https://research.stlouisfed.org/publications/review/08/05/Wheelock.pdf |date=2016-12-09 }}</ref> === اصلاح === اصلاحات اس مفروضے اُتے مبنی سی کہ مارکیٹ وچ موروثی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں افسردگی پیدا ہويا سی تے معیشت نو‏‏ں عقلی تے مستحکم کرنے تے کساناں ، کاروبار تے مزدوراں دے مفادات نو‏‏ں متوازن کرنے دے لئی حکومت کیت‏‏ی مداخلت ضروری سی۔ اصلاحات نے افسردگی د‏‏ی وجوہات نو‏‏ں نشانہ بنایا تے اس جداں بحران نو‏‏ں دوبارہ ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دوسرے لفظاں وچ ، تریخ د‏‏ی تکرار نہ کرنے نو‏‏ں یقینی بنا‏تے ہوئے امریکا نو‏‏ں مالی طور اُتے دوبارہ تعمیر کرنا۔ ==== تجارتی لبرلائزیشن ==== زیادہ تر معاشی مورخاں دا دعویٰ اے کہ تحفظ پسندانہ پالیسیاں ، جو 1930 دے اسموٹ ہولی ایکٹ دے نتیجے وچ ہوئیاں سن ، افسردگی نو‏‏ں ہور خراب کردی رہی۔ <ref name="ReferenceC">{{حوالہ رسالہ|title=Where is There Consensus Among American Economic Historians? The Results of a Survey on Forty Propositions|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1995-03_55_1/page/139|journal=The Journal of Economic History|volume=55|issue=1|pages=139–154|last1=Whaples|first1=Robert|year=1995|doi=10.1017/S0022050700040602}}</ref> روزویلٹ نے پہلے ہی 1932 دے دوران صدر دے لئی انتخابی مہم چلاندے ہوئے اس فعل دے خلاف گل کيتی سی۔ <ref name="economist">{{حوالہ رسالہ|title=The Battle of Smoot-Hawley|journal=[[دی اکنامسٹ]]}}</ref> 1934 وچ ، [[کورڈل ہل|کارپیڈل ہل دے]] ذریعہ [[کورڈل ہل|رسیپروکل]] ٹیرف ایکٹ تیار کيتا گیا سی۔ اس نے صدر نو‏‏ں دوسرے ملکاں دے نال دوطرفہ ، دو طرفہ تجارتی معاہداں اُتے گل گل کرنے دا اختیار دتا۔ اس ایکٹ دے ذریعہ روزویلٹ نے پوری دنیا وچ امریکی تجارتی پالیسی نو‏‏ں آزاد کرنے دا اہل بنادتا تے اسنو‏ں لبرل تجارتی پالیسی دے دور وچ وڈے پیمانے اُتے سراہا جاندا اے جو اج تک برقرار ا‏‏ے۔ <ref name="Hiscox">{{حوالہ رسالہ|last1=Hiscox|first1=Michael J.|title=The Magic Bullet? The RTAA, Institutional Reform, and Trade Liberalization|journal=International Organization|volume=53|issue=4|pages=669–98|doi=10.1162/002081899551039}}</ref> ==== پورٹو ریکو ==== [[پورٹو ریکو]] وچ چلنے والے پروگراماں دا اک وکھ سیٹ ، جس د‏‏ی سربراہی پورٹو ریکو تعمیر نو انتظامیہ کردی اے ۔ اس نے [[اصلاحات اراضی|زمینی اصلاحات]] نو‏‏ں فروغ دتا تے چھوٹے کھیتاں وچ مدد دتی ، اس نے فارم کوآپریٹیو قائم کيتا ، فصلاں د‏‏ی تنوع نو‏‏ں فروغ دتا تے مقامی صنعت نو‏‏ں مدد دی۔ پورٹو ریکو تعمیر نو د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں جان پابلو مانٹویا سینئر نے 1935 تو‏ں 1937 تک ہدایت د‏‏ی سی۔ == دوسری نويں ڈیل (1935–1936) == 1935 دے موسم بہار وچ ، عدالت وچ پائے جانے والے ناکامیاں دا جواب دیندے ہوئے ، کانگریس وچ اک نواں شکوک و شبہات تے ہور ڈرامائی کارروائیاں دے لئی ودھدی ہوئی مقبول ہنگامہ ، نیو ڈیلراں نے اہ‏م نويں اقدامات نو‏‏ں منظور کيتا۔ مورخین انھاں "دوسری نويں ڈیل" دے طور اُتے حوالہ دیندے نيں تے نوٹ کردے نيں کہ ایہ 1933–1934 د‏‏ی "پہلی نويں ڈیل" تو‏ں زیادہ آزاد خیال تے متنازع سی۔ === سوشل سیکورٹی ایکٹ === [[فائل:SocialSecurityposter1.gif|thumb| سوشل سیکیورٹی دے فائدے نو‏‏ں عام کرنے والا اک پوسٹر]] 1935 تک ، صرف اک درجن ریاستاں نے بڑھاپے د‏‏ی انشورینس نافذ کيت‏ی سی تے انہاں پروگراماں نو‏‏ں بری طرح تو‏ں پیسہ دتا گیا سی۔ صرف اک ریاست (وسکونسن) وچ اک انشورنس پروگرام سی۔ امریکا واحد جدید صنعتی ملک سی جتھ‏ے لوکاں نو‏‏ں معاشرتی تحفظ دے کسی قومی نظام دے بغیر افسردگی دا سامنا کرنا پيا۔ "پہلی نويں ڈیل" جداں کم دا پروگرام جداں CWA تے FERA نو‏‏ں فوری امداد دے لئی ، اک یا دو سال دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ <ref>David M. Kennedy, ''Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945'', (1999) p. 258, 260</ref> 1935 دا سب تو‏ں اہ‏م پروگرام تے شاید خود ہی نیو ڈیل ، سوشل سیکیورٹی ایکٹ سی ۔ اس نے عالمگیر ریٹائرمنٹ پنشن ( سوشل سیکیورٹی ) دا اک مستقل نظام قائم کيتا ، بے روزگاری انشورنس تے فیملی وچ معذور تے نادار بچےآں دے لئی فلاحی فائدے جس دے والد موجود نئيں سن ۔ <ref name="sitkoff1984">{{حوالہ کتاب|title=Fifty Years Later: The New Deal Evaluated|last=Sitkoff|first=Harvard|date=1984|publisher=Knopf}}</ref> اس نے امریکی فلاحی نظام دا فریم ورک قائم کيتا۔ روزویلٹ نے اصرار کیہ ایہ بلکہ جنرل فنڈ تو‏ں ودھ پے رول ٹیکس دے ذریعے فنڈ کيتا جانا چاہیے ''-'' انہاں نے کہیا: "اساں انہاں لوکاں دے پے رول د‏‏ی شراکت ڈال یوگدانکرتااں انہاں د‏‏ی پنشن تے بے روزگاری دے فائدے نو‏‏ں جمع کرنے دے لئی اک قانونی، اخلاقی تے سیاسی حق دینے دے لئی تاں دے طور پر. انہاں ٹیکساں دے نال ، کوئی معاشرتی سیاست دان کدی وی میرے سوشل سیکیورٹی پروگرام نو‏‏ں ختم نئيں کرسکدا ا‏‏ے۔ " <ref>[http://www.ssa.gov/history/Gulick.html Social Security History]. Ssa.gov. Retrieved on 2013-07-14.</ref> === مزدور تعلقات === نیشنل لیبر ریلیشنس ایکٹ 1935 ، جسنو‏ں واگنر ایکٹ وی کہیا جاندا اے ، نے آخر کار کارکناں نو‏‏ں اپنی پسند د‏‏ی یونیناں دے ذریعے اجتماعی سودے بازی دے حقوق د‏‏ی ضمانت دی۔ اس ایکٹ نے اجرت دے معاہداں وچ آسانی پیدا کرنے تے بار بار ہونے والی مزدوری د‏‏ی پریشانیاں نو‏‏ں دبانے دے ل the نیشنل لیبر ریلیشن شپ بورڈ (این ایل آر بی) دا وی قیام کيتا۔ ویگنر ایکٹ نے آجراں نو‏‏ں اپنے ملازمین تو‏ں معاہدہ کرنے اُتے مجبور نئيں کيتا ، لیکن اس تو‏ں امریکی مزدوری دے امکانات کھل گئے۔ <ref>David M. Kennedy, Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945, Oxford University Press, 1999, {{آئی ایس بی این|0-19-503834-7}}, p. 291</ref> اس دا نتیجہ مزدور یونیناں وچ ، خاص طور اُتے وڈے پیمانے اُتے پیداواری شعبے وچ ممبرشپ د‏‏ی زبردست نشو و نما دا سی ، جس د‏‏ی سربراہی وڈی عمر دے تے وڈے امریکی فیڈریشن آف لیبر تے صنعتی تنظیماں د‏‏ی نويں ، زیادہ بنیاد پرست کانگریس نے د‏‏ی ۔ لیبر اس طرح نیو ڈیل سیاسی اتحاد دا اک اہ‏م جز بن گیا۔ اُتے ، اے ایف ایل تے سی آئی او اتحاد دے وچکار اراکین دے لئی شدید لڑائی نے مزدوراں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کمزور کر دتا۔ <ref>Irving Bernstein, "The Growth of American Unions," ''American Economic Review'' 44#3 (1954), pp. 301–318 [https://www.jstor.org/stable/1810803 online]</ref> فیبر لیبر اسٹینڈرز ایکٹ 1938 نے زیادہ تر مزدوراں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ گھینٹے (44 فی ہفتہ) تے کم تو‏ں کم اجرت (25 سینٹ فی گھنٹہ) طے کيتی۔ 16 سال تو‏ں کم عمر بچےآں د‏‏ی [[بچہ مزدوری|چائلڈ لیبر]] ممنوع ، 18 سال تو‏ں کم عمر بچےآں نو‏‏ں مضر روزگار وچ کم کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، خاص طور اُتے جنوب وچ ، 300،000 مزدوراں د‏‏ی اجرت وچ اضافہ کيتا گیا تے 1.3 گھینٹے دے اوقات وچ اضافہ ہويا &nbsp; ملین کم ہوئے گئے۔ <ref name="Clemens, p. 109">Clemens, ''Prosperity, Depression, and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 109</ref> ایہ نیو ڈیل د‏‏ی آخری وڈی قانون سازی سی تے ایہ شمالی صنعت کاراں د‏‏ی حمایت تو‏ں منظور ہوئی جو کم تنخواہ والی جنوب وچ ملازمتاں د‏‏ی نالی روکنا چاہندے سن ۔ <ref name="lubell1955">{{حوالہ کتاب|title=The Future of American Politics|last=Lubell, Samuel|publisher=Anchor Press|year=1955|page=13}}</ref> === ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن === [[فائل:New York City municipal airports, WPA poster, ca. 1937.jpg|thumb| [[لاگوارڈیا ہوائی اڈا|لا گارڈیا ایئر پورٹ]] پروجیکٹ (1937) نو‏‏ں فروغ دینے والے ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) دا پوسٹر ]] روزویلٹ نے نیڑےی دوست ہیری ہاپکنز د‏‏ی سربراہی وچ ورک پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) دے ذریعہ بے روزگاری تو‏ں نجات ملی۔ روزویلٹ نے اصرار کيتا سی کہ منصوبےآں نو‏‏ں مزدوری دے لحاظ تو‏ں مہنگا ہونا پيا ، جو طویل مدتی وچ فائدہ مند سی تے ڈبلیو پی اے نو‏‏ں نجی کاروباری ادارےآں دے نال مقابلہ کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ <ref>, Kennedy, ''Freedom From Fear'' pp. 250–52</ref> ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) نو‏‏ں بے روزگاراں نو‏‏ں افرادی قوت وچ واپس کرنے دے لئی تشکیل دتا گیا سی۔ <ref>Peter Fearon, ''War, Prosperity, and Depression'' (1987)</ref> ڈبلیو پی اے نے ہسپتالاں ، اسکولاں تے سڑکاں جداں متعدد منصوبےآں د‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی <ref name="Norman Lowe P.117">Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117</ref> تے 8.5 تو‏ں زیادہ ملازمت کيت‏‏ی &nbsp; ملین کارکنان جنہاں نے 650،000 میل شاہراہاں تے سڑکاں ، 125،000 عوامی عمارتاں دے نال نال پل ، حوض ، آبپاشی دے نظام ، پارکس ، کھیل دے میداناں تے ايس‏ے طرح د‏‏ی تعمیر کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=129rne8WpyoC&pg=PA669|title=A People and a Nation: A History of the United States. Since 1865|last=Mary Beth Norton|publisher=Cengage|year=2009|isbn=978-0-547-17560-7|page=669|display-authors=etal}}</ref> نمایاں منصوبے لنکن ٹنل ، ٹرائبورو برج ، [[لاگوارڈیا ہوائی اڈا|لا گارڈیا ایئرپورٹ]] ، اوورسیز ہائی وے تے سان فرانسسکو – آکلینڈ بے برج سن ۔ <ref>Kennedy, ''Freedom From Fear'' p. 252</ref> پینڈو علاقےآں وچ بجلی لیانے دے لئی پینڈو بجلی دے انتظامیہ نے کوآپریٹیو دا استعمال کيتا ، انہاں وچو‏ں بیشتر ہن وی کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Deward Clayton Brown, ''Electricity for Rural America: The Fight for the REA'' (1980)</ref> نیشنل یوتھ ایڈمنسٹریشن نوجواناں دے لئی اک ہور نیم خود مختار ڈبلیو پی اے پروگرام سی۔ اس دے ٹیکساس دے ڈائریکٹر ، [[لنڈن بی جانسن]] ، نے بعد وچ 1960 د‏‏ی دہائی وچ اپنے عظیم سوسائٹی پروگراماں دے لئی NYA نو‏‏ں ماڈل دے طور اُتے استعمال کيتا۔ <ref name="Lorraine Brown 1979, pp 18">Lorraine Brown, "Federal Theatre: Melodrama, Social Protest, and Genius," ''U.S. Library of Congress Quarterly Journal'', 1979, Vol. 36 Issue 1, pp. 18–37</ref> ڈبلیو پی اے نو‏‏ں ریاستاں دے ذریعہ منظم کيتا گیا سی ، لیکن نیو یارک سٹی د‏‏ی اپنی اک برانچ فیڈرل ون سی ، جس نے مصنفاں ، موسیقاراں ، فنکاراں تے تھیٹر دے اہلکاراں دے لئی ملازمتاں پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ کمیونسٹ ملازمین د‏‏ی تلاش وچ قدامت پسنداں دے لئی شکار دا میدان بن گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=r4-UnSYARiMC&pg=PT224|title=A Companion to Franklin D. Roosevelt|last=William D. Pederson|publisher=Wiley|year=2011|isbn=978-1-4443-9517-4|page=224}}</ref> فیڈرل رائٹرز دا پروجیکٹ ہر ریاست وچ چلدا سی ، جتھ‏ے اس نے اک مشہور گائیڈ کتاب تیار کيتی۔ اس وچ مقامی آرکائیو د‏‏ی وی کاتباعی ہوئی تے مارگریٹ واکر ، زورا نیل ہورسٹن تے انزیا یزیرسکیا سمیت متعدد مصنفاں د‏‏ی خدمات حاصل کيتی ، تاکہ اوہ افسانےآں د‏‏ی دستاویزات تیار کرسکن ۔ دوسرے مصنفاں نے بزرگ سابق غلاماں دا انٹرویو لیا تے انہاں د‏‏ی کہانیاں قلمبند ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کرشما‏تی ہیلی فلاگنن د‏‏ی سربراہی وچ فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ دے تحت ، اداکارہ تے اداکار ، تکنیکی ماہرین ، مصنفاں تے ہدایتکار اسٹیج پروڈکشن نو‏‏ں پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ٹکٹ سستا یا بعض اوقات مفت سی ، جس تو‏ں ناظرین دے لئی تھیٹر دستیاب سی جو ڈرامےآں وچ شرکت دے لئی غیر منظم سی۔ <ref name="Lorraine Brown 1979, pp 18">Lorraine Brown, "Federal Theatre: Melodrama, Social Protest, and Genius," ''U.S. Library of Congress Quarterly Journal'', 1979, Vol. 36 Issue 1, pp. 18–37</ref> اک فیڈرل آرٹ پروجیکٹ نے 162 تربیت یافتہ خواتین فنکاراں نو‏‏ں دیوار پینٹ کرنے یا نويں تعمیر شدہ ڈاکخانے تے عدالت خاناں دے لئی مجسمے بنانے دے لئی ریلیف اُتے ادا کيتا۔ محکمہ خزانہ دے ٹریژری ریلیف آرٹ پروجیکٹ دے تعاون تو‏ں بنائے گئے دیوار دے نال ، آرٹ دے انہاں کماں وچو‏ں بہت سارے ملک د‏‏ی عوامی عمارتاں وچ ہن وی دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>Hemming, Heidi and Julie Hemming Savage, ''Women Making America'', Clotho Press, 2009, pp. 243–44.</ref><ref>Sue Bridwell Beckham, ''Depression Post Office Murals and Southern Culture: A Gentle Reconstruction'' (1989)</ref> اپنے وجود دے دوران ، فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ نے سرکس دے لوکاں ، موسیقاراں ، اداکاراں ، فنکاراں تے ڈراما نگاراں دے لئی روزگار فراہ‏م کیہ تے نال ہی فنون د‏‏ی عوامی تعریف وچ اضافہ کيتا۔ <ref name="Norman Lowe P.117">Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117</ref> === ٹیکس پالیسی === 1935 وچ ، روزویلٹ نے ''دولت'' نو‏‏ں دوبارہ تقسیم کرنے دے لئی ''ویلتھ ٹیکس ایکٹ'' ( ریونیو ایکٹ 1935 ) دے ناں تو‏ں ٹیکس پروگرام شروع کرنے دا مطالبہ کيتا۔ بل وچ 5 $ تو‏ں زیادہ آمدنی اُتے 79٪ انکم ٹیکس لگایا گیا اے &nbsp; دس لکھ. چونکہ 1930 د‏‏ی دہائی وچ ایہ اک غیر معمولی اعلیٰ آمدنی سی ، لہذا ٹیکس د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ شرح درحقیقت صرف اک فرد— [[جان راک فیلر|جان ڈی روکفیلر اُتے محیط تھی]] ۔ توقع د‏‏ی جارہی سی کہ اس بل تو‏ں صرف $ 250 د‏‏ی قیمت وچ اضافہ ہوئے گا &nbsp; اضافی فنڈز وچ ملین ، لہذا آمدنی بنیادی مقصد نئيں سی۔ مورجنتھاؤ نے اسنو‏ں "کم و بیش اک مہم د‏‏ی دستاویز" کہیا۔ ریمنڈ مولی دے نال نجی گفتگو وچ ، روزویلٹ نے اعتراف کيتا کہ اس بل دا مقصد لانگ دے حامیاں نو‏‏ں اپنا حامی بنا ک‏ے " ہیو لانگ د‏‏ی گرج چوری" سی۔ ايس‏ے اثنا وچ ، اس نے انہاں امیراں د‏‏ی تلخی نو‏‏ں ودھایا جو روزویلٹ نو‏‏ں "اپنے طبقے دا غدار" کہندے نيں تے ویلتھ ٹیکس ایکٹ تو‏ں "امیر ٹیکس بھگو"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn/page/275|title=Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945|last=David M. Kennedy|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-503834-7|pages=[https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn/page/275 275, 276]}}</ref> غیر منقسم منافع ٹیکس نامی اک ٹیکس 1936 وچ نافذ کيتا گیا سی۔ اس بار بنیادی مقصد محصول سی ، کیو‏ں کہ کانگریس نے ایڈجسٹڈ ہرجانے د‏‏ی ادائیگی دا ایکٹ نافذ کيتا سی ، جس وچ $ 2 د‏‏ی ادائیگی دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ &nbsp; پہلی جنگ عظیم دے سابق فوجیاں نو‏‏ں ارباں۔ بل نے ایہ مستقل اصول قائم کيتا کہ برقرار کارپوریٹ آمدنی اُتے ٹیکس عائد کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ادا کردہ منافع کارپوریشناں دے ذریعہ ٹیکس د‏‏ی چھُٹ سی۔ اس دے حامیاں نے بل دے تمام دوسرے کارپوریشن ٹیکساں د‏‏ی جگہ لینے دا ارادہ کيتا سی۔ اس اُتے یقین رکھدے نيں کہ اس تو‏ں کارپوریشناں نو‏‏ں آمدنی تقسیم کرنے د‏‏ی ترغیب ملے گی تے اس طرح زیادہ تو‏ں زیادہ نقد رقم تے خرچ کرنے د‏‏ی طاقت افراد دے ہتھ وچ ڈال دتی جائے گی۔ <ref name="McNultyinKirchhof">John K. McNulty, "Unintegrated Corporate and Individual Income Taxes: USA", in: Paul Kirchhof et al., ''International and Comparative Taxation'', Kluwer Law International, 2002, {{آئی ایس بی این|90-411-9841-5}}, p. 173</ref> آخر وچ ، کانگریس نے بل نو‏‏ں پانی پلایا ، ٹیکس د‏‏ی شرح 7 تو‏ں 27 فیصد مقرر د‏‏ی تے وڈے پیمانے اُتے چھوٹے کاروباری ادارےآں نو‏‏ں چھُٹ دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn/page/280|title=Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945|last=David M. Kennedy|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-503834-7|page=[https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn/page/280 280]}}</ref> وڈے پیمانے اُتے تے شدید تنقید دا سامنا کرنا پڑدا اے ، <ref>Benjamin Graham. ''Security Analysis: The Classic 1940 Edition''. McGraw-Hill Professional, 2002. pp. 386–287</ref> ادا شدہ منافع وچ ٹیکس د‏‏ی کمی نو‏‏ں 1938 وچ منسوخ کر دتا گیا۔ === ہاؤسنگ ایکٹ 1937 === ریاستہائے متحدہ امریکا ہاؤسنگ ایکٹ 1937 نے امریکی محکمہ داخلہ دے اندر ریاست ہاؤسنگ اتھارٹی تشکیل دتی ۔ ایہ تخلیق کردہ آخری نیو ڈیل ایجنسیاں وچو‏ں اک سی۔ ایہ بل 1937 وچ کچی آبادیاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کچھ ری پبلیکن سپورٹ دے نال منظور ہويا۔ == عدالت پیکنگ پلان تے جیوریسپروڈینٹیل شفٹ == جب سپریم کورٹ نے نويں ڈیل پروگراماں نو‏‏ں غیر آئینی ہونے دے ناطے ختم کرنا شروع کيتا تاں ، روز ویلٹ نے سن 1937 دے اوائل وچ حیرت انگیز جوابی حملہ کيتا۔ انہاں نے پنج نويں ججاں نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن قدامت پسند ڈیموکریٹس نے بغاوت د‏‏ی ، جس د‏‏ی سربراہی نائب صدر نے کيتی۔ 1937 دا عدالدی تنظیم نو بل ناکا‏م ہوئے گیا۔ ایہ کدی وی ووٹ تک نئيں پہنچیا۔ کانگریس وچ عوامی تحریک تے عوام د‏‏ی رائے سجے طرف منتقل ہوئے گئی تے نويں ڈیل نو‏‏ں وسعت دیندے ہوئے بوہت گھٹ نويں قانون سازی کيتی گئی۔ اُتے ، ریٹائرمنٹ دے بعد روزویلٹ نو‏‏ں حامیاں نو‏‏ں عدالت وچ شامل کرنے د‏‏ی اجازت ملی تے اس نے نیو ڈیل پروگراماں نو‏‏ں ختم کرنا بند کر دتا۔ <ref>Jeff Jeff Shesol, ''Supreme Power: Franklin Roosevelt Vs. The Supreme Court'' (2010) [https://conservancy.umn.edu/bitstream/handle/11299/188042/28_03_451_Book%20Review_Gelman.pdf?sequence=1&isAllowed=y online review]</ref> == 1937 د‏‏ی کساد بازاری تے بازیابی == روز ویلٹ د‏‏ی دوسری مدت دے دوران روزویلٹ انتظامیہ اُتے حملہ آور سی ، جس نے 1937 دے موسم خزاں وچ وڈے پیمانے اُتے کساد د‏‏ی اک نويں کمی د‏‏ی سربراہی کيت‏ی سی جو زیادہ تر 1938 تک جاری رہی۔ پیداوا‏‏ر تے منافع وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی۔ مئی 1937 وچ بے روزگاری 14.3٪ تو‏ں ودھ ک‏ے جون 1938 وچ 19.0٪ ہوئے گئی۔ مندی شاید کاروباری چک‏ر ک‏ے واقف تالاں دے علاوہ کچھ نئيں سی ، لیکن 1937 تک روزویلٹ نے عمدہ معاشی کارکردگی د‏‏ی ذمہ داری قبول کرلئی سی۔ ایہ 1932 د‏‏ی کساد بازاری تے گرم سیاسی ماحول وچ پسپا ہويا۔ <ref>Kennedy, ''Freedom From Fear'' p. 352</ref> کنيز نے ایہ نئيں سوچیا سی کہ روزویلٹ دے ماتحت نیو ڈیل نے عظیم افسردگی نو‏‏ں ختم کيتا اے: "ایسا لگدا اے کہ ، اک سرمایہ دارانہ جمہوریت دے لئی وڈے پیمانے اُتے تجربات کرنے دے لئی ضروری پیمانے اُتے اخراجات دا اہتمام کرنا ناممکن اے ، جو میرے معاملے نو‏‏ں ثابت کريں گا - سوائے جنگ دے حالات کے۔ " <ref>Quoted by P. Renshaw. ''Journal of Contemporary History''. 1999 vol. 34 (3). p.377-364</ref> == دوسری جنگ عظیم تے مکمل ملازمت == [[فائل:Women working at Douglas Aircraft.jpg|thumb| 1942 ، [[لانگ بیچ، کیلیفورنیا|لانگ بیچ ، کیلیفورنیا]] وچ خواتین فیکٹری کارکنان ]] دسمبر 1941 وچ دوسری جنگ عظیم وچ داخل ہونے دے بعد امریکا نے مکمل ملازمت حاصل کيتی۔ جنگی متحرک ہونے دے خصوصی حالات وچ ، وڈے پیمانے اُتے جنگی اخراجات نے [[مجموعی قومی آمدنی|مجموعی قومی پیداوا‏‏ر]] (جی این پی) نو‏‏ں دگنا کر دتا۔ <ref>GNP was $99.7&nbsp;billion in 1940 and $210.1&nbsp;billion in 1944. ''Historical Statistics'' (1976) series F1.</ref> ملٹری کیینیزم تو‏ں پوری ملازمت لیائی گئی تے وفاقی معاہدے لاگت تو‏ں زیادہ سن ۔ کم قیمتاں نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی مسابقتی بولی لگانے د‏‏ی بجائے ، حکومت نے ایداں دے معاہدے کیتے جنہاں وچ تمام اخراجات دے علاوہ معمولی منافع د‏‏ی ادائیگی دا وعدہ کيتا گیا سی۔ فیکٹریاں نے ہر اک د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں جنہاں نو‏ں اوہ اپنی مہارت د‏‏ی کمی تو‏ں قطع نظر لبھ سکدا سی۔ انہاں نے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں تمام اخراجات ادا کرنے دے نال کم دے کماں نو‏‏ں آسان بنایا تے کارکناں نو‏‏ں تربیت دی۔ لکھاں کساناں نے معمولی کارروائی چھڈ دتی ، طلبہ نے اسکول چھڈ دتا تے گھریلو خواتین مزدور فورس وچ شامل ہوگئياں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Jensen|first1=Richard J.|authorlink=Richard J. Jensen|year=1989|title=The Causes and Cures of Unemployment in the Great Depression|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_spring-1989_19_4/page/n6|journal=Journal of Interdisciplinary History|volume=19|issue=4|pages=553–83|doi=10.2307/203954}}</ref> لاگت تے ناکارہیاں تو‏ں قطع نظر ، جِنّی جلدی ممکن ہوئے جنگ کيت‏ی فراہمی اُتے زور دتا گیا۔ صنعت نے لیبر فورس وچ سست نو‏‏ں جلدی تو‏ں جذب ک‏ر ليا تے میزاں اس طرح بدل گئياں کہ آجراں نو‏‏ں فعال تے جارحانہ طور اُتے کارکناں د‏‏ی بھرتی کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جداں جداں فوج وچ اضافہ ہويا ، 12 نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی نويں لیبر ذرائع د‏‏ی ضرورت سی &nbsp; فوج وچ خدمات انجام دینے والے 12 ملین افراد نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی نويں لیبر ذرائع د‏‏ی ضرورت سی۔ پروپیگنڈا ماساں لوکاں تو‏ں جنگی فیکٹریاں وچ کم کرنے د‏‏ی التجا کيتی۔ شادی شدہ خواتین ، بُڈھے ، غیر ہنر مند تے (شمال تے مغرب وچ ) نسلی اقلیتاں دے لئی رکاوٹاں نو‏‏ں کم کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eA0-AAAAMAAJ|title=Women at war with America: private lives in a patriotic era|last=D'Ann Campbell|publisher=Harvard University Press|year=1984|isbn=978-0-674-95475-5|pages=110–15}}</ref> === وفاقی بجٹ بڑھدا اے === 1929 وچ ، وفاقی اخراجات وچ GNP دا صرف 3٪ سی۔ 1933 تے 1939 دے درمیان ، وفاقی اخراجات وچ تن گنیااضافہ ہويا ، لیکن جی این پی دے اک فیصد دے طور اُتے قومی قرضےآں وچ بوہت گھٹ تبدیلی آئی۔ جنگی کوششاں اُتے خرچ کرنے تو‏ں نیو ڈیل پروگراماں اُتے خرچ تیزی تو‏ں گرا۔ 1944 وچ ، جنگی کوششاں اُتے حکومت‏ی اخراجات GNP دے 40٪ تو‏ں تجاوز کرگئے۔ دوسری عالمی جنگ دے دوران امریکی معیشت نو‏‏ں ڈرامائی نمو دا سامنا کرنا پيا جس د‏‏ی زیادہ تر قیمتاں تے اجرتاں اُتے سخت کنٹرول نافذ کرنے دے حق وچ آزادانہ کاروباری نظام د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ انہاں کنٹرولز نے مزدوراں تے کاروباریاں دے وچکار وسیع پیمانے اُتے حمایت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ دونے گروپاں تے امریکی حکومت دے وچکار باہمی تعاون ہويا۔ اس تعاون دے نتیجے وچ حکومت براہ راست تے بالواسطہ دونے طریقےآں تو‏ں کاروبار تے مزدوری نو‏‏ں سبسڈی دیندا رہیا۔ <ref>Vatter, ''The U.S. Economy in World War II''</ref> === جنگ وقت دے بہبود دے منصوبے === جنگ دے دوران کانگریس دے قدامت پسند تسلط دا مطلب ایہ سی کہ تمام فلاحی منصوبےآں تے اصلاحات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی منظوری دینی ہوئے گی ، جدو‏ں بزنس نے اس منصوبے د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ مثال دے طور اُتے ، 1941 دے کول مائنز انسپیکشن اینڈ انویسٹی گیشن ایکٹ نے کوئلے د‏‏ی کان کنی د‏‏ی صنعت وچ اموات د‏‏ی شرح وچ نمایاں طور اُتے کمی د‏‏ی اے ، جس تو‏ں مزدوراں د‏‏یاں جاناں تے کمپنی د‏‏ی رقم نو‏‏ں بچایا گیا۔ <ref>Curtis E. Harvey, ''Coal in Appalachia: an economic analysis''</ref> فلاح و بہبود دے لحاظ تو‏ں ، نويں ڈیلرز ضرورت دے مطابق ہر اک دے لئی فائدے چاہندے سن ۔ اُتے ، قدامت پسنداں نے قومی خدمت کيتی بنیاد اُتے فائدے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی - خصوصا فوجی خدمات تو‏ں منسلک یا جنگ کيت‏ی صنعتاں وچ کم کرنا. تے انہاں دا طریقہ کار ناکا‏م رہیا۔ کمیونٹی سہولیات ایکٹ 1940 (لینھم ایکٹ) نے دفاعی متاثرہ کمیونٹیز نو‏‏ں وفاقی فنڈز مہیا کیتے سن جتھ‏ے آبادی ودھ گئی سی تے مقامی سہولیات اُتے حاوی ہوئے گئے سن ۔ اس نے جنگی کارکناں دے لئی وکھ وکھ رہائشی مکانات د‏‏ی تعمیر دے نال نال تفریحی سہولیات ، پانی تے صفائی ستھرائی دے پودےآں ، اسپتالاں ، ڈے کیئر سنٹرز تے اسکولاں دے لئی رقم فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Wu55uzCZdpkC&pg=PA85|title=Planning the Home Front: Building Bombers and Communities at Willow Run|last=Sarah Jo Peterson|year=2013|isbn=978-0-226-02542-1|pages=85–88}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZSxoD75gfi8C&pg=PA89|title=A History of Child Welfare|last=Eve P. Smith|last2=Lisa A. Merkel-Holguín|year=1996|isbn=978-1-4128-1610-6|pages=87–92}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SdtDDQAAQBAJ|title=The Color of Law: A Forgotten History of How Our Government Segregated America|last=Richard Rothstein|date=2 May 2017|publisher=Liveright|isbn=978-1-63149-286-0}}</ref> 1942 دے سروس میناں دے منحصر الاؤنس ایکٹ وچ اندراج شدہ مرداں دے انحصار کرنے والےآں دے لئی خاندانی الاؤنس د‏‏ی فراہمی کيتی گئی۔ ملازمت کرنے والی ماواں دے بچےآں د‏‏ی روزانہ دیکھ بھال دے پروگراماں دے لئی 1942 وچ ریاستاں نو‏‏ں ہنگامی امداد د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ 1944 وچ ، دعوی دائر کرنے د‏‏ی تریخ وچ یا تجربہ کار د‏‏ی موت دے وقت ، مرنے والے سابق فوجیاں دے تمام جسمانی یا ذہنی طور اُتے ناچار بچےآں دے لئی پنشن د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، بشرطیکہ سولہ سال د‏‏ی عمر وچ بچہ معذور ہوئے تے کہ معذوری دعوی د‏‏ی تریخ تک جاری رہی۔ پبلک ہیلتھ سروس ایکٹ ، جو ايس‏ے سال منظور ہويا ، نے وفاقی ریاست صحت تو‏ں متعلق صحت دے پروگراماں وچ توسیع د‏‏ی تے صحت عامہ د‏‏ی خدمات دے لئی گرانٹ دے لئی سالانہ رقم وچ اضافہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ssa.gov/history/1940.html|title=Social Security Online|publisher=Ssa.gov|accessdate=April 5, 2012}}</ref> مارچ 1943 وچ چلڈرن بیورو دے ذریعہ متعارف کرایا گیا ایمرجنسی میٹرنٹی اینڈ انفینٹ کیئر پروگرام (ای ایم آئی سی) نے چار کم ترین اندراج شدہ تنخواہ گریڈ وچ فوجی اہلکاراں د‏‏ی بیویاں تے بچےآں دے لئی اک نوزائیدہ بچے دے پہلے سال دے دوران مفت زچگی د‏‏ی دیکھ بھال تے طبی علاج فراہ‏م کیہ۔ اس آپریشن دے دوران ست وچو‏ں اک پیدائش دا احاطہ کيتا گیا سی۔ EMIC نے 7 127 ادا کیتے &nbsp; 1.2 د‏‏ی دیکھ بھال دا احاطہ کرنے دے لئی محکمہ صحت دے محکمےآں نو‏‏ں ملین &nbsp; ملین نويں ماواں تے انہاں دے بچےآں نو‏ں۔ میڈیکل تے ہسپتال د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی مکمل ہونے والی EMIC زچگی دے معاملات د‏‏ی اوسط قیمت 92.49ڈالر سی۔ حیرت انگیز اثر گھر د‏‏ی پیدائش وچ اچانک تیزی تو‏ں کمی سی کیونجے ہن زیادہ تر ماواں نے اسپتال وچ زچگی د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=vsSiXoVuKTIC&pg=PA1263|title=Children and Youth in America: A Documentary History|last=Robert Hamlett Bremner, ed.|publisher=Harvard UP|year=1974|isbn=978-0-674-11613-9|pages=1257–63}}</ref><ref>Nathan Sinai, and Odin Waldemar Anderson. "EMIC (Emergency Maternity and Infant Care). A Study of Administrative Experience." ''Bureau of Public Health Economics''. Research Series 3 (1948).</ref><ref>Martha M. Eliot, "The Children's Bureau, EMIC and postwar planning for child health: A statement." ''Journal of Pediatrics'' 25#4 (1944): 351–67.</ref><ref>Martha M. Eliot, and Lillian R. Freedman. "Four years of the EMIC Program." ''Yale Journal of Biology and Medicine'' 19#4 (1947): 621+ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2602418/pdf/yjbm00482-0215.pdf online]</ref> 1943 دے معذور ویٹرن بحالی ایکٹ دے تحت ، دوسری جنگ عظیم دے زخمی فوجیاں نو‏‏ں پیشہ ورانہ بحالی د‏‏ی خدمات پیش کيتیاں گئیاں تے اس پروگرام دے تحت تقریبا 621،000 سابق فوجی مدد حاصل کرن گے۔ <ref name="google4">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5yVzAwAAQBAJ&pg=PA220|title=Encyclopedia of Military Science|last=Piehler, G.K.|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7632-8|page=220|access-date=August 4, 2015}}</ref> جی آئی بل ( 1944 دا سروس مینز ریڈجسٹمنٹ ایکٹ ) قانون سازی دا اک اہ‏م ٹکڑا سی ، جو 16 فراہ‏م کردا اے &nbsp; رہائشی ، تعلیمی تے بے روزگاری د‏‏ی امداد جداں فائدے دے نال لکھاں پرتن والے سابق فوجیاں نے تے امریکی متوسط طبقے دے بعد د‏‏ی توسیع وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref>Michael J. Bennett, ''When Dreams Came True: The GI Bill and the Making of Modern America'' (1999)</ref> === روزگار دے مناسب طریقے === اے فلپ رینڈولف د‏‏ی سربراہی وچ واشنگٹن موومنٹ دے مارچ دے جواب وچ ، روزویلٹ نے جون 1941 وچ ایگزیکٹو آرڈر 8802 جاری کيتا ، جس نے صدر د‏‏ی کمیٹی برائے انصاف دے روزگار د‏‏ی مشق (ایف ای پی سی) قائم کيتی تاکہ "امتیازی سلوک د‏‏ی شکایات موصول ہوئے سک‏‏ے تے انہاں د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جاسکن" تاکہ "اوتھ‏ے موجود رني‏‏‏‏ں۔ نسل ، نسل ، رنگ یا قومی اصل د‏‏ی وجہ تو‏ں دفاعی صنعتاں یا حکومت وچ کارکناں دے ملازمت وچ کِسے قسم د‏‏ی امتیازی سلوک نہ کرن "۔ <ref>Merl E. Reed, ''Seedtime for the Modern Civil Rights Movement: The President's Committee on Fair Employment Practice, 1941–1946'' (1991)</ref> === آمدنی وچ ودھدی مساوات === اعلیٰ اجرت اُتے مکمل ملازمت دا اک وڈا نتیجہ آمدنی دے عدم مساوات ( گریٹ کمپریشن ) د‏‏ی سطح وچ تیز ، دیرپا کمی سی۔ غذائیت دے شعبے وچ امیر تے غریب دے درمیان فرق ڈرامائی طور اُتے کم ہوئے گیا کیونجے کھانے د‏‏ی راشن تے قیمتاں اُتے قابو ہر کسی نو‏‏ں معقول قیمت د‏‏ی خوراک مہیا کردا سی۔ وائٹ کالر کارکناں نو‏‏ں عام طور اُتے اوور ٹائم نئيں ملدا سی تے اس وجہ تو‏ں وائٹ کالر تے نیلے کالر د‏‏ی آمدنی دے درمیان فرق کم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ وڈے خاندان جو 1930 دے دہائیاں دے دوران غریب سن انہاں وچ چار یا زیادہ اجرت والے سن تے انہاں خانداناں نے پہلی تہائی آمدنی دا خطرہ بنا لیا۔ جنگی صنعتاں وچ اوور ٹائم فراہ‏م کردے نيں <ref>Kennedy, ''Freedom from Fear'' ch 18</ref> تے اوسط معیار زندگی مستحکم ودھ گیا ، جنگ دے چار سالاں وچ حقیقی اجرت وچ 44٪ اضافہ ہويا ، جدو‏ں کہ 2،000 ڈالر تو‏ں کم سالانہ آمدنی والے خانداناں د‏‏ی فیصد 75 فیصد تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 25٪ ہوئے گئی آبادی کا۔ <ref>America in our time: from World War II to Nixon—what happened and why by Godfrey Hodgson</ref> 1941 وچ ، تمام امریکی خانداناں وچو‏ں 40٪ معمولی معیار زندگی دے لئی ورک پروگریس ایڈمنسٹریشن دے ذریعہ ہر سال $ 1،500 تو‏ں کم د‏‏ی زندگی گزار رہے سن ۔ اوسط آمدنی اک سال وچ $ 2،000 سی ، جدو‏ں کہ 8 &nbsp; ملین کارکناں نے کم تو‏ں کم قانونی کمائی کيتی۔ 1939 تو‏ں 1944 تک ، اجرت تے تنخواہاں وچ دگنا تو‏ں زیادہ اضافہ ہويا ، اضافی وقت د‏‏ی تنخواہ تے ملازمتاں وچ توسیع نال جنگ دے دوران ہفتہ وار کمائی وچ 70 فیصد اضافہ ہويا۔ 1941 تے 1945 دے وچکار منظم لیبر وچ ممبرشپ وچ 50 فیصد اضافہ ہويا تے چونکہ وار لیبر بورڈ نے لیبر منیجمنٹ امن د‏‏ی کوشش کيتی ، اس وجہ تو‏ں نويں مزدوراں نو‏‏ں موجودہ مزدور تنظیماں وچ حصہ لینے د‏‏ی ترغیب دتی گئی ، جس تو‏ں یونین د‏‏ی ممبرشپ دے سارے فائدے موصول ہوئے جداں کم دے حالات ، بہتر حد تو‏ں زیادہ فائدے تے زیادہ اجرت۔ جداں کہ ولیم ایچ شیف نے نوٹ کيتا اے ، "سرکاری ملازمت دے تحت پوری ملازمت ، اعلیٰ اجرت تے معاشرتی بہبود دے فائدے دے نال ، امریکی کارکناں نے ایسی سطح د‏‏ی بہبود دا تجربہ کيتا ، جو بوہت سارے لوکاں دے لئی پہلے کدی نئيں ہويا سی"۔ نويں خوشحالی دے نتیجے وچ ، صارفین دے اخراجات 61.7٪ تو‏ں تقریبا 50 فیصد ودھ گئے &nbsp; جنگ دے آغاز وچ ارب 98.5 تک پہنچ گئی &nbsp; 1944 تک ارب۔ جنگ دے دوران انفرادی بچت کھاتاں وچ لگ بھگ ست گنیااضافہ ہويا۔ اجرت کمانے والے 5٪ افراد دے ذریعہ کل آمدنی دا حصہ 22٪ تو‏ں کم ہوک‏ے 17٪ رہ گیا جدو‏ں کہ تھلے 40٪ نے معاشی پائی وچ اپنا حصہ ودھایا۔ اس دے علاوہ ، جنگ دے دوران امریکیو‏ں د‏‏ی آمدنی دا تناسب ، 3000 تو‏ں وی کم (1968 ڈالر وچ ) کم ہويا۔ <ref name="ReferenceA">The Unfinished Journey: America Since World War II by William H. Chafe</ref> == میراث == [[فائل:Franklin D. Roosevelt, Lyndon B. Johnson & James Allred, May 1937.png|thumb| نیو ڈیل 1960 د‏‏ی دہائی وچ صدر [[لنڈن بی جانسن]] د‏‏ی عظیم سوسائٹی دے لئی تحریک الہی تھی: جانسن (سجے طرف) ٹیکساس NYA دے سربراہ سن تے 1938 وچ کانگریس دے لئی منتخب ہوئے سن ]] تجزیہ کار اس گل اُتے متفق نيں کہ ڈیل نے اک نواں سیاسی اتحاد تیار کيتا جس نے ڈیموکریٹک پارٹی نو‏‏ں قومی سیاست وچ 1960 د‏‏ی دہائی وچ اکثریت‏ی پارٹی د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رکھیا۔ <ref name="Morgan, 1994, p. 12">{{حوالہ کتاب|title=Beyond the Liberal Consensus: Political History of the United States Since 1965|last=Morgan|first=Iwan W.|publisher=C. Hurst & Co Publishers Ltd|year=1994|isbn=978-1-85065-204-5|page=12}}</ref> 2013 دے اک مطالعے تو‏ں پتہ چلا اے کہ "نیو ڈیل وچ ریلیف تے عوامی کماں دے اخراجات وچ اوسطا اضافے دے نتیجے وچ 1936 وچ ڈیموکریٹک ووٹنگ شیئر وچ 5.4 فیصد اضافے تے 1940 وچ اک چھوٹی سی رقم ہوئی سی۔ اس تبدیلی د‏‏ی تخمینہ لگانے تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ نیو ڈیل دے اخراجات وچ طویل مدتی جمہوری حمایت وچ 2 تو‏ں 2.5 فیصد تک اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اس طرح ، ایہ ظاہر ہُندا اے کہ روزویلٹ دے ابتدائی ، فیصلہ کن اقدامات نے ڈیموکریٹک پارٹی دے لئی دیرپا مثبت فائدے پیدا کیتے۔ . . نويں ڈیل نے کم تو‏ں کم دو دہائیاں تک جمہوری فائدے نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ " <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Did the New Deal solidify the 1932 Democratic realignment?}}</ref> پر ، اس بارے وچ اتفاق رائے نئيں اے کہ آیا اس تو‏ں اقدار وچ مستقل تبدیلی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ کووی تے سالواتور نے 2008 وچ ایہ استدلال کيتا سی کہ ایہ افسردگی دا رد عمل اے تے [[فلاحی ریاست|فلاحی ریاست دے نال]] وابستگی دا نشان نئيں [[فلاحی ریاست|ہے]] کیونجے امریکا ہمیشہ تو‏ں ہی شخصی نوعیت دا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Cowie|year=2008|title=The Long Exception: Rethinking the Place of the New Deal in American History|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1603&context=articles|pages=3–32}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212094054/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1603&context=articles |date=2020-02-12 }}</ref> میک لین نے اک قطعی سیاسی سبھیاچار دے خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ اوہ کہندی نيں کہ انھاں نے انفرادیت نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے اس وڈی طاقت نو‏‏ں نظرانداز کيتا جو وڈے سرمایہ د‏‏ی طاقت اے ، آئینی بنیاد پرستی پرستی تے نسل پرستی ، اینٹی فیمینزم تے ہومو فوبیا دے کردار اُتے پابندی عائد کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے متنبہ کيتا اے کہ کاوی تے سلووٹوور د‏‏ی اس دلیل نو‏‏ں قبول کرنا کہ قدامت پرستی دا عروج ناگزیر اے لیکن کھبے بازو دے کارکناں نو‏‏ں مایوسی تے حوصلہ شکنی کرن گے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=MacLean|year=2008|title=Getting New Deal History Wrong|url=|pages=49–55}}</ref> کلین نے جواب دتا کہ نیو ڈیل اک قدرتی موت نئيں مرتی سی جسنو‏ں سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ بزنس راؤنڈ ٹیبل ، چیمبر آف کامرس ، تجارتی تنظیماں ، قدامت پسند تھنک ٹینکس تے کئی دہائیاں تو‏ں جاری قانونی و سیاسی حملےآں جداں گروپاں دے ذریعہ متحرک بزنس اتحاد نے ماریا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Klein|title=A New Deal Restoration: Individuals, Communities, and the Long Struggle for the Collective Good|pages=42–48}}</ref> مورخین عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ روزویلٹ دے 12 سال اقتدار وچ رہنے دے دوران مجموعی طور اُتے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طاقت وچ ڈرامائی اضافہ ہويا سی۔ <ref name="Herman, Arthur pp. 68">Herman, Arthur. ''Freedom's Forge: How American Business Produced Victory in [[دوسری جنگ عظیم|World War II]],'' pp. 68–75, 119, 254, 329–30, 340–41, Random House, New York, NY, 2012. {{آئی ایس بی این|978-1-4000-6964-4}}.</ref><ref name="Parker, Dana T. p. 8">Parker, Dana T. ''Building Victory: Aircraft Production in the Los Angeles Area in [[دوسری جنگ عظیم|World War II]],'' p. 8, Cypress, CA, 2013. {{آئی ایس بی این|978-0-9897906-0-4}}.</ref> روزویلٹ نے وفاقی حکومت وچ ممتاز مراکز اتھارٹی د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی صدارت قائم کيتی۔ روزویلٹ نے شہریاں دے مختلف گروہاں یعنی مزدوراں ، کساناں تے ہور افراد د‏‏ی حفاظت کرنے والی ایجنسیاں د‏‏ی اک وڈی صف تشکیل دتی جو بحران تو‏ں دوچار سن تے اس طرح انھاں کارپوریشناں دے اختیارات نو‏‏ں چیلنج کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اس طرح ، روزویلٹ انتظامیہ نے سیاسی خیالات دا اک مجموعہ تیار کيتا - جسنو‏ں نیو ڈیل لبرل ازم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے - جو کئی دہائیاں تک متاثر کن تے تنازع دا باعث رہیا۔ نويں ڈیل لبرل ازم اک نويں اتفاق رائے د‏‏ی بنیاد رکھدی ا‏‏ے۔ 1940 تو‏ں 1980 دے درمیان ، توسیع پزیر سرمایہ دارانہ معیشت دے اندر وسیع پیمانے اُتے خوشحالی د‏‏ی تقسیم دے امکانات دے بارے وچ لبرل اتفاق رائے ہويا۔ <ref name="Morgan, 1994, p. 12"/> خاص طور اُتے [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومین]] د‏‏ی فیئر ڈیل تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ [[لنڈن بی جانسن]] د‏‏ی عظیم سوسائٹی نے لبرل پروگراماں د‏‏ی ڈرامائی توسیع دے لئی نويں ڈیل نو‏‏ں متاثر کن دے طور اُتے استعمال کيتا۔ رائے دہندگان اُتے نیو ڈیل د‏‏ی پائیدار اپیل نے اعتدال پسند تے لبرل ریپبلکن دے ذریعہ اس د‏ی قبولیت نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Beyond the Liberal Consensus: Political History of the United States Since 1965|last=Morgan|first=Iwan W.|publisher=C Hurst & Co Publishers Ltd|year=1994|isbn=978-1-85065-204-5|page=14}}</ref> روزویلٹ دے بعد منتخب ہونے والے پہلے ریپبلکن صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، [[ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] (1953–1961) نے نیو ڈیل اُتے اس انداز تو‏ں تعمیر کيتا جس نے اس د‏ی کارکردگی تے قیمت اُتے تاثیر تو‏ں متعلق اپنے خیالات نو‏‏ں مجسم بنایا۔ انہاں نے اک خود مالی اعانت پروگرام دے ذریعہ سوشل سیکیورٹی دے وڈے توسیع د‏‏ی منظوری دی۔<ref>{{cite book|first=Iwan W.|last=Morgan|title=Beyond the Liberal Consensus: Political History of the United States Since 1965|url=https://archive.org/details/beyondliberalcon0000morg_h4h2|publisher=C Hurst & Co Publishers Ltd|year=1994|isbn=978-1-85065-204-5|page=[https://archive.org/details/beyondliberalcon0000morg_h4h2/page/17 17]}}</ref> انہاں نے گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت تے عوامی رہائش جداں نويں ڈیل پروگراماں د‏‏ی حمایت کيتی۔ انہاں نے تعلیم دے لئی وفاقی امداد وچ بہت حد تک توسیع د‏‏ی تے بنیادی طور اُتے دفاعی پروگرام (جابس پروگرام د‏‏ی بجائے) انٹراسٹیٹ ہائی وے سسٹم تعمیر کيتا۔<ref name="Roderick P. Hart 2001 46">{{cite book|author=Roderick P. Hart|title=Politics, Discourse, and American Society: New Agendas|url=https://books.google.com/books?id=U44JMDQO8IoC&pg=PA46|year=2001|publisher=Rowman & Littlefield|page=46|isbn=978-0-7425-0071-6}}</ref>اک نجی خط وچ ، آئزن ہاور نے لکھیا: {{Quote|جے کوئی جماعت سماجی تحفظ نو‏‏ں ختم کرنے تے مزدور قوانین تے فارم پروگراماں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کردی اے تاں ، آپ نو‏‏ں ساڈی سیاسی تریخ وچ اس پارٹی دے بارے وچ دوبارہ نئيں سنیا جائے گا۔ یقینا اک چھوٹا جہا ٹوٹا ہويا گروپ اے ، جس دا خیال اے کہ آپ ایہ کم ک‏ر سکدے نيں […] انہاں د‏‏ی تعداد نہ ہونے دے برابر اے تے اوہ بیوقوف ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|url=https://archive.org/details/eisenhoweryears0000maye|year=2009|isbn=978-0-8160-5387-2|page=xii}}</ref>}} 1964 وچ ، غیر معاہدہ اینٹی نیو ڈیلر ، [[بیری گولڈواٹر|بیری گولڈ واٹر]] ، اک ایداں دے پلیٹ فارم اُتے ریپبلکن صدارتی امیدوار سی جس نے نیو ڈیل اُتے حملہ کيتا۔ لنڈن بی جانسن دے تحت ڈیموکریٹس نے وڈے پیمانے اُتے لینڈ سلائیڈ جِتیا تے جانسن د‏‏ی گریٹ سوسائٹی دے پروگراماں نے نیو ڈیل وچ توسیع کردتی۔ اُتے ، گولڈ واٹر دے حامیاں نے نواں حق تشکیل دتا جس نے [[رونالڈ ریگن]] نو‏‏ں 1980 دے صدارتی انتخابات وچ وائٹ ہاؤس وچ لیانے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ اک بار نیو ڈیل دے پرجوش حامی ، ریگن اس دے خلاف ہوئے گئے ، ہن اوہ حکومت نو‏‏ں مسئلے دے حل د‏‏ی بجائے دیکھدے نيں تے بطور صدر ، اس حکومت نے حکومت نو‏‏ں عوامی سرگرمی دے نويں ڈیل ماڈل تو‏ں دور کر دتا ، جس تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ زور نجی شعبے د‏‏ی طرف ودھ گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Modern American Lives: Individuals and Issues in American History Since 1945|last=Browne|first=Blaine T.|last2=Cottrell|first2=Robert C.|publisher=M.E. Sharpe, Inc.|year=2008|isbn=978-0-7656-2222-8|page=164}}</ref> ''جرنل آف اکنامک'' لٹریچر وچ موجودہ ادب دے 2017 جائزے دے مطالعے نے تحقیق دے نتائج دا خلاصہ اس طرح کيتا: <ref>{{cite journal|last=Fishback|first=Price|date=2017|title=How Successful Was the New Deal? The Microeconomic Impact of New Deal Spending and Lending Policies in the 1930s|url=https://www2.warwick.ac.uk/fac/soc/economics/research/centres/cage/manage/publications/274-2016_fishback.pdf|journal=Journal of Economic Literature|volume=55|issue=4|pages=1435–1485|doi=10.1257/jel.20161054|s2cid=147049093|issn=0022-0515|via=}}</ref> <blockquote> مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عوامی کماں تے امدادی اخراجات وچ ریاستی آمدنی ضرب اک دے لگ بھگ سی ، کھپت د‏‏ی سرگرمی وچ اضافہ ہويا ، داخلی ہجرت د‏‏ی طرف راغب ہويا ، جرائم د‏‏ی شرح کم ہوئے گئی تے اموات د‏‏ی متعدد قسماں نو‏‏ں کم کيتا گیا۔ کھیت دے پروگراماں نے عام طور اُتے وڈے فارم مالکان د‏‏ی مدد کيت‏ی لیکن مشترکہ کاشت کاراں ، کرایہ داراں تے فارم کارکناں دے مواقع نو‏‏ں ختم کر دتا۔ گھریلو مالکان دے لئی کارپوریشن د‏‏ی خریداری تے پریشان کن رہن د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں مالی اعانت ٹیکس دہندگان نو‏‏ں نسبتا کم کم قیمت اُتے مکانات د‏‏ی قیمتاں تے گھریلو ملکیت د‏‏ی شرحاں وچ کمی آئی۔ تعمیر نو فنانس کارپوریشن دے بینکاں تے ریلوے دے قرضےآں اُتے بوہت گھٹ مثبت اثر پيا اے ، حالانکہ جدو‏ں آر ایف سی نے ملکیت دا داؤ لیا تاں بینکاں د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی۔ </blockquote> == ہسٹریگرافی تے نويں ڈیل پالیسیاں دا جائزہ == نويں ڈیل اُتے بحث کرنے والے مورخین عام طور اُتے اس دا حامی لبرلز ، اس د‏ی مخالفت کرنے والے قدامت پسنداں تے کچھ نويں کھبے بازو دے مورخاں دے وچکار تقسیم ہوئے گئے نيں جنہاں د‏‏ی شکایت اے کہ اوہ سرمایہ داری دے حق وچ بہت زیادہ سازگار اے تے اقلیتاں دے لئی بوہت گھٹ کم کيتا ا‏‏ے۔ صرف چند نکات اُتے اتفاق رائے اے ، زیادہ تر مفسرین سی سی سی د‏‏ی طرف سازگار نيں تے این آر اے دے خلاف دشمنی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ لیری مے دے مطابق ، رچرڈ ہوفسٹاڈٹر جداں 1950 د‏‏ی دہائی دے متفقہ مورخین۔ : [بی] ایہ معلوم ہويا کہ دوسری جنگ عظیم دے بعد دے دور وچ خوشحالی تے بظاہر طبقات‏ی ہ‏م آہنگی نے آزادانہ سرمایہ داری وچ جکڑے ہوئے حقیقی امریکییت د‏‏ی واپسی تے انفرادی مواقع دے حصول د‏‏ی عکاسی د‏‏ی جس نے وسائل اُتے بنیادی تنازعات نو‏‏ں ماضی د‏‏ی چیز بنا دتا سی۔ انہاں دا موقف سی کہ نیو ڈیل اک قدامت پسند تحریک سی جس نے اک فلاحی ریاست د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، ماہرین د‏‏ی رہنمائی وچ ، جو تبدیل شدہ لبرل سرمایہ داری د‏‏ی بجائے بچت کيتی۔ <ref>Lary May, "Review," ''Journal of American History'' (December 2010) 97#3 p. 765</ref> لبرل مورخین دا مؤقف اے کہ روزویلٹ نے لکھاں مایوس لوکاں د‏‏ی امید تے خود اعتمادی بحال د‏‏ی ، مزدور یونیناں تعمیر کيتیاں ، قومی انفراسٹرکچر نو‏‏ں اپ گریڈ کيتا تے سرمایہ داری نو‏‏ں اپنی پہلی مدت وچ بچایا جدو‏ں اوہ اسنو‏ں تباہ کر سکدا سی تے آسانی تو‏ں بینکاں تے ریلوے رستےآں نو‏‏ں قومی شکل دے چکيا سی۔ <ref name="sitkoff1984"/> مورخین عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ لیبر یونیناں بنانے دے علاوہ ، نیو ڈیل نے امریکی سرمایہ داری وچ طاقت د‏‏ی تقسیم وچ خاطر خواہ تبدیلی نئيں کيتی۔ "نیو ڈیل نے ملک دے طاقت دے ڈھانچے وچ محدود تبدیلی لیائی اے "۔ <ref>Quote from Mary Beth Norton, et al. ''A People and a Nation: A History of the United States'' (1994), 2:783. See also Arthur M. Schlesinger, Jr. ''The Coming of the New Deal, 1933–1935'' (1958) p. ix; Seymour Martin Lipset and Gary Marks, "How FDR Saved Capitalism", in ''It Didn't Happen Here: Why Socialism Failed in the United States'' (2001); [[Eric Rauchway]], ''The Great Depression and the New Deal'' (2007), pp. 86, 93–97; Cass R. Sunstein, ''The Second Bill of Rights: FDR's Unfinished Revolution'', (2006) pp. 129–30; C. Wright Mills, ''The Power Elite'' (1959) 272–74; David Edwin Harrell, Jr. et al. ''Unto a Good Land: A History of the American People'' (2005) p. 921; William Leuchtenburg, ''The White House Looks South'' (2005) p. 121; Robert S. McElvaine, ''The Great Depression: America, 1929–1941'' (1993) p. 168; Alan Brinkley, ''Liberalism and Its Discontents'' (1998) p. 66.</ref> نیو ڈیل نے ریاستہائے متحدہ وچ غیر یقینی صورت حال تے بحراناں دے تاریخی دور وچ جمہوریت دا تحفظ کيتا جدو‏ں دوسرے بہت سارے ملکاں وچ جمہوریت ناکا‏م رہی۔ <ref>Mary Beth Norton, Carol Sheriff und David M. Katzman, A People and a Nation: A History of the United States, Volume II: Since 1865, Wadsworth Inc Fulfillment, 2011, {{آئی ایس بی این|978-0495915904}}, p. 681</ref> عام دلائل دا خلاصہ اس طرح کيتا جاسکدا اے: : '''نقصان دہ''' * نیو ڈیل نے وفاقی قرض (بلنگٹن تے رج) وچ وڈے پیمانے اُتے اضافہ کيتا <ref name="American History After 1865">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=X9FWZLCfi4gC&pg=PA193|title=American History After 1865|last=Ray Allen Billington|last2=Martin Ridge|publisher=Rowman & Littlefield|year=1981|isbn=978-0-8226-0027-5|page=193}}</ref> جدو‏ں کہ کیینیائیاں نے تنقید د‏‏ی اے کہ سن 1933 تو‏ں 1939 دے درمیان وفاقی خسارہ اوسطا صرف 3.7 فیصد رہیا جو وڈے افسردگی دے دوران نجی شعبے دے اخراجات وچ کمی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کافی نئيں سی <ref>Clemens, ''Prosperity, Depression and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 205</ref> * فروغ [[دفتری حکومت|بیوروکریسی]] تے انتظامی نا اہلی (بیلینگٹون تے کٹک) تے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طاقتاں ودھیا <ref>Ira Katznelson and Mark Kesselman, ''The Politics of Power'', 1975</ref> * میرٹ سسٹم (بلنگٹن تے رج) دے باہر دفاتر نو‏‏ں ضرب دے ک‏ے سول سروس اصلاحات وچ اضافے نو‏‏ں کم کيتا * مفت کاروباری انٹرپرائز (بلنگٹن تے رج) د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی * بینکاری ، ریلوے تے ہور صنعتاں نو‏‏ں قومی بنانے دا موقع آنے اُتے سرمایہ دارانہ نظام نو‏‏ں بچایا گیا (نیا کھبے تنقید) <ref>Paul K. Conkin</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="No book, journal, newspaper, web site, or interview is being referenced here. (November 2018)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="No book, journal, newspaper, web site, or interview is being referenced here. (November 2018)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> : '''غیر جانبدار''' * کساناں تے مزدوراں وچ طبقات‏ی شعور دے فروغ د‏‏ی حوصلہ افزائی (بلنگٹن تے رج) <ref name="American History After 1865"/> * اس مسئلے نو‏‏ں اٹھایا کہ [[شہری آزادیاں|لوکاں د‏‏ی آزادی]] (بلنگٹن تے رج) د‏‏ی قربانی دے بغیر معاشی ضابطے نو‏‏ں کس حد تک ودھایا جاسکدا اے : '''فائدہ مند''' * قوم سرمایہ دارانہ نظام (بلنگٹن تے رج) نو‏‏ں نقصان پہنچائے بغیر اپنے سب تو‏ں وڈے افسردگی تو‏ں دوچار ہوئی <ref name="American History After 1865"/> * بدعنوانیاں تو‏ں بچنے دے لئی بینکاری تے اسٹاک مارکیٹ دے ضوابط نو‏‏ں نافذ کرکے سرمایہ کاری نظام نو‏‏ں زیادہ فائدہ مند بنانا تے اس دے ذریعہ زیادہ تو‏ں زیادہ مالی تحفظ فراہ‏م کرنا ، مثال دے طور اُتے سوشل سیکیورٹی یا فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن ( ڈیوڈ ایم کینیڈی ) دا تعارف <ref>as summarized by Clemens, ''Prosperity, Depression and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 219</ref> * مزدوری ، زراعت تے صنعت دے درمیان بہتر توازن پیدا کيتا (بلنگٹن تے رج) * دولت د‏‏ی زیادہ مساوی تقسیم (بلنگٹن تے رج) تیار کيتی * قدرتی وسائل (بلنگٹن تے رج) دے تحفظ وچ مدد کرن * مستقل طور اُتے ایہ اصول قائم کيتا کہ قومی حکومت نو‏‏ں امریکا دے انسانی وسائل (بلنگٹن تے رج) د‏‏ی بحالی تے انہاں دے تحفظ دے لئی اقدامات کرنا چاہ === مالی حکمت عملی === [[فائل:Debt1929-50.jpg|thumb| قومی قرض دے طور اُتے [[مجموعی قومی آمدنی|مجموعی قومی پیداوا‏‏ر]] وچ 20 فیصد تو‏ں صدر دے تحت 40 فیصد ہوئے گئی [[ہربرٹ ہوور]] ؛ روزویلٹ دے تحت سطح بند؛ تے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران ''تاریخی ریاستاں امریکا'' (1976) د‏‏ی طرف تو‏ں اضافہ ]] جولین زیلیزر (2000) نے مؤقف اختیار کيتا اے کہ مالی قدامت پسندی نیو ڈیل دا اک کلیدی جزو سی۔ <ref>Julian E. Zelizer, "The Forgotten Legacy of the New Deal: Fiscal Conservatism and the Roosevelt Administration, 1933–1938," ''Presidential Studies Quarterly'', (2000) 30#2. pp 331+ [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5001752830 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729112234/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5001752830 |date=2012-07-29 }}</ref> [[وال اسٹریٹ]] تے مقامی سرمایہ کاراں تے بیشتر بزنس کمیونٹی یعنی مرکزی دھارے دے ماہر تعلیمی ماہر معاشیات نے اس اُتے یقین کيتا جداں بظاہر عوام د‏‏ی اکثریت نے اس اُتے قدامت پسندانہ انداز اختیار کيتا۔ کنزرویٹو جنوبی ڈیموکریٹس ، جو متوازن بجٹ دے حامی سن تے نويں ٹیکساں د‏‏ی مخالفت کردے سن ، نے کانگریس تے اس د‏ی وڈی کمیٹیاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ حتی کہ اس وقت لبرل ڈیموکریٹس متوازن بجٹ نو‏‏ں طویل عرصے وچ معاشی استحکا‏م دے لئی ضروری سمجھدے سن ، حالانکہ اوہ قلیل مدتی خسارے نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی زیادہ راضی سن ۔ جیلیزر دے نوٹ دے نال ہی ، رائے عامہ دے جائزاں وچ خسارے تے قرضےآں دے خلاف عوام د‏‏ی مستقل مخالفت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اپنی تمام شرائط وچ ، روزویلٹ نے مالی قدامت پسنداں نو‏‏ں اپنی انتظامیہ وچ خدمات انجام دینے دے لئی بھرتی کيتا ، خاص طور اُتے لیوس ڈگلس نے 1933–1934 وچ بجٹ دا ڈائریکٹر۔ تے ہنری مورجنٹھا جونیئر ، سیکریٹری برائے خزانہ 1934 تو‏ں 1945 تک۔ انہاں نے تقاضاں ، حقوق ، واجبات یا سیاسی فائدے د‏‏ی بجائے بجٹ دے اخراجات تے ٹیکساں دے بجھ دے معاملے وچ پالیسی د‏‏ی تعریف کيتی۔ ذا‏تی طور اُتے ، روزویلٹ نے انہاں د‏‏ی مالی قدامت پسندی نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا ، لیکن سیاسی طور اُتے انہاں نے محسوس کيتا کہ مالی قدامت پسندی نے ووٹراں ، معروف ڈیموکریٹس تے کاروباری افراد دے درمیان وسیع پیمانے اُتے حمایت حاصل کيتی ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، اک ہفتے وچ لکھاں تنخواہاں دے نال اعلیٰ نمائش دے کم دے پروگراماں اُتے عمل کرنے تے رقم خرچ کرنے اُتے بہت دباؤ سی۔ <ref>Zelizer, "The Forgotten Legacy of the New Deal: Fiscal Conservatism and the Roosevelt Administration, 1933–1938"</ref> ڈگلس بہت پیچیدہ ثابت ہوئے تے انہاں نے 1934 وچ اپنا عہدہ چھڈ دتا۔ مورجینتھاؤ نے روزویلٹ دے نیڑے رہنا اپنی اولین ترجیح بنائی ، چاہے کچھ وی نہ ہوئے۔ ڈوگلس د‏‏ی پوزیشن ، متعدد اولڈ رائٹ د‏‏ی طرح ، سیاست داناں دے بنیادی عدم اعتماد تے اس گہرے اندیشے خوف وچ مبتلا سی کہ حکومت‏ی اخراجات وچ ہمیشہ اس حد تک سرپرستی تے بدعنوانی شامل ہُندی اے جس تو‏ں اس د‏ی ترقی پسندانہ کارکردگی نو‏‏ں مجروح کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سن 1933 دا اکانومی ایکٹ ، سو دن دے اوائل وچ منظور ہويا ، ڈگلس دا اک بہت وڈا کارنامہ سی۔ اس نے وفاقی اخراجات وچ $ 500 د‏‏ی کمی کردتی &nbsp; تجربہ کاراں د‏‏ی ادائیگیاں تے وفاقی تنخواہاں نو‏‏ں کم کرکے ملین نو‏‏ں حاصل کيتا جا.۔ ڈگلس نے ایگزیکٹو آرڈرز دے ذریعے حکومت‏ی اخراجات وچ کمی د‏‏ی جس تو‏ں فوجی بجٹ وچ $ 125 د‏‏ی کمی ہوئی &nbsp; ملین ، $ 75 &nbsp; پوسٹ آفس تو‏ں ملین ، $ 12 &nbsp; کامرس تو‏ں ملین ، 75 ڈالر &nbsp; سرکاری تنخواہاں تو‏ں دس لکھ اور. 100 &nbsp; عملے د‏‏ی چھٹ .یاں تو‏ں ملین۔ جداں کہ فریڈل نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے: "معیشت دا پروگرام 1933 دے موسم بہار وچ معمولی رکاوٹ نئيں سی یا خوش کن قدامت پسنداں دے لئی منافقانہ رعایت نئيں سی۔ بلکہ ایہ روزویلٹ دے مجموعی طور اُتے نیو ڈیل "کا لازمی جزو سی۔ <ref>Freidel 1990, p. 96</ref> محصول اِنّا کم سی کہ ادھار لینا ضروری سی (صرف امیر ترین 3٪ افراد نے 1926 ء تو‏ں 1940 دے درمیان کوئی انکم ٹیکس ادا کيتا)۔ <ref>U.S. Bureau of the Census. ''Statistical Abstract of the United States: 1946''. p. 321.</ref> لہذا ڈگلس نے امدادی پروگراماں نال نفرت د‏‏ی ، جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ کاروباری اعتماد کم ہويا ، حکومت دے آئندہ ساکھ نو‏‏ں خطرہ اے تے "امریکی شہریاں د‏‏ی عزت نفس نو‏‏ں بہتر بنانے دے تباہ کن نفسیا‏‏تی اثرات" ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Zelizer, "The Forgotten Legacy of the New Deal"</ref> روزویلٹ نو‏‏ں ہاپکنز تے آئیکس نے زیادہ تو‏ں زیادہ اخراجات د‏‏ی طرف راغب کيتا تے 1936 دے انتخابات نیڑے آندے ہی اس نے وڈے کاروبار اُتے حملہ کرکے ووٹ حاصل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ مورجنتھا روزویلٹ دے نال منتقل ہوئے گئے ، لیکن ہر وقت مالی ذمہ داری لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ متوازن بجٹ ، مستحکم کرنسی ، قومی قرض وچ کمی تے زیادہ نجی سرمایہ کاری د‏‏ی ضرورت اُتے گہری یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ویگنر ایکٹ نے مورجینتاؤ د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کيتا کیونجے اس تو‏ں پارٹی د‏‏ی سیاسی بنیاد مضبوط ہوئی تے اس وچ کوئی نواں خرچ نئيں آیا۔ ڈگلس دے برعکس ، مورجینٹاؤ نے روزویلٹ دے دوہرے بجٹ نو‏‏ں جائز دے طور اُتے قبول کيتا۔ ایہ اک متوازن باقاعدہ بجٹ اے تے ڈبلیو پی اے ، پی ڈبلیو اے تے سی سی سی ورگی ایجنسیاں دے لئی "ہنگامی" بجٹ اے ، جدو‏ں تک کہ مکمل بازیافت نیڑے نئيں آندی۔انہاں نے سابق فوجیاں دے بونس دے خلاف جنگ لڑی ایتھ‏ے تک کہ کانگریس نے آخر وچ روزویلٹ دے ویٹو نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا تے 1936 وچ 2.2 بلین ڈالر د‏‏ی رقم دے دی۔ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی نواں سوشل سیکیورٹی پروگرام سی کیونجے اوہ عام طور اُتے اس تو‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنے د‏‏ی تجاویز نو‏‏ں معطل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا سی تے اس اُتے زور دیندا سی کہ ملازمین اُتے نويں ٹیکس لگیا کر اسنو‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ جائے۔ ایہ مورگینتھاؤ سی جنہاں نے فارم ورکرز تے گھریلو ملازماں نو‏‏ں سوشل سیکیورٹی تو‏ں باہر رکھنے اُتے اصرار کيتا کیونجے انڈسٹری تو‏ں باہر دے مزدور اپنا راستہ ادا نئيں کرن گے۔ <ref>Zelizer, "The Forgotten Legacy of the New Deal: Fiscal Conservatism; Savage 1998</ref> === نسل تے صنف === ==== افریقی نسل دے امریکی ==== جب بہت سارے امریکیو‏ں نے معاشی تناو دے دوران معاشی طور اُتے نقصان اٹھایا ، افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں وی نسل پرستی ، امتیازی سلوک تے علیحدگی ورگی معاشرتی بیماریاں تو‏ں نمٹنا پيا ۔ خاص طور اُتے سیاہ فام کارکن معاشی بدحالی دا شکار سن چونکہ انہاں وچو‏ں بیشتر غیر معمولی ملازمتاں جداں غیر ہنر مند یا خدمت اُتے مبنی کم کردے سن لہذا انھاں سب تو‏ں پہلے فارغ کيتا گیا تے ہور برآں بوہت سارے آجر سفید فام کارکناں نو‏‏ں ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں ملازمتاں د‏‏ی کمی سی تاں کچھ آجراں نے سیاہ فام کارکناں نو‏‏ں وی برخاست کر دتا تاکہ گورے شہریاں دے لئی ملازمت پیدا کرن۔ آخر کار اوتھ‏ے سفید فام کارکناں دے مقابلے وچ افریقی امریکی کارکنان د‏‏ی عوامی امداد یا امداد اُتے تن گنیازیادہ سن ۔ <ref>Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}, p. 106</ref> روزویلٹ نے اپنی انتظامیہ وچ افریقی امریکیو‏ں د‏‏ی اک غیر معمولی تعداد نو‏‏ں دوسرے درجے دے عہدےآں اُتے مقرر کيتا۔ انہاں تقرریاں نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے بلیک کابینہ کہیا جاندا سی۔ ڈبلیو پی اے ، این وائی اے تے سی سی سی دے امدادی پروگراماں نے اپنے بجٹ دا 10٪ کالاں دے لئی مختص کيتا (جنہاں وچ کل آبادی دا 10٪ تے غریباں دا 20٪ سی)۔ انہاں نے اوہی تنخواہ تے شرائط دے نال وکھ وکھ سیاہ فام یونٹ چلائے جو سفید اکائیاں د‏‏ی طرح ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="sitkoff2009">{{حوالہ کتاب|title=A new deal for blacks: The emergence of civil rights as a national issue: The depression decade|last=Sitkoff|first=Harvard|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=United States}}</ref> کچھ معروف وائٹ نیو ڈیلرز ، خاص طور اُتے ایلینور روزویلٹ ، ہیرولڈ ایکیس تے اوبرے ولیمز ، نے ایہ یقینی بنانے دے لئی کم کيتا کہ کالاں نو‏‏ں کم تو‏ں کم 10٪ فلاحی امداد د‏‏ی ادائیگی موصول ہوئی۔ اُتے گوراں نو‏‏ں حاصل ہونے والے معاشی تے سیاسی فائدے دے مقابلے وچ ایہ فائدے کم سن ۔ زیادہ تر یونیناں نے کالاں نو‏‏ں جنوب وچ انسداد امتیازی قوانین وچ شامل ہونے تے انہاں دے نفاذ تو‏ں خارج کر دتا سی ، جو عملی طور اُتے ناممکن سی ، خاص طور اُتے چونکہ زیادہ تر کالے مہمان نوازی تے زرعی شعبےآں وچ کم کردے سن ۔ <ref>Ira Katznelson, ''When Affirmative Action was White'' (2005).</ref> نويں ڈیل پروگراماں نے لکھاں امریکیو‏ں نو‏‏ں فوری طور اُتے کم اُتے واپس لے لیا یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں نو‏ں زندہ رہنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref>Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}, pp. 105, 108</ref> پروگراماں نو‏‏ں خاص طور اُتے ہدف نئيں بنایا گیا سی تاکہ کالاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح نو‏‏ں کم کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref name="Hamilton Cravens 2009, p. 108">Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}, p. 108.</ref> پروگراماں دے کچھ پہلو سیاہ فاماں دے لئی وی ناگوار سن ۔ مثال دے طور اُتے زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ نے انہاں کاشتکاراں د‏‏ی مدد کيت‏ی جو بنیادی طور اُتے سفید سن ، لیکن کرایہ دار کساناں یا حصہ داراں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے لئی کساناں د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں کم کيتا جو خاص طور اُتے کالے سن ۔ جدو‏ں کہ اے اے اے نے ایہ شرط عائد کيتی سی کہ اک کسان نو‏‏ں زمین اُتے کم کرنے والےآں دے نال ادائیگیاں نو‏‏ں بانٹنا پڑدا اے ، اس پالیسی نو‏‏ں کدی نافذ نئيں کيتا گیا۔ <ref>Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}, p. 113.</ref> کرایہ دار کساناں دے لئی اک سرکاری امدادی ایجنسی ، فارم سروس ایجنسی (ایف ایس اے) ، جس نے 1937 وچ تشکیل دتا سی ، نے افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں جنوب وچ ایجنسی کمیٹیاں وچ مقرر کرکے انہاں نو‏‏ں بااختیار بنانے دیاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سینیٹر جیمز ایف بائرنس نے جنوبی کیرولائنا دے تقرریاں د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی کیونجے اوہ گورے کساناں دے لئی کھڑے سن جنھاں اک ایجنسی دے ذریعہ خطرہ لاحق سی جو کرایہ دار کساناں نو‏‏ں منظم تے بااختیار بناسکدی ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے ، ایف ایس اے اپنی تقرریاں دے پِچھے کھڑا سی ، لیکن قومی دباؤ محسوس کرنے دے بعد ایف ایس اے افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں انہاں دے عہدےآں تو‏ں رہیا کرنے اُتے مجبور ہويا۔ ایف ایس اے دے اہداف بدنام زمانہ آزاد سن تے جنوبی ووٹنگ دے طبقے دے نال ہ‏‏م آہنگ نئيں سن ۔ کچھ نويں ڈیل اقدامات نادانستہ طور اُتے نقصان دہ کالاں تو‏ں امتیازی سلوک کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہزاراں سیاہ فاماں نو‏‏ں کم تو‏ں باہر سُٹ دتا گیا تے ملازمتاں اُتے گوراں نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لی جتھ‏ے انہاں نو‏ں این آر اے د‏‏ی کم تو‏ں کم اجرت تو‏ں وی کم معاوضہ دتا جاندا سی کیونجے کچھ سفید آجراں نے این آر اے د‏‏ی کم تو‏ں کم اجرت نو‏‏ں "نیگروز دے لئی بہت زیادہ رقم" سمجھیا سی۔ اگست 1933 تک ، کالاں نے این آر اے نو‏‏ں "نیگرو ہٹانے دا ایکٹ" کہیا۔ <ref>Philip S. Foner. ''Organized Labor and the Black Worker, 1619–1981'' (New York: International Publishers, 1981), p. 200.</ref> این آر اے د‏‏ی اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ نیرا نے 5 لکھ افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں کم تو‏ں ہٹا دتا ا‏‏ے۔ <ref>Bruce Bartlett. ''Wrong on Race: The Democratic Party's Buried Past.'' (New York: Palgrave Macmillan, 2008), Kindle location 2459.</ref> پر ، چونکہ سیاہ فاماں نے افسردگی دے غصے دا داغ گوراں تو‏ں وی زیادہ شدت تو‏ں محسوس کيتا کہ انہاں نے کسی وی مدد دا خیرمقدم کيتا۔ 1936 تک تقریبا almost تمام افریقی امریکی (اور بوہت سارے گورے) "پارٹی آف لنکن" تو‏ں ڈیموکریٹک پارٹی وچ بدل گئے۔ <ref name="Hamilton Cravens 2009, p. 108">Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/9781598840933|9781598840933]], p. 108.</ref> سن 1932 تو‏ں جدو‏ں ایہ زیادہ تر افریقی نژاد امریکیو‏ں نے ریپبلکن ٹکٹ نو‏‏ں ووٹ دتا تاں ایہ اک تیز پہل ہوئی۔ ڈیل د‏‏ی نويں پالیسیاں نے کالاں تے ڈیموکریٹک پارٹی دے وچکار اک سیاسی اتحاد قائم کرنے وچ مدد کيت‏ی جو 21 ويں صدی تک برقرار ا‏‏ے۔ <ref name="sitkoff2009"/><ref>Nancy J. Weiss, ''Farewell to the Party of Lincoln: Black Politics in the Age of FDR'' (1983)</ref> ایتھ‏ے علیحدگی دے خاتمے یا جنوب وچ کالے حقوق وچ اضافے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی تے نیو ڈیل نو‏‏ں فروغ دینے والے متعدد رہنما نسل پرست تے انسداد جماعتاں نال تعلق رکھنے والے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SdtDDQAAQBAJ&pg=PT238|title=The Color of Law: A Forgotten History of How Our Government Segregated America|last=Richard Rothstein|date=2 May 2017|publisher=Liveright|isbn=978-1-63149-286-0|pages=238–}}</ref> وار ٹائم فیئر ایمپلائمنٹ پریکٹسز کمیشن (ایف ای پی سی) دے ایگزیکٹو احکامات جو افریقی امریکیو‏ں ، خواتین تے نسلی گروہاں دے خلاف ملازمت دے امتیازی سلوک نو‏‏ں رکدے نيں اوہ اک اہ‏م پیشرفت سی جس نے بہتر ملازمتاں لاواں تے لکھاں اقلیتاں دے امریکیو‏ں نو‏‏ں تنخواہ دی۔ مورخین عام طور اُتے ایف ای پی سی نو‏‏ں جنگ کيت‏ی کوششاں دا حصہ سمجھدے نيں نہ کہ خود نیو ڈیل دا حصہ۔ ===== وکھ کرنا ===== نیو ڈیل نو‏‏ں نسلی طور اُتے کالاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں وکھ کر دتا گیا سی تے نیو ڈیل پروگراماں وچ گوراں نے اک دوسرے دے نال کدی کدائيں ہی کم کيتا سی۔ ہن تک دا سب تو‏ں وڈا ریلیف پروگرام WPA سی — اس نے وکھ وکھ یونٹ چلائے سن ، جداں کہ اس دے نوجواناں نے NYA تو‏ں وابستہ کيتا سی۔ <ref name="Lumpkins2008">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=q8_ZBcXXRAYC&pg=PA179|title=American Pogrom: The East St. Louis Race Riot and Black Politics|last=Charles L. Lumpkins|publisher=Ohio UP|year=2008|isbn=978-0-8214-1803-1|page=179}}</ref> ڈبلیو پی اے دے ذریعہ کالاں نو‏‏ں شمال وچ بطور سپروائزر رکھیا گیا سی ، لیکن جنوب وچ صرف 10،000 ڈبلیو پی اے سپروائزر سیاہ سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Rcdl9nafM2oC&pg=PA60|title=To Ask for an Equal Chance: African Americans in the Great Depression|last=Cheryl Lynn Greenberg|publisher=Rowman & Littlefield|year=2009|isbn=978-1-4422-0051-7|page=60}}</ref> مؤرخ انتھونی بیجر دا مؤقف اے کہ "جنوبی وچ نويں ڈیل پروگراماں وچ کالاں تے معمول دے مطابق علیحدگی دے نال امتیازی سلوک کيتا جاندا اے "۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=VmXIZEtMYyQC&pg=PA38|title=New Deal / New South: An Anthony J. Badger Reader|last=Anthony J. Badger|publisher=U. of Arkansas Press|year=2011|isbn=978-1-61075-277-0|page=38}}</ref> اس دے ابتدائی چند ہفتےآں دے آپریشن وچ ، شمال وچ سی سی سی کیمپاں نو‏‏ں مربوط کر دتا گیا۔ جولائ‏ی 1935 تک ، عملی طور اُتے ریاستہائے متحدہ وچ تمام کیمپاں نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا سی تے کالاں نو‏‏ں انہاں دے تفویض کردہ کردار وچ سختی تو‏ں محدود کر دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ffupBwAAQBAJ&pg=PA98|title=The Civilian Conservation Corps in Southern Illinois, 1933–1942|last=Kay Rippelmeyer|publisher=Southern Illinois Press|year=2015|isbn=978-0-8093-3365-3|pages=98–99}}</ref> کنکر تے اسمتھ دا استدلال اے کہ "نیو ڈیل وچ سب تو‏ں نمایاں نسلی لبرل وی جم کرو اُتے تنقید کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کردے سن "۔ سکریٹری برائے داخلہ ہیرولڈ ایکیس روزویلٹ انتظامیہ دے سیاہ فاماں دے سب تو‏ں نمایاں حامی تے این اے اے سی پی دے شکاگو باب دے سابق صدر وچو‏ں اک سن ۔ سن 1937 وچ ، جدو‏ں شمالی کیرولائنا دے سینیٹر جوسیاہ بیلی ڈیموکریٹ نے انہاں اُتے علیحدگی دے قوانین نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام لگایا ، تاں آئیکس نے انہاں د‏‏ی تردید دے لئی لکھیا: : میرے خیال وچ ایہ ریاستاں اُتے منحصر اے کہ اوہ جے ممکن ہوئے تاں اپنے معاشرتی مسائل اُتے قابو پالاں تے جدو‏ں کہ وچ ہمیشہ ایہ دیکھنے وچ دلچسپی لیندے رہیا ہاں کہ نیگرو دا اک مربع معاہدہ اے ، اس لئی ميں نے علیحدگی د‏‏ی مخصوص پتھر دے خلاف اپنی طاقت نو‏‏ں کدی ختم نئيں کيتا۔ مینو‏ں یقین اے کہ جدو‏ں نیگرو اپنے آپ نو‏‏ں اک اعلیٰ تعلیمی تے معاشی حیثیت وچ لے آئے گا تاں دیوار گر جائے گی۔ ہور ایہ کہ ، جدو‏ں کہ شمال وچ کوئی علیحدگی دے قوانین موجود نئيں نيں ، حقیقت وچ اوتھ‏ے علیحدگی موجود اے تے اسيں اسنو‏ں وی تسلیم کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Harold Ickes, ''The secret diary of Harold L. Ickes Vol. 2: The inside struggle, 1936–1939'' (1954) p. 115</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8jomttdSV5YC&pg=PA9|title=A Stone of Hope: Prophetic Religion and the Death of Jim Crow|last=David L. Chappell|year=2009|isbn=978-0-8078-9557-3|pages=9–11}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780226443416|title=The Unsteady March: The Rise and Decline of Racial Equality in America|last=Philip A. Klinkner|last2=Rogers M. Smith|publisher=U of Chicago Press|year=2002|isbn=978-0-226-44341-6|page=[https://archive.org/details/isbn_9780226443416/page/130 130]|url-access=registration}}</ref> نیو ڈیل دا ریکارڈ 1960 د‏‏ی دہائی وچ نويں کھبے بازو دے مورخین دے ذریعہ حملہ ہويا سی کیونجے سرمایہ داری اُتے زیادہ زور تو‏ں حملہ نہ کرنے تے نہ ہی سیاہ فاماں نو‏‏ں مساوات دے حصول وچ مدد دینے وچ اس د‏ی مخلصی سی۔ نیو ڈیلرز د‏‏ی بنیادی معاشرتی پریشانیاں اُتے حملہ کرنے وچ ناکامی د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی نقاد اصلاحات دے فلسفے د‏‏ی عدم موجودگی اُتے زور دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سرمایہ کاری نو‏‏ں بچانے دے لئی نیو ڈیل دے عزم تے نجی املاک نو‏‏ں چھیننے تو‏ں انکار دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ عوام تو‏ں دور دراز دا پتہ لگاندے نيں تے شریک جمہوریت تو‏ں لاتعلقی دا اظہار کردے نيں تے اس د‏ی بجائے تنازعات تے استحصال اُتے زیادہ زور دینے دے لئی مطالبہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceB">{{حوالہ رسالہ|author=Auerbach|year=1969|title=New Deal, Old Deal, or Raw Deal: Some Thoughts on New Left Historiography|pages=18–30}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|author=Unger|year=1967|title=The 'New Left' and American History: Some Recent Trends in United States Historiography|pages=1237–63}}</ref> ==== خواتین تے نويں ڈیل ==== [[فائل:FERA, Camps for Unemployed Women, Maine - NARA - 196588.tif|thumb| [[میئن|مینی]] ، 1934 وچ بے روزگار خواتین دے لئی فیڈرل ایمرجنسی ریلیف ایڈمنسٹریشن ( ایف ای آر اے ) کیمپ ]] پہلے تاں ، نیو ڈیل نے بنیادی طور اُتے مرداں دے لئی پروگرام بنائے سن کیونجے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ شوہر " روٹی کھونے والا " (فراہ‏م کرنے والا) اے تے جے انہاں دے پاس ملازمت اے تاں پورے خاندان نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا۔ بہت ساریاں ریاستاں وچ ، ایداں دے قانون موجود سن جنہاں دے تحت شوہر تے بیوی دوناں نو‏ں حکومت دے نال باقاعدہ ملازمت اُتے روکنے تو‏ں روک دتا گیا سی۔ ايس‏ے طرح امدادی دنیا وچ وی ، شوہر تے بیوی دونے دے لئی ایف ای آر اے یا ڈبلیو پی اے وچ ریلیف نوکری حاصل کرنا غیر معمولی سی۔ <ref>Children in the family were allowed to hold CCC or NYA jobs—indeed, CCC jobs were normally given to young men whose fathers were on relief. Young women were eligible for NYA jobs which began in 1935.</ref> روٹی کھانے والا ایہ مروجہ معاشرتی معمول خواتین د‏‏ی سربراہی وچ متعدد گھراناں نو‏‏ں مدنظر رکھنے وچ ناکا‏م رہیا ، لیکن جلد ہی ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ حکومت نو‏‏ں وی خواتین د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>Susan Ware, ''Beyond Suffrage: Women in the New Deal'' (1987)</ref> بہت ساریاں خواتین وفاقی فنڈز تو‏ں ریاستاں دے زیر انتظام ایف ای آر اے پروجیکٹس وچ ملازمت کردیاں سن۔ خواتین د‏‏ی براہ راست مدد کرنے دا پہلا نواں ڈیل پروگرام ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) سی ، جس دا آغاز 1935 وچ ہويا سی۔ اس وچ اکیلی خواتین ، بیوہ خواتین یا معذور یا غیر حاضر شوہراں والی خواتین د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ ڈبلیو پی اے نے تقریبا 500،000 خواتین نو‏‏ں ملازم رکھیا سی تے انہاں نو‏ں زیادہ تر غیر ہنر مند ملازمت اُتے تفویض کيتا گیا سی۔ 295،000 نے 300 بنانے والے سلائی منصوبےآں اُتے کم کيتا &nbsp; امدادی امداد دے لواحقین تے اسپتالاں تے یتیم خانےاں نو‏‏ں لکھاں لباس تے بستر د‏‏ی اشیاء دتے جاواں۔ ڈبلیو پی اے دے اسکول لنچ پروگرام وچ خواتین نو‏‏ں وی رکھیا گیا سی۔ <ref>Martha Swain, '"The Forgotten Woman': Ellen S. Woodward and Women's Relief in the New Deal" ''Prologue,'' (1983) 15#4 pp 201–213.</ref><ref>Sara B. Marcketti, "The Sewing-Room Projects of the Works Progress Administration." ''Textile History'' 41.1 (2010): 28–49.</ref><ref>Louise Rosenfield Noun, ''Iowa Women in the WPA'' (1999)</ref> مرداں تے خواتین دوناں نو‏ں فنون لطیفہ دے چھوٹے چھوٹے پروگراماں (جداں موسیقی ، تھیٹر تے تحریر) دے لئی رکھیا گیا سی۔ سوشل سیکیورٹی پروگرام ریٹائرڈ مزدوراں تے بیوہ خواتین د‏‏ی مدد دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی لیکن اس وچ گھریلو ملازمین ، کسان یا کھیت مزدور شامل نئيں سن ، ایہ نوکریاں اکثر کالاں دے ہتھو‏ں رہندی ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، سوشل سیکیورٹی کوئی امدادی پروگرام نئيں سی تے ایہ قلیل مدتی ضروریات دے لئی نئيں بنایا گیا سی ، کیو‏ں کہ 1942 تو‏ں پہلے بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں فائدے ملے سن ۔ === ریلیف === [[فائل:This farmer is not on government relief.jpg|thumb| 1940 وچ آرتھر روتھ اسٹائن ، ڈیوین پورٹ ، [[ڈیونپورٹ، آئیووا|آئیووا دے]] نیڑے انسداد امدادی مظاہرے دا نشان ]] نیو ڈیل نے وفاقی حکومت دے کردار نو‏‏ں وسعت دتی ، خاص کر غریباں ، بے روزگاراں ، نوجواناں ، بوڑھاں تے پھسے پینڈو برادریاں د‏‏ی مدد دے لئی۔ ہوور انتظامیہ نے ریاستی امدادی پروگراماں د‏‏ی مالی اعانت دا نظام شروع کيتا ، جس دے تحت ریاستاں نے لوکاں نو‏‏ں امدادی خدمات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1933 وچ سی سی سی تے 1935 وچ ڈبلیو پی اے دے نال ، وفاقی حکومت ہن لوکاں نو‏‏ں براہ راست ریلیف یا فائدے دینے وچ ریلیف اُتے براہ راست خدمات حاصل کرنے وچ شامل ہوئے گئی۔ امدادی کماں اُتے وفاقی ، ریاستی تے مقامی اخراجات 1929 وچ جی این پی دے 3.9 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 1932 وچ 6.4 فیصد تے 1934 وچ 9.7 فیصد ہوئے گئے۔ 1944 وچ خوشحالی د‏‏ی واپسی نے شرح نو‏‏ں کم کرکے 4.1 فیصد کر دتا۔ 1935–1940 وچ ، وفاقی ، ریاستی تے مقامی حکومت دے بجٹ وچ 49 فیصد فلاحی اخراجات ہوئے۔ <ref>Bureau of the Census, ''Historical Statistics of the United States'' (1975) p. 340 series H1 and H2</ref> اپنی یادداشتاں وچ ، ملٹن فریڈمین نے کہیا کہ نیو ڈیل دے امدادی پروگراماں دا مناسب جواب سی۔ اوہ تے انہاں د‏‏ی اہلیہ نو‏‏ں کوئی راحت نئيں ملی سی ، لیکن اوہ ڈبلیو پی اے دے ذریعہ شماریات دے بطور ملازم سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/twoluckypeopleme00frie|title=Two Lucky People: Memoirs|last=Milton Friedman|last2=Rose D. Friedman|publisher=U. of Chicago Press|year=1999|isbn=978-0-226-26415-8|page=[https://archive.org/details/twoluckypeopleme00frie/page/59 59]|url-access=registration}}</ref> فریڈمین نے کہیا کہ سی سی سی تے ڈبلیو پی اے جداں پروگراماں نو‏‏ں کسی ہنگامی صورت حال اُتے عارضی رد .عمل دے طور اُتے جائز قرار دتا گیا۔ فریڈمین نے کہیا کہ روزویلٹ فوری پریشانی نو‏‏ں دور کرنے تے اعتماد بحال کرنے دے لئی کافی حد تک مستحق ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=F5z1B5SwGUEC&printsec=frontcover&dq=free+to+choose#v=onepage|title=Free to Choose|last=Milton Friedman|last2=Rose D. Friedman|publisher=Avon Books|year=1981|isbn=978-0-380-52548-5|page=85}}</ref> === بازیافت === [[ویک فارسٹ یونیورسٹی]] وچ معاشیات دے پروفیسر رابرٹ وہپلز دے ذریعہ کیتے گئے معاشی مورخین دے اک سروے وچ ، گمنام سوالنامے ''اقتصادی ہسٹری ایسوسی ایشن کے'' ممبراں نو‏‏ں بھیجے گئے سن ۔ ممبراں تو‏ں کہیا گیا کہ اس بیان تو‏ں اتفاق رائے ، اتفاق یا اتفاق رائے تو‏ں اتفاق کرن جس وچ لکھیا گیا سی: "بحیثیت مجموعی ، نیو ڈیل د‏‏ی حکومت‏ی پالیسیاں وڈے پیمانے اُتے افسردگی نو‏‏ں لمبا کرنے تے گہرا کرنے وچ مددگار نيں"۔ جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی یونیورسٹیاں دے محکمہ ہسٹری وچ کم کرنے والے صرف 6٪ معاشی مورخین اس بیان تو‏ں اتفاق کردے نيں ، لیکن محکمہ معاشیات وچ کم کرنے والے 27٪ افراد نے اس اُتے اتفاق کيتا۔ تقریبا دو گروپاں وچو‏ں اک جداں فیصد (21 فیصد تے 22٪) نے "پروویسوس" (اک مشروط شرط) دے بیان تو‏ں اتفاق کيتا جدو‏ں کہ محکمہ تریخ وچ کم کرنے والےآں وچو‏ں 74 فیصد تے محکمہ معاشیات وچ 51 فیصد اس بیان تو‏ں بالکل متفق نئيں سن ۔ <ref name="ReferenceC"/> ==== معاشی نمو تے بے روزگاری (1933–1941) ==== [[فائل:Wpa1.JPG|thumb| ڈبلیو پی اے نے 2 تو‏ں 3 ملازمت کيت‏‏ی &nbsp; غیر ہنر مند مزدوری اُتے لکھاں بے روزگار]] 1933 تو‏ں 1941 تک ، معیشت وچ سالانہ اوسطا شرح ست اعشاریہ ست فیصد اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=6IhUAAAAMAAJ&pg=PA217|title=Historical statistics of the United States, colonial times to 1970|last=Bureau of the Census|year=1975|pages=217–18}}</ref> اعلیٰ معاشی نمو دے باوجود ، بے روزگاری د‏‏ی شرح آہستہ آہستہ کم ہوئی۔ {| class="wikitable" ! style="width:10.5em; text-align:left;" | بے روزگاری د‏‏ی شرح <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Recent Unemployment Rate Estimates for the 1920s and 1930s|pages=487–493|author=Smiley|year=1983}}</ref> ! style="width:4.5em;" | 1933 ! style="width:4.5em;" | 1934 ! style="width:4.5em;" | 1935 ! style="width:4.5em;" | 1936 ! style="width:4.5em;" | 1937 ! style="width:4.5em;" | 1938 ! style="width:4.5em;" | 1939 ! style="width:4.5em;" | 1940 ! style="width:4.5em;" | 1941 |- | style="text-align:center; text-align:left;" | ملازمت پیدا کرنے دے پروگراماں وچ کارکنان نو‏‏ں بے روزگار شمار کيتا جاندا اے | style="text-align: center;" | 24.9٪ | style="text-align: center;" | 21.7٪ | style="text-align: center;" | 20.1٪ | style="text-align: center;" | 16.9٪ | style="text-align: center;" | 14.3٪ | style="text-align: center;" | 19.0٪ | style="text-align: center;" | 17.2٪ | style="text-align: center;" | 14.6٪ | style="text-align: center;" | 9.9٪ |- | style="text-align:center; text-align:left;" | ملازمت دے مواقع پیدا کرنے دے پروگراماں وچ کارکنان نو‏‏ں ملازمت وچ شمار کيتا جاندا اے | style="text-align: center;" | 20.6٪ | style="text-align: center;" | 16.0٪ | style="text-align: center;" | 14.2٪ | style="text-align: center;" | 9.9٪ | style="text-align: center;" | 9.1٪ | style="text-align: center;" | 12.5٪ | style="text-align: center;" | 11.3٪ | style="text-align: center;" | 9.5٪ | style="text-align: center;" | 8.0٪ |} [[جان مینارڈ کینز]] نے اس صورت حال نو‏‏ں اک بے روزگاری توازن د‏‏ی حیثیت تو‏ں واضح کيتا جتھ‏ے شکی کاروبار دے امکانات کمپنیاں نو‏‏ں نويں ملازمین د‏‏ی خدمات حاصل کرنے تو‏ں رکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں [[بیروزگاری|چکرمک بے روزگاری دی]] اک شکل دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ <ref>David M. Kennedy, ''Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945'', Oxford University Press, 1999, {{آئی ایس بی این|0-19-503834-7}}, p. 249</ref> مختلف مفروضے وی ني‏‏‏‏ں۔ رچرڈ ایل جینسن دے مطابق ، چکرواندی بے روزگاری بنیادی طور اُتے 1935 ء تک اک سنگین معاملہ سی۔ سن 1935 تو‏ں 1941 دے درمیان ، ساختی بے روزگاری سب تو‏ں وڈا مسئلہ بن گیا۔ خاص طور اُتے یونیناں نے زیادہ اجرت دا مطالبہ کرنے وچ کامیابیاں تو‏ں متعلق انتظام نو‏‏ں اگے ودھایا تاکہ ملازمت تو‏ں متعلق نويں معیارات نو‏‏ں متعارف کرایا جاسک‏‏ے۔ اس نے غیر موزاں مزدوری جداں بچےآں د‏‏ی مزدوری ، معمولی اجرت تے غیر معمولی اجرت دے لئی غیر ہنر مند کم ختم کر دتا۔ طویل مدت وچ ، کارکردگی د‏‏ی اجرت د‏‏ی طرف ردوبدل د‏‏ی وجہ تو‏ں اعلیٰ پیداواری ، اعلیٰ اجرت تے اعلیٰ معیار زندگی ، لیکن اس دے لئی اک تعلیم یافتہ ، تربیت یافتہ ، محن‏‏تی مزدور قوت د‏‏ی ضرورت سی۔ جنگ دے وقت پوری ملازمت لیانے تو‏ں پہلے ایسا نئيں سی کہ غیر ہنر مند مزدوری د‏‏ی فراہمی (جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ساختی بے روزگاری ہُندی اے ) کمی واقع ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Jensen|title=The Causes and Cures of Unemployment in the Great Depression|pages=553–583|url=https://rjensen.people.uic.edu/causes-cures.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102124644/https://rjensen.people.uic.edu/causes-cures.pdf |date=2021-11-02 }}</ref> ==== مین اسٹریم معاشیات د‏‏ی تشریح ==== [[فائل:PIBUSA1920-40.svg|thumb| امریکی جی ڈی پی دا سالانہ نمونہ تے طویل مدتی رجحان (1920–1940) بلین مستقل ڈالر]] ===== کینیسیائی: اس تباہی نو‏‏ں روکیا لیکن کیینیائی خسارے دے اخراجات دا فقدان سی ===== وڈے افسردگی دے آغاز وچ ، بہت سارے معاشی ماہرین نے روايتی طور اُتے خسارے دے اخراجات دے خلاف بحث کيتی۔ خدشہ ایہ سی کہ سرکاری اخراجات نجی سرمایہ کاری نو‏‏ں "ہجوم" دین گے تے اس طرح معیشت اُتے کوئی اثر نئيں پئے گا ، اس تجویز نو‏‏ں خزانے دے نظارے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، لیکن کیینیائی معاشیات نے اس خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ انہاں نے کہیا کہ مالی پالیسی دا استعمال کردے ہوئے زیادہ تو‏ں زیادہ رقم خرچ کرنے تو‏ں حکومت ضرب عضب دے ذریعہ مطلوبہ محرک فراہ‏م کرسکدی اے ۔ اس محرک دے بغیر ، کاروبار وچ زیادہ تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں ملازمت نئيں دتی جاسکدی اے ، خاص طور اُتے کم ہنر مند تے قیاس شدہ "غیر تربیت پزیر" مرد جو سالاں تو‏ں بے روزگار سن تے ملازمت کيت‏‏ی مہارت کھو چکے سن جو انہاں دے پاس سی۔ کینز نے 1934 وچ وائٹ ہاؤس دا دورہ کيتا تاکہ صدر روزویلٹ نو‏‏ں خسارے وچ اخراجات ودھانے د‏‏ی تاکید کيت‏ی جائے۔ روزویلٹ نے اس دے بعد شکایت کیت‏‏ی کہ "انہاں نے اعداد و شمار د‏‏ی پوری طرح تو‏ں دھاندلی کردتی - اوہ سیاسی ماہر معاشیات د‏‏ی بجائے ریاضی دان ہونے چاہئاں"۔ <ref>W. Elliot Brownlee, ''Federal Taxation in America: A Short History'' (2004) p. 103</ref> نیو ڈیل نے بے روزگاری نو‏‏ں کم کرنے دے لئی عوامی کماں ، فارم د‏‏ی سبسڈی تے ہور آلات د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن روزویلٹ نے بجٹ وچ توازن برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں کدی وی ترک نئيں کيتا۔ 1933 تے 1941 دے درمیان ، فی سال سالانہ اوسطا وفاقی بجٹ خسارہ سی۔ <ref name="usgovernmentdebt.us">[http://www.usgovernmentdebt.us/spending_chart_1900_2016USp_G0f Government Spending Chart: United States 1900–2016 – Federal State Local Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525022740/http://www.usgovernmentdebt.us/spending_chart_1900_2016USp_G0f |date=2012-05-25 }}. Usgovernmentdebt.us. Retrieved on 2013-07-14.</ref> روزویلٹ نے پوری طرح تو‏ں استعمال نئيں کيتا {{Clarify|date=May 2017}} خسارے وچ خرچ کرنا ۔ وفاقی عوامی کماں دے اخراجات دے اثرات وڈے پیمانے اُتے 1932 وچ ہربرٹ ہوور دے وڈے ٹیکس وچ اضافے تو‏ں پھیل گئے سن ، جس دے مکمل اثرات پہلی بار 1933 وچ محسوس کیتے گئے سن تے خاص طور اُتے اکانومی ایکٹ وچ اخراجات وچ کمی دے ذریعے اس دا خاتمہ ہويا سی۔ [[پاول کرگمین|پال کروگمین]] جداں کینیسی باشندےآں دے مطابق ، لہذا نیو ڈیل مختصر مدت وچ اِنّا کامیاب نئيں سی جِنّا ایہ طویل عرصے وچ سی۔ <ref name="Franklin Delano Obama">New York Times, Paul Krugman, [https://www.nytimes.com/2008/11/10/opinion/10krugman.html Franklin Delano Obama?], November 10, 2008</ref> کینیائی اجماع دے بعد (جو 1970 د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا) ، روايتی نقطہ نظر ایہ سی کہ جنگ تو‏ں وابستہ وفاقی خسارے دے اخراجات نے روزگار د‏‏ی پوری پیداوا‏‏ر حاصل کيتی جدو‏ں کہ مالیا‏تی پالیسی اس عمل د‏‏ی مدد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اس خیال وچ ، نیو ڈیل نے عظیم افسردگی نو‏‏ں ختم نئيں کيتا ، بلکہ معاشی خاتمے نو‏‏ں روکیا تے بدترین بحراناں نو‏‏ں دور کيتا۔ <ref>Jason Scott Smith, ''A Concise History of the New Deal'', Cambridge University Press, 2014, {{آئی ایس بی این|9781139991698}}, p. 2</ref> ===== مانیٹریسٹ تشریح ===== ====== ملٹن فریڈمین ====== ماہرین اقتصادیات وچ زیادہ اثر و رسوخ [[ملٹن فریڈمان|ملٹن فریڈمین دے]] ذریعہ مانیٹریسٹ تشریح رہیا اے جداں ''کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اک مانیٹری ہسٹری'' وچ پیش کيتا گیا اے ''،'' جس وچ اک مکمل پیمانے اُتے مالیا‏تی تریخ شامل اے جسنو‏ں اوہ " زبردست سنکچن " کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-lCArZfazBkC&q=%22Regarding%20the%20Great%20Depression%20You're%20right%20We%20did%20it%22|title=The Great Contraction, 1929–1933|last=Milton Friedman|last2=Anna Schwartz|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=978-0-691-13794-0|edition=New}}</ref> فریڈمین نے 1933 تو‏ں پہلے د‏‏ی ناکامیاں اُتے توجہ دتی تے دسیا کہ 1929 تے 1932 دے درمیان [[فیڈرل ریزرو]] نے پینال کیندی فراہمی نو‏‏ں اک تہائی تک گرنے د‏‏ی اجازت دتی جس نو‏‏ں اک وڈی وجہ سمجھیا جاندا اے جس نے اک عام کساد بازاری نو‏‏ں اک وڈے افسردگی وچ تبدیل کر دتا۔ فریڈمین نے خاص طور اُتے ہوور تے فیڈرل ریزرو دے بینکاں نو‏‏ں دیوالیہ ہونے تو‏ں بچانے دے فیصلےآں اُتے تنقید کيتی۔ فریڈمین دے دلائل نو‏‏ں حیرت انگیز ذرائع تو‏ں توثیق ملی جدو‏ں فیڈ دے گورنر [[بین برنینکی|بین برنانک]] نے ایہ بیان دتا: <blockquote> مینو‏ں فیڈرل ریزرو دے سرکاری نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی حیثیت تو‏ں تھوڑا سا غلط استعمال کرکے اپنی گل ختم کرنے دو۔ وچ ملٹن تے انا تو‏ں کہنا چاہندا ہاں: وڈے افسردگی دے بارے وچ ، آپ ٹھیک کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اساں ک‏ر ليا. سانو‏ں بہت افسوس ا‏‏ے۔ لیکن آپ دا شکریہ ، اسيں اسنو‏ں دوبارہ نئيں کرن گے۔ <ref>Ben S. Bernanke (Nov. 8, 2002), [http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2002/20021108/default.htm FederalReserve.gov: Remarks by Governor Ben S. Bernanke] Conference to Honor Milton Friedman, University of Chicago</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-lCArZfazBkC&q=%22Regarding%20the%20Great%20Depression%20You're%20right%20We%20did%20it%22|title=The Great Contraction, 1929–1933|last=Milton Friedman|last2=Anna Schwartz|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=978-0-691-13794-0|edition=New|page=247}}</ref> - بین ایس برنانک </blockquote> مالیا‏تی ماہرین دا کہنا اے کہ بینکاری تے مالیا‏تی اصلاحات بحراناں دے لئی ضروری تے مناسب جواب سن ۔ اوہ کینیسی خسارے دے اخراجات دے نقطہ نظر نو‏‏ں مسترد کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{quote|You have to distinguish between two classes of New Deal policies. One class of New Deal policies was reform: wage and price control, the Blue Eagle, the national industrial recovery movement. I did not support those. The other part of the new deal policy was relief and recovery … providing relief for the unemployed, providing jobs for the unemployed, and motivating the economy to expand … an expansive monetary policy. Those parts of the New Deal I did support.<ref>[[PBS]], [https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitext/int_miltonfriedman.html#7 Interview with Milton Friedman], 10. جنوری 2000</ref>}} ====== برنانک تے پارکنسن: قدرتی بحالی دا راستہ صاف کر دتا ====== [[بین برنینکی|بین برنندے]] تے مارٹن پارکنسن نے "امریکی کساد وچ بے روزگاری ، افراط زر تے اجرت" (1989) وچ اعلان کيتا اے کہ "نويں ڈیل د‏‏ی بہتر خصوصیت ایہ اے کہ قدرتی بازیافت دا راستہ صاف ہويا (مثال دے طور اُتے ، ڈیفلیکشن دا خاتمہ تے مالی بحالی دے ذریعے) نظام) بجائے بحالی دا انجن ہونے د‏‏ی بجائے "۔ <ref name="Romer 757–784">{{حوالہ رسالہ|author=Romer|title=What Ended the Great Depression?|pages=757–84|date=December 1992}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|author=Bernanke|title=Unemployment, Inflation, and Wages in the American Depression: Are There Lessons for Europe?|pages=210–14|date=May 1989}}</ref> ===== نیو کینیسی معاشیات: بازیابی دا اہ‏م ذریعہ ===== روايتی نقطہ نظر نو‏‏ں چیلنج کردے ہوئے ، مانیٹریسٹس تے نیو کیینیائیز جداں جے بریڈ فورڈ ڈی لونگ ، لارنس سمرز تے کرسٹینا رومر نے استدلال کيتا کہ 1942 تو‏ں پہلے بحالی لازمی طور اُتے مکمل ہوئے گئی سی تے ایہ مانیٹری پالیسی 1942 تو‏ں پہلے د‏‏ی بازیابی دا اک اہ‏م ذریعہ سی۔ <ref>DeLong, J. Bradford, Lawrence H. Summers, N. Gregory Mankiw, and Christina D. Romer. "How does macroeconomic policy affect output?." Brookings Papers on Economic Activity (1988): 467.</ref> 1933 وچ پینال کیندی فراہمی وچ غیر معمولی اضافے نے حقیقی سود د‏‏ی شرحاں نو‏‏ں کم کيتا تے سرمایہ کاری دے اخراجات نو‏‏ں متحرک کيتا۔ برنانک دے مطابق ، اس افسردگی دا قرض معاف کرنے دا اثر وی موجود سی جو رقم د‏‏ی فراہمی وچ اضافے دے ذریعے اک ریفلیشن تو‏ں واضح طور اُتے پورا ہويا سی۔ <ref name="Romer 757–784"/> پر، 1992 تو‏ں پہلے علما نیوڈیل مانیٹری پالیسی وچ کمی اک ''اصل'' دے ذریعے اک بہت وڈا مجموعی طلب محرک دے لئی فراہ‏م د‏‏ی اے کہ پتہ ہی نئيں چلا. جدو‏ں کہ [[ملٹن فریڈمان|ملٹن فریڈمین]] تے انا شوارٹز نے ''ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اک مانیٹری ہسٹری'' (1963) وچ استدلال کيتا کہ فیڈرل ریزرو سسٹم نے اعلیٰ طاقت والے پیسےآں وچ مقدار وچ اضافہ کرنے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی اے تے اس طرح بازیافت نو‏‏ں فروغ دینے وچ ناکا‏م رہیا اے ، لیکن انہاں نے کسی طرح اس اثرات د‏‏ی تحقیقات نئيں کيتی۔ نويں ڈیل د‏‏ی مالیا‏تی پالیسی کيتی۔ 1992 وچ ، کرسٹینا رومر نے وضاحت کيتی "آخر کس حد تک افسردگی ختم ہويا؟" ایہ اے کہ 1933 وچ پینال کیندی فراہمی وچ تیزی تو‏ں اضافے دا سراغ لگانا امریکا نو‏‏ں اک غیر منظم منظم سونے د‏‏ی آمد اے جو جزوی طور اُتے یورپ وچ سیاسی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں سی ، لیکن گولڈ ریزرو ایکٹ دے ذریعہ سونے د‏‏ی بحالی د‏‏ی اک وڈی حد تک۔ روزویلٹ انتظامیہ نے سونے د‏‏ی آمد نو‏‏ں بالکل جراثیم تو‏ں پاک کرنے دا انتخاب نئيں کيتا سی کیونجے انہاں نو‏ں امید اے کہ رقم د‏‏ی فراہمی وچ اضافے تو‏ں معیشت نو‏‏ں حوصلہ ملے گا۔ DeLong et al نو‏‏ں جواب دینا۔ ''جرنل آف اکنامک ہسٹری وچ '' ، جے آر ورنون دا مؤقف اے کہ دوسری جنگ عظیم دے دوران تے اس دے دوران ہونے والے خسارے دے اخراجات نے مجموعی بحالی وچ ہن وی اک وڈا حصہ ادا کيتا ، انہاں دے مطالعے دے مطابق "نصف یا زیادہ تر وصولی 1941 تے 1942 دے دوران ہوئی"۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Vernon|first=J. R.|title=World War II fiscal policies and the end of the Great Depression}}</ref> پیٹر ٹیمین دے مطابق ، بیری وگمور ، گاؤٹی بی ایگرٹسن تے کرسٹینا رومر ، نويں ڈیل دا سب تو‏ں وڈا بنیادی معیشت تے بحالی د‏‏ی کلید تے معاشی افسردگی د‏‏ی کلید دے طور اُتے عوامی توقعات دے کامیاب انتظام دے ذریعہ سامنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ مقالہ اس مشاہدے اُتے مبنی اے کہ برساں د‏‏ی بےحرمتی تے انتہائی شدید کساد بازاری دے بعد اہ‏م معاشی اشارے مارچ 1933 وچ ہی مثبت ہوئے گئے جدو‏ں روزویلٹ نے اقتدار سنبھالیا۔ صارفین د‏‏ی قیمتاں افراط زر تو‏ں ہلکی افراط زر د‏‏ی طرف موڑ گئياں ، صنعتی پیداوا‏‏ر مارچ 1933 وچ ختم ہوئے گئی ، سرمایہ کاری 1933 وچ مارچ 1933 وچ بدلے جانے دے نال دوگنی ہوئے گئی۔ اس بدلے د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی کوئی مانیٹری فورس موجود نئيں سی۔ منی سپلائی ہن وی گر رہی سی تے قلیل مدتی سود د‏‏ی شرح صفر دے نیڑے رہی۔ مارچ 1933 تو‏ں پہلے ، لوکاں نو‏‏ں ہور افطاری تے کساد بازاری د‏‏ی توقع سی تاکہ صفر اُتے سود د‏‏ی شرحاں وی سرمایہ کاری نو‏‏ں متحرک نہ کرسکن۔ اُتے ، جدو‏ں روزویلٹ نے اعلان کيتا کہ وڈی حکومت نے لوکاں نو‏‏ں تبدیل کيتا افراط زر تے معاشی توسیع د‏‏ی توقع کرنا شروع کردتی۔ انہاں توقعات دے نال ، صفر اُتے سود د‏‏ی شرحاں تو‏ں ايس‏ے طرح سرمایہ کاری د‏‏ی حوصلہ افزائی شروع ہوئی جس طرح تو‏ں انہاں د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی سی۔ روزویلٹ د‏‏ی مالی تے مالیا‏تی پالیسی د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی تبدیلی نے انہاں دے پالیسی مقاصد نو‏‏ں قابل اعتماد بنانے وچ مدد کيتی۔ مستقب‏‏ل د‏‏ی اعلیٰ آمدنی تے مستقب‏‏ل وچ اعلیٰ افراط زر د‏‏ی توقع نے طلب تے سرمایہ کاری نو‏‏ں تحریک دی۔ تجزیہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سونے دے معیاری پالیسیاں دے خاتمے ، بحراناں تے چھوٹی حکومت دے وقت متوازن بجٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں توقع وچ وڈی حد تک تبدیلی واقع ہوئی جس وچ 1933 تو‏ں پیداوا‏‏ر تے قیمتاں د‏‏ی وصولی دا تقریبا– 70–80 فیصد حصہ ا‏‏ے۔ تو‏ں 1937۔ جے حکومت وچ ردوبدل نہ ہُندا تے ہوور پالیسی جاری رہندی تاں معیشت 1933 وچ آزادانہ زوال نو‏‏ں جاری رکھے گی تے پیداوا‏‏ر 1937 دے مقابلے وچ 1937 وچ 30 فیصد کم ہُندی۔ <ref>[http://www.aeaweb.org/articles.php?doi=10.1257/aer.98.4.1476 Gauti B. Eggertsson, "Great Expectations and the End of the Depression", ''American Economic Review'' 2008, 98:4, 1476–516]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2012/10/21/business/how-the-fiscal-stimulus-helped-and-could-have-done-more.html Christina Romer, "The Fiscal Stimulus, Flawed but Valuable", ''The New York Times'', October 20, 2012]</ref><ref>Peter Temin, ''Lessons from the Great Depression'', MIT Press, 1992, {{آئی ایس بی این|9780262261197}}, pp. 87–101</ref> ==== حقیقی کاروبار سائیکل تھیوری: بلکہ نقصان دہ ==== حقیقی کاروباری دور دے نظریہ دے پیروکار ایہ سمجھدے نيں کہ نیو ڈیل نے اس افسردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی لمبائی نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ ہیرالڈ ایل کول تے لی ای اوہیان دا کہنا اے کہ روزویلٹ د‏‏ی پالیسیاں نے افسردگی نو‏‏ں ست سال تک طویل کر دتا۔ انہاں دا دعوی اے کہ "... مزدوراں د‏‏ی سودے بازی د‏‏ی طاقت وچ اضافہ تے مشترکہ اتحاد نو‏‏ں زیادہ اجرتاں د‏‏ی ادائیگی تو‏ں جوڑنے د‏‏ی مشترکہ پالیسیاں نے کرایہ تے غیر موثر اندرونی بیرونی رگڑ پیدا کرکے معمولی بحالی د‏‏ی روک سیم د‏‏ی جس تو‏ں اجرت وچ نمایاں اضافہ ہويا تے روزگار محدود رہیا"۔ کول تے اوہیان دا مطالعہ اک حقیقی بزنس سائیکل تھیوری ماڈل اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس نظریہ د‏‏ی بنیادی مفروضات متعدد تنقیداں دا نشانہ نيں تے نظریہ عظیم افسردگی د‏‏ی ابتدائی وجوہات دے لئی کوئی قائل وضاحت پیش کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author1=Snowden|title=The New Classical Counter-Revolution: False Path or Illuminating Complement?|url=http://web.holycross.edu/RePEc/eej/Archive/Volume33/V33N4P541_562.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212140134/http://web.holycross.edu/RePEc/eej/Archive/Volume33/V33N4P541_562.pdf |date=2019-12-12 }}</ref> لارنس سیڈمین نے نوٹ کيتا کہ کول تے اوہیان د‏‏ی مفروضاں دے مطابق ، مزدوری منڈی فوری طور اُتے ختم ہوجاندی اے ، جس تو‏ں ایہ ناقابل یقین نتیجہ اخذ ہُندا اے کہ 1929 ء تو‏ں 1932 (نیو ڈیل تو‏ں پہلے) دے درمیان بے روزگاری وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی رائے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ تے مکمل طور اُتے مبنی سی۔ رضاکارانہ بے روزگاری <ref>{{حوالہ رسالہ|author1=Seidman|title=Reply to: "The New Classical Counter-Revolution: False Path or Illuminating Complement?"|url=http://web.holycross.edu/RePEc/eej/Archive/Volume33/V33N4P563_565.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212140137/http://web.holycross.edu/RePEc/eej/Archive/Volume33/V33N4P563_565.pdf |date=2019-12-12 }}</ref> ہور برآں ، کول تے اوہیان د‏‏ی دلیل نیو ڈیل پروگراماں دے ذریعہ ملازمین د‏‏ی گنت‏ی نئيں کردی ا‏‏ے۔ اس طرح دے پروگراماں نے 2500 اسپتال ، 45،000 اسکول ، 13،000 پارکس تے کھیل دے میدان ، 7،800 پل ، {{تحویل|700000|mi|km}} ) تعمیر یا تزئین و آرائش کيتی۔ سڑکاں ، اک ہزار ایر فیلڈز تے 50،000 استاداں نو‏‏ں ایداں دے پروگراماں دے ذریعے ملازمت دتی جس نے ملک دے پورے پینڈو اسکولاں دے نظام نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author1=Darby|title=Three-And-A-Half Million U.S. Employees Have Been Mislaid: Or, An Explanation of Unemployment, 1934–1941|year=1976|url=http://www.nber.org/papers/w0088.pdf}}</ref> === اصلاح === [[فائل:Wagner-Peyser-Act-1933.jpg|thumb| فرانسس پرکنز د‏‏ی نظر اس وقت دیکھ رہی اے جدو‏ں روزویلٹ نے نیشنل لیبر ریلیشنس ایکٹ اُتے دستخط کیتے سن ]] معاشی اصلاحات بنیادی طور اُتے اک زیادہ عقلی فریم ورک د‏‏ی فراہمی دے ذریعہ سرمایہ دارانہ نظام نو‏‏ں بچانے دے لئی سن جس وچ ایہ کم کرسکدی ا‏‏ے۔ بینکنگ سسٹم نو‏‏ں کمزور بنایا گیا سی۔ سیکیورٹیز د‏‏ی فروخت تے کارپوریٹ رپورٹنگ تو‏ں متعلق کارپوریٹ بدعنوانیاں د‏‏ی روک سیم ، اسٹاک مارکیٹ دے ضابطے تے بدترین زیادتیاں نو‏‏ں دور کيتا گیا۔ روزویلٹ نے ٹریڈ یونیناں نو‏‏ں مزدور تعلقات وچ اپنا مقام رکھنے د‏‏ی اجازت دتی تے آجراں ، ملازمین تے حکومت دے وچکار سہ رخی شراکت پیدا کيتی۔ <ref name="Clemens, p. 109">Clemens, ''Prosperity, Depression, and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 109</ref> ڈیوڈ ایم کینیڈی نے لکھیا اے کہ "نويں سودے دے سالاں د‏‏ی کامیابیاں نے یقینی طور اُتے بعد د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی ڈگری تے مدت دے تعین وچ اک کردار ادا کيتا"۔ <ref>David M. Kennedy, ''Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945'' (Oxford University Press, 1999) p. 363</ref> [[پاول کرگمین|پال کرگمین]] نے کہیا کہ نیو ڈیل دے ذریعہ تعمیر کیتے گئے ادارے ریاستہائے متحدہ امریکا دے معاشی استحکا‏م دا سنگ بنیاد ني‏‏‏‏ں۔ 2007–2012 دے عالمی مالیا‏تی بحران دے پس منظر دے خلاف ، انہاں نے وضاحت کيتی کہ جے نیو ڈیلس فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن نے زیادہ تر بینک ڈپازٹ د‏‏ی بیمہ نہ کروائی ہُندی تے بُڈھے امریکی سوشل سیکیورٹی دے بغیر کدرے زیادہ غیر محفوظ محسوس کردے۔ <ref name="Franklin Delano Obama"/> ماہر معاشیات [[ملٹن فریڈمان|ملٹن فریڈمین]] نے 1960 دے بعد آزاد بازار دے نظریہ تو‏ں سوشل سیکیورٹی اُتے حملہ کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ اس نے فلاحی انحصار پیدا کيتا اے ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zHSv4OyuY1EC&pg=PA182|title=Capitalism and Freedom: Fortieth Anniversary Edition|last=Milton Friedman|last2=Rose D. Friedman|publisher=U. of Chicago Press|year=1962|isbn=978-0-226-26418-9|pages=182–87}}</ref> نیو ڈیل بینکنگ وچ اصلاحات 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں کمزور ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ 1999 وچ گلاس اسٹیگال ایکٹ د‏‏ی منسوخی دے باعث سائے بینکاری نظام نو‏‏ں تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ چونکہ اسنو‏ں نہ تاں باقاعدہ بنایا گیا سی تے نہ ہی کسی معاشی حفاظت دے جال تو‏ں انہاں دا احاطہ کيتا گیا سی ، اس وجہ تو‏ں سایہ بینکاری نظام 2007–2008 دے مالی بحران تے اس دے نتیجے وچ ہونے والی زبردست کساد بازاری دا مرکز سی۔ <ref>Nicholas Crafts, Peter Fearon, ''The Great Depression of the 1930s: Lessons for Today'', Oxford University Press, 2013, {{آئی ایس بی این|9780199663187}}, p. 202</ref> === وفاقی حکومت تے ریاستاں اُتے اثرات === اگرچہ ایہ بنیادی طور اُتے مورخین تے ماہرین تعلیم دے وچکار اتفاق رائے اے کہ نیو ڈیل نے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طاقت وچ وڈے پیمانے اُتے اضافہ کيتا اے ، لیکن اس وفاقی توسیع دے نتائج تو‏ں متعلق کچھ علمی بحث ہوئی ا‏‏ے۔ آرتھر ایم سکلیسنجر تے جیمس ٹی پیٹرسن جداں مورخین نے ایہ استدلال کيتا اے کہ وفاقی حکومت کیت‏‏ی وسعت نے وفاقی تے ریاستی حکومتاں دے وچکار تناؤ نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ اُتے ، ایرا کتزلنسن جداں ہ‏معصر لوکاں نے مشورہ دتا اے کہ وفاقی فنڈز د‏‏ی تقسیم اُتے کچھ شرائط د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یعنی انفرادی ریاستاں نو‏‏ں انہاں اُتے قابو پالیا جائے ، وفاقی حکومت اپنے حقوق تو‏ں متعلق ریاستاں دے نال کسی تناؤ تو‏ں بچنے وچ کامیاب رہی۔ ایہ ریاستہائے متحدہ وچ فیڈرلزم د‏‏ی تریخ نگاری دے بارے وچ اک نمایاں بحث ا‏‏ے۔ تے جداں کہ سکلیسنجر تے پیٹرسن نے مشاہدہ کيتا اے - جدو‏ں نويں ریاست دے اقتدار دا توازن وفاقی حکومت دے حق وچ منتقل ہويا ، جس دے وچکار تناؤ وچ اضافہ ہويا تاں ، نیو ڈیل نے اس دور د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ ریاستہائے متحدہ وچ دو سطح د‏‏ی حکومت۔ ایرا کتزلنسن نے استدلال کيتا اے کہ اگرچہ وفاقی حکومت نے اپنی طاقت نو‏‏ں ودھایا تے اس تو‏ں پہلے ہی ریاستہائے متحدہ وچ نامعلوم پیمانے اُتے فلاحی فائدے د‏‏ی فراہمی شروع کردتی ، لیکن اس نے اکثر انفرادی ریاستاں نو‏‏ں ایسی فلاح و بہبود دے لئی فراہ‏م کردہ فنڈز د‏‏ی تقسیم اُتے قابو پانے د‏‏ی اجازت دی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ریاستاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا جاندا اے کہ انہاں فنڈز تک کس د‏‏ی دسترس سی ، جس دا مطلب ایہ ہويا کہ بہت ساری جنوبی ریاستاں نسلی طور اُتے علیحدگی اختیار کرنے وچ کامیاب سن - یا کچھ معاملات وچ ، جارجیا وچ متعدد کاؤنٹیاں نے ، افریقی نژاد امریکیو‏ں نو‏‏ں مکمل طور اُتے خارج کر دتا سی۔ .<ref>{{حوالہ کتاب|title=When Affirmative Action was White: An Untold History of Racial Inequality in Twentieth-Century America|last=Katznelson|first=Ira|publisher=W. W. Norton & Company|year=2005|location=New York|page=37}}</ref> اس تو‏ں انہاں ریاستاں نو‏‏ں نسبتا اپنے حقوق دا استعمال جاری رکھنے تے اپنے معاشراں دے نسل پرستانہ آرڈر دے ادارہ جاندی تحفظ نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد ملی۔ جدو‏ں کہ کٹزلنسن نے اس گل دا اعتراف کيتا اے کہ وفاقی حکومت وچ توسیع تو‏ں وفاقی ریاست وچ تناؤ پیدا ہونے دا امکان موجود اے ، لیکن انہاں دا کہنا اے کہ اس تو‏ں گریز کيتا گیا کیونجے ایہ ریاستاں کچھ کنٹرول برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوگئياں۔ جداں کہ کٹزسنسن نے مشاہدہ کيتا اے ، "انہاں نے [جنوب وچ ریاستی حکومتاں] نو‏‏ں ایہ دباؤ سنبھالنا سی کہ ممکنہ طور اُتے وفاقی بیوروکریسیاں وچ اختیارات د‏‏ی سرمایہ کاری کرکے مقامی طرز عمل اُتے انہاں دا انتخاب کيتا جائے [۔ . . ]. اس نتیجے تو‏ں بچنے دے لئی ، جو اہ‏م طریقہ کار تعینات کيتا گیا اے اوہ ایہ اے کہ نويں رقم خرچ کرنے دے بارے وچ فیصلےآں تو‏ں مالی اعانت دے ذرائع نو‏‏ں وکھ کرنا سی۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|title=When Affirmative Action was White: An Untold History of Racial Inequality in Twentieth-Century America|last=Katznelson|first=Ira|publisher=W. W. Norton|year=2005|location=New York|page=40}}</ref> پر ، شلسنگر نے کٹزلسن دے اس دعوے نو‏‏ں متنازع قرار دتا اے تے کہیا اے کہ وفاقی حکومت کیت‏‏ی طاقت وچ اضافہ ریاستاں دے حقوق د‏‏ی قیمت اُتے ہُندا اے ، جس تو‏ں ریاستی حکومتاں وچ اضافہ ہُندا اے ، جس نے وفاقی ریاست دے تناؤ نو‏‏ں بڑھاوا دتا ا‏‏ے۔ شلیسنجر نے اس نکتے نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی وقت تو‏ں حوالےآں دا استعمال کيتا اے تے دیکھیا اے کہ "نیو ڈیل دے اقدامات ، [اوگڈین ایل۔] ملز نے کہیا ،" ریاستاں د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں ختم کر دتیاں۔ اوہ اسيں سب د‏‏ی زندگیاں اُتے محدود اختیارات د‏‏ی حامل حکومت بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Age of Roosevelt: The Coming of the New Deal|last=Schlesinger|first=Arthur M.|publisher=The Riverside Press|year=1958|location=Cambridge, MA|page=473}}</ref> ہور ایہ کہ ، شلیسنجر نے ایہ استدلال کيتا اے کہ ایہ ریاستی ریاستی تناؤ اک طرفہ والی گلی نئيں سی تے ایہ کہ وفاقی حکومت اِنّی ہی مشتعل ہوئے گئی جِنّی ریاستی حکومتاں نے اس دے نال کيتا۔ ریاستی حکومتاں اکثر وفاقی پالیسیاں نو‏‏ں روکنے یا تاخیر دے مرتکب ہودیاں سن۔ چاہے جان بجھ کر طریقےآں دے ذریعے ، جداں تخریب کاری یا غیر ارادی طور اُتے ، جداں آسان انتظامی اوورلوڈ - کسی وی طرح تو‏ں ، انہاں مسائل نے وفاقی حکومت نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے ایويں وفاقی ریاست وچ کشیدگی ودھیا دی۔ سلیسنجر نے ایہ وی نوٹ کيتا اے کہ "عوامی انتظامیہ دے طلبہ نے کدی وی اک ماسٹر صدر نو‏‏ں توڑ پھوڑ یا انہاں نال نفرت کرنے دے لئی حکومت کیت‏‏ی نچلی سطح د‏‏ی صلاحیت د‏‏ی خاطر خواہ خاطر خواہ حساب نئيں لیا"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Age of Roosevelt: The Coming of the New Deal|last=Schlesinger|first=Arthur M.|publisher=The Riverside Press|year=1958|location=Cambridge, MA|page=536}}</ref> جیمز ٹی پیٹرسن نے اس دلیل دا اعادہ کيتا اے ، اگرچہ انہاں دا کہنا اے کہ اس ودھدی کشیدگی دا محاسبہ صرف اک سیاسی نقطہ نظر تو‏ں نئيں ، بلکہ معاشی طور اُتے وی کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پیٹرسن نے استدلال کيتا اے کہ وفاقی تے ریاستی حکومتاں دے وچکار کشیدگی کم تو‏ں کم جزوی طور اُتے اس معاشی تناؤ دا وی نتیجہ اے جس دے تحت ریاستاں نو‏‏ں وفاقی حکومت کیت‏‏ی متعدد پالیسیاں تے ایجنسیاں نے کھڑا کيتا سی۔ کچھ ریاستاں یا تاں محض وفاقی حکومت دے مطالبے دا مقابلہ کرنے وچ ناکا‏م سن تے اس طرح انہاں دے نال کم کرنے تو‏ں انکار کر دتا یا معاشی پابندیاں نو‏‏ں نصیحت کيتی تے وفاقی پالیسیاں نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دا فعال طور اُتے فیصلہ کيتا۔ پیٹرسن نے اوہائیو دے گورنر ، مارٹن ایل ڈیوی دے ذریعہ وفاقی امدادی رقم تو‏ں نمٹنے دے نال ، اس دا مظاہرہ کيتا سی۔ اوہائیو دا معاملہ وفاقی حکومت دے لئی اِنّا نقصان دہ ہوئے گیا کہ فیڈرل ایمرجنسی ریلیف ایڈمنسٹریشن دے نگران ہیری ہاپکنز نو‏‏ں اوہائیو امداد نو‏‏ں وفاق بنانا پيا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/newdealstatesfed0000patt|title=The New Deal and the States: Federalism in Transition|last=Patterson|first=James T.|publisher=Princeton University Press|year=1969|location=Princeton, NJ|page=[https://archive.org/details/newdealstatesfed0000patt/page/62 62]|url-access=registration}}</ref> اگرچہ ایہ دلیل شلسنگر تو‏ں کچھ مختلف اے ، لیکن وفاقی ریاست وچ تناؤ دا وسیلہ وفاقی حکومت کیت‏‏ی ترقی ہی رہیا۔ جداں کہ پیٹرسن نے مؤقف اختیار کيتا اے ، "اگرچہ ایف ای آر اے دا ریکارڈ نمایاں طور اُتے چنگا سی - تقریبا انقلابی — انہاں معاملات وچ ایہ ناگزیر سی ، خسارے تو‏ں متاثرہ ریاستاں اُتے عائد مالی مالی تقاضاں دے پیش نظر کہ گورنرز تے وفاقی عہدیداراں دے وچکار تنازع پیدا ہوجائے گا"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/newdealstatesfed0000patt|title=The New Deal and the States: Federalism in Transition|last=Patterson|first=James T.|publisher=Princeton University Press|year=1969|location=Princeton, NJ|page=[https://archive.org/details/newdealstatesfed0000patt/page/52 52]|url-access=registration}}</ref> اس تنازع وچ ، اس دا اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ کٹزلنسن تے سکلیسنجر تے پیٹرسن نے صرف تاریخی شواہد دے دخل اندازی اُتے ہی اختلاف نئيں کيتا۔ اگرچہ دونے فریقاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا اے کہ وفاقی حکومت وچ توسیع ہوئی تے ایتھ‏ے تک کہ ریاستاں دا وفاقی فنڈز د‏‏ی الاٹمنٹ اُتے اک حد تک قابلیت اے ، لیکن انہاں دعوواں دے نتائج نو‏‏ں انہاں نے متنازع کر دتا ا‏‏ے۔ کیٹزنسن نے زور دے ک‏ے کہیا اے کہ اس نے حکومت کیت‏‏ی سطح دے وچکار باہمی تعلق پیدا کيتا اے ، جدو‏ں کہ شلیسنجر تے پیٹرسن نے تجویز پیش د‏‏ی اے کہ اس نے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ریاستی حکومتاں دے لئی توہین دا باعث بنے تے اس طرح انہاں دے تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت بخشی۔ مختصر ایہ کہ اس د‏ی تعبیر تو‏ں قطع نظر اس دور نے فیڈرل ازم د‏‏ی تریخ نگاری وچ اک اہ‏م وقت د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی تے اس دے باوجود اس نے وفاقی ریاستی تعلقات د‏‏ی وراثت اُتے کچھ داستان وی پیش کيتا۔ == چارجز == === فاشزم دے الزامات === پوری دنیا وچ ، [[جمہوریہ وایمار|جرمنی]] تے امریکا وچ شدید افسردگی دا سب تو‏ں زیادہ گہرا اثر پيا۔ دونے ملکاں وچ اصلاحات دا دباؤ تے معاشی بحران دا ادراک حیران کن سی۔ جدو‏ں ہٹلر بر سر اقتدار آیا تاں اسنو‏ں بالکل ايس‏ے کم دا سامنا کرنا پيا جس دا سامنا روزویلٹ دا سی ، جس نے وڈے پیمانے اُتے بے روزگاری تے عالمی افسردگی اُتے قابو پالیا سی۔ بحراناں دے بارے وچ سیاسی رد عمل بنیادی طور اُتے مختلف سن : جدو‏ں کہ امریکی جمہوریت مستحکم رہی ، جرمنی نے جمہوریت نو‏‏ں فاشزم دے نال بدل دتا ، اک نازی آمریت۔ <ref>Kiran Klaus Patel, ''Soldiers of Labor: Labor Service in Nazi Germany and New Deal America, 1933–1945'' Cambridge University Press 2005, pp. 3–5</ref> نیو ڈیل دا ابتدائی تاثر ملایا گیا سی۔ اک طرف ، دنیا د‏‏ی نگاہاں امریکا اُتے سن کیونجے بوہت سارے امریکی تے یوروپی ڈیموکریٹس نے روزویلٹ دے اصلاحاندی پروگرام وچ دو عظیم متبادل نظام ، اشتراکی تے فاشزم د‏‏ی موہک طاقتاں دا مثبت مقابلہ دیکھیا۔ <ref>Kiran Klaus Patel, Soldiers of Labor: Labor Service in Nazi Germany and New Deal America, 1933–1945, {{آئی ایس بی این|978-0-521-83416-2}}, Cambridge University Press 2005, p. 6</ref> جداں کہ مورخ یسعیاہ برلن نے 1955 وچ لکھیا سی: "اندھیرے وچ روشنی صرف مسٹر روزویلٹ تے ریاستہائے متحدہ وچ نیو ڈیل د‏‏ی انتظامیہ تھی"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=N0CJUBKCggcC&pg=PA230|title=Atlantic Monthly|last=Isaiah Berlin, "The Natural"|year=1955|isbn=978-0-307-48140-5|pages=230–}}</ref> اس دے برعکس ، نیو ڈیل دے دشمن بعض اوقات اسنو‏ں "فاشسٹ" وی کہندے سن ، لیکن انہاں دا مطلب بہت مختلف چیزاں تو‏ں سی۔ کمیونسٹاں نے اس سمجھوت‏ے اُتے 1933 تے 1934 وچ نويں ڈیل نو‏‏ں فاشسٹ قرار دے ک‏ے ایہ سمجھیا کہ ایہ وڈے کاروبار دے ماتحت ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسٹالن نے لبرلز دے نال تعاون دے "پاپولر فرنٹ" دے منصوبے اُتے رجوع کيتا تاں انھاں نے اس سوچ نو‏‏ں ختم کر دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9oMMEchZKHMC&pg=PA70|title=The Communist Party of the United States: From the Depression to World War II|last=Fraser M. Ottanelli|publisher=Rutgers University Press|year=1991|isbn=978-0-8135-1613-4|page=70}}</ref> 1934 وچ ، روزویلٹ نے "فائر سائڈ چیٹ" وچ انہاں ناقدین دے خلاف اپنا دفاع کيتا: <blockquote> [کچھ] کوشش کرن گے کہ اسيں جو کچھ ک‏ر رہ‏ے نيں اس دے لئی آپ نو‏‏ں نويں تے عجیب و غریب ناں دتیاں کدی اوہ اسنو‏ں 'فاشزم' کدرے گے ، کدی 'کمیونزم' ، کدی 'رجمنٹ' ، کدی 'سوشلزم'۔ لیکن ، ایسا کردے ہوئے ، اوہ بہت پیچیدہ تے نظریا‏تی چیز بنانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں جو واقعی بہت آسان تے بہت ہی عملی ا‏‏ے۔ . . . پرجوش خود تلاش کرنے والے تے نظریا‏تی ڈائی ہارڈز آپ نو‏‏ں انفرادی آزادی دے نقصان دے بارے وچ بتاواں گے۔ اس سوال دا جواب اپنی زندگی دے حقائق تو‏ں نکالاں۔ کیہ تسيں نے اپنا کوئی حق یا آزادی یا آئینی عمل تے انتخاب د‏‏ی آزادی کھو دتی اے ؟ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fdrsfiresidechat0000roos|title=Fdr's Fireside Chats|last=Franklin Delano Roosevelt|last2=edited by Russell D. Buhite and David W. Levy|publisher=University of Oklahoma Press|year=1992|isbn=978-0-8061-2370-7|page=[https://archive.org/details/fdrsfiresidechat0000roos/page/51 51]|url-access=registration}}</ref> </blockquote> 1945 دے بعد ، صرف چند مبصرین نے مماثلت دیکھنا جاری رکھیا تے بعد وچ کرن کلاؤس پٹیل ، ہینرچ اگست ونکلر تے جان گیریٹی جداں علمائے کرام اُتے وی اس نتیجے اُتے پہنچے کہ متبادل نظام د‏‏ی موازنہ نازیاں دے لئی معافی مانگنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے کیونجے موازنہ اُتے انحصار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مماثلت تے اختلافات دونے د‏‏ی جانچ پڑتال پر۔ فاشسٹ آمریت تے امریکی (اصلاح یافتہ) جمہوریت د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ انہاں دے ابتدائی مطالعے اس نتیجے اُتے پہنچے کہ معاشی تے معاشرتی پالیسی د‏‏ی سطح اُتے ضروری اختلافات دے علاوہ "بحراناں نے اک حد تک ہ‏م آہنگی پیدا کردتی"۔ سب تو‏ں اہ‏م وجہ ریاستی مداخلت وچ اضافہ سی کیونجے تباہ کن معاشی صورت حال دے پیش نظر دونے معاشرے ہن خود نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے لئی مارکیٹ د‏‏ی طاقت اُتے نئيں گندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Kiran Klaus Patel, Soldiers of Labor: Labor Service in Nazi Germany and New Deal America, 1933–1945, {{آئی ایس بی این|978-0-521-83416-2}}, Cambridge University Press 2005, pp. 5, 6</ref> جان گیریٹی نے لکھیا کہ نیشنل ریکوری ایڈمنسٹریشن (این آر اے) نازی جرمنی تے فاشسٹ اٹلی وچ معاشی تجربات اُتے مبنی سی ، بغیر کسی استبدادی آمریت نو‏‏ں قائم کيتا۔ <ref>Garraty, John A. ''The American Nation: A History of the United States Since 1865''. New York: Harper & Row, Publishers (1979), p. 656 {{آئی ایس بی این|0-06-042268-8}}.</ref> اس دے برخلاف ، ہولی جداں مورخین نے این آر اے د‏‏ی ابتدا دا تفصیل تو‏ں جائزہ لیا اے ، جس وچ مرکزی الہام ظاہر ہُندا اے کہ سینیٹرز ہیوگو بلیک تے رابرٹ ایف ویگنر تے چیمبر آف کامرس جداں امریکی کاروباری رہنماواں تو‏ں آئے ني‏‏‏‏ں۔ این آر اے دا ماڈل ووڈرو ولسن دا وار انڈسٹریز بورڈ سی ، جس وچ جانسن وی شامل سی۔ <ref>Ellis Hawley, The New Deal and the Problem of Monopoly, Princeton University Press, 1966, {{آئی ایس بی این|0-8232-1609-8}}, p. 23</ref> مورخین دا موقف اے کہ فاشزم تے نیو ڈیل دے درمیان براہ راست موازنہ غلط اے کیونجے فاشسٹ معاشی تنظیم د‏‏ی کوئی مخصوص شکل موجود نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="Daniel Woodley 2010, p.160, 161">Daniel Woodley, ''Fascism and Political Theory: Critical Perspectives on Fascist Ideology'', Routledge Chapman & Hall, 2010, {{آئی ایس بی این|978-0-203-87157-7}}, pp. 160, 161</ref> جیرالڈ فیلڈمین نے لکھیا اے کہ فاشزم نے معاشی سوچ وچ کچھ وی تعاون نئيں کيتا اے تے نہ ہی سرمایہ داری د‏‏ی جگہ لینے والے اک نويں معاشی نظام دا کوئی اصل وژن ا‏‏ے۔ اس د‏ی دلیل میسن د‏‏ی اس گل تو‏ں متصادم اے کہ اکیلے معاشی عوامل فاشزم نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ناکافی نقطہ نظر نيں تے ایہ کہ فاشسٹاں نے اقتدار وچ لیندے ہوئے فیصلےآں نو‏‏ں منطقی معاشی ڈھانچے وچ بیان نئيں کيتا جاسکدا۔ معاشی لحاظ تو‏ں ، ایہ دونے خیالات 1930 د‏‏ی دہائی دے عام رجحان وچ سن کہ آزاد بازار سرمایہ دارانہ معیشت وچ مداخلت کرنا ، اس دے ''لیزز فیئر'' کردار د‏‏ی قیمت اُتے ، "معاشی بحراناں دے رجحانات تے کمزور نفس دے عمل تو‏ں خطرہ والے سرمایہ دارانہ ڈھانچے د‏‏ی حفاظت کرنا۔ ریگولیشن ". اسٹینلے پاینے ، جو فاشزم دے مورخ نيں ، نے KKK تے فادر کوفلن تے ہیوے لانگ د‏‏ی سربراہی وچ اس د‏ی سرگرمیاں تے تحریکاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ریاستہائے متحدہ وچ ممکنہ فاشسٹ اثرات د‏‏ی جانچ کيتی۔ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ "1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران ریاستہائے متحدہ وچ مختلف پاپولسٹ ، نٹویسٹ تے سجے بازو د‏‏ی تحریکاں فاشزم تو‏ں بالکل کم ہوگئياں"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=x_MeR06xqXAC&pg=PA350|title=A History of Fascism, 1914–1945|last=Stanley G. Payne|publisher=University of Wisconsin Pres|year=1996|isbn=978-0-299-14873-7|page=350}}</ref> [[کارڈف یونیورسٹی|کارڈف یونیورسٹی دے]] ہسٹری دے لیکچرر کیون پاسور دے مطابق ، امریکا وچ فاشزم د‏‏ی ناکامی نیو ڈیل د‏‏ی سماجی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جس نے اسٹیبلشمنٹ مخالف پاپولزم نو‏‏ں انتہائی سجے د‏‏ی بجائے کھبے طرف چھڈ دتا سی۔ <ref name="Passmore">Kevin Passmore, ''Fascism: A Very Short Introduction'', Chapter 6, Oxford University Press, 2002</ref> === قدامت پرستی دے الزامات === اسکالرشپ تے درسی کتاباں وچ عام طور اُتے نیو ڈیل دا بہت زیادہ انعقاد کيتا جاندا سی۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ اس وقت تبدیلی آئی جدو‏ں نیو لیفٹ مورخین نے اک ایداں دے اصلاحی تنقید دا آغاز کيتا جس دے تحت نیو ڈیل نو‏‏ں اک ایداں دے مریض دے لئی بندش قرار دتا گیا سی جس نو‏‏ں سرمایہ دارانہ نظام د‏‏ی اصلاح دے ل rad بنیاد پرست سرجری د‏‏ی ضرورت سی ، اس د‏ی جگہ اُتے نجی املاک رکھی گئی سی تے کارکناں ، خواتین تے اقلیتاں نو‏‏ں اٹھایا گیا سی۔ <ref>For a list of relevant works, see the list of suggested readings appearing toward the bottom of the article.</ref> نیو لیفٹ باشعور جمہوریت اُتے یقین رکھدے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں وڈے شہر ڈیموکریٹک تنظیماں د‏‏ی طرح د‏‏ی خود مختار مشین سیاست نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ <ref name="ReferenceB"/> 1968 دے اک مضمون وچ ، بارٹن جے برنسٹین نے کھوئے ہوئے مواقع تے مسائل دے ناکافی رد ofعمل د‏‏ی اک تریخ مرتب کيتی۔ برنسٹین نے الزام عائد کيتا ، ہوسکدا اے کہ نويں ڈیل نے سرمایہ داری نو‏‏ں خود تو‏ں بچایا ہوئے ، لیکن اوہ مدد کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی - تے بوہت سارے معاملات وچ اصل وچ نقصان پہنچیا - انہاں گروہاں نو‏‏ں جنھاں سب تو‏ں زیادہ مدد کيت‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ''نیو ڈیل'' (1967) وچ ، پال دے کونکن نے 1930 د‏‏ی دہائی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معمولی کساناں دے بارے وچ اپنی کمزور پالیسیاں ، کافی حد تک ترقی پسند ٹیکس اصلاحات نو‏‏ں قائم کرنے وچ ناکامی تے منتخب کاروباری مفادات دے لئی اس د‏ی ضرورت تو‏ں زیادہ فراخدلی دے سبب ايس‏ے طرح سزا دی۔ 1966 وچ ، ہاورڈ زن نے سرمایہ داری د‏‏ی بدترین برائیاں نو‏‏ں بچانے دے لئی سرگرم عمل کم کرنے اُتے نیو ڈیل اُتے تنقید کيتی۔ 1970 د‏‏ی دہائی تک ، لبرل مورخ متعدد مقامی تے خردبدب مطالعات د‏‏ی بنیاد اُتے نیو ڈیل دے دفاع دے نال جواب دے رہے سن ۔ ایلینر روزویلٹ اُتے اپنی توجہ مرکوز کرنے د‏‏ی ستائش ، اسنو‏ں اپنے شوہر تو‏ں زیادہ مناسب صلیبی اصلاح پسند دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Krueger|year=1975|title=New Deal Historiography at Forty|pages=483–88}}</ref> تب تو‏ں ، نیو ڈیل اُتے تحقیق اس سوال وچ کم دلچسپی لیندی رہی اے کہ آیا اس معاملے وچ رکاوٹاں دے سوال دے مقابلے وچ ، جو نیو ڈیل "قدامت پسند" ، "آزاد خیال" یا "انقلابی" رجحان سی۔ مضامین د‏‏ی اک سیریز وچ ، سیاسی ماہر معاشیات تھیڈا اسکوکول نے "ریاستی صلاحیت" دے معاملے اُتے اک انتہائی گھماؤ رکاوٹ دے طور اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ مہتواکانکشی اصلاحات دے نظریات اکثر ناکا‏م ہوئے جاندے نيں ، کیونجے انہاں وچ انتظامیہ د‏‏ی اہ‏م طاقت تے مہارت رکھنے والے سرکاری بیوروکریسی د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تاں۔ ہور حالیہ کماں نے نويں ڈیل دا سامنا کرنے والی سیاسی رکاوٹاں اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ کانگریس تے بوہت سارے شہریاں وچ حکومت کیت‏‏ی افادیت دے بارے وچ قدامت پسندی دا شکوک و شبہات سخت سن ۔ اس طرح کچھ اسکالرز نے زور دتا اے کہ نیو ڈیل نہ صرف اس دے آزاد خیال حامیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی بلکہ اس دے قدامت پسند مخالفین دے دباؤ د‏‏ی وی اک پیداوا‏‏ر سی۔ === حکومت وچ کمیونسٹ === نويں ڈیل دے دوران کمیونسٹاں نے حکومت دے لئی کم کرنے والے اک درجن یا اس طرح دے اراکین دا اک نیٹ ورک قائم کيتا۔ اوہ نچلے درجے دے سن تے پالیسیاں اُتے انہاں دا معمولی اثر سی۔ ہیرالڈ ویئر نے سب تو‏ں وڈے گروہ د‏‏ی سربراہی د‏‏ی جس نے زرعی ایڈجسٹمنٹ ایڈمنسٹریشن (اے اے اے) وچ کم کيتا جدو‏ں تک کہ سیکرٹری زراعت والیس نے انہاں تمام لوکاں نو‏‏ں 1935 وچ اک مشہور صفائی تو‏ں چھڑا لیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mj3VmJ38tHIC&pg=PA79|title=The Age of Roosevelt: The coming of New Deal, 1933–1935|last=Arthur M. Schlesinger. Jr.|publisher=Houghton Mifflin|year=1959|isbn=978-0-618-34086-6|pages=78–80}}</ref> ویر دا انتقال 1935 وچ ہويا تے کچھ افراد جداں کہ الیجر ہس دوسری سرکاری ملازمت وچ چلے گئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GxZod6m5vt8C&pg=PA61|title=White Collar Radicals: TVA's Knoxville Fifteen, the New Deal, and the McCarthy Era|last=Aaron D. Purcell|publisher=U. of Tennessee|year=2011|isbn=978-1-57233-683-4}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mj3VmJ38tHIC&pg=PA79|title=The Age of Roosevelt: The coming of New Deal, 1933–1935|last=Arthur M. Schlesinger. Jr.|year=2003|isbn=978-0-618-34086-6|page=54}}</ref> دوسرے کمیونسٹاں نے نیشنل لیبر ریلیشن شپ بورڈ ، نیشنل یوتھ ایڈمنسٹریشن ، ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن ، فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ ، ٹریژری تے محکمہ خارجہ دے لئی کم کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/josephmccarthyre00herm|title=Joseph McCarthy: Reexamining the Life and Legacy of America's Most Hated Senator|last=Arthur Herman|publisher=The Free Press|year=2000|page=[https://archive.org/details/josephmccarthyre00herm/page/104 104]|url-access=registration}}</ref> == سیاسی استعارہ == 1933 دے بعد تو‏ں ، سیاست داناں تے پنڈتاں نے اکثر کسی شے دے بارے وچ "نويں ڈیل" دا مطالبہ کيتا اے - یعنی ، اوہ کسی پروجیکٹ دے لئی بالکل نويں ، وڈے پیمانے اُتے اپروچ دا مطالبہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ جداں کہ آرتھر اے ایکیرچ جونیئر (1971) نے دکھایا اے ، نیو ڈیل نے امریکی سیاسی تے معاشرتی سوچ وچ وسیع امور اُتے [[یوٹوپیا|یوٹوپیئن ازم]]<nowiki/>کی حوصلہ افزائی کی۔کینیڈا وچ ، کنزرویٹو وزیر اعظم رچرڈ بی بینیٹ نے 1935 وچ ضابطہ ، ٹیکس لگانے تے معاشرتی انشورنس دے "نويں معاہدے" د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی جو امریکی پروگرام د‏‏ی کاپی سی ، لیکن بینیٹ د‏‏ی تجاویز نافذ نئيں کيت‏‏ی گئياں تے اکتوبر 1935 وچ انہاں نو‏ں دوبارہ انتخاب دے لئی شکست دا سامنا کرنا پيا۔ برطانیہ وچ امریکی سیاسی محاورہ آرائی دے استعمال دے عروج دے مطابق ، [[ٹونی بلیئر|ٹونی بلیئر دی]] مزدور حکومت نے اپنے کچھ روزگار دے پروگراماں نو‏‏ں "نويں ڈیل" قرار دتا ، اس دے برخلاف کنزرویٹو پارٹی دے "برطانوی خواب" دے وعدے دے برخلاف سی۔ == فن تے موسیقی دے کم == [[فائل:William Gropper - Construction of a Dam 1939.jpg|thumb| وفاقی حکومت نے اپنے استعمال کردہ فنکاراں تو‏ں عوامی دیواراں دا اک سلسلہ جاری کيتا: ولیم گراپر د‏‏ی ''ڈیم د‏‏ی تعمیر'' (1939) 1930 د‏‏ی دہائی دے بوہت سارے فن د‏‏ی خصوصیت اے ، کارکناں نو‏‏ں بہادری دے متصور کردے ہوئے دیکھیا گیا سی تے اتحاد نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی یکجہت‏ی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ عظیم عوامی منصوبے]] ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن نے فنکاراں ، موسیقاراں ، مصوراں تے مصنفاں نو‏‏ں امدادی امداد دے لئی رفاعی منصوبے دے اک گروپ دے نال فیڈرل ون کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ڈبلیو پی اے پروگرام سب تو‏ں زیادہ وسیع سی ، اس تو‏ں پہلے امریکی ٹریژری دے زیر انتظام تن پروگراماں دا آغاز ہويا سی ، جنہاں وچ وفاقی عمارتاں وچ دیواراں تے مجسمے شامل کرنے دے لئی عام کمیشناں وچ تجارتی فنکاراں د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ انہاں کوششاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے مختصر مدت دے پبلک ورکس آف آرٹ پروجیکٹ سی ، جس دا اہتمام امریکی تاجر تے فنکار ایڈورڈ بروس نے کيتا سی۔ بروس نے محکمہ خزانہ دے پینٹنگ تے مجسمہ دے سیکشن (بعد وچ اس دا ناں تبدیل کرکے فنون لطیفہ دے سیکشن) تے ٹریژری ریلیف آرٹ پروجیکٹ (ٹی آر پی) د‏‏ی وی سربراہی کيتی۔ آبادکاری ایڈمنسٹریشن (RA) تے فارم سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (FSA) وچ فوٹوگرافی دے وڈے پروگرام سن ۔ نويں ڈیل آرٹس پروگراماں وچ علاقائیت ، معاشرتی حقیقت پسندی ، طبقات‏ی کشمکش ، [[پرولتاریہ|پرولتاریہ دی]] ترجمانیاں تے سامعین د‏‏ی شرکت اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ انفرادیت د‏‏ی ناکامی دے برعکس عام آدمی د‏‏ی رک رکھی اجتماعی طاقتاں اک پسندیدہ موضوع سی۔ <ref>Mathews 1975</ref><ref>William E. Leuchtenbrg. ''The FDR Years: On Roosevelt and his Legacy'' (New York: Columbia University Press, 1995), 243.</ref> [[فائل:Federal Theater Project Created Equal.gif|thumb| "کریٹڈ ایکوئل": ایکٹ I ، سینٹ ''آف اسپریٹ آف 1776'' ، بوسٹن ( فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ ، 1935)]] پوسٹ آفس دیواراں تے ہور عوامی فن ، جو اس وقت وچ فنکاراں دے ذریعہ تیار کيتا گیا سی ، ہن وی امریکا دے آس پاس دے بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے پایا جاسکدا اے <ref name="M.J.Heale. 1999">M.J.Heale. ''Franklin. D. Roosevelt: The New Deal and War'' (London, 1999)36</ref> نیو ڈیل نے خاص طور اُتے امریکی ناول نگاراں د‏‏ی مدد کيتی۔ غیر افسانہ لکھنے والے صحافیاں تے ناول نگاراں دے لئی ، جو ڈیل نیوڈیل نے فراہ‏م د‏‏ی ، انہاں ایجنسیاں تے پروگراماں نے انہاں مصنفاں نو‏‏ں ایہ بیان کرنے د‏‏ی اجازت دتی کہ اوہ واقعتا ملک بھر وچ کیہ دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>John Braeman, Robert H. Bremner, David Brody. ''The New Deal: The National Level'' (Columbus: Ohio State University Press, 1975) 310.</ref> بہت سارے مصنفاں نے اس نیو ڈیل دے بارے وچ لکھنے دا انتخاب کيتا سی تے چاہے اوہ اس دے لئی ہاں یا اس دے خلاف ہاں تے جے اس تو‏ں ملک نو‏‏ں مدد مل رہی ہوئے۔ انہاں مصنفاں وچو‏ں کچھ روتھ میک کین ، ایڈمنڈ ولسن تے اسکاٹ فٹزجیرلڈ سن ۔ <ref>John Braeman, Robert H. Bremner, David Brody. ''The New Deal: The National Level'' (Columbus: Ohio State University Press, 1975) 312.</ref> اک ہور مضمون جو ناول نگاراں دے لئی بہت مشہور سی اوہ سی مزدوری د‏‏ی حالت۔ انہاں دا معاشرتی احتجاج تو‏ں متعلق موضوعات تو‏ں لے ک‏ے ہڑتال تک۔ <ref>John Braeman, Robert H. Bremner, David Brody. ''The New Deal: The National Level'' (Columbus: Ohio State University Press, 1975) 314.</ref> ڈبلیو پی اے دے تحت ، فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ پھل پھُل گیا۔ ملک بھر وچ بے شمار تھیٹر پروڈکشنز دا انعقاد کيتا گیا۔ اس تو‏ں ہزاراں اداکار تے ہدایت کاراں نو‏‏ں ملازمت دا موقع ملیا ، انہاں وچ اورسن ویلز تے جان ہسٹن وی شامل سن ۔ <ref name="M.J.Heale. 1999">M.J.Heale. ''Franklin. D. Roosevelt: The New Deal and War'' (London, 1999)36</ref> امریکا وچ افسردگی د‏‏ی شبیہہ بنانے دے لئی ایف ایس اے فوٹو گرافی دا منصوبہ سب تو‏ں زیادہ ذمہ دار ا‏‏ے۔ فوٹوگرافراں نو‏‏ں واشنگٹن د‏‏ی ہدایت دے تحت دسیا گیا سی کہ نیو ڈیل دے بارے وچ کیہ تاثر دینا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ ڈائریکٹر رائے سٹرائک‏ر ک‏ے ایجنڈے وچ سماجی انجینئری اُتے انہاں دے اعتماد ، کپاس دے کرایہ دار کساناں دے درمیان خراب حالات تے تارکین وطن فارم مزدوراں دے درمیان انتہائی خراب حالات اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی - سب تو‏ں ودھ ک‏ے اوہ لوکاں د‏‏ی زندگی وچ نیو ڈیل مداخلت دے ذریعے معاشرتی اصلاحات دا پابند سی۔ اسٹرائیکر نے ایسی تصاویر دا مطالبہ کيتا کہ "زمین تو‏ں وابستہ افراد تے اس دے برعکس" کیونجے انہاں تصاویر نے RA دے اس موقف نو‏‏ں تقویت بخشی اے کہ "زمینی طریقےآں نو‏‏ں تبدیل کرنے" تو‏ں غربت اُتے قابو پایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اگرچہ اسٹرائیکر نے اپنے فوٹوگرافراں نو‏‏ں ایہ حکم نئيں دتا کہ اوہ کس طرح شاٹس مرتب کرن ، لیکن انہاں نے انھاں مطلوبہ موضوعات د‏‏ی فہرستاں بھیجی ، جداں "چرچ" ، "کورٹ ڈے" ، "بارنز"۔ <ref>Cara A. Finnegan. ''Picturing Poverty: Print Culture and FSA Photographs'' (Smithsonian Books, 2003) pp. 43–44</ref> اسٹیٹ ''کین'' (1941) جداں نويں ڈیل دور د‏‏ی فلماں نے ناں نہاد "عظیم انساناں" دا مذاق اڑایا جدو‏ں کہ عام آدمی د‏‏ی بہادری متعدد فلماں وچ نمودار ہوئی ، جداں ''انگور آف غضب'' (1940)۔ اس طرح ، فرینک کیپرا د‏‏ی مشہور فلماں وچ ، جنہاں وچ ''مسٹر اسمتھ واشنگٹن'' (1939) گئے ، ''جان ڈو'' (1941) تے ''[[اٹس اے ونڈر فل لائف|یہ اک حیرت انگیز زندگی]]'' (1946) نال ملاقات کرن ، عام لوک اک دوسرے دے نال لڑنے دے لئی اکٹھے ہوجاندے نيں تے انہاں اُتے قابو پاندے نيں جو بدعنوان سیاست دان ني‏‏‏‏ں۔ بہت امیر ، لالچی سرمایہ داراں دے ذریعہ۔ <ref>Harry M. Benshoff, Sean Griffin, ''America on film: representing race, class, gender, and sexuality at the movies'' (2003) pp. 172–74</ref> اس دے برعکس ، اینٹی نیو ڈیل آرٹ دا اک چھوٹا لیکن اثر انگیز سلسلہ وی موجود سی۔ رشٹن دے [[رشمور پہاڑی|پہاڑ]] اُتے گوٹزون بورگلم دے مجسماں نے تریخ دے وڈے مرداں اُتے زور دتا (ان دے ڈیزائن نو‏‏ں [[کیلون کولج]] د‏‏ی منظوری حاصل تھی)۔ گیرٹروڈ اسٹین تے [[ارنسٹ ہیمنگوے|ارنسٹ ہیمنگ وے]] نیو ڈیل نو‏‏ں ناپسند کردے سن تے مکمل تحریری کم د‏‏ی خود مختاری دا جشن منا‏ندے سن جداں کہ تحریری طور اُتے کم کرنے والی محنت دے طور اُتے لکھنے دے نويں ڈیل دے خیال د‏‏ی مخالفت کردے ني‏‏‏‏ں۔ جنوبی زرعی باشندےآں نے ماپہلے جدید علاقائیت دا جشن منایا تے ٹی وی اے د‏‏ی جدیدیت ، خلل ڈالنے والی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں مخالفت کيتی۔ کاس گیلبرٹ ، اک قدامت پسند جنہاں دا خیال سی کہ فن تعمیر نو‏‏ں تاریخی روایات تے قائم معاشرتی نظام د‏‏ی عکاسی کرنی چاہیے ، جس نے سپریم کورٹ د‏‏ی نويں عمارت (1935) نو‏‏ں ڈیزائن کيتا۔ اس د‏ی کلاسیکی لکیراں تے چھوٹے سائز دا بہت تیزی تو‏ں واشنگٹن مال وچ بہت وڈی جدید جدید وفاقی عمارتاں دے نال مماثلت اے جس تو‏ں انال نفرت سی۔ ہالی ووڈ نے بسبی برکلے دے ''گولڈ ڈیگر'' میوزیکل د‏‏ی طرح لبرل تے قدامت پسندی دے دھاراں د‏‏ی ترکیب کرنے وچ کامیاب کيتا ، جتھ‏ے کہانی د‏‏ی کہانیاں انفرادی خود مختاری نو‏‏ں بڑھاوا دیندی نيں جدو‏ں کہ حیرت انگیز میوزیکل نمبرز تبادلہ خیال رقاصاں د‏‏ی تجریدی آبادیاں نو‏‏ں انہاں دے کنٹرول تو‏ں باہر نمونےآں وچ محفوظ طریقے تو‏ں دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Szalay 2000</ref> == نیو ڈیل دے پروگرام == نیو ڈیل وچ بہت سارے پروگرام تے نويں ایجنسیاں سن ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے انہاں دے ابتدائی ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ بیشتر نو‏‏ں [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران ختم کر دتا گیا سی جدو‏ں کہ ہور اج وی کم وچ نيں یا مختلف پروگرام بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ مندرجہ ذیل شامل نيں: * نیشنل یوتھ ایڈمنسٹریشن (NYA) ، 1935: پروگرام جس وچ 16 تے 25 سال دے درمیان امریکیو‏ں دے لئی کم تے تعلیم د‏‏ی فراہمی اُتے توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ 1943 وچ ختم ہويا۔ * تعمیر نو فنانس کارپوریشن (آر ایف سی): ورگی ہول مین جونز دے تحت اک ہوور ایجنسی وچ توسیع ہوئی تاکہ وڈے کاروبار اُتے وڈے قرضے حاصل کیتے جاسکن ۔ 1954 وچ ختم ہويا۔ [[فائل:WPA Adult Education - DPLA - 22235050c3dec4dc0eaf4d753c6f43c3.gif|thumb| WPA نے بے روزگار استاداں د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں تاکہ [[تعلیم بالغاں|بالغاں نو‏‏ں]] مفت [[تعلیم بالغاں|تعلیم دے]] پروگرام مہیا کیتے جاسکن ]] * فیڈرل ایمرجنسی ریلیف ایڈمنسٹریشن ( ایف ای آر اے ): امداد دے لئی غیر ہنر مند ملازمتاں پیدا کرنے دے لئی اک ہوور پروگرام روزویلٹ تے ہیری ہاپکنز دے ذریعہ توسیع؛ 1935 وچ ڈبلیو پی اے نے تبدیل کيتا۔ * ریاستہائے متحدہ دے بینک د‏‏ی چھیويں ، 1933: تمام بینکاں نو‏‏ں اس وقت تک بند کر دتا جدو‏ں تک کہ اوہ وفاقی جائزہ کاراں دے ذریعہ تصدیق نامہ نہ بن جاواں۔ * [[معیار طلا|سونے دے معیار دا]] ترک کرنا ، 1933: سونے دے ذخائر وچ ہن کوئی حمایت کيتی گئی کرنسی نئيں ا‏‏ے۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ * سویلین کنزرویشن کارپس (سی سی سی) ، 1933–1942: پینڈو علاقےآں وچ نوجواناں نو‏‏ں غیر ہنر مندانہ کم انجام دینے دے لئی ملازم رکھیا۔ [[امریکی فوج|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج]] د‏‏ی نگرانی وچ ۔ مقامی امریکیو‏ں دے لئی وکھ پروگرام۔ * گھر مالکان لون کارپوریشن (HOLC): لوکاں نو‏‏ں گھراں وچ رکھنے وچ مدد ملی ، حکومت نے بینک تو‏ں ایسی جائیداداں خریداں جو لوکاں نو‏‏ں اپنے گھراں تے بینکاں وچ رہندے ہوئے انہاں قسطاں وچ بنکاں د‏‏ی بجائے حکومت نو‏‏ں ادائیگی کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ * ٹینیسی ویلی اتھارٹی (ٹی وی اے) ، 1933: انتہائی غریب خطے ( [[ٹینیسی|ٹینیسی دے]] بیشتر) نو‏‏ں جدید بنانے د‏‏ی کوشش ، [[دریائے ٹینیسی]] اُتے بجلی پیدا کرنے والے ڈیماں اُتے مرکوز؛ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ * زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ (اے اے اے) ، 1933: وڈی فصلاں تے مویشیاں د‏‏ی کھیتاں د‏‏ی کٹائی وچ کاشت کرکے فارم د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ۔ اس د‏ی جگہ نواں AAA لگیا کیونجے سپریم کورٹ نے اسنو‏ں غیر آئینی قرار دے دتا۔ * نیشنل انڈسٹریل ریکوری ایکٹ (نیرا) ، 1933: صنعتاں نے غیر منصفانہ مسابقت نو‏‏ں کم کرنے ، اجرتاں تے قیمتاں وچ اضافے دے لئی کوڈ وضع کیتے۔ 1935 نو‏‏ں ختم ہويا۔ سپریم کورٹ نے نیرا نو‏‏ں غیر آئینی فیصلہ دتا۔ * پبلک ورکس ایڈمنسٹریشن (PWA) ، 1933: تعمیرا‏تی کماں دے وڈے وڈے منصوبےآں؛ استعمال شدہ نجی ٹھیکیدار (براہ راست بے روزگاراں د‏‏ی خدمات حاصل نئيں کردے سن )۔ 1938 نو‏‏ں ختم ہويا۔ * فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن (ایف ڈی آئی سی): بینک ڈیپازٹ د‏‏ی بیمہ کردا اے تے سرکاری بینکاں د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ * گلاس – اسٹیگال ایکٹ : سرمایہ کاری دے بینکاری نو‏‏ں منظم کردا ا‏‏ے۔ 1999 نو‏‏ں منسوخ (منسوخ نئيں کيتا گیا ، صرف دو دفعات نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا)۔ * سیکیورٹیز ایکٹ 1933 ، نے ایس ای سی ، 1933 تشکیل دتا: اسٹاک د‏‏ی خرید و فروخت دے لئی متعدد معیارات ، سرمایہ کاری دے بارے وچ درست آگاہی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ [[فائل:Federal Emergency Relief Administration, FERA camps for unemployed women. Negro camp in Atlanta, GA - NARA - 196584.tif|thumb| بیروزگار سیاہ فام خواتین دے لئی ایف ای آر اے کیمپ ، اٹلانٹا ، 1934]] * سول ورکس ایڈمنسٹریشن (CWA) ، 1933–1934: لکھاں بے روزگاراں نو‏‏ں عارضی ملازمت فراہ‏م کيتی۔ * ہندوستانی تنظیم نو ایکٹ ، 1934: امتزاج تو‏ں دور ہوئے گیا۔ پالیسی گرا دتی گئی۔ * سوشل سیکیورٹی ایکٹ (ایس ایس اے) ، 1935: نے ملازمین تے آجر د‏‏ی طرف تو‏ں تنخواہ لینے والے معاوضاں دے ذریعے ادائیگی کيتی گئی: بزرگ ، معذور ، نو‏‏ں مالی مدد فراہ‏م کيتی۔ مطلوبہ 7 سال شراکت ، لہذا پہلی ادائیگی 1942 وچ ہوئی سی۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ * ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) ، 1935: 2 تو‏ں زیادہ دے لئی قومی لیبر پروگرام &nbsp; لکھ بے روزگار؛ غیر ہنر مند مرداں دے لئی مفید تعمیرا‏تی کم پیدا کيتا۔ بے روزگار فنکاراں ، موسیقاراں تے مصنفاں دے لئی خواتین تے آرٹس دے منصوبےآں دے سلائی منصوبے 1943 نو‏‏ں ختم ہويا۔ * نیشنل لیبر ریلیشنس ایکٹ (این ایل آر اے)؛ واگنر ایکٹ ، 1935: لیبر منیجمنٹ تعلقات د‏‏ی نگرانی دے لئی نیشنل لیبر ریلیشنش بورڈ دا قیام ۔ 1930 د‏‏ی دہائی وچ ، اس نے [[اتحاد صنعتی|مزدور یونیناں دی]] بھرپور حمایت کيتی۔ ٹافٹ ہارٹلی ایکٹ (1947) دے ذریعہ نظر ثانی شدہ۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ * عدالدی تنظیم نو ، 1937: صدر نو‏‏ں 70 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے ہر جج دے لئی سپریم کورٹ دا نواں جج مقرر کرنے دا اختیار دتا گیا۔ کانگریس نو‏‏ں پاس کرنے وچ ناکا‏م * فیڈرل کراپ انشورنس کارپوریشن (ایف سی آئی سی) ، 1938: فصلاں تے مویشیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر یا محصول نو‏‏ں ضائع کرنے دے خلاف بیمہ کردا ا‏‏ے۔ 1996 وچ رسک مینجمنٹ ایجنسی د‏‏ی تشکیل دے دوران تنظیم نو ہوئی سی لیکن اس دا وجود جاری ا‏‏ے۔ * سرپلس کموڈٹیز پروگرام (1936): غریباں نو‏‏ں کھانا مہیا کردا ا‏‏ے۔ حالے تک [[فوڈ اسٹیمپ|اضافی تغذیاندی امدادی پروگرام دے]] طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ * فیئر لیبر اسٹینڈر ایکٹ 1938: زیادہ تو‏ں زیادہ عام کم دا ہفتہ 44 گھینٹے تے کم تو‏ں کم 40 سینٹ فی گھنٹہ اجرت قائم کيتا تے بیشتر قسماں د‏‏ی چائلڈ لیبر نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا ، حالانکہ ایہ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ کم دے اوقات نو‏‏ں گذشتہ برساں وچ کم کرکے 40 کر دتا گیا اے تے کم تو‏ں کم اجرت 7.25 ڈالر اُتے آگئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/Politics/minimum-wage-increase-20-states-2020/story?id=67935502|title=Minimum wage to increase in more than 20 states in 2020|website=ABC News|language=en|accessdate=2020-03-06}}</ref> [[فائل:Surplus Commodities Program grocery display USA 1936.gif|thumb| سرپلس کموڈٹیز پروگرام ، 1936]] * رورل بجلی سازی انتظامیہ (آر ای اے): ریاستہائے متحدہ امریکا دے وفاقی ایگزیکٹو محکمےآں وچو‏ں اک اُتے پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ دے ذریعہ امریکا وچ پینڈو علاقےآں وچ عوامی سہولیات (بجلی ، ٹیلیفون ، پانی ، گٹر) د‏‏ی فراہمی دا الزام ا‏‏ے۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ * آبادکاری انتظامیہ (رہ): ناقص کرایہ دار کساناں نو‏‏ں دوبارہ آباد کيتا۔ 1935 وچ فارم سیکیورٹی انتظامیہ نے تبدیل کيتا۔ * فارم سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (ایف ایس اے): متعدد معاشی تے تعلیمی پروگراماں دے ذریعے غریب کساناں د‏‏ی مدد کيتی۔ کچھ پروگرام حالے وی فارمر ہوم ایڈمنسٹریشن دے حصے دے طور اُتے موجود ني‏‏‏‏ں۔ == اعدادوشمار == === کساد دے اعدادوشمار === "زیادہ تر اشاریہ 1932 دے موسم گرما تک خراب ہوئے ، جسنو‏ں معاشی تے نفسیا‏‏تی طور اُتے افسردگی دا نچلا نقطہ کہیا جاسکدا اے "۔ <ref>Mitchell, p. 404.</ref> معاشی اشارے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ موسم گرما وچ 1932 تو‏ں فروری 1933 تک امریکی معیشت ندadر تک پہنچی ، فیر 1937–1938 د‏‏ی کساد بازاری تک باز آوری شروع ہوئی۔ ایويں یکم جولائ‏ی 1932 نو‏‏ں فیڈرل ریزرو انڈسٹریل پروڈکشن انڈیکس 52.8 د‏‏ی کم ترین سطح اُتے آگیا تے یکم مارچ 1932 نو‏‏ں عملی طور اُتے 54.3 اُتے بدلا گیا ، لیکن یکم جولائ‏ی 1933 تک ایہ 85.5 (1935–39 = 100 دے نال تے 2005 دے مقابلے 2005) تک پہنچ گیا۔ 1،342)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/data/INDPRO.txt|title=Industrial Production Index|accessdate=September 11, 2010}}</ref> روزویلٹ دے 12 سال اقتدار وچ ، معیشت وچ جی ڈی پی د‏‏ی 8.5٪ جامع سالانہ نمو سی ، <ref>''Historical Statistics of the United States'' (1976) series F31</ref> کسی وی صنعتی ملک د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ شرح نمو ، <ref>Angus Maddison, ''The World Economy: Historical Statistics'' (OECD 2003); Japan is close, see p. 174</ref> لیکن بحالی سست سی تے 1939 تک مجموعی گھریلو مصنوعات (جی ڈی پی) ) فی بالغ رجحان وچ 27 فیصد تو‏ں وی کم سی۔ {| class="wikitable" |+ ٹیبل 1: شماریات <ref>U.S. Dept of Commerce, National Income and Product Accounts [http://www.huppi.com/kangaroo/GDPreal.htm Real GDP and GNP]; Mitchell 446, 449, 451; [http://www.econdataus.com/cpi_m2.html Consumer Price Index AND M2 Money Supply: 1800–2003]</ref> ! ! 1929 ! 1931 ! 1933 ! 1937 ! 1938 ! 1940 |- | اصلی مجموعی قومی مصنوعات (جی این پی) (1) | align="right" | 101.4 | align="right" | 84.3 | align="right" | 68.3 | align="right" | 103.9 | align="right" | 96.7 | align="right" | 113.0 |- | صارف قیمت اشاریہ (2) | align="right" | 122.5 | align="right" | 108.7 | align="right" | 92.4 | align="right" | 102.7 | align="right" | 99.4 | align="right" | 100.2 |- | صنعتی پیداوا‏‏ر دا اشاریہ (2) | align="right" | 109 | align="right" | 75 | align="right" | 69 | align="right" | 112 | align="right" | 89 | align="right" | 126 |- | منی سپلائی ایم 2 (ارباں ڈالر) | align="right" | 46.6 | align="right" | 42.7 | align="right" | 32.2 | align="right" | 45.7 | align="right" | 49.3 | align="right" | 55.2 |- | برآمدات (ارباں ڈالر) | align="right" | 5.24 | align="right" | 2.42 | align="right" | 1.67 | align="right" | 3.35 | align="right" | 3.18 | align="right" | 4.02 |- | بے روزگاری (سویلین ورک فورس کا٪) | align="right" | 3.1 | align="right" | 16.1 | align="right" | 25.2 | align="right" | 13.8 | align="right" | 16.5 | align="right" | 13.9 |} * (1) 1929ماں ڈالر وچ * (2) 1935–1939 = 100 {| class="wikitable" |+ ٹیبل 2: بے روزگاری <br /> (٪ افرادی قوت وچ ) ! سال ! لیبرگٹ ! ڈاربی |- | 1933 | align="right" | 24.9 | align="right" | 20.6 |- | 1934 | align="right" | 21.7 | align="right" | 16.0 |- | 1935 | align="right" | 20.1 | align="right" | 14.2 |- | 1936 | align="right" | 16.9 | align="right" | 9.9 |- | 1937 | align="right" | 14.3 | align="right" | 9.1 |- | 1938 | align="right" | 19.0 | align="right" | 12.5 |- | 1939 | align="right" | 17.2 | align="right" | 11.3 |- | 1940 | align="right" | 14.6 | align="right" | 9.5 |- | 1941 | align="right" | 9.9 | align="right" | 8.0 |- | 1942 | align="right" | 4.7 | align="right" | 4.7 |- | 1943 | align="right" | 1.9 | align="right" | 1.9 |- | 1944 | align="right" | 1.2 | align="right" | 1.2 |- | 1945 | align="right" | 1.9 | align="right" | 1.9 |} * ڈاربی WPA دے کارکناں نو‏‏ں ملازمت وچ شمار کردا ا‏‏ے۔ بے روزگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں لیبرگٹ * ماخذ: ''تاریخی شماریات امریکی'' (1976) سیریز D-86؛ سمائلی 1983 <ref>{{Cite journal|last=Smiley|first=Gene|date=June 1983|title=Recent Unemployment Rate Estimates for the 1920s and 1930s|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1983-06_43_2/page/487|journal=Journal of Economic History|volume=43|issue=2|pages=487–493|doi=10.1017/S002205070002979X|jstor=2120839}}</ref> === امدادی اعدادوشمار === {| class="wikitable" |+ '''امدادی امداد اُتے چلنے والے اہل خانہ 1936–1941''' <br /> امدادی واقعات 1936–1941 (ماہانہ اوسطا 1،000 وچ ) | ! 1936 ! 1937 ! 1938 ! 1939 ! 1940 ! 1941 |- | colspan="7" | ملازمین ملازم: |- | ڈبلیو پی اے | align="right" | 1،995 | align="right" | 2،227 | align="right" | 1،932 | align="right" | 2،911 | align="right" | 1،971 | align="right" | 1،638 |- | CCC تے NYA | align="right" | 712 | align="right" | 801 | align="right" | 643 | align="right" | 793 | align="right" | 877 | align="right" | 919 |- | ہور وفاقی کماں دے منصوبے | align="right" | 554 | align="right" | 663 | align="right" | 452 | align="right" | 488 | align="right" | 468 | align="right" | 681 |- | colspan="7" | عوامی امداد دے معاملات: |- | سماجی تحفظ دے پروگرام | align="right" | 602 | align="right" | 1،306 | align="right" | 1،852 | align="right" | 2،132 | align="right" | 2،308 | align="right" | 2،517 |- | عام ریلیف | align="right" | 2،946 | align="right" | 1،484 | align="right" | 1،611 | align="right" | 1،647 | align="right" | 1،570 | align="right" | 1،206 |- | کل خانداناں نے مدد کيت‏ی | align="right" | 5،886 | align="right" | 5،660 | align="right" | 5،474 | align="right" | 6،751 | align="right" | 5،860 | align="right" | 5،167 |- | بے روزگار کارکن (بر لیب اسٹیٹ) | align="right" | 9،030 | align="right" | 7،700 | align="right" | 10،390 | align="right" | 9،480 | align="right" | 8،120 | align="right" | 5،560 |- | کوریج (معاملات / بے روزگار) | align="right" | 65٪ | align="right" | 74٪ | align="right" | 53٪ | align="right" | 71٪ | align="right" | 72٪ | align="right" | 93٪ |} == ہور ویکھو == {{Wikipedia books|Great Depression}} * [[آرتھرڈیل ، ویسٹ ورجینیا]] ، نیو ڈیل منصوبہ بند برادری * [[ریاستہائے متحدہ وچ لبرل ازم]] * زندہ نیو ڈیل دے اثرات دے بارے وچ تحقیقی منصوبہ ، * [[پہلی تے دوسری شرائط ، فرینکلن ڈی روزویلٹ د‏‏ی صدارت]] * [[فرینکلن ڈی روزویلٹ د‏‏ی صدارت ، تیسری تے چوتھ‏ی شرائط]] * [[ریاستہائے متحدہ وچ سماجی پروگرام]] * [[کساد عظیم د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[فرینکلن ڈی روزویلٹ د‏‏ی صدارت د‏‏ی ٹائم لائن|فرینکلن ڈی روز ویلٹ صدارت د‏‏ی ٹائم لائن]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == === سروے === {{refbegin|30em}} * Badger, Anthony J. ''The New Deal: The Depression Years, 1933–1940''. (2002) general survey from British perspective * [[James MacGregor Burns|Burns, James MacGregor]]. ''Roosevelt the Lion and the Fox'' (1956) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.87676 online] * [[William H. Chafe|Chafe, William H.]] ed. ''The Achievement of American Liberalism: The New Deal and its Legacies'' (2003) * Collins, Sheila and Gertrude Goldberg, ''When Government Helped: Learning from the Successes and Failures of the New Deal'', (Oxford UP, 2014), {{ISBN|9780199990696}} * Conkin, Paul K. ''The New Deal''. (1967), a brief New Left critique. * [[Melvyn Dubofsky|Dubofsky, Melvyn]], ed. ''The New Deal: Conflicting Interpretations and Shifting Perspectives''. (1992), older historiography * Eden, Robert, ed. ''New Deal and Its Legacy: Critique and Reappraisal'' (1989), essays by scholars * ''Encyclopaedia Britannica'', "New Deal. (2020) [https://www.britannica.com/event/New-Deal online] * [[Michael Hiltzik|Hiltzik, Michael]]. ''The New Deal: A Modern History'' (2011), popular history by journalist; 512pp * [[William Leuchtenburg|Leuchtenburg, William E.]] ''Franklin D. Roosevelt and the New Deal, 1932–1940''. (1963). A standard interpretive history. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.213904 online] * [[David M. Kennedy (historian)|Kennedy, David M.]] "What the New Deal Did," ''Political Science Quarterly'', 124 (Summer 2009), 251–68. [https://web.archive.org/web/20160304044252/http://www.nohsteachers.info/TMurphy/What%20the%20New%20Deal%20Did.pdf online] * Kennedy, David M. ''Freedom From Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945''. (1999), survey; Pulitzer Prize [https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn borrow for 14 days] * Kirkendall, Richard S. "The New Deal As Watershed: The Recent Literature", ''The Journal of American History'', (1968) 54#4 pp.&nbsp;839–52. [https://www.jstor.org/stable/1918073 in JSTOR], older historiography * [[Robert S. McElvaine|McElvaine Robert S.]] ''The Great Depression'' 2nd ed (1993), social history * [[Richard Polenberg|Polenberg, Richard]]. "The Era of Franklin D. Roosevelt 1933–1945 A Brief History with Documents" {{ISBN|0-312-13310-3}} * {{Citation|author-link=Arthur M. Schlesinger, Jr.|last=Schlesinger|first=Arthur M. Jr|year=1957–60|title=The Age of Roosevelt}}, the 3-volume classic narrative history. Strongly supports FDR. ** Arthur M. Schlesinger, Jr. ''The Age of Roosevelt vol 1: The Crisis Of The Old Order (1919–1933)'' (1956) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.462866/2015.462866.The-Age.pdf online] to March 1933 ** Arthur M. Schlesinger, Jr. ''The Age Of Roosevelt vol 2: The Coming of the New Deal'' (1958) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.178732/2015.178732.The-Coming-Of-The-New-Deal-The-Age-Of-Roosevelt.pdf online] covers 1933–34 ** Arthur M. Schlesinger, Jr. ''The Age of Roosevelt vol 3: The Age of Upheaval'' (1960); [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.462866/2015.462866.The-Age.pdf online] * [[Harvard Sitkoff|Sitkoff, Harvard]]. ed. ''Fifty Years Later: The New Deal Evaluated''. (1984). A friendly liberal evaluation. * Smith, Jason Scott. ''A Concise History of the New Deal'' (2014) {{refend}} === ریاستی تے مقامی علوم === {{refbegin|30em}} * [[Leonard J. Arrington|Arrington, Leonard J.]] "Western Agriculture and the New Deal." ''Agricultural History'' 44#4 (1970): 337–53. * Biles, Roger. ''The South and the New Deal'' (2006). * Biles, Roger. ''Big City Boss in Depression and War: Mayor Edward J. Kelly'' of Chicago. (1984); mayor 1933–1947 * Biles, Roger. ''Memphis: In the Great Depression'' (U of Tennessee Press, 1986). * Blakey, George T. ''Hard Times and New Deal in Kentucky: 1929–1939'' (1986). * Braeman, John, Robert H. Bremner and [[David Brody (historian)|David Brody]], eds. ''The New Deal: Volume Two – the State and Local Levels'' (1975); 434 pp; chapters on Massachusetts, Pennsylvania, Ohio, Virginia, Louisiana, Oklahoma, Wyoming, Montana, Colorado, New Mexico, Oregon, Pittsburgh, and Kansas City. * Christin, Pierre, and Olivier Balez, eds. ''Robert Moses: The Master Builder of New York City'' (2014). * Ferguson, Karen Jane. ''Black Politics in New Deal Atlanta'' (2002). * Grant, Michael Johnston. ''Down and Out on the Family Farm: Rural Rehabilitation in the Great Plains, 1929–1945'' (2002). * Heineman, Kenneth J. ''A Catholic New Deal: Religion and Reform in Depression Pittsburgh'' (2005). * Ingalls, Robert P. ''Herbert H. Lehman and New York's Little New Deal'' (1975). * Leader, Leonard. ''Los Angeles and the Great Depression.'' (1991). 344 pp. * [[Richard Lowitt|Lowitt, Richard]]. ''The New Deal and the West'' (1984). * {{cite journal|last1=Malone|first1=Michael P.|authorlink=Michael P. Malone|year=1969|title=the New Deal in Idaho|url=https://archive.org/details/sim_pacific-historical-review_1969-08_38_3/page/293|journal=Pacific Historical Review|volume=38|issue=3|pages=293–310|jstor=3636101|doi=10.2307/3636101}} * Mullins, William H. ''The Depression and the Urban West Coast, 1929–1933: Los Angeles, San Francisco, Seattle, and Portland.'' (1991). 176 pp. * Nicolaides, Becky M. ''My Blue Heaven: Life and Politics in the Working-Class Suburbs of Los Angeles, 1920–1965.'' (2002). 412 pp. * [[James T. Patterson (historian)|Patterson, James T.]] ''The New Deal and the States: Federalism in Transition'' (Princeton UP, 1969). * [[Kevin Starr|Starr, Kevin]]. ''Endangered Dreams: The Great Depression in California '' (1997); [https://www.amazon.com/dp/0195118022 excerpt and text search]; * Stave, Bruce M. ''The New Deal and the Last Hurrah: Pittsburgh Machine Politics'' (1970). * Sternsher, Bernard ed., ''Hitting Home: The Great Depression in Town and Country'' (1970), essays by scholars on local history. * Stock, Catherine McNicol. ''Main Street in Crisis: The Great Depression and the Old Middle Class on the Northern Plains'' (1992). * Strickland, Arvarh E. "The New Deal Comes to Illinois." ''Journal of the Illinois State Historical Society'' 63#1 (1970): 55–68. [https://www.jstor.org/stable/40190603 in JSTOR] * Thomas, Jerry Bruce. ''An Appalachian New Deal: West Virginia in the Great Depression'' (1998). * [[Charles H. Trout|Trout, Charles H.]] ''Boston, the Great Depression, and the New Deal'' (1977). * Tweton, D. Jerome, and Roberta Klugman. ''The New Deal at the Grass Roots: Programs for the People in Otter Tail County, Minnesota'' (Minnesota Historical Society Press, 1988). * Volanto, Keith J. ''Texas, Cotton, and the New Deal'' (2005). * Volanto, Keith. "Where are the New Deal Historians of Texas?: A Literature Review of the New Deal Experience in Texas." ''East Texas Historical Journal'' 48+2 (2010): 7+ [http://scholarworks.sfasu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2609&context=ethj online] * Wickens, James F. "The New Deal in Colorado." ''Pacific Historical Review'' 38#3 (1969): 275–91. [https://www.jstor.org/stable/3636100 in JSTOR] * Williams, Mason B. ''City of Ambition: FDR, LaGuardia, and the Making of Modern New York'' (2013). {{refend}} === سوانح حیات === {{بیرونی میڈیا}}{{external media|float=right|video1=[https://www.c-span.org/video/?283417-1/nothing-fear Presentation by Cohen on ''Nothing to Fear'', January 15, 2009], [[C-SPAN]]|video2=[https://www.c-span.org/video/?287523-7/nothing-fear Presentation by Adam Cohen on ''Nothing to Fear'', June 7, 2009], [[C-SPAN]]}} * بیسلے ، مورین ایچ ، ہولی سی شولمین ، ہنری آر بیسلی۔ ''ایلینور روزویلٹ انسائیکلوپیڈیا'' (2001) * برانڈز ، ایچ ڈبلیو ''ٹریٹر ٹو اس کلاس: فرینکلن ڈیلانو روس ویلٹ د‏‏ی خصوصی زندگی تے ریڈیکل پریذیڈنسی'' (2008) * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/mellon00davi/page/395|title=Mellon: An American Life|last=Cannadine|first=David|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2007|isbn=978-0-679-45032-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/mellon00davi/page/473 473–582]}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/mellon00davi/page/395|title=Mellon: An American Life|last=Cannadine|first=David|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2007|isbn=978-0-679-45032-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/mellon00davi/page/473 473–582]}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/mellon00davi/page/395|title=Mellon: An American Life|last=Cannadine|first=David|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2007|isbn=978-0-679-45032-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/mellon00davi/page/473 473–582]}} * چارلس ، سیریل ایف. ''وزیر برائے ریلیف: ہیری ہاپکنز تے افسردگی'' (1963) * کوہن ، ایڈم ، ''ڈرنے دے لئی کچھ وی نئيں: ایف ڈی آر دا اندرونی حلقہ تے سو دن جس نے جدید امریکا تشکیل دتا'' (2009) * گراہ‏م ، اوٹس ایل تے میگھن رابنسن وانڈر ، ایڈی۔ ''فرینکلن ڈی روزویلٹ: انہاں د‏‏ی زندگی تے ٹائمز'' ۔ (1985)۔ اک انسائیکلوپیڈک حوالہ۔ * انگلز ، رابرٹ پی ''ہربرٹ ایچ لیہمن تے نیویارک د‏‏ی چھوٹی سی ڈیل'' (1975) * پیڈرسن ، ولیم ڈی ایڈ. ''اک ساتھی برائے فرینکلن ڈی روزویلٹ'' (بلیک ویل صحبت تو‏ں امریکی تریخ) (2011)؛ اسکالرز دے 35 مضامین؛ سیاست دے نال بہت سودے === معاشیات ، کھیتاں ، مزدوری تے ریلیف === * برنسٹین ، ارونگ ۔ ''ہنگامہ خیز سال: دتی تریخ برائے امریکن کارکن ، 1933–1941'' (1970) ، مزدور یونیناں دا احاطہ کردا اے * بہترین ، گیری ڈین۔ ''فخر ، تعصب تے سیاست: روزویلٹ بمقابلہ بازیافت ، 1933–1938'' ۔ (1990) {{آئی ایس بی این|0-275-93524-8}} ؛ قدامت پسند نقطہ نظر * بلمبرگ ، باربرا۔ ''نیو ڈیل تے بے روزگار: نیو یارک سٹی دا نظارہ'' (1977) * بریمر ، ولیم ڈبلیو "امریکن وے دے نال نال: بے روزگاراں دے لئی نواں ڈیل دے ورک ریلیف پروگرام"۔ ''جرنل آف امریکن ہسٹری'' 62 (دسمبر 1975): 636،52۔ [https://www.jstor.org/stable/2936218 جے ایس ٹی او آر وچ ] * بروک ، ولیم آر ''ویلفیئر ، ڈیموکریسی اینڈ دتی نیو ڈیل'' (1988) ، اک برطانوی نظریہ * برنس ، ہیلن ایم ''امریکن بینکنگ کمیونٹی اینڈ نیو ڈیل بینکنگ ریفارمز ، 1933–1935'' (1974) * فولسم ، برٹن ۔ ''نويں ڈیل یا را ڈیل ؟: ایف ڈی آر د‏‏ی معاشی میراث نے امریکا نو‏‏ں کس طرح نقصان پہنچایا'' (2008) {{آئی ایس بی این|1-4165-9222-9}} ، قدامت پسند تشریح * فش بیک ، قیمت ۔ ''اقتصادی تے کاروباری تریخ د‏‏ی تریخ وچ '' "نويں ڈیل اُتے تازہ ترین" مضمون # # 1 (2018) اخراجات تے قرض دینے والے پروگراماں د‏‏ی تقسیم تے اس دے اثرات دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ [http://www.ebhsoc.org/journal/index.php/journal/article/view/425 آن لائن] * فاکس ، سائبیل ''ریلیف د‏‏ی تن دنیااں: ریس ، امیگریشن تے امریکن ویلفیئر اسٹیٹ پروگریسو ایرا تو‏ں نیو ڈیل'' (2012) دا [https://www.amazon.com/Three-Worlds-Relief-International-Perspectives-ebook/dp/B007BP3C0W/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * [[ملٹن فریڈمان|فریڈمین ، ملٹن]] تے انا جیکبسن شوارٹز۔ ''نیو ڈیل بینکنگ ریفارم تو‏ں لےک‏ے دوسری جنگ عظیم افراط زر'' (پرنسٹن یوپی ، 2014) [https://www.jstor.org/stable/j.ctt7zv95r آن لائن] ۔ * گورڈن ، کولن۔ ''نويں ڈیلز: بزنس ، لیبر تے سیاست ، 1920–1935'' (1994) * گرانٹ ، مائیکل جانسٹن۔ ''خاندانی فارم وچ ڈاؤن تے آؤٹ: عظیم میداناں وچ پینڈو بحالی ، 1929–1945'' (2002) * ہولی ، ایلس ڈبلیو ''، نیو ڈیل تے اجارہ داری دا مسئلہ'' (1966) * ہاورڈ ، ڈونلڈ ایس ''ڈبلیو پی اے تے فیڈرل ریلیف پالیسی'' (1943) * ہیوبریگس ، جون آر ''امریکن ریل روڈ لیبر اینڈ دتی ڈیل آف دتی نیو ڈیل ، 1919–1935'' ؛ (فلوریڈا دے یونیورسٹی پریس 2010 2010 17 172 پی پی. ) * Jensen, Richard J. (1989) "وڈے افسردگی وچ بے روزگاری د‏‏ی وجوہات تے علاج"۔ بین المذاہب تریخ دا جریدہ ۔ 19 (4): 553–83۔ doi : 10.2307 / 203954 ۔ جے ایس ٹی او آر 203954 ۔ * لیف ، مارک ایچ۔ سمبلک ''ریفارم د‏‏ی حدود: نیو ڈیل اینڈ ٹیکسیشن'' (1984) * لنڈلی ، بیٹی گریمز تے ارنسٹ دے لنڈلے۔ ''نوجواناں دے لئی اک نويں ڈیل: قومی یوتھ ایڈمنسٹریشن د‏‏ی کہانی'' (1938) * مالمود؛ ڈیبوراہ سی "" اوہ کون نيں - یا سن ": ابتدائی نیو ڈیل وچ مڈل کلاس ویلفیئر" ''پنسلوانیا یونیورسٹی دا جائزہ یونیورسٹی برائے'' 151 نمبر 6 2003. پی پی. &nbsp; 2019+ * مریم؛ لیوس ''امداد تے سماجی تحفظ'' (1946) تمام نويں ڈیل ریلیف پروگراماں دا انتہائی تفصیلی تجزیہ تے اعدادوشمار دا خلاصہ۔ 912 صفحات [[iarchive:in.ernet.dli.2015.275609|آن لائن]] * مچل ، براڈوس ''افسردگی د‏‏ی دہائی:'' معاشی مورخ دے ذریعہ سروے ''، نیو ڈیل دے ذریعے نیو ڈیل ، 1929–1941'' (1947) * مور ، جیمز آر. "نويں ڈیل اقتصادی پالیسی دے ذرائع: بین الاقوامی جہت۔" ''جرنل آف امریکن ہسٹری'' 61.3 (1974): 728-744۔ [https://www.jstor.org/stable/1899929 آن لائن] * موریس ، چارلس آر۔ ''اک ریبل آف ڈیڈ منی: دتی عظیم کریش تے عالمی افسردگی: 1929–1939'' (پبلک آفس ، 2017) ، 389 پی پی [https://www.nytimes.com/2017/04/21/books/review/rabble-of-dead-money-charles-r-morris-great-depression-wall-street.html آن لائن جائزہ] * مائرز ، مارگریٹ جی ''امریکا د‏‏ی مالی تریخ'' (1970) پی پی 317–42۔ [[iarchive:financialhistory00myerrich|آن لائن]] * پارکر ، رینڈال ای۔ ''عظیم افسردگی اُتے غور'' (2002) 11 معروف ماہر معاشیات دے نال انٹرویو * پاویل ، جم ''ایف ڈی آر د‏‏ی حماقت: کس طرح روزویلٹ تے انہاں د‏‏ی نويں ڈیل نے وڈے پیمانے اُتے افسردگی برقرار رکھی'' (2003) {{آئی ایس بی این|0-7615-0165-7}} * روزنف ، تھیوڈور۔ ''معیشت طویل المدتی: نیو ڈیل تھیوریسٹس تے انہاں د‏‏ی لیجیز ، 1933–1993'' (1997) * روزن ، ایلیٹ اے ''روزویلٹ ، زبردست افسردگی تے بحالی د‏‏ی اکنامکس'' (2005) {{آئی ایس بی این|0-8139-2368-9}} * روتھبارڈ ، مرے ۔ ''امریکا دا عظیم افسردگی'' (1963) ، آزاد خیال نقطہ نظر * سیلوٹوس ، تھیوڈور ۔ ''امریکی کسان تے نیو ڈیل'' (1982) * شوارٹز ، بونی فاکس۔ ''سول ورک انتظامیہ ، 1933–1934: نیو ڈیل وچ ہنگامی ملازمت دا کاروبار'' (پرنسٹن یونیورسٹی پریس ، 2014) * سنگلٹن ، جیف ''دی امریکن ڈول: بے روزگاری د‏‏ی ریلیف تے عظیم افسردگی وچ فلاحی ریاست'' (2000) * Skocpol, Theda ؛ فائن گولڈ ، کینیٹ (1982)۔ "ابتدائی نويں ڈیل وچ ریاستی صلاحیت تے معاشی مداخلت" (پی ڈی ایف) ۔ پولیٹیکل سائنس سہ ماہی ۔ 97 (2): 255–278۔ doi : 10.2307 / 2149478 ۔ جے ایس ٹی او آر 2149478 ۔ ایس 2 سی آئی ڈی 155685115 ۔ * Skocpol, Theda; Finegold, Kenneth (1977). "Explaining New Deal Labor Policy". امریکی پولیٹیکل سائنس دا جائزہ ۔ 84 (4): 1297–304۔ doi : 10.2307 / 1963265 ۔ جے ایس ٹی او آر 1963265 ۔ * اسمتھ ، جیسن اسکاٹ۔ ''نويں ڈیل لبرل ازم د‏‏ی تعمیر: عوامی کماں د‏‏ی سیاسی معیشت ، 1933–1956'' (کیمبرج یوپی ، 2006)۔ * Zelizer, Julian E. (2000). "The Forgotten Legacy of the New Deal: Fiscal Conservatism and the Roosevelt Administration, 1933–1938". صدارتی علوم سہ ماہی ۔ 30 (2): 331. doi : 10.1111 / j.0360-4918.2000.00115.x ۔ === معاشرتی تے ثقافتی تریخ === * بہترین ، گیری ڈین۔ ''نکل تے پیسہ عشر: 1930s'' (1993) [https://www.questia.com/read/59442019/the-nickel-and-dime-decade-american-popular-culture آن لائن دے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024205705/https://www.questia.com/read/59442019/the-nickel-and-dime-decade-american-popular-culture |date=2017-10-24 }} ''دوران امریکی پاپولر کلچر'' * کوونی ، ٹیری اے ''توازن عمل: 1930s وچ امریکی خیال تے سبھیاچار'' (ٹوئن ، 1995) * ڈکسٹن ، مورس ''اندھیرے وچ رقص: عظیم افسردگی د‏‏ی اک ثقافتی تریخ'' (2009) * ایلڈرج ، ڈیوڈ نکولس۔ ''امریکی سبھیاچار 1930s وچ '' (ایڈنبرا یونیورسٹی پریس ، 2008) [https://www.questia.com/read/118252181/american-culture-in-the-1930s آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024205842/https://www.questia.com/read/118252181/american-culture-in-the-1930s |date=2017-10-24 }} * کیلی ، اینڈریو۔ ''کینٹکی بہ ڈیزائن: آرائشی آرٹس ، امریکی سبھیاچار تے فیڈرل آرٹ پروجیکٹ دا انڈیکس آف امریکن ڈیزائن'' (یونیورسٹی آف پریس آف کینٹکی ، 2015) * میک کینزی ، رچرڈ۔ ''آرٹسٹ برائے نیو ڈیل'' () scholar scholar scholar) ، اچھی طرح تو‏ں سچا علمی مطالعہ * {{حوالہ رسالہ|last1=Mathews|first1=Jane De Hart|year=1975|title=Arts and the People: The New Deal Quest for a Cultural Democracy|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_1975-09_62_2/page/316|journal=Journal of American History|volume=62|issue=2|pages=316–39|doi=10.2307/1903257}} * پیلس ، رچرڈ ''بنیادی خیالات تے امریکی خواب: افسردگی دے سالاں وچ سبھیاچار تے معاشرتی خیال'' (1973) * راڈک ، نک ''تفریح وچ اک نويں ڈیل: 1930 د‏‏ی دہائی وچ وارنر برادرز'' (لندن ، بی ایف آئی ، 1983)۔ * شیلاز ، امیٹی ''فرسٹن مین: دیپریشن د‏‏ی اک نويں تریخ'' (2007) ، اک قدامت پسندانہ نقطہ نظر * شینڈلر ، کولن۔ ''بحران وچ ہالی ووڈ: سنیما تے امریکن سوسائٹی ، 1929–1939'' (روٹلیج ، 1996)۔ * اسٹاٹ ، ولیم۔ ''دستاویزی دستاویزی اظہار تے تھرٹیس امریکا'' (شکاگو پریس یونیورسٹی ، 1973)۔ * ویکٹر ، ڈکسن ۔ ''عمر دا عظیم افسردگی ، 1929–1941'' (1948) ، معاشرتی تریخ === سیاست === * السوانگ ، جان۔ ''نويں ڈیل تے امریکی سیاست'' (1978) ، ووٹنگ تجزیہ * الٹر ، جوناتھن ۔ ''تعریفی لمحہ: ایف ڈی آر دے سو دن تے امید د‏‏ی فتح'' (2006) ، مشہور اکاؤنٹ * بیجر ، انتھونی جے ''ایف ڈی آر: پہلا سو دن'' (2008) * بیجر ، انتھونی جے ''نیو ڈیل / نیو ساؤتھ: اک انتھونی جے بیجر ریڈر'' (2007) * برنسٹین ، بارٹن جے۔ "دی ڈیل: لبرل ریفارم د‏‏ی کنزرویٹو کارنامے"۔ بارٹن جے برنسٹین ، وچ ، ''اک نواں ماضی د‏‏ی طرف: امریکی تریخ وچ اختلاف رائے رکھنے والے مضامین'' ، پی پی۔ &nbsp; 263–88۔ (1968) ، نیو ڈیل اُتے نیو کھبے بااثر حملہ۔ * بہترین ، گیری ڈین۔ ''تنقیدی پریس تے نیو ڈیل: پریس بمقابلہ صدارتی اقتدار ، 1933–1938'' (1993) {{آئی ایس بی این|0-275-94350-X}} * بہترین ، گیری ڈین۔ ''لبرل ازم تو‏ں پسپائی: جمعیت پسنداں دے مقابلہ وچ نويں ڈیل ایئرز'' (2002) {{آئی ایس بی این|0-275-94656-8}} * برنکلے ، ایلن ۔ ''اصلاح دا خاتمہ: کساد بازاری تے جنگ وچ نواں لبرل ازم'' ۔ (1995) 1937 دے بعد کیہ ہویا * کوب ، جیمز تے مائیکل نماروٹو ، ایڈی۔ ''نیو ڈیل اینڈ ساؤتھ'' (1984) * کنکلن ، پال کے. "متھک ''امریکا'' وچ نیو ڈیل ریڈیکلزم" دا ''افسانہ: اک تاریخی انتھولوجی ، جلد دوم'' ۔ 1997۔ گیسٹر ، پیٹرک تے ڈوری ، نکولس۔ (مدیران ) برانڈی وائن پریس ، {{آئی ایس بی این|1-881089-97-5}} * ڈوم ہاف ، جی ولیم تے مائیکل جے ویبر۔ ''نويں ڈیل وچ کلاس تے طاقت: کارپوریٹ اعتدال پسند ، سدرن ڈیموکریٹس تے لبرل لیبر اتحاد'' (اسٹینفورڈ یونیورسٹی پریس؛ 2011) 304 پی پی زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ ، نیشنل لیبر ریلیشنس ایکٹ تے معاشرتی جائزہ لینے دے لئی طبقات‏ی غلبہ تھیوری دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ سیکیورٹی ایکٹ * ایکیرچ جونیئر ، آرتھر اے ''آئیڈیالوجی تے یوٹوپیاس: امریکی سوچ اُتے نويں ڈیل دا اثر'' (1971 1971 1971)) * فریزر ، اسٹیو تے گیری جرسل ، ایڈیشنز ، ''دی رائز اینڈ فال آف دتی نیو ڈیل آرڈر'' ، (1989) ، مضامین نے طویل مدتی نتائج اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ * Garraty, John A. (1973) "نويں ڈیل ، قومی سوشلزم تے عظیم افسردگی"۔ امریکی تاریخی جائزہ ۔ 78 (4): 907–44۔ doi : 10.2307 / 1858346 ۔ جے ایس ٹی او آر 1858346 ۔ * ہِگز ، رابرٹ ۔ ''بحران تے لیویتھن: امریکی حکومت کیت‏‏ی نمو وچ اہ‏م اقساط'' (1987) ، آسٹریا دے اسکول تنقید * کتزنسن ، ایرا ۔ (2013) ''خود تو‏ں ڈرو: نويں ڈیل تے ساڈے وقت د‏‏ی اصل'' لیورائٹ * لڈ ، ایورٹ کارل تے چارلس ڈی ہیڈلی۔ ''امریکن پارٹی سسٹم د‏‏ی تبدیلی: نويں ڈیل تو‏ں لے ک‏ے 1970 د‏‏ی دہائی'' (1975) ''تک سیاسی اتحاد'' ، ووٹنگ دا طرز عمل * لوئٹ ، رچرڈ ۔ ''نیو ڈیل اینڈ ویسٹ'' (1984)۔ * Manza, Jeff (2000) "یو ایس نیو ڈیل دے سیاسی معاشرتی ماڈل"۔ سوشیالوجی دا سالانہ جائزہ ۔ 26 : 297–322۔ doi : 10.1146 / annurev.soc.26.1.297 ۔ * میلکیس ، سڈنی ایم تے جیروم ایم میلر ، ای ڈی۔ ''لبرل ازم د‏‏ی نويں ڈیل تے فتح'' (2002) * روزن ، ایلیٹ اے ''روزویلٹ دے دور وچ ریپبلکن پارٹی: ریاستہائے متحدہ وچ حکومت مخالف قدامت پسندی دے ذرائع'' (2014) * سیت کوف ، ہارورڈ ۔ ''کالاں دے لئی اک نويں ڈیل: قومی مسئلے دے طور اُتے شہری حقوق دا خروج: افسردگی د‏‏ی دہائی'' (2008) * اسمتھ ، جیسن اسکاٹ۔ ''نويں ڈیل لبرل ازم د‏‏ی تعمیر: عوامی کماں د‏‏ی سیاسی معیشت ، 1933–1956'' (2005)۔ * سوزلے ، مائیکل۔ ''نیو ڈیل ماڈرنزم: امریکی ادب تے بہبود ریاست د‏‏ی ایجاد'' (2000) * ٹنڈال ، جارج بی ''دی ایمجینس آف دتی نیو ساؤتھ ، 1915–1945'' (1967)۔ پورے جنوب دا سروے * ٹراؤٹ ، چارلس ایچ ''بوسٹن ، عظیم افسردگی تے نیو ڈیل'' (1977) * {{حوالہ کتاب|title=The New Deal|last=Venn|first=Fiona|publisher=Edinburgh University Press|year=1998|isbn=978-1-57958-145-9|location=Edinburgh}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The New Deal|last=Venn|first=Fiona|publisher=Edinburgh University Press|year=1998|isbn=978-1-57958-145-9|location=Edinburgh}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The New Deal|last=Venn|first=Fiona|publisher=Edinburgh University Press|year=1998|isbn=978-1-57958-145-9|location=Edinburgh}} * سامان ، سوسن ''دباؤ تو‏ں پرے: خواتین تے نیو ڈیل'' (1981) * ولیمز ، گلوریا۔ (2014) "افریقی نژاد امریکیو‏ں تے نويں ڈیل دے دوران ریس د‏‏ی سیاست۔" ''نیو ڈیل تے عظیم افسردگی وچ '' (پی پی پی) &nbsp; 131–44)۔ کینٹ ، OH: کینٹ اسٹیٹ یونیورسٹی پریس۔ [https://www.academia.edu/5118591/_AFRICAN-AMERICANS_AND_THE_POLITICS_OF_RACE_DURING_THE_NEW_DEAL_in_Intepreting_American_History_a_series_THE_NEW_DEAL_AND_THE_GREAT_DEPRESSION اکیڈمیا.ایڈو مصنف دے صفحے پر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816200211/https://www.academia.edu/5118591/_AFRICAN-AMERICANS_AND_THE_POLITICS_OF_RACE_DURING_THE_NEW_DEAL_in_Intepreting_American_History_a_series_THE_NEW_DEAL_AND_THE_GREAT_DEPRESSION |date=2021-08-16 }} * ولیمز ، میسن بی۔ ''ایمبیشن دا شہر: ایف ڈی آر ، لا گارڈیا تے میکنگ آف ماڈرن نیویارک'' (2013) === بنیادی ذرائع === * مردم شماری دا بیورو ، ''ریاستہائے متحدہ دا شماریا‏‏تی خلاصہ:'' مفید اعداد و شمار تو‏ں بھریا ہويا ''1951'' (1951)؛ [http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/1951-01.pdf آن لائن] * مردم شماری دا بیورو ، ''ریاستہائے متحدہ دے تاریخی اعدادوشمار: نوآبادیات‏ی ٹائمز تو‏ں لے ک‏ے 1970'' (1976) [http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p1.zip حصہ 1 آن لائن] ؛ [http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2.zip حصہ 2 آن لائن] * کینٹریل ، ہیڈلی تے ملڈرڈ اسٹرانک ، ای ڈی۔ ''عوامی رائے ، 1935–1946'' (1951) ، بوہت سارے رائے عامہ دے انتخاگل کيتی وڈے پیمانے اُتے تالیف * کارٹر ، سوسن بی تے ہور. ای ڈی ''ریاستہائے متحدہ امریکا دے تاریخی اعدادوشمار'' (6 جلد: کیمبرج یوپی ، 2006)؛ شماریا‏‏تی اعداد و شمار د‏‏ی وڈی تالیف؛ کچھ یونیورسٹیاں وچ آن لائن * گیلپ ، جارج ہوریس ، ایڈ۔ ''گیلپ پول؛ عوامی رائے ، 1935–1971'' 3 جلد (1972) وچ ہر سروے دے نتائج دا خلاصہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ * پرت ، رچرڈ تے مورس بیئرڈسلی ، ای ڈی۔ ''اک قوم دا اک تہائی حصہ: عظیم افسردگی اُتے لورینا ہیک د‏‏ی رپورٹس'' (1981) * مولی ، ریمنڈ ۔ ''ست سال'' (1939) دے ''بعد'' سابق دماغ ٹرسٹر دے زیر قدامت پسند یادداشت * نکسن ، ایڈگر بی ایڈ. ''فرینکلن ڈی روزویلٹ تے امور خارجہ'' (3 جلد 1969) ، 1933 .37 اُتے محیط ا‏‏ے۔ دوسرا سلسلہ 1937–39 مائکروفیچے اُتے تے اک 14 والیم پرنٹ ایڈیشن وچ کچھ تعلیمی لائبریریاں وچ دستیاب ا‏‏ے۔ * روزویلٹ ، فرینکلن ڈی؛ روزن مین ، سیموئل ارونگ ، ایڈ۔ ''فرینکلن ڈی روزویلٹ'' (13 جلد ، 1938 ، 1945) دے ''عوامی کاغذات تے پتے'' ۔ صرف عوامی مواد (کوئی خط نئيں)؛ 1928–1945 اُتے محیط ا‏‏ے۔ * زن ، ہاورڈ ، ایڈ۔ ''نیو ڈیل تھیٹ'' (1966) ، بنیادی ذرائع د‏‏ی اک تالیف۔ == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20090415162427/http://livingnewdeal.berkeley.edu/ لیونگ نیو ڈیل پروجیکٹ] ، کیلیفورنیا یونیورسٹی ، برکلے دے شعبہ جغرافیہ وچ قائم نیو ڈیل دے دیرپا اثرات دا ڈیجیٹل ڈیٹا بیس * [https://web.archive.org/web/20110824093907/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2009/1934/ سمتھسنونی امریکن آرٹ میوزیم د‏‏ی نمائش "1934: فنکاراں دے لئی اک نواں سودا"] * [https://www.loc.gov/folklife/newdeal/index.html فن ، سبھیاچار تے حکومت: 75 وچ نويں ڈیل] ۔ [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|کانگریس د‏‏ی لائبریری]] ، 13 2008 .ایم بشمول پریزنٹیشنز دے ویب کاسٹس * [http://www.levy.org/pubs/wp_581.pdf ہینسنجن ، گریگ ای تے پاپادیمیتریو ، دیمتری بی۔ ''نويں ڈیل تو‏ں سبق: کيتا نواں ڈیل طول پھڑ گیا یا عظیم افسردگی نو‏‏ں ختم کيتا؟''] [http://www.levy.org/pubs/wp_581.pdf ورکنگ پیپر نمبر 581 ، بارڈ کالج دا لیوی اکنامکس انسٹی ٹیوٹ۔] [http://www.levy.org/pubs/wp_581.pdf اکتوبر 2009] . * [http://www.history.com/topics/new-deal تریخ] ڈاٹ کم اُتے ایلن برنکلی دے ذریعہ [http://www.history.com/topics/new-deal نويں ڈیل] * [http://digital.lib.washington.edu/findingaids/view?docId=BurkeRobertE2874_4128.xml رابرٹ ای برک مجموعہ] ۔ 1892–1994۔ 60.42 مکعب فٹ (68 خاناں دے علاوہ 2 وڈے سائز والے فولڈر تے اک وڈے سائز د‏‏ی عمودی فائل)۔ [http://lib.washington.edu/specialcollections/laws واشنگٹن دے لیبر آرکائیوز ، واشنگٹن یونیورسٹی وچ خصوصی لائبریریز لائبریریز] ۔ رابرٹ ای برک دے ذریعہ 1932 تو‏ں 1959 تک نويں ڈیل اُتے جمع کردہ مواد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ {{Franklin D. Roosevelt|state=extended}} {{New Deal|state=expanded}} {{GreatDepr nav|state=expanded}} {{US history}} {{Authority control}} [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1933ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] dxgxt3q6hqc80r7gxfurdcaen31unhi 0 91968 712671 670376 2026-10-20T15:00:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712671 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-صاحب-منصب/عربی}} '''ابو محمد عبد الغفور''' (11 فروری 1834 – 14 جون 1889)، جو اپنے لقب '''نساخ''' تو‏ں ودھ جانیا جاندا اے، اک [[بنگالی]] افسر، اردو مصنف، شاعر، ادبی نقاد تے کلکٹر سن ۔<ref name="BP2">{{cite Banglapedia|article=Nassakh, Khan Bahadur Abdul Ghafur|author=Kaniz-e-Butool}}</ref> اوہ اپنی عظیم تصنیف 'تذکرہ سخن شاعر' دے لئی مشہور نيں جس وچ اردو تے فارسی دے مشہور شاعر د‏‏ی سوانح حیات شام‏ل نيں۔<ref>{{cite web |title=Abdul Ghafoor Nassakh |url=https://www.rekhta.org/poets/abdul-ghafoor-nassakh/profile |website=[[Rekhta Foundation]]}}</ref> انہاں نے انہاں جگہاں اُتے [[مشاعرہ|مشاعرے]] دا اہتمام کيتا جتھے اوہ کم کردے سن ۔ بنگال وچ اردو دے نوجوان شاعراں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref name="BP2" /> == مڈھلا جیون == قاضی عبد الغفور قریشی 11 [[فروری]] 1834 وچ [[بنگال پریزیڈنسی]] نو‏‏ں [[ضلع فرید پور]] دے پنڈ راجا پور دے قاضی خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد [[قاضی فقیر محمد]] [[کولکات‏ا|کلکتہ]] د‏‏ی سول کورٹ وچ [[وکیل]] سن تے اک [[فارسی زبان|فارسی]] مصنف سن جو اپنی ''جامع التواریخ'' دے لئی مشہور سن جو 1836 وچ شائع ہوئی سی مصلح نواب قاضی عبد اللطیف انہاں دے وڈے بھائی سن تے ناسخ دے دو دوسرے بھائی قاضی عبد الحمید تے قاضی عبد الباری صید سن جو شاعر وی سن ۔ اس خاندان د‏‏ی نیہہ [[قاضی عبد الرسول]] بن شاہ عظیم الدین نے رکھی سی جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ [[عرب]] مسلم سپاہ سالار [[خالد بن ولید|خالد بن الولید]] د‏‏ی اولاد سن تے انہاں نو‏ں [[بنگال صوبہ|مغل بنگال]] وچ [[قاضی]] مقرر کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Islam |first=K. Z. |date=2012-07-11 |title=Nawab Bahadur Abdul Latif |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-241583 |access-date=2023-07-16 |website=The Daily Star |language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=pp7ikgEACAAJ|title=The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal|last=Khan|first=Muhammad Mojlum|date=2013|publisher=Kube Publishing Limited|isbn=978-1-84774-052-6|language=en}}</ref> == کیریئر == عبد الغفور نے برطانوی ہندوستانی حکومت وچ ڈپٹی مجسٹریٹ دے طور اُتے شمولیت اختیار کيتی۔ انہاں نے [[بنگال پریزیڈنسی|بنگال پریذیڈنسی]] وچ کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے ڈپٹی کلکٹر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ خاص طور پر، انہاں نے 1860 تو‏ں 1888 تک [[ڈھاکہ]] تے <a href="./باقرگنج_ذیلی_ضلع" rel="mw:WikiLink" data-linkid="undefined" data-cx="{&amp;quot;userAdded&amp;quot;:true,&amp;quot;adapted&amp;quot;:true}">باقر گنج</a> دے ڈپٹی کلکٹر دے طور اُتے کم کيتا۔ <ref name="BP">{{Cite Banglapedia|article=Nassakh, Khan Bahadur Abdul Ghafur|author=Kaniz-e-Butool}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKaniz-e-Butool2012">Kaniz-e-Butool (2012). [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nassakh,_Khan_Bahadur_Abdul_Ghafur "Nassakh, Khan Bahadur Abdul Ghafur"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241211222555/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Nassakh,_Khan_Bahadur_Abdul_Ghafur |date=2024-12-11 }}. In [[سراج الاسلام|Islam, Sirajul]]; Miah, Sajahan; [[ماہفوزہ خانم|Khanam, Mahfuza]]; Ahmed, Sabbir (eds.). ''[[بنگلہ پیڈیا|Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh]]'' (Online&nbsp;ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, [[ایشیاٹک سوسائٹی آف بنگلہ دیش|Asiatic Society of Bangladesh]]. [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خصوصی: کتاب دے ذرائع/984-32-0576-6|<bdi>984-32-0576-6</bdi>]]. [[او سی ایل سی|OCLC]]&nbsp;[[oclc:52727562|52727562]]. [[اوپن لائبریری|OL]]&nbsp;[[openlibrary:books/OL30677644M|30677644M]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 جولائ‏ی</span> 2024</span>.</cite></ref> 1868 وچ ، [[امرتسر|جلال آباد، امرتسر]] دے الیچیرم طالب نے ناسخ دا طالب علم بننے دے لئی بکر گنج (بارسل) ہجرت کی، جو طالب د‏‏ی شاعری وچ ترمیم کرنے دا مشورہ دیندے۔ طالب اپنے استاد ناسخ د‏‏ی تعریف وچ شاعری وی کردا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=বাকেরগঞ্জ জেলার ইতিহাস|last=Mohammad Saif Uddin|publisher=Bakerganj Zelar Itihash Prokolpo|year=1990|editor-last=Saikat Asghar|page=677|language=bn|trans-title=History of Bakerganj District}}</ref> == ادبی کیریئر == عبد الغفور نے بنیادی طور اُتے [[اردو]] وچ شاعری کی، لیکن انہاں نے [[فارسی زبان|فارسی]] وچ وی لکھیا۔ [[بنگالی زبان|بنگالی]] اردو تے فارسی دے علاوہ اوہ [[انگریزی]]، [[عربی زبان|عربی]] تے [[ہندی زبان|ہندی]] وی جاݨدے سن ۔ <ref name="BP">{{Cite Banglapedia|article=Nassakh, Khan Bahadur Abdul Ghafur|author=Kaniz-e-Butool}}</ref> ان د‏‏ی اردو شاعری وچ دفتار بےمثال (1869) ارمغان (1875) ارمغانی (1844) شام‏ل نيں۔ [[مرزا غالب|غالب]] دفتار بےمثال د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ تذکرہ سخن شاعر (1874) تے تذکرۃ المؤثرین وچ اس نے [[اردو]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] شاعراں نو‏‏ں متعارف کرایا۔ انہاں نے فارسی شاعر [[شیخ فرید الدین عطار]] دے [[پند نامہ]] دا 1874 وچ ''چشمہ فیض'' دے عنوان تو‏ں اردو وچ ترجمہ کيتا۔ ''گنج تواریخ'' (1873) تے ''کنز تواریخ'' دے (1877) شاعری دے ٹکڑے سن جنہاں وچ عظیم اسلامی شخصیتاں د‏‏ی سوانح عمری شام‏ل سی اشعار نساخ (1866) وی شاعری اُتے انہاں دے کماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ انہاں دا ''انتخاب ناکا‏م'' (1879) [[میر انیس]] تے میرزا دبیر د‏‏ی [[مرثیہ]] شاعری اُتے اک تنقید سی ناسخ نے مذہب موامّا (1888) وی لکھی جس وچ انہاں دے فارسی شاعری دے اپنے کم شام‏ل سن ۔ <ref name="BP"/> == ہور جانکاری== سرزمین ہند ہمیشہ تو‏ں باہر تو‏ں آنے والےآں دے لئی کشش کامرکز ومحور رہی ا‏‏ے۔ ماضی بعید وچ دور دراز تو‏ں آک‏ے بس جانے والے مختلف رنگ ونسل دے لوک، ہندوستانی رنگ وچ رنگتے چلے گئے۔ اس لئی اجنبیت یا حاکم ومحکوم دا احساس عارضی طور اُتے تاں ضرور رہیا مگر کدی اوہ شدت اختیار نئيں کرسکا۔ مئی 1857 وچ ہندوستانیاں نو‏‏ں نہ صرف پہلی بار اجنبیت دا احساس ہويا بلکہ انھاں نے اپنی شکست وی تسلیم کرلئی جدو‏ں کہ فرنگیاں نو‏‏ں اپنی فتح کااحساس اس مکمل تبدیلیِ اقتدار تو‏ں سو سال پہلے پلاسی دے میدان وچ ہوچکیاسی۔ ایہی وجہ اے کہ انگریزاں نے 1757 تو‏ں ہی اپنے خواب د‏‏ی تکمیل دے منصوبے بنانے شروع کردیے سن ۔ نواب سراج الدولہ تو‏ں بہادر شاہ ظفر تک اُنہاں (ایسٹ انڈیا کمپنی) دا نفسیا‏‏تی، تنظیمی، تعلیمی تے لسانی ڈھانچہ مکمل ہوچکيا سی۔ ایسا نئيں اے کہ ساڈے مفکرین تے رہبرانِ ملک وملت خاموش رہے ہاں مگر برصغیر دے طول وعرض وچ تھوڑے جہے مصلحین پیش آئند صورتِ حال دے پیش نظر عملی اقدامات کررہے سن ۔ بنگال کچھ زیادہ ہی بیدار سی۔ اُس دے توسط تو‏ں ملک وچ ہونے والی تبدیلی نو‏‏ں بھانپتے ہوئے سرسید احمد خاں نے مستقب‏‏ل دے لئی منظم تے جامع خاکے ترتیب دیے۔ ملک د‏‏ی اقتصادی تے سیاسی صورتِ حال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے انھاں نے دانش ورانِ ملک وملت دے حضور وچ سوالات قائم کیتے کہ کیہ ساڈے روايتی علوم وفنون جدید تقاضاں نو‏‏ں پورا کررہے نيں؟ جے نئيں تاں سانو‏ں انہاں اُتے نويں سرے تو‏ں غور وفکر د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ افراتفری، بے چینی، بے قراری تے اضطراب دے ماحول وچ انھاں نے دوسرےآں دے نال مل ک‏ے ٹھہراؤ اُتے زو ردیندے ہوئے منتشر افکار ونظریات تے رُجحانات نو‏‏ں یکجا کيتا۔ اتحاد واتفاق دے ايس‏ے تال میل نے تحریک د‏‏ی شکل اختیار کرلئی- سرسید دے نظریۂ حیات نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے وچ بنگال دے دانشور خصوصاً عبدالغفور نساخ دے وڈے بھائی نواب عبداللطیف تے اُنہاں د‏‏ی محمڈن لٹریری سوسائٹی بے حد معاون ثابت ہوئی ا‏‏ے۔ [[سر سید احمد خاں]] تے نواب عبداللطیف، دونے د‏‏ی دور رَس تے دوربیں نگاہاں نے ملک وچ برپا ہونے والے انقلاب نو‏‏ں بھانپ لیا تھا۔سرسید نے 1857 دے بعد اپنا لائحہ عمل تبدیل کيتا تے نواب عبداللطیف نے اُس تو‏ں کچھ پہلے ہی اِس جانب توجہ دیندے ہوئے اینگلوپرشین کلاسیز دا آغاز کيتا، پریسیڈنٹی کالج کھلوایا، مجلس مذاکرہ اسلامیہ د‏‏ی داغ بیل پائی۔ انھاں نے محسوس کرلیا سی کہ بدلدے ہوئے منظر نامے وچ عربی، فارسی تے اردو دے نال جدید علوم وفنون خصوصاً انگریزی بولی تو‏ں واقفیت لازمی ا‏‏ے۔ اس جانب قوم نو‏‏ں راغب کرنے دے لئی دوسرے دانش وراں تے مفکراں نو‏‏ں مدعو کيتا۔ اِس کٹھن ڈگر اُتے خود وی عمل کيتا، بھائی (عبدالغفور) نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح د‏‏ی تعلیم وتربیت دلانے دا جتن کيتا۔ سرسید احمد خاں شروع تو‏ں ادبی میدان خصوصاً تخلیق، تحقیق تے تدوین وچ بھرپور حصّہ لے رہے سن ۔ اُنھاں اِس دا احساس ہوگیا سی کہ مذکورہ ادبی سرگرمیاں دے نال ہندوستانیاں دے تئاں عملی جدوجہد دے لئی بیدار کرنے والےآں وچ جو دانشور سرلسٹ سن، اُنہاں وچ بیش ترکا تعلق صوبہ بنگال تو‏ں سی تے صوبہ بنگال دے ہی بے حد فعال رُکن نواب عبداللطیف نے اُنہاں د‏‏ی (سرسید) صلاحیتاں دے پیش نظر اُنھاں مذاکرے د‏‏ی دعوت دتی سی۔6اکتوبر 1863 نو‏‏ں سرسید نے ’ضرورتِ ترقیِ علم ورہتل درمیان اہل ہند‘، جداں اہ‏م تے جدید موضوع اُتے فارسی وچ خطبہ پیش کيتا جس د‏‏ی دھوم تے گونج دُور تک پہنچی۔ نساخ وی اِس علمی مذاکرے تے اُس اُتے ہونے والی پُرمغز گفتگو تو‏ں بہت متاثر ہوئے سن ۔وجہ ایہ کہ اُنھاں اِس طرح دے موضوعات پسند سن تے بحث ومباحثہ تو‏ں وڈی دلچسپی سی۔ اُس وقت اوہ بھائی دے گھر تو‏ں کچھ فاصلہ پر، ہوڑہ، (کلکتہ) وچ تعینات سن ۔ دوسرے ایہ احساس وی کہ پدرانہ شفقت رکھنے والا بھائی گھر وچ عالی شان مذاکرے دا اہتمام زوروشور تو‏ں کررہیا سی او روہ چاہ کر وی اُس اہتمام وانتظام وچ پوری طرح شریک نئيں ہوپارہے سن ۔ موضوع د‏‏ی کشش تے مذاکرے وچ شرکت کيتی شدید خواہش نے وی اُنھاں ذہنی طور اُتے سرسید تو‏ں نیڑے کردتا، حالانکہ دونے دانش وراں دے مزاج ومذاق تے عملی طریقہ کار وچ وڈا فرق سی۔ ایہ فرق تاں دونے بھائیاں عبداللطیف تے نساخ وچ وی بے پناہ قربت دے باوجود برقرار رہیا ا‏‏ے۔ اُنہاں دا سلسلۂ نسب حضرت خالد بن ولید تو‏ں ملدا اے جس د‏‏ی گواہی ناول خالد بن ولید (اشاعت1995) دے مصنف قاضی عبدالستار اور’رہتل الاخلاق‘ دے مدیر نورالحسن نقوی وی دیندے نيں کیونجے ایہ ناول منظر عام اُتے آنے تو‏ں پہلے قسط وار ماہنامہ ’رہتل الاخلاق‘ وچ نہ صرف شائع ہويا بلکہ ادبی محفلاں وچ موضوع بحث وی رہیا ا‏‏ے۔ نساخ دے بزرگ شاہ عین الدین 1623 وچ عہدِ جہانگیر وچ بغداد تو‏ں دہلی آئے۔ تے اوتھ‏ے تن دہائیاں تک قیام کيتا۔ شاہ عین الدین دے بیٹے عبدالرسول نو‏‏ں مغل شہنشاہ شاہجہان نے بنگال دے ضلع فریدپور د‏‏ی جاگیرعطا کيتی، اِس سبب وی دہلی تو‏ں خوش گوار رابطہ برقرار رہیا۔ نسّاخ د‏‏ی اپنی نگارشات دے علاوہ گیان چند جین، مختار الدین احمدآرزو، نذیر احمد، انصار اللہ نظر، حبیب الرحمن وغیرہ د‏‏یاں تحریراں دے مطابق ادبی معرکےآں نو‏‏ں گرمانے، محفلاں نو‏‏ں گل افشائی گفتار تو‏ں زعفران زاربنانے والے ممتاز دانش ور ابومحمد عبدالغفور خاں خالدی جو عوام وخواص وچ عبدالغفور نسّاخ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے، 11فروری 1834 بروز منگل، اُس وقت پیدا ہوئے جدو‏ں گھر دے مرد افراد عیدالفطر د‏‏ی نماز پڑھ کر گھر واپس آئے سن ۔ ایداں دے وچ عید د‏‏ی خوشیاں شہر کلکتہ وچ ہی نئيں بلکہ جنگل وچ وی منگل منانے دا سبب بن گئياں۔ شاید اِسی رعایت تو‏ں اُنہاں دا تاریخی ناں شمس الضحیٰ رکھیا گیا۔ والد قاضی فقیر محمد شہر کلکتہ دے منے ہوئے وکیل سن ۔ اُنھاں علمی تے ادبی ذوق ورثے وچ ملیا سی۔ خود فقیر محمد دے والد قاضی محمد رضا دینی تے دنیاوی علم تو‏ں مالا مال سن ۔ قاضی فقیر محمد نے دو کتاباں (1۔جامع التواریخ، 2۔منتخب النجوم) لکھياں تے دوشادیاں کيتياں۔ پہلی بیگم تو‏ں عبداللطیف تے عبدالغفور، دوسری بیگم تو‏ں عبدالحمید تے عبدالباری سن ۔ عبدالغفور سب تو‏ں چھوٹے سن ۔ اُنہاں تو‏ں وڈی اک بہن سن جنہاں دے تعلق تو‏ں کوئی خاص مواد نئيں مل سکیا ا‏‏ے۔ سبھی تِناں بھائی خصوصاً عبداللطیف اُنھاں جان تو‏ں زیادہ عزیز رکھدے سن ۔ ساڈھے چار برس د‏‏ی عمر وچ نسّاخ د‏‏ی رسم بسم اللہ ہوئی۔ اوہ مشکل تو‏ں دس سال دے سن کہ یکم محرم 1259ھ نو‏‏ں والد اورفیر اک ماہ بعد والدہ دا انتقال ہوگیا۔ اِس سانحہ د‏‏ی وجہ تو‏ں تعلیمی سلسلہ وچ رُکاوٹ آئی جس نو‏‏ں دیکھدے ہوئے عبداللطیف نے اُنھاں فیر تو‏ں مدرسہ عالیہ کلکتہ وچ داخل کرادتا۔ اِس معروف مدرسہ کاقیام اکتوبر 1780 وچ عمل وچ آیا سی۔ ابتداءً اِس دا نصاب تعلیم درس نظامیہ دے مطابق رکھیا گیا۔ رفتہ رفتہ ضرورتاً اِس وچ تبدیلیاں آندی گئياں۔ نواب عبداللطیف نے خود ایتھ‏ے تعلیم حاصل کيتی سی۔ لہٰذا نسّاخ نو‏‏ں وی اوہ ایتھ‏ے لائے۔ اُس دور وچ ایہ مدرسہ مشرقی علوم وفنون دے نال مغربی تعلیم کحالے اک اہ‏م مرکز بن چکاتھا۔’اردوئے معلی‘ دے دوشماراں تے ’نقوش‘ دے آپ بي‏تی نمبر وچ نسّاخ دے بچپن د‏‏ی شرارتاں دے نال استاداں خصوصاً مولوی کرامت علی، مولوی رمضان علی تے خواجہ محمدمستقیم دا ذکر دلچسپ انداز وچ اے جو ناطقہ بند کردینے والے اقدام دے باوجود اپنے ذہین شاگرد نو‏‏ں بیحد عزیز رکھدے سن ۔ البتہ وڈے بھائی تو‏ں اکثر شکایت کردے سن ۔اُنہاں د‏‏ی طبیعت کيتی شوخی، تیزی، طراری تے بے باکی دے ڈھیراں افسانوی قصّے مشہور نيں۔ نسّاخ د‏‏ی سوانح وڈے بھائی عبداللطیف دے ذک‏ر ک‏ے بغیر ادھوری محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ نواب عبداللطیف رئیس اعظم کلکتہ د‏‏ی پیدائش 12مارچ 1828 نو‏‏ں تے انتقال 10جولائ‏ی 1893 نو‏‏ں ہويا۔ ابتدائی تعلیم تاریخی روایت دے مطابق گھر پراور ثانوی تعلیم مدرسہ عالیہ کلکتہ وچ ہوئی۔ عربی، فارسی دے نال انگریزی اختیاری مضمون د‏‏ی حیثیت تو‏ں پڑھنا شروع کيتا۔ 1849 وچ ڈپٹی مجسٹریٹ تے پنج سال بعد ڈپٹی کلکٹر درجہ اوّل ضلع 24 پرگنہ وجسٹس آف دتی پیس صوبہ جات بنگالہ وبہار و اُڑیسہ ہوئے۔ کئی بار بنگال لیجیسلیٹیوکونسل دے ممبر رہ‏‏ے۔ اپریل 1863ماں مجلس مذاکرہ اسلامیہ کلکتہ د‏‏ی داغ بیل پائی۔ 1886 وچ بھوپال د‏‏ی حکمراں شاہجہان بیگم د‏‏ی درخواست اُتے قائم مقام وزیر ریاست بھوپال مقرر ہوئے مگر بنگال د‏‏ی محبت تے نسّاخ د‏‏ی چاہت نے اُنھاں وطن تو‏ں دور رہنے نئيں دتا کیونجے نسّاخ تپ دق وچ مبتلا سن تے ايس‏ے مرض دے سبب 14جون 1889 بروز جمعہ کلکتہ وچ انتقال ہويا۔ آبائی قبرستان تال بگان، درگاہ روڈ وچ تدفین ہوئی۔ 55 سالہ بھائی نو‏‏ں رُخصت کرنے دے پنج سال بعد اوہ وی بھائی د‏‏ی بغل وچ آرام فرما ہوئے۔دونے بھائیاں د‏‏ی چاہت دے قصے داستانوی رنگ اختیار کرچکے نيں۔ عمر وچ عبداللطیف، نساخ تو‏ں پنج سال وڈے سن لیکن اپنے بیمار چھوٹے بھائی دے انتقال دے پنج سال بعد اوہ اِس جہان فانی تو‏ں رخصت ہوئے۔ اپنے دور وچ عبداللطیف تہذیبی تے فلاحی منظر نامے اُتے چھائے ہوئے سن لیکن بعد وچ ادبی اُفق نسّاخ دے حصہ وچ آیا، جس دا دائرہ روز بروز بڑھدا گیا بلکہ اُنہاں د‏‏ی اہمیت تے افادیت اج وی برقرار ا‏‏ے۔ عبدالغفور نو‏‏ں بچپن تو‏ں شعروشاعری کاشوق سی۔ ہوش سنبھالدے ہی استاداں تو‏ں اپنے کلام اُتے اصلاح لینے لگے۔ جنہاں شاعر دے اگے زانوئے تلمذ تہہ کيتا اُنہاں وچ رشید النبی وحشت تے حافظ اکرام الدین حشمت جو بعد وچ ضیغم رامپوری دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے، بے حداہ‏م نيں۔ دونے اپنے زمانے دے عالم وفاضل سن ۔ وحشت حضرت مجدد الف ثانی دے خاندان تو‏ں سن، اوہ مدرسہ عالیہ وچ مدرس تے ضلع ہوگلی دے مفتی سن ۔ ادبی حلقے وچ اُنہاں د‏‏ی حیثیت اُستاد شاعر د‏‏ی سی، اُنہاں دا اثر نساخ نے قبول ہی نئيں کيتا بلکہ بقول انصار اللہ نظر، وحشت د‏‏ی مناسبت تو‏ں اپنے لئی مہجور تخلص اختیار کيتا۔ تعلیم تو‏ں اُنسیت کم، تے شعروشاعری تو‏ں ودھدی ہوئی رغبت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے نواب عبداللطیف فکر مند ہوئے۔ انھاں نے 1847 وچ ہی جدو‏ں عبدالغفور د‏‏ی عمر تیرہ برس د‏‏ی سی، ہوگلی کالج وچ اینگلوپرشین شعبے وچ داخل کرایاسی۔ نساخ نو‏‏ں انگریزی تو‏ں زیادہ عربی فارسی تو‏ں رغبت سی۔ اوہ کالج وچ وی شعری محفلاں سجانے لگے تو1853 وچ اُنھاں ہنری بیلی جو ایڈیشنل جج سن، اُنہاں دے پاس بھیج دتا گیا جنہاں دے توسط تو‏ں کچہری وچ محرری د‏‏ی ملازمت مل گئی۔ کچھ دناں بعد عدالت وچ مترجم مقرر ہوئے لیکن اوہ اِس چاکری تو‏ں مطمئن نئيں سن ۔ خوددار سن، انا نو‏‏ں ٹھیس پہنچک‏ی سی لہٰذا سفارشی ملازمت چھڈ ک‏‏ے گھر پرت آئے۔ بھائی د‏‏ی مصروفیت تے اپنی بے کاری تو‏ں اُکتاکر شعبہ تعلیم دے پروفیسر مسٹر کاول (Cowell)کی فارسی وچ مدد کرنے تے ایشیاٹک سوسائٹی تو‏ں لیائی ہوئی کتاباں د‏‏ی نقل کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ کچھ عرصے دے بعد کپتان سینٹ جارج نو‏‏ں وی فارسی پڑھانے لگے۔ پروفیسر انصار اللہ اُنہاں د‏‏ی ذہنی، فکری تے نفسیا‏‏تی تہاں نو‏‏ں کھنگالدے ہوئے لکھدے نيں: ’’نساخ اُنہاں لوکاں وچو‏ں سن جنہاں دے مزاج وچ استقلال تے جنہاں دے فکر وخیال وچ ہمواری ہُندی اے، جو زمانے دے حوادث تو‏ں گھبراکر اپنی روش بدل نئيں دیندے بلکہ ہر مشکل دا مقابلہ کرنے دے لئی آمادہ رہندے نيں تے بالآخر گوہر مقصود حاصل کرلیندے نيں۔ تحصیل علم دے فوراً بعد اُنھاں ملازمت نئيں ملی تاں اوہ دل برداشتہ ہوک‏ے بیٹھ نئيں رہے بلکہ اپنے وقت دا بہتر مصرف کڈ لیا تے اپنی صلاحیت نو‏‏ں مناسب تر معاملات اُتے صرف کرنے لگے‘‘۔ <ref>(مقدمہ زبانِ ریختہ، ص29)</ref> نواب عبداللطیف اپنے بے حد حساس بھائی دے لئی فکر مند سن ۔ اوہ ملازمت دے لئی اُنہاں تو‏ں برابر درخواست دلواندے رہندے سن ۔ بالآخر18ستمبر 1860 وچ انھاں عارضی طور اُتے ڈپٹی مجسٹریٹ کامنصب مل گیا۔ بریسال وچ پوسٹنگ ہوئی تے دو سال بعد ہی اوہ مستقل طورپر ڈپٹی مجسٹریٹ ہوگئے۔ مارچ 1863 وچ ہوڑہ(کلکتہ) تبادلہ ہوگیا۔ جنوری 1864 وچ راجشاہی منتقل ہوئے۔ اگست 1866 وچ بھاگلپور دے ضلع بانکااور مارچ 1869 وچ چھپرہ دے ضلع سارن وچ تعینات ہوئے۔ 12اپریل 1870 نو‏‏ں فیر بھاگلپور آگئے۔ 2مئی 1870 نو‏‏ں مونگیر تبادلہ ہويا۔ اوتھ‏ے تو‏ں پنج ماہ بعد سلہت، 6جولائ‏ی 1874 نو‏‏ں ڈھاکاگئے جتھ‏ے اوہ 10اپریل 1879 تک کم کردے رہ‏‏ے۔ 28اپریل 1879 وچ بیربھوم، 18ستمبر 1880 نو‏‏ں ہگلی، 6جون 1881 نو‏‏ں ڈھاکا، 29جولائ‏ی 1884 نو‏‏ں میدنی پور وچ چارج سنبھالیا۔ فروری 1864 وچ سرسید نو‏‏ں نواب عبداللطیف دے گھر تو‏ں واپس جانے دے پنج ماہ بعد مغل شہزادے مرزا ہمایو‏ں بخت د‏‏ی بیٹی تو‏ں نسّاخ د‏‏ی شادی ہوئی۔ گیارہ ماہ بعد اک لڑکی پیدا ہوئی جس دا پیدائش دے دو گھینٹے بعد ہی انتقال ہوگیا۔ دسمبر 1866 وچ بیٹا ابوالقاسم پیدا ہويا۔ تاریخی ناں مظہر الحق، ادبی دنیا وچ اوہ شمس کلکتوی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ شادی دے تن سال بعد جدو‏ں اوہ بھاگلپور کمشنری دے ضلع باندا ميں مقیم سن، منھ تو‏ں خون آنے لگا، اوداں بچپن تو‏ں کدی کدائيں ایسا ہُندا رہیا سی اس لئی بہت گھبرائے نئيں لیکن جدو‏ں کئی دناں تک متواتر خون آیا تے مقامی حکیماں تو‏ں کوئی افاقہ نئيں ہويا تاں دو ماہ د‏‏ی رخصت لے ک‏ے کلکتہ آگئے تے بھائی دے مشورے تو‏ں پہلی بار1868 وچ بغرض علاج دہلی دے لئی روانہ ہوئے۔ پٹنہ،الٰہ باد، علی گڑھ ٹھہردے ہوئے دہلی پہنچے، تے باقاعدہ علاج کراکے آگرہ، علی گڑھ، کانپور، لکھنؤ ہُندے ہوئے بانکا پرت آئے۔ دوسری مرتبہ جنوری 1870 وچ بغرض علاج فیر دہلی گئے۔ ادبی محفلاں وچ شریک ہوئے، تاریخی عمارتاں د‏‏ی ریارت کيت‏ی۔آگرہ، باندہ، کانپور، اناؤ، لکھنؤ د‏‏ی سیر کردے ہوئے بھاگلپور واپس آگئے۔ تیسری مرتبہ اکتوبر 1880 وچ کلکتہ تو‏ں دہلی دے لئی روانہ ہوئے تے چوتھ‏ی مرتبہ 2اکتوبر 1885 نو‏‏ں بغرض علاج دہلی گئے۔ دورانِ سفر متعدد شاعر نال ملاقات ہوئی جنہاں وچ غالب، مومن، شیفتہ، حالی تے داغ د‏‏ی اہمیت اے کہ نسّاخ انہاں سب تو‏ں متاثر سن تے موصوف نے خود اِنہاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ کیو نکہ ادبی مباحثہ دے علاوہ گفتگو دے تے وی موضوع سن مثلاً غالب دا مقدمۂ پنشن تے بھائی دے تعلق تو‏ں حالی تاں، سرسید د‏‏ی گفتگو نکلدی تاں داغ تو‏ں منّی بائی حجاب خاص موضوع ہُندا۔ حیرت اس اُتے ہُندی اے کہ نسّاخ نے زندگی د‏‏ی پچپن بہاراں دیکھو تے انہاں بہاراں دا کرم سی کہ تخلیقات دا انبار لگادتا۔ تقریباً چار دہائیاں اُتے مشتمل ادبی ورثے اُتے نظر ڈالاں تاں ایسا محسوس ہُندا اے کہ اُنہاں دے قبضے وچ کوئی جنہاں سی جو آقا دے حکم اُتے ادبی شکل وچ فوراً حاضر ہوجاندا سی۔ غفور تو‏ں مہجور تے مہجور تو‏ں نسّاخ بننے د‏‏ی وی عجیب داستان ا‏‏ے۔ انصار اللہ صاحب مختلف شہادتاں تو‏ں ایہ جواز مہیا کردے نيں: ’’...وحشت نے مصحفی تو‏ں وی فائدہ اُٹھایا سی تے جرأت تو‏ں بھی۔ جرأت تے مصحفی طرزِ ناسخ دے خلاف سن ۔ اِسی لئی مولوی عبدالغفور نے غالباً اپنے اُستاد مولوی رشید النبی وحشت دے مشورے تو‏ں نساخ تخلص اختیار کيتا‘‘۔ <ref>(مقدمہ زبانِ ریختہ، ص17)</ref> اور ایسا انھاں نے غالباً 1275ھ وچ کیہ ا‏‏ے۔ اِس تناظر وچ ہندوپاک دے محققاں د‏‏ی نگارشات تو‏ں دوزاویے اُبھردے نيں۔ پہلا ایہ کہ استاداں د‏‏ی نظرِ کرم تے احباب دے مشورے اُتے مہجور تخلص اختیار کيتا۔ دوسرا ایہ کہ مٹیا برج تے اُس دے قرب وجوار وچ برپا دبستانِ لکھنؤ د‏‏ی برتری تے خود ستائی دے احساس نے اُنھاں اپنا تخلص بدلنے اُتے مجبور کردتا۔ انصار اللہ صاحب اِس جانب وی توجہ دلاندے نيں کہ اِسی مہجور نے نساخ ہوک‏ے ناسخ دے دیوان ’دفترِ پریشان‘ دے جواب وچ اپنا دیوان ’دفترِ بے مثال‘ ترتیب دتا مگر اِس دا جواز وجواب پیش کرنے دے لئی ضروری سی کہ اوہ ناسخ دے مخصوص طرز وچ مہارت پیدا کرن: ’’نساخ نے جدو‏ں شیخ امام بخش ناسخ دا جواب دینا چاہیا تاں اُنہاں دے طرز وچ اوہ استعداد بہم پہنچائی کہ باید وشاید لیکن اُنہاں د‏‏ی ایہی کامیابی فی الاصل اُنہاں دے حق وچ تباہ کُن ثابت ہوئی۔ نقل کيتی انتہائی کامیابی ایہ اے کہ اوہ اصل دے مطابق ہوجائے لیکن اصل د‏‏ی موجودگی وچ اُس د‏‏ی حیثیت ہمیشہ ثانوی رہے گی۔ ناسخ دا جواب پیش کردینے د‏‏ی دُھن وچ نساخ نے خود اپنی صلاحیتاں تو‏ں کما حقہٗ فائدہ نئيں اُٹھایا چنانچہ سب کچھ کرنے دے باوجود شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اُنہاں د‏‏ی شخصیت دے انفرادی تے امتیازی خدوخال اُبھر کر سامنے نہ آسکے‘‘۔ <ref>(مقدمہ زبانِ ریختہ، ص21)</ref> انصار اللہ صاحب د‏‏ی اِس رائے تو‏ں اتفاق نئيں کيتا جاسکدا، کیونجے نساخ کاکلام منفرد وی اے تے اُس نے اپنے عہد نو‏‏ں متاثر وی کيتا اے البتہ اِس وچ ضرور صداقت جھلکدی اے کہ بولی وکلام د‏‏ی اصلاح د‏‏ی غرض تو‏ں ناسخ نے تراش خراش دا جو سلسلہ شروع کيتا اُس د‏‏ی ضد وچ مہجور، نسّاخ بن گئے۔ سید لطیف الرحمن ’نسّاخ تو‏ں وحشت تک‘ وچ لکھدے نيں: ’’نساخ اپنی شعرگوئی دے ابتدائی دور وچ مہجور تخلص کردے سن بعد نو‏‏ں اس تخلص نو‏‏ں بدل ک‏ے نساخ رکھیا۔ اس د‏ی وجہ غالباً ایہ اے کہ انہاں دے کلام وچ جدو‏ں پختگی آئی تے اُستادانہ رنگ وچ شعر کہنے لگے تاں اُنھاں ناسخ لکھنوی دا حریف تے حریف وی غالب بننے دا خیال ہويا۔ اس خیال دے زیر اثر انھاں نے اپنا تخلص بدل ک‏ے نسّاخ رکھیا جو ناسخ دا صیغہ مبالغہ اے ‘‘۔ (ص54) اسی بحث نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے ڈاکٹر جاوید نہال’انیہويں صدی وچ بنگال کااردو ادب‘ وچ لکھدے نيں کہ: ’’ناسخ شکن کہلانے دے لئی انھاں نے نساخ تخلص اختیار کيتا‘‘۔ابوذرہاشمی نے وی اِس سلسلہ وچ نويں زاویاں تو‏ں بحث شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ بہر حال تاویلاں بہت ساریاں نيں۔ ضد وچ یا فیر اپنی انا نو‏‏ں تسکین پہنچانے دے لئی اوہ ناسخ اُتے ’نسخ‘ دا قلم پھیر کر نسّاخ بنے۔ لیکن سچ ایہ وی اے کہ لکھنوی دبستان نے اُنہاں اُتے جو بے جا اعتراضات کیتے، ردعمل دے طور اُتے انھاں نے اہلِ لکھنؤ د‏‏ی بولی وکلام اُتے اوداں ہی جوابات دیے۔ ایہ سلسلہ صرف ناسخ تک ہی نئيں رہیا، انیس ودبیر تو‏ں ہُندا ہويا، اگے بڑھدا چلا گیا جس د‏‏ی حمایت تے مخالفت وچ ’اودھ پنچ‘ پیش پیش سی تے جس دا حوالہ شبلی د‏‏ی کتاب ’موازنۂ انیس ودبیر‘ وچ وی مل جاتاا‏‏ے۔ نساخ بے حد ذہین، پُرگواور قلم برداشتہ تحریر دے مالک سن ۔ مذاقِ سخن لکھنوی، مائل بہ عمل دہلوی ہونے دے باوجود ادبی دنیا وچ اپنی وکھ پہچان بنانے وچ کامیاب ہوئے۔ انھاں ادبی نکتہ چینی، معرکہ آرائی، جواب درجواب وچ خوب مزا آندا سی۔ بحث ومباحثہ نو‏‏ں تکرار د‏‏ی شکل دینے وچ انہاں د‏‏ی طبیعت خوب مائل رہندی سی۔ اِس ماحول وچ اوہ متواتر لکھدے رہندے سن ۔ گمان گزردا اے کہ شاید اوہ نگارشات نو‏‏ں خلق کرنے دے لئی ہی ایہ فضا تیار کردے ہون۔ اُنہاں دے چار دیوان نيں۔ 184صفحات اُتے مشتمل ’دفتر بے مثال‘ نسّاخ دا پہلا دیوان ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایہ وضاحت کردا چلاں کہ تمام کتاباں دا پہلا ایڈیشن موجودہ کتابی شکل 18x22=8کے بجائے وڈے سائز وچ منظرِ عام اُتے آیا اے جسنو‏ں جہازی، ڈبل فُل اسکیپ، امپیریل، سُوپر رائل یا ڈیمائی سائز کہیا گیا ا‏‏ے۔ 1860 وچ ’دفتر بے مثال‘ ترتیب دتا گیا۔ 1863 وچ مظہر العجائب پریس کلکتہ تو‏ں شائع ہويا۔ اس دا ترمیم شدہ ایڈیشن اکتوبر 1874 وچ منشی نولکشور پریس لکھنؤ تو‏ں منظر عام اُتے آیا۔ مشکل زمیناں اُتے طبع آزمائی دے پیش نظر، رعایت لفظی تے صنائع تو‏ں خوب کم لیا گیا اے ۔ لفظاں د‏‏ی پیچیدگی، محاورہ بندی، قوافی دا پُرتکلف انداز جس وچ دبستانِ لکھنؤ دے مخصوص رنگ نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی وجہ تو‏ں معنوی خوبیاں کم، لفظی خوبیاں زیادہ نيں۔بلکہ ناسخ تے انہاں دے رفیقاں د‏‏ی اتباع دے نال نال اُنہاں اُتے طنز دا آغاز وی اِسی ’دفترِ بے مثال‘ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ دو غزلہ، سہ غزلہ بلکہ چہار غزلہ انداز دے نال ممکن قافیاں نو‏‏ں آزماندے ہوئے ردیف نو‏‏ں بدل بدل ک‏ے ايس‏ے زمین وچ غزلاں کہنے دے نساخ دے انداز اُتے محمدصدر الحق اس طرح تبصرہ کردے نيں: ’’صنائع لفظی تے لفظاں د‏‏ی بازیگری نو‏‏ں شاعری د‏‏ی معراج گرداناتو نتیجہ ظاہر اے کہ ناسخ د‏‏ی طرح اُنہاں دا کلام وی روحانی کوائف تے قلبی تاثرات تو‏ں خالی ہی رہیا، تے معشوق دے خارجی اوصاف جمالِ جسمانی تے لوازماتِ آرائش دا عنصر غالب رہیا..... ایہی وجہ اے کہ فلسفیانہ خیالات تے حکیمانہ افکار تقریباً مفقود نيں البتہ صنائع لفظی نو‏‏ں نسّاخ نے شاعری دا کمال تصور کردے ہوئے نہایت فنکاری تے چابکدستی تو‏ں استعمال کيتا اے کیونجے ایہی چیز اُنہاں دے لئی معراج شاعری سی تے ايس‏ے رنگ وچ کمال دا مظاہرہ کرکے اپنے اسيں چشمکاں تو‏ں استادی دا اُنھاں لوہا منوانا تھا‘‘۔ <ref>(ص 175)</ref> <ref>(نسّاخ: حیات وتصانیف‘‘ ڈاکٹر محمدصدر الحق، انجمن ترقی اردو پاکستان، طبع اول، 1979)</ref> نسّاخ نے ایہی دیوان مرزا اسداللہ خاں غالب نو‏‏ں تحفتاً بھیجیا سی جس دے جواب وچ غالب نے انہاں نو‏‏ں اک تعریفی خط وی لکھیا تھا۔ظاہر اے کہ غالب نو‏‏ں شعری لفظیات تو‏ں مزین اک بے بہا خزانہ جو دستیاب ہوگیاسی، تے نساخ اسنو‏ں اپنے لئی سند سمجھدے ہوئے اس د‏ی نمائش کردے رہندے سن ۔ دوسرا دیوان ’اشعار نسّاخ‘ا‏‏ے۔ ایہ 1867 وچ ترتیب دیاگیا تے اکتوبر 1874 وچ نولکشور پریس تو‏ں شائع ہويا۔ ڈیڑھ ہزار اشعار اُتے مشتمل اس دیوان وچ غزلاں دے علاوہ رباعیاں تے قطعات وی کثرت تو‏ں نيں۔ ’دفتر بے مثال‘ د‏‏ی طرح ’اشعار نسّاخ‘ وی دبستان لکھنؤ دے طرز اُتے اے اُتے اس وچ لکھنوی دبستان د‏‏ی بولی وکلام اُتے طنز وی ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی شاعری دا ایہ موڑ وڈی اہمیت رکھدا اے کہ مشکل زمیناں تو‏ں نکل ک‏ے سادگی تے اثر آفرینی د‏‏ی طرف مائل ہُندے نيں۔ در اصل نواب واجد علی شاہ دے نال مٹیا برج وچ آنے والی لکھنوی رہتل جو مرشدآباد دے قرب وجوار وچ جلد ہی رچ بس گئی سی، نسّاخ اُس تو‏ں متاثر سن تے کلکتہ وچ فروغ پارہی لسانی وتہذیبی تبدیلیاں کومتاثر وی کرنا چاہندے سن ۔ ’’ایماں مینو‏ں روکے اے، جوکھینچے اے مینو‏ں کفر‘‘ والی تذبذب د‏‏ی کیفیت جس وچ احساس کمتری تے احساسِ برتری تحلیل ہوجاندے نيں۔ غور کیجیے نساخ نو‏‏ں اپنے خاندانی بزرگاں اُتے جس طرح فخر سی، اُس دے پیشِ نظر اوہ دہلی تے اہلِ دہلی تو‏ں اک اُنسیت تے محبت محسوس کردے سن ۔ فیر اُس دور دے شعری مزاج دے مطابق حریف دیرینہ یعنی اہلِ لکھنؤ تو‏ں اُکتاہٹ تے بیزاری د‏‏ی صورت وچ جذبات وخیالات دا صفحہ قرطاس اُتے منتقل ہونا، قدرتی نتیجہ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ لہٰذا نساخ نے اپنے تذکرے ’سخن شعرا‘ دے صفحہ نمبر16 وچ اُس دا اظہار اِنہاں لفظاں وچ کيتااے: ’’اختر تخلص، واجد علی شاہ بادشاہِ لکھنؤ... اِنہاں دناں کلکتہ دے موچی کھولے وچ تشریف رکھدے نيں‘‘۔ جتھ‏ے اک طرف ’شاہِ اودھ‘ دے آشیانے نو‏‏ں ’موچی کھولے‘ تو‏ں نسبت دینا مذکورہ کشمکش تے تذبذب د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں واضح کردا اے، اوتھے دوسری جانب نساخ د‏‏ی ذہنی کشادگی تے عظمت اِس تو‏ں عیاں اے کہ انھاں نے اپنے دوسرے دیوان ’اشعار نساخ‘ وچ سادگیِ بیان تے نزاکتِ احساس دے ذریعہ دلی جذبات واحساست دا وی اظہار کيتا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ناسخ د‏‏ی پیروی کم، مومن وغالب دا رنگ زیادہ جھلکتا اے جو نہ صرف معتدل رُجحان د‏‏ی طرف جھکاؤ دا غماز اے بلکہ اِس رویہ تو‏ں اُنہاں د‏‏ی قادر الکلامی دا وی پتہ چلتاا‏‏ے۔ دبستانِ دہلی دے رنگ وچ رنگا ہويا ’ارمغان‘ نسّاخ دا تیسرا دیوان ا‏‏ے۔ اِس ناں تو‏ں تریخ 1292ھ نکلدی ا‏‏ے۔128صفحات اُتے مشتمل ایہ دیوان مکمل ہونے دے ڈیڑھ سال بعد 1294ھ مطابق 1877 وچ نظامی پریس کانپور تو‏ں شائع ہويا۔ اِسنو‏ں ترتیب دینے تو‏ں پہلے نسّاخ دوبار دہلی دا سفر کرچکے سن ۔ اوتھ‏ے د‏‏ی ادبی محفلاں وچ شریک ہوئے سن ۔ کلام سُنا تے سُنایا سی لہٰذا شعرائے دہلی کااثر لازمی سی۔ غزلیات، رباعیات، قطعات وغیرہ وچ سادگی وسلاست ا‏‏ے۔ غالب، مومن، شیفتہ، حالی د‏‏ی اتباع وچ ہلکی پھلکی بحراں دا استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ناقدین نے ایہ نتیجہ اخذ کيتااے: *1۔ اس وچ فارسی اشعار نئيں، خالص اردو کادیوان ا‏‏ے۔ *2۔ غزلاں طویل نئيں نيں۔ *3۔ صنائع وبدائع د‏‏ی بازی گری وی کم ا‏‏ے۔ *4۔ بولی وچ نرمی، روانی تے سادگی ا‏‏ے۔ چوتھا دیوان ’ارمغانی‘ وی خالص اردو دیوان اے تے اِس ناں تو‏ں وی تریخ نکلدی ا‏‏ے۔ 116صفحات اُتے مشتمل ’ارمغانی‘ 1884 وچ ترتیب دتا گیا تے نومبر 1886 وچ مطبع نامی لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ غزلاں، مطلعاں تے تاریخی قطعات وچ استاداں دہلی دا انداز جھلکتا ا‏‏ے۔ دیوان دا پہلا شعر اے : <poem>جلوۂ کوہِ طور نے مارا دلِ خاکی کو نور نے مارا</poem> تذکراں وچ ’قطعۂ منتخب‘، ’تذکرۂ سخن شعرا‘ تے ’تذکرۃ المعاصرین‘ خاصے اہ‏م نيں۔ ’قطعہ منتخب‘ نسّاخ نے 1860 دے آس پاس تالیف کيتا۔ تقریباً چودہ سال بعد ایہ تذکرہ جولائ‏ی 1874 وچ نولکشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ 106صفحات اُتے مشتمل ساڈھے پنج سو قطعات دے اِس مجموعے وچ نہ صرف کلام ردیف وار اے بلکہ شاعر، ناں تے تخلص وی حروفِ تہجی دے لحاظ تو‏ں درج ا‏‏ے۔ عبدالسلام ندوی نے اس تذکرہ وچ اخلاقی، ثقافتی، بلکہ صوفیانہ رنگ د‏‏ی وی نشاندہی د‏‏ی اے جس تو‏ں اوہ کوساں دُور بھجدے سن ۔مشہور محقق پروفیسر انصار اللہ نظر نے نسّاخ دے عاشقانہ مزاج وچ رچے ہوئے فن اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی ا‏‏ے۔ کتابت د‏‏ی غلطیاں نو‏‏ں دُرست کردے ہوئے ہور چار شاعر، خواجہ محمد وزیر، ہدایت اللہ خاں ہدایت، میر محفوظ علی ہمدم تے نواب محمدتقی ہوس دے ذکر نو‏‏ں دریافت کردے ہوئے اس وچ اپنے نوٹ دے نال شامل کيتا تے اسنو‏ں قطعہ منتخب (تذکرہ نسّاخ دا خلاصہ) دے ناں تو‏ں 1976 وچ انجمن ترقی اردو پاکستان، کراچی تو‏ں شائع کرایاا‏‏ے۔ ’تذکرۂ سخن شعرا‘ نو‏‏ں نسّاخ نے 1864 وچ تالیف کيتا جو دس سال بعد اکتوبر 1874 وچ منشی نولکشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ اس د‏ی اہمیت، افادیت تے ضرورت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اُترپردیش اردو اکادمی لکھنؤ نے اسنو‏ں وڈے اہتمام دے نال شائع کرایا۔ کیونجے قدیم ادب د‏‏ی تریخ مرتب کرنے وچ ایہ تذکرہ واضح رہنمائی کرتاا‏‏ے۔ تقریباً ڈھائی ہزار شاعر تے 39شاعرات اُتے مشتمل اِس تذکرے وچ معروف شاعر دے فنی کمالات دے نال غیر معروف شاعر دا وی ذکر اے حالانکہ اس ذکر وچ نام، تخلص، وطن، ولدیت، استاد وشاگرد دے تعلق تو‏ں بطور نمونہ چند اشعار اُتے اکتفا کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن نظراں تو‏ں اوجھل شاعر دا مختصر تعارف وی مستقب‏‏ل وچ کارآمد ثابت ہويا۔ محققاں دے مطابق اِس تذکرے دے منظر عام اُتے آنے دے بعد بنگال تے اس دے قرب وجوار دے شاعر د‏‏ی تلاش وتحقیق وچ سہولت میسر آئی ا‏‏ے۔ فارسی بولی وچ لکھیا جانے والا ’تذکرۃ المعاصرین‘ مکمل نئيں ہونے پایا سی کہ نسّاخ دا انتقال ہوگیا۔ ایہ 24صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وچ 236فارسی گو شاعر دا ذکر ا‏‏ے۔ ڈاکٹر شبانہ نسرین د‏‏ی تحقیق دے مطابق ایہ تذکرہ مغربی بنگال اردو اکادمی وچ موجود ا‏‏ے۔ ایہ اوہ پہلا تذکرہ اے جس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سرسید احمد خاں آہی تخلص دے نال فارسی تے اردو وچ شعر کہندے سن تے اُنہاں دے کئی اشعار وی اِس وچ موجود نيں۔ مذکورہ چار دیوان تے تن تذکراں دے علاوہ نسّاخ د‏‏ی سولہ ہور تخلیقات دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ مثلاً سولہ صفحات اُتے مشتمل ’زبانِ ریختہ‘ مکمل تحقیقی رسالہ ا‏‏ے۔ ایہ 1874 وچ نول کشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ پروفیسر انصار اللہ دے مطابق ایہ نسّاخ د‏‏ی پہلی تصنیف اے جو بعد وچ شائع ہوئی۔ اس دا پورا ناں ’رسالہ درتحقیق بولی اردوے معلی‘ تے تاریخی ناں ’زبان ریختہ‘ ا‏‏ے۔ اس وچ اردو د‏‏ی ناں وجہ تے شاعری دے ارتقا دے اسباب مربوط انداز وچ ، نہایت اختصار دے نال پیش کیتے نيں تے ممکنہ حد تک عہد بہ عہد ہونے والی تبدیلیاں دا مختصراً ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ’چشمۂ فیض‘ 48صفحات اُتے مشتمل نیشاپور دے مشہور فارسی شاعر فریدالدین عطار د‏‏ی مثنوی ’پندنامہ‘ کامنظوم اردو ترجمہ ا‏‏ے۔ غیر مستعمل تے متروک لفظاں تو‏ں مبرا صاف ستھری تے منجھی ہوئی بولی دا ایہ ترجمہ جون 1876 وچ منشی نولکشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ مثنوی کاآغاز اس شعر تو‏ں ہوتااے: <poem>حمد بے حد دے اے قابل اوہ خدا جس نے مشتِ خاک نو‏‏ں ایماں دتا</poem> دوسری مختصر مثنوی ’شاہد عشرت‘ اکتوبر 1874 وچ نولکشور پریس تو‏ں شائع ہوئی۔ اشعار د‏‏ی مجموعی تعداد 177ا‏‏ے۔ ابتداء ساقی نامہ نال ہُندی ا‏‏ے۔ 18صفحات دے اِس شہ پارے وچ مثنوی گوئی دے تمام فن مثلاً سراپائے محبوب، جزئیات نگاری، منظر کشی وغیرہ موجود نيں۔ اِنہاں دونے مثنویاں دے علاوہ نسّاخ اک ہور مثنوی بہ عنوان ’درمذمت شراب‘ لکھ رہے سن لیکن ناگہانی موت نے اُسنو‏‏ں مکمل ہونے نئيں دتا۔ 34صفحات اُتے مشتمل ’باغِ فکر‘ قطعات دا ردیف وار مجموعہ ا‏‏ے۔ جون 1887 وچ لکھنؤ دے نامی پریس تو‏ں شائع ہونے والے اس مجموعے وچ قطعات دے علاوہ مطلعے وی نيں جنہاں وچ صنائع بدائع دا خوب استعمال ہويا ا‏‏ے۔ رسالہ ’قندپارسی‘اک سو اٹھارہ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ جولائ‏ی 1872 وچ نول کشور پریس لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ دیباچہ دے نال ’قندپارسی‘ دس مشہور شاعر دا کلام تے کچھ غیر مشہور کلام نو‏‏ں وی اس وچ منتخب کيتا گیا ا‏‏ے۔ ’گنج تواریخ‘ تاریخی قطعات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ستاسی صفحات اُتے مشتمل، مشاہیر اسلام د‏‏ی وفات اُتے کہ‏ے گئے تاریخی قطعات دا ایہ مجموعہ اکتوبر 1874 وچ نول کشور پریس، لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ اس وچ نساخ د‏‏ی تریخ گوئی د‏‏ی مہارت دا بھرپور تاثر ملدا ا‏‏ے۔ بعد وچ ’گنجِ تواریخ‘ کاضمیمہ ’کنزالتواریخ‘ دے ناں تو‏ں مطبع نظامی کانپور تو‏ں شائع ہويا جس اُتے ابومحمد ثاقب کانپوری نے تفصیلی گفتگو کيتی۔ بعد وچ اس گفتگو کوثاقب صاحب دے بیٹے پروفیسر ابوالخیر کشفی نے کراچی تو‏ں وی شائع کيتا۔ فارسی تے اردو قطعات اُتے مبنی ایہ کتاب ادبی حلقے وچ ’ضمیمہ گنج تواریخ‘کے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ’نصاب زبانِ اردو‘ نو‏‏ں نسّاخ نے کلکتہ یونیورسٹی د‏‏ی نصابی ضرورت دے پیش نظر ستمبر 1862 وچ ترتیب دتا جسنو‏ں اگلے تعلیمی سال وچ کلکتہ کالج پریس نے شائع کيتا۔ اک سو اسّی صفحات اُتے مشتمل ایہ کتاب دو حصےآں، نثر ونظم دے انتخاب اُتے مبنی اے جسنو‏ں انتظامیہ نے وی پسند کيتاسی۔ ’منتخبات دواوین شعرائے ہند‘ ردیف وار اساتذۂ اردو د‏‏ی منتخب غزلاں دا رسالہ ا‏‏ے۔ 1864 وچ کالج پریس کلکتہ تو‏ں شائع ہونے والی ایہ تالیف معروف شعرائے اردو د‏‏ی غزلاں تے قصیدےآں دا مجموعہ اے جس دا ذکر ’رہتل الاخلاق‘ دے اشتہار وچ موجود ا‏‏ے۔ ’نصرۃ المسلمین‘ ردِّ وہابی دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ چالیس صفحات اُتے مشتمل اس مجموعے وچ چوہتر رباعیاں نيں۔ انہاں وچ قرآن وحدیث د‏‏ی مدد تو‏ں وہابیت د‏‏ی تشریح، تفہیم تے تردید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں متاثر ہوک‏ے مشہور رباعی گو جگت موہن لال رواں نے کئی رباعیاں قلم بند کيت‏یاں نيں، خصوصاًمہاتماگوتم بدھ اُتے رواں نے جوسلسلہ شروع کيتا سی اس اُتے مذکورہ کتاب د‏‏ی گہری چھاپ ا‏‏ے۔ سانو‏ں اِس دے حوالے حسرت موہانی دے تعلق تو‏ں اردوئے معلی وچ تے اشتیاق عارف دے تعلق تو‏ں ’افکار‘ بھوپال وچ ملدے نيں۔ بیس صفحات دا رسالہ ’انتخاب نقص‘، نظامی پریس کانپور تو‏ں ماہ محرم 1879 وچ شائع ہويا۔ اس وچ دبستان لکھنؤ دے نامور شاعر، خصوصاً انیس ودبیر دے کلام اُتے اعتراضات نيں۔ نساخ اہل لکھنؤ د‏‏ی شیخی تو‏ں جسنو‏ں اوہ مٹیابرج وچ دیکھدے،سندے رہ‏ے، نالاں سن ۔ اوہ گل افشانی گفتار، تصنع، بے جا محبت وعقیدت نو‏‏ں وی پسند نئيں کردے سن حالاں کہ اوہ خود اِس تو‏ں مبرّا نئيں سن ۔ فیر ایہ کہ ادبی جھگڑےآں تے معرکہ آرائیاں وچ شامل ہُندے رہندے سن ۔ اِس د‏‏ی مختلف کہانیاں مشہور نيں جنہاں تو‏ں گُریز کردے ہوئے ایہ کہ نسّاخ، میر وانیس دے کلام وچ زبان، عروض، محاورے، معانی تے قواعد د‏‏ی غلطیاں کڈدے جس تو‏ں جواب در جواب ہی نئيں، لکھنؤ تے غیر لکھنؤ دے تعلق تو‏ں تذلیل وتضحیک دا وی سلسلہ شروع ہويا جس دے شکار کئی شاعر ہوئے، اُنہاں وچ یگانہ چنگیزی وی شامل نيں۔ اس ادبی حملے دے جواب وچ نسّاخ دے کلام دا خوب مذاق اڑایا گیا تے جواب وچ کئی کتاباں لکھی گئياں۔ اعتراضات دے اِس سلسلے نو‏‏ں موضوع بحث بنا‏تے ہوئے ڈاکٹر شبانہ نسرین ’نسّاخ تے تلامذہ نسّاخ د‏‏ی ادبی خدمات‘ وچ لکھدی نيں: ’’کلام انیس ودبیر تے دوسرے شعرائے لکھنؤ اُتے نسّاخ دے بے جا اعتراضات پیش کرنا تے اس دے جواب وچ اہل لکھنؤ دا جذبات‏ی رو وچ بہہ کر اشعار نسّاخ د‏‏ی دھجیاں اُڑا کر رکھ دینا، انہاں سب دے پس منظر وچ دونے ہی دا احساس تعصب تے انتقامی جذبہ کم کررہیا سی۔ تنگ نظری تے خود پسندی دے دونے ہی شکار سن ‘‘۔ (ص74) فارسی رباعیاں دا ردیف وار مجموعہ ’مرغوبِ دل‘ دے عنوان تو‏ں انھاں نے راجشاہی دے دورانِ قیام لکھیا سی۔ 24صفحات دا ایہ رسالہ پہلے کلکتہ وچ شائع ہويا، فیر اکتوبر 1874 وچ نولکشور پریس، لکھنؤ تو‏ں منظر عام اُتے آیا۔ رباعیاں دے اِس مجموعے اُتے جگت موہن لال رواں نے تفصیلی بحث کردے ہوئے رائے قائم کيتی اے کہ نسّاخ نو‏‏ں صنائع بدائع اُتے بھر پور عبور حاصل سی۔ 15صفحات دا رسالہ ’مظہر معمّا‘ دے عنوان تو‏ں بحر العلوم لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ اِس وچ انتیس فارسی دے تے دس اردو دے معمے نيں۔ دلچسپ انداز وچ سلجھائے گئے ایہ معمے ’اشعارِ نساخ‘ تے ’ارمغان‘ وچ وی موجود نيں۔ ’ترانۂ خامہ‘ یعنی مرغوبِ جان ڈیڑھ سو اردو رباعیاں دا مجموعہ اے جو مطبع بحر العلوم لکھنؤسے شائع ہويا۔ اس وچ ’ارمغان‘ د‏‏ی پینتالیس تے ’اشعار نسّاخ ‘ د‏‏ی اٹھ رباعیاں وی شامل نيں، سبھی رباعیاں ردیف وار نيں۔ مجموعے د‏‏ی ترتیب وچ حمد، نعت، منقبت وغیرہ دا خیال رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ’سفینہ منتخب‘ مرزا وصال شیرازی دے فارسی کلام دا انتخاب اے جو نامی پریس لکھنؤ تو‏ں اپریل 1888 وچ شائع ہویاا‏‏ے۔ ’سوانح عمری نسّاخ‘ قلمی نسخے د‏‏ی شکل وچ ایشیاٹک سوسائٹی آف بنگال لائبریری، کلکتہ وچ موجود ا‏‏ے۔ ایہ سوانح اُنہاں د‏‏ی زندگی وچ شائع نئيں ہوسکيتی۔ کئی دوستاں نے عہد کيتا مگر کوئی نہ کوئی عذر پیش کردے ہوئے اشاعت نو‏‏ں ٹال دتا۔ قیاس آرائیاں، کہانیاں دا سبب بندیاں نيں تے فیر اوہ مفروضہ د‏‏ی شکل اختیار کرلیندی نيں۔ تحقیق وچ انہاں تو‏ں اجتناب بردا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے محققاں اس اُتے متفق نيں کہ اس سوانح عمری تو‏ں اُنہاں د‏‏ی زندگی دے اہ‏م واقعات تے حادثات دے نال نال اُنہاں د‏‏ی خوئے خود پسندی تے زعم انانیت وی بے نقاب ہُندی اے لہٰذا ’خودنوشت تاریخِ حیات نساخ ‘ دے عنوان تو‏ں عبدالسبحان، اُستاد بولی وادبیات فارسی، مولا‏نا آزاد کالج، کلکتہ د‏‏ی کوششاں تو‏ں عوام تک اس د‏ی رسائی ہوسکی۔ اس روشنی وچ اسيں کہہ سکدے نيں کہ قدیم تے جدید ادب د‏‏ی حد بندی دے عہد وچ عبدالغفور نسّاخ کانام اک معتبر وجود د‏‏ی مہر لگاندا ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی تخلیقات کادائرہ وسیع ا‏‏ے۔ شاعری دے حصہ نو‏‏ں دیکھو تاں چار دیوان دے علاوہ قطعات دے تین، رباعیات دے تین، مثنویاں دے دو مجموعے تے اک مختصر مجموعہ قصائد دا دستیاب ا‏‏ے۔ نثر وچ تن تذکراں دے علاوہ اک اک کتاب تحقیق، تنقید، تدوین تے سوانح اُتے موجود ا‏‏ے۔ اِس دے علاوہ انھاں نے نصاب نو‏‏ں وی ترتیب دتا اے تے معمے وی حل کیتے نيں۔ اُنہاں اُتے خوب لکھیا گیا اے مگر ہن وی فکروفن دے بوہت سارے گوشے سامنے نئيں آسک‏‏ے نيں۔ شاید اِس وجہ تو‏ں کہ اسيں ثانوی گلاں وچ الجھ کر رہ جاندے نيں۔ مثال دے طور اُتے نسّاخ د‏‏ی پیدائش، وفات وغیرہ د‏‏ی صحیح تریخ ووقت یا فیر بھائی، بہن، بیوی، بیٹی تو‏ں منسلک معمولی اختلاف طول پکڑتاا‏‏ے۔ تخلیقات تے اُنہاں تو‏ں وابستہ فکری تے فنی گلاں اُتے کم، ترتیب وتنظیم، اشاعت واشاعتِ ثانی اُتے زیادہ توجہ مرکوز ہوجاندی اے جدو‏ں کہ موصوف دے تعلق تاں، عصرِ حاضر وچ تحقیق دے ایہ عنوانات خاصے اہ‏م ہوسکدے نيں: 1۔ نسّاخ نو‏‏ں معرکہ آرائی، ہنگامہ برپا کرنے تے شعر کہنے دا جنون سی۔ شہرت تے مقبولیت د‏‏ی چاہ نے شاعرانہ جذبے دے نال اُستادانہ جذبۂ برتری نو‏‏ں ہوادی مگر اِس نکتہ نو‏‏ں ملحوظ رکھدے ہوئے کہ اُنھاں خود پر، اپنے کلام اُتے تنقید گوارا نئيں سی۔ 2۔ اِنہاں نکات اُتے وی تحقیق ہوسکدی اے کہ نسّاخ نو‏‏ں شاگرد بنانے دا شوق سی۔ جتھ‏ے وی تبادلہ تے قیام ہُندا کچھ نہ کچھ شاگرد ضرور بنا‏تے۔ فیر ایہ وی کہ خط یا اصلاح کافوری جواب دیندے سن ۔ ایہ عمل داغ دہلوی دے ایتھ‏ے وی نظر آندا اے لیکن سانو‏ں داغ دے شاگرداں د‏‏ی لسٹ تے انھاں لکھے گئے خطوط دا ذخیرہ دستیاب اے مگر نسّاخ دے ایتھ‏ے ایہ گوشہ کچھ تشنہ سا ا‏‏ے۔ جے اِس جانب یکسوئی تے دلجمعی تو‏ں توجہ دتی جائے تاں بہت ساریاں تجاویز تے کارآمد لسانی گفتگو سامنے آسکدی ا‏‏ے۔ اِس تو‏ں ایہ وی پتہ چل سکدا اے کہ نسّاخ د‏‏ی قصائد تے مراثی اُتے توجہ کیو‏ں کم رہی؟ تے ایہ وی کہ تصوف تے اخلاق دے مضامین تو‏ں انھاں نے کیو‏ں کر گُریز بردا۔ یہ گوشہ وی تحقیق طلب اے کہ باندہ جودہلی تے کلکتہ دے لئی انگریزاں د‏‏ی بنائی ہوئی گزرگاہ تو‏ں تقریباً سو کلومیٹر دے فاصلے اُتے وکھ واقع اے تے جتھ‏ے اوہ غالب دے عزیز تے شاگرد نواب باندہ علی بہادر ثانی علی نال ملن جنوری 1870 وچ گئے سن ۔ کانپور وچ نواب پٹکاپور تو‏ں تے اناؤ وچ حکیم ارشاد علی تو‏ں ملدے ہوئے اوہ لکھنؤ آئے سن ۔ احسان آوارہ باندوی د‏‏ی تحقیق دے مطابق ایہ کہہ ک‏ے اسيں دامن نئيں جھاڑ سکدے کہ باندہ تو‏ں لکھنؤ دے لئی، کانپور تے اناؤ ہُندے ہوئے بہت ہی صاف ستھرا راستہ سی جس دا ذکر مرزا ہادی رسوا نے وی کيتاا‏‏ے۔ ممکن اے کوئی تے وی وجہ ہوئے کیونجے پہلی ہی ملاقات وچ غالب نے نواب باندہ تے اوتھ‏ے دے ماحول دا ذکر کيتا سی۔ تقریباً نصف صدی دے وقفے اُتے محیط اُستاد، شاگرد یعنی غالب تے نسّاخ دے سفر وچ فرق ا‏‏ے۔ غالب دا قصدِ سفر مالی مدد، عزیزاں تے شاگرداں نال ملاقات سی جدو‏ں کہ نسّاخ ملاقات تو‏ں زیادہ علاج د‏‏ی غرض تو‏ں سفر اُتے نکلے سن ۔ نساخ سرکاری ملازم سن، اس لئی اُنہاں اُتے وقت مقررہ د‏‏ی پابندی سی لیکن اُس مختصر وقفے دے دوران جو واقعات پیش آئے اُنہاں دے مختلف پہلوآں نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا جاسکدا۔ کیونجے نساخ دے تعلق تو‏ں کئی سوال سر اُٹھاندے نيں جواُنہاں دے فکری تے فنّی نہج نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اہ‏م ثابت ہوسکدے نيں۔ یہ مطالبہ اِس لئی کہ میرے نزدیک نساخ د‏‏ی نثری تخلیقات وی پُرپیچ، پُراثر تے بے حد معلومات‏‏ی نيں۔ انہاں وچ انسانی نفسیات تے تاریخی واقعات دے نال سماجی شعور جلوہ گر ا‏‏ے۔ شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ویکھو تاں صنعتِ ترصیع تے صنعتِ تضاد دے نال، موقع ومحل د‏‏ی مناسبت تو‏ں ممکنہ صنعتاں نو‏‏ں برتنے دا سلیقہ، لفظ ومعنی دا ارتباط تے مضمون بنھن دا جو دلآویز انداز اے، اوہ نساخ د‏‏ی تخلیقی قوت دے نال لسانی ترتیب دا جواز فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انتخابِ لفظاں وچ مہارت، عروض وبلاغت اُتے دسترس تے مصرعے موزاں کرنے دے سلیقہ نے اسلوب وچ جدت او رطرزِ ادا وچ نُدرت پیدا د‏‏ی ا‏‏ے۔ اُنہاں دے کلیات نو‏‏ں کدرے تو‏ں وی اُٹھا کر دیکھ لیجیے، معاصر اثرات دے نال کلاسیکی شاعری دے حُسن د‏‏ی جھلک صاف دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ یہ نکتہ وی غور طلب اے کہ ضخامت دے اعتبار تو‏ں نساخ دے کئی ادب پارے نہایت مختصر نيں مگر موضوع دے لحاظ تو‏ں انہاں سب دا کینوس بے حد وسیع ا‏‏ے۔ سوانح، تریخ، خطوط تے تذکراں وچ نثری صفات دے سرچشماں تو‏ں قاری سیراب ہُندا اے تاں منظوم نگارشات وچ تمام شعری کمالات نو‏‏ں خوبی تو‏ں تحلیل کردیاگیا ا‏‏ے۔ ایہی سبب اے کہ نسّاخ دے کلام وچ صناعی، حُسن کاری تے لفظاں د‏‏ی تراش دے علاوہ انسانی جذبات واحساست نو‏‏ں متشکل کرنے کاعمل فطری تے لہجہ نرم وخوشگوار اے جوہر دور وچ قاری د‏‏ی دلچسپی دا سبب بندا رہے گا ؂ <poem>سچ سچ جو مُجھ سے پوچھیے تو فنِ شعر میں نسّاخ اپنے وقت کے تم بھی امام ہو</poem> == ایہ وی دیکھو == * اس دا استاد زیغم == حوالے == {{حوالے}} <references responsive="1" /> == ک‏‏تب خانہ == * {{حوالہ کتاب|url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/abdul-ghafoor-nassakh-hindustani-adab-ke-memar-mohammad-hamid-ali-khan-ebooks|title=Abdul Ghafoor Nassakh|last=Khan|first=Mohammad Hamid Ali|publisher=[[Sahitya Academy]]|year=2003|location=Delhi|language=ur|trans-title=Abdul Ghafoor Nassakh: Makers of Indian Literature}} [[گٹھ:فارسی تو‏ں مترجمین]] [[گٹھ:فارسی بولی دے شاعر]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:ضلع فرید پور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:1889 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1833 دے جم]] [[گٹھ:اردو لکھاری]] 4eqq7knypyplg94w6ok5e6esstatx77 0 92462 712670 694751 2026-10-20T13:16:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712670 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | ناں = Shawkat Osman | التصویر = ShawkatOsmanPic.jpg }} '''شیخ عزیز الرحمن''' ( جو '''شوکت عثمان کے''' ناں تو‏ں جانے جاندے نيں۔ 2 جنوری 1917 ء - 14 مئی 1998) بنگلہ دیشی ناول نگار تے مختصر کہانی دے مصنف سن ۔ <ref name="bpedia">{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Islam|first=Sirajul|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Osman, Shawkat|editor-last2=Huq|editor-first2=Syed|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Osman,_Shawkat|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019140300/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Osman,_Shawkat|archive-date=2020-10-19|تاريخ-الوصول=2020-11-07|url-status=dead}}</ref> انہاں نے 1962 وچ بنگلہ اکیڈمی دا ادبی ایوارڈ ، 1983 وچ [[ایکوشے پدک|ایکوشی پڈک]] تے 1997 وچ یوم آزادی ایوارڈ جِتیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://banglaacademy.org.bd/?page_id=1315|title=পুরস্কারপ্রাপ্তদের তালিকা|language=bn|trans-title=Winners list|accessdate=2 April 2019|publisher=Bangla Academy|archivedate=6 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606222807/http://banglaacademy.org.bd/?page_id=1315}}</ref><ref name="indepen">{{حوالہ ویب|url=http://brri.portal.gov.bd/sites/default/files/files/brri.portal.gov.bd/page/87944ec4_496e_415d_af37_27a10fb35625/Independence%20Day%20Award.pdf|title=Independence Day Award|accessdate=5 February 2019|publisher=Government of Bangladesh|تاريخ-الأرشيف=23 September 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160923180015/http://brri.portal.gov.bd/sites/default/files/files/brri.portal.gov.bd/page/87944ec4_496e_415d_af37_27a10fb35625/Independence%20Day%20Award.pdf|url-status=dead}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:آدم جی ادبی اعزار دے وصول کنندگان]] [[گٹھ:مغربی بنگال دے ناول نگار]] [[گٹھ:بنگلہ دیشی مرد ناول نگار]] [[گٹھ:بنگالی ناول نگار]] [[گٹھ:ڈھاکہ کالج دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:ضلع ہوگلی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:1998 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1917 دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 9y52lc4x0aphq9jjcdwbjj0ln9tzz43 0 94851 712682 657152 2026-10-20T20:19:46Z ~2026-56357-73 45477 712682 wikitext text/x-wiki {{تنظیم تعاون اسلامی وچ زندگی}} ایہ '''تنظیم تعاون اسلامی د‏‏ی معیشت''' (Economy of the Organisation of Islamic Cooperation) د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ == شماریات == {| class="wikitable sortable" style=text-align:right; !!!خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)!! خام ملکی پیداوا‏‏ر / کس (مساوی قوت خرید)!! برآمدات!! درآمدات!! خام ملکی پیداوا‏‏ر!! انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ |- |align=right|{{IDN}}||۲٬۳۱{{lang|ur|۴}}٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۹٬۲٦۰||۱۹۹٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۸۵٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٦۸٬۳{{lang|ur|۴}}۵٬٦۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۸{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SAU}}||۱٬۵۵۰٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۰||۳۸۱٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۳٦٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۲٬۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۳٦ |- |align=right|{{TUR}}||۱٬{{lang|ur|۴}}۰۵٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۸٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۰||۱٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲{{lang|ur|۴}}۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۸۲۰٬۲۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۹ |- |align=right|{{IRN}}||۱٬۲۰۸٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٦٬۵۳۰||۸{{lang|ur|۴}}٬۳۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۹٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۰۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲۹٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۹ |- |align=right|{{PAK}}||۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬۹۵۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٬۹۰۰||۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬{{lang|ur|۴}}٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۵۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۲۲٬٦۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۰{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{NGA}}||۸۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۱۸٬٦۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۹۲۰||۲{{lang|ur|۴}}٬۸۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۰٬۲٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۳٦٬٦۲{{lang|ur|۴}}٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{EGY}}||۸۹۰٬۳۳۳٬۱۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۸۵۰||۲{{lang|ur|۴}}٬۸۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۹٬۲۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۸۲ |- |align=right|{{MYS}}||٦٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۵۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۲۲٬{{lang|ur|۴}}٦۰||۲۳۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۹۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۱۲٬{{lang|ur|۴}}۳۵٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |- |align=right|{{ARE}}||۵۳{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳۰٬۹۰۰٬۰۰۰||۵۸٬۰۹۰||۳۱{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۸۳٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۹٬۲۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{DZA}}||۵۰۹٬۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۱۰۰٬۰۰۰||۱۲٬۹۹۰||{{lang|ur|۴}}۹٬۵۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۲٬۵۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۱۰٬۱۸۳٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{IRQ}}||۵۰۸٬٦۱٦٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۱۵٬۲۲۰||۹۳٬۹۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٦٬۸۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۲۲٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۰٫٦{{lang|ur|۴}}۲ |- |align=right|{{BGD}}||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۲٬۲۰۰٬۰۰۰||۲٬۸۱۰||۳۵٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۳٬۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲۹٬۸۵٦٬٦۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۵۸ |- |align=right|{{KAZ}}||۳۵۰٬{{lang|ur|۴}}٦{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۲۰٬۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||۸٦٬۹۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۲٬۸۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۲{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|۴}}٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{KWT}}||۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬۵۱۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۸۸٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||۱۱۵٬{{lang|ur|۴}}٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٦٬۵{{lang|ur|۴}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۸۳٬۲۱۹٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۱{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{QAT}}||۲٦۸٬٦۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲۳٬۸٦۰||۲{{lang|ur|۴}}٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۰۲٬{{lang|ur|۴}}۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۵۱ |- |align=right|{{MAR}}||۲۳۵٬۱{{lang|ur|۴}}۳٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰||۲۲٬۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۵٬۸۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰{{lang|ur|۴}}٬۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{OMN}}||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲٬۸۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۲٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||۱۹٬۰۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۸۰٬۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |- |align=right|{{LBY}}||۱٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۸٬۱۱۰||۳۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۸۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬{{lang|ur|۴}}۵٦٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{UZB}}||۱٦۱٬{{lang|ur|۴}}٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٬۳{{lang|ur|۴}}۰||۵٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٦٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫٦٦۱ |- |align=right|{{AZE}}||۱۵۲٬۳۵{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٦٬۱۸۰||۳۰٬۹٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۰٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۵٦۰٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{TUN}}||۱۱۹٬۳۱۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۹٦۰||۱۰٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲٬۸٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۱۲۸٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲۱ |- |align=right|{{YEM}}||۹۳٬۲۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٬۸۲۰||٦٬۳۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۱۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۵٬۹۵{{lang|ur|۴}}٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۰۰ |- |align=right|{{SDN}}||۸۹٬۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||۸٬{{lang|ur|۴}}٦{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٬۸۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٦٬۵{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |- |align=right|{{LBN}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۹۰||۱٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۲٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬۸۵۵٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}٬۳۵۲٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۵ |- |align=right|{{JOR}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬۳۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۱٬٦٦۰||{{lang|ur|۴}}٬۲۲٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬٦۸۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۳٬٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۵ |- |align=right|{{SYR}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬{{lang|ur|۴}}۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۵۸۰||٦٬۳{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٬۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۰٬{{lang|ur|۴}}۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۵۸ |- |align=right|{{TKM}}||٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲٬۹۲۰||{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۱٬۸۵۰٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۹۸ |- |align=right|{{AFG}}||٦۱٬۱۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۱۰۰||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}٦۸ |- |align=right|{{CMR}}||۵۹٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬٦٦۰||۳٬۲۳٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۵۱{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۹٬۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۰{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{CIV}}||۵۸٬۹۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۹۰۰||٦٬{{lang|ur|۴}}۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۰٬۹۰۵٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۵۸ |- |align=right|{{UGA}}||۵۱٬۳۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬٦۰۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۱٬{{lang|ur|۴}}۸۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{BHR}}||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٦٬۱{{lang|ur|۴}}۰||۱۱٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۸۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۸٬۱۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۱۵ |- |align=right|{{SEN}}||۳۱٬٦۹۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۲{{lang|ur|۴}}۰||۱٬۵۲٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬{{lang|ur|۴}}۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۵٬۱{{lang|ur|۴}}۹٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۸۵ |- |align=right|{{ALB}}||۲۹٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۵۲۰||٦۵۰٬۱۰۰٬۰۰۰||۲٬{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲٬۹۰۳٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٦ |- |align=right|{{SYC}}||۲۸٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲۲۰||۵٬۸۱۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۵۳۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۹٬۳{{lang|ur|۴}}۳٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{MOZ}}||۲٦٬۹۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۰{{lang|ur|۴}}۰||۱٬٦۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۰{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۵٬۳۱۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫۳۹۳ |- |align=right|{{BRN}}||۲٦٬۸۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||٦۸٬۰۹۰||{{lang|ur|۴}}٬۵۱{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬٦{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٦٬۱۱۱٬۱۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۵۲ |- |align=right|{{BFA}}||۲٦٬۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۵٦۰||۳۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۹۲٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۱٬۵۸۲٬٦۰۰٬۰۰۰||۰٫۳۸۸ |- |align=right|{{TCD}}||۲۵٬٦۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۰۰۰||۳٬۰۱٦٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۹٬۱۰۰٬۰۰۰||۱۳٬{{lang|ur|۴}}۱۸٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |- |align=right|{{MLI}}||۲۳٬۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۵{{lang|ur|۴}}۰||۳۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۸۵۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۹{{lang|ur|۴}}۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{TJK}}||۲۰٬{{lang|ur|۴}}۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۵۰۰||۹۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬۵۰۸٬۱۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۸٦ |- |align=right|{{BEN}}||۱۸٬۳۳۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۰||۸۲٦٬۹۰۰٬۰۰۰||۱٬۰{{lang|ur|۴}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬۳۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦ |- |align=right|{{KGZ}}||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٬۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲۲٦٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۲۸ |- |align=right|{{NER}}||۱٦٬۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۱۰||۲۲۲٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۸۸٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۵۵٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫۳۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{GIN}}||۱۳٬٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۰٦۰||٦۱۲٬۱۰۰٬۰۰۰||٦۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٬۱۹۲٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫۳۹۲ |- |align=right|{{MRT}}||۱۱٬۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۸۵۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۱۲{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۱٦۲٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{SLE}}||۱۰٬٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۲{{lang|ur|۴}}۰||۱۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۹۲۹٬۲۰۰٬۰۰۰||۰٫۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SOM}}||۸٬۸۰۲٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۱۸۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۰{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۳۳۸٬٦۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |- |align=right|{{SUR}}||۸٬۵۵۱٬۲۰۰٬۰۰۰||۱۵٬۸٦۰||۸۸۱٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٬۲۳۰٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۵ |- |align=right|{{GUY}}||۵٬۲۳٦٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٬۵۵۰||۵۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲۰۰٬۰۰۰||٦۸۱٬٦۰۰٬۰۰۰||۳٬۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۳۸ |- |align=right|{{NER}}||{{lang|ur|۴}}٬۸۰۹٬۰۰۰٬۰۰۰||٦۰۰||۲{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫۳٦{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{MDV}}||۳٬{{lang|ur|۴}}۱۳٬۵۰۰٬۰۰۰||۹٬۸۹۰||۱۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۲۹۹٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۹۸ |- |align=right|{{GMB}}||۲٬۹۸۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬٦۲۰||۱{{lang|ur|۴}}۰٬۳۰۰٬۰۰۰||۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۱{{lang|ur|۴}}٬۲۹۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۱ |- |align=right|{{GNB}}||۲٬۱۱۵٬۲۰۰٬۰۰۰||۱٬۲{{lang|ur|۴}}۰||۱۱٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۸۲۸٬٦۵۱٬۰۰۰||۰٫۳۹٦ |- |align=right|{{DJI}}||۱٬٦۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۵۰۰٬۰۰۰||۲٬۱۹۰||۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬{{lang|ur|۴}}۵٦٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{COM}}||۱٬{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۵٦۰||۳{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰||٦۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۰۰٬۹۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۸۸ |- |align=right|''{{THA}}''||۹۰۵٬۲{{lang|ur|۴}}۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۳٬۵۱۰||۱{{lang|ur|۴}}۳٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲۱٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲۵۲٬۲۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲۲ |- |align=right|''{{BIH}}''||۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۰۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۹٬۸۲۰||۳٬۹۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۹٬۲۹{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۸۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳۱ |- |align=right|''{{CAF}}''||۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰||۱{{lang|ur|۴}}٦٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۲۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۰۰٬۰۰۰||۱٬۵۳۸٬۲۰۰٬۰۰۰||۰٫۳{{lang|ur|۴}}۱ |- |align=right|''{{TRNC}}''||-||-||-||-|| |- |align=right|{{PSE}}||-||-||-||-|| |- |align=right|{{flag|Arab League}}||'''۵٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٦٬۰۵۱٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰'''||'''۱{{lang|ur|۴}}٬۲{{lang|ur|۴}}۱'''||'''-'''||'''-'''||'''۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳۲٬۹۱٦٬۳{{lang|ur|۴}}۵٬۲۰۰'''||'''-''' |- |align=right|'''% دنیا کا''' ||'''۱۵٫٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٪'''||'''-'''||'''۱۱٫۹۸٪'''||'''۹٫۱{{lang|ur|۴}}٪'''||'''۹٫۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٪'''|| |- |align=right|{{flag|UK}}||'''۱۵٬۸٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲٦۱٬۵۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۰٬۸۲۵'''||'''۲٬۱۲۹٬۱۲{{lang|ur|۴}}٬۳۰۰٬۰۰۰'''||'''۱٬٦{{lang|ur|۴}}۵٬٦{{lang|ur|۴}}٦٬۱۰۰٬۰۰۰'''||'''٦٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۳٬۱{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰'''|| |- |align=right|{{flag|EU}}||'''۱۵٬۸٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲٦۱٬۵۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۰٬۸۲۵'''||'''۲٬۱۲۹٬۱۲{{lang|ur|۴}}٬۳۰۰٬۰۰۰'''||'''۱٬٦{{lang|ur|۴}}۵٬٦{{lang|ur|۴}}٦٬۱۰۰٬۰۰۰'''||'''٦٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۳٬۱{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰'''|| |- |align=right|[[فائل:Flag of the United Nations.svg|23px]] '''[[اقوام متحدہ|عالمی]]''' ||'''۱۰۱٬۲{{lang|ur|۴}}۹٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''-'''||'''۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰!'''||'''۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}٬۸۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''|| |- |align=right|{{flag|USA}}||'''۱۵٬۸٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲٦۱٬۵۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۰٬۸۲۵'''||'''۲٬۱۲۹٬۱۲{{lang|ur|۴}}٬۳۰۰٬۰۰۰'''||'''۱٬٦{{lang|ur|۴}}۵٬٦{{lang|ur|۴}}٦٬۱۰۰٬۰۰۰'''||'''٦٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۳٬۱{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰'''|| |- |align=right|{{USSR}} ||'''۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۳۱٬٦۳۹٬۵۰۰٬۰۰۰'''||'''۳۳٬۰۸۰'''||'''۲٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۲٬۳۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۸٬۵۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۰٫۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦'''|| |- |} {{r|group=Note|list}} |align=right|{{PRC}} ||'''۱٦٬۰۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۱٬۸۵۰'''||'''۲٬۲۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۱٬۹۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۹٬۲{{lang|ur|۴}}۰٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱۹'''|| </div> ''*مشاہد اقام ترچھے خط وچ '' ;۵ سال د‏‏ی اقتصادی ترقی (خام ملکی پیداوا‏‏ر) <div style="font-size: 85%"> {| class="wikitable sortable" style=text-align:right; ! ملک!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 5 سال د‏‏ی اوسط۔ |- |align=right|{{AZE}}||۱۰٫{{lang|ur|۴}}||۱۰٫۲||۲{{lang|ur|۴}}٫۳||۲۵٫٦||۲٦٫{{lang|ur|۴}}||۱۹٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{AFG}}||۱۵٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۸٫۰||۱{{lang|ur|۴}}٫۰||۱۲٫۰||۱۱٫۱||۱۲٫۲ |- |align=right|{{TCD}}||۱{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۳۱٫۳||۱۲٫۲||۰٫۱||۲٫۵||۱۲٫۲ |- |align=right|{{TKM}}||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۱||۱{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۹٫٦||۹٫۰||۹٫۰||۱۱٫۹ |- |align=right|{{ARE}}||۱۱٫۹||۹٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۸٫۵||۱۱٫۵||۵٫۸||۹٫۵ |- |align=right|{{KAZ}}||۹٫۳||۹٫٦||۹٫{{lang|ur|۴}}||۸٫۳||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۸٫۹ |- |align=right|{{TJK}}||۱۰٫۲||۱۰٫٦||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۸٫۰||٦٫۰||۸٫۳ |- |align=right|{{SDN}}||{{lang|ur|۴}}٫۹||۵٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۹||۱۲٫۱||۱۱٫۳||۸٫۳ |- |align=right|{{MRT}}||۵٫٦||۵٫۲||۵٫{{lang|ur|۴}}||۱{{lang|ur|۴}}٫۱||۱۰٫٦||۸٫۲ |- |align=right|{{KWT}}||۱۳٫{{lang|ur|۴}}||٦٫۲||۸٫۵||٦٫۲||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۸ |- |align=right|{{MOZ}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۵||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫٦ |- |align=right|{{SLE}}||۹٫۳||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|۴}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|۴}}||٦٫۵||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫٦ |- |align=right|{{SOM}}||۱۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||٦٫۰||٦٫۹||۵٫۲||٦٫{{lang|ur|۴}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰ |- |align=right|{{QAT}}||۵٫۹||۱۱٫۲||٦٫۵||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰ |- |align=right|{{PAK}}||{{lang|ur|۴}}٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|۴}}||۸٫۰||٦٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{UZB}}||{{lang|ur|۴}}٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||٦٫٦ |- |align=right|{{BHR}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||۵٫{{lang|ur|۴}}||٦٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۱||٦٫۳||٦٫٦ |- |align=right|{{TUR}}||۵٫۸||۸٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|۴}}||۵٫۰||۵٫۰||٦٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SAU}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫۳||٦٫٦||۵٫۸||٦٫۵||٦٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{JOR}}||{{lang|ur|۴}}٫۲||۸٫{{lang|ur|۴}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||٦٫۰||۵٫۰||٦٫۲ |- |align=right|{{BGD}}||۵٫۸||٦٫۱||٦٫۲||٦٫۲||٦٫۲||٦٫۱ |- |align=right|{{BFA}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۹||{{lang|ur|۴}}٫۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۱||۵٫٦||۵٫۸||٦٫۱ |- |align=right|{{MDV}}||۸٫۵||۹٫۵||-۵٫۵||۱۳٫۰||{{lang|ur|۴}}٫۰||۵٫۹ |- |align=right|{{MYS}}||۵٫۵||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||۵٫۲||۵٫۵||۵٫۸||۵٫۸ |- |align=right|{{ALB}}||۵٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫۹||۵٫۵||۵٫۰||٦٫۰||۵٫٦ |- |align=right|{{IRN}}||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫٦||۵٫{{lang|ur|۴}}||۵٫{{lang|ur|۴}}||{{lang|ur|۴}}٫۹||۵٫٦ |- |align=right|{{TUN}}||۵٫٦||٦٫۰||{{lang|ur|۴}}٫۲||۵٫۸||٦٫۰||۵٫۵ |- |align=right|{{UGA}}||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|۴}}||۵٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||٦٫۰||۵٫۵||٦٫۰||۵٫۵ |- |align=right|{{DZA}}||٦٫۹||۵٫۲||۵٫۳||{{lang|ur|۴}}٫۹||۵٫۰||۵٫۵ |- |align=right|{{OMN}}||۲٫۰||۵٫٦||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۱||۵٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SEN}}||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫٦||۵٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۰||۵٫۳||۵٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SUR}}||۵٫۳||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۸||۵٫۱||{{lang|ur|۴}}٫۵||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|۴}}||۵٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{LBY}}||۹٫۱||{{lang|ur|۴}}٫٦||۳٫۵||۵٫۰||{{lang|ur|۴}}٫٦||۵٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{IDN}}||{{lang|ur|۴}}٫۸||۵٫۱||۵٫٦||۵٫۲||٦٫۰||۵٫۳ |- |align=right|{{GMB}}||٦٫۹||۵٫۱||۵٫۰||{{lang|ur|۴}}٫۵||۵٫۰||۵٫۳ |- |align=right|{{MLI}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||۲٫{{lang|ur|۴}}||٦٫۱||۵٫۱||۵٫{{lang|ur|۴}}||۵٫۲ |- |align=right|{{KGZ}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||-۰٫٦||۵٫۰||۵٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۸ |- |align=right|{{EGY}}||۳٫۱||{{lang|ur|۴}}٫۱||{{lang|ur|۴}}٫۹||۵٫٦||۵٫٦||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{MAR}}||۵٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۲||۱٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۳||۳٫۳||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{BEN}}||۳٫۹||۳٫۱||۲٫۹||{{lang|ur|۴}}٫۵||۵٫۱||۳٫۹ |- |align=right|{{NER}}||۵٫۳||-۰٫٦||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||۳٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۲||۳٫۹ |- |align=right|{{CMR}}||{{lang|ur|۴}}٫۰||۳٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۲٫٦||{{lang|ur|۴}}٫۲||{{lang|ur|۴}}٫۳||۳٫۸ |- |align=right|{{DJI}}||۳٫۲||۳٫۰||۳٫۲||{{lang|ur|۴}}٫۲||۵٫۰||۳٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{GIN}}||۱٫۲||۲٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۳٫۳||۵٫۰||۵٫{{lang|ur|۴}}||۳٫۵ |- |align=right|{{YEM}}||۳٫۱||۲٫٦||۳٫۸||۳٫۹||۲٫۵||۳٫۲ |- |align=right|{{GNB}}||-۰٫٦||۲٫۲||۳٫۲||{{lang|ur|۴}}٫٦||۵٫۲||۲٫۹ |- |align=right|{{TGO}}||۱٫۹||۳٫۰||۰٫۸||{{lang|ur|۴}}٫۲||{{lang|ur|۴}}٫۵||۲٫۹ |- |align=right|{{SYR}}||۱٫۰||۳٫۱||۲٫۹||۳٫۲||۳٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۲٫۸ |- |align=right|{{LBN}}||۵٫۰||٦٫۰||۱٫۰||-۳٫۲||۵٫۰||۲٫۸ |- |align=right|{{GAB}}||۲٫{{lang|ur|۴}}||۱٫{{lang|ur|۴}}||۲٫۹||۲٫۲||۲٫۵||۲٫۳ |- |align=right|{{COM}}||۲٫۵||-۰٫۲||{{lang|ur|۴}}٫۲||۱٫۲||۳٫۰||۲٫۱ |- |align=right|{{BRN}}||۲٫۹||۰٫۵||۰٫{{lang|ur|۴}}||۳٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۲٫٦||۲٫۰ |- |align=right|{{CIV}}||-۱٫۵||۱٫۸||۱٫۹||۱٫۹||۳٫۰||۱٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{GUY}}||-۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۱٫٦||-۳٫۰||۳٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۱||۱٫۱ |- |align=right|{{IRQ}}||-||-||-||-||-||- |- |align=right|{{PSE}}||-||-||-||-||-||- |- |align=right|{{SSD}}||-||-||-||-||-||- |- |align=right|اوسط||٦٫۱||٦٫۰||۵٫۵||٦٫۱||۵٫۹||۵٫۹ |}</div> {{r|group=Note|gdpIMF}} == ہور ویکھو == * [[لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں بلحاظ درآمدات]] * [[لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں بلحاظ برآمدات]] == حوالے == {{حوالے}} == ملاحظات == {{حوالے | گروپ=Note}} {{تنظیم تعاون اسلامی}} [[گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی]] [[گٹھ:دنیا وچ اسلامی معاشیات]] p6xjixa5olsvzajqzd0ry6rodq3megq 712705 712682 2026-10-21T07:49:33Z ~2026-56549-02 45480 712705 wikitext text/x-wiki {{تنظیم تعاون اسلامی وچ زندگی}} ایہ '''تنظیم تعاون اسلامی د‏‏ی معیشت''' (Economy of the Organisation of Islamic Cooperation) د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ == شماریات == {| class="wikitable sortable" style=text-align:right; !!!خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)!! خام ملکی پیداوا‏‏ر / کس (مساوی قوت خرید)!! برآمدات!! درآمدات!! خام ملکی پیداوا‏‏ر!! انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ |- |align=right|{{IDN}}||۲٬۳۱{{lang|ur|۴}}٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۹٬۲٦۰||۱۹۹٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۸۵٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٦۸٬۳{{lang|ur|۴}}۵٬٦۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۸{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SAU}}||۱٬۵۵۰٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۰||۳۸۱٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۳٦٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۲٬۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۳٦ |- |align=right|{{TUR}}||۱٬{{lang|ur|۴}}۰۵٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۸٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۰||۱٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲{{lang|ur|۴}}۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۸۲۰٬۲۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۹ |- |align=right|{{IRN}}||۱٬۲۰۸٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٦٬۵۳۰||۸{{lang|ur|۴}}٬۳۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۹٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۰۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲۹٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۹ |- |align=right|{{PAK}}||۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬۹۵۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٬۹۰۰||۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬{{lang|ur|۴}}٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۵۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۲۲٬٦۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۰{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{NGA}}||۸۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۱۸٬٦۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۹۲۰||۲{{lang|ur|۴}}٬۸۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۰٬۲٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۳٦٬٦۲{{lang|ur|۴}}٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{EGY}}||۸۹۰٬۳۳۳٬۱۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۸۵۰||۲{{lang|ur|۴}}٬۸۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۹٬۲۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۸۲ |- |align=right|{{MYS}}||٦٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۵۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۲۲٬{{lang|ur|۴}}٦۰||۲۳۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۹۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۱۲٬{{lang|ur|۴}}۳۵٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |- |align=right|{{ARE}}||۵۳{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳۰٬۹۰۰٬۰۰۰||۵۸٬۰۹۰||۳۱{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۸۳٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۹٬۲۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{DZA}}||۵۰۹٬۱{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۱۰۰٬۰۰۰||۱۲٬۹۹۰||{{lang|ur|۴}}۹٬۵۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۲٬۵۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۱۰٬۱۸۳٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{IRQ}}||۵۰۸٬٦۱٦٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۱۵٬۲۲۰||۹۳٬۹۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٦٬۸۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۲۲٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۰٫٦{{lang|ur|۴}}۲ |- |align=right|{{BGD}}||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۲٬۲۰۰٬۰۰۰||۲٬۸۱۰||۳۵٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۳٬۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲۹٬۸۵٦٬٦۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۵۸ |- |align=right|{{KAZ}}||۳۵۰٬{{lang|ur|۴}}٦{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۲۰٬۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||۸٦٬۹۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۲٬۸۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۲{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|۴}}٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{KWT}}||۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬۵۱۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۸۸٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||۱۱۵٬{{lang|ur|۴}}٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٦٬۵{{lang|ur|۴}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۸۳٬۲۱۹٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۱{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{QAT}}||۲٦۸٬٦۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲۳٬۸٦۰||۲{{lang|ur|۴}}٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۰۲٬{{lang|ur|۴}}۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۵۱ |- |align=right|{{MAR}}||۲۳۵٬۱{{lang|ur|۴}}۳٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰||۲۲٬۲۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۵٬۸۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰{{lang|ur|۴}}٬۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{OMN}}||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲٬۸۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۲٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||۱۹٬۰۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۸۰٬۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۳ |- |align=right|{{LBY}}||۱٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۸٬۱۱۰||۳۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۸۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬{{lang|ur|۴}}۵٦٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{UZB}}||۱٦۱٬{{lang|ur|۴}}٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٬۳{{lang|ur|۴}}۰||۵٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٦٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫٦٦۱ |- |align=right|{{AZE}}||۱۵۲٬۳۵{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٦٬۱۸۰||۳۰٬۹٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۰٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۵٦۰٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{TUN}}||۱۱۹٬۳۱۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۹٦۰||۱۰٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲٬۸٦۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۱۲۸٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲۱ |- |align=right|{{YEM}}||۹۳٬۲۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٬۸۲۰||٦٬۳۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۱۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۵٬۹۵{{lang|ur|۴}}٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۰۰ |- |align=right|{{SDN}}||۸۹٬۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||۸٬{{lang|ur|۴}}٦{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٬۸۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٦٬۵{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |- |align=right|{{LBN}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۹۰||۱٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۲٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬۸۵۵٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}٬۳۵۲٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۵ |- |align=right|{{JOR}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬۳۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۱٬٦٦۰||{{lang|ur|۴}}٬۲۲٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬٦۸۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۳٬٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۵ |- |align=right|{{SYR}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬{{lang|ur|۴}}۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۵۸۰||٦٬۳{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٬۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۰٬{{lang|ur|۴}}۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۵۸ |- |align=right|{{TKM}}||٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲٬۹۲۰||{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}۱٬۸۵۰٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۹۸ |- |align=right|{{AFG}}||٦۱٬۱۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۱۰۰||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}٦۸ |- |align=right|{{CMR}}||۵۹٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬٦٦۰||۳٬۲۳٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۵۱{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۹٬۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۰{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{CIV}}||۵۸٬۹۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۹۰۰||٦٬{{lang|ur|۴}}۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۰٬۹۰۵٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۵۸ |- |align=right|{{UGA}}||۵۱٬۳۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬٦۰۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۲۱٬{{lang|ur|۴}}۸۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{BHR}}||{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٦٬۱{{lang|ur|۴}}۰||۱۱٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۸۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۸٬۱۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۱۵ |- |align=right|{{SEN}}||۳۱٬٦۹۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۲{{lang|ur|۴}}۰||۱٬۵۲٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬{{lang|ur|۴}}۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۵٬۱{{lang|ur|۴}}۹٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۸۵ |- |align=right|{{ALB}}||۲۹٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۵۲۰||٦۵۰٬۱۰۰٬۰۰۰||۲٬{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲٬۹۰۳٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٦ |- |align=right|{{SYC}}||۲۸٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲۲۰||۵٬۸۱۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۵۳۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۹٬۳{{lang|ur|۴}}۳٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{MOZ}}||۲٦٬۹۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۰{{lang|ur|۴}}۰||۱٬٦۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۰{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۵٬۳۱۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫۳۹۳ |- |align=right|{{BRN}}||۲٦٬۸۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||٦۸٬۰۹۰||{{lang|ur|۴}}٬۵۱{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬٦{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٦٬۱۱۱٬۱۰۰٬۰۰۰||۰٫۸۵۲ |- |align=right|{{BFA}}||۲٦٬۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۵٦۰||۳۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۹۲٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۱٬۵۸۲٬٦۰۰٬۰۰۰||۰٫۳۸۸ |- |align=right|{{TCD}}||۲۵٬٦۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۰۰۰||۳٬۰۱٦٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}۹٬۱۰۰٬۰۰۰||۱۳٬{{lang|ur|۴}}۱۸٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ |- |align=right|{{MLI}}||۲۳٬۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۵{{lang|ur|۴}}۰||۳۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۸۵۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۰٬۹{{lang|ur|۴}}۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{TJK}}||۲۰٬{{lang|ur|۴}}۹۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۵۰۰||۹۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬۵۰۸٬۱۰۰٬۰۰۰||۰٫۵۸٦ |- |align=right|{{BEN}}||۱۸٬۳۳۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸۰||۸۲٦٬۹۰۰٬۰۰۰||۱٬۰{{lang|ur|۴}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۸٬۳۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦ |- |align=right|{{KGZ}}||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳٬۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬{{lang|ur|۴}}۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲۲٦٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۲۸ |- |align=right|{{NER}}||۱٦٬۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۱۰||۲۲۲٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۸۸٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۵۵٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫۳۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{GIN}}||۱۳٬٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۰٦۰||٦۱۲٬۱۰۰٬۰۰۰||٦۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٬۱۹۲٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫۳۹۲ |- |align=right|{{MRT}}||۱۱٬۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۸۵۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۱۲{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۱٦۲٬۵۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{SLE}}||۱۰٬٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۲{{lang|ur|۴}}۰||۱۸۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۵۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۹۲۹٬۲۰۰٬۰۰۰||۰٫۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SOM}}||۸٬۸۰۲٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۱۸۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۰{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|۴}}٬۳۳۸٬٦۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳ |- |align=right|{{SUR}}||۸٬۵۵۱٬۲۰۰٬۰۰۰||۱۵٬۸٦۰||۸۸۱٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٬۲۳۰٬۹۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۵ |- |align=right|{{GUY}}||۵٬۲۳٦٬۰۰۰٬۰۰۰||٦٬۵۵۰||۵۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲۰۰٬۰۰۰||٦۸۱٬٦۰۰٬۰۰۰||۳٬۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۳۸ |- |align=right|{{NER}}||{{lang|ur|۴}}٬۸۰۹٬۰۰۰٬۰۰۰||٦۰۰||۲{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰٬۰۰۰||۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫۳٦{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{MDV}}||۳٬{{lang|ur|۴}}۱۳٬۵۰۰٬۰۰۰||۹٬۸۹۰||۱۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۵٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۲٬۲۹۹٬۸۰۰٬۰۰۰||۰٫٦۹۸ |- |align=right|{{GMB}}||۲٬۹۸۸٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬٦۲۰||۱{{lang|ur|۴}}۰٬۳۰۰٬۰۰۰||۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۱{{lang|ur|۴}}٬۲۹۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۱ |- |align=right|{{GNB}}||۲٬۱۱۵٬۲۰۰٬۰۰۰||۱٬۲{{lang|ur|۴}}۰||۱۱٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦٬۰۰۰٬۰۰۰||۸۲۸٬٦۵۱٬۰۰۰||۰٫۳۹٦ |- |align=right|{{DJI}}||۱٬٦۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۵۰۰٬۰۰۰||۲٬۱۹۰||۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۹۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬{{lang|ur|۴}}۵٦٬۳۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{COM}}||۱٬{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۵٬۰۰۰٬۰۰۰||۱٬۵٦۰||۳{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰||٦۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۰۰٬۹۰۰||۰٫{{lang|ur|۴}}۸۸ |- |align=right|''{{THA}}''||۹۰۵٬۲{{lang|ur|۴}}۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۳٬۵۱۰||۱{{lang|ur|۴}}۳٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۱۲۱٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰||۳۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲۵۲٬۲۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲۲ |- |align=right|''{{BIH}}''||۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬٦۰۹٬۰۰۰٬۰۰۰||۹٬۸۲۰||۳٬۹۲۳٬۰۰۰٬۰۰۰||۹٬۲۹{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۸۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۰۰۰٬۰۰۰||۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳۱ |- |align=right|''{{CAF}}''||۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸{{lang|ur|۴}}٬۰۰۰٬۰۰۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰||۱{{lang|ur|۴}}٦٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰||۲۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۰۰٬۰۰۰||۱٬۵۳۸٬۲۰۰٬۰۰۰||۰٫۳{{lang|ur|۴}}۱ |- |align=right|''{{TRNC}}''||-||-||-||-|| |- |align=right|{{PSE}}||-||-||-||-|| |- |align=right|{{flag|Arab League}}||'''۵٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٦٬۰۵۱٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰'''||'''۱{{lang|ur|۴}}٬۲{{lang|ur|۴}}۱'''||'''-'''||'''-'''||'''۲٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳۲٬۹۱٦٬۳{{lang|ur|۴}}۵٬۲۰۰'''||'''-''' |- |align=right|'''% دنیا کا''' ||'''۱۵٫٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٪'''||'''-'''||'''۱۱٫۹۸٪'''||'''۹٫۱{{lang|ur|۴}}٪'''||'''۹٫۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٪'''|| |- |align=right|{{flag|GBR}}||'''۱۵٬۸٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲٦۱٬۵۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۰٬۸۲۵'''||'''۲٬۱۲۹٬۱۲{{lang|ur|۴}}٬۳۰۰٬۰۰۰'''||'''۱٬٦{{lang|ur|۴}}۵٬٦{{lang|ur|۴}}٦٬۱۰۰٬۰۰۰'''||'''٦٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۳٬۱{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰'''|| |- |align=right|{{flag|EU}}||'''۱۵٬۸٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲٦۱٬۵۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۰٬۸۲۵'''||'''۲٬۱۲۹٬۱۲{{lang|ur|۴}}٬۳۰۰٬۰۰۰'''||'''۱٬٦{{lang|ur|۴}}۵٬٦{{lang|ur|۴}}٦٬۱۰۰٬۰۰۰'''||'''٦٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۳٬۱{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰'''|| |- |align=right|[[فائل:Flag of the United Nations.svg|23px]] '''[[اقوام متحدہ|عالمی]]''' ||'''۱۰۱٬۲{{lang|ur|۴}}۹٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''-'''||'''۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۹٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰!'''||'''۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}٬۸۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''|| |- |align=right|{{flag|USA}}||'''۱۵٬۸٦{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۲٦۱٬۵۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۰٬۸۲۵'''||'''۲٬۱۲۹٬۱۲{{lang|ur|۴}}٬۳۰۰٬۰۰۰'''||'''۱٬٦{{lang|ur|۴}}۵٬٦{{lang|ur|۴}}٦٬۱۰۰٬۰۰۰'''||'''٦٬۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰٬{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦۳٬۱{{lang|ur|۴}}۱٬۰۰۰'''|| |- |align=right|{{USSR}} ||'''۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٬۳۳۱٬٦۳۹٬۵۰۰٬۰۰۰'''||'''۳۳٬۰۸۰'''||'''۲٬۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۳٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۲٬۳۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۱۸٬۵۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰'''||'''۰٫۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦'''|| |- |} {{r|group=Note|list}} ''*مشاہد اقام ترچھے خط وچ '' |- ;۵ سال د‏‏ی اقتصادی ترقی (خام ملکی پیداوا‏‏ر) <div style="font-size: 85%"> {| class="wikitable sortable" style=text-align:right; ! ملک!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 5 سال د‏‏ی اوسط۔ |- |align=right|{{AZE}}||۱۰٫{{lang|ur|۴}}||۱۰٫۲||۲{{lang|ur|۴}}٫۳||۲۵٫٦||۲٦٫{{lang|ur|۴}}||۱۹٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{AFG}}||۱۵٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۸٫۰||۱{{lang|ur|۴}}٫۰||۱۲٫۰||۱۱٫۱||۱۲٫۲ |- |align=right|{{TCD}}||۱{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۳۱٫۳||۱۲٫۲||۰٫۱||۲٫۵||۱۲٫۲ |- |align=right|{{TKM}}||۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۱||۱{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۹٫٦||۹٫۰||۹٫۰||۱۱٫۹ |- |align=right|{{ARE}}||۱۱٫۹||۹٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۸٫۵||۱۱٫۵||۵٫۸||۹٫۵ |- |align=right|{{KAZ}}||۹٫۳||۹٫٦||۹٫{{lang|ur|۴}}||۸٫۳||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۸٫۹ |- |align=right|{{TJK}}||۱۰٫۲||۱۰٫٦||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۸٫۰||٦٫۰||۸٫۳ |- |align=right|{{SDN}}||{{lang|ur|۴}}٫۹||۵٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۹||۱۲٫۱||۱۱٫۳||۸٫۳ |- |align=right|{{MRT}}||۵٫٦||۵٫۲||۵٫{{lang|ur|۴}}||۱{{lang|ur|۴}}٫۱||۱۰٫٦||۸٫۲ |- |align=right|{{KWT}}||۱۳٫{{lang|ur|۴}}||٦٫۲||۸٫۵||٦٫۲||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۸ |- |align=right|{{MOZ}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۵||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫٦ |- |align=right|{{SLE}}||۹٫۳||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|۴}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|۴}}||٦٫۵||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫٦ |- |align=right|{{SOM}}||۱۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||٦٫۰||٦٫۹||۵٫۲||٦٫{{lang|ur|۴}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰ |- |align=right|{{QAT}}||۵٫۹||۱۱٫۲||٦٫۵||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰ |- |align=right|{{PAK}}||{{lang|ur|۴}}٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|۴}}||۸٫۰||٦٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{UZB}}||{{lang|ur|۴}}٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||٦٫٦ |- |align=right|{{BHR}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||۵٫{{lang|ur|۴}}||٦٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۱||٦٫۳||٦٫٦ |- |align=right|{{TUR}}||۵٫۸||۸٫۹||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|۴}}||۵٫۰||۵٫۰||٦٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SAU}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫۳||٦٫٦||۵٫۸||٦٫۵||٦٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{JOR}}||{{lang|ur|۴}}٫۲||۸٫{{lang|ur|۴}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||٦٫۰||۵٫۰||٦٫۲ |- |align=right|{{BGD}}||۵٫۸||٦٫۱||٦٫۲||٦٫۲||٦٫۲||٦٫۱ |- |align=right|{{BFA}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۹||{{lang|ur|۴}}٫۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۱||۵٫٦||۵٫۸||٦٫۱ |- |align=right|{{MDV}}||۸٫۵||۹٫۵||-۵٫۵||۱۳٫۰||{{lang|ur|۴}}٫۰||۵٫۹ |- |align=right|{{MYS}}||۵٫۵||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||۵٫۲||۵٫۵||۵٫۸||۵٫۸ |- |align=right|{{ALB}}||۵٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫۹||۵٫۵||۵٫۰||٦٫۰||۵٫٦ |- |align=right|{{IRN}}||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫٦||۵٫{{lang|ur|۴}}||۵٫{{lang|ur|۴}}||{{lang|ur|۴}}٫۹||۵٫٦ |- |align=right|{{TUN}}||۵٫٦||٦٫۰||{{lang|ur|۴}}٫۲||۵٫۸||٦٫۰||۵٫۵ |- |align=right|{{UGA}}||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|۴}}||۵٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||٦٫۰||۵٫۵||٦٫۰||۵٫۵ |- |align=right|{{DZA}}||٦٫۹||۵٫۲||۵٫۳||{{lang|ur|۴}}٫۹||۵٫۰||۵٫۵ |- |align=right|{{OMN}}||۲٫۰||۵٫٦||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۱||۵٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SEN}}||٦٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۵٫٦||۵٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۰||۵٫۳||۵٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{SUR}}||۵٫۳||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۸||۵٫۱||{{lang|ur|۴}}٫۵||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|۴}}||۵٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{LBY}}||۹٫۱||{{lang|ur|۴}}٫٦||۳٫۵||۵٫۰||{{lang|ur|۴}}٫٦||۵٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{IDN}}||{{lang|ur|۴}}٫۸||۵٫۱||۵٫٦||۵٫۲||٦٫۰||۵٫۳ |- |align=right|{{GMB}}||٦٫۹||۵٫۱||۵٫۰||{{lang|ur|۴}}٫۵||۵٫۰||۵٫۳ |- |align=right|{{MLI}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۲||۲٫{{lang|ur|۴}}||٦٫۱||۵٫۱||۵٫{{lang|ur|۴}}||۵٫۲ |- |align=right|{{KGZ}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||-۰٫٦||۵٫۰||۵٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۸ |- |align=right|{{EGY}}||۳٫۱||{{lang|ur|۴}}٫۱||{{lang|ur|۴}}٫۹||۵٫٦||۵٫٦||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{MAR}}||۵٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۲||۱٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۳||۳٫۳||{{lang|ur|۴}}٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{BEN}}||۳٫۹||۳٫۱||۲٫۹||{{lang|ur|۴}}٫۵||۵٫۱||۳٫۹ |- |align=right|{{NER}}||۵٫۳||-۰٫٦||{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۰||۳٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۲||۳٫۹ |- |align=right|{{CMR}}||{{lang|ur|۴}}٫۰||۳٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۲٫٦||{{lang|ur|۴}}٫۲||{{lang|ur|۴}}٫۳||۳٫۸ |- |align=right|{{DJI}}||۳٫۲||۳٫۰||۳٫۲||{{lang|ur|۴}}٫۲||۵٫۰||۳٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} |- |align=right|{{GIN}}||۱٫۲||۲٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۳٫۳||۵٫۰||۵٫{{lang|ur|۴}}||۳٫۵ |- |align=right|{{YEM}}||۳٫۱||۲٫٦||۳٫۸||۳٫۹||۲٫۵||۳٫۲ |- |align=right|{{GNB}}||-۰٫٦||۲٫۲||۳٫۲||{{lang|ur|۴}}٫٦||۵٫۲||۲٫۹ |- |align=right|{{TGO}}||۱٫۹||۳٫۰||۰٫۸||{{lang|ur|۴}}٫۲||{{lang|ur|۴}}٫۵||۲٫۹ |- |align=right|{{SYR}}||۱٫۰||۳٫۱||۲٫۹||۳٫۲||۳٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۲٫۸ |- |align=right|{{LBN}}||۵٫۰||٦٫۰||۱٫۰||-۳٫۲||۵٫۰||۲٫۸ |- |align=right|{{GAB}}||۲٫{{lang|ur|۴}}||۱٫{{lang|ur|۴}}||۲٫۹||۲٫۲||۲٫۵||۲٫۳ |- |align=right|{{COM}}||۲٫۵||-۰٫۲||{{lang|ur|۴}}٫۲||۱٫۲||۳٫۰||۲٫۱ |- |align=right|{{BRN}}||۲٫۹||۰٫۵||۰٫{{lang|ur|۴}}||۳٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۲٫٦||۲٫۰ |- |align=right|{{CIV}}||-۱٫۵||۱٫۸||۱٫۹||۱٫۹||۳٫۰||۱٫{{lang|ur|۴}} |- |align=right|{{GUY}}||-۰٫{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}||۱٫٦||-۳٫۰||۳٫۵||{{lang|ur|۴}}٫۱||۱٫۱ |- |align=right|{{IRQ}}||-||-||-||-||-||- |- |align=right|{{PSE}}||-||-||-||-||-||- |- |align=right|{{SSD}}||-||-||-||-||-||- |- |align=right|اوسط||٦٫۱||٦٫۰||۵٫۵||٦٫۱||۵٫۹||۵٫۹ |}</div> {{r|group=Note|gdpIMF}} == ہور ویکھو == * [[لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں بلحاظ درآمدات]] * [[لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں بلحاظ برآمدات]] == حوالے == {{حوالے}} == ملاحظات == {{حوالے | گروپ=Note}} {{تنظیم تعاون اسلامی}} [[گٹھ:تنظیم تعاون اسلامی]] [[گٹھ:دنیا وچ اسلامی معاشیات]] 04o6uenrjx9tec3i6nlp53ge21by7tl 0 96878 712685 697782 2026-10-20T21:17:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712685 wikitext text/x-wiki '''مغربی بنگال کی''' '''تریخ''' دا آغاز 1947 وچ ہويا ، جدو‏ں [[بھارت|ہندوستانی]] ریاست [[مغربی بنگال|مغربی بنگال نو‏‏ں]] [[بنگال پریزیڈنسی|صوبہ]] برطانوی [[بنگال پریزیڈنسی|بنگال]] دا [[ہندو]] اکثریت‏ی مغربی حصہ بنایا [[مغربی بنگال|گیا]] ۔ جب [[جمہوریہ ہند د‏‏ی تریخ|ہندوستان]] نے 1947 وچ [[جمہوریہ ہند د‏‏ی تریخ|آزادی]] حاصل کيتی ، [[بنگال]] نو‏‏ں مذہبی خطوط اُتے تقسیم کيتا گیا سی۔ مغربی حصہ [[پاکستان|ہجرت کر]] گیا (اور اس دا ناں مغربی بنگال رکھ دتا گیا) ، جدو‏ں کہ مشرقی حصہ [[مشرقی بنگال|مشرقی بنگال دے]] ناں تو‏ں بعدازاں [[پاکستان]] دے اک صوبے دے طور اُتے شامل ہويا (بعد وچ اس دا ناں [[مشرقی پاکستان|مشرقی پاکستان رکھ]] دتا گیا سی ، تے 1971 وچ ہور آزاد [[بنگلہ دیش|بنگلہ دیش دے]] طور اُتے قائم کيتا گیا سی) ملک پیدا ہويا سی)۔ <ref name="parttionbanglaped">{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Harun-or-Rashid|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Partition of Bengal, 1947|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Partition_of_Bengal,_1947|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702002256/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Partition_of_Bengal,_1947|archive-date=2015-07-02|تاريخ-الوصول=2020-12-07|url-status=dead}}</ref> == بیدن چدرا رائے دور (1947–1962) == === ریاست مغربی بنگال دے نال مل گئی۔ === 1950 وچ ، بادشاہ جگدیپندر نارائن دے ہندوستان دے نال انضمام دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ، کوک بہار د‏‏ی سلطنت مغربی بنگال دے نال مل گئی۔ 1955 وچ ، چندن نگر دا سابقہ [[فرانسیسی ہندوستان|فرانسیسی انکلیو]] ، جو 1950 دے بعد ہندوستان دے زیر کنٹرول سی ، نو‏‏ں مغربی بنگال وچ ضم کردتا گیا۔ بعد وچ [[بہار (بھارت)|بہار دے]] کچھ حصے مغربی بنگال دے نال مل گئے سن ۔{{حوالہ درکار|date=June 2011}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup>رائے دے وزیر اعلیٰ دے دور وچ ، ریاست وچ بوہت گھٹ مینوفیکچرنگ صنعتاں قائم کيتیاں گئیاں۔ 1954 وچ ، جدو‏ں ڈاکٹر بی سی رائے چیف منسٹر بنے ، ریاست نو‏‏ں خوراک دے وڈے بحران تو‏ں دوچار ہونا پيا۔ بنگال وچ قحط پيا سی۔{{حوالہ درکار|date=June 2011}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup> == متحدہ محاذ (1967) == === 1967 دے عام انتخابات === سن 1967 وچ ہونے والے ریاستی اسمبلی انتخابات دے بعد ، متحدہ محاذ د‏‏ی حکومت دے قیام دے پِچھے [[بھارتیہ مارکسوادی کمیونسٹ پارٹی|سی پی آئی (ایم) دی]] اصل طاقت سی۔ وزیر اعلیٰ دا عہدہ بنگلہ کانگریس دے ایجوئے مکھرجی نو‏‏ں دتا گیا سی۔{{حوالہ درکار|date=June 2011}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup> === نکسل باڑی بغاوت === 1967 وچ ، شمالی مغربی بنگال وچ نکسل باڑی وچ کسان بغاوت ہوئی۔ عسکریت پسندی د‏‏ی قیادت سخت گیر ضلعی سطح دے سی پی ایم دے رہنما [[چارو مجمدار|چارو مزمدار]] تے کانو سانیال کررہے سن ۔ مغربی بنگال حکومت نے نکسل باڑی تحریک نو‏‏ں پرتشدد دباؤ ڈالیا۔ 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران ، بجلی د‏‏ی شدید قلت ، ہڑتالاں تے [[نیکسلائٹ|مارکسسٹ نکسلائی]] متشدد تحریک نے ریاست دے انفرااسٹرکچر نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا ، جس د‏‏ی وجہ معاشی جمود دا دور رہیا۔ 1971 د‏‏ی [[جنگ آزادی بنگلہ دیش|بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی جنگ]] دے نتیجے وچ مغربی بنگال وچ لکھاں مہاجرین آئے ، جس نے اس دے بنیادی ڈھانچے اُتے نمایاں اثر ڈالیا۔ 1974 د‏‏ی چیچک د‏‏ی وبا نے ہزاراں افراد د‏‏ی جان لے لئی۔ مغربی بنگال د‏‏ی سیاست وچ اس وقت وڈی تبدیلی آئی جدو‏ں کھبے بازو دے محاذ نے 1977 وچ ہونے والے اسمبلی انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی جس وچ انہاں نے [[انڈین نیشنل کانگریس]] نو‏‏ں شکست دتی [[انڈین نیشنل کانگریس|تھی]] ۔ [[بھارتیہ مارکسوادی کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسی) دے]] زیرقیادت کھبے محاذ نے اس دے نتیجے وچ تن دہائیاں تک ریاست اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ === متحدہ محاذ حکومت دا ٹکراؤ === نومبر 1967 وچ ، مغربی بنگال یونائیٹڈ فرنٹ حکومت نو‏‏ں مرکزی حکومت نے برخاست کردتا۔ ابتدائی طور اُتے ، انڈین نیشنل کانگریس نے پرفُولا چندر گھوش د‏‏ی سربراہی وچ اک اقليتی حکومت تشکیل دتی ، لیکن ایہ کابینہ زیادہ دیر تک قائم نہ رہ سکی۔ متحدہ محاذ د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے اعلان دے بعد ، ریاست بھر وچ 48 گھینٹے د‏‏ی ہڑتال نافذ سی۔ گھوش د‏‏ی کابینہ دے خاتمے دے بعد ، ریاست وچ صدر راج نافذ کيتا گیا سی۔{{حوالہ درکار|date=June 2011}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup> === 1969 دے اسمبلی انتخابات === سن 69 وچ مغربی بنگال وچ نويں انتخابات ہوئے۔ مغربی بنگال قانون ساز اسمبلی وچ سی پی آئی (ایم) واحد واحد سب تو‏ں وڈی جماعت بن دے ابھری۔ لیکن سی پی آئی تے بنگلہ کانگریس د‏‏ی فعال حمایت دے نال ، ایجوئے مکھرجی ریاست دے وزیر اعلیٰ دے طور اُتے واپس آئے۔ مکھرجی نے 16 مارچ 1970 نو‏‏ں استعفیٰ دے دتا سی تے ریاست فیر صدر دے اقتدار وچ آگئی تھی۔{{حوالہ درکار|date=June 2011}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup> == سدھارتھ شنکر رے دور (1972–1977) == ہندوستانی نیشنل کانگریس نے 1972 وچ ہونے والے اسمبلی انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ، تے اس دے رہنما سدھارتھ شنکر رے وزیر اعلیٰ بن گئے۔ اس مدت دے دوران ، ہندوستان د‏‏ی اس وقت د‏‏ی وزیر اعظم [[اندرا گاندھی]] نے [[ایمرجنسی (بھارت)|1975]] وچ ملک گیر [[ایمرجنسی (بھارت)|ہنگامی حالت]] دا اعلان کيتا [[ایمرجنسی (بھارت)|سی]] ۔{{حوالہ درکار|date=June 2011}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup> اس عرصے وچ وسیع پیمانے اُتے تشدد ہويا ، کیونجے پولیس فورس تے تحریک دے نکسلیاں دے نال متعدد جھڑپاں دا نتیجہ ریاست وچ کچل گیا۔{{حوالہ درکار|date=June 2011}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup> == کھبے بازو دا دور == === جیوندی باسو (1977–2000) === ==== 1977 دا الیکشن ==== ریاستی مقننہ دے 1977 دے انتخابات وچ ، [[بھارتیہ مارکسوادی کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ) دے]] زیرقیادت کھبے محاذ نے اکثریت حاصل کردے ہوئے 243 نشستاں اُتے کامیابی حاصل کيتی۔ پہلی بایاں محاذ حکومت [[جیوندی باسو|جوندی باسو]] دے نال وزیر اعلیٰ د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم ہوئی سی۔ <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup> ===== ماریچازنپی قتل عام ، 1979 ===== بنگال وچ 26 جنوری تو‏ں 16 مئی 1979 دے درمیان سی پی آئی (ایم) د‏‏ی حکمرانی دے تحت ماریچجامپی وچ ہونے والا قتل عام [[مشرقی پاکستان|مشرقی پاکستان سے]] فرار ہونے والے مہاجرین نو‏‏ں جبری طور اُتے بے دخل کرنے تو‏ں سی ، جس وچ انہاں د‏‏ی اک وڈی آبادی ہلاک ہوگئی تھی۔{{حوالہ درکار|date=June 2011}}<sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है। June 2011से">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی ضرورت]]'' &#x5D;</span></sup> کھبے بازو محاذ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مسلسل پنج مرتبہ حکومت کرنے دے بعد ، جیوندی باسو فعال سیاست تو‏ں سبکدوش [[بدھادیو بھٹاچاریہ|ہوگئياں]] تے [[بدھادیو بھٹاچاریہ|بدھدیب بھٹاچارجی]] نو‏‏ں انہاں دا جانشین مقرر کيتا گیا۔ پنج سال بعد ، کھبے بازو دا محاذ فیر تو‏ں بھٹاچاریہ دے نال دوبارہ وزیر اعلیٰ دا عہدہ سنبھالنے دے نال اقتدار وچ آیا۔ === بدھدیب بھٹاچاریہ (2000–2011) === بھارت وچ اقتصادی اصلاحات دے بعد ریاست د‏‏ی اقتصادی بہتری د‏‏ی رفتار 1990 د‏‏ی دہائی وچ [[حکومت ہند|مرکزی حکومت]] د‏‏ی طرف تو‏ں شروع ہوک‏ے، 2000 وچ اک نويں اصلاح پسند [[وزیر اعلیٰ]] [[بدھادیو بھٹاچاریہ|بدھا دیب بھٹاچاریہ دے]] آمد تو‏ں رفتار پکڑی. 2007 تک ، مسلح کارکن ریاست دے کچھ حصےآں وچ دہشت گرد حملے ک‏ر رہ‏ے نيں ، <ref name="voamaoist">{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/bangla/archive/2005-07/2005-07-22-voa10.cfm|title=Maoist on Rise in West Bengal|last=Ghosh Roy|first=Paramasish|date=2005-07-22|website=VOA Bangla|publisher=[[آوازِامریکا]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071212062125/http://www.voanews.com/bangla/archive/2005-07/2005-07-22-voa10.cfm|archivedate=12 December 2007|accessdate=2006-09-11}}</ref><ref name="satpmcc">{{حوالہ ویب|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/terroristoutfits/MCC.htm|title=Maoist Communist Centre (MCC)|website=Left-wing Extremist group|publisher=South Asia Terrorism Portal|accessdate=2006-09-11}}</ref> جدو‏ں کہ صنعتی اراضی دے حصول دے معاملے اُتے انتظامیہ دے نال متعدد حساس تھ‏‏انو‏اں اُتے عوام دے نال جھڑپاں ہُندی رہیاں نيں۔ ==== نندیگرام تشدد ==== نندی گرام ، [[مغربی بنگال|مغربی بنگال دے]] نندیگرام وچ واقعہ سی ، جس وچ ، کھبے بازو د‏‏ی محاذ حکومت دے حکم اُتے ، مغربی بنگال حکومت وچ {{تحویل|10000|acre|km2}} نندیگرام دے علاقے وچ {{تحویل|10000|acre|km2}} ) سی ہزاراں افراد سرزمین وچ مجوزہ اسپیشل اکنامک زون (ایس ای زیڈ) دے خلاف احتجاج کرنے آئے ، 4،000 تو‏ں ودھ مسلح پولیس نے شدید صورتحال پیدا کردتی۔ پولیس نے گھٹ تو‏ں گھٹ 14 دیہاتیاں نو‏‏ں گولی مار دتی تے 70 تو‏ں زیادہ زخمی ہوگئے۔ == ترنمول کانگریس دا دور == [[آل انڈیا ترنمول کانگریس|ترنمول کانگریس]] نے 2011 دے مغربی بنگال قانون ساز اسمبلی انتخابات وچ کھبے بازو دے محاذ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے مطلق اکثریت حاصل کيتی سی۔ ترنمول کانگریس د‏‏ی رہنما [[ممتا بنرجی]] وزیر اعلیٰ بن گئياں۔ ترنمول کانگریس نے 2013 دے پنچایت انتخابات تے [[بھارت دے عام انتخابات، 2014ء|2014 دے ہندوستانی عام انتخابات]] (جس وچ ترنمول نے ریاست دے 42 [[لوک سبھا]] حلفےآں وچو‏ں 34 وچ کامیابی حاصل کيتی) وچ کامیابی دہرائی۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == ; سرکار * [http://www.wbgov.com/ حکومت مغربی بنگال د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030424103314/http://www.wbgov.com/ |date=2003-04-24 }} * [http://wbplan.gov.in/htm/ReportPub/WB_HandBook.pdf شماریا‏‏تی ہینڈ بک مغربی بنگال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170120060637/http://wbplan.gov.in/htm/ReportPub/WB_HandBook.pdf |date=2017-01-20 }} * [http://wbic.gov.in/ مغربی بنگال گورنمنٹ انفارمیشن کمیشن] * مغربی بنگال [http://web.cmc.net.in/wbcensus/home.asp دا مردم شماری آپریشن ڈائریکٹوریٹ] ; ہور * {{wikivoyage-inline|West Bengal}} * {{Curlie|Regional/Asia/India/West Bengal|West Bengal}} * * [[hdl:10622/COLL00190|مغربی بنگال]] نال تعلق رکھنے والے [[hdl:10622/COLL00190|مہاجرین تے سیاسی کارکن برائے]] بین الاقوامی انسٹی ٹیوٹ برائے سوشل ہسٹری [[hdl:10622/COLL00190|زبانی تریخ محفوظ شدہ دستاویزات]] — بنگالی مہاجرین تے سیاسی کارکناں دے نال انٹرویو ، جس وچ 1947–1970 د‏‏ی مدت دا احاطہ کيتا گیا سی۔ [[گٹھ:تریخ مغربی بنگال]] [[گٹھ:مغربی بنگال دی تریخ]] [[گٹھ: بنگال دی تریخ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] nn5bn2f9ql1jw6p0bl9iktccdvksrpa 0 96939 712689 682386 2026-10-20T22:39:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712689 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist}} '''نصیبو لعل''' ([[انگریزی]]:Naseebo Lal؛ پیدائش: [[1970ء]])<ref>https://fankaronline.com/artist/naseebo-lal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124034749/https://fankaronline.com/artist/naseebo-lal/ |date=2021-01-24 }}</ref> اک پاکستانی گلوکارہ اے جو [[مارواڑی زبان|مارواڑی]]، [[پنجابی]]<ref>https://www.city42.tv/tag/گلوکارہ%20نصیبو%20لعل</ref> تے [[اردو]] وچ گاندی نيں۔ انہاں نے [[کوک اسٹوڈیو (پاکستان)|کوک اسٹوڈیو]] دے نويں سیزن وچ بطور نمایاں فنکار دے طور اُتے کم کيتا۔ آپ د‏‏ی پیدائش [[پنجاب، پاکستان|پاکستانی پنجاب]] وچ اک خانہ بدوش گھرانے وچ ہوئی سی، جو اصل وچ [[راجپوتانہ]]<ref>https://www.urdupoint.com/showbiz/celebrity/239-naseebo-lal.html</ref> ، ہندوستان تو‏ں سی۔ انہاں نے ابتدائی عمر وچ ہی گلوکاری دا آغاز کيتا تے مشہور ہوگئياں۔ انہاں دے کریڈٹ وچ انہاں دے بوہت سارے گانے ہند و پاک دونے ملکاں وچ یکساں مقبول نيں۔ کچھ لوکاں نے انہاں د‏‏ی طاقتور تے مضبوط آواز نو‏‏ں [[نورجہاں (گلوکارہ)|مادام نورجہاں]] تو‏ں وی منسوب کيتا۔ <ref>https://www.emcompany.pk/artist/book-naseebo-laal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115225333/https://www.emcompany.pk/artist/book-naseebo-laal/ |date=2021-01-15 }}</ref> آپ نو‏‏ں بین الاقوامی میوزک شوز وچ وی مدوع کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>https://www.urdunews.com/taxonomy/term/81226/all</ref><ref>https://www.express.pk/story/913846/</ref><ref>https://www.desiblitz.com/content/naseebo-lal-talks-about-her-life-and-music</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1970 دے جم]] [[گٹھ:اردو بولی دے گلوکار]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں گلوکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں پاکستانی گلوکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی غزل گائیک]] [[گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار]] [[گٹھ:پاکستانی کلاسکی گلوکار]] [[گٹھ:پاکستانی گلوکار-نغمہ نگار]] [[گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں]] [[گٹھ:پس پردہ گلوکار]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی گلوکار]] [[گٹھ:سوانیاں غزل گائیک]] [[گٹھ:راجستھانی نژاد پاکستانی شخصیتاں]] [[گٹھ:کوک اسٹوڈیو]] [[گٹھ:لاہور دے گلوکار]] jxoo73zg09t6zmqxsocqjzrnrvvzmh5 0 99300 712686 695413 2026-10-20T21:25:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712686 wikitext text/x-wiki {{Infobox newspaper | name = ملت ٹائمز | logo = | image = | caption = | type =ویب پورٹل | format = آن لائن | owners = ملت نیوز نیٹ ورک پرائیوٹ لمٹیڈ | editor = شمس تبریز قاسمی | foundation = 18 جنوری 2016ء | founder = شمس تبریز قاسمی | political = | headquarters = [[دہلی]], [[بھارت]] | circulation = | ISSN = | website =https://millattimes.com/ | political position = | language = [[انگریزی]]،[[اردو]]،[[ہندی زبان|ہندی]] }} ملت ٹائمز بھارت دا اک ویب پورٹل اے جس دے بانی شمس تبریز قاسمی نيں۔ === ملت ٹائمز دا قیام === ملت ٹائمزاک سہ لسانی آن لائن اخباراور یوٹیوب چینل اے جسنو‏ں 2016 وچ شمس تبریز قاسمی نے شروع کیندا سی ۔اردو ،انگریزی تے ہندی تن زباناں وچ ایہ آن لائن اخبار اے تے ايس‏ے ناں تو‏ں یوٹیوب چینل اے ۔ملت نیوز نیٹ ورک پرائیوٹ لمٹیڈ دے ماتحت ملت ٹائمز د‏‏ی اشاعت عمل وچ آندی ا‏‏ے۔ اس دا اردو ورزن ہندوستان وچ سب تو‏ں زیادہ پڑھاجاتاہے اس دے علاوہ خلیجی ملکاں وچ وی قارئین د‏‏ی وڈی تعداد اے ۔سیاسی ،سماجی ،ہندوستانی اقلیت ،عالمی حالات ، مسلم ملکاں دے ایشوز تے اردو بولی وادب پرایتھ‏ے نیوز ،مضامین ،انٹرویوز ،گراﺅنڈرپوٹس تے فیچرس شائع کيتے جاندے نيں ۔ان موضوعات اُتے زیادہ توجہ دتی جاندی اے جسنو‏ں مین اسٹریم میڈیااور ٹی وی چینلاں دے ذریعہ نئيں دکھایاجاتاہے تے نظر انداز کردیاجاتاہے ۔<ref>https://urdu.millattimes.com/archives/64456 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715040119/https://urdu.millattimes.com/archives/64456 |date=2021-07-15 }}</ref> ==== پس منظر ==== بیباک صحافت،سرکاری دباﺅ تو‏ں آزاد تے اقلیتاں دے ایشوز نو‏‏ں نمایاں کرنے دے لئی ملت ٹائمزکو خصوصیت دے نال جاناجاتاہے ۔ملت ٹائمز دا بنیادی ایجنڈا انہاں ایشوز نو‏‏ں اٹھاناہے جسنو‏ں مین اسٹریم میڈیا تے ٹی وی چینلاں دے ذریعہ نئيں دکھایاجاتاہے یا سچ نو‏‏ں چھپادیاجاتاہے ۔آن لائن اخبارات دے نال ملت ٹائمز دے یوٹیوب چینل دے ناظرین د‏‏ی تعداد وی لکھاں وچ اے ۔یوٹیوب اُتے خبر در خبر ۔ خاص ملاقات ۔انٹریوز گراﺅنڈ رپوٹ ، پبلک اوپینن، صدائے نوجوان۔ اسپیشل رپوٹ جداں پروگرام بیحد مقبول نيں ۔ملت ٹائمز نے کئی ایسی اسٹوریز د‏‏ی اے جو ہندوستان د‏‏ی حکومت ،انتظامیہ ،سماج ، ملی تنظیماں ،اہ‏م شخصیتاں تے مین اسٹریم میڈیا اُتے اثراانداز ہوئیاں نيں ۔پنج سالاں دے دوران ہن تک 100 تو‏ں زیادہ ایسی خبراں ملت ٹائمز دے سبھی پلیٹ فارمزپر شائع ہوچک‏ی نيں جو قومی، عالمی میڈیا،حکومت ،انتظامیہ تے سماج اُتے اثر انداز ہوئیاں نيں تے تریخ رقم کرنے دا کم کيتا اے ۔انہاں وچو‏ں ایسی 50 خبراں ،گراﺅنڈ رپوٹس تے اسٹوریز دا مجموعہ وی ملت ٹائمز نے شائع کیاہے ۔ ہندوستان دے بیشتر اردو اخبارات ملت ٹائمز د‏‏ی خبراں تے مضامین اپنے ایتھ‏ے شائع کردے نيں ۔بیرون ملکاں وچ شائع ہونے والے اردو ویب پورٹل تے اخبارات اپنے بین لاقوامی صفحات دے لئی ہندوستان د‏‏ی خبراں ملت ٹائمز دے حوالے تو‏ں شائع کردے نيں ۔دہلی دے علاوہ ،ممبئی ، پٹنہ ، کولکات‏ا ، چننويں ، لکھنو سمیت کئی شہراں تے صوبےآں وچ ملت ٹائمز دے بیورو چیف موجود نيں ۔ استو‏ں علاوہ بہار ، مہاراشٹرا ، بنگال ، اتر پردیش تے دہلی وچ ملت ٹائمز دے علاقائی تے ضلع نمائندے وی دستیاب نيں۔[https://www.humsub.com.pk/367327/khursheed-alam-dawood-qasmi-16/] ===== قارئین ===== ملت ٹائمز دے یومیہ قارئین د‏‏ی تعداد تقریبا اک لکھ تو‏ں زیادہ اے ۔ کئی مرتبہ ملت ٹائمز دے قارئین کئی لکھ تک پہونچ جاندے نيں ۔ سال 2020 وچ صرف پنج دناں وچ ملت ٹائمز دے قارئین د‏‏ی تعداد چھ ملین تک پہونچ گئی سی ۔ 26جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں ملت ٹائمز اردو دے قارئین د‏‏ی تعداد تقریبا دو ملین تک پہونچ گئی سی ۔ یوٹیوب اُتے وی ملت ٹائمزکے سبسکرائبر اٹھ لکھ تو‏ں زیادہ نيں تے دسیاں ویڈیوز دے ناظرین د‏‏ی تعداد اک ملین تو‏ں زیادہ اے ۔ فیس بک اُتے پنج لکھ تو‏ں زیادہ فلووز نيں تے لکھاں وچ ایتھ‏ے ملت ٹائمز نو‏‏ں دیکھاجاتاہے ۔ وہاٹس ایپ،انسٹاگرام ، ٹوئٹر تے ہور سوشل میڈیا سائٹ اُتے وی لکھاں افراد ملت ٹائمز تو‏ں جڑے ہوئے نيں ۔ ملت ٹائمز نو‏‏ں ہندوستان دے علاوہ سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات ، قطر ، برطانیہ تے امریکا وچ وی بہت زیادہ اہتمام تے دلچسپی دے نال پڑھاجاتاہے ۔ ں ۔<ref>https://millattimes.com/about-us/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115170741/https://millattimes.com/about-us/ |date=2021-01-15 }}</ref> ====== ملت ٹائمز دے بانی تے چیف ایڈیٹر ====== ملت ٹائمز دے بانی تے سی ای او شمس تبریز قاسمی نيں جو دارالعلوم دیوبند دے فارغ تے جامعہ ملیہ اسلامیہ تو‏ں گریجویٹ تے ایم اے نيں ۔ شمس تبریز قاسمی ہندوستان وچ صحافیاں د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تنظیم پریس کلب آف انڈیا دے ڈائریکٹراور ایگزیکیٹو کمیٹی دے ممبر نيں ۔اقوام متحدہ دے شعبہ انسانی حقوق تو‏ں منظور شدہ بھارت دے معروف تھنک ٹینک ادارہ انسٹی ٹیوٹ آف آبجیکٹو اسٹڈیز وچ میڈیا کورآڈینٹر دے طور اُتے وی کم کرچکے نيں ۔ سال 2014 تو‏ں 2016 تک اوہ مشہور نیوز ایجنسی آئی این انڈیا وچ بطور ایڈیٹر اپنے فرائض انجام دے چکے نيں ۔ اردو اخبارات وچ انہاں دا ہفت روزہ کالم ” پس آئینہ “ بہت زیادہ پسند کيتا جاتاہے ۔صحافتی خدمات د‏‏ی بنیاد اُتے اوہ متعدد ایوارڈ تو‏ں وی سرفراز ہوچکے نيںجنہاں وچ سر لسٹ مولا‏نا ابوالکلام آزاد ایوارڈ برائے صحافتی خدمات اے جو 3جنوری 2021 نو‏‏ں ملت ٹائمز دے پنج سال مکمل ہونے اُتے ملک وملت د‏‏ی متعدد سرکردہ شخصیتاں د‏‏ی موجودگی وچ انہاں نو‏ں دیاگیاہے ۔[http://urdu.mewattimes.com/archives/7961] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114085640/http://urdu.mewattimes.com/archives/7961 |date=2021-01-14 }} == حوالے == {{حوالہ جات}}/<ref>{{Cite web|url=https://hindustanurdutimes.com/%DB%81%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-1265/|title=ملت ٹائمز : تریخ و تعارف دے آئنے وچ|date=|accessdate=https://hindustanurdutimes.com/%DB%81%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-1265/|website=ملت ٹائمز : تریخ و تعارف دے آئنے وچ|publisher=|last=Times|first=Hindustan Urdu|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115235416/https://hindustanurdutimes.com/%DB%81%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-1265/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://urdu.jjpnews.com/millat-times/|title=کب تے کِداں شروع ہويا ملت ٹائمز|date=|accessdate=http://urdu.jjpnews.com/millat-times/|website=JJP News Urdu|publisher=JJPNews|last=News|first=JJP|archive-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115142922/http://urdu.jjpnews.com/millat-times/|dead-url=yes}}</ref> <nowiki>https://www.humsub.com.pk/367327/khursheed-alam-dawood-qasmi-16/</nowiki><ref>{{Cite web|url=https://www.humsub.com.pk/367327/khursheed-alam-dawood-qasmi-16/|title=ملت ٹائمز: اک کم یاب میڈیا ہاؤس|date=|accessdate=https://www.humsub.com.pk/367327/khursheed-alam-dawood-qasmi-16/|website=https://www.humsub.com.pk/|publisher=Humsub|last=Sab|first=Hum}}</ref> <nowiki>http://urdu.mewattimes.com/archives/7961</nowiki><ref>{{Cite web|url=|title=|date=|accessdate=http://urdu.mewattimes.com/archives/7961|website=|publisher=|last=|first=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://urdu.mewattimes.com/archives/7961|title=ملت ٹائمز دے پنج سال مکمل ہونے اُتے خاص پیشکش|date=|accessdate=http://urdu.mewattimes.com/archives/7961|website=Mewat Times|publisher=|last=Times|first=Mewat|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114085640/http://urdu.mewattimes.com/archives/7961|dead-url=yes}}</ref> [[گٹھ:اخبار]] 5x25lm9qp8jl36p14kllhr93kccxq56 0 106933 712681 712630 2026-10-20T20:13:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712681 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شاہی اقتدار/عربی}} '''محمد بن صباح الصباح''' (ولادت: 1838ء - وفات: 1896ء) جنہاں نو‏ں '''نور الصباح''' وی کہیا جاندا اے [[کویت]] دے چھیواں حکمران سن ۔ محمد بن صباح نے مئی 1893ء تو‏ں 1896ء دے درمیان حکمرانی کيت‏ی۔<ref name="philby">{{cite book|url=https://www.questia.com/read/24971493/saudi-arabia|title=Saudi Arabia|author=H. St. John Philby|publisher=Ernest Benn|year=1955|location=London|page=236}}{{Subscription required|via=Questia}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{کویت دے امیر}} [[گٹھ:1845 دے جم]] [[گٹھ:1896 دیاں موتاں]] [[گٹھ:آل صباح]] [[گٹھ:کویت دے حکمران]] [[گٹھ:انیہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ]] dc78f6h4xhbj801umqdoz6pbfx5417x 3 108065 712706 591972 2026-10-21T09:21:03Z Squasher 28448 Squasher پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:King Muli 12]] توں [[ورتن گل بات:Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780]] اک ڑیڈائرکٹ چھڈے بغیر: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/King Muli 12|King Muli 12]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780|Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780]]" 591972 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۱۵:۱۷, ۲۶ جولائی ۲۰۲۱ (PKT) agjxfbdt2zu5n55kgfjyjh2z7yf86ac 0 110487 712691 605435 2026-10-20T23:14:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712691 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکارہ|}} '''نیلوفر بیگم''' (۲ فروری ۱۹۳{{lang|ur|۶}} – {{lang|ur|۶}} جنوری ۲۰۰{{lang|ur|۴}}؛ پیدائشی '''حنا بھٹاچاریہ''' )، جو اپنے اسٹیج ناں '''سمیتا دیوی''' دے ناں تو‏ں مشہور نيں، اک بنگلہ دیشی اداکارہ سن۔ <ref name="bpedia">{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Islam|first=Sirajul|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Devi, Sumita|editor-last2=Mohanta|editor-first2=Sambaru|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Devi,_Sumita|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118195631/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Devi,_Sumita|archive-date=2022-01-18|تاريخ-الوصول=2022-02-19|url-status=dead}}</ref> اپنےی اداکاری دے {{lang|ur|۴}}۵ سالاں وچ ، اس نے تقریباً ۲۰۰ فلماں تے ۱۵۰ ریڈیو تے ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ اداکاری کيتی۔ اوہ ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱ء وچ سوادھین بنگلہ بیتار کیندر وچ آرٹسٹ سن۔ == ابتدائی تے عملی زندگی == '''نیلوفر بیگم''' اس وقت دے [[بنگال پریزیڈنسی]] دے [[مانک گنج ضلع|ضلع مانک گنج]] وچ پیدا ہوئیاں۔ <ref name="bpedia"/> اوہ اپنے والدین دے نال ۱۹{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}ء وچ پہلے ڈھاکہ تے فیر ۱۹۵۱ء وچ کلکتہ چلی گئياں انہاں نے اپنی اداکاری دا آغاز فلم آسیہ (۱۹{{lang|ur|۶}}۰ء) وچ کیتا سی۔ <ref name="bpedia" /> اوہ اس وقت دے [[مشرقی پاکستان]] د‏‏ی پہلی اداکارہ سن جنہاں نے [[مغربی پاکستان]] وچ بننے والی کسی وی فلم وچ کم کیا، اس فلم دا ناں ''دُھوپ چھایا'' سی۔ بعد وچ انھاں نے پنج فلماں خود بنائیاں۔ <ref name="bpedia" /> == کم == نیلوفر بیگم نے کئی فلمیاں پروڈس کاں، جنہاں وچ ''اگن نیا خیلہ'' (۱۹{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}) ''مومر آلو'' (۱۹{{lang|ur|۶}}۸) ''مایار سنگسار'' (۱۹{{lang|ur|۶}}۹)''آدرشا چاپخانہ'' (۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰) ''نوتن پروبھات'' (۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰) <ref name="bpedia"/> == ذا‏تی زندگی تے موت == امولیا لہڑی تو‏ں '''نیلوفر بیگم''' د‏‏ی پہلی شادی مختصر عرصہ چلی سی۔ <ref name="bpedia"/> بعد وچ انہاں نے ۱۹{{lang|ur|۶}}۲ء وچ فلم ساز [[ظہیر ریحان|ظاہر ریحان]] نال شادی کيتی۔ شادی دے بعد اس نے [[اسلام|اسلام قبول]] ک‏ر ليا تے ناں نیلوفر بیگم رکھیا۔ ریحان دے نال انہاں دے دو بیٹے انل تے بپل سن ۔ انہاں دا اک ہور بیٹا تے اک بیٹی سی۔ ۱۹{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲ء وچ ریحان دے لاپتہ ہونے دے بعد حکومت نے محمد پور تھانہ وچ {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٫۵ کٹھاں اُتے اک متروکہ مکان '''نیلوفر بیگم''' نو‏‏ں الاٹ کيتا۔ <ref name="The Daily Star" /> '''نیلوفر بیگم''' دا انتقال {{lang|ur|۶}} جنوری ۲۰۰{{lang|ur|۴}}ء نو‏‏ں [[ڈھاکہ]] دے بنگلہ دیش میڈیکل ہسپتال وچ برین ہیمرج تو‏ں ہويا۔ ہسپتال وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے انہاں دے گردے تے جگر دونے خراب ہو چکے سن ۔ جدو‏ں تو‏ں انہاں دا علاج شروع ہويا اوہ کوما وچ سی۔ == اعزازات == [[فائل:Kancher Deyal.jpg|thumb| دیوی فلم ''کنچر دیال'' (۱۹{{lang|ur|۶}}۳) وچ ]] نیلوفر بیگم نو‏‏ں آل پاکستان کریٹک ایوارڈ (۱۹{{lang|ur|۶}}۲ء)، [[نگار اعزازات د‏‏ی لسٹ|نگار اعزاز برائے بہترین معاون اداکارہ]] (۱۹{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}ء)، بنگلہ دیش فلم جرنلسٹ ایسوسی ایشن اعزاز، ٹیلی ویژن رپورٹرز ایسوسی ایشن آف بنگلہ دیش اعزاز، اگرتلہ مکتی جودھا اعزاز (۲۰۰۲ء)، جنکانتھا گنیجن تے پرتیبھا سمانونا (۲۰۰۲ء) ملے == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی نام|2159698}} {{تضبیط سند|}} [[گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بنگلہ دیشی فلم پروڈیوسر]] [[گٹھ:بنگلہ دیشی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:ضلع مانک گنج دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:2004 دیاں موتاں]] [[گٹھ:۲۰۰۴ دیاں موتاں]] [[گٹھ:1936 دے جم]] 9u3hkizp1vy0fgyky82svjbzxt78xo0 0 113963 712672 694276 2026-10-20T15:09:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712672 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography|honorific_prefix=Akhi|order=[[Chishti Order]]|death_place=[[Gauda (city)|Gaur]], [[Bengal Sultanate]] (now [[Malda district]], [[West Bengal]], [[India]])|birth_place=[[Gauda (city)|Gaur]], [[Bengal]], [[Delhi Sultanate]]|students=[[Alaul Haq]]|death_date=c. {{Death year and age|1357|1258}}|teacher=Fakhruddin Zarradi, Ruknuddin, [[Nizamuddin Auliya]]|relatives=[[Alaul Haq]] (son-in-law)<br />[[Nur Qutb Alam]] (grandson)|flourished=13th-14th century|denomination=[[Hanafi]]|name=`Uthmān Sirāj ad-Dīn|religion=[[Sunni Islam]]|lineage=|father=|birth_date=c. 1258|caption=|image=|honorific_suffix=Āinā-e-Hind|resting_place=Pirana Pir [[Dargah]], Sadullahpur, Malda, West Bengal}} {{Bengal Sultanate}} '''عثمان سراج الدین''' ( {{Lang-ar|{{Nastaliq|عثمان سراج الدين}}|`Uthmān Sirāj ad-Dīn}} , {{Lang-bn|উসমান সিরাজউদ্দীন}} ; ۱۲۵۸-۱۳۵۷)، جسنو‏ں پیروکار پیار تو‏ں اکی '''سراج''' دے ناں تو‏ں جاندے نيں، ۱۴واں صدی دے بنگالی مسلما‏ن [[علماء|عالم سن ]] ۔ اوہ [[سلسلہ چشتیہ|چشتی]] سلسلہ نال تعلق رکھنے والے [[تصوف|صوفی]] سن تے [[دہلی]] دے [[نظام الدین اولیاء]] دے شاگرد سن ۔ نظام الدین اولیاء دے بزرگ شاگرداں وچو‏ں اک دے طور پر، اس نے [[دہلی]] وچ انہاں دے نال طویل سال گزارے تے '''عیینہ ہند''' ( {{Lang-fa|{{Nastaliq|آینه هند}}}} آینه ) د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ ''ہندوستان دا آئینہ'' )۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://akhisirajuddin.simplesite.com/|title=Biography of Akhi Siraj Aainae Hind Sufi from Gour Lakhnauti|website=www.akhisirajuddin.simplesite.com|accessdate=22 فروری 2019|تاريخ-الأرشيف=2022-03-30|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220330024108/http://akhisirajuddin.simplesite.com/|url-status=dead}}</ref> انہاں دا مزار، [[گوڑ (شہر)|گوڑ]] ، [[مغربی بنگال]] وچ واقع پیرانہ [[پیر (مذہب)|پیر]] درگاہ، ہر سال لکھاں عقیدت منداں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردا ا‏‏ے۔ <ref name="bharat">{{حوالہ ویب|title=Gaur|url=http://www.bharatonline.com/west-bengal/travel/kolkata/excursions/gaur.html|publisher=bharatonline.com|accessdate=25 جولائ‏ی 2013}}</ref> سراج تے اس دے جانشین علاء الحق نو‏‏ں بنگال وچ چشتی نظام دے عروج دا سہرا دتا جاندا ا‏‏ے۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم == [[عبد الحق محدث دہلوی|عبدالحق دہلوی]] نے اپنے ''اخبار'' ''الاخیار'' وچ اخی سراج گوری دے ناں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سراج [[بنگال]] دے [[گوڑ (شہر)|گوڑ]] دا رہنے والا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Akhbarul Akhyar|last=[['Abd al-Haqq al-Dehlawi]]}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ۱۲۵۸ عیسوی دے آس پاس پیدا ہويا سی، جدو‏ں ایہ خطہ [[دہلی]] وچ مقیم [[خاندان غلاماں|مملوک خاندان]] دے زیر اقتدار سی۔ اک نوجوان دے طور پر، سراج نے دہلی دا سفر کيتا جتھے اس نے ممتاز مسلم شخصیتاں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ سراج نے نظام الدین تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے مولا‏نا رکن الدین تو‏ں ''قافیہ'' ، ''مفصل'' ، ''القدوری دے مختار'' تے ''مجمع البحرین کی'' تعلیم حاصل کيتی۔ [[نظام الدین اولیاء]] دے شاگرد تے سوانح نگار تے ''سیار الاولیاء'' دے مصنف امیر خورد نے وی انہاں اسباق وچ شرکت کيتی۔ سراج نے تھوڑے ہی عرصے وچ اپنی تعلیم مکمل د‏‏ی تے اک ماہر اسکالر بن گیا، اس دا سیکھنے دا ایسا ہی جوش سی۔ اس دے بعد انہاں نو‏ں نظام الدین دا سینئر شاگرد بنایا جانا سی، لیکن انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ اوہ حالے تک تعلیم یافتہ نئيں نيں۔ اس دے نتیجے وچ ، آپ نو‏‏ں ہور چھ ماہ تک اسلامی علوم سکھائے گئے، شیخ فخر الدین زردادی، جو اک عظیم عالم تے [[نظام الدین اولیاء]] دے اک ہور بزرگ شاگرد سن ۔ اپنے آپ نو‏‏ں نظام الدین دے سامنے پیش کرنے دے بعد، سراج نو‏‏ں فیر ''خلافت'' (جانشینی) دا ''[[خرقہ]]'' (ابتدائی لباس) تو‏ں نوازیا گیا تے انہاں نو‏ں ''عینا ہند'' (آئینہ ہند) دا [[فارسی زبان|فارسی]] خطاب دتا گیا۔ == بعد د‏‏ی زندگی == خلافت حاصل کرنے دے بعد، سراج اپنے سرپرست نظام الدین د‏‏ی صحبت وچ چار سال تک دہلی وچ رہ‏ے، حالانکہ سال وچ اک بار اپنی والدہ نال ملن دے لئی بنگال لوٹتے رہ‏‏ے۔ ۱۳۲۵ وچ اپنی موت تو‏ں پہلے نظام الدین نے سراج نو‏‏ں تبلیغ دے لئی بنگال واپس آنے دا حکم دتا۔ سراج ۱۳۲۵ء وچ جدو‏ں انتقال کر گئے تاں نظام الدین دے پاس موجود سن ۔ اوہ ۱۳۲۸-۱۳۲۹ تک دہلی وچ رہ‏ے، اس وقت جدو‏ں سلطان [[محمد بن تغلق]] نے راجگڑھ نو‏‏ں دولت آباد منتقل کر دتا سی تے دہلی دے شہریاں نو‏‏ں ہجرت کرنے اُتے مجبور کر دتا سی، اس وقت اوہ گور دے لئی روانہ ہو گئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|last=Hanif, N|publisher=Prabhat Kumar Sharma, for Sarup & Sons|year=2000|page=35}}</ref> بنگال وچ دوبارہ آباد ہونے دے بعد، سراج نو‏‏ں [[شاہی بنگالہ|سلطان]] [[شمس الدین الیاس شاه|شمس الدین الیاس شاہ]] د‏‏ی حکومت وچ بنگال دا درباری عالم بنا دتا گیا۔ سراج نے اک بہت وڈا لنگر باورچی خانہ قائم کيتا جتھے غریباں تے نادارےآں وچ مفت کھانا تقسیم کيتا جاندا سی۔ اوہ نظام الدین دے ک‏‏تب خانہ تو‏ں کچھ قیمتی کتاباں وی نال لیائے تے انہاں کتاباں نے بنگال وچ پہلی [[سلسلہ چشتیہ|چشتی]] [[خانقاہ (اسلام)|خانقاہ]] دا مرکز بنایا۔ [[پانڈوا، مالدہ|حضرت پنڈوا]] وچ آنے دے فوراً بعد علاء الحق انہاں دے شاگرد بن گئے۔ سراج تو‏ں انہاں د‏‏ی محبت تے عقیدت ایسی سی کہ جدو‏ں اوہ سفر کردے تاں جلال الدین تبریزی د‏‏ی طرح انہاں تو‏ں پہلے علاؤالحق اپنے سر اُتے گرم کھانے د‏‏ی دیگچی اٹھاندے سن حالانکہ اس تو‏ں انہاں دے بال جل جاندے سن تاکہ اوہ اپنے استاد نو‏‏ں گرم کھانا مہیا کر سکن۔ مطالبہ <ref name="sufis">{{حوالہ کتاب|title=Sufis of India, Pakistan and Bangladesh|publisher=Kitab Bhavan|year=2002|editor-last=Singh, NK|volume=1|location=[[New Delhi]]|pages=72–73}}</ref> کہیا جاندا اے کہ ایہ سراج دے متعدد [[حج]] دوراں دے دوران وی ہويا، جو اوہ پیدل سفر کردے سن ۔ <ref name="borah">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.279665/page/n389/mode/2up|title=Baharistan-I-Ghaybi – Volume II|last=Nathan, Mirza|publisher=[[Government of Assam]]|year=1936|editor-last=M. I. Borah|location=[[Gauhati]], [[Assam]], [[British Raj]]|page=823}}</ref> وہ ساری زندگی بنگال وچ رہے تے کم کيتا تے اس نے شادی وی کيتی۔ انہاں د‏‏ی اک بیٹی نے بعد وچ انہاں دے شاگرد علاء الحق نال شادی کر لئی۔ <ref name="sufis"/> امیر خورد، انہاں دے ساتھی طالب علم، نے کہیا کہ اس نے بنگال دے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں بہت عزت حاصل کيتی تے "پورے علاقے نو‏‏ں اپنی روحانی روشنی تو‏ں منور کر دتا۔" سراج نے نظام الدین نال ملن والے خرقے نو‏‏ں [[خرقہ|ساگر دیگھی]] دے شمال مغربی کونے وچ دفن کر دتا۔ == موت تے میراث == ۱۳۵۷ وچ ، اخی سراج دا انتقال ہويا تے لکھنوندی دے اک مضافات‏ی علاقے ''سعد اللہ'' پور وچ دفن ہوئے۔ سراج د‏‏ی جگہ علاءالحق نے لی ۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے شیخ [[نظام الدین اولیاء]] نال ملن والے خرقے نو‏‏ں ''ساگر دیگھی'' (حوض) دے شمال مغربی کونے وچ دفن کيتا تے حکم دتا کہ اسنو‏ں اس کپڑ‏ے دے ٹکڑے دے نیڑے دفن کيتا جائے۔ اس د‏ی خواہش دے مطابق اسنو‏ں اس دے مدفون لباس دے نیڑے سپرد خاک کيتا گیا تے اس د‏ی قبر اُتے اک مقبرہ بنایا گیا۔ مقبرے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تریخ معلوم نئيں اے، لیکن اس دے دروازے تو‏ں منسلک دو نوشتہ جات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ دروازے سولہويں صدی وچ سلطان [[علاء الدین حسین شاہ|علاؤالدین حسین شاہ]] تے بعد وچ سلطان [[ناصرالدین نصرت شاہ|ناصر الدین نصرت شاہ]] نے تعمیر کيتے سن ۔ حسین شاہ نے مقبرے اُتے وی اک سیاقیہ (پانی دا چشمہ) بنوایا سی۔ انہاں دا [[عرس]] ہر سال [[عید الفطر]] (یکم تے ۲ شوال) نو‏‏ں منایا جاندا اے تے اج وی بوہت سارے لوک انہاں د‏‏ی قبر اُتے جاندے نيں۔ اس تقریب دے دوران [[جلال الدین جہانیاں جتھے گشت|جہانیاں جہان گشت]] دا جھنڈا (جو جلال الدین تبریزی د‏‏ی درگاہ وچ رکھیا گیا اے ) تے نور قطب عالم دے ہتھ دے نشان نو‏‏ں سراج دے مزار اُتے لے جایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="bpedia">{{Cite Banglapedia|article=Shaikh Akhi Sirajuddin Usman (R)|author=Abdul Karim}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAbdul_Karim2012">Abdul Karim (2012). [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shaikh_Akhi_Sirajuddin_Usman_(R) "Shaikh Akhi Sirajuddin Usman (R)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414082503/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Shaikh_Akhi_Sirajuddin_Usman_(R) |date=2022-04-14 }}. In [[سراج الاسلام|Islam, Sirajul]]; Miah, Sajahan; [[محفوظہ خانم|Khanam, Mahfuza]]; Ahmed, Sabbir (eds.). ''[[بنگلہ پیڈیا|Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh]]'' (Online&nbsp;ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, [[بنگلہ دیش د‏‏ی ایشیاٹک سوسائٹی|Asiatic Society of Bangladesh]]. [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خصوصی:کتابی ذرائع/984-32-0576-6|<bdi>984-32-0576-6</bdi>]]. [[او سی ایل سی|OCLC]]&nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/52727562 52727562]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 اپریل</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name="bpedia2">{{cite Banglapedia|article=Shaikh Akhi Sirajuddin Usman (R)|author=Abdul Karim}}</ref> == ذرائع == * ''سیار الاولیاء ص۔ ۳۶۸-۴۵۲'' * ''اخبار الاخیار ص۔ ۱۶۲-۳'' * ''مراعات الاسرار ص ۸۸۸-۹۱'' == ہور ویکھو == * [[نصیر الدین محمود چراغ دہلوی|ناصر الدین چراغ دہلوی]] * [[میر سید علی ہمدانی]] * [[جنوبی ایشیا دے صوفی بزرگ]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * سید محمد بن مبارک کرمانی د‏‏ی 'سیار الاولیاء' پہلی بار ۱۳۰۲ھ/۱۸۸۵ء وچ محب ہند دہلی تو‏ں شائع ہوئی۔ * 'لطائف اشرفی' ( [[اشرف جہانگیر سمنانی]] د‏‏ی گفتگو)، مرتب نظام یمنی، ترمیم و تشریح [[سید وحید اشرف]] نے د‏‏ی تے ۲۰۱۰ وچ شائع ہوئی۔ * 'اخبار الاخیار' از عبدالحق محدث دہلوی [متوفی ۱۰۵۲ھ-۱۶۴۲ عیسوی]۔ اس کتاب وچ ہندوستان دے ممتاز صوفیاں د‏‏ی مختصر سوانح عمری دا ذکر کيتا گیا اے جس وچ اخی سراج عینی ہند وی شام‏ل ا‏‏ے۔ * سید عبدالرحمن چشتی عباسی علوی د‏‏ی 'مراۃ العصر' * حیات مخدوم سید [[اشرف جہانگیر سمنانی]] (۱۹۷۵)، دوسرا ایڈیشن (۲۰۱۷){{آئی ایس بی این|۹۷۸-۹۳-۸۵۲۹۵-۵۴-۶}} ، مکتبہ جامعہ لمیٹڈ، شمشاد مارکیٹ، علی گڑھ ۲۰۲۰۰۲، [[بھارت|انڈیا]] {{معلومات کتاباں خانہ}}{{اعلام حنفیہ}} [[گٹھ:چودہویں صدی دے اسلامی مسلم علما]] [[گٹھ:ضلع مالدا دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مغربی بنگال دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ہندوستانی صوفی اولیا]] [[گٹھ:چشتی شخصیتاں]] [[گٹھ:۱۳۵۷ دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۲۵۸ دے جم]] [[گٹھ:1357 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1258 دے جم]] rl7elhdgmv2f89r5488191ejlua7aui 0 113965 712687 604782 2026-10-20T21:45:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712687 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}} [[مولوی]] '''عبدالعلی''' ( {{Lang-bn|আব্দুল আলী}} ; ۱۷۸۶–۱۸۶۶) موجودہ [[بنگلہ دیش]] وچ [[ڈھاکہ]] دے اک قابل ذکر زمیندار تے مخیر حضرات سن ۔ اسنو‏ں مقامی لوک '''پاگلا مولوی''' ( {{Lang-bn|পাগলা মৌলভী||Mad Moulvi}} اپنے مزاج د‏‏ی سخت طبیعت تے اعمال د‏‏ی وجہ تاں۔ <ref name="muntasir.mamaun.smriti">{{حوالہ کتاب|title=Dhaka: Smriti Bismritir Nogori|last=Mamun, Muntasir|date=فروری 2000|publisher=Ananya Prakashanalaya|isbn=984-412-104-3|edition=3|location=[[ڈھاکہ]]|page=20|language=bn|script-title=bn:ঢাকা: স্মৃতি বিস্মৃতির নগরী}}</ref> اسکولاں تے ہور سہولیات دے نال، [[ڈھاکہ]] دے سب تو‏ں پرانے تے مصروف ترین [[بازار|بازاراں]] وچو‏ں اک، مولوی بازار قائم کرنے دا سہرا انہاں نو‏ں جاندا ا‏‏ے۔ [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ بنگالی بولی دا متن شام‏ل اے ]] == مڈھلا جیون تے تعلیم == عبدالعلی ۱۷۸۶ وچ [[ضلع ڈھاکہ|ڈھاکہ]] دے اک امیر بنگالی مسلما‏ن گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ اس وقت دے دوران، ملک [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دے نواب]] مبارک علی خان دے ماتحت سی، حالانکہ [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی|ایسٹ انڈیا کمپنی]] نو‏‏ں حقیقی اختیار حاصل سی۔ انہاں دے والد مولوی برکت اللہ دا تعلق نواں باڑی دے پنڈ مِلِک تو‏ں سی۔ برکت اللہ نے اپنی [[زمیندار|زمینداری]] دا دائرہ پرگنہ نوراللہ پور، ہویلی جتھے آباد، اورنگ آباد، شائستہ نگر تے پرگنہ ادراک پور دے کچھ حصےآں وچ پھیلا دتا۔ عبدالعلی ڈھاکہ کالجیٹ اسکول دے اصل طلباء وچو‏ں اک سی تے اک قابل [[مولوی]] سی۔ اس دے اسيں جماعت [[نواب ڈھاکہ]] [[خواجہ عبدالغنی]] تے ڈھاکہ [[برہمو سماج]] دے بانی برجسندر مترکے نال قریبی تعلقات سن ۔ == کیریئر == اپنے والد تو‏ں زمین وراثت وچ ملی، عبدالعلی نے بہت زیادہ دولت اکٹھی کيتی۔ اس نے پرگنہ ادراک پور دے باقی حصےآں دے نال نال پورا پرگنہ باربادو خرید لیا۔ <ref name="muntasir.mamaun.smriti"/> وہ واحد مقامی زمیندار سی جس نے ڈھاکہ دے اک برطانوی زمیندار وائز دے خلاف مقابلہ کيتا۔ عبدالعلی اکثر اس دے نال مقدمے کردے سن، تے فوجداری مقدمات درج کرنا پسند کردے سن ۔ اوہ سال وچ سٹھ یا ستر ہزار روپے کماندا سی۔ طبیعت دے اعتبار تو‏ں کنجوس کہلاندا سی، اس دے پاس بہت سارے اثاثے سن ۔ <ref name="muntasir.mamaun.smriti"/> پر، اوہ مسلم کمیونٹی دے لئی خیراتی کماں دے لئی وی مشہور سن ۔ ڈھاکہ وچ اک گیسٹ ہاؤس تے [[مدرسہ (اسلام)|مدرسہ]] دے قیام دا سہرا انہاں دے سر ا‏‏ے۔ اس نے اپنے آبائی پنڈ نیاباڑی وچ اک اسکول وی قائم کيتا۔ ڈھاکہ وچ انہاں دا گھر چوک بازار د‏‏ی پانیاتی لین وچ واقع سی۔ اپنے گھر دے قریب، اس نے سابق مقیم کٹرہ دے نیڑے دانیال دا گلی وچ اک [[بازار]] قائم کیا، جو ہن مولوی بازار دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="bpedia">{{Cite Banglapedia|author=Khan, Sadat Ullah}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKhan,_Sadat_Ullah2012">Khan, Sadat Ullah (2012). [http://en.banglapedia.org/index.php?title=Moulavibazar "Moulavibazar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220109160023/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Moulavibazar |date=2022-01-09 }}. In [[سراج الاسلام|Islam, Sirajul]]; Miah, Sajahan; [[محفوظہ خانم|Khanam, Mahfuza]]; Ahmed, Sabbir (eds.). ''[[بنگلہ پیڈیا|Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh]]'' (Online&nbsp;ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, [[بنگلہ دیش د‏‏ی ایشیاٹک سوسائٹی|Asiatic Society of Bangladesh]]. [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خصوصی:کتابی ذرائع/984-32-0576-6|<bdi>984-32-0576-6</bdi>]]. [[او سی ایل سی|OCLC]]&nbsp;[//www.worldcat.org/oclc/52727562 52727562]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 اپریل</span> 2022</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالہ کتاب|last=Maniruzzaman, Mohammad|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1985|page=264|language=bn|script-title=bn:মুহম্মদ এনামুল হক স্মারকগ্রন্থ}}</ref> == موت == ۱۸۶۶ء وچ عبدالعلی دا انتقال ۸۰ سال د‏‏ی عمر وچ ہويا۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:اٹھارويں صدی دے مسلما‏ن]] [[گٹھ:انیہويں صدی دے مسلما‏ن]] [[گٹھ:ضلع ڈھاکہ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:۱۷۸۶ دے جم]] [[گٹھ:۱۸۶۶ دیاں موتاں]] [[گٹھ:تریخ ڈھاکہ]] [[گٹھ:1786 دے جم]] [[گٹھ:1866 دیاں موتاں]] 17mdrso6revyxu6c7d2e8d2xjfsmyv8 0 114670 712679 705114 2026-10-20T18:02:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712679 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Lebanese Civil War|partof=the [[Arab Cold War]], the [[Arab–Israeli conflict]], and the [[Iran–Israel proxy conflict]]|image={{multiple image|total_width=300px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = | image2 = | image3 = USS New Jersey firing in Beirut, 1984.jpg | image4 = BombenanschlagUS-BotschaftBeirut.jpg | image5 = HolidayInnBeirut1990.png | image6 = FatehMilitia.jpg }}|image_size=300px|caption=Top to bottom, and left to right: Monument at [[Martyrs' Square, Beirut|Martyrs' Square]] in [[Beirut]], Shiite Muslim [[Amal Movement|Amal]] militiaman firing his [[AK-47 assault rifle]], The USS New Jersey firing a salvo from its 16"/50 guns during a deployment off the coast of [[Beirut]], aftermath of the [[1983 United States embassy bombing in Beirut]], The ruined [[Holiday Inn Beirut]] after the [[Battle of the Hotels]], Palestinian [[Fatah]] rally in Beirut.|date=۱۳ اپریل ۱۹۷۵ – ۱۳ اکتوبر 1990{{#tag:ref|Last battle took place from [[Battle of Sidon (1991)|2–6 جولائ‏ی 1991]] between the Lebanese government and the [[Palestine Liberation Organization]] due to the latter's refusal to accept the [[Taif Agreement]].|group="Note"}}<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=04|day1=13|year1=1975|month2=10|day2=13|year2=1990}})|place=[[Lebanon|Republic of Lebanon]]|width=420px|result=*[[Taif Agreement]] ** Christian-to-Muslim representation in [[Parliament of Lebanon|Lebanese parliament]] changed from ratio of 55:45 to 50:50<ref>{{cite web|url=http://www.c-r.org/downloads/Accord24_TheTaifAgreement.pdf|title=The Taif Agreement|access-date=9 اگست 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417041235/http://www.c-r.org/downloads/Accord24_TheTaifAgreement.pdf|archive-date=17 اپریل 2018|url-status=dead}}</ref> ** Political powers of [[Prime Minister of Lebanon|Muslim-reserved prime ministerial]] position strengthened over [[President of Lebanon|Christian-reserved presidency]] position ** Disarmament of all Lebanese and non-Lebanese militias (excluding [[Hezbollah]])<ref>Ranstorp, Magnus, ''Hizb'allah in Lebanon: The Politics of the Western Hostage Crisis'', New York, St. Martins Press, 1997, p. 105</ref> * Continuation of hostilities between Lebanon and the [[Palestine Liberation Organization]] (PLO) ** Expulsion of the PLO from Lebanon following the [[Battle of Sidon (1991)|Battle of Sidon]] in 1991 * Collapse of the Israeli-backed [[Free Lebanon State|State of Free Lebanon]] * Emergence of Hezbollah as a power player in Lebanon|territory=*[[Syrian occupation of Lebanon|Syrian occupation of northern and eastern Lebanon]] until 30 اپریل ۲۰۰۵ * [[Israeli occupation of southern Lebanon]] until 25 مئی 2000|combatant1={{Collapsible list |title={{flagicon image|Forces Libanaises Flag.svg|border}} [[Lebanese Front]] |1={{flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg|size=22px}}[[Kataeb Party]] |2={{flagicon image|Forces Libanaises Flag.svg|size=22px}}[[Lebanese Forces (militia)|Lebanese Forces Militia]] |3=[[Marada Brigades]] <small>(until 1978)</small><br />[[Guardians of the Cedars]]<br />[[File:Al-Tanzim logo.png|22px|border]][[Al-Tanzim]]<br />[[Lebanese Youth Movement (MKG)]]<br /> [[Tyous Team of Commandos]]<br />[[Zahliote Group]]<br />[[Shuraya Party]]<br />[[Vanguard of the Maani Army (Movement of the Druze Jihad)|Vanguard of the Maani Army (MDJ)]]<br /> (Other minor organizations)}}<br />{{flagicon image|Lebanesearmyfirstflag.png}} [[Army of Free Lebanon]] <small>(until 1977)</small><br />{{flagicon image|}} [[South Lebanon Army|SLA]] <small>(from 1976)</small><br />{{flag|Israel}} <small>(from 1978)</small> ---- [[File:Ahrar flag.gif|23px|border]] [[Tigers Militia]] <small>(until 1980)</small>|combatant2={{flagicon|Lebanon}} [[Lebanese National Movement]] <small>(1975–1982)</small><br />{{flagicon image|Lebanese National Resistance Front.jpg}}[[Lebanese National Resistance Front|Jammoul]] <small>(1982–1990){{Collapsible list|{{flagicon image|Flag of Mourabitoun.svg}} [[Al-Mourabitoun]]|{{flagicon image|Flag of the Progressive Socialist Party.svg}} [[Progressive Socialist Party]] (PSP)|{{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Lebanese Communist Party]] (LCP)|{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} [[Syrian Social Nationalist Party in Lebanon]] (SSNP)|[[File:OACLsymbol.PNG|22px|border]] [[Communist Action Organization in Lebanon]] (OCAL)|{{flagicon|Palestine}} [[Lebanese Movement in Support of Fatah]] (LMSF)|{{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Arab Socialist Ba'ath Party – Lebanon Region]]|{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} [[Revolutionary Communist Group (Lebanon)|Revolutionary Communist Group]]|{{flagicon|Palestine}} [[Sixth of فروری Movement]]|{{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Socialist Arab Lebanon Vanguard Party]] (SALVP)<br />{{flagicon image|Flag of the Popular Nasserist Organization.svg|22px}} [[Popular Nasserist Organization]] (PNO)<br />{{flagicon image|Lebanesearmyfirstflag.png}} [[Lebanese Arab Army]] (LAA)<br />Other minor organizations }} {{flagdeco|PLO}} [[Palestine Liberation Organization|PLO]] <small>(1975–83)</small><br /> [[File:Flag of ASALA.png|20px|border]] [[Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia|ASALA]] ---- {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Hezbollah]] <small>(1985–1990)</small><br /> {{flag|Iran}} <small>(from 1980, mainly [[Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGC]] and [[Islamic Republic of Iran Army|Army]] paramilitary units)</small> ---- [[Islamic Unification Movement]] <small>(from 1982)</small>|combatant3={{flagdeco|Syria}} [[Syria]] <small>(1976, 1983–1991)</small><br />{{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[Amal Movement]]<br />{{flagicon image|Flag of Palestine.svg}} [[Palestinian National Salvation Front|PNSF]]<br />[[Marada Brigades]] <small>(left LF in 1978; aligned with Syria)</small>|combatant4={{flagdeco|Lebanon}} [[Lebanese Armed Forces]] ---- {{flagdeco|United Nations}} [[United Nations Interim Force in Lebanon|UNIFIL]] <small>(from 1978)</small><br />[[Multinational Force in Lebanon]] <small>(1982–1984)</small> * {{flag|United States}} * {{flag|France}} * {{flag|Italy|1946}} ---- {{flagdeco|Arab League}} [[Arab Deterrent Force]] <small>(1976–1982)</small><ref name="Mays">Mays, Terry M. Historical Dictionary of Multinational Peacekeeping. Lanham, MD: Scarecrow Press, 1996, pp. 9–10</ref> {{Collapsible list |title= |1={{flag|Saudi Arabia|size=22px}}<br /><small>(1976–79)</small> |2={{flag|Sudan|size=22px}}<br /><small>(1976–79)</small> |3={{flag|UAE|size=22px}}<br /><small>(1976–79)</small> |4={{flagicon image|Flag of Libya (1972–1977).svg}} [[History of Libya under Muammar Gaddafi#Libyan Arab Republic (1969–1977)|Libya]]<br /><small>(1976 only)</small> |5={{flag|South Yemen|size=22px}}<br /><small>(1976–77)</small>}}|commander1={{Flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg}} [[Bachir Gemayel]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg}} [[Amine Gemayel]]<br />{{Flagicon image|Flag of Kataeb Party.svg}} [[William Hawi]]{{KIA}}<br /> {{flagicon image|Forces Libanaises Flag.svg}} [[Elie Hobeika]]<br />{{flagicon image|Forces Libanaises Flag.svg}} [[Samir Geagea]]<br />[[Etienne Saqr]]<br />[[File:Al-Tanzim logo.png|22px|border]] [[Georges Adwan]]<br />{{flagicon image|}} [[Saad Haddad]] [[Death by natural causes|#]]<br />{{flagicon image|}} [[Antoine Lahad]]<br />{{flagdeco|Israel}} [[Menachem Begin]]<br />{{flagdeco|Israel}} [[Ariel Sharon]]<br />{{flagdeco|Israel}} [[Rafael Eitan]]<br />{{flagdeco|Israel}} [[Avigdor Ben-Gal]] ---- [[File:Ahrar flag.gif|23px|border]] [[Dany Chamoun]]{{KIA}}|commander2={{flagicon image|Flag of the Progressive Socialist Party.svg}} [[Kamal Jumblatt]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Progressive Socialist Party.svg}} [[Walid Jumblatt]]<br />{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} Inaam Raad<br />{{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} Abdallah Saadeh<br />{{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Assem Qanso]]<br />{{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[George Hawi]]<br />{{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Elias Atallah]]<br />{{flagicon image|Socialist red flag.svg}} Muhsin Ibrahim<br />{{flagicon image|Flag of Mourabitoun.svg}} [[Ibrahim Kulaylat]]<br />{{flagicon image|Single Color Flag - 0434B1.svg}} [[Ali Eid]]<br />{{flagdeco|PLO}} [[Yasser Arafat]]<br />{{flagdeco|PLO}} [[George Habash]]<br />[[File:Flag of ASALA.png|20px|border]] [[Hagop Hagopian (militant)|Hagop Hagopian]]<br />[[File:Flag of ASALA.png|20px|border]] [[Monte Melkonian]] ---- {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Subhi al-Tufayli]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Abbas al-Musawi]] ---- Said Shaaban|commander3={{flagdeco|Syria}} [[Hafez al-Assad]]<br />{{flagdeco|Syria}} [[Mustafa Tlass]]<br />{{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[Nabih Berri]]<br />[[Tony Frangieh]]{{KIA}}|commander4={{flagdeco|Lebanon}} [[Michel Aoun]] ---- {{flagdeco |United Nations}} [[Emmanuel Erskine]]<br />{{flagdeco |United Nations}} [[William O'Callaghan (Irish Army officer)|William O'Callaghan]]<br />{{flagdeco|United Nations}} [[Gustav Hägglund]]<br />{{flagdeco|United States}} Timothy J. Geraghty|strength1=|strength2=|strength3={{flagdeco|Syria}} 25,000 troops (1976)<ref name="Mays" />|strength4={{flagdeco|Saudi Arabia|size=22px}} 1,200 troops<ref name="Mays" /><br />{{flagdeco |Sudan|size=22px}} 1,000 troops<ref name="Mays" /><br />{{flagdeco |UAE|size=22px}} 1,000 troops<ref name="Mays" /><br />{{flagdeco |Libya|1972|size=22px}} 700 troops<ref name="Mays" /><br />{{flagdeco |South Yemen|size=22px}} 700 troops<ref name="Mays" />|notes=<big><center>120,000–150,000 people killed<ref>World Political Almanac, 3rd Ed, Chris Cook.</ref></center>}}{{Campaignbox Lebanese Civil War}}{{Campaignbox Lebanon}}{{تریخ لبنان}} '''لبنانی خانہ جنگی''' ( {{Lang-ar|الحرب الأهلية اللبنانية|translit=Al-Ḥarb al-Ahliyyah al-Libnāniyyah}} ) اک کثیر جہ‏تی مسلح تصادم سی جو ۱۹۷۵ تو‏ں ۱۹۹۰ تک ہويا۔ اس دے نتیجے وچ اک اندازے دے مطابق ۱۲۰٬۰۰۰ ہلاکتاں ہوئیاں <ref>UN Human Rights Council. 23 نومبر 2006. "[https://web.archive.org/web/20070115172923/http://www.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/specialsession/A.HRC.3.2.pdf IMPLEMENTATION OF GENERAL ASSEMBLY RESOLUTION 60/251 OF 15 MARCH 2006 ENTITLED HUMAN RIGHTS COUNCIL]." p.18.</ref> تے [[لبنان]] تو‏ں تقریباً ۱۰ لکھ افراد د‏‏ی نقل مکانی ہوئی۔ <ref>[[Daniel Byman|Byman, Daniel]], and [[Kenneth Michael Pollack]]. "Things Fall Apart: Containing the Spillover from an Iraqi Civil War." p. 139</ref> لبنانی آبادی دے تنوع نے تنازعہ د‏‏ی قیادت تے اس دے دوران اک قابل ذکر کردار ادا کیا: ساحلی شہراں وچ سنی مسلما‏ن تے عیسائی اکثریت اُتے مشتمل سن ۔ [[اہل تشیع|شیعہ مسلما‏ن]] بنیادی طور اُتے جنوب وچ تے مشرق وچ [[وادی بقاع|وادی بیقا]] وچ مقیم سن ۔ تے دروز تے عیسائیاں نے ملک دے پہاڑی علاقےآں نو‏‏ں آباد کيتا۔ لبنانی حکومت نو‏‏ں میرونائٹ مسیحی برادری دے اشرافیہ دے زیر اثر چلایا جاندا سی۔ <ref>[[Marcia C. Inhorn|Inhorn, Marcia C.]], and Soraya Tremayne. 2012. ''Islam and Assisted Reproductive Technologies''. p. 238.</ref> سیاست تے مذہب دے درمیان تعلق نو‏‏ں [[فرانسیسی تعہد برائے شام تے لبنان|فرانسیسی مینڈیٹ]] دے تحت ۱۹۲۰ تو‏ں ۱۹۴۳ تک مضبوط کيتا گیا سی، تے ملک دے پارلیمانی ڈھانچے نے اپنی عیسائی اکثریت‏ی آبادی دے لئی اک اہ‏م پوزیشن د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ پر، ملک وچ مسلماناں د‏‏ی اک وڈی آبادی سی، تے بوہت سارے عربی تے [[بایاں بازو|کھبے بازو]] دے گروہاں نے عیسائی اکثریت‏ی مغرب نواز حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی۔ ۱۹۴۸ تے ۱۹۶۷ وچ ہزاراں [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] د‏‏ی آمد نے لبنان د‏‏ی آبادی نو‏‏ں مسلم آبادی دے حق وچ بدلنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ [[سرد جنگ]] نے لبنان اُتے اک طاقتور ٹُٹ پھوٹ دا اثر ڈالیا، جو ۱۹۵۸ دے لبنانی بحران تو‏ں پہلے دے سیاسی پولرائزیشن تو‏ں گہرا تعلق سی، کیونجے عیسائیاں نے مغربی دنیا دا نال دتا جدو‏ں کہ کھبے بازو، مسلم تے پین عرب گروپ [[سوویت اتحاد|سوویت]] تو‏ں منسلک [[عرب ملکاں]] دے نال سن ۔ .<ref>"Beware of Small States: Lebanon, Battleground of the Middle East." p. 62</ref> مارونائٹ-عیسائی تے فلسطینی افواج دے درمیان لڑائی (بنیادی طور اُتے [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] د‏‏ی طرف تو‏ں) ۱۹۷۵ وچ شروع ہوئی۔ کھبے بازو، مسلم تے پین عربی لبنانی گروپاں نے لبنان وچ فلسطینیاں دے نال اتحاد قائم کيتا۔ <ref>Halliday, 2005: 117</ref> لڑائی دے دوران، اتحاد تیزی تو‏ں تے غیر متوقع طور اُتے بدل گئے۔ ہور برآں، [[اسرائیل]] تے [[شام|شام]] ورگی بیرونی طاقتاں جنگ وچ شام‏ل ہوئیاں تے مختلف دھڑاں دے نال مل ک‏ے لڑاں۔ مختلف امن فوجاں، جداں لبنان وچ کثیر القومی فورس تے لبنان وچ اقوام متحدہ د‏‏ی عبوری فورس ، وی تنازع دے دوران ملک وچ تعینات سی۔ ۱۹۸۹ دا طائف معاہدہ جنگ دے خاتمے دا آغاز سی۔ جنوری ۱۹۸۹ وچ [[عرب لیگ]] د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ اک کمیٹی نے تنازعات دے حل د‏‏ی تشکیل شروع کيتی۔ مارچ ۱۹۹۱ وچ ، لبنانی پارلیمنٹ نے اک عام معافی دا قانون منظور کيتا جس دے نفاذ تو‏ں پہلے تمام سیاسی جرائم نو‏‏ں معاف کر دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.c-r.org/sites/c-r.org/files/Accord24_ExMilitiaFighters.pdf|title=Ex-militia fighters in post-war Lebanon|accessdate=23 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923200854/http://www.c-r.org/sites/c-r.org/files/Accord24_ExMilitiaFighters.pdf|archivedate=23 ستمبر 2015}}</ref> مئی ۱۹۹۱ وچ ، لبنان وچ تمام ملیشیا نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا، [[حزب اللہ|سوائے حزب اللہ]] کے، جدو‏ں کہ لبنانی مسلح افواج نے لبنان دے واحد وڈے غیر فرقہ وارانہ ادارے دے طور اُتے آہستہ آہستہ دوبارہ تعمیر کرنا شروع کر دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ghazi.de/civwar.html|title=Lebanon's History: Civil War|website=ghazi.de}}</ref> جنگ دے بعد وی سنیاں تے شیعاں دے درمیان مذہبی کشیدگی برقرار رہی۔ <ref>Rolland, John C. 2003. ''Lebanon: Current Issues and Background''. p. 144. {{آئی ایس بی این|9781590338711}}.</ref> == پس منظر == === نوآبادیات‏ی حکومت === ۱۸۶۰ وچ [[متصرفیہ جبل لبنان|ماؤنٹ لبنان]] دے عثمانی [[متصرفیہ|معتصرفات]] وچ دروز تے مارونائٹس دے درمیان خانہ جنگی شروع ہوئی، جو ۱۸۴۲ وچ انہاں دے درمیان تقسیم ہو گئی سی۔ جنگ دے نتیجے وچ تقریباً ۱۰٬۰۰۰ عیسائیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ ۶٬۰۰۰ دروز دا قتل عام ہويا۔ ۱۸۶۰ د‏‏ی جنگ نو‏‏ں دروز نے اک فوجی فتح تے سیاسی شکست سمجھیا۔ [[فائل:LebaneseFighters.jpg|سجے|thumb| [[متصرفیہ|مطصرف]] دور وچ [[کوہ لبنان]] وچ فوجی]] [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] لبنانیاں دے لئی مشکل سی۔ جدو‏ں کہ باقی دنیا عالمی جنگ کيت‏ی لپیٹ وچ سی، لبنان وچ لوک قحط دا شکار سن جو تقریباً چار سال تک جاری رہے گا۔ [[سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ|سلطنت عثمانیہ (۱۹۰۸–۱۹۲۲) د‏‏ی شکست تے تحلیل دے]] نال، ترک حکمرانی ختم ہو گئی۔ فرانس نے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] دے تحت [[فرانسیسی تعہد برائے شام تے لبنان|شام تے لبنان دے لئی فرانسیسی مینڈیٹ دے]] تحت علاقے دا کنٹرول سنبھال لیا۔ فرانسیسیاں نے ریاست [[عظیم لبنان|گریٹر لبنان]] نو‏‏ں مارونائٹس دے لئی محفوظ پناہ گاہ دے طور اُتے بنایا، لیکن اس وچ سرحداں دے اندر اک وڈی مسلم آبادی شام‏ل سی۔ ۱۹۲۶ وچ ، لبنان نو‏‏ں اک جمہوریہ قرار دتا گیا، تے اک آئین اپنایا گیا۔ اُتے ۱۹۳۲ وچ آئین نو‏‏ں معطل کر دتا گیا۔ مختلف دھڑاں نے شام دے نال اتحاد، یا فرانسیسیاں تو‏ں آزادی د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arab-american.net/Historical_Chronology_of_Lebanon.pdf|title=National Council of Arab Americans (NCA)|accessdate=26 فروری 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090319121339/http://www.arab-american.net/Historical_Chronology_of_Lebanon.pdf|archivedate=19 مارچ 2009}}</ref> ۱۹۳۴ وچ ملک د‏‏ی پہلی (تے صرف اج تک) مردم شماری ہوئی سی۔ ۱۹۳۶ وچ مارونائٹ فلانج پارٹی د‏‏ی بنیاد پیئر جیمائل نے رکھی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=History of the Kataeb Party|url=https://www.lebanesekataeb.com/تاريخ-الحزب|accessdate=2022-05-09|website=Kataeb Party|language=ar}}</ref> === آزادی === [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] تے ۱۹۴۰ د‏‏ی دہائیاں نے لبنان تے مشرق وسطیٰ وچ وڈی تبدیلی لائی۔ لبنان د‏‏ی آزادی دا وعدہ کيتا گیا سی، جو ۲۲ نومبر ۱۹۴۳ نو‏‏ں حاصل کيتا گیا سی۔ آزاد فرانسیسی فوجی، جنہاں نے ۱۹۴۱ وچ بیروت نو‏‏ں [[ویچی فرانس|ویچی فرانسیسی]] افواج تو‏ں چھڑانے دے لئی لبنان اُتے حملہ کيتا سی، ۱۹۴۶ وچ ملک چھڈ دتا۔ مارونیاں نے ملک تے معیشت اُتے اقتدار سنبھال لیا۔ اک ایسی پارلیمنٹ بنائی گئی جس وچ مسلماناں تے عیسائیاں دونے د‏‏ی نشستاں دا کوٹہ مقرر سی۔ اس دے مطابق صدر میرونائٹ، وزیر اعظم سنی مسلما‏ن تے پارلیمنٹ دا اسپیکر شیعہ مسلما‏ن ہونا سی۔ ۱۹۴۷ دے اواخر وچ فلسطین دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ فلسطین وچ خانہ جنگی ، [[انتداب فلسطین|لازمی فلسطین]] دا خاتمہ تے ۱۴ مئی ۱۹۴۸ نو‏‏ں [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیلی اعلانِ آزادی دا باعث بنا]] ۔ قومیت دے نال، جاری خانہ جنگی اسرائیل تے عرب ریاستاں دے درمیان ریاستی تنازعہ، ۱۹۴۸ د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ وچ تبدیل ہو گئی۔ ایہ سب فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں سرحد پار کرکے لبنان وچ داخل ہونے دا باعث بنیا۔ فلسطینی مستقب‏‏ل وچ لبنانی خانہ جنگی وچ بہت اہ‏م کردار ادا کرن گے، جدو‏ں کہ اسرائیل دے قیام نے لبنان دے ارد گرد دے علاقے نو‏‏ں یکسر تبدیل کر دتا۔ [[فائل:Foxhole - Lebanon - Beirut - July 1958.jpg|thumb| امریک‏‏ی میرین ۱۹۵۸ دے لبنان دے بحران دے دوران بیروت دے باہر اک مورچہ وچ بیٹھیا ا‏‏ے۔]] جولائ‏ی ۱۹۵۸ وچ لبنان نو‏‏ں مارونائٹ عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان خانہ جنگی دا خطرہ سی۔ صدر کیملی چامون نے لبنانی سیاست اُتے جو لبنان دے روايتی سیاسی خانداناں دے ذریعے استعمال کيتا گیا اے اسنو‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انہاں خانداناں نے اپنی مقامی برادریاں دے نال کلائنٹ تے سرپرست دے مضبوط تعلقات استوار کرکے اپنی انتخابی اپیل نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ بھانويں اوہ ۱۹۵۷ وچ انتخابات وچ حصہ لینے دے لئی متبادل سیاسی امیدواراں نو‏‏ں سپانسر کرنے وچ کامیاب ہويا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روايتی خاندان اپنی پوزیشناں کھو بیٹھے، انہاں خانداناں نے فیر چمون دے نال جنگ شروع کر دتی، جسنو‏ں پاشااں د‏‏ی ''جنگ'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پچھلے سالاں وچ ، مصر دے نال کشیدگی ۱۹۵۶ وچ اس وقت ودھ گئی سی جدو‏ں غیر وابستہ صدر، کیملی چامون نے، مصر دے صدر [[جمال عبدالناصر]] نو‏‏ں ناراض کردے ہوئے، [[سوئز بحران]] دے دوران مصر اُتے حملہ کرنے والی مغربی طاقتاں دے نال سفارتی تعلقات منقطع نئيں کيتے سن ۔ ایہ [[سرد جنگ]] دے دوران سی تے چمون نو‏‏ں اکثر مغرب نواز کہیا جاندا اے، حالانکہ اس نے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے نال کئی تجارتی معاہدےآں اُتے دستخط کيتے سن (دیکھو گینڈزیئر)۔ پر، ناصر نے امریکا د‏‏ی قیادت وچ [[معاہدہ بغداد|بغداد معاہدے]] دے لئی مشتبہ حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں چمون اُتے حملہ کيتا سی۔ ناصر نے محسوس کيتا کہ مغرب نواز بغداد معاہدہ عرب قوم پرستی دے لئی خطرہ ا‏‏ے۔ پر، صدر چمون نے غیر ملکی فوجاں تو‏ں تحفظ نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی علاقائی معاہدےآں د‏‏ی طرف دیکھیا: لبنان دے پاس تاریخی طور اُتے اک چھوٹی سی کاسمیٹک فوج سی جو لبنان د‏‏ی علاقائی سالمیت دے دفاع وچ کدی موثر نئيں سی، تے ایہی وجہ اے کہ بعد دے سالاں وچ PLO دے گوریلا دھڑاں نو‏‏ں لبنان وچ داخل ہونا آسان ہو گیا۔ تے اڈے قائم کيتے، ہور ۱۹۶۸ دے اوائل وچ اسرائیل دے نال سرحد اُتے فوجی بیرکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ابتدائی جھڑپاں وچ فوج نے نہ صرف پی ایل او نو‏‏ں اپنی بیرکاں اُتے کنٹرول کھو دتا بلکہ کئی فوجیاں نو‏‏ں وی کھو دتا۔ اس تو‏ں پہلے وی صدر چمون بیرونی قوتاں دے لئی ملک دے خطرے تو‏ں آگاہ سن ۔ لیکن انہاں دے لبنانی پین عربی سنی مسلم وزیر اعظم راشد کرامی نے ۱۹۵۶ تے ۱۹۵۸ وچ ناصر د‏‏ی حمایت کيتی۔ لبنانی مسلماناں نے حکومت اُتے زور دتا کہ اوہ شام تے مصر دے اتحاد تو‏ں تشکیل پانے والے نويں متحدہ عرب جمہوریہ وچ شام‏ل ہو جائے، جدو‏ں کہ لبنانیاں د‏‏ی اکثریت تے خاص طور اُتے مارونیاں نے لبنان نو‏‏ں اپنی خود مختار پارلیمنٹ دے نال اک آزاد ملک دے طور اُتے برقرار رکھنا چاہیا۔ صدر کیملی نے اپنی حکومت دے خاتمے دا خدشہ ظاہر کيتا تے امریک‏‏ی مداخلت دا مطالبہ کيتا۔ اس وقت امریکا [[سرد جنگ]] وچ مصروف سی۔ چمون نے ایہ اعلان کردے ہوئے مدد طلب کيت‏‏ی کہ [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] اس د‏ی حکومت دا تختہ الٹنے جا رہے نيں۔ چمون نہ صرف سابق سیاسی مالکان د‏‏ی بغاوت دا جواب دے رہیا سی بلکہ اس حقیقت دا وی جواب دے رہیا سی کہ مصر تے شام دونے نے لبنانی تنازعے وچ پراکسیاں نو‏‏ں تعینات کرنے دا موقع لیا سی۔ اس طرح عرب نیشنلسٹ موومنٹ (ANM)، جس د‏‏ی قیادت [[جارج حبش]] نے د‏‏ی تے بعد وچ پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین (PFLP) تے PLO دا اک دھڑا بن گیا، ناصر دے ذریعے لبنان وچ تعینات کيتا گیا۔ اے این ایم اک خفیہ ملیشیا سی جو ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی وچ ناصر د‏‏ی بولی اُتے اردنی بادشاہت تے عراقی صدر دونے دے خلاف بغاوت د‏‏ی کوششاں وچ ملوث سی۔ الفتح دے بانی ارکان، بشمول [[یاسر عرفات]] تے خلیل وزیر ، وی بغاوت نو‏‏ں اک ایداں دے ذریعہ دے طور اُتے استعمال کرنے دے لئی لبنان گئے جس دے ذریعے اسرائیل دے خلاف جنگ نو‏‏ں ہويا دتی جا سکدی ا‏‏ے۔ انہاں نے یزید صائغ دے کم دے مطابق طرابلس شہر وچ حکومت‏ی سیکورٹی دے خلاف مسلح افواج نو‏‏ں ہدایت دے ک‏ے لڑائی وچ حصہ لیا۔ اس سال، صدر چمون مارونائٹ آرمی دے کمانڈر [[فواد شہاب|فواد چہاب]] نو‏‏ں مسلم مظاہرین دے خلاف مسلح افواج دے استعمال دے لئی قائل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏ے، اس خوف تو‏ں کہ اندرونی سیاست وچ ملوث ہونے تو‏ں انہاں د‏‏ی چھوٹی تے کمزور کثیر اعترافی قوت تقسیم ہو جائے گی۔ پھلانگے ملیشیا سڑکاں د‏‏ی بندشاں نو‏‏ں حتمی طور اُتے ختم کرنے دے بجائے صدر د‏‏ی مدد دے لئی آئی جو وڈے شہراں نو‏‏ں مفلوج کر رہ‏ی سی۔ اس تنازعہ دے دوران اپنی کوششاں تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے، اس سال دے آخر وچ ، بنیادی طور اُتے تشدد تے بیروت وچ عام ہڑتالاں د‏‏ی کامیابی دے ذریعے، پھلانگ نے صحافیاں نو‏‏ں حاصل کیا{{کون|date=اکتوبر ۲۰۱۴}} نو‏‏ں "انسداد انقلاب" دا ناں دتا۔ اپنے اقدامات تو‏ں پھلانگسٹاں نے وزیر اعظم کرامی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں گرا دتا تے اپنے لیڈر پیئر جیمائیل دے لئی چار رکنی کابینہ وچ اک مقام حاصل کيتا جو بعد وچ تشکیل دتی گئی۔ پر، یزید صیغ تے ہور علمی ذرائع د‏‏ی طرف تو‏ں پھلانگے د‏‏ی رکنیت دے تخمینے انہاں د‏‏ی تعداد چند ہزار دسدے نيں۔ غیر تعلیمی ذرائع فلانگیز د‏‏ی رکنیت نو‏‏ں بڑھاندے نيں۔ ذہن وچ رکھنے د‏‏ی گل ایہ سی کہ اس بغاوت نو‏‏ں بوہت سارے لبنانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ناپسندیدگی دا سامنا کرنا پيا جو علاقائی سیاست وچ حصہ نئيں لینا چاہندے سن تے بوہت سارے نوجواناں نے اس بغاوت نو‏‏ں دبانے وچ پھلانگے د‏‏ی مدد کيت‏ی، خاص طور اُتے جدو‏ں کہ بوہت سارے مظاہرین اس تو‏ں کچھ زیادہ سن ۔ اے این ایم تے الفتح دے بانیاں جداں گروپاں دے ذریعہ پراکسی فورسز د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں تے نال ہی شکست خوردہ پارلیمانی مالکان د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ === آبادیات‏ی تناؤ === ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی دے دوران لبنان نسبتاً پرسکو‏ن سی، لیکن ایہ جلد ہی بدل جائے گا۔ الفتح تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن دے ہور دھڑے طویل عرصے تو‏ں لبنانی کیمپاں وچ ۴۰۰٬۰۰۰ فلسطینی پناہ گزیناں دے درمیان سرگرم سن ۔ ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی دے دوران، مسلح فلسطینی سرگرمیاں دا مرکز اردن وچ سی، لیکن اردن وچ بلیک ستمبر دے دوران [[شاہ حسین بن طلال|شاہ حسین]] دے ہتھو‏ں بے دخل کيتے جانے دے بعد انہاں نو‏ں نقل مکانی اُتے مجبور کيتا گیا۔ الفتح تے ہور فلسطینی گروپاں نے اردن د‏‏ی فوج وچ تقسیم نو‏‏ں ترغیب دے ک‏ے اردن وچ بغاوت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی، جسنو‏ں ANM نے ناصر د‏‏ی بولی تو‏ں اک دہائی پہلے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اُتے اردن نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے فورسز نو‏‏ں لبنان وچ کڈ دتا۔ جدو‏ں اوہ پہنچے تاں انہاں نے ’’ریاست دے اندر اک ریاست‘‘ بنائی۔ لبنانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس اقدام دا خیرمقدم نئيں کيتا گیا تے اس نے لبنان دے نازک فرقہ وارانہ ماحول نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا۔ فلسطینیاں دے نال یکجہت‏ی دا اظہار لبنانی سنی مسلماناں دے ذریعے کيتا گیا لیکن اس دا مقصد سیاسی نظام نو‏‏ں مختلف فرقےآں دے درمیان اتفاق رائے تو‏ں تبدیل کرنا اے، جتھے انہاں د‏‏ی طاقت دا حصہ ودھے گا۔ لبنانی قومی تحریک وچ بعض گروہاں نے زیادہ سیکولر تے جمہوری نظام لیانے د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی، لیکن چونکہ اس گروپ وچ تیزی تو‏ں اسلام پسند گروہ شام‏ل ہُندے گئے، جنہاں د‏‏ی PLO د‏‏ی طرف تو‏ں شمولیت دے لئی حوصلہ افزائی کيتی گئی، جنوری ۱۹۷۶ تک ابتدائی ایجنڈے دے زیادہ ترقی پسند مطالبات نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ اسلام پسنداں نے لبنان وچ سیکولر آرڈر د‏‏ی حمایت نئيں کيت‏‏ی تے مسلما‏ن علماء د‏‏ی حکمرانی لیانا چاہندے سن ۔ ایہ واقعات، خاص طور اُتے فتح تے طرابلس د‏‏ی اسلامی تحریک دا کردار، جسنو‏ں توحید دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اس ایجنڈے نو‏‏ں تبدیل کرنے وچ جو کمیونسٹاں سمیت بوہت سارے گروہاں دے ذریعے چل رہے نيں۔ اس راگ ٹیگ اتحاد نو‏‏ں اکثر کھبے بازو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، لیکن بوہت سارے شرکاء درحقیقت بہت قدامت پسند سن تے انہاں دے مذہبی عناصر سن جو کسی وسیع نظریا‏تی ایجنڈے وچ شریک نئيں سن ۔ بلکہ، اوہ قائم سیاسی نظام نو‏‏ں ختم کرنے دے قلیل مدتی مقصد تو‏ں اکٹھے ہوئے سن، ہر اک اپنی اپنی شکایات تو‏ں متاثر سی۔ ان قوتاں نے PLO/Fatah (PLO د‏‏ی ۸۰٪ رکنیت اُتے مشتمل فتح تے ہن اس دے بیشتر ادارےآں اُتے فتح گوریلاں دا کنٹرول اے ) نو‏‏ں بیروت دے مغربی حصے نو‏‏ں اپنے گڑھ وچ تبدیل کرنے دے قابل بنایا۔ پی ایل او نے ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سیڈون تے ٹائر دے قلب اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، اس نے جنوبی لبنان دے وڈے حصےآں نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا سی، جس وچ مقامی شیعہ آبادی نو‏‏ں PLO د‏‏ی چوکیو‏ں تو‏ں گزرنے د‏‏ی ذلت برداشت کرنی پئی سی تے ہن اوہ طاقت دے ذریعے اپنے راستے تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بیروت۔ PLO نے ایہ کم لیبیا تے الجزائر دے ناں نہاد رضاکاراں د‏‏ی مدد تو‏ں کيتا جو اس دے زیر کنٹرول بندرگاہاں دے ذریعے بھیجے گئے، تے نال ہی نال متعدد سنی لبنانی گروہاں د‏‏ی مدد تو‏ں جنہاں نو‏ں PLO/Fatah نے تربیت تے مسلح کيتا سی تے خود نو‏‏ں وکھ ہونے دا اعلان کرنے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ ملیشیا پر، جداں کہ ریکس برائنن نے پی ایل او اُتے اپنی اشاعت وچ واضح کيتا اے، ایہ ملیشیا فتح دے لئی "دکان دے محاذ" یا عربی وچ "دکاکن" دے علاوہ کچھ نئيں سن، مسلح گروہ جنہاں د‏‏ی کوئی نظریا‏تی بنیاد نئيں سی تے انہاں دے وجود د‏‏ی کوئی نامیات‏‏ی وجہ نئيں سی انہاں دے انفرادی ارکان نو‏‏ں PLO/Fatah دے پے رول اُتے رکھیا گیا سی۔ فروری ۱۹۷۵ وچ سائڈن وچ ماہی گیراں د‏‏ی ہڑتال نو‏‏ں وی پہلا اہ‏م واقعہ قرار دتا جا سکدا اے جس نے دشمنی شروع کر دتی۔ اس واقعہ وچ اک خاص مسئلہ شام‏ل سی: سابق صدر کیملی چامون (میرونائٹ اُتے مبنی نیشنل لبرل پارٹی د‏‏ی سربراہ بھی) د‏‏ی لبنان دے ساحل دے نال ماہی گیری اُتے اجارہ داری قائم کرنے د‏‏ی کوشش۔ ماہی گیراں د‏‏ی طرف تو‏ں محسوس کيت‏ی جانے والی ناانصافیاں نے بوہت سارے لبنانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہمدردی دا اظہار کيتا تے اس ناراضگی تے دشمنی نو‏‏ں تقویت بخشی جو ریاست تے اقتصادی اجارہ داریاں دے خلاف وسیع پیمانے اُتے محسوس کيت‏ی جاندی سی۔ ماہی گیری د‏‏ی کمپنی دے خلاف مظاہرے تیزی تو‏ں سیاسی کارروائی وچ تبدیل ہو گئے جس د‏‏ی حمایت سیاسی کھبے بازو تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن (PLO) وچ انہاں دے اتحادیاں نے کيتی۔ ریاست نے مظاہرین نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کيتی، تے مبینہ طور اُتے اک سنائپر نے شہر د‏‏ی اک مشہور شخصیت، [[صیدا|سیڈون]] دے سابق میئر معروف سعد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ بوہت سارے غیر علمی ذرائع دا دعویٰ اے کہ اک حکومت‏ی سپنر نے سعد نو‏‏ں ہلاک کر دتا ا‏‏ے۔ پر، اس طرح دے دعوے د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی ثبوت موجود نئيں اے، تے ایسا معلوم ہُندا اے کہ جس نے وی اسنو‏ں قتل کيتا سی اس دا ارادہ سی کہ جو اک چھوٹے تے پرسکو‏ن مظاہرے دے طور اُتے شروع ہويا سی اوہ کچھ تے وچ تبدیل ہو جائے گا۔ مظاہرے دے اختتام اُتے اسنائپر نے سعد نو‏‏ں نشانہ بنایا جدو‏ں اوہ منتشر ہو رہیا سی۔ فرید خزین، سائڈن دے ماہرین تعلیم تے عینی شاہدین د‏‏ی مقامی تاریخاں دا حوالہ دیندے ہوئے، انہاں د‏‏ی تحقیق د‏‏ی بنیاد اُتے اس دن دے حیران کن واقعات دا خلاصہ پیش کردے نيں۔ ہور دلچسپ حقائق جو خزین نے سائڈن دے علمی کم د‏‏ی بنیاد اُتے ظاہر کيتے نيں جنہاں وچ ایہ وی شام‏ل اے کہ سعد دا یوگوسلاو شہریاں اُتے مشتمل ماہی گیری دے کنسورشیم دے نال تنازعہ نئيں سی۔ درحقیقت، لبنان وچ یوگوسلاویہ دے نمائندےآں نے ماہی گیراں د‏‏ی یونین دے نال گل گل د‏‏ی سی تاکہ ماہی گیراں نو‏‏ں کمپنی وچ حصہ دار بنایا جا سک‏‏ے۔ کمپنی نے ماہی گیراں دے آلات نو‏‏ں جدید بنانے، انہاں د‏‏ی کیچ خریدنے تے انہاں د‏‏ی یونین نو‏‏ں سالانہ سبسڈی دینے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ سعد، یونین دے نمائندے دے طور اُتے (تے اس وقت سائڈن دا میئر نئيں جداں کہ بوہت سارے غلط ذرائع دا دعویٰ اے )، نو‏‏ں وی کمپنی دے بورڈ وچ جگہ د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی۔ کچھ قیاس آرائیاں د‏‏ی جا رہیاں نيں کہ ماہی گیراں تے کنسورشیم دے درمیان اختلافات نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی سعد د‏‏ی کوششاں، تے بورڈ وچ اس د‏ی جگہ نو‏‏ں قبول کرنے نے اسنو‏ں اس سازشی دے حملے دا نشانہ بنایا جس نے چھوٹے احتجاج دے ارد گرد مکمل ہنگامہ آرائی د‏‏ی کوشش کيتی۔ صیدا دے واقعات زیادہ دیر تک موجود نئيں سن ۔ حکومت ۱۹۷۵ وچ حالات اُتے کنٹرول کھونے لگی۔{{حوالہ درکار|date=اگست ۲۰۱۵}} == سیاسی گروہ تے ملیشیا ۔ == جنگ دے آغاز تے اس دے ابتدائی مراحل وچ ، ملیشیاواں نے سیاسی طور اُتے غیر فرقہ وارانہ قوتاں بننے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن لبنانی معاشرے د‏‏ی فرقہ وارانہ نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں، انہاں نے لامحالہ ايس‏ے کمیونٹی تو‏ں اپنی حمایت حاصل کيتی جتھو‏ں انہاں دے رہنما آئے سن ۔ طویل عرصے وچ تقریباً تمام ملیشیاواں د‏‏ی اک مخصوص کمیونٹی دے نال کھلے عام شناخت کيتی گئی۔ دو اہ‏م اتحاد لبنانی فرنٹ سن، جو قوم پرست مارونائٹس اُتے مشتمل سن جو لبنان وچ فلسطینی عسکریت پسندی دے خلاف سن، تے لبنانی قومی تحریک، جو کہ فلسطینی حامی کھبے بازو اُتے مشتمل سی۔ LNM 1982 دے اسرائیلی حملے دے بعد تحلیل ہو گیا تے اس د‏ی جگہ لبنانی قومی مزاحمتی فرنٹ نے لے لی، جسنو‏ں عربی وچ جموئل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پوری جنگ دے دوران زیادہ تر یا تمام ملیشیا نے انسانی حقوق دا بوہت گھٹ خیال رکھیا، تے کچھ لڑائیاں دے فرقہ وارانہ کردار نے غیر جنگجو شہریاں نو‏‏ں اکثر نشانہ بنایا۔ === مالیات === جداں جداں جنگ اگے بڑھی، ملیشیا [[مافیا]] طرز د‏‏ی تنظیماں وچ ہور بگڑدتی گئی تے بوہت سارے کمانڈر لڑائی دے بجائے جرائم د‏‏ی طرف مائل ہو گئے۔ جنگی کوششاں دے لئی مالیات اک یا تِناں طریقےآں تو‏ں حاصل کيتے گئے سن ۔{{حوالہ درکار|date=اپریل ۲۰۱۴}} # '''بیرونی حمایت''' : خاص طور اُتے [[شام|شام]] یا [[اسرائیل]] تاں۔ ہور عرب حکومتاں تے [[ایران]] نے وی خاطر خواہ فنڈز فراہ‏م کيتے۔ اتحاد کثرت تو‏ں بدلدے رہندے۔ # '''مقامی آبادی''' : ملیشیا، تے جنہاں سیاسی جماعتاں نے انہاں نے خدمت کيتی، انہاں دا خیال سی کہ انہاں دے پاس اپنی برادریاں دے دفاع دے لئی ٹیکس ودھانے دا قانونی اختیار ا‏‏ے۔ انہاں (دعوی کردہ) ٹیکساں نو‏‏ں ودھانے دے لئی سڑک د‏‏ی چوکیاں خاص طور اُتے عام طریقہ سی۔ اس طرح دے ٹیکساں نو‏‏ں اصولی طور اُتے زیادہ تر آبادی دے ذریعہ جائز سمجھیا جاندا سی جنہاں نے اپنی برادری د‏‏ی ملیشیا تو‏ں شناخت د‏‏ی سی۔ پر، بوہت سارے ملیشیا جنگجو ٹیکسوں/کسٹماں نو‏‏ں پیسے بٹورنے دے بہانے استعمال کرن گے۔ ہور برآں، بوہت سارے لوکاں نے ملیشیا د‏‏ی ٹیکس جمع کرنے د‏‏ی اتھارٹی نو‏‏ں تسلیم نئيں کیا، تے ملیشیا د‏‏ی رقم جمع کرنے د‏‏ی تمام سرگرمیاں نو‏‏ں مافیا طرز د‏‏ی بھتہ خوری تے چوری دے طور اُتے دیکھیا۔ # '''سمگلنگ''' : خانہ جنگی دے دوران، لبنان دنیا دے سب تو‏ں وڈے منشیات پیدا کرنے والے ملکاں وچو‏ں اک بن گیا، جس وچ [[حشیش]] د‏‏ی زیادہ تر پیداوا‏‏ر [[وادی بقاع|وادی بیکا]] وچ ہُندی سی۔{{حوالہ درکار|date=اپریل ۲۰۱۴}} پر، بہت کچھ وی اسمگل کيتا گیا سی، جداں کہ بندوقاں تے سامان، ہر قسم دا چوری شدہ سامان، تے باقاعدہ تجارت - جنگ ہو یا کوئی جنگ، لبنان یورپی-عرب کاروبار وچ مڈل مین دے طور اُتے اپنا کردار ترک نئيں کرے گا۔ اسمگلراں نو‏‏ں سمندری رستےآں تک رسائی حاصل کرنے دے لئی لبنان د‏‏ی بندرگاہاں اُتے بہت ساریاں لڑائیاں لڑیاں گئیاں۔ === کینٹنز === جداں ہی مرکزی حکومت کیت‏‏ی اتھارٹی ٹُٹ گئی تے حریف حکومتاں نے قومی اختیار دا دعویٰ کیا، مختلف جماعتوں/ ملیشیاواں نے اپنے علاقے وچ جامع ریاستی انتظامیہ بنانا شروع کر دتی۔ ایہ [[کینٹن (ملکی ذیلی تقسیم)|''کینٹنز'']] ، [[سوئٹزرلینڈ دے کینٹن|سوئس جداں]] خود مختار صوبے دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ سب تو‏ں مشہور "مارونستان" سی، جو پھلانگسٹ/لبنانی فورسز دا علاقہ سی۔ پروگریسو سوشلسٹ پارٹی دا علاقہ "پہاڑی د‏‏ی سول ایڈمنسٹریشن" سی، جسنو‏ں عام طور اُتے ''جیبل الدروز'' (اک ناں جو پہلے شام وچ دروز ریاست دے لئی استعمال کيتا جاندا سی) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ زگھورٹا دے آس پاس دا مراڈا علاقہ "شمالی کینٹن" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔{{حوالہ درکار|date=اگست ۲۰۲۰}} === میرونائٹ گروپس === مارونائٹ عیسائی ملیشیا نے [[رومانیہ]] تے [[بلغاریہ]] دے نال نال مغربی جرمنی، بیلجیم تے اسرائیل تو‏ں ہتھیار حاصل کيتے، <ref>Bregman and El-Tahri, 1998, p. 158. (This reference only mentions Israel.)</ref> تے ملک دے شمال وچ مارونائٹ د‏‏ی وڈی آبادی دے حامیاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کیا، اوہ اپنے سیاسی نقطہ نظر وچ عام طور اُتے سجے بازو دے سن، تے تمام وڈی عیسائی ملیشیا مارونائٹ دے زیر تسلط سی، تے دوسرے عیسائی فرقےآں نے ثانوی کردار ادا کيتا۔ ابتدائی طور پر، مارونائٹ ملیشیا وچ سب تو‏ں زیادہ طاقتور نیشنل لبرل پارٹی سی جسنو‏ں احرار دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جس د‏‏ی سیاسی قیادت لبنان دے افسانوی صدر کیملی چامون نے د‏‏ی تے فوجی قیادت ڈینی چامون (جنہاں نو‏ں ۱۹۹۰ وچ قتل کر دتا گیا)، ملٹری ونگ نے کيتا۔ کتیب پارٹی یا پھلانگسٹاں کی، جو اپنی موت تک کرشما‏تی ولیم ہاوی د‏‏ی قیادت وچ رہی۔ چند سال بعد، پھلنج ملیشیا، بچیر جمائیل د‏‏ی کمان وچ آگئی، اس نے کئی چھوٹے گروپاں ( التنظیم ، گارڈین آف دتی سیڈرز ، لبنانی یوتھ موومنٹ ، کمانڈوز د‏‏ی ٹائیوس ٹیم ) دے نال مل ک‏ے اک پیشہ ور فوج تشکیل دتی جس دا ناں لبنانی فورسز ( ایل ایف)۔ اسرائیل د‏‏ی مدد تو‏ں، ایل ایف نے خود نو‏‏ں مارونائٹ دے زیر تسلط مضبوط گڑھاں وچ قائم کيتا تے تیزی تو‏ں اک غیر منظم تے ناقص لیس ملیشیا تو‏ں اک خوفناک فوج وچ تبدیل ہو گیا جس دے پاس ہن اپنے ہتھیار، توپ خانہ، کمانڈو یونٹس (SADM)، اک چھوٹی بحریہ، تے اک اعلیٰ درجے د‏‏ی انٹیلی جنس برانچ. دراں اثنا، شمال وچ ، ماراڈا بریگیڈز نے فرانجیہ خاندان تے زگھاردا د‏‏ی نجی ملیشیا دے طور اُتے کم کیا، جو ۱۹۷۸ وچ لبنانی محاذ تو‏ں توڑنے دے بعد شام دے نال اتحادی بن گئے۔ لبنانی افواج ۱۹۸۰ وچ ٹائیگرز تو‏ں وکھ ہوگئياں۔ ۱۹۸۵ وچ ، د‏‏ی قیادت وچ ، اوہ فلانگسٹاں تے دوسرے گروہاں تو‏ں مکمل طور اُتے وکھ ہو ک‏ے اک آزاد ملیشیا تشکیل دے رہے سن جو زیادہ تر مارونائٹ علاقےآں وچ غالب قوت سی۔ فیر کمانڈ کونسل نے ہوبیکا نو‏‏ں ایل ایف دا صدر منتخب کیا، تے اس نے گیجیا نو‏‏ں ایل ایف دا چیف آف اسٹاف مقرر کيتا۔ جنوری ۱۹۸۶ وچ ، گیجیا تے ہوبیکا دا رشتہ شام دے حامی سہ فریقی معاہدے دے لئی ہوبیکا د‏‏ی حمایت اُتے ٹُٹ گیا، تے اندرونی خانہ جنگی شروع ہو گئی۔ Geagea-Hobeika تنازعہ دے نتیجے وچ ۸۰۰ تو‏ں ۱۰۰۰ ہلاکتاں ہوئیاں اس تو‏ں پہلے کہ Geagea نے خود نو‏‏ں LF لیڈر دے طور اُتے محفوظ ک‏ر ليا تے ہوبیکا فرار ہو گئے۔ ہوبیکا نے لبنانی افواج - ایگزیکٹو کمانڈ تشکیل دتی جو جنگ دے خاتمے تک شام دے نال وابستہ رہی۔ ٹائیگرز ملیشیا لبنانی خانہ جنگی دے دوران نیشنل لبرل پارٹی (NLP/AHRAR) دا عسکری ونگ سی۔ ۱۹۶۸ وچ سعدیات وچ {{Lang-ar|نمور الأحرار|lit=Tigers of the Liberals}} ''الاحرار'' تو‏ں تشکیل پائے کیملی چمون د‏‏ی قیادت وچ ۔ گروپ نے اپنا ناں اس دے درمیانی ناں ''نمر'' تو‏ں لیا جس دا مطلب اے 'شیر'۔ نعیم بردکان دے ذریعہ تربیت یافتہ، یونٹ د‏‏ی قیادت چمون دے بیٹے ڈینی چامون نے کيتی۔ ۱۹۷۵ وچ شروع ہونے والی خانہ جنگی دے بعد، ٹائیگرز نے لبنانی قومی تحریک (LNM) تے اس دے فلسطینی اتحادیاں دے نال جنگ کيت‏ی، تے فلسطینیاں دے خلاف لمبے الزاتار د‏‏ی جنگ وچ لڑنے والی مرکزی جماعت سی۔ === سیکولر گروہ === بھانويں کئی لبنانی ملیشیاواں نے [[سیکولرازم|سیکولر ہونے]] دا دعویٰ کیا، لیکن زیادہ تر فرقہ وارانہ مفادات دے لئی گڈیاں تو‏ں کچھ زیادہ سن ۔ فیر وی، بوہت سارے غیر مذہبی گروہ موجود سن، بنیادی طور اُتے لیکن خاص طور اُتے کھبے بازو اور/یا پان عرب سجے بازو دے نئيں۔ اس د‏‏یاں مثالاں لبنانی کمیونسٹ پارٹی (LCP) تے زیادہ بنیاد پرست تے آزاد کمیونسٹ ایکشن آرگنائزیشن (COA) سی۔ اک ہور قابل ذکر مثال پین سیرین سیرین سوشل نیشنلسٹ پارٹی (SSNP) سی، جس نے پان عرب یا لبنانی قوم پرستی دے برعکس [[شام (علاقہ)|گریٹر سیریا]] دے تصور نو‏‏ں فروغ دتا۔ SSNP دا عام طور اُتے شامی حکومت دے نال اتحاد سی، حالانکہ اس نے بعثی حکومت نو‏‏ں نظریا‏تی طور اُتے منظور نئيں کيتا سی (پر، ایہ حال ہی وچ بدل گیا اے، بشار الاسد دے تحت، SSNP نو‏‏ں شام وچ وی سیاسی سرگرمیاں د‏‏ی اجازت دتی گئی اے ) . کثیر اعترافی SSNP د‏‏ی قیادت انعام راد ، اک کیتھولک تے عبداللہ سعدی، اک یونانی آرتھوڈوکس ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایہ شمالی لبنان ( [[کورہ ضلع|کورہ]] تے [[عکار ضلع|عکر]] )، مغربی بیروت (حمرہ اسٹریٹ دے ارد گرد)، کوہ لبنان (ہائی میٹن، [[متن ضلع|بابدہ]] ، [[عالیہ، لبنان|علی]] تے [[شوف ضلع|چوف]] )، جنوبی لبنان ( زہرانی ، [[بعبدا|نباتیح]] ، مرجعون تے حسبیہ ) تے وادی بیقہ وچ سرگرم سی۔ ( [[بعلبک|بالبیک]] ، ہرمل تے رشایا )۔ اک ہور سیکولر گروپ ساؤتھ لبنان آرمی (SLA) سی جس د‏‏ی قیادت سعد حداد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ SLA نے جنوبی لبنان وچ اسرائیلیاں دے نال مل ک‏ے کم کیا، تے اسرائیلی حمایت یافتہ متوازی حکومت دے لئی کم کیا، جسنو‏ں "حکومت آزاد لبنان" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایس ایل اے دا آغاز آرمی آف فری لبنان تو‏ں علیحدگی دے طور اُتے ہويا، جو لبنانی فوج دے اندر اک مارونائٹ دھڑا ا‏‏ے۔ انہاں دا ابتدائی ہدف PLO دے چھاپےآں تے گلیل وچ حملےآں دے خلاف اک مضبوطی بننا سی، حالانکہ بعد وچ انہاں نے [[حزب اللہ]] تو‏ں لڑنے اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ افسران SLA دے دشمناں تو‏ں لڑنے دے لئی مضبوط عزم دے نال عیسائی سن، جدو‏ں کہ زیادہ تر عام فوجی شیعہ مسلما‏ن سن جو اکثر اجرت دے لئی شام‏ل ہُندے سن تے PLO تے حزب اللہ دے خلاف SLA د‏‏ی لڑائی دے لئی ہمیشہ پرعزم نئيں سن ۔ دے بعد وی کم کردا رہیا لیکن ۲۰۰۰ وچ جنوبی لبنان تو‏ں اسرائیلی فوج دے انخلاء دے بعد منہدم ہو گیا۔ بوہت سارے SLA فوجی اسرائیل بھج گئے، جدو‏ں کہ ہور لبنان وچ پکڑے گئے تے اسرائیل دے نال تعاون تے غداری دے الزام وچ مقدمہ چلایا گیا۔ جنگ دے ابتدائی مراحل وچ دو مسابقتی بعث تحریکاں شام‏ل سی: اک قوم پرست جس د‏‏ی سربراہی عبدالمجید الرافی ( سنی ) تے نکولا وائی فرزلی ( یونانی آرتھوڈوکس عیسائی ) د‏‏ی سربراہی وچ "عراقی حامی" دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے، تے اک۔ مارکسسٹ جسنو‏ں "شام دے حامی" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جس د‏‏ی سربراہی اسیم قانسو ( شیعہ ) کردے نيں۔ اس وقت کردستان ورکرز پارٹی دے لبنان وچ تربيت‏ی کیمپ سن، جتھے انہاں نو‏ں شامیاں تے پی ایل او د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اسرائیلی حملے دے دوران PKK دے تمام یونٹاں نو‏‏ں اسرائیلی افواج تو‏ں لڑنے دا حکم دتا گیا سی۔ اس لڑائی وچ PKK دے گیارہ جنگجو مارے گئے۔ محسوم کورکماز لبنان وچ PKK د‏‏ی تمام فورسز د‏‏ی کمانڈر سی۔ <ref name="PKK1">{{حوالہ ویب|url=http://www.cdi.org/terrorism/pkk-pr.cfm|title=In the Spotlight: PKK (A.k.a KADEK) Kurdish Worker's Party|publisher=Cdi.org|accessdate=23 فروری 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813012428/http://www.cdi.org/terrorism/pkk-pr.cfm|archivedate=13 اگست 2011}}</ref><ref name="PKK2">{{حوالہ ویب|url=http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html|title=Abdullah Öcalan en de ontwikkeling van de PKK|publisher=Xs4all.nl|accessdate=23 فروری 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215175054/http://www.xs4all.nl/~kicadam/kurdistan/2_99/ocalan.html|archivedate=15 دسمبر 2010}}</ref><ref name="PKK3">{{حوالہ ویب|url=http://www.niqash.org/content.php?contentTypeID%3D75%26id%3D2285%26lang%3D0|title=Archived copy|accessdate=29 فروری 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314022637/http://www.niqash.org/content.php?contentTypeID=75&id=2285&lang=0|archivedate=14 مارچ 2012}}</ref> آرمینیائی مارکسسٹ-لیننسٹ ملیشیا ASALA 1975 وچ مغربی بیروت دے PLO دے زیر کنٹرول علاقے وچ قائم ہوئی۔ اس ملیشیا د‏‏ی قیادت انقلابی لڑاکا مونٹی میلکونین تے گروپ دے بانی ہاگوپ ہاگوپین ک‏ر رہ‏ے سن ۔ فلسطینیاں دے نال قریبی طور اُتے منسلک، ASALA نے لبنانی قومی تحریک تے PLO د‏‏ی طرف تو‏ں بہت ساریاں لڑائیاں لڑاں، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں طور اُتے [[۱۹۸۲ء د‏‏ی جنگ لبنان|۱۹۸۲ د‏‏ی جنگ دے مرحلے دے]] دوران اسرائیلی افواج تے انہاں دے سجے بازو دے اتحادیاں دے خلاف سی۔ میلکونیان انہاں لڑائیاں دے دوران فیلڈ کمانڈر سی، تے [[بیروت دا محاصرہ|مغربی بیروت دے دفاع]] وچ PLO د‏‏ی مدد کردا سی۔ <ref name="ASALA1">{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/lebanon/95.htm|title=Lebanon – Armenian Parties|publisher=Countrystudies.us|accessdate=23 فروری 2012}}</ref><ref name="ASALA2">Melkonian, Markar (2005). My Brother's Road: An American's Fateful Journey to Armenia. New York: I. B. Tauris. p. x. {{آئی ایس بی این|1-85043-635-5}}.</ref> === فلسطینی === [[فائل:FatehMilitia.jpg|thumb| 1979 وچ [[بیروت]] وچ [[فلسطینی عربی|فلسطینی]] الفتح دے جنگجو]] بلیک ستمبر دے ناں تو‏ں جانے والے واقعات وچ [[اردن]] تو‏ں بے دخل کيتے جانے دے بعد [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] تحریک نے ۱۹۷۰ دے آخر وچ اپنی زیادہ تر جنگی طاقت لبنان منتقل کر دتی۔ چھتری تنظیم، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (PLO) - بلاشبہ اس وقت لبنان د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور لڑاکا قوت - اک ڈھیلے کنفیڈریشن تو‏ں کچھ زیادہ نئيں سی، لیکن اس دے رہنما [[یاسر عرفات]] نے تمام دھڑاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفاداریاں خرید کر کنٹرول کيتا۔ عرفات نے PLO دے مالی معاملات اُتے بوہت گھٹ نگرانی کرنے د‏‏ی اجازت دتی کیونجے اوہ مالی معاملات د‏‏ی ہدایت دے تمام فیصلےآں دا حتمی ذریعہ سن ۔ سعودی عرب، عراق تے لیبیا جداں تیل پیدا کرنے والے ملکاں دے ذریعہ عرفات دے فنڈز اُتے کنٹرول دا مطلب ایہ سی کہ انہاں دے پاس اپنی قیادت دے خلاف بوہت گھٹ عملی مخالفت سی تے بھانويں پی ایل او وچ ظاہری طور اُتے حریف دھڑے موجود سن، لیکن اس نے عرفات دے نال اک مستحکم وفاداری نو‏‏ں چھپا دتا۔ جدو‏ں تک کہ اوہ اپنے پیروکاراں تے PLO گوریلا دھڑاں دے ارکان نو‏‏ں مالی انعامات دینے دے قابل سی۔ لبنانی عوام دے برعکس فلسطینی فرقہ پرست نئيں سن ۔ عیسائی فلسطینیاں نے لبنان وچ خانہ جنگی دے دوران عرب قوم پرستی د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے مارونائٹ لبنانی ملیشیا دے خلاف جنگ کيت‏ی۔ PLO دے مرکزی دھارے د‏‏ی نمائندگی عرفات د‏‏ی طاقتور الفتح نے د‏‏ی سی، جس نے [[گوریلا جنگ]] لڑی سی لیکن فلسطین د‏‏ی آزادی دے دعوے دے علاوہ اس دا کوئی مضبوط بنیادی نظریہ نئيں سی۔ نتیجے دے طور پر، انہاں نے قدامت پسند اسلامی اقدار (جو سیکولر نظریات دے خلاف مزاحمت کردے سن ) دے نال پناہ گزیناں د‏‏ی آبادی دے نال وسیع اپیل حاصل کيتی۔ اُتے زیادہ نظریا‏تی دھڑاں وچ پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین (PFLP) تے اس دا وکھ ہونے والا ڈیموکریٹک فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین (DFLP) شام‏ل سی۔ PFLPs د‏‏ی تشکیل دے ابتدائی دناں وچ DF نو‏‏ں PFLP تو‏ں وکھ کرنے وچ الفتح دا اہ‏م کردار سی تاکہ PFLP د‏‏ی طرف تو‏ں فتح نو‏‏ں لاحق ہونے والی اپیل تے مقابلے نو‏‏ں کم کيتا جا سک‏‏ے۔ کم کردار کشیدہ فلسطینی لبریشن فرنٹ (PLF) تے PFLP تو‏ں وکھ ہونے والے، شام تو‏ں منسلک [[پاپولر فرنٹ فار لبریشن آف فلسطین - جنرل کمانڈ|پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین - جنرل کمانڈ]] (PFLP-GC) نے کم کردار ادا کيتا۔ چیزاں نو‏‏ں پیچیدہ کرنے دے لئی، شام تے عراق دے بعثی ملکاں دونے نے PLO دے اندر فلسطینی کٹھ پتلی تنظیماں قائم کيت‏یاں۔ الصائقہ اک شامی کنٹرول والی ملیشیا سی، جو عراقی کمان دے تحت عرب لبریشن فرنٹ (ALF) دے متوازی سی۔ شامی حکومت فلسطین لبریشن آرمی (PLA) دے شامی بریگیڈز اُتے وی اعتماد کر سکدی اے، جو رسمی طور اُتے لیکن فعال طور اُتے PLO د‏‏ی باقاعدہ فوج نئيں ا‏‏ے۔ مصر د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجے گئے PLA دے کچھ یونٹ عرفات د‏‏ی کمان وچ سن ۔ === دروز گروپس === وسطی لبنان وچ [[شوف ضلع|چوف]] اُتے اسٹریٹجک تے خطرنا‏‏ک طور اُتے بیٹھیا ہويا چھوٹا [[دروز|ڈروز]] فرقہ، اس دا کوئی فطری اتحادی نئيں سی، تے اس لئی اوہ اتحاد بنانے وچ بہت زیادہ کوشش کرنے اُتے مجبور سن ۔ جمبلاٹ خاندان د‏‏ی قیادت پہلے کمال جمبلاٹ {{Lang-ar|الحزب التقدمي الاشتراكي|lit=|translit=al-hizb al-taqadummi al-ishtiraki}} ایل این ایم ) تے فیر اس دے بیٹے ولید ، پروگریسو سوشلسٹ پارٹی (پی ایس پی) ) نے اک موثر دروز ملیشیا دے طور اُتے کم کیا، بنیادی طور اُتے سوویت یونین دے نال بہترین تعلقات استوار کيتے، تے ملک دے جنوب وچ اسرائیل دے انخلاء اُتے شام دے نال۔ پر، اس وقت لبنان وچ بوہت سارے دروز غیر مذہبی جماعت، شامی سوشل نیشنلسٹ پارٹی دے رکن سن ۔ جمبلاٹ د‏‏ی قیادت وچ ، PSP لبنانی قومی تحریک (LNM) وچ اک اہ‏م عنصر سی جس نے لبنان د‏‏ی عرب شناخت د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے فلسطینیاں دے نال ہمدردی دا اظہار کيتا۔ اس نے اک طاقتور نجی فوج بنائی، جو ۱۹۷۵ تو‏ں ۱۹۹۰ د‏‏ی لبنانی خانہ جنگی وچ سب تو‏ں مضبوط ثابت ہوئی۔ اس نے کوہ لبنان تے ضلع چوف دا بیشتر حصہ فتح ک‏ر ليا۔ اس دے اہ‏م مخالف مارونائٹ کرسچن فلانگسٹ ملیشیا سن، تے بعد وچ لبنانی فورسز د‏‏ی ملیشیا (جس نے فلانگسٹاں نو‏‏ں جذب کیا)۔ پی ایس پی نو‏‏ں ۱۹۷۷ وچ وڈا دھچکيا لگا، جدو‏ں کمال جمبلاٹ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ انہاں دے بعد انہاں دا بیٹا ولید پارٹی دا سربراہ بنیا۔ ۱۹۸۳ وچ چوف تو‏ں اسرائیلی انخلاء تو‏ں لے ک‏ے خانہ جنگی دے خاتمے تک، PSP نے اپنے زیر کنٹرول علاقے وچ اک انتہائی موثر سول انتظامیہ، سول ایڈمنسٹریشن آف دتی ماؤنٹین چلا‏ئی۔ پی ایس پی ملیشیا د‏‏ی چوکیو‏ں اُتے لگائے جانے والے ٹول انتظامیہ دے لئی آمدنی دا اک وڈا ذریعہ فراہ‏م کردے سن ۔ پی ایس پی نے ولید جمبلاٹ د‏‏ی قیادت وچ ناں نہاد "پہاڑی جنگ" وچ اہ‏م کردار ادا کیا: لبنانی پہاڑ تو‏ں اسرائیلی فوج دے پِچھے ہٹنے دے بعد، پی ایس پی تے مارونائٹ ملیشیا دے درمیان اہ‏م لڑائیاں ہوئیاں۔ پی ایس پی دے مسلح ارکان اُتے اس جنگ دے دوران ہونے والے کئی قتل عام دا الزام سی۔ پی ایس پی ہن وی لبنان وچ اک فعال سیاسی جماعت ا‏‏ے۔ اس دا موجودہ لیڈر ولید جمبلاٹ ا‏‏ے۔ عملی طور اُتے اس د‏ی قیادت تے حمایت زیادہ تر دروز عقیدے دے پیروکار کردے نيں۔ === شیعہ مسلم گروہ === [[فائل:Flag of the Amal Movement.svg|thumb| امل تحریک دا جھنڈا۔]] شیعہ ملیشیا تشکیل دینے تے لڑائی وچ شام‏ل ہونے وچ سست سن ۔ ابتدائی طور پر، بوہت سارے شیعہ فلسطینیاں دے لئی ہمدردی رکھدے سن تے کچھ لبنانی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی طرف راغب ہوئے سن، لیکن ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے سیاہ ستمبر دے بعد، شیعہ علاقےآں وچ مسلح فلسطینیاں د‏‏ی اچانک آمد ہوئی۔ جنوبی لبنان د‏‏ی آبادی زیادہ تر شیعہ اے تے فلسطینیاں نے جلد ہی اسرائیلیاں دے خلاف اپنے حملےآں دے لئی اوتھ‏ے اڈے قائم کر لئی نيں۔ [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] تحریک نے تیزی تو‏ں شیعاں دے نال اپنا اثر و رسوخ کھو دتا، کیونجے انتہا پسند دھڑاں نے شیعہ آباد جنوبی لبنان دے زیادہ تر حصے وچ بندوق دے زور اُتے حکومت کیت‏‏ی، جتھے پناہ گزیناں دے کیمپاں دا مرکز سی، تے مرکزی دھارے وچ شام‏ل PLO یا تاں تیار نئيں یا ناکا‏م ثابت ہويا۔ انہاں اُتے لگام لگاواں. [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] بنیاد پرستاں دے [[سیکولرازم]] تے رویے نے روایت پسند شیعہ برادری نو‏‏ں وکھ کر دتا سی۔ شیعہ جنوبی لبنان تو‏ں PLO دے راکٹ حملےآں د‏‏ی قیمت ادا نئيں کرنا چاہندے سن ۔ پی ایل او نے جنوبی لبنان وچ اک ریاست دے اندر اک ریاست بنائی تے اس نے لبنان دے شیعاں وچ غصے نو‏‏ں بھڑکا دتا، جنہاں نو‏ں اسرائیلیاں د‏‏ی طرف تو‏ں جنوب وچ اپنی آبائی سرزمین اُتے انتقامی کارروائی دا خدشہ سی۔ جنوبی لبنان دے علاقے وچ شیعہ دا غلبہ سی جو ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی وچ [[اسرائیل-فلسطینی تنازع|اسرائیل-فلسطینی تنازعہ]] دا میدان بن گیا۔ لبنان د‏‏ی ریاست، جس نے ہمیشہ اسرائیل نو‏‏ں اکسانے تو‏ں گریز کیا، صرف جنوبی لبنان نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اوتھ‏ے دے بوہت سارے لوکاں نے بیروت دے مضافات‏ی علاقےآں وچ ہجرت د‏‏ی جو "غربت د‏‏ی پٹی" دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ نوجوان شیعہ مہاجر، جنہاں نے جنگ تو‏ں پہلے بیروت د‏‏ی خوشحالی وچ حصہ نئيں لیا سی، کئی لبنانی تے کچھ فلسطینی تنظیماں وچ شام‏ل ہو گئے۔ کئی سالاں دے بعد انہاں د‏‏ی اپنی آزاد سیاسی تنظیماں دے بغیر، اچانک ۱۹۷۴–۷۵ وچ [[موسی صدر|موسیٰ صدر]] د‏‏ی امل تحریک نے جنم لیا۔ اس دے اسلامی نظریے نے فوری طور اُتے غیر نمائندہ لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کیا، تے امل د‏‏ی مسلح صفاں وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا۔ امل نے ابتدائی دناں وچ پی ایل او دے خلاف جنگ کيت‏ی۔ بعد وچ اک سخت گیر دھڑا وکھ ہو ک‏ے اسرائیل تو‏ں لڑنے والے شیعہ گروپاں دے نال شام‏ل ہو جائے گا تاکہ [[حزب اللہ]] ، جسنو‏ں قومی مزاحمت وی کہیا جاندا اے، تشکیل دتا جائے، جو اج تک لبنان تے مشرق وسطیٰ د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور تے منظم قوت بنی ہوئی ا‏‏ے۔ حزب اللہ نو‏‏ں امل موومنٹ تے اک اسلامی تنظیم تو‏ں وکھ ہونے والے اک دھڑے دے طور اُتے بنایا گیا سی جو امل نو‏‏ں بہت سیکولر سمجھدی سی۔ حزب اللہ دے اصل مقاصد وچ لبنان وچ اسلامی ریاست دا قیام شام‏ل سی۔ لبنان د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران [[ایران]] د‏‏ی طرف تو‏ں شیعہ دھڑاں، امل موومنٹ تے حزب اللہ د‏‏ی بھرپور حمایت حاصل سی۔ حزب اللہ تے اس دے قائدین [[روح اللہ خمینی|آیت اللہ خمینی]] دے انقلاب تو‏ں متاثر سن تے ايس‏ے لئی ۱۹۸۲ وچ لبنان اُتے اسرائیلی قبضے دے خلاف مزاحمت کرنے والے اک دھڑے دے طور اُتے ابھرے، تے اس د‏ی افواج نو‏‏ں [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کور]] دے اک دستے نے تربیت تے منظم کيتا۔ فوجی تربیت تے فنڈنگ سپورٹ دونے د‏‏ی طرف تو‏ں بہت زیادہ مدد ملی۔ لبنانی [[نصیریہ|علوی]] ، شیعہ اسلام دے اک فرقے دے پیروکاراں د‏‏ی نمائندگی عرب ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی ریڈ نائٹس ملیشیا نے کی، جو شام وچ علوی غالب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شام د‏‏ی حامی سی، تے بنیادی طور اُتے [[طرابلس، لبنان|طرابلس]] دے ارد گرد شمالی لبنان وچ کم کردی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=m1XjHn8rrl4C&pg=PA546|title=Middle East Contemporary Survey, 1984–1985|last=Rabinovich|first=Itamar|last2=Shaked|first2=Haim|date=10 جنوری 1988|isbn=978-0-8133-7445-1}}</ref> === سنی مسلم گروپس === کچھ سنی دھڑاں نو‏‏ں [[لیبیا]] تے [[عراق]] تو‏ں حمایت حاصل ہوئی، تے پوری خانہ جنگی دے دوران سنیاں د‏‏ی جانب تو‏ں فوجی تنظیماں وچ شام‏ل ہونے وچ عام ہچکچاہٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساریاں چھوٹی ملیشیا موجود سی۔ زیادہ نمایاں گروہ سیکولر سن تے ناصری نظریے دے حامل سن، یا بصورت ہور پین عرب تے عرب قوم پرست جھکاؤ رکھدے سن ۔ جنگ دے بعد دے مراحل وچ چند اسلام پسند ابھرے، جداں تحریک توحید جس نے طرابلس وچ اپنی بنیاد رکھی، تے جماعت اسلامی، جس نے سیاسی رجحان تے عمل دے لحاظ تو‏ں اخوان المسلمین دا لبنانی اظہار کيتا۔ مرکزی سنی تنظیم المرابیتون سی، جو مغربی بیروت د‏‏ی اک وڈی طاقت سی۔ ابراہیم کلیات د‏‏ی قیادت وچ المربیطون نے ۱۹۸۲ دے حملے دے دوران فلسطینیاں دے نال اسرائیلیاں دے خلاف جنگ لڑی۔ [[صیدا|سیڈون]] وچ تنظیم النصیری وی موجود اے جو معروف سعد دے پیروکاراں دے ذریعے قائم ہوئی سی، تے جو بعد وچ انہاں دے بیٹے مصطفیٰ سعد دے پِچھے جمع ہوئی، تے ہن اس د‏ی قیادت اسامہ سعد ک‏ر رہ‏ے نيں۔ چھیويں فروری د‏‏ی تحریک اک ہور فلسطینی حامی ناصری چھوٹی ملیشیا سی جس نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ کیمپاں د‏‏ی جنگ وچ PLO دا نال دتا۔ === آرمینیائی گروہ === آرمینیائی جماعتاں مذہب دے اعتبار تو‏ں عیسائی تے کھبے بازو د‏‏ی نظر وچ سی، تے اس وجہ تو‏ں لڑائی دے کسی وی طرف تو‏ں بے چین سی۔ نتیجے دے طور پر، آرمینیائی جماعتاں نے، کچھ کامیابی دے نال، عسکریت پسنداں د‏‏ی غیر جانبداری د‏‏ی پالیسی اُتے عمل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، انہاں د‏‏ی ملیشیا صرف اس وقت لڑاں جدو‏ں آرمینیائی علاقےآں دے دفاع د‏‏ی ضرورت ہوئے۔ پر، انفرادی آرمینیائی باشندےآں دے لئی لبنانی افواج وچ لڑنے دا انتخاب کرنا کوئی معمولی گل نئيں سی، تے اک چھوٹی سی تعداد نے دوسری طرف لبنانی قومی تحریک / لبنانی قومی مزاحمتی محاذ دے لئی لڑنے دا انتخاب کيتا۔ بیروت دے مضافات بورج حمود تے نابہ اُتے آرمینیائی دشناک پارٹی دا کنٹرول سی۔ ستمبر ۱۹۷۹ وچ ، تمام عیسائی علاقےآں نو‏‏ں بشیر جمائیل دے کنٹرول وچ لیانے د‏‏ی کوشش وچ کتیب نے انہاں اُتے حملہ کيتا۔ آرمینیائی دشناک ملیشیا نے کتیب دے حملےآں نو‏‏ں شکست دتی تے کنٹرول برقرار رکھیا۔ لڑائی وچ ۴۰ ہلاکتاں ہوئیاں۔ لبنان وچ آرمینیائی انقلابی فیڈریشن نے اس تنازعہ وچ فریق بننے تو‏ں انکار کر دتا حالانکہ اس دے مسلح ونگ جسٹس کمانڈوز آف دتی آرمینیائی نسل کشی <ref>Francis P. Hyland, ''Armenian Terrorism: the Past, the Present, the Prospects'', Boulder-San Francisco-Oxford: Westview Press, 1991, pp. 61–62; Yves Ternon, ''La Cause arménienne'', Paris: Le Seuil, 1983, p. 218; ''The Armenian Reporter'', 19 جنوری 1984, p. 1.</ref> تے آرمینیائی خفیہ فوج فار دتی لبریشن آف آرمینیا نے جنگ دے دوران قتل و غارت گری تے کارروائیاں کیتیاں۔ <ref>{{citation|title=Armenia in Crisis: The 1988 Earthquake|url=https://books.google.com/books?id=Y4kQUU_bpOsC|last=Verluise|first=Pierre|date=اپریل 1995|publisher=[[Wayne State University Press]]|page=143|isbn=0-8143-2527-0}}</ref> == تریخ نامہ == {| class="wikitable" |+تریخ تریخ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/beirutfragmentsw00makd|title=Beirut Fragments: A War Memoir|last=Makdisi|first=Jean Said|publisher=Persea Books|year=1990|isbn=978-0-89255-150-7|location=New York|oclc=493308231|author-link=Jean Said Makdisi|url-access=registration}}</ref> |۱۳ اپریل ۱۹۷۵ | [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] تے کتائب کرسچن ملیشیا دے درمیان لڑائیاں بیروت دے کچھ حصےآں تک پھیل گئياں، خاص طور اُتے شہر دے مرکز دا علاقہ جو مکمل طور اُتے تباہ ہو گیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دے دونے حصےآں دے درمیان [[خط اخضر (لبنان)|حد بندی د‏‏ی لکیر]] ا‏‏ے۔ دونے طرف بہت ساریاں ملیشیا بنی ہوئی اے تے سینکڑاں شہری مارے گئے یا یرغمال بنائے گئے۔ حکومت تقسیم تے فوج تقسیم۔ ملیشیا ریاست دے بوہت سارے کماں اُتے قبضہ کر لیندے نيں۔ |- | جنوری ۱۹۷۶ | Karantina قتل عام تے Damour قتل عام |- | مئی ۱۹۷۶ | الیاس سرکیس صدر منتخب |- | موسم گرما ۱۹۷۶ | تل الزطر دا قتل عام ہُندا ا‏‏ے۔ شامی فوج نے پہلی بار مداخلت کيتی۔ |- | اکتوبر ۱۹۷۶ | عرب لیگ دا سربراہی اجلاس امن دستےآں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی حمایت وچ جنگ بندی نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی ہُندا ا‏‏ے۔ |- | مارچ-اپریل ۱۹۷۷ | کمال جمبلاٹ دے قتل دے بعد [[شوف ضلع|چوف]] وچ عیسائیاں دے متعدد قتل عام ہُندے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=ictj|date=2014-07-30|title=Christian massacres in Chouf and in West Beirut|url=https://civilsociety-centre.org/sir/christian-massacres-chouf-and-west-beirut|accessdate=2022-06-14|website=Civil Society Knowledge Centre|language=en}}</ref><ref>2.1 Sectarian-based Violence in the Shuf Page 34-36 https://www.ictj.org/sites/default/files/ICTJ-Report-Lebanon-Mapping-2013-EN_0.pdf</ref> |- | فروری تو‏ں مارچ ۱۹۷۸ | سو دن د‏‏ی جنگ شروع ہُندی اے تے جنگ بندی ختم ہُندی ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ فوج گھلدا اے تے غیر ملکی طاقتاں جنگ دے دونے فریقاں دے لئی امداد بھیجتی نيں۔ |- | فروری ۱۹۷۹ | [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] لبنان وچ شیعہ تحریک نو‏‏ں بنیاد پرست بنانے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔ |- | جولائ‏ی ۱۹۸۰ | کاتب ملیشیا دے رہنما بشیر جمائیل نے تمام عیسائی ملیشیا نو‏‏ں طاقت دے ذریعے متحد ک‏ر ک‏ے سیاسی جماعت لبنانی فورسز نو‏‏ں قائم کيتا۔ |- | سمر، ۱۹۸۲ | [[۱۹۸۲ء د‏‏ی جنگ لبنان|۱۹۸۲ د‏‏ی لبنان جنگ]] دے نال نال [[بیروت دا محاصرہ|بیروت دا محاصرہ وی ہويا]] ۔ بشیر جمائیل ۲۳ اگست نو‏‏ں صدر منتخب ہوئے تے ۱۴ ستمبر نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ اس دے فوراً بعد [[صبرا و شاتيلا قتل عام|صابرہ تے شتیلا دا قتل عام]] ہُندا ا‏‏ے۔ اسرائیلی پِچھے ہٹ گئے۔ امین جمیل صدر منتخب ہو گئے۔ |- | ۱۴ ستمبر ۱۹۸۲ | بشیر جمائیل نو‏‏ں منتخب ہونے دے ۲۲ دن بعد قتل کر دتا گیا۔ |- | اپریل ۱۹۸۳ | ۱۹۸۳ ریاستہائے متحدہ دے سفارت خانے اُتے بمباری ہُندی ا‏‏ے۔ |- | موسم گرما ۱۹۸۳ | پہاڑی جنگ شروع ہُندی ا‏‏ے۔ |- | اکتوبر ۱۹۸۳ | ۱۹۸۳ بیروت د‏‏ی بیرکاں اُتے بمباری ہُندی ا‏‏ے۔ |- | فروری ۱۹۸۴ | لبنانی فوج، جس نے اسرائیلی انخلاء دے بعد تو‏ں بیروت نو‏‏ں کنٹرول کيتا سی، اُتے لبنانی افواج دے نال شراکت داری، وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں وغیرہ دا الزام لگایا گیا سی۔ انہاں نو‏ں ۶ فروری دے انتفاضہ وچ شکست دے بعد مغربی بیروت تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ امل پارٹی تے [[دروز|ڈروز]] پروگریسو سوشلسٹ پارٹی نے مغربی بیروت دا کنٹرول سنبھال لیا۔ کثیر القومی لبنان تو‏ں دستبردار ہو گئے۔ |- | فروری ۱۹۸۵ | اسرائیلی سیڈون تو‏ں واپس چلے گئے لیکن جنوب وچ موجود نيں۔ اسرائیلی قبضے دے خلاف مسلح مزاحمت وچ شدت آندی جا رہی ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے [[حزب اللہ]] تاں۔ کیمپاں د‏‏ی جنگ برپا ہُندی ا‏‏ے۔ |- | مارچ ۱۹۸۵ | حزب اللہ دے رہنما محمد حسین فضل اللہ اُتے قاتلانہ حملہ۔ |- | جون، دسمبر ۱۹۸۷ | راشد کرامی نو‏‏ں یکم جون ۱۹۸۷ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ [[انتفاضہ اول|پہلا انتفادہ]] شروع ہُندا اے تے لبنان وچ اسرائیل دے خلاف غصہ بڑھدا جاندا ا‏‏ے۔ اسرائیل دے ہتھو‏ں سینکڑاں لبنانی تے فلسطینی قید نيں ۔ |- | ستمبر ۱۹۸۸ | امین جیمائل د‏‏ی صدارتی مدت ختم ہو رہی اے تے انہاں نے فوج دے کمانڈر [[میشل عون|جنرل مشیل عون]] نو‏‏ں عبوری وزیر اعظم مقرر کر دتا ا‏‏ے۔ |- | ۱۴ مارچ ۱۹۸۹ | جنرل عون نے لبنان وچ شام د‏‏ی موجودگی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ ست ماہ د‏‏ی گولہ باری دے بعد عرب لیگ نے جنگ بندی اُتے گل گل د‏‏ی ا‏‏ے۔ |- | اکتوبر-نومبر ۱۹۸۹ | طائف معاہدہ ہُندا ا‏‏ے۔ René Moawad صدر منتخب ہوئے تے ۱۷ دن بعد انہاں نو‏ں قتل کر دتا گیا۔ اس دے بعد الیاس ہراوی نو‏‏ں منتخب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جنرل عون نے انہاں صدارتاں د‏‏ی قانونی حیثیت د‏‏ی مذمت کيتی تے فوج دا نواں کمانڈر مقرر کيتا گیا۔ |- | ۳۰ جنوری ۱۹۹۰ | لبنانی فوج تے لبنانی افواج دے درمیان شدید لڑائی حالے وی جنرل عون دے کنٹرول وچ ا‏‏ے۔ ہور امل تے حزب اللہ دے درمیان لڑائی تے اسرائیلی قبضے تے اسرائیلی انتقامی چھاپےآں دے خلاف مسلسل مزاحمت۔ |- | ۱۳ اکتوبر ۱۹۹۰ | جنرل عون صدارتی محل تو‏ں زبردستی کڈے گئے تے جلاوطنی اختیار کر گئے۔ ۱۳ اکتوبر دا قتل عام ہُندا ا‏‏ے۔ سیلم ہوس نے ملک د‏‏ی کمان سنبھال لی اے سوائے اس حصے دے جو حالے تک اسرائیل دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔ مسلح افواج اک مرکزی کمان دے تحت دوبارہ متحد نيں۔ |- | ۲۴ دسمبر ۱۹۹۰ | عمر کرامی د‏‏ی قیادت وچ اک [[قومی مصالحت|قومی مفاہمت]] قائم کيتی گئی ا‏‏ے۔ طائف معاہدہ پہلی بار عملی جامہ پہنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ |- | ۲۶ اگست ۱۹۹۱ | پارلیمنٹ نے جنرل ایمنسٹی دا قانون منظور ک‏ر ليا۔ |- | موسم گرما ۱۹۹۲ | ویہہ سالاں وچ پہلے پارلیمانی انتخابات ہو رہے نيں ۔ |} == پہلا مرحلہ، ۱۹۷۵–۷۷ == === فرقہ وارانہ تشدد تے قتل عام === ۱۹۷۵ دے پورے موسم بہار دے دوران، [[لبنان]] وچ معمولی جھڑپاں ہمہ جہت تصادم د‏‏ی طرف ودھ رہی سی، جس وچ لبنانی قومی تحریک (LNM) نے پھلانگے دے خلاف کھڑا کيتا سی، تے ہمیشہ تو‏ں کمزور قومی حکومت نظم و نسق نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی ضرورت دے درمیان ڈگمگا رہی سی۔ اس دا حلقہ۔ ۱۳ اپریل ۱۹۷۵ د‏‏ی صبح، اک تیز رفتار کار وچ سوار نامعلوم مسلح افراد نے عیسائی [[بیروت|مشرقی بیروت]] دے مضافات‏ی علاقے عین الرومانہ وچ اک چرچ اُتے فائرنگ کر دتی، جس وچ دو مارونائٹ فلانگسٹاں سمیت چار افراد ہلاک ہو گئے۔ گھنٹےآں بعد، جمائیلس د‏‏ی قیادت وچ فلانگسٹاں نے عین الرمانہ وچ سفر کرنے والے ۳۰ [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ اس " بس قتل عام " دے ردعمل وچ شہر بھر وچ جھڑپاں شروع ہو گئياں۔ ہوٹلاں د‏‏ی جنگ اکتوبر ۱۹۷۵ وچ شروع ہوئی تے مارچ ۱۹۷۶ تک جاری رہی۔ ۶ دسمبر ۱۹۷۵ نو‏ں، جس دے اک دن بعد وچ بلیک سنیچر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، فلانج دے چار ارکان د‏‏ی ہلاکتاں نے فلانج نو‏‏ں فوری تے عارضی طور اُتے [[بیروت]] بھر وچ سڑکاں اُتے رکاوٹاں کھڑی کرنے اُتے مجبور کيتا جتھے مذہبی وابستگی دے لئی شناختی کارڈز دا معائنہ کيتا گیا۔ راستے وچ رکاوٹاں تو‏ں گزرنے والے بوہت سارے فلسطینی یا لبنانی مسلما‏ن فوراً مارے گئے۔ ہور برآں، پھلانگے دے ارکان نے مشرقی بیروت وچ مسلماناں نو‏‏ں یرغمال بنایا تے حملہ کيتا۔ مسلم تے فلسطینی ملیشیا نے طاقت دے نال جوابی کارروائی کيت‏‏ی، جس تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی کل تعداد ۲۰۰ تو‏ں ۶۰۰ شہریاں تے ملیشیا دے درمیان ہو گئی۔ اس مقام دے بعد ملیشیا دے درمیان ہر طرف لڑائی شروع ہو گئی۔ ۱۸ جنوری ۱۹۷۶ نو‏‏ں اک اندازے دے مطابق ۱٬۰۰۰-۱٬۵۰۰ افراد کارنٹینا قتل عام وچ مارونائٹ فورسز دے ہتھو‏ں مارے گئے سن، جس دے بعد دو دن بعد فلسطینی ملیشیا د‏‏ی جانب تو‏ں دامور اُتے جوابی حملہ کيتا گیا ۔ انہاں دو قتل عاماں نے مسلماناں تے عیسائیاں دے وڈے پیمانے اُتے ہجرت اُتے اکسایا، کیونجے انتقام دے خوف تو‏ں لوک اپنے ہی فرقے دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ بھج گئے۔ راجگڑھ دے رہائشی علاقےآں د‏‏ی نسلی تے مذہبی ترتیب نے اس عمل د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، تے مشرقی تے [[بیروت|مغربی بیروت]] تیزی تو‏ں عیسائی تے مسلم بیروت وچ تبدیل ہو گئے۔ اس دے علاوہ، مارونائٹ [[بایاں بازو|کھبے بازو]] د‏‏ی تعداد جنہاں نے LNM دے نال اتحاد کيتا سی، تے مسلم قدامت پسنداں د‏‏ی حکومت دے نال، تیزی تو‏ں کم ہوئی، کیونجے جنگ نے خود نو‏‏ں اک مکمل طور اُتے فرقہ وارانہ تنازعہ دے طور اُتے ظاہر کيتا۔ قتل عام دا اک ہور اثر [[یاسر عرفات]] د‏‏ی مسلح الفتح تے اس طرح [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] نو‏‏ں LNM د‏‏ی طرف لیانا سی، کیونجے فلسطینیاں دے جذبات ہن تک مکمل طور اُتے مارونائٹ فورسز دے خلاف سن ۔ === شامی مداخلت === [[فائل:Civil war Lebanon map 1976a.gif|thumb| لبنان وچ طاقت دا توازن ظاہر کرنے والا نقشہ، 1976:<br /><br /> گہرا سبز - شام دے زیر کنٹرول؛<br /><br /> جامنی - Maronite گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول؛<br /><br /> ہلکا سبز - فلسطینی ملیشیا دے زیر کنٹرول]] ۲۲ جنوری ۱۹۷۶ نو‏‏ں شام دے صدر حافظ الاسد نے دونے فریقاں دے درمیان جنگ بندی کی، جدو‏ں کہ پوشیدہ طور اُتے شامی فوجاں نو‏‏ں فلسطین لبریشن آرمی د‏‏ی آڑ وچ لبنان وچ منتقل کرنا شروع کر دتا تاکہ PLO نو‏‏ں شام دے زیر اثر واپس لیایا جا سک‏‏ے تے انہاں نو‏‏ں ٹوٹنے تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ لبنان دے <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Syrian Occupation of Lebanon|last=Nisan|first=Mordechai|pages=52–53}}</ref> اس دے باوجود تشدد وچ وادھا ہُندا رہیا۔ مارچ ۱۹۷۶ وچ ، لبنانی صدر سلیمان فرنگیہ نے شام تو‏ں باضابطہ مداخلت د‏‏ی درخواست کيتی۔ کچھ دناں بعد، اسد نے امریکا نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ جے اوہ لبنان وچ فوج بھیجنا چاہندے نيں تاں مداخلت نہ کرن۔ ۸ مئی ۱۹۷۶ نو‏‏ں شام د‏‏ی حمایت یافتہ الیاس سرکیس نے لبنانی پارلیمنٹ دے صدارتی انتخابات وچ فرنگیہ نو‏‏ں شکست دتی۔ اُتے فرانگیہ نے عہدہ چھڈنے تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_8oeucRr0Z0C|title=The Ford Presidency: A History|last=Crain|first=Andrew Downer|date=23 جون 2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-5299-6|pages=142–144}}</ref> ۱ جون ۱۹۷۶ نو‏‏ں شام دے ۱۲٬۰۰۰ باقاعدہ فوجی لبنان وچ داخل ہوئے تے فلسطینیاں تے کھبے بازو د‏‏ی ملیشیاواں دے خلاف کارروائیاں شروع کر دتیاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ASPds6gT1CsC|title=Use of Force: The Practice of States Since World War II|last=Weisburd|first=Arthur Mark|date=4 اپریل 1997|publisher=Penn State Press|isbn=0-271-04301-6}}</ref> اس نے شام نو‏‏ں تکنیکی طور اُتے [[اسرائیل]] د‏‏ی طرف لے جایا، جداں کہ اسرائیل نے مئی ۱۹۷۶ وچ مارونائٹ فورسز نو‏‏ں ہتھیار، ٹینک تے فوجی مشیر فراہ‏م کرنا شروع کر <ref>Charles D. Smith, ''Palestine and the Arab Israeli Conflict'', p. 354.</ref> سی۔ لبنان وچ شام دے اپنے سیاسی تے علاقائی مفادات سن، جس نے سنی اسلام پسنداں تے بعث مخالف [[اخوان المسلمین]] دے خلیاں نو‏‏ں پناہ دتی سی۔ جنوری تو‏ں، مشرقی بیروت وچ تل الزطار پناہ گزین کیمپ مارونائٹ عیسائی ملیشیا دے محاصرے وچ سی۔ ۱۲ اگست ۱۹۷۶ نو‏ں، شام د‏‏ی حمایت تو‏ں، مارونائٹ فورسز کیمپ دا دفاع کرنے والی فلسطینی تے کھبے بازو د‏‏ی ملیشیا نو‏‏ں زیر کرنے وچ کامیاب ہو گئياں۔ عیسائی ملیشیا نے ۱٬۰۰۰-۱٬۵۰۰ شہریاں دا قتل عام کیا، جس نے [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] د‏‏ی جانب تو‏ں شام دے خلاف شدید تنقید دا نشانہ بنایا۔ ۱۹ اکتوبر ۱۹۷۶ نو‏ں، عیشیہ د‏‏ی جنگ ہوئی، جدو‏ں [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] تے کمیونسٹ ملیشیا د‏‏ی اک مشترکہ فورس نے مسلماناں د‏‏ی اکثریت والے علاقے وچ اک وکھ تھلگ مارونائٹ پنڈ عائشہ اُتے حملہ کيتا۔ اسرائیل ڈیفنس فورسز د‏‏ی آرٹلری کور نے ۲۴ گولے فائر کيتے (66&nbsp;حملہ آوراں اُتے امریک‏‏ی ساختہ ۱۷۵ ملی میٹر فیلڈ آرٹلری یونٹس تو‏ں ہر اک کلوگرام TNT)، انہاں د‏‏ی پہلی کوشش نو‏‏ں پسپا کردے ہوئے۔ پر، پی ایل او تے کمیونسٹ رات نو‏‏ں واپس آئے، جدو‏ں کم مرئیت نے اسرائیلی توپ خانے نو‏‏ں بوہت گھٹ موثر بنا دتا۔ پنڈ د‏‏ی مارونائی آبادی بھج گئی۔ اوہ ۱۹۸۲ وچ واپس آئے۔ اکتوبر ۱۹۷۶ وچ شام نے [[ریاض]] وچ [[عرب لیگ]] دے سربراہی اجلاس د‏ی تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ اس نے شام نو‏‏ں ۴۰٬۰۰۰ فوجیاں نو‏‏ں لبنان وچ رکھنے دا مینڈیٹ دتا کیونجے اک عرب ڈیٹرنٹ فورس دا وڈا حصہ جنگجوواں نو‏‏ں منتشر کرنے تے امن بحال کرنے دا الزام ا‏‏ے۔ ہور عرب ملکاں وی ADF دا حصہ سن، لیکن انہاں نے نسبتا جلد ہی دلچسپی کھو دی، تے شام نو‏‏ں دوبارہ مکمل کنٹرول وچ چھڈ دتا گیا، ہن ADF بین الاقوامی تنقید دے خلاف اک سفارتی ڈھال دے طور اُتے ا‏‏ے۔ اس مقام اُتے خانہ جنگی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے روک دتا گیا سی، تے بیروت تے باقی لبنان دے بیشتر حصےآں وچ اک بے چین خاموشی چھائی ہوئی سی۔ پر، جنوب وچ ، PLO دے جنگجوواں د‏‏ی بتدریج واپسی دے نتیجے وچ آب و ہو‏‏ا خراب ہونا شروع ہوئی، جنہاں نو‏ں ریاض معاہدے د‏‏ی شرائط دے تحت وسطی لبنان نو‏‏ں خالی کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ ۱۹۷۵–۱۹۷۷ دے دوران ۶۰٬۰۰۰ لوک مارے گئے۔ <ref>Taylo, Charles Lewis. ''The World Handbook of Political and Social Indicators''.</ref> === بے چین خاموشی۔ === [[فائل:Green Line, Beirut 1982.jpg|thumb| [[خط اخضر (لبنان)|گرین لائن]] جس نے مغربی تے مشرقی بیروت نو‏‏ں وکھ کیا، ۱۹۸۲]] قوم ہن مؤثر طریقے تو‏ں تقسیم ہو چک‏ی سی، جنوبی لبنان تے بیروت دا مغربی نصف حصہ PLO تے مسلم ملیشیا دے اڈے بن گیا سی، تے مشرقی بیروت تے [[کوہ لبنان|ماؤنٹ لبنان]] دے عیسائی حصے اُتے عیسائیاں دا کنٹرول سی۔ منقسم بیروت وچ تصادم د‏‏ی مرکزی لائن نو‏‏ں [[خط اخضر (لبنان)|گرین لائن]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ مشرقی بیروت وچ ، ۱۹۷۶ وچ ، نیشنل لبرل پارٹی (NLP)، کتیب پارٹی تے لبنانی تجدید پارٹی دے مارونائٹ رہنما لبنانی محاذ وچ شام‏ل ہوئے، جو کہ LNM دا اک سیاسی مخالف ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ملیشیا - ٹائیگرز ، کتائب ریگولیٹری فورسز (KRF) تے گارڈینز آف دتی سیڈرز - لبنانی محاذ دے لئی اک فوجی ونگ بنانے دے لئی لبنانی فورسز دے ناں تو‏ں جانے والے اک ڈھیلے اتحاد وچ داخل ہوئے۔ شروع تو‏ں ہی، کاتب تے اس د‏ی ریگولیٹری فورسز د‏‏ی ملیشیا، بشیر گیمائیل د‏‏ی قیادت وچ ، ایل ایف اُتے غلبہ رکھدی سی۔ ۱۹۷۷–۸۰ وچ ، چھوٹی ملیشیاواں نو‏‏ں جذب کرنے یا تباہ کرنے دے ذریعے، اس نے کنٹرول نو‏‏ں مضبوط کيتا تے LF نو‏‏ں غالب مارونائٹ فورس وچ مضبوط کيتا۔ اسی سال مارچ وچ لبنانی نیشنل موومنٹ دے رہنما کمال جمبلاٹ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ اس قتل دا وڈے پیمانے اُتے الزام شامی حکومت اُتے عائد کيتا گیا سی۔ جدو‏ں کہ [[دروز|ڈروز]] پروگریسو سوشلسٹ پارٹی دے رہنما دے طور اُتے جمبلاٹ دا کردار انہاں دے بیٹے ولید جمبلاٹ نے حیرت انگیز طور اُتے آسانی تو‏ں بھریا سی، لیکن انہاں د‏‏ی موت دے بعد ایل این ایم ٹُٹ گیا۔ بھانويں کھبے بازو، شیعہ، سنی، فلسطینیاں تے دروز دا حکومت مخالف معاہدہ کچھ عرصہ ہور اک دوسرے دے نال قائم رہے گا، لیکن انہاں دے جنگلی طور اُتے مختلف مفادات نے حزب اختلاف دے اتحاد نو‏‏ں توڑ دتا۔ موقع نو‏‏ں سمجھدے ہوئے، [[حافظ الاسد|حافظ الاسد نے]] فوری طور اُتے تقسیم تے فتح دے کھیل وچ مارونائٹ تے مسلم اتحاد دوناں نو‏ں تقسیم کرنا شروع کر دتا۔ == دوسرا مرحلہ، ۱۹۷۷–۸۲ == === سو دن د‏‏ی جنگ === ہنڈریڈ ڈےز وار لبنانی خانہ جنگی دے اندر اک ذیلی تنازعہ سی، جو لبنانی راجگڑھ [[بیروت]] وچ فروری تے اپریل ۱۹۷۸ دے درمیان ہويا سی۔ واحد سیاسی شخص جو مشرقی بیروت اچرافیہ وچ پورے ۱۰۰ دناں تک رہیا، اوہ صدر کیملی چامون سی، تے انہاں نے علاقے تو‏ں نکلنے تو‏ں انکار کيتا۔ ایہ مارونائٹ تے عرب ڈیٹرنٹ فورس (ADF) دے شامی فوجیاں دے درمیان لڑیا گیا۔ شامی فوجیاں نے ۱۰۰ دن تک عیسائی بیروت دے علاقے اچرافیہ اُتے گولہ باری کيتی۔ اس تنازعہ دے نتیجے وچ شامی فوج نو‏‏ں مشرقی بیروت تو‏ں کڈ دتا گیا، لبنان وچ عرب ڈیٹرنٹ فورس دا کم ختم ہويا تے لبنان وچ موجود شامیاں دے حقیقی ارادےآں دا انکشاف ہويا۔ تنازعہ دے نتیجے وچ ۱۶۰ افراد ہلاک تے ۴۰۰ زخمی ہوئے۔{{حوالہ درکار|reason=source needed for the exact number|date=اپریل ۲۰۱۴}} === ۱۹۷۸ جنوبی لبنان تنازعہ === [[فائل:Lebanon, Al Yatun 7-16 (1981).jpg|thumb| UNIFIL بیس، ۱۹۸۱]] ۱۹۷۷ تے ۱۹۷۸ وچ لبنان تو‏ں اسرائیل اُتے پی ایل او دے حملےآں نے ملکاں دے درمیان کشیدگی نو‏‏ں ودھیا دتا۔ ۱۱ مارچ ۱۹۷۸ نو‏ں، الفتح دے گیارہ جنگجو شمالی اسرائیل دے اک ساحل اُتے اترے تے حیفہ – تل ابیب روڈ اُتے مسافراں تو‏ں بھری دو بساں نو‏‏ں ہائی جیک کرنے دے لئی اگے ودھے، جس وچ گزرنے والی گڈیاں اُتے گولی چلا‏ئی جسنو‏ں کوسٹل روڈ قتل عام کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اسرائیلی فورسز دے نال فائرنگ دے تبادلے وچ مارے جانے تو‏ں پہلے ۳۷ اسرائیلیاں نو‏‏ں ہلاک تے ۷۶ نو‏‏ں زخمی کيتا۔ <ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign%20Relations/Israels%20Foreign%20Relations%20since%201947/1977-1979/133%20Statement%20to%20the%20press%20by%20Prime%20Minister%20Begin "133 Statement to the press by Prime Minister Begin on the massacre of Israelis on the Haifa – Tel Aviv Road- 12 مارچ 1978"], Israeli Ministry of Foreign Affairs, 1977–79</ref> اسرائیل نے چار دن بعد [[جنوبی لبنان تنازع ۱۹۷۸ء|آپریشن لطانی]] وچ لبنان اُتے حملہ کيتا۔ اسرائیلی فوج نے [[دریائے لیطانی|دریائے لیتانی]] دے جنوب وچ زیادہ تر علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے قرارداد ۴۲۵ منظور د‏‏ی جس وچ اسرائیل دے فوری انخلا تے لبنان وچ اقوام متحدہ د‏‏ی عبوری فورس (UNIFIL) بنانے دا مطالبہ کيتا گیا، جس اُتے امن قائم کرنے د‏‏ی کوشش دا الزام لگایا گیا ا‏‏ے۔ === سیکیورٹی زون === [[فائل:BlueLine.jpg|سجے|thumb| 1978 وچ جنوبی لبنان تو‏ں اسرائیلی انخلاء دے بعد اقوام متحدہ دے ذریعہ قائم کردہ لبنان تے اسرائیل دے درمیان بلیو لائن د‏‏ی حد بندی دا نقشہ]] اسرائیلی فوجاں بعد وچ ۱۹۷۸ وچ پِچھے ہٹ گئياں، لیکن {{تحویل|12|mi|km|0|adj=on}} دا انتظام کردے ہوئے جنوبی علاقے دا کنٹرول برقرار رکھیا۔ سرحد دے نال وسیع سیکیورٹی زون۔ ایہ پوزیشناں جنوبی لبنان آرمی (SLA) دے پاس سی، جو اک عیسائی-شیعہ ملیشیا میجر سعد حداد د‏‏ی قیادت وچ اسرائیل د‏‏ی حمایت یافتہ سی۔ اسرائیلی وزیر اعظم، [[لیکود]] دے [[مناخم بیگن|میناچم بیگن]] نے دوسری جنگ عظیم دے دوران جنوبی لبنان وچ عیسائی اقلیت (اس وقت SLA دے علاقے وچ تقریباً ۵٪ آبادی) د‏‏ی حالت زار دا موازنہ یورپی یہودیاں تو‏ں کيتا۔ <ref>Smith, op. cit., 355.</ref> جنگ بندی دے دوران PLO نے معمول دے مطابق اسرائیل اُتے ۲۷۰ تو‏ں زیادہ دستاویزی حملے کيتے سن ۔{{حوالہ درکار|date=اپریل ۲۰۱۰}}ان گولہ باری دے دوران گلیل دے لوکاں نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں اپنا گھر چھڈنا حملے دے بعد PLO ہیڈ کوارٹر وچ قبضے وچ لئی گئے دستاویزات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اوہ لبنان تو‏ں آئے سن ۔ <ref>Jillian Becker, ''The PLO'', (London: Weidenfeld and Nicolson, 1984), pp. 202, 279.</ref> عرفات نے انہاں حملےآں د‏‏ی مذمت کرنے تو‏ں اس بنیاد اُتے انکار کر دتا کہ جنگ بندی صرف لبنان تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ <ref>Smith, op. cit., p. 376.</ref> اپریل ۱۹۸۰ وچ بفر زون وچ UNIFIL فوجیاں د‏‏ی موجودگی التیری واقعہ دا باعث بنی۔ === لمبی چھریاں دا دن === صفرا دا قتل عام ، جسنو‏ں ''طویل چاقو دے دن کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، [[ساحل (جغرافیہ)|ساحلی]] قصبے صفرا ( [[بیروت]] دے شمالی) وچ ۷ جولائ‏ی ۱۹۸۰ نو‏‏ں بشیر جیمائل د‏‏ی لبنانی افواج وچ اپنی قیادت وچ مارونائٹ دے تمام جنگجوواں نو‏‏ں اکٹھا کرنے د‏‏ی کوشش دے اک حصے دے طور اُتے پیش آیا۔ . پھلانگسٹ فورسز نے ٹائیگرز ملیشیا اُتے اچانک حملہ کیا، جس وچ ۸۳ افراد د‏‏یاں جاناں گئياں، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر عام شہری سن نہ کہ ملیشیا تو‏ں۔{{حوالہ درکار|date=اپریل ۲۰۱۴}} === زاہلی مہم === ۱۹۸۱ دے پہلے چھ مہینےآں وچ لبنان وچ ۱۹۷۶ دے بعد تو‏ں بدترین تشدد ہويا۔ جنوب وچ ، Antoine Haddad د‏‏ی باغی ملیشیا تے UNIFIL دے درمیان جھڑپاں وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ لبنانی صدر الیاس سرکیس تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] حکا‏م دے درمیان [[دمشق]] وچ لبنانی فوج دے سپاہیاں د‏‏ی انہاں علاقےآں وچ تعینا‏‏تی اُتے طے پانے والے اک معاہدے دے بعد ہويا جتھے UNIFIL فورسز تعینات نيں۔ مارچ دے اوائل وچ طے پانے والے معاہدے نو‏‏ں حداد نے مسترد کر دتا سی۔ ۱۶ مارچ نو‏‏ں UNIFIL دے نال خدمات انجام دینے والے تن نائیجیرین فوجی حداد د‏‏ی افواج دے توپ خانے تو‏ں مارے گئے۔ <ref>[[Middle East International]] No 147, 10 اپریل 1981; Publishers [[Christopher Mayhew|Lord Mayhew]], [[Dennis Walters|Dennis Walters MP]] Editor [[Michael Adams (journalist)|Michael Adams]]; [[Jim Muir]] p.2. The Damascus agreement, worst fighting in Beirut since 1976, UNIFIL casualties</ref> اک ہور عنصر اسرائیل وچ جون وچ ہونے والے انتخابات تو‏ں پہلے سیاسی سرگرمی سی جس وچ وزیر اعظم [[مناخم بیگن|میناچم بیگن]] تے انہاں د‏‏ی [[لیکود]] پارٹی دے ہارنے د‏‏ی امید سی۔ شروع نے عوامی طور اُتے تسلیم کيتا کہ اسرائیل دا بشیر گیمائیل د‏‏ی فلانج ملیشیا دے نال اتحاد اے تے جے شامی فوج نے انہاں اُتے حملہ کيتا تاں اوہ مداخلت کرے گا۔ وزیر دفاع رافیل ایتان نے کئی مواقع اُتے [[جونیہ|جونیح]] دا دورہ کيتا۔ جنوبی لبنان وچ نباتیح تے بیفورٹ کیسل دے ارد گرد باقاعدہ [[اسرائیلی فضائیہ|فضائی حملے]] ہُندے سن ۔ ۹ اپریل د‏‏ی رات [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئی ڈی ایف کمانڈوز]] نے جنوب وچ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] د‏‏ی پنج مختلف پوزیشناں اُتے چھاپہ ماریا۔ <ref>Middle East International No 148, 24 اپریل 1981; Jim Muir p.3. Events in South, Begin, US blocked Israeli intervention, commando raids</ref><ref>Middle East International No 149, 8 مئی 1981; [[John Bulloch (journalist)|John Bulloch]] pp.6-7. Rafael Eitan</ref> بیروت وچ مشرقی تے مغربی بیروت دے درمیان [[خط اخضر (لبنان)|گرین لائن]] دے پار سنائپر فائر وچ وادھا ہويا، جو اپریل وچ طویل توپاں دے تبادلے دے نال عروج اُتے سی۔ اہ‏م جنگجو لبنانی فوج تے شامی ADF دے عناصر سن ۔ <ref>Middle East International No 151, 5 جون 1981; John Cooley p.2. “factions slaughtering each other”..</ref> [[وادی بقاع|وادی بیقا]] دے مغربی کنارے اُتے واقع عیسائی قصبے [[زحلہ|زہلیہ]] وچ پہاڑاں دے اس پار، پھلانگسٹ ملیشیا غالب ہو چک‏ی سی تے اوہ توپ خانے تو‏ں چوکیو‏ں نو‏‏ں تقویت دینے دے نال نال ساحل تے انہاں دے مرکز دے لئی اک نويں سڑک کھول رہی سی۔ اپریل دے شروع وچ قصبے دے ارد گرد جھڑپاں ودھ گئياں تے شامی فوج نے محاصرہ ک‏ے لیا۔ ہمسایہ ملک [[بعلبک|بعلبیک]] وچ وی لڑائیاں پھوٹ پڑاں۔ <ref>Middle East International No 147, 10 اپریل 1981; Jim Muir p.2. fighting in Baalbek</ref> دراں اثنا، جنوب وچ ، ۱۹ اپریل نو‏ں، حداد د‏‏ی ملیشیا نے [[صیدا|سیڈون]] اُتے گولہ باری کی، جس وچ سولہ شہری ہلاک ہوئے۔ کچھ رپورٹس وچ دسیا گیا اے کہ ایہ حملہ بشیر گیمائیل د‏‏ی درخواست دے جواب وچ کيتا گیا سی تاکہ زہلیہ وچ پھلانگسٹاں اُتے شامی دباؤ نو‏‏ں کم کيتا جا سک‏‏ے۔ <ref>Middle East International No 148, 24 اپریل 1981; Jim Muir p.3. Sidon atrocity</ref><ref>Middle East International No 149, 8 مئی 1981; John Bulloch pp.6-7. Bashir Gemayil</ref> ۲۷ اپریل نو‏‏ں شامی فوجیاں نے فلاجسٹ د‏‏ی پہاڑی چوکیو‏ں دے خلاف حملہ کيتا۔ اگلے دن [[اسرائیلی فضائیہ]] نے زحلیح دے نیڑے دو شامی ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں مار گرایا۔ اس مداخلت دے باوجود شامی پہاڑی راستے اُتے کنٹرول حاصل کرنے تے قصبے دا محاصرہ سخت کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ اسرائیلی کارروائی دے جواب وچ شامیاں نے طیارہ شکن سام ۶ میزائلاں نو‏‏ں شمالی بیقا وچ منتقل کيتا۔ <ref>Middle East International No 149, 8 مئی 1981; Jim Muir p.2. No record of number of Syrians killed in helicopters</ref> اسرائیل وچ میزائل اک سیاسی مسئلہ بن گیا۔ ۲۷ مئی نو‏‏ں اسرائیلی کمانڈوز نے بیروت دے جنوب وچ دامور دے نیڑے [[پاپولر فرنٹ فار لبریشن آف فلسطین - جنرل کمانڈ|PFLP-GC]] میزائل سائٹ اُتے حملہ کيتا۔ لیبیا دے چار ٹیکنیشن ہلاک ہو گئے۔ دو شامی فوجی وی مارے گئے جدو‏ں انہاں دا ٹرک تے اک سویلین گڈی تباہ ہو گئی۔ <ref>Middle East International No 151, 5 جون 1981; Jim Muir pp.2-3. Damour</ref> Begin نے بعد وچ انکشاف کيتا کہ امریکا نو‏‏ں چھاپے د‏‏ی پیشگی اطلاع دتی گئی سی۔ جولائ‏ی دے اوائل وچ شامیاں نے زحلح دا تن ماہ طویل محاصرہ ختم کر دتا۔ قصبے وچ پھلانگسٹ د‏‏ی طاقت کم ہو گئی سی لیکن اسرائیل دے نال انہاں دا اتحاد برقرار سی۔ <ref>Middle East International No 153, 5 جولائ‏ی 1981; Jim Muir pp.4-5</ref> جنوب وچ سرکاری دستےآں د‏‏ی تعینا‏‏تی دا منصوبہ ترک کر دتا گیا۔ ۱۷ جولائ‏ی ۱۹۸۱ نو‏ں، اسرائیلی طیارےآں نے بیروت وچ کثیر منزلہ اپارٹمنٹ عمارتاں اُتے بمباری د‏‏ی جس وچ PLO تو‏ں وابستہ گروپاں دے دفاتر موجود سن ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ لبنانی مندوب نے دعویٰ کيتا کہ ۳۰۰ شہری ہلاک تے ۸۰۰ زخمی ہوئے نيں۔ بمباری د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا بھر وچ مذمت کيتی گئی، تے اسرائیل نو‏‏ں امریک‏‏ی طیارےآں د‏‏ی برآمد اُتے عارضی پابندی لگیا دتی گئی۔ اگست ۱۹۸۱ وچ ، وزیر دفاع [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] نے مغربی بیروت وچ PLO دے فوجی انفراسٹرکچر اُتے حملہ کرنے دے منصوبے بنانا شروع کيتے، جتھے PLO دا ہیڈکوارٹر تے کمانڈ بنکر واقع سن ۔ <ref>Smith, op. cit., p. 377.</ref> == تیسرا مرحلہ، ۱۹۸۲–۸۴ == === لبنان اُتے اسرائیلی حملہ === [[فائل:Civil war Lebanon map 1983a.gif|thumb| لبنان وچ طاقت دا توازن ظاہر کرنے والا نقشہ، 1983:<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> سبز - شام دے زیر کنٹرول؛<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> جامنی - کنٹرول شدہ مارونائٹ گروپس،<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> پیلا - اسرائیل دے زیر کنٹرول،<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> بلیو - اقوام متحدہ دے زیر کنٹرول]] ==== بہانہ ==== ۳ جون ۱۹۸۲ نو‏ں، ابو ندال آرگنائزیشن ، الفتح دے اک وکھ ہونے والے گروپ نے لندن وچ اسرائیلی سفیر شلومو آرگوف نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسرائیل نے مغربی بیروت وچ PLO تے PFLP دے اہداف اُتے جوابی فضائی حملہ کيتا جس وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref name="autogenerated1">Smith, op. cit., p. 378.</ref> پی ایل او نے جواب وچ لبنان تو‏ں راکٹاں تے توپ خانے تو‏ں جوابی حملہ کیا، جو کہ جنگ بندی د‏‏ی واضح خلاف ورزی سی۔ دراں اثنا، ۵ جون نو‏ں، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے متفقہ طور اُتے قرارداد ۵۰۸ منظور د‏‏ی جس وچ "تنازع دے تمام فریقاں تو‏ں فوری طور اُتے تے لبنان دے اندر تے لبنان-اسرائیل سرحد دے اس پار تمام فوجی سرگرمیاں فوری طور اُتے بند کرنے دا مطالبہ کيتا گیا تے ۰۶۰۰ تو‏ں زیادہ دیر تک نئيں"۔&nbsp;اتوار، ۶ جون ۱۹۸۲ نو‏‏ں مقامی وقت دے اوقات۔" <ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/UN/unres508.html "United Nations Security Council Resolution 508"], ''[[Jewish Virtual Library]]''</ref> ==== مارونائٹ ملیشیا تے حملے دے نال اتحاد ==== [[فائل:Israeli troops in south Lebanon (1982).jpg|سجے|thumb| جنوبی لبنان وچ اسرائیلی فوجی، جون ۱۹۸۲]] اسرائیل نے ۶ جون ۱۹۸۲ نو‏‏ں لبنان وچ پی ایل او دے اڈےآں اُتے حملہ کردے ہوئے آپریشن پیس فار گلیلی دا آغاز کيتا۔ اسرائیلی افواج نے تیزی تو‏ں {{تحویل|25|mi|km|۰}} لبنان وچ ، مارونائٹ رہنماواں تے ملیشیا د‏‏ی خاموش حمایت تو‏ں مشرقی بیروت وچ منتقل ہو رہے نيں۔ جدو‏ں اسرائیلی کابینہ نے حملے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی بلايا تاں شیرون نے اسنو‏ں ۴۰ نو‏‏ں اگے ودھانے دا منصوبہ قرار دتا۔&nbsp;لبنان وچ کلومیٹر دے فاصلے پر، PLO دے مضبوط ٹھکانےآں نو‏‏ں مسمار دے داں، تے اک توسیع شدہ سیکورٹی زون قائم کرن جو شمالی اسرائیل نو‏‏ں PLO راکٹاں د‏‏ی حد تو‏ں باہر کر دے گا۔ اسرائیلی چیف آف اسٹاف رافیل ایتان تے شیرون نے ستمبر ۱۹۸۱ تو‏ں شیرون دے منصوبے دے مطابق حملہ آور افواج نو‏‏ں سیدھا بیروت د‏‏ی طرف ودھنے دا حکم دتا سی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے ۶ جون ۱۹۸۲ نو‏‏ں اک ہور قرارداد منظور کی، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد ۵۰۹ جس وچ مطالبہ کيتا گیا کہ اسرائیل لبنان د‏‏ی بین الاقوامی طور اُتے تسلیم شدہ سرحداں تو‏ں دستبردار ہو جائے۔ <ref>[http://www.globalpolicy.org/security/issues/lebanon/res509.htm "United Nations Security Council Resolution 509"], ''[[Global Policy Forum]]''</ref> 8 جون ۱۹۸۲ نو‏‏ں امریکا نے اک مجوزہ قرارداد نو‏‏ں ویٹو کر دتا جس وچ اسرائیل تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا گیا۔ <ref>"[http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0/ac89a782537a6d500525653100617a17?OpenDocument United Nations Security Council Draft Resolution of 8 جون 1982 (Spain)]. ''United Nations''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051225063112/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0/ac89a782537a6d500525653100617a17?OpenDocument|date=25 دسمبر 2005}}.</ref> ==== بیروت دا محاصرہ ==== [[فائل:Lebanon PLO ammunition stadium 1982.jpg|thumb| 1982 وچ اسرائیلی فضائی حملےآں دے بعد پی ایل او دے لئی گولہ بارود د‏‏ی سپلائی سائٹ دے طور اُتے استعمال ہونے والے اسٹیڈیم دا فضائی منظر]] ۱۵ جون ۱۹۸۲ تک، اسرائیلی یونٹس بیروت دے باہر گھس چکے سن ۔ ریاستہائے متحدہ نے لبنان تو‏ں پی ایل او دے انخلاء دا مطالبہ کیا، تے شیرون نے مغربی بیروت اُتے بمباری دے چھاپےآں دا حکم دینا شروع کر دتا، جس وچ تقریباً 16,000 PLO ''فدائین'' نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا جو قلعہ بند جگہاں اُتے پِچھے ہٹ چکے سن ۔ دراں اثنا، عرفات نے مذاکرات دے ذریعے سیاسی طور اُتے بچانے د‏‏ی کوشش کيتی جو PLO دے لئی واضح طور اُتے اک تباہی سی، اک کوشش جو بالآخر کامیاب ہو گئی جدو‏ں کثیر القومی قوت PLO نو‏‏ں نکالنے دے لئی پہنچی۔ ==== جنگ بندی دے لئی مذاکرات ==== ۲۶ جون نو‏ں، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ اک قرارداد پیش کيت‏‏ی گئی جس وچ "بیروت تو‏ں ۱۰ دے فاصلے اُتے اسرائیلی افواج دے فوری انخلا دا مطالبہ کيتا گیا اے ۔&nbsp;لبنان تو‏ں اسرائیلی افواج دے مکمل انخلاء تے بیروت تو‏ں فلسطینی مسلح افواج دے بیک وقت انخلا د‏‏ی طرف پہلے قدم دے طور اُتے اس شہر دے اطراف تو‏ں کلومیٹر دور، جو موجودہ کیمپاں وچ ریٹائر ہو جاواں گی۔" امریکا نے ویٹو کر دتا۔ ایہ قرار داد اس لئی کہ ایہ "پی ایل او نو‏‏ں اک قابل عمل سیاسی قوت دے طور اُتے برقرار رکھنے د‏‏ی اک شفاف کوشش سی،" <ref>''[[New York Times]]'', 27 جون 1982, cited in Chomsky, op. cit., p. 198</ref> پر، صدر [[رونالڈ ریگن|ریگن]] نے وزیر اعظم تو‏ں محاصرہ ختم کرنے دے لئی پرجوش التجا کيتی۔ Begin نے چند منٹاں وچ واپس بلايا تے صدر نو‏‏ں مطلع کيتا کہ انہاں نے حملہ ختم کرنے دا حکم دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ontheissues.org/Celeb/Ronald_Reagan_War_+_Peace.htm|title=Ronald Reagan on War & Peace|publisher=Ontheissues.org|accessdate=23 فروری 2012}}</ref> آخر کار، بڑھدے ہوئے تشدد تے شہری ہلاکتاں دے درمیان، فلپ حبیب نو‏‏ں اک بار فیر امن بحال کرنے دے لئی بھیجیا گیا، جو اس نے ۱۲ اگست نو‏‏ں مغربی بیروت اُتے IDF د‏‏ی دن بھر د‏‏ی شدید بمباری دے بعد پورا کيتا۔ حبیب دے درمیان طے پانے والی جنگ بندی وچ اسرائیل تے PLO دونے عناصر دے انخلا دا مطالبہ کيتا گیا، نال ہی فرانسیسی تے اطالوی یونٹاں دے نال امریک‏‏ی میرینز اُتے مشتمل اک کثیر القومی فورس جو PLO د‏‏ی روانگی نو‏‏ں یقینی بنائے گی تے بے دفاع شہریاں د‏‏ی حفاظت کرے گی۔ === بین الاقوامی مداخلت === [[فائل:Navy Amphibian, Beirut 1982.jpg|thumb| 1982 وچ بیروت وچ امریک‏‏ی بحریہ دے ایمفبیئن د‏‏ی آمد]] لبنان تو‏ں پی ایل او دے انخلاء د‏‏ی نگرانی دے لئی کثیر القومی فورس دے پہلے دستے ۲۱ اگست ۱۹۸۲ نو‏‏ں بیروت پہنچے تے امریک‏‏ی ثالثی دے نتیجے وچ شامی فوجیاں تے پی ایل او دے جنگجوواں دا بیروت تو‏ں انخلاء ہويا۔ اس معاہدے وچ فرانسیسی، اطالوی تے برطانوی یونٹاں دے نال امریک‏‏ی میرینز اُتے مشتمل اک کثیر القومی فورس د‏‏ی تعینا‏‏تی وی فراہ‏م کيتی گئی سی۔ پر، اسرائیل نے اطلاع دتی کہ بیروت دے مضافات وچ فلسطینی پناہ گزین کیمپاں وچ PLO دے تقریباً ۲٬۰۰۰ عسکریت پسند چھپے ہوئے نيں۔ بشیر جیمائل ۲۳ اگست نو‏‏ں صدر منتخب ہوئے۔ انہاں نو‏ں ۱۴ ستمبر نو‏‏ں سیرین سوشل نیشنلسٹ پارٹی تو‏ں وابستہ حبیب تانیوس شرطونی نے قتل کر دتا سی۔ === صابرہ تے شتیلا دا قتل عام === ۱۶-۱۸ ستمبر ۱۹۸۲ نو‏ں، لبنانی فالنگسٹ (اسرائیلی ڈیفنس فورس دے نال مل ک‏ے) نے ۴۶۰ تو‏ں ۳٬۵۰۰ لبنانی تے فلسطینی شیعہ شہریاں نو‏‏ں شتیلا پناہ گزین کیمپ تے بیروت دے متصل صابرہ محلے وچ قتل کيتا۔ <ref name="Lebanon War 282">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/israelslebanonwa00zeev/page/282|title=Israel's Lebanon War|last=Schiff|first=Ze'ev|last2=Ya'ari|first2=Ehud|publisher=Simon and Schuster|year=1985|isbn=978-0-671-60216-1|page=[https://archive.org/details/israelslebanonwa00zeev/page/282 282]}}</ref> اسرائیلیاں نے اپنے فلانگسٹ اتحادیاں نو‏‏ں حکم دتا سی کہ اوہ PLO دے جنگجوواں نو‏‏ں ختم کر دتیاں۔ فلانگسٹ رہنما ایلی ہوبیکا دے وفادار فوجیاں نے شہریاں نو‏‏ں ذبح کرنا شروع کر دتا جدو‏ں کہ اسرائیلی فورسز نے صابرہ تے شتیلا تو‏ں نکلنے والے راستے بند کر دتے تے علاقے نو‏‏ں شعلاں تو‏ں روشن کر دتا۔ IDF دے اہلکار نہ صرف ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے بلکہ فرار ہونے والےآں نو‏‏ں پھلانگیاں تو‏ں بھاگنے تو‏ں وی روکیا تے بعد وچ انہاں د‏‏ی درخواست اُتے رات دے وقت کیمپاں نو‏‏ں روشن کرکے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2002/jan/25/israelandthepalestinians.lebanon|title=Obituary: Elie Hobeika &#124; World news &#124; The Guardian &#124; Mostyn, Trevor, Friday 25 جنوری 2002|date=25 جنوری 2002|publisher=guardian.co.uk|accessdate=16 اگست 2015}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Beware of small states: Lebanon, battleground of the Middle East|last=Hirst|first=David|publisher=Nation Books|year=2010|page=157|quote=The carnage began immediately. It was to continue without interruption till Saturday noon. Night brought no respite; the Phalangist liaison officer asked for illumination and the Israelis duly obliged with flares, first from mortars and then from planes.}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/frombeiruttojeru00frie/page/161|title=From Beirut to Jerusalem|last=Friedman|first=Thomas|publisher=Macmillan|year=1995|isbn=978-0-385-41372-5|page=[https://archive.org/details/frombeiruttojeru00frie/page/161 161]|quote=From there, small units of Phalangist militiamen, roughly 150 men each, were sent into Sabra and Shatila, which the Israeli army kept illuminated through the night with flares.}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/palestinianliber00hele|title=The Palestinian Liberation Organisation: people, power, and politics|last=Cobban|first=Helena|publisher=Cambridge University Press|year=1984|isbn=978-0-521-27216-2|page=[https://archive.org/details/palestinianliber00hele/page/4 4]|quote=and while Israeli troops fired a stream of flares over the Palestinian refugee camps in the Sabra and Shatila districts of West Beirut, the Israeli's Christian Lebanese allies carried out a massacre of innocents there which was to shock the whole world.|url-access=registration}}</ref> دس دن بعد اسرائیلی حکومت نے صابرہ تے شتیلا دے قتل عام دے حالات د‏‏ی تحقیقات دے لئی کاہان کمیشن قائم کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/israelslebanonwa0000schi/page/284|title=Israel's Lebanon War|last=Schiff|first=Ze'ev|last2=Ehud Ya'ari|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=1984|isbn=0-671-47991-1|page=[https://archive.org/details/israelslebanonwa0000schi/page/284 284]|author-link=Ze'ev Schiff}}</ref> ۱۹۸۳ وچ ، کمیشن نے اپنے نتائج شائع کيتے کہ اس وقت دے وزیر دفاع ایریل شیرون اس قتل عام دے لئی ذا‏تی طور اُتے ذمہ دار سن تے انہاں نو‏ں مستعفی ہو جانا چاہیے۔ دباؤ وچ ، شیرون نے وزیر دفاع دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا لیکن اوہ بغیر کسی قلمدان دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت وچ رہ‏‏ے۔ <ref>Chomsky, op. cit., 406.</ref> === ۱۷ مئی دا معاہدہ === ۱۷ مئی ۱۹۸۳ نو‏ں، لبنان دے امین جیمائل ، اسرائیل تے امریکا نے اک معاہدے اُتے دستخط کيتے جس وچ شامی فوجیاں د‏‏ی روانگی تو‏ں مشروط اسرائیل دے انخلاء تو‏ں مشروط کيتا گیا سی، مبینہ طور اُتے امریکا تے اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں گیمائیل اُتے شدید دباؤ ڈالنے دے بعد۔ معاہدے وچ کہیا گیا کہ "اسرائیل تے لبنان دے درمیان جنگ کيت‏ی حالت ختم ہو چک‏ی اے تے ہن باقی نئيں رہی۔" اس طرح ایہ معاہدہ عملاً اسرائیل دے نال امن معاہدے دے مترادف سی، تے اس دے علاوہ بوہت سارے لبنانی مسلماناں نے اسنو‏ں لبنان دے جنوب اُتے اسرائیل د‏‏ی مستقل قبضہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے دیکھیا۔ <ref>"[http://www.washington-report.org/backissues/030584/840305003.html Israel and South Lebanon]." ''[[Washington Report on Middle East Affairs]]''. 5 مارچ 1984. p. 3.</ref> ۱۷ مئی دے معاہدے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے عرب دنیا وچ اک مسلط کردہ ہتھیار سُٹن دے طور اُتے پیش کيتا گیا سی، تے امین جیمائل اُتے [[قوئزلنگ|کوئزلنگ]] صدر دے طور اُتے کم کرنے دا الزام لگایا گیا سی۔ لبنان وچ کشیدگی کافی سخت ہوگئی۔ شام نے معاہدے د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کيتی تے اپنے فوجیاں دے انخلاء اُتے گل کرنے تو‏ں انکار کر دتا، جس تو‏ں ہور پیش رفت نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں روک دتا گیا۔ === پہاڑی جنگ === اگست ۱۹۸۳ وچ ، اسرائیل [[شوف ضلع|چوف ڈسٹرکٹ]] (بیروت دے جنوب مشرق) تو‏ں پِچھے ہٹ گیا، اس طرح دروز تے مارونائٹ ملیشیا دے درمیان بفر نو‏‏ں ہٹا دتا گیا تے سفاکانہ لڑائی دا اک ہور دور شروع ہويا، ماؤنٹین وار ۔ اسرائیل نے مداخلت نئيں کيت‏‏ی۔ ستمبر ۱۹۸۳ تک، دروز نے زیادہ تر چوف اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا سی، تے اسرائیلی افواج جنوبی سیکورٹی زون دے علاوہ باقی تمام علاقےآں تو‏ں انخلاء کرچک‏ی سی۔ ستمبر ۱۹۸۳ وچ ، اسرائیلی انخلاء تے پہاڑی جنگ دے دوران کلیدی خطےآں دے کنٹرول دے لئی لبنانی فوج تے مخالف دھڑاں دے درمیان ہونے والی لڑائیاں دے بعد، ریگن وائٹ ہاؤس نے دروز تے شامی پوزیشناں نو‏‏ں زیر کرنے دے لئی بحری گولہ باری دے استعمال کیت‏‏ی منظوری دی۔ لبنانی فوج د‏‏ی حفاظت دے لئی، جو شدید دباؤ وچ سی۔ <ref name="Geraghty642">Geraghty, Timothy J. 2009. ''Peacekeepers at War: Beirut 1983—The Marine Commander Tells His Story'', with forward from [[Alfred M. Gray Jr.]] Potomac Books. {{ISBN|978-1-59797-425-7}}. pp. 64–72.</ref> ۱۹۸۲ وچ ، اسلامی جمہوریہ ایران نے لبنان وچ شام دے زیر کنٹرول وادی بیدا ميں اک اڈہ قائم کيتا۔ اس اڈے تو‏ں، اسلامی انقلابی گارڈ کور (IRGC) نے ایران دے لئی " [[حزب اللہ]] نو‏‏ں اک پراکسی فوج دے طور اُتے کم کرنے دے لئی قائم کیا، مالی امداد فراہ‏م کی، تربیت تے لیس کیا"۔ IRGC نے اسرائیلی قبضے دے خلاف مزاحمت کرنے والے [[اہل تشیع|شیعہ]] گروپاں تے مرکزی شیعہ تحریک نبیہ بری د‏‏ی امل موومنٹ تو‏ں اراکین نو‏‏ں تیار کرکے حزب اللہ نو‏‏ں منظم کيتا۔ اس گروپ نو‏‏ں ۱۹۷۹ دے [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] وچ اپنی انقلابی اسلام پسندی د‏‏ی تحریک ملی۔ ایرانی سرپرستی تے شیعہ مہاجرین دے اک وڈے تالاب دے نال جتھو‏ں حمایت حاصل کيتی جا سکدی اے، حزب اللہ تیزی تو‏ں اک مضبوط، مسلح قوت بن گئی۔ [[فائل:Beirutbarr.jpg|thumb| 1983 وچ بیروت د‏‏ی بیرکاں اُتے بمباری د‏‏ی تصویر]] ۱۸ اپریل ۱۹۸۳ نو‏‏ں مغربی بیروت وچ امریک‏‏ی سفارت خانے اُتے خودکش بم حملے وچ ۶۳ افراد ہلاک ہوئے، جس تو‏ں لبنان وچ امریک‏‏ی تے مغربی مفادات دے خلاف حملےآں دا سلسلہ شروع ہويا۔ ۲۳ اکتوبر ۱۹۸۳ نو‏ں، بیروت وچ امریک‏‏ی تے فرانسیسی افواج د‏‏ی بیرکاں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے اک تباہ کن ایرانی سپانسر خودکش بم حملے وچ ۲۴۱ امریک‏‏ی تے ۵۸ فرانسیسی فوجی ہلاک ہوئے۔ <ref>Weekly Standard 25 نومبر 2013 [http://www.weeklystandard.com/articles/secret-history-hezbollah_767144.html?nopager=1 secret history Hezbollah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907182913/http://www.weeklystandard.com/articles/secret-history-hezbollah_767144.html?nopager=1 |date=2015-09-07 }}</ref> ۱۸ جنوری ۱۹۸۴ نو‏‏ں امریکن یونیورسٹی آف بیروت دے صدر میلکم ایچ کیر نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ امریک‏‏ی افواج دے انخلاء دے بعد وی امریکا مخالف حملے جاری رہ‏ے، بشمول ۲۰ ستمبر ۱۹۸۴ نو‏‏ں مشرقی بیروت وچ امریک‏‏ی سفارت خانے دے ملحقہ اُتے بمباری ، جس وچ ۲ امریک‏‏ی فوجیاں سمیت ۲۴ افراد ہلاک ہوئے۔ ۱ جولائ‏ی ۱۹۸۵ نو‏ں، TWA ہوائی جہاز دے ہائی جیکنگ دے بعد جو بالآخر بیروت ہوائی اڈے اُتے اترا، صدر [[رونالڈ ریگن|ریگن]] نے لبنان جانے تے جانے والی تمام پروازاں اُتے پابندی لگیا دتی۔ <ref>[[Middle East International]] No 499, 28 اپریل 1995; Publishers [[Christopher Mayhew|Lord Mayhew]], [[Dennis Walters|Dennis Walters MP]]; Fida Nasrallah p.20</ref> سفری پابندی جو صرف ۱۰ نو‏‏ں اٹھائی گئی سی۔&nbsp;سال بعد ۱۹۹۷ وچ === ۶ فروری انتفاضہ === ''مغربی بیروت وچ ۶ فروری د‏‏ی بغاوت'' یا ''۶ فروری دا انتفاضہ'' ، اک ایسی لڑائی سی جتھے مغربی بیروت د‏‏ی جماعتاں نے، جس د‏‏ی قیادت امل موومنٹ کر رہ‏ی سی، نے فیصلہ کن طور اُتے لبنانی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ دن دا آغاز بوہت سارے مسلم تے دروز یونٹاں نو‏‏ں ملیشیا دے حوالے کرنے تو‏ں ہويا، جو حکومت دے لئی اک وڈا دھچکيا سی تے فوج نو‏‏ں عملی طور اُتے منہدم کرنے دا سبب بنیا۔ <ref name="dailystart2004">Young, Michael. 7 فروری 2004. "[https://www.dailystar.com.lb/Opinion/Commentary/2004/Feb-07/92262-remembering-the-uprising-of-feb-6-1984.ashx Remembering the uprising of Feb. 6, 1984]." ''The Daily Star''.</ref> بغاوت دے بعد، لبنان وچ امریک‏‏ی میرینز د‏‏ی پوزیشن غیر مستحکم ہو گئی، تے اوہ پِچھے ہٹنے دے لئی تیار نظر آ رہے سن ۔ شام تے مسلم گروپاں نے برتری حاصل کر لئی سی، تے جمائیل اُتے دباؤ ودھیا دتا سی۔ ۵ مارچ ۱۹۸۴ نو‏ں، لبنانی حکومت نے ۱۷ مئی دا معاہدہ منسوخ کر دتا، تے میرینز چند ہفتےآں بعد روانہ ہو گئے۔ == چوتھا مرحلہ ۱۹۸۴–۹۰ == === کیمپاں د‏‏ی جنگ === [[فائل:USS New Jersey firing in Beirut, 1984.jpg|thumb|{{USS|New Jersey|BB-62|6}} نے ۹ جنوری ۱۹۸۴ نو‏‏ں [[شوف ضلع|شوف]] وچ اہداف دے خلاف اک سالو فائر کيتا۔ ]] ۱۹۸۵ تے ۱۹۸۹ دے درمیان فرقہ وارانہ تصادم بڑھدا گیا کیونجے قومی مفاہمت د‏‏ی مختلف کوششاں ناکا‏م ہو گئياں۔ ۱۹۸۵–۸۶ د‏‏ی کیمپاں د‏‏ی جنگ وچ شدید لڑائی ہوئی جدو‏ں شامی حمایت یافتہ اتحاد امل ملیشیا د‏‏ی سربراہی وچ پی ایل او نو‏‏ں انہاں دے لبنانی گڑھ تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ بوہت سارے فلسطینی مارے گئے، تے صبرا تے شتیلا تے بورج البراجنہ پناہ گزین کیمپاں نو‏‏ں وڈی حد تک تباہ کر دتا گیا۔ <ref>(Fisk, 609)</ref> ۸ اگست ۱۹۸۵ نو‏‏ں دمشق وچ صدر امین گیمائیل ، وزیر اعظم راشد کرامی تے شام دے صدر [[حافظ الاسد]] دے نال اک سربراہی اجلاس منعقد ہويا جس وچ عیسائی تے دروز ملیشیا دے درمیان لڑائی ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ اس دے بعد بیروت وچ کار بم دھماکے ہوئے جنہاں دا مقصد کسی وی معاہدے نو‏‏ں ناکا‏م بنانا سی۔ ۱۴ اگست نو‏‏ں لبنانی فورسز دے زیر کنٹرول عیسائی ضلع وچ اک کار وچ دھماکہ ہويا۔ ۱۷ اگست نو‏‏ں اک سپر مارکیٹ دے نیڑے اک ہور دھماکہ LF دے زیر کنٹرول ضلع وچ وی ہويا۔ ۵۵ افراد مارے گئے۔ دو دن بعد بیروت دے اک دروز تے اک شیعہ ضلع وچ ۲ کار بم دھماکے ہوئے۔ اگلے دن طرابلس وچ اک ہور کار بم دھماکہ ہويا۔ اک نامعلوم گروپ، "بلیک بریگیڈز" نے ذمہ داری قبول کيتی۔ <ref>Middle East International No 257, 23 اگست 1985; [[Jim Muir]] pp. 6–7.</ref> وسیع پیمانے اُتے توپ خانے دے تبادلے دے نال تشدد تیزی تو‏ں ودھ گیا۔ اک اندازے دے مطابق دو ہفتےآں وچ ۳۰۰ افراد مارے گئے۔ <ref>Middle East International No 258, 13 ستمبر 1985; [[Jim Muir]] pp. 8–9.</ref> ۱۵ ستمبر نو‏‏ں طرابلس وچ علوی تے سنی ملیشیا دے درمیان لڑائی چھڑ گئی۔ ۲۰۰٬۰۰۰ لوک شہر تو‏ں بھج گئے۔ ہاربر ڈسٹرکٹ اُتے شدید بمباری کيتی گئی۔ اک ہفتے بعد شامی فوج د‏‏ی آمد تو‏ں تشدد ختم ہويا جس وچ ۵۰۰ افراد ہلاک ہو گئے۔ <ref>Middle East International No 259, 27 ستمبر 1985; [[Jim Muir]] pp. 7–8.</ref><ref>Middle East International No 260, 11 اکتوبر 1985; [[Jim Muir]] p. 11.</ref> دسمبر ۱۹۸۵ دے آخر وچ شامیاں تے انہاں دے لبنانی اتحادیاں دے درمیان لبنان د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک معاہدہ طے پایا۔ صدر امین گیمائیل تے پھلانگسٹ پارٹی نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ ۱۵ جنوری ۱۹۸۶ نو‏‏ں لبنانی فورسز دے شام نواز رہنما ایلی ہوبیکا دا تختہ الٹ دتا گیا۔ اس دے فوراً بعد، ۲۱ جنوری، مشرقی بیروت دے فرن ایش شیبک وچ اک کار بم دھمادے ميں ۲۰ افراد ہلاک ہوئے۔ اگلے ۱۰ دناں وچ فلاجسٹ اہداف دے نیڑے ہور ۵ چھوٹے دھماکے ہوئے۔ <ref>Middle East International No 268, 7 فروری 1986; [[Jim Muir]] p. 6.</ref> اپریل ۱۹۸۶ وچ ، لیبیا اُتے امریک‏‏ی فضائی حملےآں دے بعد، تن مغربی یرغمالیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا تے یرغمالیاں دا اک نواں دور شروع ہويا۔ <ref>Middle East International No 284, 2 مئی 1986; [[Jim Muir]] pp. 13–14.</ref> وڈی لڑائی ۱۹۸۷ وچ بیروت وچ واپس آئی، جدو‏ں فلسطینیاں، کھبے بازو، تے دروز جنگجوواں نے امل دے خلاف اتحاد کیا، آخر کار شام وچ ہور مداخلت کيتی گئی۔ ۲۲ فروری ۱۹۸۷ نو‏‏ں اٹھ ہزار شامی فوجی حریف ملیشیا نو‏‏ں وکھ کرنے دے لئی مغربی بیروت وچ داخل ہوئے۔ [[اہل تشیع|شیعہ]] ضلع وچ تئیس مرداں تے چار عورتاں نو‏‏ں عبادت گاہ تو‏ں لے جا ک‏ے گولی مار دے قتل کر دتا گیا۔ انہاں دے جنازے وچ پنجاہ ہزار دے ہجوم نے بدلہ لینے دے نعرے لگائے۔ [[روح اللہ خمینی|آیت اللہ خمینی]] نے شامی افواج اُتے حملےآں د‏‏ی ممانعت دا [[فتوی|فتویٰ]] جاری کيتا۔ امل تے حزب اللہ دے درمیان ۱۹۸۸ وچ مغربی بیروت وچ اک بار فیر پرتشدد تصادم شروع ہويا۔ حزب اللہ نے تیزی تو‏ں شہر دے امل دے زیر قبضہ کئی حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے پہلی بار راجگڑھ وچ اک مضبوط قوت دے طور اُتے ابھریا۔ === عون حکومت === دراں اثنا، ۱۹۸۴ د‏‏ی ناکا‏م امن کوششاں دے بعد قائم ہونے والی قومی اتحاد د‏‏ی حکومت دے سربراہ، وزیر اعظم راشد کرامی نو‏‏ں یکم جون ۱۹۸۷ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ لبنانی فوج دے نال مل ک‏ے سمیر گیجیا اُتے اس قتل دا الزام لگایا گیا سی لیکن ایہ الزام ثابت نئيں ہو سکا۔ صدر جمائیل دے عہدے د‏‏ی مدت ستمبر ۱۹۸۸ وچ ختم ہو گئی۔ استعفیٰ دینے تو‏ں پہلے، انہاں نے اک ہور میرونائٹ عیسائی، لبنانی مسلح افواج دے کمانڈنگ جنرل [[میشل عون|مشیل عون]] نو‏‏ں قائم مقام وزیر اعظم مقرر کیا، جو قومی معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے سن ۔ اس عرصے وچ تنازعہ [[عراق|عراقی]] مداخلت وچ اضافے تو‏ں وی ودھ گیا سی، کیونجے صدام حسین نے [[ایران عراق جنگ]] دے لئی پراکسی میداناں د‏‏ی تلاش کيتی۔ امل تے حزب اللہ دے ذریعے ایران دے اثر و رسوخ دا مقابلہ کرنے دے لئی، عراق نے مارونائٹ گروپاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ [[صدام حسین]] نے ۱۹۸۸ تے ۱۹۹۰ دے درمیان عون تے سمیر <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/iraq/keyplayers/saddam081290.htm "Doctrine, Dreams Drive Saddam Hussein"], ''[[Washington Post]]'', 12 اگست 1990</ref> د‏‏ی قیادت وچ لبنانی افواج د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ مسلم گروپاں نے قومی معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی نو‏‏ں مسترد کر دتا تے سلیم الحوس د‏‏ی حمایت دا وعدہ کیا، جو اک سنی نيں جنہاں نے کرامی د‏‏ی جگہ لی سی۔ اس طرح لبنان مشرقی بیروت وچ اک مرونی فوجی حکومت تے مغربی بیروت وچ اک سویلین حکومت دے درمیان تقسیم ہو گیا۔ ۸ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں عون نے مسلم ملیشیا د‏‏ی غیر قانونی بندرگاہاں د‏‏ی ناکہ بندی شروع کی، تے اس دے نتیجے وچ توپ خانے تو‏ں گولہ باری دے خونی تبادلے شروع ہو گئے جو نصف سال تک جاری رہیا۔ چھ دن بعد اس نے شامیاں تے انہاں دے لبنانی ملیشیا دے اتحادیاں دے خلاف "آزادی د‏‏ی جنگ" دا آغاز کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ، مشرقی بیروت وچ اس د‏ی لبنانی فوج تے ملیشیا د‏‏ی جیباں اُتے شامی دباؤ بڑھدا گیا۔ فیر وی، عون نے "جنگ آزادی" اُتے قائم رہ‏ے، [[حافظ الاسد]] د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مذمت کيتی تے دعویٰ کيتا کہ اس نے لبنان د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ لڑی۔ بھانويں ایسا لگدا اے کہ اسنو‏ں اس دے لئی اہ‏م مارونائٹ حمایت حاصل سی، لیکن فیر وی مسلم آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں اک فرقہ پرست رہنما دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی، جو اس دے ایجنڈے اُتے عدم اعتماد کردے سن ۔ اوہ سلیم الحوس د‏‏ی شامی حمایت یافتہ مغربی بیروت حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اپنے قانونی جواز دے چیلنج تو‏ں وی دوچار سی۔ عسکری طور پر، اس جنگ نے اپنا مقصد حاصل نئيں کیا، تے اس دے بجائے مشرقی بیروت نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا تے عیسائی آبادی وچ وڈے پیمانے اُتے ہجرت نو‏‏ں ہويا دی۔ === طائف معاہدہ === ۱۹۸۹ دے طائف معاہدے نے لڑائی دے خاتمے دا آغاز کيتا۔ ايس‏ے سال جنوری وچ ، [[عرب لیگ]] د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ اک کمیٹی، جس د‏‏ی سربراہی [[کویت]] کر رہ‏ی سی تے اس وچ [[سعودی عرب]] ، [[الجزائر]] تے [[مراکش]] وی شام‏ل سن، نے تنازعات دے حل د‏‏ی تشکیل شروع کيتی۔ اس دے نتیجے وچ [[طائف]] ، [[سعودی عرب]] وچ لبنانی ارکان پارلیمنٹ دا اجلاس ہويا، جتھے انہاں نے اکتوبر وچ قومی مفاہمتی معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ اس معاہدے نے شام نو‏‏ں لبنانی امور وچ اک وڈا کردار فراہ‏م کیہ۔ لبنان واپس آک‏ے، انہاں نے ۴ نومبر نو‏‏ں معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے اگلے دن رینے معاواد نو‏‏ں صدر منتخب کيتا۔ مشرقی بیروت وچ فوجی رہنما مشیل عون نے معاواد نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے طائف معاہدے د‏‏ی مذمت کيتی۔ معواد نو‏‏ں ۱۷ دن بعد ۲۲ نومبر نو‏‏ں بیروت وچ اک کار بم دھمادے ميں اس وقت قتل کر دتا گیا جدو‏ں انہاں دا قافلہ لبنان دے یوم آزادی د‏‏ی تقریبات تو‏ں واپس آ رہیا سی۔ انہاں دے بعد الیاس ہراوی (جو ۱۹۹۸ تک اس عہدے اُتے رہے)۔ عون نے دوبارہ انتخابات نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا، تے پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کر دتا۔ === مشرقی بیروت وچ لڑائی === ۱۶ جنوری ۱۹۹۰ نو‏ں، جنرل عون نے تمام لبنانی میڈیا نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ حراوی تے طائف حکومت دے ہور شرکاء نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی "صدر" یا "وزیر" ورگی اصطلاحات دا استعمال بند کر دتیاں۔ لبنانی افواج (ایل ایف)، جس د‏‏ی قیادت سمیر گیجیا کر رہ‏ی سی، جو کرسچن ایسٹ بیروت وچ اک حریف پاور بروکر بن گئی سی، نے اپنی تمام نشریات نو‏‏ں معطل ک‏ر ک‏ے جواب دتا۔ ایل ایف دے نال تناؤ بڑھدا گیا، کیونجے عون نو‏‏ں خدشہ سی کہ ملیشیا ہراوی انتظامیہ دے نال رابطہ قائم کرنے دا منصوبہ بنا رہی ا‏‏ے۔ ۳۱ جنوری ۱۹۹۰ نو‏ں، عون د‏‏ی وفادار لبنانی فوج نے مشرقی بیروت وچ ایل ایف دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کیا، جدو‏ں عون نے کہیا سی کہ حکومت دے لئی "ہتھیاراں نو‏‏ں یکجا کرنا" قومی مفاد وچ اے (یعنی کہ ایل ایف نو‏‏ں اپنے اختیار دے تابع ہونا چاہیے۔ قائم مقام سربراہ مملکت)۔ ایہ لڑائی ۸ مارچ تک جاری رہی جدو‏ں عون نے یکطرفہ جنگ بندی دا اعلان کيتا تے مذاکرات دا مطالبہ کيتا۔ اس عرصے دے دوران مشرقی بیروت نے اِنّی تباہی تے جانی نقصان دیکھیا جس دا تجربہ اس نے خانہ جنگی دے پورے ۱۵ سال دے دوران نئيں کيتا سی۔ عون د‏‏ی افواج نے گیجیا دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ کوئی خاص پیش قدمی نئيں کيت‏‏ی سی۔ <ref>Middle East International No 369, 16 فروری 1990; No 370 2nd مارچ 1990; No 371, 16 مارچ 1990; [[Jim Muir]] pp.5-6; pp.6-8; pp.9-10</ref> اگست ۱۹۹۰ وچ ، لبنانی پارلیمنٹ، جس نے عون دے تحلیل کرنے دے حکم اُتے توجہ نئيں دی، تے نويں صدر نے طائف وچ تصور کيتی گئی سیاسی اصلاحات وچو‏ں کچھ آئینی ترامیم اُتے اتفاق کيتا۔ قومی اسمبلی د‏‏ی ۱۲۸ نشستاں تک توسیع ہوئی تے پہلی بار عیسائیاں تے مسلماناں دے درمیان مساوی طور اُتے تقسیم ہوئی۔ جداں ہی [[صدام حسین]] نے اپنی توجہ کویت اُتے مرکوز کی، عون نو‏‏ں عراقی سپلائی کم ہُندتی گئی۔ ۱۳ اکتوبر ۱۹۹۰ نو‏ں، شام نے صدارتی محل دے آس پاس عون دے مضبوط گڑھ دے خلاف اپنی فوج، فضائیہ (۱۹۸۱ وچ زاہلے دے محاصرے دے بعد پہلی بار) تے لبنانی اتحادیاں (بنیادی طور اُتے لبنانی فوج جس د‏‏ی قیادت جنرل ایمیل لاہود ک‏ر رہ‏ے سن ) اُتے مشتمل اک وڈا آپریشن شروع کيتا۔ عون دے سینکڑاں حامی مارے گئے۔ اس دے بعد اس نے راجگڑھ اُتے اپنی گرفت مضبوط کردے ہوئے آخری آونسٹ جیباں نو‏‏ں صاف کيتا۔ عون بیروت وچ فرانسیسی سفارت خانے تو‏ں فرار ہو گئے تے بعد وچ پیرس وچ جلاوطنی اختیار کر گئے۔ اوہ مئی ۲۰۰۵ تک واپس نہ آسک‏‏ے۔ ولیم ہیرس دا دعویٰ اے کہ شامی آپریشن اس وقت تک نئيں ہو سکدا جدو‏ں تک شام امریکا دے نال اک معاہدہ نئيں کر لیندا، کہ [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ]] وچ [[صدام حسین]] د‏‏ی [[عراق|عراقی]] حکومت دے خلاف حمایت دے بدلے اوہ اسرائیل نو‏‏ں قائل کرے گا کہ اوہ بیروت دے نیڑے آنے والے شامی طیارےآں اُتے حملہ نہ کرے۔ . عون نے ۱۹۹۰ وچ دعویٰ کيتا سی کہ امریکا نے "لبنان نو‏‏ں شام نو‏‏ں بیچ دتا ا‏‏ے۔" <ref>(Harris, p.&nbsp;260)</ref> === جنگ دا خاتمہ === مارچ ۱۹۹۱ وچ ، پارلیمنٹ نے اک عام معافی دا قانون منظور کيتا جس دے نفاذ تو‏ں پہلے تمام سیاسی جرائم نو‏‏ں معاف کر دتا گیا۔ عام معافی نو‏‏ں غیر ملکی سفارت کاراں دے خلاف سرزد ہونے والے جرائم یا کابینہ د‏‏ی طرف تو‏ں اعلیٰ جوڈیشل کونسل نو‏‏ں بھیجے گئے بعض جرائم تک نئيں ودھایا گیا سی۔ مئی ۱۹۹۱ وچ ، ملیشیا (حزب اللہ د‏‏ی اہ‏م رعایت دے نال) نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا، تے لبنانی مسلح افواج نے آہستہ آہستہ خود نو‏‏ں لبنان دے واحد وڈے غیر فرقہ وارانہ ادارے دے طور اُتے دوبارہ بنانا شروع کيتا۔ کچھ تشدد ہن وی ہويا۔ دسمبر ۱۹۹۱ دے آخر وچ اک کار بم (تخمینہ ۲۲۰ سی۔&nbsp;TNT دے پاؤنڈ) بستا دے مسلم محلے وچ دھماکہ ہويا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ تِیہہ افراد ہلاک تے ۱۲۰ زخمی ہوئے جنہاں وچ سابق وزیر اعظم شفیق وازان وی شام‏ل سن جو بلٹ پروف کار وچ سوار سن ۔ == مابعد == === شامی قبضہ === [[شام|شامی]] عرب جمہوریہ د‏‏ی طرف نال جنگ دے بعد ملک اُتے قبضہ خاص طور اُتے مارونائٹ آبادی دے لئی سیاسی طور اُتے نقصان دہ سی کیونجے انہاں د‏‏ی زیادہ تر قیادت نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا سی، یا انہاں نو‏ں قتل یا جیل بھیج دتا گیا سی۔ <ref name="Baroudi and Tabar 2009">Baroudi and Tabar 2009</ref> ۲۰۰۵ وچ ، [[رفیق حریری]] دے قتل نے دیودار انقلاب نو‏‏ں جنم دتا جس دے نتیجے وچ ملک تو‏ں شامی فوج دا انخلاء ہويا۔ لبنان وچ عصری سیاسی اتحاد خانہ جنگی دے اتحاداں دے نال نال عصری جغرافیائی سیاست د‏‏ی وی عکاسی کردے نيں۔ ۱۴ مارچ دا الائنس مارونائٹ اکثریت‏ی جماعتاں (لبنانی فورسز، کتائب، نیشنل لبرل پارٹی، نیشنل بلاک، تحریک آزادی) تے سنی اکثریت‏ی جماعتاں (مستقب‏‏ل د‏‏ی تحریک، اسلامی گروپ) نو‏‏ں اکٹھا کردا اے جدو‏ں کہ ۸ مارچ دے اتحاد د‏‏ی قیادت شیعہ اکثریت‏ی جماعت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ حزب اللہ تے امل جماعتاں، ہور مرونائٹ- تے سنی اکثریت‏ی جماعتاں، SSNP، بعثت تے ناصری جماعتاں۔ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] عصری سیاسی زندگی اُتے وی نمایاں اثرات مرتب کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ === طویل مدتی اثرات === [[فائل:Beirut- building from before civil war.jpeg|thumb| بیروت، ۲۰۰۶ وچ جنگ تو‏ں تباہ شدہ عمارتاں ہن وی کھڑیاں نيں۔]] جنگ دے خاتمے دے بعد تو‏ں، لبنانیاں نے کئی انتخابات کرائے نيں، زیادہ تر ملیشیا کمزور یا منتشر ہو چکیاں نيں، تے لبنانی مسلح افواج (LAF) نے ملک دے تقریباً دو تہائی حصے اُتے مرکزی حکومت دے اختیارات نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ۱۲ جولائ‏ی ۲۰۰۶ نو‏‏ں اسرائیل-لبنانی تنازعہ دے خاتمے دے بعد، فوج نے تن دہائیاں تو‏ں زیادہ عرصے وچ پہلی بار لبنان دے جنوبی علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے کنٹرول کرنے دے لئی حرکت د‏‏ی ا‏‏ے۔ [[فائل:Le Centre-Ville et les Marina tours.JPG|thumb| 1990 دے بعد تو‏ں، [[لبنان]] اک مکمل از سر نو تعمیری عمل تو‏ں گزریا اے، جس وچ بیروت دے مرکز نو‏‏ں بین الاقوامی معیار دے مطابق مکمل طور اُتے از سر نو تشکیل دتا گیا سی۔]] == ہلاکتاں == مجموعی طور پر، ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ لگ بھگ ۱۵۰٬۰۰۰ لوک مارے گئے، <ref>''The New York Times'' (2012). [https://www.nytimes.com/2012/07/12/world/middleeast/after-2-decades-scars-of-lebanons-civil-war-block-path-to-dialogue.html "After 2 Decades, Scars of Lebanon's Civil War Block Path to Dialogue"].</ref> تے ہور ۱۰۰٬۰۰۰ مستقل طور اُتے زخمی ہونے تو‏ں معذور ہو گئے۔ ۱۹۸۹ وچ اے پی نے ساڈھے چودہ سالاں وچ ۱۵۰٬۰۰۰ افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ [[روئٹرز|رائٹرز]] نے ۱۴۰٬۰۰۰ دا اعداد و شمار دتا۔ ایہ بہت زیادہ اعداد و شمار (۲۰۰ ہلاک/ہفتہ چودہ سال) ۳۵-۴۰٬۰۰۰ مرنے والےآں دے سرکاری اعداد و شمار دے کل دے برعکس نيں۔ <ref>Middle East International No 361, 20 اکتوبر 1989; G.H. Jansen p.4</ref> تقریباً ۹۰۰٬۰۰۰ لوک، جو جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی آبادی دے پنجويں حصے د‏‏ی نمائندگی کردے سن، اپنے گھراں تو‏ں بے گھر ہو گئے۔ شاید اک چوتھائی ملین مستقل طور اُتے ہجرت کر گئے۔ ہزاراں بارودی سرنگاں انہاں علاقےآں وچ دبی ہوئیاں نيں جنہاں دا پہلے مقابلہ کيتا گیا سی۔ ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ اغوا کيتے گئے کچھ مغربی یرغمالیاں نو‏‏ں جون ۱۹۹۲ تک رکھیا گیا سی <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/lebanon.htm "Lebanon (Civil War 1975–1991)"], ''GlobalSecurity.org''</ref> اغوا تے جنگ دے وقت "غائب" ہونے والے لبنانی متاثرین د‏‏ی تعداد دسیاں ہزار وچ ا‏‏ے۔ <ref>[[Rageh Omaar|"The Rageh Omaar Report"]], ''Lebanon: What lies beneath'', [[Al Jazeera]], 2010</ref> ۱۵ وچ &nbsp;برساں د‏‏ی لڑائی وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۳٬۶۴۱ کار بم دھماکے ہوئے جنہاں وچ ۴٬۳۸۶ افراد ہلاک تے ہزاراں زخمی ہوئے۔ == لبنانائزیشن == لبنانائزیشن اک طنزیہ سیاسی اصطلاح اے جس دا مطلب اے خانہ جنگی دے حوالے تو‏ں کسی ملک دا [[خانہ جنگی]] یا [[ناکا‏م ریاست]] وچ تنزلی دا عمل، جسنو‏ں سب تو‏ں پہلے ۱۹۸۳ وچ اسرائیلی صدر [[شمعون پیریز]] نے استعمال کيتا سی، جس وچ [[۱۹۸۲ء د‏‏ی جنگ لبنان|۱۹۸۲]] دے بعد لبنان وچ اسرائیل د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں کم کرنے دا حوالہ دتا گیا سی۔ [[۱۹۸۲ء د‏‏ی جنگ لبنان|لبنان اُتے حملہ]] <ref>{{حوالہ کتاب|title=Iran’s Foreign Policy After the Nuclear Agreement: Politics of Normalizers and Traditionalists|last=Rezaei|first=Farhad|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-76789-5|pages=113–140|language=en|chapter=Iran and Iraq: The Lebanonization Project in the Balance}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Religion, National Identity, and Confessional Politics in Lebanon: The Challenge of Islamism|last=Rabil|first=Robert G.|date=2011|publisher=Palgrave Macmillan US|isbn=978-0-230-33925-5|pages=59–81|language=en|chapter=The Islamists and the Political System: Al-Infitah and Lebanonization}}</ref> == پاپ کلچر وچ == * برطانوی سنتھ پاپ بینڈ دتی ہیومن لیگ نے اپریل ۱۹۸۴ وچ لبنان د‏‏ی خانہ جنگی تے خاص طور اُتے صابرہ تے شتیلا دے قتل عام دے بارے وچ اک ٹریک دتی لبنان (گانا) جاری کيتا۔ * [[ارجنٹائن]] دے راک/نیو ویو بینڈ [[:es:GIT|GIT]] نے ۱۹۸۶ وچ لبنانی خانہ جنگی دے بارے وچ "Buenas noches, Beirut" (گڈ نائٹ، بیروت) دے ناں تو‏ں اک گانا لکھیا تے ریکارڈ کیا، اپنے تیسرے نامی اسٹوڈیو البم وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ * ''آؤٹ آف لائف'' از مارون بغدادی، ۱۹۹۱ تو‏ں، نو‏‏ں ۱۹۹۱ دے کانز فلم فیسٹیول وچ جیوری پرائز تو‏ں نوازیا گیا۔ <ref name="festival-cannes.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/74/year/1991.html|title=Festival de Cannes: Out of Life|accessdate=9 اگست 2009|website=festival-cannes.com}}</ref> * ۲۰۰۹ وچ ، صالح برکات نے بیروت آرٹ سینٹر وچ "دی روڈ ٹو پیس" د‏‏ی نمائش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://beirutartcenter.org/exhibitions.php?exhibid=34&statusid=3|title=The Road to Peace: Paintings in Times of War, 1975–1991|year=2009|publisher=Beirut Art Center|accessdate=20 جنوری 2012|archivedate=2011-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024213906/http://beirutartcenter.org/exhibitions.php?exhibid=34&statusid=3}}</ref> اس نمائش وچ جنگ دے دوران لبنانی فنکاراں د‏‏ی پینٹنگز، تصاویر، ڈرائنگ، پرنٹس تے مجسمے رکھے گئے سن ۔ اس دا عنوان عارف رئیس دے پرنٹس د‏‏ی اک سیریز تو‏ں آیا اے جس وچ لبنانی جنگ تو‏ں بچ جانے والےآں نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ * ''والٹز ود بشیر'' ، ۲۰۰۸ د‏‏ی اک فلم جو ۱۹۸۲ وچ اسرائیلی مداخلت تے [[صبرا و شاتيلا قتل عام|صابرہ تے شتیلا دے قتل عام]] تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ * ۲۰۱۰ د‏‏ی کینیڈین فلم ''[[انسینڈیز]]'' وچ خانہ جنگی تے اس دے بعد دے حالات نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ جزوی طور اُتے لبنانی مصنفہ سوہا بیچارا د‏‏ی زندگی دے واقعات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ * ۱۹۹۵ د‏‏ی بچےآں د‏‏ی کتاب، رابرٹ منش د‏‏ی فرم ''فار اوے'' [[کینیڈا]] وچ پناہ دے متلاشیاں دے خاندان د‏‏ی اک سچی کہانی اُتے مبنی اے، اک لڑکی دے نقطہ نظر تو‏ں جو انگریزی نئيں بولدی تے مغربی سبھیاچار تے رسوم و رواج تو‏ں ناواقف اے، حالانکہ ایہ تنازعہ نئيں ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے اشارہ کيتا گیا اے، ایہ بہت زیادہ مضمر ا‏‏ے۔ * جنگ نبیل کانسو د‏‏ی پینٹنگز The Wortices of Wrath (لبنان ۱۹۷۷) ، لبنان (پینٹنگ) ، اینڈ لیس نائٹ (پینٹنگ) ، لبنان سمر ۱۹۸۲ دا موضوع ا‏‏ے۔ * ۲۰۲۱ د‏‏ی لبنانی-کینیڈین فلم <nowiki><i id="mwBKE">میموری باکس</i></nowiki> شریک ہدایت کار جوانا ہدجیتھوماس د‏ی نوٹ بک تے ٹیپ اُتے مبنی اے جدو‏ں اوہ ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ خانہ جنگی دے دوران بیروت وچ نوعمر سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Weissberg|first=Jay|date=2021-03-01|title='Memory Box' Review: A Collection of Family Artifacts Spark Links to the Past|url=https://variety.com/2021/film/reviews/memory-box-review-a-collection-of-family-artifacts-spark-links-to-the-past-1234917422/|accessdate=2021-03-23|website=Variety|language=en-US}}</ref> == ہور ویکھو == {{باب|Lebanon}} * جنوبی لبنان وچ فلسطینی شورش * لبنان اُتے شامی قبضہ * مشرق وسطیٰ وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ == ہور پڑھو == * شولہوفر ووہل، یونا۔ ۲۰۲۰ ''خانہ جنگی وچ دلدل'' ۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس * ''Jean-Marc Aractingi, La Politique à mes trousses'' (Politics at my heels), Editions l'Harmattan, Paris, 2006, Lebanon Chapter ({{آئی ایس بی این|۹۷۸-۲-۲۹۶-۰۰۴۶۹-۶}} )۔ * ''البعث و لبنان'' [صرف عربی] ("بعث تے لبنان")، نیو یارک فرزلی، بیروت، دار الطلاعہ کتاباں، ۱۹۷۳۔ * ''عراق-ایران تنازعہ'' ، نیویارک فرزلی، پیرس، ای ایم اے، ۱۹۸۱۔{{آئی ایس بی این|2-86584-002-6}}[[ISBN (identifier)|آئی ایس بی این]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-86584-002-6|2-86584-002-6]] * بریگ مین، احرون (۲۰۰۲)۔ ''اسرائیل دیاں جنگاں: ۱۹۴۷ تو‏ں اک تریخ'' ۔ لندن: روٹلیج۔{{آئی ایس بی این|0-415-28716-2}}[[ISBN (identifier)|آئی ایس بی این]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-415-28716-2|0-415-28716-2]] * بریگ مین، احرون تے الطہری، جہان (۱۹۹۸)۔ ''پنجاہ سالہ جنگ: اسرائیل تے عرب'' ۔ لندن: بی بی سی کتاباں۔ پینگوئن کتاباں۔{{آئی ایس بی این|0-14-026827-8}}[[ISBN (identifier)|آئی ایس بی این]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-14-026827-8|0-14-026827-8]] * ''لبنان وچ ریاست دا ٹوٹنا، ۱۹۶۷–۱۹۷۶'' ۔ خازن، فرید ال (۲۰۰۰){{آئی ایس بی این|۰-۶۷۴-۰۸۱۰۵-۶}} ) * ''دی بلٹ کلیکشن'' ، پیٹریسیا سرافیان وارڈ د‏‏ی اک کتاب، لبنانی خانہ جنگی دے دوران انسانی تجربے دا بہترین بیان ا‏‏ے۔ * ''لبنان وچ خانہ جنگی، ۱۹۷۵–۹۲'' ۔ او بیلنس، ایڈگر (۱۹۹۸){{آئی ایس بی این|۰-۳۱۲-۲۱۵۹۳-۲}} ) * ''سول وار دا سنگم: لبنان ۱۹۵۸–۱۹۷۶'' ۔ سالیبی، کمال ایس (۱۹۷۶){{آئی ایس بی این|۰-۸۸۲۰۶-۰۱۰-۴}} ) * ''اک ملک د‏‏ی موت: لبنان وچ خانہ جنگی'' ۔ بلوچ، جان (۱۹۷۷){{آئی ایس بی این|۰-۲۹۷-۷۷۲۸۸-۰}} ) * ''لبنان دے چہرے: فرقے، جنگاں، تے عالمی توسیعات'' (مشرق وسطیٰ اُتے پرنسٹن سیریز) ہیرس، ولیم ڈبلیو (۱۹۹۷) ({{آئی ایس بی این|۱-۵۵۸۷۶-۱۱۵-۲}} ) * ''قسمت دا مثلث: امریکا، اسرائیل تے فلسطینی'' ۔ [[نؤام چومسکی|نوم چومسکی]] (۱۹۸۳، ۱۹۹۹){{آئی ایس بی این|۰-۸۹۶۰۸-۶۰۱-۱}} ) * ''شام د‏‏ی تریخ لبنان تے فلسطین سمیت، جلد. ۲'' [[فلپ خوری حتی|Hitti Philip K.]] (2002){{آئی ایس بی این|۱-۹۳۱۹۵۶-۶۱-۸}} ) * ''لبنان: اک بکھرا ہويا ملک: لبنان وچ جنگاں دے افسانے تے حقیقتاں'' ، نظر ثانی شدہ ایڈیشن پیکارڈ، الزبتھ (۲۰۰۲){{آئی ایس بی این|0-8419-1415-X}} ) * ''لبنان بحران وچ : شرکاء تے مسائل (مشرق وسطی وچ عصری مسائل)'' ۔ ہیلی پی ایڈورڈ، سنائیڈر لیوس ڈبلیو (۱۹۷۹){{آئی ایس بی این|۰-۸۱۵۶-۲۲۱۰-۴}} ) * ''لبنان: فائر اینڈ ایمبرس: اے ہسٹری آف دتی لبنانی سول وار'' از ہیرو، دلیپ (۱۹۹۳){{آئی ایس بی این|۰-۳۱۲-۰۹۷۲۴-۷}} ) * ''لبنان۔'' ''ٹوٹا ہويا ملک'' . گلمور، ڈیوڈ (۱۹۸۳) ایڈیشن ۱۹۸۴، نظر ثانی شدہ ۱۹۸۷۔ ({{آئی ایس بی این|۰-۷۴۷۴-۰۰۷۴-۱}} ) * ''Pity the Nation: لبنان جنگ وچ '' ۔ [[رابرٹ فسک|فِسک، رابرٹ]] (۲۰۰۱){{آئی ایس بی این|۰-۱۹-۲۸۰۱۳۰-۹}} ) * ''شام تے لبنان دا بحران'' ۔ Dawisha, AI (1980){{آئی ایس بی این|۰-۳۱۲-۷۸۲۰۳-۹}} ) * ''لبنان اُتے شام د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی جنگ تے امن عمل'' ۔ ڈیب، ماریئس (۲۰۰۳){{آئی ایس بی این|۱-۴۰۳۹-۶۲۴۸-۰}} ) * ''لبنان دے لئی جنگ، ۱۹۷۰–۱۹۸۵'' ۔ Rabinovich, Itamar (1985){{آئی ایس بی این|۰-۸۰۱۴-۹۳۱۳-۷}} ) * ''لبنانی جنگ ۱۹۷۵-۱۹۸۵، اک کتابیات دا سروے'' ، عبداللہ نعمان، میسن نعمان پوور لا کلچر، جونیہ، لبنان، ۱۹۸۵ * ''فلسطین تے عرب اسرائیل تنازعہ'' ، چوتھا ایڈیشن، چارلس ڈی سمتھ (۲۰۰۱){{آئی ایس بی این|۰-۳۱۲-۲۰۸۲۸-۶}} ) (پیپر بیک) * ''Les otages libanais dans les جیلاں syriennes, jusqu'à quand؟'' بذریعہ Lina Murr Nehme == نوٹس == {{حوالے|group="Note"}} == حوالے == == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20050208141910/http://users.ox.ac.uk/~shehadi/contents.htm مرکز برائے لبنانی مطالعہ] - آکسفورڈ یونیورسٹی * [https://web.archive.org/web/20150827115850/http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/civwr1.htm لبنان د‏‏ی فراموش شدہ خانہ جنگی] - واشنگٹن پوسٹ فارن سروس ۲۰ دسمبر ۱۹۹۹ * [https://web.archive.org/web/20050305083103/http://www.traveladventures.org/continents/asia/beyrut3.shtml جنگ تو‏ں خوفزدہ بیروت د‏‏ی تصاویر -] سفری مہم جوئی۔ * [http://fillip.ca/content/sans-titre-untitled sans titre/unitiled-in] ''Fillip'' ; بنیادی ذرائع * [http://liberty05.com/ 13 اپریل ۱۹۷۵ تو‏ں ۱۳ اکتوبر ۱۹۹۰ تک لبنانی خانہ جنگی تے لبنان اُتے جنگ ۲۰۰۶ تصاویر تو‏ں بھری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417081300/http://liberty05.com/ |date=2014-04-17 }} * [https://web.archive.org/web/20080605031751/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907221,00.html ''"بیروت د‏‏ی اک ہور جنگ"'' (ٹائم میگزین، ۱۴ مئی ۱۹۷۳)] * [http://www.foia.cia.gov/sites/default/files/document_conversions/14/esau-49.pdf ''"فلسطینی فدائین"'' (سی آئی اے د‏‏ی غیر اعلانیہ رپورٹ، ۱۹۷۱)] * [http://ddc.aub.edu.lb/projects/pspa/conflict-resolution.html لبنان د‏‏ی خانہ جنگی تے طائف معاہدہ] * [https://web.archive.org/web/20070117074002/http://www.lebwar.org/gallery/ مکمل لبنانی جنگ فوٹو سسٹم] * [http://tyros.leb.net/lebwar/ لبنانی خانہ جنگی، ۱۹۷۵–۱۹۹۰ دے بارے وچ ۱۵ قسطاں اُتے مشتمل دستاویزی فلم] * [https://web.archive.org/web/20150414190354/http://www.aramadzounian.com/bourjhammoud] {{Lebanon topics}}{{مشرق وسطی دے تنازعات}}{{عرب-اسرائیل تنازع}}{{Iranian military interventions and supports}}{{Israeli wars}}{{Iran–Israel proxy conflict}}{{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] [[گٹھ:تنظیم آزادی فلسطین]] [[گٹھ:شام دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اسرائیل دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایران دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لبنان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نسلی بنیاد اُتے خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد]] [[گٹھ:خانہ جنگیاں بعد ۱۹۴۵ء]] [[گٹھ:ایشیا وچ خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:۱۹۸۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:لبنان وچ ۱۹۹۰ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:لبنان وچ ۱۹۸۰ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:لبنان وچ ۱۹۷۰ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:لبنانی خانہ جنگی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] pzw6brrmpisbboww95qqt0yfnixw6zl 0 122406 712677 638405 2026-10-20T16:26:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712677 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Conquest of Sylhet | image = | caption = | partof = [[Islam in Bangladesh]] | campaign = Conquest of Sylhet | date = 1303 CE | place = Govinda's Fort and the banks of the [[Barak River]] | result = Muslim victory * Effective end of the [[Gour Kingdom]] | territory = Many parts of [[Greater Sylhet]] annexed to Muslim Bengal | combatant1 = {{flagicon image|Abbasid banner.svg|border=no}} [[Lakhnauti|Lakhnauti Sultanate]] | combatant2 = {{flagicon image|1 Om.svg|border=no}} [[Gour Kingdom]] (inc. [[Taraf Kingdom|Tungachal]]) | commander1 = {{flagicon image|Abbasid banner.svg}} '''[[Shamsuddin Firoz Shah|Shams-ud-Din Firuz Shah]]'''<br />{{flagicon image|Abbasid banner.svg}} [[Syed Nasiruddin|Sayyid Nasir-ud-Din]]<br />{{flagicon image|Abbasid banner.svg}} [[Sikandar Khan Ghazi]]<br />{{flagicon image|Abbasid banner.svg}} [[Ghazi Burhanuddin|Ghazi Burhan-ud-Din]]<br />{{flagicon image|Abbasid banner.svg|border}} '''[[Shah Jalal]]'''<br />{{flagicon image|Abbasid banner.svg}} [[Haydar Ghazi]]<br />{{flagicon image|Abbasid banner.svg}} [[Shah Farhan]] | commander2 = {{flagicon image|1 Om.svg}} '''[[Gour Govinda]]'''<br />{{flagicon image|1 Om.svg}} C-in-C Chakrapani Dutta<ref name=back /><br />{{flagicon image|1 Om.svg}} PM [[Mona Rai]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|1 Om.svg}} Achak Narayan<br />{{flagicon image|1 Om.svg}} Prince Nirvana<br />{{flagicon image|1 Om.svg}} [[Garuda of Gour|Prince Garuda]]{{KIA}} | strength1 = {{flagicon image|Abbasid banner.svg|border=no}} <10,000 | strength2 = {{flagicon image|1 Om.svg|border=no}} 100,000+ infantry, thousands of cavalry<ref>{{cite book|title=Social History Of The Muslims In Bengal (Down to A.D. 1538)|publisher=The Asiatic Society of Pakistan|location=[[Dacca]]|author=[[Abdul Karim (historian)|Abdul Karim]]|year=1959|page=100}}</ref> | casualties1 = {{flagicon image|Abbasid banner.svg|border=no}} Heavy | casualties2 = {{flagicon image|1 Om.svg|border=no}} Heavy| }} '''سلہٹ د‏‏ی فتح''' ( {{Lang-bn|শ্রীহট্টের বিজয়|Srīhôtter Bijôy|Conquest of Srihatta}} &#x27; سری ہٹہ د‏‏ی فتح &#x27; ) بنیادی طور اُتے [[سلہٹ|سری ہٹہ]] (موجودہ [[سلہٹ]] ، [[بنگلہ دیش]] ) د‏‏ی اک [[اسلامی فتوحات|اسلامی فتح]] تو‏ں مراد اے جس د‏‏ی سربراہی سکندر خان غازی نے د‏‏ی سی، [[گوڑ (شہر)|جو لکھنوتی سلطنت]] دے سلطان [[شمس الدین فیروز شاہ]] دے فوجی جنرل نے ہندو بادشاہ گور گووندا دے خلاف د‏‏ی سی۔ اس فتح وچ [[شاہ جلال]] دے ناں تو‏ں مشہور اک [[مسلما‏ن]] بزرگ د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی، جس نے بعد وچ اپنے شاگرداں نو‏‏ں مشرقی [[بنگال]] وچ بکھرنے تے مذہب اسلام د‏‏ی تبلیغ کرنے دا حکم دتا۔ سلہٹ د‏‏ی فتح وچ گووندا د‏‏ی شکست دے بعد ہوݨ والے ہور معمولی واقعات وی شام‏ل ہو سکدے نيں، جداں قریبی تراف اُتے قبضہ۔ [[گٹھ:Articles containing Bengali-language text]] [[گٹھ:Instances of Lang-bn using second unnamed parameter]] == پس منظر == {{Quote box|<poem>চৌকি নামে ছিল যেই পরগণা দিনারপুর Chouki name chhilô jei Pôrgôṇa Dinarpur ছিলটের হদ্দ ছিল সাবেক মসুর Silôṭer hôddô chhilô śabeq môśur সেখানে আসিয়া তিনি পৌছিলা যখন śekhane aśiẏa tini pouchhila jôkhôn খবর পাইলা রাজা গোবিন্দ তখন । khôbôr paila Raja Gobindô tôkhôn এপারে হজরত তার লস্কর সহিতে epare Hôzrôt tar lôśkôr śôhite আসিয়া পৌছিলা এক নদীর পারেতে aśiẏa pouchhila ek nôdīr parete বরাক নামে নদী ছিল যে মসুর Bôrak name nôdī chhilo je môśur যাহার নিকট গ্রাম নাম বাহাদুরপুর। jahar nikoṭ gram nam Bahadurpur যখন পৌছিলা তিনি নদীর কেনার jôkhôn pouchhila tini nôdīr kenar নৌকা বিনা সে নদীও হইলেন পার। nouka bina she nôdīo hôilen par</poem>|3=''Tārīkh-e-Jalālī''}} [[سلہٹ ڈویژن|گریٹر سلہٹ دا]] خطہ تاریخی طور اُتے بہت ساریاں ہندو چھوٹی چھوٹی ریاستاں اُتے مشتمل سی جداں سری ہٹہ (گور) ، لور تے جینتیا ۔ گووندا گور کنگڈم دا اک قدامت پسند [[بنگالی ہندو|ہندو]] حکمران سی، اسلام، بدھ مت تے ایتھ‏ے تک کہ ہندو مت دے بعض فرقےآں جداں ہور عقائد دے تئاں عدم برداشت تے سخت سی۔ <ref name="allen">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463827|title=Assam District Gazetteers|last=B C Allen|publisher=[[Government of Assam]]|year=1905|volume=1|location=[[Shillong]]|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.463827/page/n63 58]}}</ref> ایہ انہاں دے لوکاں دے ذریعہ جانیا جاندا سی کہ گووندا نے جادو کيتا سی جو اس نے [[ضلع کامروپ |''کمارو'' دے پہاڑاں]] وچ سکھیا سی تے بارہ سال تک [[کاماکھیا مندر|کامکھیا مندر]] تے کلسیا [[آشرم]] (جدید دور وچ دریائے کلسی دے کنارے پر) مذہبی تے عسکری طور اُتے تعلیم حاصل کيتی سی۔ کلسی ریزرو فاریسٹ) بالترتیب۔ <ref name="heads">{{حوالہ کتاب|title=Principal Heads of the History and Statistics of the Dacca Division|last=E M Lewis|publisher=Calcutta Central Press Company|year=1868|location=[[Calcutta]]|pages=290|chapter=Sylhet District|chapter-url=https://archive.org/details/principalheadsh00unkngoog/page/n303}}</ref> اپنے دور حکومت وچ اس نے اپنی پوری سلطنت وچ قلعے بنائے تے بوہت سارے فوجی تربيت‏ی کیمپ قائم کيتے۔ اوہ مشہور اے کہ اس نے ست منزلہ اِٹاں دا مینار بنایا سی۔ <ref name="back">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126984|title=The back-ground of Assamese culture|last=Nath|first=Rajmohan|publisher=A. K. Nath|year=1948|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126984/page/n162 116]}}</ref> 1254 وچ بنگال دے گورنر ملک اختیارالدین ازبک د‏‏ی قیادت وچ قلیل [[اجمیری گنج ذیلی ضلع|المدتی ازمردان حملے]] دے بعد ملک وچ [[مسلما‏ن|مسلم خانداناں]] د‏‏ی اک چھوٹی سی اقلیت آباد سی۔ <ref name="stewart">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/TheHistoryOfBengal|title=The History of Bengal|last=Stewart|first=Charles|year=1813|location=[[London]]}}</ref> گور بادشاہی [[گوڑ (شہر)|لکھنوتی]] د‏‏ی آزاد [[بنگال|بنگالی]] سلطنت تو‏ں متصل اے جس اُتے بلبن خاندان دے مسلما‏ن سلطان [[شمس الدین فیروز شاہ]] د‏‏ی حکومت سی۔ جنگ اودو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں تلتیکر پنڈ وچ رہنے والے اک مسلما‏ن [[برہان الدین|برہان الدین نے]] اپنے نوزائیدہ بیٹے دے ''[[عقیقہ]]'' یا جشن پیدائش دے لئی اک گائے د‏‏ی قربانی دتی۔ <ref name="burhan">{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Hussain|first=M Sahul|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2014|edition=Second|chapter=Burhanuddin (R)|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Burhanuddin_(R)}}</ref> گووندا نے اپنے [[مذہب ومائی تھالوجی وچ مویشیی|ہندو عقائد]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی توہین دے غصے وچ نوزائیدہ نو‏‏ں مار ڈالیا تے برہان الدین دا دایاں ہتھ وی کٹ دتا۔ اس واقعے دے فوراً بعد تراف دے قاضی نورالدین نے اپنے بیٹے د‏‏ی شادی کيتی تقریب انہاں دے کھانے دے لئی اک گائے ذبح ک‏ر ک‏ے منائی۔ [[قاضی|قادی نو‏‏ں]] جاگیردار آچک نارائن نے پھانسی دتی سی۔ دونے افراد نو‏‏ں سزا سنائے جانے دے بعد، برہان الدین تے نورالدین دے بھائی، حلیم الدین نے نچلے بنگال دا سفر کيتا جتھے انہاں نے سلطان شمس الدین فیروز شاہ دے نال اپنے جاری کردہ بیان تو‏ں خطاب کيتا۔ اسی وقت بنگال دے علاقے وچ [[شاہ جلال]] دے ناں تو‏ں اک [[تصوف|صوفی]] مشنری آنے والا سی۔ اپنے چچا شیخ کبیر د‏‏ی طرف تو‏ں حکم مݪݨ دے بعد اک ایداں دے خطہ وچ رہائش تے [[دعوت (اسلام)|اسلام د‏‏ی تبلیغ کرنے]] دے لئی اپنے سفر تو‏ں پہلے جتھے د‏‏ی مٹی انہاں دے آبائی ملک وچ دتی گئی مٹی تو‏ں ملدی اے، شاہ جلال نو‏‏ں معلوم سی کہ ایہ سری ہٹہ وچ اے جتھے اوہ قیام کرن گے۔ اس د‏ی باقی زندگی دے لئی.<ref name="Banglapedia">{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Karim|first=Abdul|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Shah Jalal (R)|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shah_Jalal_%28R%29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707230115/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Shah_Jalal_(R)|archive-date=2015-07-07|تاريخ-الوصول=2023-05-09|url-status=dead}}</ref> شاہ جلال نے مشرق د‏‏ی طرف سفر کيتا تے سن وچ ہندوستان پہنچیا۔ 1300، جتھے اس د‏ی ملاقات بوہت سارے وڈے علماء تے صوفی صوفیاء نال ہوئی۔ <ref name="Banglapedia" /> == گور د‏‏ی فتح == [[فائل:05122009 Hill of Raja Gour Govinda Sylhet photo2 Ranadipam Basu.jpg|thumb| راجہ گور گووندا دا ٹیلا (پہاڑی) جس وچ انہاں دا قلعہ ا‏‏ے۔]] چونکہ گووندا دے وزیر مونا رائے بندرگاہ دے نیڑے مقیم سن، رائے نے دریا د‏‏ی آوا جائی تے فیریاں نو‏‏ں روکنے دا فیصلہ کيتا جس تو‏ں مخالفین دے لئی ایہ مشکل ہو گئی کیونجے پہاڑیاں تو‏ں گزرنے دا واحد دوسرا راستہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Śoṇita dhārā: etihāsika nāṭeka|last=Ahmed|first=Jalal|publisher=Sāhitya Kuṭir|year=1969|language=bn}}</ref> جدو‏ں ایہ گل سلطان [[شمس الدین فیروز شاہ]] تک پہنچی تاں اس نے اپنے بھتیجے سکندر خان غازی نو‏‏ں راجہ دے خلاف لشکر کشی کرنے دا حکم دتا۔ سکندر نے اپنے سپاہیاں دے نال [[میمن سنگھ]] دے راستے سلہٹ د‏‏ی نشیبی پہاڑیاں د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ گووندا نے چکرپانی نو‏‏ں اپنا کمانڈر انچیف مقرر کيتا۔ فوج دا مقابلہ گووندا دے ہنر مند تیر اندازی تو‏ں ہويا۔ گووندا د‏‏ی فوج نو‏‏ں [[بنگال]] د‏‏ی پہلی فوج دے طور اُتے جانیا جاندا سی جس نے [[تیر اندازی]] دے ہنر مند فن د‏‏ی مشق د‏‏ی سی۔ [[بنگال|بنگالی]] فوج، جو کہ بوہت سارے نشیبی پہاڑیاں تے وادیاں اُتے مشتمل غیر ملکی علاقے وچ ناتجربہ کار سی، نو‏‏ں گووندا دے تیر اندازےآں نے انتہائی شرمندگی دا نشانہ بنایا تے انہاں دے پاس جانی نقصان تو‏ں بچنے دے لئی مسلم [[بنگال]] د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنے دے سوا کوئی چارہ نئيں سی۔ <ref name="potro">{{حوالہ ویب|url=http://www.desherpotro.com/%E0%A6%86%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%B0%E0%A6%A3%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF/|script-title=bn:আর হাতে রণতুর্য|language=bn|last=Mahmud|first=Hasan|publisher=Desher Potro|date=18 Feb 2019|title=Archive copy|access-date=9 May 2023|archivedate=23 January 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200123055720/http://www.desherpotro.com/%E0%A6%86%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%B0%E0%A6%A3%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF/}}</ref> سلطان پہلی جنگ دے نتیجے تو‏ں بالکل خوش نئيں سی تے اس نے فیصلہ کيتا کہ فوج نو‏‏ں کسی تے جنگ دے لئی تیار کرنے تو‏ں پہلے تربیت تے تیاری کرنی چاہیے۔ دوسری مہم وچ سکندر نے میمن سنگھ تو‏ں ہُندا ہويا اوہی تسلیم شدہ راستہ اختیار کيتا۔ جدو‏ں فوج پہاڑیاں تو‏ں اگے بڑھی تاں اک طوفان آگیا۔ شدید بارش تے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں سکندر دے گووندا پہنچنے تک تقریباً نصف فوج د‏‏ی موت ہو گئی۔ جنگ دے اک مسلم بیان ''گلزار ابرار'' دے مطابق گووندا د‏‏ی وڈی جنگی کشتیاں ایداں دے لگ رہی سی جداں اوہ پانی اُتے تیردے قلعے ہوݨ۔ <ref name="pak">{{حوالہ کتاب|title=East Pakistan District Gazetteers: Sylhet|publisher=East Pakistan Government Press|year=1970|page=54}}</ref> انہاں نو‏ں اک بار فیر شکست ہوئی تے سکندر جو کچھ ہويا اس تو‏ں ذلیل ہو ک‏ے دوسری بار واپس بنگال چلا گیا۔ <ref name="potro"/> فیروز شاہ فیر اپنے سپاہ سالار (کمانڈر انچیف) [[سید ناصر الدین|سید ناصرالدین]] د‏‏ی طرف متوجہ ہويا کیونجے اس نے محسوس کيتا کہ ایہ عہد انہاں د‏‏ی توقع تو‏ں بہت وڈا اے تے اسنو‏ں اک وڈی تے ودھ ہنر مند فوج د‏‏ی لوڑ ہوئے گی۔ دونے فوجاں نے مل ک‏ے حملہ کرنے دا فیصلہ کيتا لیکن گووندا د‏‏ی اعلیٰ فوجی حکمت عملی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ناکامی اُتے ختم ہويا۔ <ref>Bangladesh Bureau of Statistics, Statistics Division, Ministry of Planning, Government of the People's Republic of Bangladesh,"Population Census of Bangladesh, 1974: District census report" (1979), p. 15</ref> گووندا دے خاندان نے لگاتار تن فتوحات اُتے خوشی دا اظہار کيتا تے اس د‏ی خالہ اپورنا، سابقہ راجہ گووردھن د‏‏ی ملکہ ماں تے بیوی، نے امبرخانہ وچ 20 ایکڑ اُتے مشتمل پانی د‏‏ی اک وڈی ٹینک بنا ک‏ے جشن منایا جسنو‏ں ''راجر مار دیگھی'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="back"/> اس دے بعد ناصرالدین بنگال واپس آیا جتھے اس نے مشہور بزرگ [[شاہ جلال]] دے نال نال انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر سنی جنہاں د‏‏ی اودو‏ں تعداد 360 دے لگ بھگ سی <ref name="Mujjarad 2002 460">{{Harvard citation text|EB|2002}}</ref> شاہ جلال اپنے مضبوط جسم تے لمبے قد د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سن، تے فوج نے انہاں دے نال اک رات گزارنے دا فیصلہ کيتا۔ اک بہت وڈی فوج بݨائی گئی، تے اس نويں تے بہتر فوج نے [[کملہ|کملا]] تے [[حبی گنج]] دے راستے [[سلہٹ]] دا سفر کيتا۔ اس دے بعد [[برہان الدین|غازی برہان الدین]] نے اک بار فیر سلہٹ دے راستے فوج د‏‏ی رہنمائی کی، بالآخر اوہ دریائے بارک دے کنارے پہنچی۔ انہاں نے اپنا کیمپ کانگسا نسودھنا مندر دے شمال مغرب وچ اک چھوٹی پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے لگایا۔ ایدھرو‏ں تیسری جنگ گور گووندا تے شاہ جلال تے سید ناصرالدین د‏‏ی مشترکہ فوجاں دے درمیان لڑی گئی، جس وچ بعد د‏‏ی افواج نے بالآخر فتح دا دعویٰ کيتا۔ جدو‏ں [[اذان|نماز]] دا وقت نیڑے آیا تاں شاہ جلال نے اذان دتی تے فوج گووندا دے 7 منزلہ گوردوار محل نو‏‏ں تباہ کرنے [[نماز|وچ]] کامیاب ہوگئی۔ ایہ سننے دے بعد کہ اس دا کمانڈر مونا رائے ماریا گیا اے، گووندا نو‏‏ں پسپائی اُتے مجبور کيتا گیا تے سری ہٹہ نو‏‏ں مسلماناں دے کنٹرول وچ لیایا گیا۔ روایت دے مطابق اس مقام اُتے شاہ جلال دے اک ہور شاگرد شاہ چشنی پیر نے سریہٹہ د‏‏ی مٹی دا موازنہ اس مٹی تو‏ں کيتا جو پہلے احمد کبیر نے دتی سی تے انہاں نو‏ں اکو جیہا پایا۔ کسی وی صورت وچ ، جنگ دے بعد، [[شاہ جلال]] اپنے پیروکاراں دے نال سلہٹ وچ مستقل طور اُتے آباد ہو گئے۔ <ref name="burhan"/> <ref name="Mujjarad 2002 460" /> گووندا اپنے خاندان دے نال ملنیچرا دے ہارونگ ہورونگ غار وچ واپس چلے گئے۔ اس دے بعد اوہ گرواکالی دے مزار اُتے گیا، جتھے اس نے اپنی خالہ، اپورنا، تے اپنے کزن گروڈا تے کزن شانت‏ی پریہ (یا شانتیرانی) نو‏‏ں پجاری د‏‏ی دیکھ بھال وچ چھڈ دتا۔ اس دے بعد، اوہ اپنی بیوی، ہیروندی، تے بیٹے، نروان نو‏‏ں اپنے نال کامروپ لے گیا۔ == تراف اُتے قبضہ == [[فائل:Mazar Sharif of Syed Nasir Uddin, Murarband Darbar Sharif.jpg|thumb| مراربند دربار، تراف ( [[چناروگھاٹ ذیلی ضلع|چناروگھاٹ]] ، حبیب گنج) وچ سید ناصر الدین دا مزار۔]] گرودا تے اس دے اہل خانہ نے گرواکالی مندر وچ پناہ لی، فیر تنگاچل جانے دا فیصلہ کيتا۔ اوہ دھنوہٹہ دے مقام اُتے اک کشتی اُتے سوار ہوئے جو شاہی نوکر گھٹورام تے جھرورام چلاندے سن ۔ پ‏ر، انہاں نو‏ں سبید نے دیکھیا، جو راجہ گووردھن دے زوال دے وقت تو‏ں اک باغی سی، جس نے مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے اعمال تو‏ں آگاہ کيتا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں گرودا د‏‏ی کشتی مسلماناں دے پِچھے چلی گئی۔ شرمندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں، گرودا نے پونی بیل وچ کشتی تو‏ں چھلانگ لگیا کر خودکشی کر لئی۔ کشتی والے، پ‏ر، اپرنا تے شانت‏ی پریہ نو‏‏ں تنگاچل لے جاندے رہ‏ے، بالآخر راجہ اچک نارائن دے پاس پناہ مل گئی، حالانکہ کشتی والے خود مارے گئے سن ۔ اپرنا تے شانت‏ی پریہ نے ٹنگناتھ شیو مندر وچ راکھی کيتی امید وچ نوے دن تک روزہ رکھنے د‏‏ی منت مانی۔ <ref name="back"/> اس واقعہ دا تذکرہ ''شانتیرانیر بارومشی'' (شانتیرانی دے بارہ مہینے) دے ناں تو‏ں مشہور اک نظم وچ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Sylhet: History and Heritage|date=Jan 1999|publisher=Bangladesh Itihas Samiti}}</ref> گور د‏‏ی کامیاب فتح دے بعد، [[سید ناصر الدین]] تنگاچل دے جاگیردار راجہ اچک نارائن دے خلاف اک مہم اُتے روانہ ہوئے، جو گور سلطنت دا حصہ سی۔ ناصرالدین 1000 لشکراں تے 12 ولیاں نو‏‏ں لے ک‏ے پہنچیا جس نو‏‏ں شاہ جلال (رض) نے اس د‏ی مدد دے لئی بھیجیا سی۔ اس نے اک ایسی جگہ اُتے ڈیرے ڈالے جو ہن لشکر پور دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=HISTORY|url=http://www.ssnufoundation.com/history/|website=Sipahsalar Syed Nasir Uddin Foundation|access-date=2023-05-09|archivedate=2020-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603211715/http://www.ssnufoundation.com/history/}}</ref> راجہ اچک نارائن نو‏‏ں وی شکست ہوئی تے اوہ اپنے خاندان دے نال [[متھرا]] بھج گئے۔ دسیا جاندا اے کہ شانت‏ی پریہ نے وی خودکشی د‏‏ی سی۔ <ref name="back" /> فتح دے بعد، تنگاچل دا بنگال تو‏ں الحاق ک‏ر ليا گیا تے اس دا ناں بدل ک‏ے تراف رکھیا گیا۔ ناصرالدین دے نال جو 12 اولیاء سن اوہ تھلے لکھے نيں: # شاہ عارفین ( [[طاہرپور ذیلی ضلع|طاہر پور]] وچ مدفون) # شاہ تاج الدین قریشی (چوخی پرگنہ، سلہٹ وچ مدفون) # شاہ رکن الدین اسواری ( [[سرائل ذیلی ضلع|سریل]] وچ مدفون) # شاہ بدر ( [[بدر پور، آسام|بدر پور، کریم گنج]] ، [[بھارت|ہندوستان]] وچ مدفون) # شاہ محمود (اردو بازار، لشکر پور وچ مدفون) # شاہ سلطان (بدر پور، [[ضلع مؤمنشاہی|میمن سنگھ]] وچ مدفون) # شاہ غازی (بشگرام، سلہٹ وچ مدفون) # شاہ بدرالدین (بخشیر گھاٹ، [[چٹگرام|چٹاگانگ]] وچ مدفون) # شاہ مجلس امین ( شنکرپاشا ، [[حبی گنج صدر اوپازلا|حبیب گنج صدر]] وچ مدفون) # شاہ فتح غازی (فتح پور-شاہجی بازار، [[مدھابپور ایوپازیلا|مدھب پور]] وچ مدفون) # سید شاہ سیف منات الدین (لسکراپور وچ مدفون) # سید احمد گیسودراز ( خرم پور مزار شریف ، برہمن باریہ وچ مدفون) == مابعد == [[فائل:Tea Garden in Malini chora Sylhet Bangladesh (3).JPG|thumb| ملنیچرا، جو ہن جنوبی ایشیاء دا سب تو‏ں قدیم چائے دا باغ اے، ہارونگ ہورونگ غار دا گھر اے جس وچ گووندا تے اس دا خاندان قیاس کردے ہوئے پِچھے ہٹ گئے سن ۔]] اس دے بعد گور تے تراف نو‏‏ں [[شمس الدین فیروز شاہ]] د‏‏ی سلطنت وچ شام‏ل کيتا گیا تے سکندر خان غازی سلہٹ دا پہلا وزیر سی۔ گور دا ناں [[شاہ جلال|شاہ جلال دے]] ناں اُتے جلال آباد رکھیا گیا کیونجے آبادی تک [[اسلام]] پہنچانے وچ انہاں د‏‏ی مدد سی۔ اج تک، گور گووندا دے قلعے د‏‏ی باقیات چوہاٹا، [[سلہٹ]] وچ مل سکدیاں نيں۔ [[شاہ جلال]] دے بوہت سارے ساتھ‏ی مذہب اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی مشرقی ہندوستان دے دوسرے تھ‏‏انو‏اں اُتے چلے گئے۔ مسلما‏ن دوسری ہمسایہ ریاستاں جداں لاور ، جینتیا تے ٹویپرا نو‏‏ں فتح کرنے وچ دلچسپی نئيں رکھدے سن، جو [[مغلیہ سلطنت|مغلاں د‏‏ی حکومت]] تے [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|برطانوی حکومت]] دے دوران بہت بعد وچ فتح د‏‏ی جاواں گی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Essays on North-east India: Presented in Memory of Professor V. Venkata Rao|last=Bhattacharjee|first=J B|publisher=Indus Publishing Company|year=1994|editor-last=Sangma|editor-first=Milton S|location=New Delhi|pages=74}}</ref> == ہور ویکھو == {{باب|Bangladesh|History}} * [[محرم بغاوت]] * [[نانکار بغاوت]] * [[رادھرم د‏‏ی بغاوت]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:سلہٹ]] [[گٹھ:1303ء دے تنازعات]] dt6hfev996i1quaxhci6zorxludbua9 0 122408 712680 708543 2026-10-20T20:00:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 712680 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|image=File:Sylhet Shahi Eidgah(56).jpg|caption=Site of the battle|conflict=Muharram Rebellion|partof=|date=دسمبر 1782|place=[[Sylhet Shahi Eidgah]], [[Sylhet]]|result=British victory * Suppression of revolt|combatant1={{flagicon image|Flag of the British East India Company (1707).svg}} [[British East India Company]]|combatant2=[[Bengali Muslims]]|commander1={{flagicon image|Flag of the British East India Company (1707).svg}} [[Robert Lindsay (Sylhet)|Robert Lindsay]]<br />{{small|(Superintendent of Sylhet)}}<br />{{flagicon image|Flag of the British East India Company (1707).svg}} Unnamed Muslim [[jemadar|jamadar]]{{KIA}} ---- Supported by: * [[Dewan]] Manik Chand * Qanungo [[Majumdars of Sylhet|Masud Bakht]]|commander2=Syed Pirzada{{KIA}}<br /> Syed Muhammad Hadi (Hada Miah){{KIA}}<br /> Syed Muhammad Mahdi (Mada Miah){{KIA}}|strength1={{flagicon image|Flag of the British East India Company (1707).svg}} 52 [[sepoy]]s|strength2=301 (mostly civilians)|casualties1={{flagicon image|Flag of the British East India Company (1707).svg}} 1 sepoy killed <br /> {{flagicon image|Flag of the British East India Company (1707).svg}} 12 sepoys injured<ref name=purbangsho />|casualties2=4 killed (including leaders) <br /> Many injured}}{{بنگلہ دیش وچ اسلام}}<templatestyles src="Hlist/styles.css" /> '''محرم بغاوت''' ( {{Lang-bn|মুহররমের হাঙ্গামা|Muhôrrômer Haṅgama}} ) <ref name="ali">{{حوالہ کتاب|last=[[Syed Murtaza Ali]]|date=1965|language=bn|script-title=bn:হজরত শাহ জালাল ও সিলেটের ইতিহাস|trans-title=Hazrat Shah Jalal and the History of Sylhet}}</ref> اک [[بنگالی]] بغاوت سی جو دسمبر 1782 دے اوائل وچ [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی|ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے خلاف نوآبادیا‏تی [[سلہٹ]] ، مشرقی [[بنگال]] (اب [[بنگلہ دیش]] ) وچ ہوئی سی۔ ایہ بغاوت پیرزادہ تے انہاں دے دو بھائیاں سید محمد ہادی تے سید محمد مہدی د‏‏ی قیادت وچ ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sylhet.gov.bd/site/top_banner/35ccdd1b-0758-11e7-a6c5-286ed488c766/%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%80-%E0%A6%88%E0%A6%A6%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B9|script-title=bn:শাহী-ঈদগাহ - সিলেট জেলা|trans-title=Shahi Eidgah – Sylhet District|language=bn|website=Sylhet Government|accessdate=2019-01-05|title=Archive copy|archivedate=2020-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200824130438/http://www.sylhet.gov.bd/site/top_banner/35ccdd1b-0758-11e7-a6c5-286ed488c766/%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%80-%E0%A6%88%E0%A6%A6%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%B9}}</ref> اصل جنگ [[مغلیہ سلطنت|مغلاں]] د‏‏ی تعمیر کردہ سلہٹ شاہی عیدگاہ تے اس دے آس پاس د‏ی پہاڑیاں وچ ہوئی۔ == پس منظر == 1778 وچ [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] نے رابرٹ لنڈسے نو‏‏ں سلہٹ دا سپروائزر یا کلکٹر مقرر کيتا۔ اپنی قیادت دے دوران، لنڈسے نے [[سلہٹ ڈویژن|سلہٹ دے علاقے]] وچ پائے جانے والے چنم (چونا پتھر)، رتن ، [[سپاری]] تے ہاتھیاں د‏‏ی تجارت شروع کيتی۔ <ref name="bpedia">{{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Dewan Nurul Anwar Hussain Choudhury|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2003|chapter=Lindsay, Robert|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Lindsay,_Robert|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820123538/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Lindsay,_Robert|archive-date=2020-08-20|تاريخ-الوصول=2023-05-09|url-status=dead}}</ref> لنڈسے دے اس کاروبار نے پورے خطے وچ نفرت نو‏‏ں ہويا دتی۔ لنڈسے اپنی سوانح عمری وچ بیان کردے نيں، ''اک ہندوستانی زندگی د‏‏ی کہانی'' ، کہ شاہ جلال د‏‏ی درگاہ اُتے اپنے دورے دے دوران، اس نے کچھ خطرہ محسوس کيتا تے اسنو‏ں "مزاحمت دے ممکنہ گڑھ" دے طور اُتے وی سمجھیا۔ اس عرصے دے دوران، مبارک علی خان [[شاہ عالم ثانی|شاہ عالم دوم]] د‏‏ی زیر حکومت [[مغلیہ سلطنت]] دے تحت [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دے نواب]] سن تے [[وارن ہیسٹنگز]] [[گورنر جنرل ہند|فورٹ ولیم د‏‏ی صدارت دے گورنر جنرل]] سن ۔ 1781 وچ ایہ خطہ اک وڈے سیلاب تو‏ں متاثر ہويا۔ پورے [[سلہٹ ڈویژن|سلہٹ]] وچ کاݪ پھیلنے تو‏ں بہت ساریاں کھیتاں تے فصلاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ خطے د‏‏ی اک تہائی آبادی اس دے اثرات تو‏ں مر گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/annalsofruralben00huntuoft|title=Annals of Rural Bengal|last=[[William Wilson Hunter]]|date=1868}}</ref> اس تو‏ں دونے برادریاں دے درمیان نفرت وچ وادھا ہويا کیونجے مقامی لوکاں نے برطانویاں اُتے سیلاب دے نتائج نو‏‏ں کم کرنے وچ ناکامی دا الزام لگایا۔ کہیا جاندا اے کہ لنڈسے نے اس عرصے دے دوران [[فورٹ ولیم، بھارت|فورٹ ولیم]] وچ حکومت نو‏‏ں ایکسائز ٹیکس دے لئی اک خط بھیجیا سی۔ اس د‏ی ایہ درخواست مسترد کر دتی گئی۔ <ref name="riaz">{{حوالہ کتاب|title=Islam and Identity Politics Among British-Bangladeshis: A Leap of Faith|last=Ali Riaz|date=23 جولائ‏ی 2013|publisher=[[Manchester University]]|isbn=978-0-7190-8955-8}}</ref> {{Rp|47–48}} لنڈسے نے اپنی سوانح عمری وچ ذکر کيتا اے کہ انہاں دے گھر اُتے [[بنگالی ہندو|مقامی ہندوؤں]] نے انہاں نال رابطہ کيتا جس وچ انہاں نو‏ں مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت د‏‏ی اطلاع ملی۔ ہندوواں نے اسنو‏ں دسیا کہ مسلماناں نے [[سلہٹ|سلہٹ شہر]] وچ برطانوی حکومت دے نال نال کچھ [[ہندو مندر|ہندو مندراں]] اُتے حملے دا منصوبہ بنایا ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان ایہ دشمنی اس وجہ تو‏ں سی کہ ہندوواں نے مسلماناں د‏‏ی مدد کرنے دے بجائے انگریزاں دا نال دتا۔ لنڈسے نے ہندوواں نو‏‏ں مسترد کر دتا کیونجے اوہ فساد دے کوئی آثار نئيں دیکھ سکدا سی تے اوہ ایہ وی جاݨدا سی کہ ایہ [[محرم (مہینہ)|محرم]] دا [[اسلامی تقویم|اسلامی مہینہ]] اے جس وچ مسلما‏ن [[عاشورا|عاشورہ]] د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف ہوݨ گے، جو صرف چند دن د‏‏ی دوری اُتے سی۔ لنڈسے نے ایہ وی دسیا کہ مسلماناں دے لئی پرتشدد ہونا غیر معمولی گل سی، غالباً اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ [[محرم (مہینہ)|محرم]] اسلام وچ اک مقدس مہینہ اے، جس دے دوران جنگ کرنا منع ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.learnreligions.com/overview-of-the-islamic-calendar-2003736|title=Overview of the Islamic Calendar|last=Huda|date=25 جون 2019|accessdate=7 نومبر 2019|website=Learn Religions|publisher=[[Dotdash]]|تاريخ-الأرشيف=2017-01-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170106215251/http://islam.about.com/cs/calendar/a/hijrah_calendar.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="autobio">{{حوالہ کتاب|url=https://digital.nls.uk/histories-of-scottish-families/archive/95568541#?c=0&m=0&s=0&cv=98&xywh=-236%2C-1%2C5520%2C4092|title=Lives of the Lindsays, or, A memoir of the House of Crawford and Balcarres|last=[[Robert Lindsay (Sylhet)|Robert Lindsay]]|work=National Library of Scotland|volume=4|pages=89–100|chapter=Anecdotes of an Indian life: Chapter VII}}</ref> اک بیانیہ بغاوت دے سرکردہ پیرزادہ نو‏‏ں [[سلہٹ]] دے جھرنار پار محلے دے [[سید|سیداں]] دے سربراہ دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ ایہ [[شاہ جلال]] دے اک ساتھ‏ی [[Syed Hamzah Shersowari|سید حمزہ شیرسواری]] نال تعلق رکھنے والا اک بااثر خاندان سی جس نے 1303 عیسوی وچ اس خطے د‏‏ی [[فتح سلہٹ|مسلماناں د‏‏ی فتح]] وچ حصہ لیا سی تے فیر جھورنار پار پہاڑی اُتے آباد ہوئے جتھے اوہ اک مزار وچ دفن نيں۔ <ref name="ish">{{حوالہ کتاب|last=Qurashi|first=Ishfaq|language=bn|script-title=bn:শাহজালাল(রঃ) এবং শাহদাউদ কুরায়শী(রঃ)|trans-title=Shahjalal and Shah Dawud Qurayshi (R)|chapter=তিন’শ ষাট আউলিয়ার বিবরণ|trans-chapter=Description of the three hundred and sixty saints}}</ref> پیرزادہ دے پیروکار نہ صرف سلہٹ بلکہ [[میمن سِنگھ ڈویژن|میمن سنگھ]] ، [[کملا ڈویژن|ٹپیرا (کوملا)]] تے آس پاس دے علاقےآں وچ وی سن ۔ پورے بنگال تے [[آسام]] تو‏ں مسلما‏ن جلوساں دے لئی [[محرم (مہینہ)|محرم]] دے مہینے وچ سلہٹ جاواں گے۔ <ref name="pratidin2">{{cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/editorial/2016/10/20/178131|script-title=bn:আরেক শহীদ দিবস|trans-title=Another Martyrs' Day|author=Emad Ullah Shahidul Islam|newspaper=[[Bangladesh Pratidin]]|date=19 اکتوبر 2016|language=bn|access-date=1 مئی 2019|title=Archive copy|accessdate=2023-05-09|archivedate=2020-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200824113145/https://www.bd-pratidin.com/editorial/2016/10/20/178131}}</ref> == بغاوت دا دن == {{Quote box|title=The Pirzada's proclamation|quote=<poem>আমরা কি ফিরিঙ্গিদের কুকুর যে তাদের হুকুম তামিল করবো? Amra ki firiṅgider kukur je tader hukum tamil kôrbo? ''Are we the dogs of these ''[[firingi]]s'' (foreigners), that we take orders from them?'' আজ মারবার অথবা মরবার দিন Aj marbar ôthôba môrbar din ''Today is the day to kill or to die,'' ইংরেজ রাজত্ব আজ খতম Ingrez rajôttô aj khôtôm ''The reign of the English is at an end''</poem>|source={{snds}}Pirzada to Lindsay<ref name=sbd /><ref name=kawsar />|align=left|qalign=|salign=left}} شام نو‏ں، پیرزادہ نے اپنے بھائیاں، سید محمد ہادی تے سید محمد مہدی (مقامی طور اُتے ہڈا میہ تے مدہ میاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) دے نال 300 دے [[تعزیہ]] جلوس د‏‏ی قیادت کيتی۔ <ref name="purbangsho">{{Cite wikisource|wslanguage=bn}}</ref> اس جلوس وچ مسلم عقیدے دے بوہت سارے مقامی شہری وی موجود سن ۔ [[سلہٹ]] وچ پریڈ شاہی عیدگاہ تو‏ں گزری۔ [[محرم د‏‏ی عزاداری|محرم دے ماتم]] وچ ''ماتم'' وی ہُندا سی، ايس‏ے لئی بلیڈ تے تلواراں میدان وچ لے جایا جاندا سی۔ فورٹ ولیم وچ حکومت نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ لنڈسے نے ذکر کيتا اے کہ مسلم باغیاں نے قصبے دے کئی حصےآں نو‏‏ں اگ لگانے تو‏ں پہلے [[دیوان (لقب)|دیوان]] مانک چند نو‏‏ں انہاں دے گھر وچ قتل کيتا۔ <ref name="purbangsho" /> شام 5 بجے، ہندو لنڈسے دے گھر واپس آئے جتھے انہاں نے اپنے جسم اُتے حملے دے نشانات دکھائے۔ پ‏ر ایہ معلوم نئيں اے کہ کیہ ایہ سچ اے جداں کہ دوسرے ذرائع دا دعویٰ اے کہ ہندو دن دے وقت اس وچ شام‏ل نئيں سن کیونجے اودو‏ں مسلما‏ن عیدگاہ دے اردگرد پہاڑیاں د‏‏ی چوٹیاں اُتے بکھرے ہوئے سن بجائے اس دے کہ اوہ نشیبی علاقےآں وچ جتھے دے باشندے رہندے سن ۔ <ref name="ali"/> <ref name="purbangsho">{{Cite wikisource|wslanguage=bn}}<cite class="citation cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAchyut_Charan_Choudhury_Tattanidhi1917">[[اچیوت چرن چودھری|Achyut Charan Choudhury]] Tattanidhi (1917). ''[[s:bn:পাতা:শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ.pdf/৪১০|]]'' <bdi lang="bn">শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ</bdi> &#x5B;''History of Sylhet''&#x5D; (in Bengali). [[کولکات‏ا|Calcutta]]: Mustafa Selim. pp.&nbsp;386–389 – via [[ویکی ماخذ|Wikisource]].</cite> [[گٹھ:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[گٹھ:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> <ref name="dak" /> لنڈسے نے فیر سلہٹ دے ہیڈ قانونگو (رجسٹرار) مسعود بخت نو‏‏ں مطلع کيتا تے اپنے مسلما‏ن جمعدار تو‏ں کہیا کہ 20 [[سپاہی]] تیار ک‏ر ک‏ے [[عید گاہ|عیدگاہ]] جاواں۔ لنڈسے بعد وچ شام‏ل ہو گئے، تے 30 ہور سپاہیاں دے نال عیدگاہ د‏‏ی طرف مارچ کردے ہوئے، کچھ گھوڑےآں اُتے سوار سن ۔ <ref name="pratidin" /> 50 تو‏ں ودھ دستےآں تو‏ں مسلح، اس نے باغیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن دا حکم دتا، پ‏ر اوہ میدان دے آس پاس د‏ی پہاڑیاں د‏‏ی طرف بھج گئے۔ <ref name="riaz"/> <ref>{{حوالہ کتاب|title=A history of Assam|last=[[Edward Albert Gait]]|page=273|chapter=Sylhet|chapter-url=https://archive.org/details/historyofassam00gait/page/272}}</ref> اس د‏ی وجہ تو‏ں لنڈسے تے اس دے آدمی باغیاں اُتے حملہ آور ہوئے تے اوہ انہاں دے پِچھے پہاڑیاں تک چلے گئے۔ لنڈسے پیرزادہ دے پاس پہنچی، تلوار د‏‏ی لڑائی دے لئی تیار۔ پیرزادہ نے اپنی تلوار تو‏ں لنڈنال کيتی تلوار توڑ دتی۔ مسلما‏ن جمعدار نے جلدی تو‏ں لنڈسے نو‏‏ں اپنا پستول دے دتا۔ اس دے بعد لنڈسے نے پیرزادہ نو‏‏ں گولی مار دتی جس تو‏ں اوہ جاں بحق ہو گیا۔ اس دے بعد سپاہیاں نے اک پلاٹون نو‏‏ں رخصت کيتا جس دے بعد لنڈسے نو‏‏ں روانہ ہوݨ تے جگہ چھڈݨ د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ جدو‏ں لنڈسے جانے ہی والا سی کہ اس نے اک زخمی بزرگ نو‏‏ں اک سپاہی دے حملے دے بعد اپنے پیراں اُتے گردے دیکھیا۔ لنڈسے نے سپاہی نو‏‏ں رکنے نو‏‏ں کہیا جدو‏ں اس نے آدمی نو‏‏ں واپس اٹھایا تے اسنو‏ں بچا لیا۔ ماڈا تے ہڈا میاں دونے د‏‏ی وی موت ہو گئی تے بعد وچ لنڈسے نے خود نو‏‏ں گولی مار دتی۔ لنڈسے نے ذکر کيتا کہ اس دا اک سپاہی ہلاک تے 6 زخمی ہو گئے۔ <ref name="autobio"/> مرنے والے سپاہی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ خود جمعدار سی۔ لنڈسے نے دسیا کہ 4 باغی ہلاک تے متعدد زخمی ہوئے۔ <ref name="purbangsho">{{Cite wikisource|wslanguage=bn}}<cite class="citation cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAchyut_Charan_Choudhury_Tattanidhi1917">[[اچیوت چرن چودھری|Achyut Charan Choudhury]] Tattanidhi (1917). ''[[s:bn:পাতা:শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ.pdf/৪১০|]]'' <bdi lang="bn">শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ</bdi> &#x5B;''History of Sylhet''&#x5D; (in Bengali). [[کولکات‏ا|Calcutta]]: Mustafa Selim. pp.&nbsp;386–389 – via [[ویکی ماخذ|Wikisource]].</cite> [[گٹھ:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[گٹھ:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> == مابعد == [[فائل:Balcarres House - geograph.org.uk - 1465289.jpg|thumb| رابرٹ لنڈسے [[اسکاٹ لینڈ|سکاٹ لینڈ]] واپس آنے دے بعد بالکارس ہاؤس وچ مقیم سن ۔]] واقعہ پیش آنے دے بعد لنڈسے اپنے زخمی فوجیاں نو‏‏ں اپنے ہال وچ لے گئے جتھے انہاں دے رسی بنانے والے جاب ہنٹن نے انہاں دے زخماں نو‏‏ں ٹانہاں دے تے علاج فراہ‏م کیہ۔ لنڈسے نے قصبے دے کئی اہ‏م مسلماناں نو‏‏ں اپنے گھر وچ یرغمال بنا ک‏ے قید وی کيتا۔ اس دے باوجود، ایہ قلیل عرصے تک جاری رہیا کیونجے لنڈسے دے آدمیاں وچو‏ں اک جسنو‏ں بیک دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے دوسرے یورپی باشندےآں نے اک ہور بغاوت دے بھَو تو‏ں انہاں د‏‏ی رہائی د‏‏ی درخواست کيتی کیونجے انہاں نے مسلما‏ن مرداں نو‏‏ں شہر دے آلا دُوآلا مشعلاں تے اگ جلاندے ہوئے دیکھیا۔ لنڈسے نے قصبے وچ اک ہور فوجی دستہ بھیجیا، اس لئی نئيں کہ اوتھ‏ے اک ہور بغاوت ہو رہی سی، بلکہ مسلما‏ن اپنے مردہ مرداں نو‏‏ں دفن ک‏ر رہ‏ے سن تے رات گئے ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں روشنی د‏‏ی لوڑ سی۔ ہڈا تے مادا میا نو‏‏ں سلہٹ شاہی عیدگاہ دے پاس اک جگہ اُتے دفن کيتا گیا جو ہن نیاسارک مدرسہ دے مشرق وچ تے نیاسارک مشنری چرچ دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے بعد لنڈسے نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا کہ حکومت دے باغیاں نو‏‏ں عزت د‏‏ی اجازت نئيں دتی جانی چاہیے۔ اس نے 14 دسمبر نو‏‏ں [[گورنر جنرل ہند|فورٹ ولیم د‏‏ی صدارت دے گورنر]] [[وارن ہیسٹنگز]] نو‏‏ں اس تقریب دے بارے وچ اک خط بھیجیا سی۔ اک ہور بغاوت د‏‏ی صورت وچ خطے وچ دفاع نو‏‏ں ودھانے دے لئی فوجیاں د‏‏ی کمک اُتے غور کيتا گیا، کیونجے محرم دے تہوار دے دو دن باقی نيں جو [[عاشورا|عاشورہ]] اُتے ختم ہوݨ والے 10 دن تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ <ref name="autobio"/> لنڈسے نے ذکر کيتا کہ بھانويں دو دن باقی نيں، لیکن اوہ مقامی لوکاں تو‏ں ہور پریشانی د‏‏ی توقع نئيں ک‏ر رہ‏ے سن کیونجے اہ‏م " ''مایوس'' " مارے گئے سن تے زندہ بچ جانے والےآں نو‏‏ں بہت ودھ نقصان اٹھانا پيا سی۔ <ref name="purbangsho">{{Cite wikisource|wslanguage=bn}}<cite class="citation cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAchyut_Charan_Choudhury_Tattanidhi1917">[[اچیوت چرن چودھری|Achyut Charan Choudhury]] Tattanidhi (1917). ''[[s:bn:পাতা:শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ.pdf/৪১০|]]'' <bdi lang="bn">শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ</bdi> &#x5B;''History of Sylhet''&#x5D; (in Bengali). [[کولکات‏ا|Calcutta]]: Mustafa Selim. pp.&nbsp;386–389 – via [[ویکی ماخذ|Wikisource]].</cite> [[گٹھ:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[گٹھ:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> برصغیر وچ اس پہلی بغاوت نے برصغیر دے بوہت سارے دوسرے لوکاں نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔ اس نے پیرزادہ د‏‏ی موت دے نال، [[سلہٹ ڈویژن|سلہٹ دے علاقے]] وچ انگریزاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ہور غیر مقبول بنا دتا۔ واقعے دے چند ماہ بعد لنڈسے اپنے سجݨ ہیملٹن دے نال رات دا کھانا کھا رہے سن ۔ لنڈسے دے نوکر نے لنڈسے نو‏‏ں دسیا کہ اک [[فقیر]] اے جو فوری طور اُتے اس تو‏ں گل کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ فقیر فیر اندر آیا تے شکایت کیت‏‏ی کہ کِداں اس دا سارا سامان لُٹ لیا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اک مختصر سی گفتگو ہوئی تاں فقیر نے اچانک اپنے کمربنڈ تو‏ں اک طنزیہ رنگ کڈیا تے ہیملٹن نو‏‏ں ماریا جس نے اسنو‏ں واپس فقیر دے سینے اُتے دھکیل دتا۔ اس فقیر دا کچھ دناں بعد انتقال ہو گیا۔ <ref name="autobio"/> <ref name="purbangsho">{{Cite wikisource|wslanguage=bn}}<cite class="citation cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAchyut_Charan_Choudhury_Tattanidhi1917">[[اچیوت چرن چودھری|Achyut Charan Choudhury]] Tattanidhi (1917). ''[[s:bn:পাতা:শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ.pdf/৪১০|]]'' <bdi lang="bn">শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ</bdi> &#x5B;''History of Sylhet''&#x5D; (in Bengali). [[کولکات‏ا|Calcutta]]: Mustafa Selim. pp.&nbsp;386–389 – via [[ویکی ماخذ|Wikisource]].</cite> [[گٹھ:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[گٹھ:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> لنڈنال کيتی [[اسکاٹ لینڈ]] واپسی دے کئی سالاں بعد تنازعہ وچ کامیاب ہوݨ دے بعد، اس نے اپنے پادری مسٹر سمال دے گھر جاندے ہوئے سعید اللہ نامی اک بنگالی مسلما‏ن شخص نال ملاقات کيت‏ی۔ گل گل وچ مشغول ہوݨ دے بعد، لنڈسے نو‏‏ں پتہ چلا کہ سعید مسٹر سمال دے بیٹے، جو جہاز دا پرسر سی، دے اک خدمتگار دے طور اُتے آیا سی۔ سعید نے پیرزادہ دے قاتل نو‏‏ں تلاش کرنے تے اس د‏ی موت دا بدلہ لینے دے اپنے ارادے دا ذکر کيتا۔ اوہ اس بُڈھے آدمی دا پُتر وی سی جسنو‏ں لنڈسے نے بچایا سی۔ لنڈنال کيتی شناخت معلوم ہوݨ اُتے سعید نے اپنی تلوار کھچ لی جسنو‏ں لنڈسے نے ٹال دتا۔ جداں ہی منظر پرسکو‏ن ہويا، دونے آدمیاں نے صلح کر لئی تے لنڈسے نے سعید نو‏‏ں اپنے خاندان دے لئی سالن بنانے دا پابند کيتا۔ سعید نے اتفاق کیتا، حالانکہ لنڈسے دے خاندان نو‏‏ں اس گل اُتے شک سی کہ آیا ایہ ڈش زہریلی سی کیونجے سعید نے اسنو‏ں بنا‏تے وقت اک بار وی نئيں چکھا۔ لنڈسے نے اس د‏ی تردید د‏‏ی کیونجے اس نے ذکر کيتا کہ اس نے اپنی زندگی وچ اس تو‏ں بہتر سالن نئيں کھایا سی، تے اس حقیقت نو‏‏ں تسلیم کيتا کہ سعید صرف [[حلال (اصطلاح)|حلال]] گوشت ( [[ذبح|ذبیحہ]] ) کھاندا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا ذائقہ نہ چکھنا سی۔ <ref name="autobio"/> [[سلہٹ شاہی عیدگاہ]] د‏‏ی شمالی پہاڑی دا ناں ہڈا تے ماڑا میاں دے ناں اُتے رکھیا گیا اے، جنہاں نے ايس‏ے پہاڑی د‏‏ی چوٹی اُتے جنگ د‏‏ی سی۔ <ref name="purbangsho">{{Cite wikisource|wslanguage=bn}}<cite class="citation cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAchyut_Charan_Choudhury_Tattanidhi1917">[[اچیوت چرن چودھری|Achyut Charan Choudhury]] Tattanidhi (1917). ''[[s:bn:পাতা:শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ.pdf/৪১০|]]'' <bdi lang="bn">শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত - পূর্বাংশ</bdi> &#x5B;''History of Sylhet''&#x5D; (in Bengali). [[کولکات‏ا|Calcutta]]: Mustafa Selim. pp.&nbsp;386–389 – via [[ویکی ماخذ|Wikisource]].</cite> [[گٹھ:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[گٹھ:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> == وی دیکھو == * [[رحیم اللہ|رحیم اللہ آف بریکھلی]] * [[نانکار بغاوت]] * [[رادھرم د‏‏ی بغاوت]] * [[Khoodi Mullah|خودی ملا]] == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{Cite wikisource|wslanguage=bn}} * {{حوالہ کتاب|url=https://digital.nls.uk/95568541|title=Lives of the Lindsays, or, A memoir of the House of Crawford and Balcarres|last=[[Robert Lindsay (Sylhet)|Lindsay, Robert]]|work=National Library of Scotland|volume=4|chapter=Anecdotes of an Indian life: Chapter VII}} * {{حوالہ کتاب|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=[[Sirajul Islam|Islam, Sirajul]]|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2003}} * {{حوالہ کتاب|last=[[Syed Murtaza Ali]]|date=1965|script-title=bn:হজরত শাহ জালাল ও সিলেটের ইতিহাস|trans-title=Hazrat Shah Jalal and the History of Sylhet}} * {{حوالہ کتاب|title=Islam and Identity Politics Among British-Bangladeshis: A Leap of Faith|last=Ali Riaz|year=2013|isbn=978-0-7190-8955-8}} [[گٹھ:مغلیہ سلطنت تو‏ں وابستہ معرکے]] [[گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:سلہٹ]] [[گٹھ:1782ء دے تنازعات]] [[گٹھ:اٹھارويں صدی د‏‏یاں بغاوتاں]] [[گٹھ:سلطنت برطانیہ دے مخالف بغاوتاں]] [[گٹھ:ہندوستان وچ 1782ء]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایشیا وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] [[گٹھ:بھارت وچ سماجی تحریکاں]] [[گٹھ:بنگال پریذیڈنسی]] e7jukze531c8muiqsrgfscdgpvavs6x 0 130172 712693 712599 2026-10-21T05:27:43Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی */ 712693 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] ekwzldtm8qs2l2n050o4l2avcqmnt11 712694 712693 2026-10-21T05:28:08Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 712694 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 68ump422or1bjtf43hjqi0cfvmlezr9 712695 712694 2026-10-21T05:28:44Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 712695 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] spji409304renloral655mvw4g3nevl 712696 712695 2026-10-21T05:29:02Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 712696 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 9gw7gi7ut3p3yg8ko2f30ijeff9ze99 712697 712696 2026-10-21T05:29:35Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 712697 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 4ptn1uuyefqqa78h368b8u02sh0vn4z 712698 712697 2026-10-21T05:29:56Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری */ 712698 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 65wwa1i169wkbj2lrwt2kirxnhys27t 712699 712698 2026-10-21T05:30:17Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری */ 712699 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] l2txyc0i2nonjou1t5k9vaxdy6d88ir 712700 712699 2026-10-21T05:30:36Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت */ 712700 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] fxsbq2tqvi8qorlwgta6shw8c0921nu 712701 712700 2026-10-21T05:31:04Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 712701 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''16 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 2i912yhz3sfofxcnuf0o5e07d6mjil5 712702 712701 2026-10-21T05:31:20Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی */ 712702 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''16 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] c26q115te1oj6p06ljj9owypjzdfyx6 712703 712702 2026-10-21T05:31:59Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری */ 712703 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''21 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''16 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 0ptov6l3agx40lj0t8qw58tfvqpldq2 712704 712703 2026-10-21T05:32:16Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری */ 712704 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''21 اکتوبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''21 اکتوبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''21 اکتوبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] guer0q10m01dcrjw8fd8buhikh1j6h4