کشور سلطان

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>کشور سلطان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4103</id>
    <revision>
      <id>364550</id>
      <parentid>363622</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritasphere</username>
        <id>13457</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>364550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="924" sha1="om1sh6betu2vt73hrc3xep1pap0kz2h" xml:space="preserve">{{د-سندرغاړي-مالوماتبکس
|نوم           = کشور سلطان
|شاځمکه = solo_singer
|Img            =  KishwarSultan.PNG
|Img_capt       = 
| Img_size            = 215
|زېږون نوم     = کشور سلطان
|زېږېدنه = {{د زېږون نېټه|1900|03|07|mf=y}} &lt;br/&gt; [[پېښور]], [[پښتونخوا]] 
|مړينه = 
|څېل =  [[غزل]], [[کلاسيکه موسيقي|کلاسيک]] 
|دنده = سندرغاړی
|آله = [[تبله]],  [[باجه]]
|د فعاليت کالونه   = 1951–2004
|Label          = آريانا سټوډيو&lt;br/&gt;نگاه سټوډيو
}}
'''کشور سلطان''' په پښتو موسيقۍ کې يو پېژندل شوی نوم و. نوموړې د مردان يوه پښتنه وه.

[[وېشنيزه:افغان سندرغاړي]]
[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:سندرغاړي]]
[[وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي]]</text>
      <sha1>om1sh6betu2vt73hrc3xep1pap0kz2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سیول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14498</id>
    <revision>
      <id>364551</id>
      <parentid>335918</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T08:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>161</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Seoul_montage.PNG|Seoul_montage.PNG]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Didym|Didym]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Seoul montage.PNG|]].</comment>
      <origin>364551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39005" sha1="loehiir3aerc7cjtcqregc5hm1h48q1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name                   = سیول{{سخ}}{{raise|0.1em|Seoul}}
|native_name            = {{lower|0.1em|{{nobold|서울시}}}}
|native_name_lang       = ko
|official_name          = Seoul Special City{{سخ}}{{lower|0.1em|{{nobold|서울특별시}}}}
|other_name             = Seul
|settlement_type        = [[د سویلی کوریا د ښارونو نوملړ|ښار]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  =
|translit_lang1         =
|translit_lang1_type1   = [[هانګول]]
|translit_lang1_info1   = {{linktext|서울}}{{linktext|특|별|시}}
|translit_lang1_type2   = [[هانجا]]
|translit_lang1_info2   = {{lang|ko|{{linktext|서울特|別|市}}}}
|translit_lang1_type3   = {{nowrap|[[Revised Romanization]]}}
|translit_lang1_info3   = {{nowrap|Seoul Teukbyeolsi}}
|translit_lang1_type4   = {{nowrap|[[McCune–Reischauer]]}}
|translit_lang1_info4   = {{nowrap|Sŏul T'ŭkpyŏlsi}}
|image_skyline          =
|imagesize              = 250px
|image_caption          = Clockwise from top: [[Namdaemun]], [[Myeongdong Cathedral]], [[Cheongyecheon]], [[Gyeongbokgung]] [[Gyeongbokgung|Geunjeongjeon]], [[63 Building]], [[N Seoul Tower]]
|image_flag=Flag of Seoul.png
|flag_size              =
|image_seal             =
|seal_size              =
|image_shield           =
|shield_size            =
|image_blank_emblem     = Seal of Seoul.svg
|blank_emblem_type      = Seal of Seoul
|blank_emblem_size      =
|image_map              = South Korea-Seoul.svg
|mapsize                =
|map_caption            = Map of South Korea with Seoul highlighted
|image_map1             =
|mapsize1               =
|map_caption1           =
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x = |dot_y =
|pushpin_map            =
|pushpin_label_position = &lt;!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|subdivision_type       = [[هیواد]]
|subdivision_name       = South Korea&lt;ref name=DPRK&gt;Before 1972, Seoul was the &quot;de jure&quot; capital of the [[North Korea|Democratic People's Republic of Korea]] (North Korea) as stated in [https://www.hrnk.org/uploads/pdfs/DPRK_Constitution.pdf Article 103] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914164442/http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/DPRK_Constitution.pdf |date=2016-09-14 }} of the [[Constitution of North Korea|1948 constitution]].&lt;/ref&gt;
|subdivision_type1      = [[Regions of Korea|Region]]
|subdivision_name1      = [[Seoul National Capital Area]]
|subdivision_type2      =
|subdivision_name2      =
|subdivision_type3      =
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      =
|subdivision_name4      =
|seat_type              =
|seat                   =
|parts_type             = Districts
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
  Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = ۲۵&lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     = [[Dobong District]]
|p2                     = [[Dongdaemun District]]
|p3                     = [[Dongjak District]]
|p4                     = [[Eunpyeong District]]
|p5                     = [[Gangbuk District]]
|p6                     = [[Gangdong District]]
|p7                     = [[Gangnam District]]
|p8                     = [[Gangseo District, Seoul|Gangseo District]]
|p9                     = [[Geumcheon District]]
|p10                    = [[Guro District]]
|p11                    = [[Gwanak District]]
|p12                    = [[Gwangjin District]]
|p13                    = [[Jongno District]]
|p14                    = [[Jung District, Seoul|Jung District]]
|p15                    = [[Jungnang District]]
|p16                    = [[Mapo District]]
|p17                    = [[Nowon District]]
|p18                    = [[Seocho District]]
|p19                    = [[Seodaemun District]]
|p20                    = [[Seongbuk District]]
|p21                    = [[Seongdong District]]
|p22                    = [[Songpa District]]
|p23                    = [[Yangcheon District]]
|p24                    = [[Yeongdeungpo District]]
|p25                    = [[Yongsan District]]
|government_footnotes   =
|government_type        = [[Seoul Metropolitan Government]]{{سخ}}[[Mayor–council government|Mayor–Council]]
|leader_party           = {{Small|[[د سویلی کوریا مینجو ګوند ]]}}
|leader_title           = ښاروال
|leader_name            = [[پارک ون-سون]]
|leader_title1          = Council
|leader_name1           = Seoul Metropolitan Council
|leader_title2          = National Representation{{سخ}}- [[National Assembly of South Korea|National Assembly]]
|leader_name2           = {{Composition bar|49|300}} 16.3% (total seats){{سخ}}{{Composition bar|49|253}}19.4% (constituency seats){{سخ}}{{Collapsible list
|title                  = &lt;!-- Romanization as found on http://www.assembly.go.kr --&gt;
|frame_style            = border:none; padding: 0;
|title_style            =
|list_style             = text-align:left;display:none;
|1                      =[[Dobong District|Dobong]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[In Jae-keun]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|2                      =[[Dobong District|Dobong]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Kim Seon-dong]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|3                      =[[Dongdaemun District|Dongdaemun]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Ahn Gyu-baek]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|4                      =[[Dongdaemun District|Dongdaemun]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Min Byung-doo]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|5                      =[[Dongjak District|Dongjak]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Kim Byeong-gi]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|6                      =[[Dongjak District|Dongjak]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Na Kyung-won]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|7                      =[[Eunpyeong District|Eunpyeong]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Park Joo-min]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|8                      =[[Eunpyeong District|Eunpyeong]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Kang Byeong-won]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|9                      =[[Gangbuk District|Gangbuk]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Jeong Yang-seok]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|10                     =[[Gangbuk District|Gangbuk]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Park Yong-jin]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|11                     =[[Gangdong District|Gangdong]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Jin Sun-mee]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|12                     =[[Gangdong District|Gangdong]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Shim Jae-kwon]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|13                     =[[Gangnam District|Gangnam]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Lee Jong-gu]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|14                     =[[Gangnam District|Gangnam]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Jun Hyeon-hee]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|15                     =[[Gangnam District|Gangnam]] C&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Lee Eun-jae]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|16                     =[[Gangseo District, Seoul|Gangseo]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Geum Tae-seop]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|17                     =[[Gangseo District, Seoul|Gangseo]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Kim Sung-tae]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|18                     =[[Gangseo District, Seoul|Gangseo]] C&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Han Jeoung-ae]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|19                     =[[Geumcheon District|Geumcheon]] &lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Lee Hoon (politician)|Lee Hoon]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|20                     =[[Guro District, Seoul|Guro]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Lee In-young]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|21                     =[[Guro District, Seoul|Guro]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Park Young-sun]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|22                     =[[Gwanak District|Gwanak]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Kim Sung-shik]] &lt;small&gt;([[People's Party (South Korea)|PP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|23                     =[[Gwanak District|Gwanak]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Oh Shin-hwan]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|24                     =[[Gwangjin District|Gwangjin]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Jeon Hye-sook]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|25                     =[[Gwangjin District|Gwangjin]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Choo Mi-ae]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|26                     =[[Jongno District|Jongno]] &lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Chung Sye-kyun]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|27                     =[[Jung District, Seoul|Jung]]–[[Seongdong District|Seongdong]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Hong Ihk-pyo]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|28                     =[[Jung District, Seoul|Jung]]–[[Seongdong District|Seongdong]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Ji Sang-wook]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|29                     =[[Jungnang District|Jungnang]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Seo Young-kyo]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|30                     =[[Jungnang District|Jungnang]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Park Hong-keun]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|31                     =[[Mapo District|Mapo]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Noh Woong-rae]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|32                     =[[Mapo District|Mapo]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Sohn Hye-won]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|33                     =[[Nowon District|Nowon]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Koh Yong-jin]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|34                     =[[Nowon District|Nowon]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Woo Won-shik]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|35                     =[[Nowon District|Nowon]] C&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Ahn Cheol-soo]] &lt;small&gt;([[People's Party (South Korea)|PP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|36                     =[[Seocho District|Seocho]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Lee Hye-hoon]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|37                     =[[Seocho District|Seocho]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Park Seong-joong]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|38                     =[[Seodaemun District|Seodaemun]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Woo Sang-ho]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|39                     =[[Seodaemun District|Seodaemun]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Kim Yeong-ho]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|40                     =[[Seongbuk District|Seongbuk]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[You Seung-hee]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|41                     =[[Seongbuk District|Seongbuk]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Ki Dong-min]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|42                     =[[Songpa District|Songpa]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Park In-sook]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|43                     =[[Songpa District|Songpa]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Choi Myeong-gil]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|44                     =[[Songpa District|Songpa]] C&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Nam In-soon]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|45                     =[[Yangcheon District|Yangcheon]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Hwang Hee]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|46                     =[[Yangcheon District|Yangcheon]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Kim Yong-tae (politician)|Kim Yong-tae]] &lt;small&gt;([[Liberty Korea Party|SP]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|47                     =[[Yeongdeungpo District|Yeongdeungpo]] A&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Kim Young-joo (politician)|Kim Young-joo]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|48                     =[[Yeongdeungpo District|Yeongdeungpo]] B&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Shin Kyoung-min]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|49                     =[[Yongsan District|Yongsan]]&lt;div style=margin-left:10px;&quot;&gt;[[Chin Young]] &lt;small&gt;([[Minjoo Party of Korea|MPK]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
}}
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      = &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       =
|established_title1     = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      =
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
|established_date2      =
|established_title3     =
|established_date3      =
|founder                =
|named_for              =
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt;
|unit_pref              = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes         = &lt;ref name=&quot;seoul1&quot;/&gt;
|area_total_km2         = ۶۰۵٫۲۱ &lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2          = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2         =
|area_water_percent     =
|area_urban_km2         =
|area_metro_km2         =
|area_blank1_title      =
|area_blank1_km2        =
|elevation_footnotes    = &lt;!--for references: use&lt;ref&gt;tags--&gt;
|elevation_m            = 38
|elevation_max_m        =
|elevation_min_m        =
|population_as_of       = 2016&lt;ref name=&quot;Population estimate&quot;&gt;{{Cite web |url=http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month |title=آرشیف کاپي |access-date=2019-06-03 |تاريخ الأرشيف=2014-11-29 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141129035927/http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month |url-status=dead |خونديځ نېټه=2014-11-29 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20141129035927/http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20141129035927/http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129035927/http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month }}&lt;/ref&gt;
|population_footnotes   =
|population_note        =
|population_total       = 10,290,000&lt;ref name=&quot;2016 Seoul population&quot;&gt;http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=101&amp;oid=448&amp;aid=0000162831&lt;/ref&gt;
|population_density_km2 = auto
|population_metro       = ۲۵٬۶۰۰٬۰۰۰
|population_density_metro_km2 =
|population_urban       =
|population_density_urban_km2 =
|population_blank1_title= [[Demonym]]
|population_blank1      = 서울 사람 (Seoul saram), 서울시민 (Seoul-simin), Seoulite
|population_blank2_title= Dialect
|population_blank2      = [[Gyeonggi dialect|Gyeonggi]]
|population_density_blank1_km2 =
|blank_name_sec2           = GDP(Metro)
|blank_info_sec2           = US$ 779.3 billion&lt;ref name=&quot;wearetop10.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://wearetop10.com/top-10-wealthiest-cities-of-the-world-by-gdp/|title=wearetop10.com Top 10 Wealthiest Cities of the World by GDP|access-date=2019-06-03|تاريخ الأرشيف=2016-12-20|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161220132649/https://wearetop10.com/top-10-wealthiest-cities-of-the-world-by-gdp/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-12-20|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161220132649/https://wearetop10.com/top-10-wealthiest-cities-of-the-world-by-gdp/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161220132649/https://wearetop10.com/top-10-wealthiest-cities-of-the-world-by-gdp/|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220132649/https://wearetop10.com/top-10-wealthiest-cities-of-the-world-by-gdp/}}&lt;/ref&gt;
|blank1_name_sec2           = GDP per capita(Metro)
|blank1_info_sec2           = US$ 35,782&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|title=Global city GDP 2014|publisher=Brookings Institution|accessdate=18 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;This includes Incheon and Gyeonggi Province&lt;/ref&gt;
|timezone               =
|utc_offset             =
|timezone_DST           =
|utc_offset_DST         =
|coor_pinpoint         = &lt;!-- can be used to specify exactly where/what the coordinates refer to --&gt;
|coordinates            = {{coord|37|34|N|126|58|E|region:KR|display=inline,title}}
|postal_code_type       = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code            =
|area_code              =
|twin1                  =
|twin1_country          =
|twin2                  =
|twin2_country          =
|twin3                  =
|twin3_country          =
|twin4                  =
|twin4_country          =
|twin5                  =
|twin5_country          =
|twin6                  =
|twin6_country          =
|twin7                  =
|twin7_country          =
|blank_name             = آلوتونګه
|blank_info             = [[کوریایي زاغه]]
|blank1_name            = رنګ
|blank1_info            = سور رنګ سیول&lt;ref name=&quot;Seoul Metropolitan Government&quot;&gt;{{cite web|title=Color|url=http://www.seoul.go.kr/v2012/seoul/symbol/color.html}}&lt;/ref&gt;
|blank2_name            = ګل
|blank2_info            = [[زیړ یاس ]]
|blank3_name            = سرچیني
|blank3_info            = د سیول سرچیني (سیول [[هان سیند (کوریا)|هانګانګ]] او سیول [[نامسان (سیول)|نامسان]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.seoul.go.kr/get-to-know-us/city-hall/seoul-symbols/5-fonts/|title=Seoul's symbols|publisher=Seoul Metropolitan Government|accessdate=2016-08-03|تاريخ الأرشيف=2016-08-19|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160819172405/http://english.seoul.go.kr/get-to-know-us/city-hall/seoul-symbols/5-fonts/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-08-19|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160819172405/http://english.seoul.go.kr/get-to-know-us/city-hall/seoul-symbols/5-fonts/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160819172405/http://english.seoul.go.kr/get-to-know-us/city-hall/seoul-symbols/5-fonts/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819172405/http://english.seoul.go.kr/get-to-know-us/city-hall/seoul-symbols/5-fonts/}}&lt;/ref&gt;
|blank4_name            = د بخت نښان
|blank4_info            = Haechi
|blank5_name            = شعار
|blank5_info            = &quot;I·SEOUL·U &quot;&lt;ref&gt;[http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=102&amp;oid=056&amp;aid=0010313249 - 논란 겪은 ‘I·SEOUL·U’ 서울 공식브랜드로 확정]&lt;/ref&gt; ( &quot;د اسیا روح په معنی&quot;)
|blank6_name            = ترانه
|blank6_info            = &quot;S.E.O.U.L.&quot; (اجرا [[سوپر جونیور]] او [[ګرلز جنریشن]])
|blank7_name            = ونه
|blank7_info            = [[تاریخي]]
|website                = [http://english.seoul.go.kr/ seoul.go.kr]
|footnotes              =
}}
'''سیول''' د سویلي کوریا پلازمېنه او د دې هېواد تر ټولو ستر میتروپولیتن ښار دی. د ۲۰۲۰ کال د احصائیو له مخې، د سیول ښار ۹.۹ میلیونه وګړي لري، چې د سیول د پلازمېنې د سیمې او شاوخوا د انچیون میتروپولټن او ګینوګي ولایت سیمې په ځان کې رانغاړي. دا ښار د یوه نړیوال ښار په توګه ګڼل کېږي، چې د نړیوالتوب او د نړۍ د ښارونو د څېړنې شبکې (GaWC) له خوا د یوه الفا ښار په توګه ډلبندي شوی دی. سیول له توکیو، نیویارک ښار او لاس انجلیس نه وروسته په ۲۰۱۴ ز کال کې د د متروپولییتن ستر اقتصاد لرونکو ښارونو په لړ کې په څلورم ځای کې راغلی و. نړیوال سیلانیان معمولاً سیول ته د انچیون د نړیوال هوايي ډګر نه د AREX له لارې ورځي، کوم چې د نهو پرله پسې کلونو لپاره د هوايي ډګرونو د نړیوالې شورا له خوا (۲۰۰۵-۲۰۱۳) د غوره هوايي ډګر په توګه ډلبندي شوی و. په ۲۰۱۵ ز کال کې، دا ښار په اسیا کې د ژوند کولو له اړخه یو له ډېرو ممتازو ښارونو وګڼل شو او همداشان د Arcadis له خوا په نړیواله توګه د ژوند د کیفیت له مخې دویم ستر ښار وپیژندل شو، چې په دې ښار کې د سړي سر ناخالص تولید شاوخوا ۴۰۰۰۰ امریکايي ډالر دي. سیول د ۲۰۰۲ کال د فیفا د نړیوال کپ لپاره یو له دوو رسمي کوربه ښارونو څخه و چې سویلي کوریا او جاپان په ګډه سره د هغو کوربه توب وکړ.&lt;ref name=&quot;Capital&quot;&gt;{{cite web |script-title=ko:신행정수도의건설을위한특별조치법위헌확인 |url=http://search.ccourt.go.kr/ths/pr/ths_pr0101_P1.do?seq=0&amp;cname=&amp;eventNum=12741&amp;eventNo=2004헌마554&amp;pubFlag=0&amp;cId=010200 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913001844/http://search.ccourt.go.kr/ths/pr/ths_pr0101_P1.do?seq=0&amp;cname=&amp;eventNum=12741&amp;eventNo=2004%ED%97%8C%EB%A7%88554&amp;pubFlag=0&amp;cId=010200 |archive-date=13 September 2018 |access-date=10 October 2020 |publisher=Constitutional Court of Korea}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DPRK&gt;Before 1972, Seoul was the &quot;de jure&quot; capital of the [[North Korea|Democratic People's Republic of Korea]] (North Korea) as stated in [https://www.hrnk.org/uploads/pdfs/DPRK_Constitution.pdf Article 103] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914164442/http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/DPRK_Constitution.pdf |date=2016-09-14 }} of the [[Constitution of North Korea|1948 constitution]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=26 August 2020 |website=GaWC - Research Network |publisher=Globalization and World Cities}}&lt;/ref&gt;

په ګنګنم او د ډیجیټل رسنۍ ښار کې د سترو تکنالوژيکي شرکتونو د مرکزونو په لرلو سره، د سیول سیمه د فورچون ګلوبل ۵۰۰ کمپنیو له منځه د ۱۵ سترو او مشهورو کمپنیو لکه سامسونګ، ایل جي او هیونډای کور دی. د نړیوال ځواک لرونکي ښار د شاخص او د نړیوالو مالي مرکزونو د شاخص له مخې دا ښار په اوم مقام کې راځي، چې د نړیوالو کنفرانسونو د کوربه توب له مخې د نړۍ په چارو کې یو له مخکښو متنفذینو ښارونو څخه ګڼل کېږي. د سیول ښار د ۱۹۸۶ کال د اسیايي لوبو، د ۱۹۸۸ کال د دوبني المپیک او د ۲۰۱۰ کال د G20 Seoul summit کوربه و.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/technology/tech-capitals-of-the-world/2007/06/16/1181414598292.html|title=Tech capitals of the world|work=The Age|date=2009-06-15|access-date=2013-08-07|location=Melbourne|archive-date=12 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912100420/http://www.theage.com.au/news/technology/tech-capitals-of-the-world/2007/06/16/1181414598292.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Samsung Electronics |url=http://fortune.com/global500/samsung-electronics-13/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141024065549/http://fortune.com/global500/samsung-electronics-13/ |archive-date=24 October 2014 |access-date=24 October 2014 |website=Fortune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.uia.be/sites/uia.be/files/documents/statistics/press/press12.pdf Union of International Associations (UIA) International Meetings Statistics for the Year 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703095242/http://www.uia.be/sites/uia.be/files/documents/statistics/press/press12.pdf|date=3 July 2014}}. Joel Fischer.&lt;/ref&gt;

سیول د بېلابېلو کوریايي حکومتونو پلازمېنه وه، له هغې ډلې د بیکجي، جوسیون، کوریايي سترواکي، ګوریو (د دویمې پلازمېنې په توګه) او اوسمهال د سویلي کوریا. په ستراتیژيکي توګه دا ښار د هان سیند پر غاړه پروت دی. د سیول تاریخ ۲۰۰۰ کاله وړاندې ته ورګرځي، کله چې له میلاد نه وړاندې په ۱۸ کال کې د بیکجي خلکو له خوا جوړ شو، بیکجي د کوریا یو له دریو پاچاهیو څخه ده. دا ښار بیا وروسته د جوسیون د سلسلې له خوا د کوریا د پلازمېنې په توګه پسې پراخ شو. سیول د غرونو او غونډیو په مټ را محاصره شوی ښار دی، چې د بوخان غر د دې ښار په شمالي څنډه کې پروت دی. د سیول په ښار کې د یونیسکو پنځه نړیوال میراث لرونکي سایټونه شته چې دا دي: د چانډویک ماڼۍ، د هواسیونګ کلا، د جونګمیو زیارت، نمهانسانسیونګ او د جوسیون سلسلې شاهي قبرونه. په دې وروستیو کې، سیول د عصري معمارۍ او ودانیزو چارو په برخه کې خورا مخکښ پاته شوی، چې په دې لړ کې کولای شو د N Seoul Tower، 63 Building، Lotte World Tower، Dongdaemun Design Plaza، Lotte World، Trade Tower، COEX او IFC Seoul نومونه واخلو. سیول په ۲۰۱۰ ز کال کې د نړۍ د طراحي پلازمېنه هم ونومول شوه. سیول همداشان د K-pop او Korean wave د زوکړې ځای هم دی.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lists: Republic of Korea |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/kr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225050657/http://whc.unesco.org/en/statesparties/kr |archive-date=25 December 2019 |access-date=26 December 2019 |publisher=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt;

== ایتمولوژي ==
دا ښار په پخوا زمانو کې د Wiryeseong، Hanyang، Hanseong او Keijō یا Gyeongseong په نوم هم یادیده.  کله چې کوریا د جاپان له خوا ونیول شوه، نو جاپاني چارواکو ''Hanseong'' (漢城) په ''Keijō'' (京城) بدل کړ، تر څو له hanja '漢' سره ګډ نشي، چې په لرغونې کوریايي ژبه کې د ''Han'' (한) کلیمه د «ستر» معنی ورکوي او همداشان په چینايي ژبه کې د هان د سلسلې خلکو ته منسوب کېږي، خو په جاپاني ژبه کې دا بیا د «چین» یوه اصطلاح ګڼل کېږي.&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last1=Yu|first1=Woo-ik|last2=Lee|first2=Chan|url=https://www.britannica.com/place/Seoul|title=Seoul|date=6 November 2019|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=4 July 2020|quote=The city was popularly called Seoul in Korean during both the [[Chosŏn]] (Yi) dynasty (1392–1910) and the period of Japanese rule (1910–45), although the official names in those periods were Hansŏng (Hanseong) and [[Kyŏngsŏng]] (Gyeongseong), respectively.|archive-date=9 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150609191034/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534948/Seoul|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

له دویمې نړیوالې جګړې او د کوریا له ازادۍ را وروسته، دې ښار خپل نننی نوم واخیست، چې په کوریايي ژبه کې د «پلازمېنې ښار» معنی ورکوي، چې ګومان کېږي له یوه لرغوني لغت، ''Seorabeol'' څخه را اخیستل شوی چې په اصل کې Gyeongju ته اشاره کوي یعنې د Silla پلازمېنه. لرغونی Gyeongju نوم هم په اسنادو کې په چینايي سټایل سره په ''Geumseong'' پېژندل کېده (چې په لغوي اصطلاح سره 金城  «د سرو زرو کلا یا ښار» یا «اوسپنیزه کلا یا ښار» هم یادیده، خو دا تر اوسه پورې څرګنده نه ده چې ایا په کوریايي سټایل سره د ''Seorabeol''  نوم د ''Geumseong'' په څېر ورته معنی ورکوي که نه.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pDZYDwAAQBAJ&amp;q=Hanseong+was+renamed+to+Keij%C5%8D&amp;pg=PT136|title=Eclipsed Cinema: The Film Culture of Colonial Korea|date=22 March 2017|isbn=9781474421829|last1=Kim|first1=Dong Hoon}}&lt;/ref&gt;

په کوریا کې د نورو ځایونو د نومونو برخلاف، «سیول» هېڅ راز هنجا (هغه چینايي توري چې په کوریايي ژبه کې کارول کېږي) نه لري. د ۲۰۰۵ کال د جنوري په ۱۸مه، د سیول حکومت خپل رسمي نوم په چینايي تورو کې له تاریخي ''Hancheng'' (ساده شوي چینايي ژبې: 汉城 څخه دودیزې چینايي ژبې: 漢城؛ pinyin: ''Hànchéng'') نه ''Shou'er'' (ساده شوي چینايي ژبې: 首尔؛ دودیزې چینايي ژبې: 首爾؛ pinyin: ''Shǒu'ěr'') ته واړاوه.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Yahoo holiday travel guide |url=http://uk.holidaysguide.yahoo.com/p-travelguide-221948-seoul_history-i |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070107185557/http://uk.holidaysguide.yahoo.com/p-travelguide-221948-seoul_history-i |archive-date=January 7, 2007 |publisher=Uk.holidaysguide.yahoo.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Characters |first=Good |title=Chinese Naming Crisis Danger Opportunity Summer 2006 – Good Characters |url=http://goodcharacters.com/newsletters/summer2006-seoul-korea.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930195048/http://goodcharacters.com/newsletters/summer2006-seoul-korea.html |archive-date=30 September 2018 |access-date=2018-11-18 |website=goodcharacters.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2005-10-23 |script-title=ko:서울특별시표기 ''首爾''로...중국, 곧 정식 사용키로 :: 네이버 뉴스 |url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=104&amp;oid=022&amp;aid=0000126138 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125042516/http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=104&amp;oid=022&amp;aid=0000126138 |archive-date=25 January 2016 |access-date=2012-02-10 |publisher=News.naver.com |language=ko}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
د هان سیند په سیمه کې مېشتیدنه، چېرې چې د نن ورځې سیول موقعیت لري له میلاد نه ۴۰۰۰ کاله وړاندې پیل شوه.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534948/Seoul/24023/Cultural-life#toc24024|title=Seoul|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=2014-02-07|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222100436/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534948/Seoul/24023/Cultural-life#toc24024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سیول د لومړي ځل لپاره د Wiryeseong په توګه د بایکجي د پلازمېنې (کوم چې له میلاد نه ۱۸ کاله وړاندې تاسیس شوی) په توګه د مډرن سیول د سیمې په شمال ختیځه برخه کې ثبت شوی. په دغه سیمه کې د هغه وخت ګڼ شمېر د ښار دیوالونه لا اوس هم پاتې دي. Pungnaptoseong، هغه خټین دیوال کوم چې د سیول په سویل ختیځ کې جوړ شوی، ګومان کېږي چې هغه د Wiryeseong په اصلي سایټ کې موقعیت لري. دا چې دریو سرو پاچاهیو د همدې ستراتیژيکې سیمې لپاره سیالي کړې وه، نو د دې سیمې کنټرول له بایکجي نه Goguryeo ته په پنځمه پېړۍ کې ورسېد او بیا له Goguryeo نه Silla ته په شپږمه پېړۍ کې ورسېد.&lt;ref name=&quot;toseong&quot;&gt;{{cite web |title=Pungnap-toseong (Earthen Ramparts) |url=http://m.visitseoul.net/en/m/article/article.do?_method=view&amp;m&amp;p=02&amp;menu=0004003002017&amp;art_id=535&amp;searchLoca&amp;searchTheme=0002000001003&amp;flag&amp;searchType |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140222005911/http://m.visitseoul.net/en/m/article/article.do?_method=view&amp;m&amp;p=02&amp;menu=0004003002017&amp;art_id=535&amp;searchLoca&amp;searchTheme=0002000001003&amp;flag&amp;searchType |archive-date=2014-02-22 |access-date=2014-02-07 |publisher=Seoul Metropolitan Government}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LjgsBgAAQBAJ&amp;q=three+kingdoms+korea|title=History Of Korea|date=12 November 2012|isbn=9781136166983|author1=Tennant|archive-date=10 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010214851/https://books.google.com/books?id=LjgsBgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=three+kingdoms+korea#v=onepage|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;

په یوولسمه پېړۍ کې کله چې Goryeo د متحدې سیلا ځایناستی شو، نو په سیول کې یې دوبنۍ ماڼۍ جوړه کړه، کوم چې ورته د «سویلي پلازمینې» نوم هم ورته کارول کېږي. له همدې وخت نه راهیسې سیول کې پراخه مېشتیدنه پیل شوه. کله چې جوسیون د ګوریو پر ځای راغی، نو پلازمېنه هم سیول ته یوړل شوه (چې د Hanyang یا Hanseong په نوم هم پېژندل کېده)، چې د همدې سلسلې تر پایه پورې په همدې نو یادیده. د Gyeongbok ماڼۍ، کومه چې په ۱۴مه پېړۍ کې جوړه شوې، تر ۱۵۹۲ ز کال پورې یې د اوسېدنې د شاهي کور په توګه کاریده. یوه بله ستره ماڼۍ، Changdeokgung په ۱۴۰۵ ز کال کې جوړه شوه، چې له ۱۶۱۱ تر ۱۸۷۲ ز کال پورې یې د شاهي ماڼۍ په توګه کار ورکاوه. کله چې جوسیون په ۱۸۹۷ ز کال کې خپل نوم په کوریايي سترواکۍ باندې واړاوه، نو Hwangseong هم سیول له سره طراحي کړ.&lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534948/Seoul/24023/Cultural-life#toc24024|title=Seoul|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=2014-02-07|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222100436/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534948/Seoul/24023/Cultural-life#toc24024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

په اصل کې پر دې ښار باندې د سترو ګړدو ډبرو نه جوړ شوی دیوال را ګرځیدلی و تر څو له وحشي ځناورو، غلو او بریدونو نه د وګړو امنیت خوندي وساتل شي. خو دا ښار له همدې دیوالونو نه هم پراخ شو او دا دیوالونه نور زیاتره له منځه ولاړل (پرته له هغه دیوال نه چې د Bugaksan له غره سره ولاړ دی کوم چې د ښار په شمالي برخه کې موقعیت لري) د زاړه دیوال دروازې هم د سیول ښار ته نږدې ولاړې دي چې مشهورې یې د Sungnyemun او Heunginjimun په نومونو دي. د جوسیون سلسلې په لړ کې، دا دروازې هره ورځ پرانیستل کېدي او بېرته تړل کېدي چې پر سر به یې ستر زنګونه هم و. په ۱۹مه پېړۍ کې، له سلګونو کلونو بېلتون نه وروسته، سیول خپلې دروازې د بهرنیانو پر وړاندې پرانیستلې او پر عصري توب یې پیل وکړ. په ختیځه اسیا کې سیول لومړنی ښار و چې په شاهي ماڼۍ کې یې برېښنا درلوده، کوم چې د Edison Illuminating Company کمپنۍ له خوا جوړ شوی و او یوه لسیزه وروسته بیا په سیول کې د سړک غاړې ګروپونه هم جوړ شول.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bugaksan Mountain |url=http://english.visitkorea.or.kr/enu/SI/SI_EN_3_1_1_1.jsp?cid=1061818 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222062015/http://english.visitkorea.or.kr/enu/SI/SI_EN_3_1_1_1.jsp?cid=1061818 |archive-date=22 February 2014 |access-date=2014-02-07 |publisher=Korea Tourism Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seoul City Wall |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5781/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231012607/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5781 |archive-date=31 December 2019 |access-date=2014-02-07 |publisher=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bosingak Belfry |url=http://english.visitkorea.or.kr/enu/SI/SI_EN_3_1_1_1.jsp?cid=264135 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222062012/http://english.visitkorea.or.kr/enu/SI/SI_EN_3_1_1_1.jsp?cid=264135 |archive-date=22 February 2014 |access-date=2014-02-07 |publisher=Korea Tourism Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Nam Moon Hyon |title=Early History of Electrical Engineering in Korea: Edison and First Electric Lighting in the Kingdom of Corea |url=http://www.ieeeghn.org/wiki/images/8/85/Nam-Early_History.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222020732/http://www.ieeeghn.org/wiki/images/8/85/Nam-Early_History.pdf |archive-date=22 February 2014 |access-date=2014-02-07 |work=Promoting the History of EE Jan 23–26, 2000 |publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cbRhAQAAQBAJ|title=A History of Korea|author=Kyung Moon Hwang|publisher=Palgrave Macmillan|page=142|year=2010|isbn=9780230364523|access-date=9 November 2015|archive-date=25 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125042515/https://books.google.com/books?id=cbRhAQAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

== سرچينې ==
[[وېشنيزه:د سوېلي کوريا ښارونه]]</text>
      <sha1>loehiir3aerc7cjtcqregc5hm1h48q1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ متي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16139</id>
    <revision>
      <id>364538</id>
      <parentid>364455</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33572-40</username>
        <id>39753</id>
      </contributor>
      <comment>مالومات</comment>
      <origin>364538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32649" sha1="b7tndyd32fkbbct268dsdhyubzfr2kw" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

د دغې علمي او روحاني کورنۍ په اړه وروستۍ څېړنې خورا نوي او ژور لیدلوري رابرسېره کوي. د '''«اسرار الافغان»'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87|title=}}&lt;/ref&gt; په نوم دا تاریخي اثر، چې شاوخوا څلور سوه کاله وړاندې د حسین ابن صابر ابن خضر له لوري لیکل شوی، د مېرمن پروین ملال او ډاکټر زرین انځور په هڅو او لټون ترلاسه او د استاد حبیب الله رفیع په زیار او څېړنه راټول او وړاندې شوی دی. دغه ارزښتمن اثر د شیخ متي (رح) د کورنۍ او په ځانګړې توګه د نامتو روحاني شخصیت [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''شیخ قاسم افغان متي‌'''] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''زي'''] د ژوند، لوړ علمي مقام، روحاني طریقت او په بېلابېلو هېوادونو کې د هغه د سلګونو زرو مریدانو او پیرووانو په اړه مفصل او مستند معلومات وړاندې کوي.

ترڅنګ، دا کتاب د شیخ متي د کورنۍ د لسګونو ښځینه متصوفینو (عارفانو) په اړه هم بحث کوي، چې دا په پښتني ټولنه کې د عامه تصور برعکس—چې ګواکې یوازې نارینه د علم او تصوف لوړ مقامونه ترلاسه کولای شي—یو لوی بدلون راولي او پیاوړې ثبوت وړاندې کوي چې پښتنو ښځو په دې روحاني او تصوفي کورنۍ کې اساسي او بنسټیز رول درلود.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. 
* '''شیخ خواجي صیب''' د «اسرار الافغان» کتاب پر بنسټ، د شېخ متي زوی و، چې د خپل وخت یو ستر عارف او د کمالاتو، خارق‌العاده کراماتو او پاکو انفاسو خاوند و. هغه د الهي جذبې تر اغېز لاندې له دنیا او خلکو څخه بشپړ لرې والی غوره کړه او خپل ټول عمر یې په غرونو او دښتو کې د حق په مینه او عبادت کې تېر کړ. دا مخلص زاهد له لذیذو طعامونو څخه په لرې پاتې کېدو او یوازې د ونو په پاڼو او بوټو ګوزارې کولو سره، په داسې وجد او روحاني مستۍ کې ډوب و چې مادي نړۍ او د هغې تعلقات یې بیخي هېر کړي وو. شېخ خواجه صاحب نه یوازې د خلوت او یوازېتوب مینه وال و، بلکې یو داسې «مستجاب‌الدعوه» او «صاحبِ لفظ» شخصیت و چې د الهي قضا لخوا یې هیڅ دعا نه ردېدله او هر کلام یې په حقیقت بدلېدو. 
* [https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx شیخ کټه] یو ستر عارف و چې د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه. علامه '''عبدالحي حبیبي''' خپله څېړنیزه مقاله، ''«د افغانستان د پښتنو د تاریخ نومورکي مؤرخین»'' کې د دغه ستر علمي شخصیت په اړه داسې لیکي: &quot;دا مدقق مؤرخ او د پښتنو د یوې خورا لویې علمي او ادبي کورنۍ رکن، د '''شیخ یوسف''' زوی او د '''شیخ متی''' لمسی دی. دی د شیخ متی تر مړینې وروسته د هغه پر علمي، ادبي او روحاني مسند کښېناست. شیخ یوسف اوه زامن درلودل، چې په هغوی کې '''شیخ کټه''' خورا مشهور شو. د ده مور '''بي بي مراد بخته''' نومېده چې په خټه زمنده وه.&quot;  '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx د شیخ کټه علمي میراث]:''' دغه نامتو عالم د پښتنو د رجالو او مشاهیرو په تاریخ کې یو نفیس کتاب ولیکه چې '''«لرغوني پښتانه»''' نومېده. دا کتاب په پښتو ژبه و او د پښتو ادب په تاریخ کې ځانګړی ځای لري. د «پټې خزانې» مؤلف، '''محمد هوتک'''، په خپل اثر کې ډېر ځله د دغه کتاب یادونه کړې ده. داسې ښکاري چې د پخوانیو شاعرانو او مشاهیرو د پېژندنې په برخه کې د محمد هوتک تر ټولو مهم او یګانه ماخذ همدا د «لرغوني پښتانه» اثر و.
*د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې  [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.
همداراز، اغلې '''[[پروين فيض زاده ملال|پروین ملال]]''' په خپله یوه څېړنیزه مقاله کې د '''«[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 اسرار الافغان]»''' کتاب پر صوفيی او عارفې مېرمنو رڼا اچولې او لیکي:

&quot;په اسرار الافغان کې د ډېرو ښځینه وو ذکر راغلی چې ډېری یې [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 د '''حضرت شیخ متی''' د] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 کورنۍ غړې دي]؛ لکه: '''بي بي رقیه''' د شیخ قاسم خور، '''بي بي توتیا''' د شیخ قاسم مېرمن، '''بي بي بسۍ، بي بي حاکمه، بي بي مرجانه، بي بي هاجره او بي بي خدیجه.''' دا هغه نومونه دي چې ما د بېلګې په توګه له دغه اثره راخیستي دي.&quot;[[دوتنه:Mausoleum of Kausim Solemance at Chunar Gur - British Library X432 3(23).jpg|بټنوک|د شاه قاسم سلیماني متي زي مقبره، چې په ۱۷۹۷ کال کې د توماس او ویلیم ډینیل لخوا انځور شوې او اوس په برېتانوي کتابتون کې ساتل کېږي، د هند د اترپردیش ایالت په میرزا پور کې د چونار کلا سویل لویدیز ته په نیم میل واټن کې موقعیت لري.]]
* '''[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 شیخ قاسم]''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. که څه هم مغول پاچا جهانګیر په خپل توزک (تزکِ جهانګیري) کې شېخ قاسم متي‌زی د 'شېخ ابراهیم بابا' په نوم یاد کړی، خو محققین او ځايي اسناد هغه د شاه قاسم سلېماني (متي‌زي) په نوم پېژني. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot;

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ واصل متي‌ زی''' د دې [https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt کورنۍ یو بل ستر ولي، عالم او متصوف شخصیت] '''و''' چې په ۱۰۰۷ هجري قمري کال کې زېږېدلی دی. نوموړي پښتنو ته د عرفان، روحاني بیدارۍ او د ظلم په وړاندې د مقاومت فکر ورکړ او د هغوی په منځ کې یې علمي شعور بیدار کړ. شیخ واصل د وحدت‌الوجود غوندې پېچلي فلسفي او عرفاني مسایل په خورا ساده او روانه پښتو ژبه بیان کړل، چې دا کار پښتو ژبې ته له علمي پلوه د سیمې د نورو ژبو (لکه فارسي او عربي) سره د سیالۍ ځواک ورکړ. خوشحال بابا د هغه په اړه وایي:
چې دا لاف وهي د شعر، نن په دا دور دی ډېر خدای دې ناکا چې به حال وایم، د دوی تېر او بېر&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt|title=}}&lt;/ref&gt;

څوک پاوي څوک نیم پاوي دی، قلندر پکې نیم سېر هېڅ مې نه دی واصل هېر، بل دولت فقیر پاوي

زه تېری څو سېره شاهي تېر!
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* '''میا متو صاحب (متي‌زي)''' یو مخکښ رهبر او روحاني شخصیت و، چې په اوولسمه پېړۍ کې (تقریباً تر ۱۶۱۴ میلادي کال وروسته) یې د [https://jalandhar.nic.in/about-district/ هند پنجاب ایالات جالندھر له مشهورو دولسو بستیو (استوګنځیو) څخه یوه مهمه مستحکمه کلا او مېشته، «بستي متو صاحب»، بنسټ کېښود]. د هغه دا اقدام له پېښور درې څخه د پنجاب میدانونو ته د پښتنو د لوېدیځ لوري د پراختیا او کډوالۍ یو تاریخي پړاو بلل کېږي، چې موخه یې د مغولي واکمنۍ پر مهال د پښتني کلتور ساتنه او د خپلې ټولنې لپاره د یوې خوندي سیمې رامنځته کول وو. میا متو صاحب یوازې یو متفکر مشر نه، بلکې د متي‌ زي په کورنۍ پورې د تړاو له امله د خپلې سیمې روحاني او مذهبي لارښود هم ګڼل کېده، چې تر ۳۰۰ کلونو زیات یې د جالندھر په سیمه کې د پښتنو معنوي او ټولنیز نفوذ خوندي وساتلو؛ نن ورځ هم دغه سیمه په هند کې د هغه په نوم یادیږي چې د نوموړي د تاریخي میراث او اغېز ژوندۍ بېلګه ده.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>b7tndyd32fkbbct268dsdhyubzfr2kw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>364539</id>
      <parentid>364538</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33572-40</username>
        <id>39753</id>
      </contributor>
      <comment>مالومات</comment>
      <origin>364539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34237" sha1="mxegqra2pomb7ljlz7fegtd6dk9v6yi" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

د دغې علمي او روحاني کورنۍ په اړه وروستۍ څېړنې خورا نوي او ژور لیدلوري رابرسېره کوي. د '''«اسرار الافغان»'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87|title=}}&lt;/ref&gt; په نوم دا تاریخي اثر، چې شاوخوا څلور سوه کاله وړاندې د حسین ابن صابر ابن خضر له لوري لیکل شوی، د مېرمن پروین ملال او ډاکټر زرین انځور په هڅو او لټون ترلاسه او د استاد حبیب الله رفیع په زیار او څېړنه راټول او وړاندې شوی دی. دغه ارزښتمن اثر د شیخ متي (رح) د کورنۍ او په ځانګړې توګه د نامتو روحاني شخصیت [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''شیخ قاسم افغان متي‌'''] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''زي'''] د ژوند، لوړ علمي مقام، روحاني طریقت او په بېلابېلو هېوادونو کې د هغه د سلګونو زرو مریدانو او پیرووانو په اړه مفصل او مستند معلومات وړاندې کوي.

ترڅنګ، دا کتاب د شیخ متي د کورنۍ د لسګونو ښځینه متصوفینو (عارفانو) په اړه هم بحث کوي، چې دا په پښتني ټولنه کې د عامه تصور برعکس—چې ګواکې یوازې نارینه د علم او تصوف لوړ مقامونه ترلاسه کولای شي—یو لوی بدلون راولي او پیاوړې ثبوت وړاندې کوي چې پښتنو ښځو په دې روحاني او تصوفي کورنۍ کې اساسي او بنسټیز رول درلود.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. 
* '''شیخ حسن افغان'''، د معتبرو تاریخي منابعو پر اساس، په ځانګړې توګه د نعمت الله هروي د '''«تاریخ خان جهاني و مخزن افغاني»'''، د حسین بن خضر د '''«اسرار الافغان»''' او د امیر حسن سجزي د '''«فواید الفواد»''' د باوري روایاتو له مخې؛ د حضرت شېخ متي بابا زوی، د لوړو روحاني مقاماتو، باطني اسرارو او څرګندو کراماتو خاوند و، چې د سلیمان غره په لمنو کې یې ژوند کاوه او د زهد او مناقبو اوازه یې تر افغانستان او هندوستانه رسېدلې وه. هغه د خپل وخت د غوث العالم، حضرت شېخ بهاءالدین زکریا ملتاني لخوا دومره ستایل شوی و، چې فرمایلي یې وو: «که د قیامت په ورځ له ما څخه د الهي دربار د تحفې پوښتنه وشي، نو زه به د شېخ حسن افغان تحفه د بارګاه کبریا ته وړاندې کړم؛ ځکه هغه د خدایﷻ درګاه ته تر ټولو نږدې شخصیت دی.» دغه راز، د هند د چشتي طریقې د نامتو قطب او پیر، حضرت شېخ نظام الدین اولیاء په وینا او شهادت، د شېخ حسن افغان باطن د لوحِ محفوظ غوندې پاک او صفا و، چې له عرشه تر فرشه پورې له انوارو او روحاني رڼاوو څخه ډک و. 
* '''شیخ خواجي صیب''' د «اسرار الافغان» کتاب پر بنسټ، د شېخ متي زوی و، چې د خپل وخت یو ستر عارف او د کمالاتو، خارق‌العاده کراماتو او پاکو انفاسو خاوند و. هغه د الهي جذبې تر اغېز لاندې له دنیا او خلکو څخه بشپړ لرې والی غوره کړه او خپل ټول عمر یې په غرونو او دښتو کې د حق په مینه او عبادت کې تېر کړ. دا مخلص زاهد له لذیذو طعامونو څخه په لرې پاتې کېدو او یوازې د ونو په پاڼو او بوټو ګوزارې کولو سره، په داسې وجد او روحاني مستۍ کې ډوب و چې مادي نړۍ او د هغې تعلقات یې بیخي هېر کړي وو. شېخ خواجه صاحب نه یوازې د خلوت او یوازېتوب مینه وال و، بلکې یو داسې «مستجاب‌الدعوه» او «صاحبِ لفظ» شخصیت و چې د الهي قضا لخوا یې هیڅ دعا نه ردېدله او هر کلام یې په حقیقت بدلېدو. 
* [https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx شیخ کټه] یو ستر عارف و چې د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه. علامه '''عبدالحي حبیبي''' خپله څېړنیزه مقاله، ''«د افغانستان د پښتنو د تاریخ نومورکي مؤرخین»'' کې د دغه ستر علمي شخصیت په اړه داسې لیکي: &quot;دا مدقق مؤرخ او د پښتنو د یوې خورا لویې علمي او ادبي کورنۍ رکن، د '''شیخ یوسف''' زوی او د '''شیخ متی''' لمسی دی. دی د شیخ متی تر مړینې وروسته د هغه پر علمي، ادبي او روحاني مسند کښېناست. شیخ یوسف اوه زامن درلودل، چې په هغوی کې '''شیخ کټه''' خورا مشهور شو. د ده مور '''بي بي مراد بخته''' نومېده چې په خټه زمنده وه.&quot;  '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx د شیخ کټه علمي میراث]:''' دغه نامتو عالم د پښتنو د رجالو او مشاهیرو په تاریخ کې یو نفیس کتاب ولیکه چې '''«لرغوني پښتانه»''' نومېده. دا کتاب په پښتو ژبه و او د پښتو ادب په تاریخ کې ځانګړی ځای لري. د «پټې خزانې» مؤلف، '''محمد هوتک'''، په خپل اثر کې ډېر ځله د دغه کتاب یادونه کړې ده. داسې ښکاري چې د پخوانیو شاعرانو او مشاهیرو د پېژندنې په برخه کې د محمد هوتک تر ټولو مهم او یګانه ماخذ همدا د «لرغوني پښتانه» اثر و.
*د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې  [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.
همداراز، اغلې '''[[پروين فيض زاده ملال|پروین ملال]]''' په خپله یوه څېړنیزه مقاله کې د '''«[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 اسرار الافغان]»''' کتاب پر صوفيی او عارفې مېرمنو رڼا اچولې او لیکي:

&quot;په اسرار الافغان کې د ډېرو ښځینه وو ذکر راغلی چې ډېری یې [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 د '''حضرت شیخ متی''' د] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 کورنۍ غړې دي]؛ لکه: '''بي بي رقیه''' د شیخ قاسم خور، '''بي بي توتیا''' د شیخ قاسم مېرمن، '''بي بي بسۍ، بي بي حاکمه، بي بي مرجانه، بي بي هاجره او بي بي خدیجه.''' دا هغه نومونه دي چې ما د بېلګې په توګه له دغه اثره راخیستي دي.&quot;[[دوتنه:Mausoleum of Kausim Solemance at Chunar Gur - British Library X432 3(23).jpg|بټنوک|د شاه قاسم سلیماني متي زي مقبره، چې په ۱۷۹۷ کال کې د توماس او ویلیم ډینیل لخوا انځور شوې او اوس په برېتانوي کتابتون کې ساتل کېږي، د هند د اترپردیش ایالت په میرزا پور کې د چونار کلا سویل لویدیز ته په نیم میل واټن کې موقعیت لري.]]
* '''[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 شیخ قاسم]''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. که څه هم مغول پاچا جهانګیر په خپل توزک (تزکِ جهانګیري) کې شېخ قاسم متي‌زی د 'شېخ ابراهیم بابا' په نوم یاد کړی، خو محققین او ځايي اسناد هغه د شاه قاسم سلېماني (متي‌زي) په نوم پېژني. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot;

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ واصل متي‌ زی''' د دې [https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt کورنۍ یو بل ستر ولي، عالم او متصوف شخصیت] '''و''' چې په ۱۰۰۷ هجري قمري کال کې زېږېدلی دی. نوموړي پښتنو ته د عرفان، روحاني بیدارۍ او د ظلم په وړاندې د مقاومت فکر ورکړ او د هغوی په منځ کې یې علمي شعور بیدار کړ. شیخ واصل د وحدت‌الوجود غوندې پېچلي فلسفي او عرفاني مسایل په خورا ساده او روانه پښتو ژبه بیان کړل، چې دا کار پښتو ژبې ته له علمي پلوه د سیمې د نورو ژبو (لکه فارسي او عربي) سره د سیالۍ ځواک ورکړ. خوشحال بابا د هغه په اړه وایي:
چې دا لاف وهي د شعر، نن په دا دور دی ډېر خدای دې ناکا چې به حال وایم، د دوی تېر او بېر&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt|title=}}&lt;/ref&gt;

څوک پاوي څوک نیم پاوي دی، قلندر پکې نیم سېر هېڅ مې نه دی واصل هېر، بل دولت فقیر پاوي

زه تېری څو سېره شاهي تېر!
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* '''میا متو صاحب (متي‌زي)''' یو مخکښ رهبر او روحاني شخصیت و، چې په اوولسمه پېړۍ کې (تقریباً تر ۱۶۱۴ میلادي کال وروسته) یې د [https://jalandhar.nic.in/about-district/ هند پنجاب ایالات جالندھر له مشهورو دولسو بستیو (استوګنځیو) څخه یوه مهمه مستحکمه کلا او مېشته، «بستي متو صاحب»، بنسټ کېښود]. د هغه دا اقدام له پېښور درې څخه د پنجاب میدانونو ته د پښتنو د لوېدیځ لوري د پراختیا او کډوالۍ یو تاریخي پړاو بلل کېږي، چې موخه یې د مغولي واکمنۍ پر مهال د پښتني کلتور ساتنه او د خپلې ټولنې لپاره د یوې خوندي سیمې رامنځته کول وو. میا متو صاحب یوازې یو متفکر مشر نه، بلکې د متي‌ زي په کورنۍ پورې د تړاو له امله د خپلې سیمې روحاني او مذهبي لارښود هم ګڼل کېده، چې تر ۳۰۰ کلونو زیات یې د جالندھر په سیمه کې د پښتنو معنوي او ټولنیز نفوذ خوندي وساتلو؛ نن ورځ هم دغه سیمه په هند کې د هغه په نوم یادیږي چې د نوموړي د تاریخي میراث او اغېز ژوندۍ بېلګه ده.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>mxegqra2pomb7ljlz7fegtd6dk9v6yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>364540</id>
      <parentid>364539</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33572-40</username>
        <id>39753</id>
      </contributor>
      <comment>مالومات</comment>
      <origin>364540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35596" sha1="7nfgvs1nzsn3qdbo5bsfdjtx6m22rnn" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

د دغې علمي او روحاني کورنۍ په اړه وروستۍ څېړنې خورا نوي او ژور لیدلوري رابرسېره کوي. د '''«اسرار الافغان»'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87|title=}}&lt;/ref&gt; په نوم دا تاریخي اثر، چې شاوخوا څلور سوه کاله وړاندې د حسین ابن صابر ابن خضر له لوري لیکل شوی، د مېرمن پروین ملال او ډاکټر زرین انځور په هڅو او لټون ترلاسه او د استاد حبیب الله رفیع په زیار او څېړنه راټول او وړاندې شوی دی. دغه ارزښتمن اثر د شیخ متي (رح) د کورنۍ او په ځانګړې توګه د نامتو روحاني شخصیت [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''شیخ قاسم افغان متي‌'''] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''زي'''] د ژوند، لوړ علمي مقام، روحاني طریقت او په بېلابېلو هېوادونو کې د هغه د سلګونو زرو مریدانو او پیرووانو په اړه مفصل او مستند معلومات وړاندې کوي.

ترڅنګ، دا کتاب د شیخ متي د کورنۍ د لسګونو ښځینه متصوفینو (عارفانو) په اړه هم بحث کوي، چې دا په پښتني ټولنه کې د عامه تصور برعکس—چې ګواکې یوازې نارینه د علم او تصوف لوړ مقامونه ترلاسه کولای شي—یو لوی بدلون راولي او پیاوړې ثبوت وړاندې کوي چې پښتنو ښځو په دې روحاني او تصوفي کورنۍ کې اساسي او بنسټیز رول درلود.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. 
* '''شیخ حسن افغان'''، د معتبرو تاریخي منابعو پر اساس، په ځانګړې توګه د نعمت الله هروي د '''«تاریخ خان جهاني و مخزن افغاني»'''، د حسین بن خضر د '''«اسرار الافغان»''' او د امیر حسن سجزي د '''«فواید الفواد»''' د باوري روایاتو له مخې؛ د حضرت شېخ متي بابا زوی، د لوړو روحاني مقاماتو، باطني اسرارو او څرګندو کراماتو خاوند و، چې د سلیمان غره په لمنو کې یې ژوند کاوه او د زهد او مناقبو اوازه یې تر افغانستان او هندوستانه رسېدلې وه. هغه د خپل وخت د غوث العالم، حضرت شېخ بهاءالدین زکریا ملتاني لخوا دومره ستایل شوی و، چې فرمایلي یې وو: «که د قیامت په ورځ له ما څخه د الهي دربار د تحفې پوښتنه وشي، نو زه به د شېخ حسن افغان تحفه د بارګاه کبریا ته وړاندې کړم؛ ځکه هغه د خدایﷻ درګاه ته تر ټولو نږدې شخصیت دی.» دغه راز، د هند د چشتي طریقې د نامتو قطب او پیر، حضرت شېخ نظام الدین اولیاء په وینا او شهادت، د شېخ حسن افغان باطن د لوحِ محفوظ غوندې پاک او صفا و، چې له عرشه تر فرشه پورې له انوارو او روحاني رڼاوو څخه ډک و. 
* '''شیخ خواجي صاحب''' د «اسرار الافغان» کتاب پر بنسټ، د شېخ متي زوی و، چې د خپل وخت یو ستر عارف او د کمالاتو، خارق‌العاده کراماتو او پاکو انفاسو خاوند و. هغه د الهي جذبې تر اغېز لاندې له دنیا او خلکو څخه بشپړ لرې والی غوره کړه او خپل ټول عمر یې په غرونو او دښتو کې د حق په مینه او عبادت کې تېر کړ. دا مخلص زاهد له لذیذو طعامونو څخه په لرې پاتې کېدو او یوازې د ونو په پاڼو او بوټو ګوزارې کولو سره، په داسې وجد او روحاني مستۍ کې ډوب و چې مادي نړۍ او د هغې تعلقات یې بیخي هېر کړي وو. شېخ خواجه صاحب نه یوازې د خلوت او یوازېتوب مینه وال و، بلکې یو داسې «مستجاب‌الدعوه» او «صاحبِ لفظ» شخصیت و چې د الهي قضا لخوا یې هیڅ دعا نه ردېدله او هر کلام یې په حقیقت بدلېدو. 
* '''حضرت شیخ خضر''' د شیخ خواجي صاحب زوی، د حضرت شېخ متي بابا لمسی او د شېخ حسن افغان وریره، د غیبي مکاشفاتو، باطني مشاهدو، ښکاره کراماتو او لوړو روحاني معارفو خاوند شخصیت و. د اسرار الافغان د کتاب پر اساس هغه د خپل وخت د بې‌ساري زهد او بندګۍ یو ښه بېلګه و؛ د هغه د ژوند تګلاره پر مطلق توکل، قناعت او پاک‌لمنۍ (عفاف) ولاړه وه او له مادي پلوه د تجرد او بې‌مالۍ بې‌نیازه مقام ته رسېدلی و. د هغه په سپېڅلي کرکټر کې خلوت او د شپې لخوا د سیند پر غاړه په خورا اخلاص او بې‌ریا ډول د حق عبادت کول ځانګړی ځای درلود، تر دې چې د پرله پسې هاتفِ غیبي (ملکوتي غږونو) په واسطه رباني طاعت ته بلل شوی و. د هغه په روحاني شخصیت کې د حقیقت او معنوي مرکزیت په لور تمایل دومره ژور و چې د باطني جذبې په لارښوونه د تصوف او عرفان په لاره کې د یو لوړپوړي روحاني شخصیت په توګه ځلانده پاتې شو. 
* [https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx شیخ کټه] یو ستر عارف و چې د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه. علامه '''عبدالحي حبیبي''' خپله څېړنیزه مقاله، ''«د افغانستان د پښتنو د تاریخ نومورکي مؤرخین»'' کې د دغه ستر علمي شخصیت په اړه داسې لیکي: &quot;دا مدقق مؤرخ او د پښتنو د یوې خورا لویې علمي او ادبي کورنۍ رکن، د '''شیخ یوسف''' زوی او د '''شیخ متی''' لمسی دی. دی د شیخ متی تر مړینې وروسته د هغه پر علمي، ادبي او روحاني مسند کښېناست. شیخ یوسف اوه زامن درلودل، چې په هغوی کې '''شیخ کټه''' خورا مشهور شو. د ده مور '''بي بي مراد بخته''' نومېده چې په خټه زمنده وه.&quot;  '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx د شیخ کټه علمي میراث]:''' دغه نامتو عالم د پښتنو د رجالو او مشاهیرو په تاریخ کې یو نفیس کتاب ولیکه چې '''«لرغوني پښتانه»''' نومېده. دا کتاب په پښتو ژبه و او د پښتو ادب په تاریخ کې ځانګړی ځای لري. د «پټې خزانې» مؤلف، '''محمد هوتک'''، په خپل اثر کې ډېر ځله د دغه کتاب یادونه کړې ده. داسې ښکاري چې د پخوانیو شاعرانو او مشاهیرو د پېژندنې په برخه کې د محمد هوتک تر ټولو مهم او یګانه ماخذ همدا د «لرغوني پښتانه» اثر و.
*د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې  [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.
همداراز، اغلې '''[[پروين فيض زاده ملال|پروین ملال]]''' په خپله یوه څېړنیزه مقاله کې د '''«[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 اسرار الافغان]»''' کتاب پر صوفيی او عارفې مېرمنو رڼا اچولې او لیکي:

&quot;په اسرار الافغان کې د ډېرو ښځینه وو ذکر راغلی چې ډېری یې [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 د '''حضرت شیخ متی''' د] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 کورنۍ غړې دي]؛ لکه: '''بي بي رقیه''' د شیخ قاسم خور، '''بي بي توتیا''' د شیخ قاسم مېرمن، '''بي بي بسۍ، بي بي حاکمه، بي بي مرجانه، بي بي هاجره او بي بي خدیجه.''' دا هغه نومونه دي چې ما د بېلګې په توګه له دغه اثره راخیستي دي.&quot;[[دوتنه:Mausoleum of Kausim Solemance at Chunar Gur - British Library X432 3(23).jpg|بټنوک|د شاه قاسم سلیماني متي زي مقبره، چې په ۱۷۹۷ کال کې د توماس او ویلیم ډینیل لخوا انځور شوې او اوس په برېتانوي کتابتون کې ساتل کېږي، د هند د اترپردیش ایالت په میرزا پور کې د چونار کلا سویل لویدیز ته په نیم میل واټن کې موقعیت لري.]]
* '''[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 شیخ قاسم]''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. که څه هم مغول پاچا جهانګیر په خپل توزک (تزکِ جهانګیري) کې شېخ قاسم متي‌زی د 'شېخ ابراهیم بابا' په نوم یاد کړی، خو محققین او ځايي اسناد هغه د شاه قاسم سلېماني (متي‌زي) په نوم پېژني. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot;

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ واصل متي‌ زی''' د دې [https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt کورنۍ یو بل ستر ولي، عالم او متصوف شخصیت] '''و''' چې په ۱۰۰۷ هجري قمري کال کې زېږېدلی دی. نوموړي پښتنو ته د عرفان، روحاني بیدارۍ او د ظلم په وړاندې د مقاومت فکر ورکړ او د هغوی په منځ کې یې علمي شعور بیدار کړ. شیخ واصل د وحدت‌الوجود غوندې پېچلي فلسفي او عرفاني مسایل په خورا ساده او روانه پښتو ژبه بیان کړل، چې دا کار پښتو ژبې ته له علمي پلوه د سیمې د نورو ژبو (لکه فارسي او عربي) سره د سیالۍ ځواک ورکړ. خوشحال بابا د هغه په اړه وایي:
چې دا لاف وهي د شعر، نن په دا دور دی ډېر خدای دې ناکا چې به حال وایم، د دوی تېر او بېر&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt|title=}}&lt;/ref&gt;

څوک پاوي څوک نیم پاوي دی، قلندر پکې نیم سېر هېڅ مې نه دی واصل هېر، بل دولت فقیر پاوي

زه تېری څو سېره شاهي تېر!
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* '''میا متو صاحب (متي‌زي)''' یو مخکښ رهبر او روحاني شخصیت و، چې په اوولسمه پېړۍ کې (تقریباً تر ۱۶۱۴ میلادي کال وروسته) یې د [https://jalandhar.nic.in/about-district/ هند پنجاب ایالات جالندھر له مشهورو دولسو بستیو (استوګنځیو) څخه یوه مهمه مستحکمه کلا او مېشته، «بستي متو صاحب»، بنسټ کېښود]. د هغه دا اقدام له پېښور درې څخه د پنجاب میدانونو ته د پښتنو د لوېدیځ لوري د پراختیا او کډوالۍ یو تاریخي پړاو بلل کېږي، چې موخه یې د مغولي واکمنۍ پر مهال د پښتني کلتور ساتنه او د خپلې ټولنې لپاره د یوې خوندي سیمې رامنځته کول وو. میا متو صاحب یوازې یو متفکر مشر نه، بلکې د متي‌ زي په کورنۍ پورې د تړاو له امله د خپلې سیمې روحاني او مذهبي لارښود هم ګڼل کېده، چې تر ۳۰۰ کلونو زیات یې د جالندھر په سیمه کې د پښتنو معنوي او ټولنیز نفوذ خوندي وساتلو؛ نن ورځ هم دغه سیمه په هند کې د هغه په نوم یادیږي چې د نوموړي د تاریخي میراث او اغېز ژوندۍ بېلګه ده.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>7nfgvs1nzsn3qdbo5bsfdjtx6m22rnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>364541</id>
      <parentid>364540</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33572-40</username>
        <id>39753</id>
      </contributor>
      <comment>مالومات</comment>
      <origin>364541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35595" sha1="gtlxhei76u9x7kwxx9yn989lxud5r5q" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

د دغې علمي او روحاني کورنۍ په اړه وروستۍ څېړنې خورا نوي او ژور لیدلوري رابرسېره کوي. د '''«اسرار الافغان»'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87|title=}}&lt;/ref&gt; په نوم دا تاریخي اثر، چې شاوخوا څلور سوه کاله وړاندې د حسین ابن صابر ابن خضر له لوري لیکل شوی، د مېرمن پروین ملال او ډاکټر زرین انځور په هڅو او لټون ترلاسه او د استاد حبیب الله رفیع په زیار او څېړنه راټول او وړاندې شوی دی. دغه ارزښتمن اثر د شیخ متي (رح) د کورنۍ او په ځانګړې توګه د نامتو روحاني شخصیت [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''شیخ قاسم افغان متي‌'''] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''زي'''] د ژوند، لوړ علمي مقام، روحاني طریقت او په بېلابېلو هېوادونو کې د هغه د سلګونو زرو مریدانو او پیرووانو په اړه مفصل او مستند معلومات وړاندې کوي.

ترڅنګ، دا کتاب د شیخ متي د کورنۍ د لسګونو ښځینه متصوفینو (عارفانو) په اړه هم بحث کوي، چې دا په پښتني ټولنه کې د عامه تصور برعکس—چې ګواکې یوازې نارینه د علم او تصوف لوړ مقامونه ترلاسه کولای شي—یو لوی بدلون راولي او پیاوړې ثبوت وړاندې کوي چې پښتنو ښځو په دې روحاني او تصوفي کورنۍ کې اساسي او بنسټیز رول درلود.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* د شیخ متي له زامنو څخه '''حسن''' او '''یوسف''' خورا مشهور ول. 
* '''شیخ حسن افغان'''، د معتبرو تاریخي منابعو پر اساس، په ځانګړې توګه د نعمت الله هروي د '''«تاریخ خان جهاني و مخزن افغاني»'''، د حسین بن خضر د '''«اسرار الافغان»''' او د امیر حسن سجزي د '''«فواید الفواد»''' د باوري روایاتو له مخې؛ د حضرت شېخ متي بابا زوی، د لوړو روحاني مقاماتو، باطني اسرارو او څرګندو کراماتو خاوند و، چې د سلیمان غره په لمنو کې یې ژوند کاوه او د زهد او مناقبو اوازه یې تر افغانستان او هندوستانه رسېدلې وه. هغه د خپل وخت د غوث العالم، حضرت شېخ بهاءالدین زکریا ملتاني لخوا دومره ستایل شوی و، چې فرمایلي یې وو: «که د قیامت په ورځ له ما څخه د الهي دربار د تحفې پوښتنه وشي، نو زه به د شېخ حسن افغان تحفه د بارګاه کبریا ته وړاندې کړم؛ ځکه هغه د خدایﷻ درګاه ته تر ټولو نږدې شخصیت دی.» دغه راز، د هند د چشتي طریقې د نامتو قطب او پیر، حضرت شېخ نظام الدین اولیاء په وینا او شهادت، د شېخ حسن افغان باطن د لوحِ محفوظ غوندې پاک او صفا و، چې له عرشه تر فرشه پورې له انوارو او روحاني رڼاوو څخه ډک و. 
* '''شیخ خواجي صاحب''' د «اسرار الافغان» کتاب پر بنسټ، د شېخ متي زوی و، چې د خپل وخت یو ستر عارف او د کمالاتو، خارق‌العاده کراماتو او پاکو انفاسو خاوند و. هغه د الهي جذبې تر اغېز لاندې له دنیا او خلکو څخه بشپړ لرې والی غوره کړه او خپل ټول عمر یې په غرونو او دښتو کې د حق په مینه او عبادت کې تېر کړ. دا مخلص زاهد له لذیذو طعامونو څخه په لرې پاتې کېدو او یوازې د ونو په پاڼو او بوټو ګوزارې کولو سره، په داسې وجد او روحاني مستۍ کې ډوب و چې مادي نړۍ او د هغې تعلقات یې بیخي هېر کړي وو. شېخ خواجي صاحب نه یوازې د خلوت او یوازېتوب مینه وال و، بلکې یو داسې «مستجاب‌الدعوه» او «صاحبِ لفظ» شخصیت و چې د الهي قضا لخوا یې هیڅ دعا نه ردېدله او هر کلام یې په حقیقت بدلېدو.
* '''حضرت شیخ خضر''' د شیخ خواجي صاحب زوی، د حضرت شېخ متي بابا لمسی او د شېخ حسن افغان وریره، د غیبي مکاشفاتو، باطني مشاهدو، ښکاره کراماتو او لوړو روحاني معارفو خاوند شخصیت و. د اسرار الافغان د کتاب پر اساس هغه د خپل وخت د بې‌ساري زهد او بندګۍ یو ښه بېلګه و؛ د هغه د ژوند تګلاره پر مطلق توکل، قناعت او پاک‌لمنۍ (عفاف) ولاړه وه او له مادي پلوه د تجرد او بې‌مالۍ بې‌نیازه مقام ته رسېدلی و. د هغه په سپېڅلي کرکټر کې خلوت او د شپې لخوا د سیند پر غاړه په خورا اخلاص او بې‌ریا ډول د حق عبادت کول ځانګړی ځای درلود، تر دې چې د پرله پسې هاتفِ غیبي (ملکوتي غږونو) په واسطه رباني طاعت ته بلل شوی و. د هغه په روحاني شخصیت کې د حقیقت او معنوي مرکزیت په لور تمایل دومره ژور و چې د باطني جذبې په لارښوونه د تصوف او عرفان په لاره کې د یو لوړپوړي روحاني شخصیت په توګه ځلانده پاتې شو. 
* [https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx شیخ کټه] یو ستر عارف و چې د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه. علامه '''عبدالحي حبیبي''' خپله څېړنیزه مقاله، ''«د افغانستان د پښتنو د تاریخ نومورکي مؤرخین»'' کې د دغه ستر علمي شخصیت په اړه داسې لیکي: &quot;دا مدقق مؤرخ او د پښتنو د یوې خورا لویې علمي او ادبي کورنۍ رکن، د '''شیخ یوسف''' زوی او د '''شیخ متی''' لمسی دی. دی د شیخ متی تر مړینې وروسته د هغه پر علمي، ادبي او روحاني مسند کښېناست. شیخ یوسف اوه زامن درلودل، چې په هغوی کې '''شیخ کټه''' خورا مشهور شو. د ده مور '''بي بي مراد بخته''' نومېده چې په خټه زمنده وه.&quot;  '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx د شیخ کټه علمي میراث]:''' دغه نامتو عالم د پښتنو د رجالو او مشاهیرو په تاریخ کې یو نفیس کتاب ولیکه چې '''«لرغوني پښتانه»''' نومېده. دا کتاب په پښتو ژبه و او د پښتو ادب په تاریخ کې ځانګړی ځای لري. د «پټې خزانې» مؤلف، '''محمد هوتک'''، په خپل اثر کې ډېر ځله د دغه کتاب یادونه کړې ده. داسې ښکاري چې د پخوانیو شاعرانو او مشاهیرو د پېژندنې په برخه کې د محمد هوتک تر ټولو مهم او یګانه ماخذ همدا د «لرغوني پښتانه» اثر و.
*د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې  [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.
همداراز، اغلې '''[[پروين فيض زاده ملال|پروین ملال]]''' په خپله یوه څېړنیزه مقاله کې د '''«[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 اسرار الافغان]»''' کتاب پر صوفيی او عارفې مېرمنو رڼا اچولې او لیکي:

&quot;په اسرار الافغان کې د ډېرو ښځینه وو ذکر راغلی چې ډېری یې [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 د '''حضرت شیخ متی''' د] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 کورنۍ غړې دي]؛ لکه: '''بي بي رقیه''' د شیخ قاسم خور، '''بي بي توتیا''' د شیخ قاسم مېرمن، '''بي بي بسۍ، بي بي حاکمه، بي بي مرجانه، بي بي هاجره او بي بي خدیجه.''' دا هغه نومونه دي چې ما د بېلګې په توګه له دغه اثره راخیستي دي.&quot;[[دوتنه:Mausoleum of Kausim Solemance at Chunar Gur - British Library X432 3(23).jpg|بټنوک|د شاه قاسم سلیماني متي زي مقبره، چې په ۱۷۹۷ کال کې د توماس او ویلیم ډینیل لخوا انځور شوې او اوس په برېتانوي کتابتون کې ساتل کېږي، د هند د اترپردیش ایالت په میرزا پور کې د چونار کلا سویل لویدیز ته په نیم میل واټن کې موقعیت لري.]]
* '''[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 شیخ قاسم]''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. که څه هم مغول پاچا جهانګیر په خپل توزک (تزکِ جهانګیري) کې شېخ قاسم متي‌زی د 'شېخ ابراهیم بابا' په نوم یاد کړی، خو محققین او ځايي اسناد هغه د شاه قاسم سلېماني (متي‌زي) په نوم پېژني. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot;

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ واصل متي‌ زی''' د دې [https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt کورنۍ یو بل ستر ولي، عالم او متصوف شخصیت] '''و''' چې په ۱۰۰۷ هجري قمري کال کې زېږېدلی دی. نوموړي پښتنو ته د عرفان، روحاني بیدارۍ او د ظلم په وړاندې د مقاومت فکر ورکړ او د هغوی په منځ کې یې علمي شعور بیدار کړ. شیخ واصل د وحدت‌الوجود غوندې پېچلي فلسفي او عرفاني مسایل په خورا ساده او روانه پښتو ژبه بیان کړل، چې دا کار پښتو ژبې ته له علمي پلوه د سیمې د نورو ژبو (لکه فارسي او عربي) سره د سیالۍ ځواک ورکړ. خوشحال بابا د هغه په اړه وایي:
چې دا لاف وهي د شعر، نن په دا دور دی ډېر خدای دې ناکا چې به حال وایم، د دوی تېر او بېر&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt|title=}}&lt;/ref&gt;

څوک پاوي څوک نیم پاوي دی، قلندر پکې نیم سېر هېڅ مې نه دی واصل هېر، بل دولت فقیر پاوي

زه تېری څو سېره شاهي تېر!
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* '''میا متو صاحب (متي‌زي)''' یو مخکښ رهبر او روحاني شخصیت و، چې په اوولسمه پېړۍ کې (تقریباً تر ۱۶۱۴ میلادي کال وروسته) یې د [https://jalandhar.nic.in/about-district/ هند پنجاب ایالات جالندھر له مشهورو دولسو بستیو (استوګنځیو) څخه یوه مهمه مستحکمه کلا او مېشته، «بستي متو صاحب»، بنسټ کېښود]. د هغه دا اقدام له پېښور درې څخه د پنجاب میدانونو ته د پښتنو د لوېدیځ لوري د پراختیا او کډوالۍ یو تاریخي پړاو بلل کېږي، چې موخه یې د مغولي واکمنۍ پر مهال د پښتني کلتور ساتنه او د خپلې ټولنې لپاره د یوې خوندي سیمې رامنځته کول وو. میا متو صاحب یوازې یو متفکر مشر نه، بلکې د متي‌ زي په کورنۍ پورې د تړاو له امله د خپلې سیمې روحاني او مذهبي لارښود هم ګڼل کېده، چې تر ۳۰۰ کلونو زیات یې د جالندھر په سیمه کې د پښتنو معنوي او ټولنیز نفوذ خوندي وساتلو؛ نن ورځ هم دغه سیمه په هند کې د هغه په نوم یادیږي چې د نوموړي د تاریخي میراث او اغېز ژوندۍ بېلګه ده.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>gtlxhei76u9x7kwxx9yn989lxud5r5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>364542</id>
      <parentid>364541</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T22:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-33572-40</username>
        <id>39753</id>
      </contributor>
      <comment>مالومات</comment>
      <origin>364542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37224" sha1="foljs2tfor43a3ync2eiagmdxoh4qt5" xml:space="preserve">شيخ متي چي خليلي و

لوى څښتن ځني راضي و

دا ستر فیلسوف، عارف او متقي شاعر د پښتنو د [https://ketabona.com/books/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%90-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6/ غوریاخېلو] له ټبر څخه دی. دی د شیخ عباس زوی او د خرښبون پرهېزګاره لمسی دی. د نوموړي مشهوره کورنۍ د خرښبون تر مړینې وروسته په ارغستان، پښین او پېښور کې خپره شوه.

شیخ متي بابا له دغو سیمو څخه بېرته د کندهار خوا ته راغی او د '''[[ترنک او جلدک ولسوالۍ|ترنک]]''' سیند پر غاړه مېشت شو. نوموړی په ۶۲۳ هجري قمري کال زېږېدلی و او په '''۶۸۸''' هـ کال کې د ۶۵ کلونو په عمر وفات شو. د ده مزار تر اوسه هم د کندهار په شمال ختیځ کې، نږدې ۵۰ میله لرې په یوه غونډۍ کې دی چې د کلات په نوم یادیږي او په «کلات بابا» مشهور دی. نوموړي خپل ژوند د [[ترنک سیند]] پر غاړه، د غونډان په غره او د کلات په حدودو کې تېر کړی دی.

د شیخ متي بابا د ژوند او اثارو په اړه تر اوسه خورا لږه څېړنه شوې ده. هغه څه چې د نوموړي د ژوند او ستر علمي شخصیت په اړه زموږ تر پوهې رسېدلي، یوازې د ولس ترمنځ د هغه پر محبوبیت او یا د ځینو لیکوالانو پر مقدماتي لیکنو ولاړ دي چې ډېر تمرکز یې د هغه پر شخصیت دی. دا چې نوموړي د پېړیو په تېرېدو سره لا هم د خلکو په زړونو کې خپل لوړ مقام ساتلی، دا په خپله د هغه د شخصیت یو داسې پیاوړی اړخ دی چې د لا نورو ژورو علمي څېړنو لپاره لاره هواروي.

د دغې علمي او روحاني کورنۍ په اړه وروستۍ څېړنې خورا نوي او ژور لیدلوري رابرسېره کوي. د '''«اسرار الافغان»'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87|title=}}&lt;/ref&gt; په نوم دا تاریخي اثر، چې شاوخوا څلور سوه کاله وړاندې د حسین ابن صابر ابن خضر له لوري لیکل شوی، د مېرمن پروین ملال او ډاکټر زرین انځور په هڅو او لټون ترلاسه او د استاد حبیب الله رفیع په زیار او څېړنه راټول او وړاندې شوی دی. دغه ارزښتمن اثر د شیخ متي (رح) د کورنۍ او په ځانګړې توګه د نامتو روحاني شخصیت [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''شیخ قاسم افغان متي‌'''] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 '''زي'''] د ژوند، لوړ علمي مقام، روحاني طریقت او په بېلابېلو هېوادونو کې د هغه د سلګونو زرو مریدانو او پیرووانو په اړه مفصل او مستند معلومات وړاندې کوي.

ترڅنګ، دا کتاب د شیخ متي د کورنۍ د لسګونو ښځینه متصوفینو (عارفانو) په اړه هم بحث کوي، چې دا په پښتني ټولنه کې د عامه تصور برعکس—چې ګواکې یوازې نارینه د علم او تصوف لوړ مقامونه ترلاسه کولای شي—یو لوی بدلون راولي او پیاوړې ثبوت وړاندې کوي چې پښتنو ښځو په دې روحاني او تصوفي کورنۍ کې اساسي او بنسټیز رول درلود.

== د شیخ متي بابا ستر روحاني شخصیت ==
شیخ متي بابا د خپل وخت یو [https://www.tolafghan.com/articles/13550 نامتو عارف، مخکښ عالم او د لوړ شخصیت خاوند] و، چې د خلکو په منځ کې یې بې کچې محبوبیت درلود. د نوموړي د ولسي منښت او قدر کچه له دې معلومېږي چې د سیمې خلکو ورته د بابا لوړ لقب ورکړی دی. په پښتني کلتور کې د «بابا» لقب هغو کسانو ته ورکول کېږي چې په علم، عرفان، ملي خدمتونو او ټولنیزو اصلاحاتو کې یې د پام وړ خدمتونه کړي وي او ولس یې په روحاني او ملي مشرۍ زړه پورې باور ولري. د شیخ متي بابا په اړه په پخوانیو تاریخونو او معتبرو کتابونو کې مستند معلومات او ګڼ روایتونه شته، چې د هغه معنوي او ټولنیز لارښود تاییدوي.

د «[[iarchive:20200522_20200522_0355/page/n1/mode/2up|پټې خزانې]]» مؤلف، [[محمد هوتک]]، شیخ متي بابا یو ستر زاهد، د حق عابد او پر خدای مین انسان معرفي کوي. دی نوموړی د دین یو داسې مرشد بولي چې په روحاني ژوند کې یې خورا لوړ مقام درلود. د همدې معنوي کمالاتو له امله، تر ننه د ولس په منځ کې د هغه د شخصیت او کراماتو په اړه ډېر روایتونه ژوندي پاتې دي.

محمود هوتک په خپل اثر کې له افضل الطرائق څخه یو اخلاقي حکایت را اخلي چې د شیخ متي بابا د خاکسارۍ او خدمت څرګندونه کوي. 

په روایت کې راځي:

یوه ورځ شیخ متي پر یوه لاره تېرېده چې لویه ډبره پکې پرته وه او د خلکو لاره یې بنده کړې وه. شیخ چې دا حالت ولید، څو شپې پرله پسې راغی او په یوازې ځان یې هغه درنې ډبرې له لارې لرې کړې. یوه بزګر (دهقان) چې دا ننداره کوله، ورته ویې ویل: ته د خدای دوست او د دومره لوړ مقام خاوند یې، ټول خلک ستا درناوی کوي؛ نو ولې ځان ته دومره زحمت ورکوې او لاره پاکوې؟ 

شیخ متي په ځواب کې ورته وویل: د خلکو خدمت تر هر څه غوره عبادت دی.

'''[[نعمت الله هروي]]''' پخپل اثر '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/xxj26E8O2lHHNaNd مخزن افغاني]''' کې د شیخ متي بابا د زهد او تقوا په اړه ليکي چې نوموړي خپل ټول عمر د حق په عبادت او ریاضت کې تېر کړ. د هروي په وینا، شیخ متي بابا په ولس کې دومره زیات محبوبیت او نفوذ درلود چې خلکو به ډلې ډلې د هغه حضور ته مخه کوله ترڅو د مریداینو په لړۍ کې یې شامل شي.

د نوموړي د کراماتو او معنوي شخصیت کیسې د ولس په منځ کې په پراخه کچه خپرې وې، چې همدې چارې هغه د خپل وخت یو له خورا منلو او مشهورو روحاني مشرانو څخه ګرځولی و. 

د ولسي روایاتو له مخې، ویل کېږي چې یوه ورځ د شیخ متي بابا مشر زوی، شیخ محمد زهیر، د خپل پلار په زیارت کې د سختې تندې له امله بې‌حاله شو. په هغه وخت کې پر دغې غونډۍ اوبه نه وې او مریداینو او لیدونکو به اوبه په ډېر زحمت سره له لیرې واټن او د ترنک له سینده راوړلې.

د روایت پر بنسټ، د الله (ج) په امر د مزار تر څنګ له وچې ځمکې یوه شفافه او بهانده چینه راوخوټېده چې تر نن ورځې پورې بهېږي. د دغې چينې یوه ځانګړتیا دا ده چې اوبه یې د ژمي په موسم کې تودې او د اوړي په ګرمۍ کې خورا سړې وي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د زیارت لیدونکي دا چینه د شیخ متي بابا د یو معنوي کرامت په توګه یادوي چې د زایرو ستونزه یې پرې حل کړې وه. 

د کابل پوهنتون د تاریخ استاد او د تاریخي مطالعاتو د مرکز غړي، شاه محمود محمود، پخپلې یوې [https://afghanistanefarda.blogfa.com/post/304 ارزښتناکې څېړنیزې مقالې] کې چې د افغانستان د تمدني او روحاني میراثونو په اړه یې کښلې، د شیخ متي بابا شخصیت داسې څېړلی دی:

&quot;دا به له ګټې خالي نه وي چې دلته د هغه مزار په اړه لنډ معلومات وړاندې کړل شي چې په دغه سیمه کې شتون لري؛ د پښتو ژبې د مشهور فیلسوف او شاعر، شیخ متي علیه الرحمه مزار، چې په '''کلات بابا''' مشهور دی. دا مزار له پېړیو راهیسې د خلکو د پاملرنې او درناوي وړ دی. هغه څه چې خلک یې دغه مزار او مقبرې ته ډېر متوجه کړي دي، د دې سیمې د خلکو پاکه عقیده ده.

همدارنګه د دغه زیارت تر څنګ یو کارېز یا چینه بهېږي. د دغې چینې اوبه سره له دې چې خورا رڼې او سړې دي، خو کله چې د زیارت له ازغلي (پښو) څخه تېرېږي، تودوخه یې بدلون مومي او خپله یخنۍ له لاسه ورکوي. نن سبا د کلات ښاریانو د زیارت په شاوخوا کې کوټې (سقاخانې) ابادې کړې دي او د دغې چینې له اوبو څخه د پاکۍ، اودس او غسل لپاره ګټه اخلي.&quot;

== د شیخ متي بابا کورنۍ او علمي لړۍ ==
د پښتو ژبې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د شیخ متي بابا کورنۍ پښتني ټولنې ته ستر علمي او روحاني شخصیتونه وړاندې کړي دي. د شیخ متي بابا له وفات وروسته هم د هغه په کورنۍ کې د علم، عرفان، زهد او تقوا لړۍ روانه وه؛ په هره دوره کې له دغې کورنۍ څخه [Https://www.tolafghan.com/articles/13550 لويان، عالمان، عارفان، لیکوالان او شاعران راپورته شوي] چې د خپل وخت د علم او کلتور په وده کې یې اغېزناک رول لوبولی دی.

لکه څنګه چې د پټې خزانې په کتاب کې راغلي، شیخ متي درې وروڼه لرل: لومړی امران، دویم حسن، او درېیم پیر ګرمام. همداراز، هغوی یوه خور هم لرله چې بي بي خاله نومېده. د نعیم متي زي د دیوان په پای کې هم دا روایت تایید شوی دی.

د «توبې» غر چې د قندهار په سویل ختیځ کې پروت دی او اوسمهال د اڅکزي قوم مېشت ځای دی (او په پښتو ژبه ورته کوږک هم وايي)، همدې مشهور خواجه امران ته منسوب دی، چې د شیخ متي ورور و.

خو د حسن په اړه (چې په پټه خزانه کې د شیخ متي له وروڼو څخه شمېرل شوی)، د نعمت الله هروي په قول هغه د ده له زامنو څخه دی. د شیخ بل ورور په پیر ګرمام مشهور دی او خور یې، بي بي خاله، په پښین کې ښخه ده چې مزار یې تر اوسه پورې مشهور دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran|title=Shaikh Imam Al-Din and his Tomb at Palosi Piran}}&lt;/ref&gt;

'''د شیخ متي بابا مشهور اولادونه او لمسيانو څو بیلګې:'''

* '''حضرت شیخ یوسف''' د حضرت شېخ متي بابا له پاک‌ نفسه او نېکو زامنو څخه و، چې د لوړو روحاني مقاماتو، باطني درجو، فاخره احوالو او روښانه کراماتو خاوند و؛ تر دې چې د خپل وخت د اهلِ تمکین او سالکانو مقتدا او پېشوا بلل کېده. هغه د بشپړ کشف خاوند او د بصیرت په رڼا کې د باطني چارو په پټو حقیقتونو باندې په ښکاره توګه پوهېده (له همدې امله په «ظاهربین» ملقب و). د '''«اسرار الافغان»''' کتاب لیکلي دي چې شېخ متي د خپل تصوفي شخصیت له امله ډېر شهرت درلود، نو د ځینو رقیبانو له لوري به د ضرر رسولو هڅه نوموړي او د هغه کورنۍ ته کېدله؛ لکه کله به چې په خوړو کې د زهر غوندې باطني اغېز یا ککړتیا وه، هغه به د خپل باطني لید په واسطه سمدستي تشخیص کاوه او خپل د کورنۍ غړي او نور کسان به یې له خوړلو منع کول. د هغه روحاني ظهور او د حقایقو راسپړل د هغې ورځې په څېر خورا څرګند وو، چې د دولس قبیلو په غونډه کې (د افغانانو په منځ کې)، کله چې د افغان کبار صوفیه مشایخ راټول شوي وو او هر یو د خپل ولایت دعوا کوله، د شېخ یوسف د باطني او کشفي حقایقو څرګندېدو د هغه ځانګړی حقانیت او لوړ کمال ټولو ته روښانه کړ. 
* '''شیخ حسن افغان'''، د معتبرو تاریخي منابعو پر اساس، په ځانګړې توګه د نعمت الله هروي د '''«تاریخ خان جهاني و مخزن افغاني»'''، د حسین بن خضر د '''«اسرار الافغان»''' او د امیر حسن سجزي د '''«فواید الفواد»''' د باوري روایاتو له مخې؛ د حضرت شېخ متي بابا زوی، د لوړو روحاني مقاماتو، باطني اسرارو او څرګندو کراماتو خاوند و، چې د سلیمان غره په لمنو کې یې ژوند کاوه او د زهد او مناقبو اوازه یې تر افغانستان او هندوستانه رسېدلې وه. هغه د خپل وخت د غوث العالم، حضرت شېخ بهاءالدین زکریا ملتاني لخوا دومره ستایل شوی و، چې فرمایلي یې وو: «که د قیامت په ورځ له ما څخه د الهي دربار د تحفې پوښتنه وشي، نو زه به د شېخ حسن افغان تحفه د بارګاه کبریا ته وړاندې کړم؛ ځکه هغه د خدایﷻ درګاه ته تر ټولو نږدې شخصیت دی.» دغه راز، د هند د چشتي طریقې د نامتو قطب او پیر، حضرت شېخ نظام الدین اولیاء په وینا او شهادت، د شېخ حسن افغان باطن د لوحِ محفوظ غوندې پاک او صفا و، چې له عرشه تر فرشه پورې له انوارو او روحاني رڼاوو څخه ډک و. 
* '''شیخ خواجي صاحب''' د «اسرار الافغان» کتاب پر بنسټ، د شېخ متي زوی و، چې د خپل وخت یو ستر عارف او د کمالاتو، خارق‌العاده کراماتو او پاکو انفاسو خاوند و. هغه د الهي جذبې تر اغېز لاندې له دنیا او خلکو څخه بشپړ لرې والی غوره کړه او خپل ټول عمر یې په غرونو او دښتو کې د حق په مینه او عبادت کې تېر کړ. دا مخلص زاهد له لذیذو طعامونو څخه په لرې پاتې کېدو او یوازې د ونو په پاڼو او بوټو ګوزارې کولو سره، په داسې وجد او روحاني مستۍ کې ډوب و چې مادي نړۍ او د هغې تعلقات یې بیخي هېر کړي وو. شېخ خواجي صاحب نه یوازې د خلوت او یوازېتوب مینه وال و، بلکې یو داسې «مستجاب‌الدعوه» او «صاحبِ لفظ» شخصیت و چې د الهي قضا لخوا یې هیڅ دعا نه ردېدله او هر کلام یې په حقیقت بدلېدو.
* '''حضرت شیخ خضر''' د شیخ خواجي صاحب زوی، د حضرت شېخ متي بابا لمسی او د شېخ حسن افغان وریره، د غیبي مکاشفاتو، باطني مشاهدو، ښکاره کراماتو او لوړو روحاني معارفو خاوند شخصیت و. د اسرار الافغان د کتاب پر اساس هغه د خپل وخت د بې‌ساري زهد او بندګۍ یو ښه بېلګه و؛ د هغه د ژوند تګلاره پر مطلق توکل، قناعت او پاک‌لمنۍ (عفاف) ولاړه وه او له مادي پلوه د تجرد او بې‌مالۍ بې‌نیازه مقام ته رسېدلی و. د هغه په سپېڅلي کرکټر کې خلوت او د شپې لخوا د سیند پر غاړه په خورا اخلاص او بې‌ریا ډول د حق عبادت کول ځانګړی ځای درلود، تر دې چې د پرله پسې هاتفِ غیبي (ملکوتي غږونو) په واسطه رباني طاعت ته بلل شوی و. د هغه په روحاني شخصیت کې د حقیقت او معنوي مرکزیت په لور تمایل دومره ژور و چې د باطني جذبې په لارښوونه د تصوف او عرفان په لاره کې د یو لوړپوړي روحاني شخصیت په توګه ځلانده پاتې شو. 
* [https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx شیخ کټه] یو ستر عارف و چې د اتمې هجري پېړۍ په نیمايي (شاوخوا ۷۵۰ هـ.ق) کې ژوند کاوه. علامه '''عبدالحي حبیبي''' خپله څېړنیزه مقاله، ''«د افغانستان د پښتنو د تاریخ نومورکي مؤرخین»'' کې د دغه ستر علمي شخصیت په اړه داسې لیکي: &quot;دا مدقق مؤرخ او د پښتنو د یوې خورا لویې علمي او ادبي کورنۍ رکن، د '''شیخ یوسف''' زوی او د '''شیخ متی''' لمسی دی. دی د شیخ متی تر مړینې وروسته د هغه پر علمي، ادبي او روحاني مسند کښېناست. شیخ یوسف اوه زامن درلودل، چې په هغوی کې '''شیخ کټه''' خورا مشهور شو. د ده مور '''بي بي مراد بخته''' نومېده چې په خټه زمنده وه.&quot;  '''[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/w4LlYCebGWh5IuZx د شیخ کټه علمي میراث]:''' دغه نامتو عالم د پښتنو د رجالو او مشاهیرو په تاریخ کې یو نفیس کتاب ولیکه چې '''«لرغوني پښتانه»''' نومېده. دا کتاب په پښتو ژبه و او د پښتو ادب په تاریخ کې ځانګړی ځای لري. د «پټې خزانې» مؤلف، '''محمد هوتک'''، په خپل اثر کې ډېر ځله د دغه کتاب یادونه کړې ده. داسې ښکاري چې د پخوانیو شاعرانو او مشاهیرو د پېژندنې په برخه کې د محمد هوتک تر ټولو مهم او یګانه ماخذ همدا د «لرغوني پښتانه» اثر و.
*د شیخ کټه له پښت څخه بل ستر شخصیت '''خواجه محمد زاهد خلیل متي زی''' و، چې د خپل وخت یو نامتو خدای‌پېژندونکی او پېژندل شوی عارف تېر شوی دی.
* د دې علمي او عرفاني کورنۍ بل ځلاند ستوری '''شیخ قدم متي زی''' و. نوموړی د خپل وخت له خورا مشهورو او منلو عارفانو څخه ګڼل کېده چې په معنوي ارشا‌د کې یې ځانګړی مقام درلود. شیخ قدم بالاخره په '''سرهند''' کې وفات شو او د نوموړي سپېڅلی مزار اوس هم په همدې سیمه کې د مینه والو او عقیدتمنو زیارت ځای دی.
* '''بي بي نیکبخته''' د پښتو ادب او عرفان په تاریخ کې یوه خورا منلې او عالمه څېره ده، چې په لسمه هجري پېړۍ کې یې د یوې عارفې مېرمنې په توګه شهرت درلود. د هغې ژوند او اثار نه یوازې د هغې د شخصي تقوا ښکارندویي کوي، بلکې د هغه وخت د علمي او روحاني کورنیو ترمنځ نږدې فکري اړیکې هم په ډاګه کوي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان په خپله یوه علمي مقاله کې  [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي] چې نوموړې د '''«ارشادالفقراء»''' په نامه یو ارزښتمن کتاب په ۹۶۹ هجري شمي کال کې لیکلی و. په دغه اثر کې هغې عرفاني حقایق او اخلاقي نصیحتونه په پښتو نظم بیان کړي دي، چې د متی زي کورنۍ د علمي حوزې د فکري بډاینې یوه غوره نمونه ګڼل کېږي.
همداراز، اغلې '''[[پروين فيض زاده ملال|پروین ملال]]''' په خپله یوه څېړنیزه مقاله کې د '''«[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 اسرار الافغان]»''' کتاب پر صوفيی او عارفې مېرمنو رڼا اچولې او لیکي:

&quot;په اسرار الافغان کې د ډېرو ښځینه وو ذکر راغلی چې ډېری یې [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 د '''حضرت شیخ متی''' د] [https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 کورنۍ غړې دي]؛ لکه: '''بي بي رقیه''' د شیخ قاسم خور، '''بي بي توتیا''' د شیخ قاسم مېرمن، '''بي بي بسۍ، بي بي حاکمه، بي بي مرجانه، بي بي هاجره او بي بي خدیجه.''' دا هغه نومونه دي چې ما د بېلګې په توګه له دغه اثره راخیستي دي.&quot;[[دوتنه:Mausoleum of Kausim Solemance at Chunar Gur - British Library X432 3(23).jpg|بټنوک|د شاه قاسم سلیماني متي زي مقبره، چې په ۱۷۹۷ کال کې د توماس او ویلیم ډینیل لخوا انځور شوې او اوس په برېتانوي کتابتون کې ساتل کېږي، د هند د اترپردیش ایالت په میرزا پور کې د چونار کلا سویل لویدیز ته په نیم میل واټن کې موقعیت لري.]]
* '''[https://qamosona.com/j/index.php/all-articles-%D9%BC%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8/56-%D9%85%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87/11-dummy/281-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%BA%D9%86%D9%87 شیخ قاسم]''' (۹۵۶ هـ / ۱۵۴۹ م) د خپلې زمانې مشهور عارف او د '''«[https://afghanpedia.com/depot/article/D2/92dOfxc4yLlMCwFd تذکرة الاولیای افغان]»''' اثر مؤلف و. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ پراخ ولسي نفوذ د مغول پاچا، '''جلال الدین اکبر'''، کینه او شک راوپاراوه. اکبر وېرېده چې شیخ به سیاسي ستونزې ورته جوړې کړي، نو ځکه یې هغه له پېښور څخه لاهور ته جلاوطن کړ. خو لاهور د شیخ د فعالیتونو لپاره لا ښه زمینه برابره کړه. په دې جریان کې اکبر مړ شو او د هغه ځای ناستي، '''جهانګیر'''، په ۱۶۰۵-۰۶ز کال کې شیخ سمدستي «چنار ګړ» ته ولېږه او هلته یې په کلا کې بندي کړ. که څه هم مغول پاچا جهانګیر په خپل توزک (تزکِ جهانګیري) کې شېخ قاسم متي‌زی د 'شېخ ابراهیم بابا' په نوم یاد کړی، خو محققین او ځايي اسناد هغه د شاه قاسم سلېماني (متي‌زي) په نوم پېژني. شیخ قاسم په ۱۶۰۷-۰۸ میلادي کال کې په هماغه زندان کې وفات شو او په '''چنار ګړ''' کې خاورو ته وسپارل شو. شیخ قاسم اووه زامن لرل. د تاریخي روایاتو له مخې، لکه څنګه چې یې نیکونو په علمي ډګر کې نوم درلود، د نوموړي ټول زامن د خپل وخت غوره عالمان ول.&quot;

* '''شیخ کبیر متي ‌زي''' چې په «بالا پیر» مشهور و، په عرفان او تقوا کې یې خورا لوړ مقام درلود. نوموړی د اوولسمې پېړۍ یو وتلی صوفي او عارف و چې د هند د اترپردېش په قنوج کې یې ژوند کاوه. د هغه ژوند له معنوي عبادت، عاجزۍ او ژور فکري اغېز څخه ډک و، تر دې چې نفوذ یې ان د مغولي واکمنۍ تر ټولو لوړو چارواکو او حلقو پورې رسېده. شیخ کبیر د مغولي دورې یو له سترو روحاني شخصیتونو څخه و چې په خپلې پوهې او حکمت سره به یې د خپلو مینه والو ترمنځ پېچلې مذهبي شخړې او بحثونه حل کول. د مغولو پادشاهانو، شاه جهان او اورنګزېب، د نوموړي او د هغه د زوی، بل ستر روحاني شخصیت '''شیخ محمد مهدي متي زي''' په ویاړ د معمارۍ شهکار بیلابیل مزارونه جوړ کړ، چې په هند کې د [https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201998-99%20A%20Review.pdf تاریخي ابداتو په ثبت کې شامل] دی او یو له خورا مهمو تاريخي ځایونو څخه شمېرل کېږي.
* '''شیخ واصل متي‌ زی''' د دې [https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt کورنۍ یو بل ستر ولي، عالم او متصوف شخصیت] '''و''' چې په ۱۰۰۷ هجري قمري کال کې زېږېدلی دی. نوموړي پښتنو ته د عرفان، روحاني بیدارۍ او د ظلم په وړاندې د مقاومت فکر ورکړ او د هغوی په منځ کې یې علمي شعور بیدار کړ. شیخ واصل د وحدت‌الوجود غوندې پېچلي فلسفي او عرفاني مسایل په خورا ساده او روانه پښتو ژبه بیان کړل، چې دا کار پښتو ژبې ته له علمي پلوه د سیمې د نورو ژبو (لکه فارسي او عربي) سره د سیالۍ ځواک ورکړ. خوشحال بابا د هغه په اړه وایي:
چې دا لاف وهي د شعر، نن په دا دور دی ډېر خدای دې ناکا چې به حال وایم، د دوی تېر او بېر&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/stream/b-pashto-adabiyat-tarikh/B_Pashto_Adabiyat_Tarikh_djvu.txt|title=}}&lt;/ref&gt;

څوک پاوي څوک نیم پاوي دی، قلندر پکې نیم سېر هېڅ مې نه دی واصل هېر، بل دولت فقیر پاوي

زه تېری څو سېره شاهي تېر!
* '''شیخ امام الدین متي زي''' (زوکړه: ۱۰۲۰ هـ) د خپل وخت عالم او لیکوال و چې '''«تاریخ افغان»''' او '''«اولیای افغان»''' یې مشهور اثار دي. د پېښور پوهنتون د اریکولوژی پخواني استاد، ډاکتر عبدالرحمان [https://www.academia.edu/39122237/Shaikh_Imam_Al_Din_and_his_Tomb_at_Palosi_Piran لیکي]: &quot;د شیخ د ماشومتوب او لومړني ژوند په اړه ډېر معلومات په لاس کې نشته؛ همداراز د هغه د زده کړو د ځای او یا د هغو استادانو په اړه چې ده ورڅخه ګټه پورته کړې وي، کره معلومات نه تر سترګو کېږي. احتمالاً هغه د خپلې کورنۍ په روحاني او عرفاني فضا کې روزل شوی وي، چې همدې چارې د هغه د ژوند راتلونکی مسیر وټاکه. شیخ د خپلو هغو نیکونو په څېر چې په تقوا او پوهه کې یې نوم درلود، ډېر ژر په پېښور او شاوخوا سیمو کې د یو ستر عالم او عارف په توګه شهرت وموند.&quot;
* '''میا متو صاحب (متي‌زي)''' یو مخکښ رهبر او روحاني شخصیت و، چې په اوولسمه پېړۍ کې (تقریباً تر ۱۶۱۴ میلادي کال وروسته) یې د [https://jalandhar.nic.in/about-district/ هند پنجاب ایالات جالندھر له مشهورو دولسو بستیو (استوګنځیو) څخه یوه مهمه مستحکمه کلا او مېشته، «بستي متو صاحب»، بنسټ کېښود]. د هغه دا اقدام له پېښور درې څخه د پنجاب میدانونو ته د پښتنو د لوېدیځ لوري د پراختیا او کډوالۍ یو تاریخي پړاو بلل کېږي، چې موخه یې د مغولي واکمنۍ پر مهال د پښتني کلتور ساتنه او د خپلې ټولنې لپاره د یوې خوندي سیمې رامنځته کول وو. میا متو صاحب یوازې یو متفکر مشر نه، بلکې د متي‌ زي په کورنۍ پورې د تړاو له امله د خپلې سیمې روحاني او مذهبي لارښود هم ګڼل کېده، چې تر ۳۰۰ کلونو زیات یې د جالندھر په سیمه کې د پښتنو معنوي او ټولنیز نفوذ خوندي وساتلو؛ نن ورځ هم دغه سیمه په هند کې د هغه په نوم یادیږي چې د نوموړي د تاریخي میراث او اغېز ژوندۍ بېلګه ده.
* د دغې علمي کورنۍ بل مشهور مؤلف او شاعر '''نعیم متي زي''' دی چې په '''۱۲۳۰ هـ (۱۸۱۴ م)''' کال وفات شوی او په کندهار کې یې ژوند کاوه.

د دې کورنۍ ځانګړتیا دا ده چې ميراث يې یوازې په نسب پورې تړلی نه دی، بلکې هغه علمي او روحاني پانګه ده چې پېړۍ پېړۍ یې د پښتنو د هویت او عرفان ساتنه کړې ده.

== د شیخ متي بابا عرفاني اشعار او مناجات ==


شیخ متي بابا د پښتنو یو له خورا لویو صوفي شاعرانو او عارفانو څخه دی، چې د غونډان په غره (د کلات په حدودو کې) یې په یوې غار کې د عبادت پر مهال د '''«خداى مينه»''' په نوم یو کتاب لیکلی و. د «پټې خزانې» مؤلف، محمود هوتک، روایت کوي چې دا کتاب د شیخ متي تر مړینې وروسته د هغه پر مزار پروت و او خلکو به په ډېر عقیدت سره لوست.

د شیخ متي بابا ډېری عرفاني اشعار او مناجات په داسې یو سوزناک او مانیز انداز ویل شوي، چې د هغو په اورېدو به د خلکو زړونه ولړزېدل او ژور اغېز به یې پرې کاوه. که څه هم نن سبا د دغه مقتدر صوفي شاعر د اشعارو بشپړه ټولګه زموږ په لاس کې نشته، خو د پټې خزانې مؤلف یوه خورا مشهوره عرفاني منظومه (مناجات) له خپل پلار څخه اورېدلې او په خپل کتاب کې یې خوندي کړې ده.

دلته د دغه مناجات نهم بند ته لنډه کتنه کوو چې په لاندې ډول دی:

ستا په جمال باندي شيدا سوم

لـه خپلي سټي را جلا سوم

په ژړا ژاړم چي بېلتون دى

يمه پردېسى بل مي تون دى

== د شیخ متي بابا عرفاني او فلسفي لیدلوری ==
د شیخ متي بابا د مناجاتو له بندونو څخه د هغه لوړ عرفاني، فکري او فلسفي مقام په څرګند ډول ښکاري. نوموړی په خپل دغه لیدلوري کې کاینات د یوه ابدي حقیقت څرګندوی بولي. د هغه په باور:

که لمر او سپوږمۍ نړۍ روښانه کوي، که په دښتو کې ګلان خاندي، که په پسرلي کې د ځمکې پر مخ د زرغونېدو مېله وي، که په غرونو کې د مینې شپېلۍ غږېږي او که بورا د ګل پر سر له مینې کړېږي؛ دا ټول د هغه '''«ابدي عرفاني جمال»''' بېلابېل مظاهر او نښې دي.

شیخ متي بابا په دې باور دی چې انسان تل د همدغه ازلي ښکلا او جمال په مینه ژوندی پاتې دی. د هغه د فلسفې له مخې، انسان پخپله هم له یوې فیاضې او ښکلې منبع څخه راوتلی (صادر شوی) دی؛ ځکه خو په دې نړۍ کې هم د فطرت پر ښکلا مین دی او تل دا میل ورسره وي چې بېرته خپلې هغې ښکلې مرجع (حقیقي محبوب) ته ور وګرځي.

== د شیخ متي بابا د افکارو ارزونه او ادبي مقام ==
که څه هم د شیخ متي بابا اشعار په ظاهري بڼه ساده او روان برېښي، خو په حقیقت کې خورا ژور مفاهیم پکې نغښتي دي. سره له دې چې نوموړی د پوهې، تصوف او پرهېزګارۍ په لوړو پوړیو کې و، خو بیا هم د حق له دربار څخه د بېلتون شېبې ورته سختې تمامېدې. هغه په دې نړۍ کې خپل ټول زهد او نېک کړه وړه د الله (ج) د رضا په وړاندې ډېر ناڅیزه ګڼل او تل یې پر دې ټینګار کاوه چې د دنیا ژوند موقتي او یوازې آخروي ژوند ابدي او همېشنی دی.

د پورتنیو څېړنو پر بنسټ ویلی شو چې شیخ متي بابا د خپل عصر پر تصوفي علومو بشپړ حاکمیت درلود او په عرفاني برخه کې یې خورا پاخه او پیاوړي افکار وړاندې کړي دي. له همدې امله، نوموړی د پښتو د متصوفو شاعرانو «امام» او مخکښ ګڼل کېږي. د هغه د فکر او سبک اغېزې تر ده پېړۍ وروسته د روښانیانو په اثارو، او د عبدالقادر خان خټک، رحمان بابا او نورو عارفو شاعرانو په کلام کې په څرګند ډول لیدل کېږي.</text>
      <sha1>foljs2tfor43a3ync2eiagmdxoh4qt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بالزرس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47891</id>
    <revision>
      <id>364537</id>
      <parentid>279650</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T21:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>35228</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Balzers.svg]] → [[File:LIE Balzers COA.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>364537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3824" sha1="36f4f3lydd946w20pi4yphijjaoa7y2" xml:space="preserve">'''بالزرس''' په [[الماني]] Balzers) د [[لیختن اشتاین]] هیواد یوه ایداري سیمه ده.
{{Infobox settlement
|official_name          =
|other_name             = بالزرس
|native_name            = Balzers
|nickname               =
|motto                  =
|image_skyline          = 2008-05-19 Balzers Liechtenstein 5472.jpg
|imagesize              = 250px
|image_caption          = [[Burg Gutenberg]]
|image_flag             = Flag_of_Balzers_Liechtenstein-1.svg
|flag_size              = 30px
|image_seal             =
|seal_size              =
|image_shield           = LIE Balzers COA.svg
|shield_size            = 100px
|image_blank_emblem              =
|blank_emblem_size          =
|image_map              = Liechtenstein-Coat of arms of Balzers.png
|mapsize                = 150px
|map_caption            = Balzers and its exclaves in Liechtenstein
|pushpin_map            =
|pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|coordinates_display    = inline,title
|coordinates_region     = LI-01
|subdivision_type       = هیواد
|subdivision_name       = {{Flag|Liechtenstein}}
|subdivision_type1      = [[د لیختن‌اشتاین هیواد کلي|کلی]]
|subdivision_name1      = [[ملس (کلی)]]
|subdivision_type2      =
|subdivision_name2      =
|subdivision_type3      =
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      =
|subdivision_name4      =
|government_type        = [[سلطنتي]]
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          = &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      = &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       =
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date2      =
|established_title3     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
|established_date3      =
|area_magnitude         =
|unit_pref              = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
|area_footnotes         =
|area_total_km2             = ۱۹٫۶
|area_land_km2              =
|area_water_km2             =
|area_total_sq_mi        =
|area_land_sq_mi         =
|area_water_sq_mi        =
|area_water_percent     =
|area_urban_km2             =
|area_urban_sq_mi        =
|area_metro_km2             =
|area_metro_sq_mi        =
|population_as_of       = ۳۱٫۱۲٫۲۰۰۸&lt;ref&gt;{{de icon}} [http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember.htm 2008 Statistics for Liechtenstein]&lt;/ref&gt;
|population_footnotes   =
|population_note        =
|settlement_type        = &lt;!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--&gt;
|population_total       = ۴٬۵۱۳
|population_density_km2     =
|population_density_sq_mi =
|population_metro       =
|population_density_metro_km2 =
|population_density_metro_sq_mi =
|population_urban       =
|population_density_urban_km2 =
|population_density_urban_mi2 =
| timezone1               = CET
| utc_offset1             = ۱+
| timezone1_DST           = CEST
| utc_offset1_DST         = ۲+
|latd= 47 |latm= 04 |lats= |latNS= N
|longd= 9 |longm= 30 |longs= |longEW= E
|elevation_footnotes    = &lt;!--for references: use&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m              = ۴۷۲
|elevation_ft           =
|postal_code_type       = [[پُستي کوډ]]
|postal_code            = ۹۴۹۶
|area_code              = ۷۰۰۳
|website                = [http://www.balzers.li/ www.balzers.li]
|footnotes              =
}}
==وګړي==
==انځورونه==
[[دوتنه:LIE Balzers COA.svg]]
[[دوتنه:Flag_of_Balzers_Liechtenstein-1.svg]]</text>
      <sha1>36f4f3lydd946w20pi4yphijjaoa7y2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ریاست بهوپال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56124</id>
    <revision>
      <id>364545</id>
      <parentid>269493</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritasphere</username>
        <id>13457</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Veritasphere د [[د ریاست بهوپال پښتانه نوابان]] مخ [[ریاست بهوپال]] ته ولېږداوه</comment>
      <origin>269493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43017" sha1="dy529n1hmiq9d589whjfej6kvdhk9ej" xml:space="preserve">'''بهوپال''' چې اوس محال د هند د مدهياپردېش ايالت مرکز دى د هند د خپلواکۍ تر وخته (۱۹۴۷) زیږدیز کاله پورې یو پښتني ریاست و چې بنسټګر یې نواب دوست محمد خان و. په ١٩٠٤ ميلادي کال کې د بهوپال د رياست د نفوسو شمېر ٦٠٥٦٨ تنه او کلنى عوايد يې ٢٦٠٠ لکو ته رسېد او د پرګنو او کليو شمېر يې ٢٥٦٥ و. یاد ریاست هم د هند تر آزادۍ وروسته د نورو نوابي ریاستو په څیر تحلیل شو او د قانون ازادی هند تر مخه د هند هېواد برخه وګرځول شو او نوابي کورنۍ ته تش اعزازونو او القابونه ور پاتې شو.

== '''د ریاست بهوپال پښتانه نوابان:''' ==
'''۱ـ نواب دوست محمد خان:''' له تاریخي اسنادو څخه جوته د چې دوست محمد خان د نور محمد خان زوى پر ١١٢٠ لمريز کال د سلطان عالمګير د زوى سلطان بهادر شاه په زمانه کې د اوسنۍ پښتونخوا له تيرا ه نه چې په هغه وخت کې د افغانستان يوه برخه وه هندوستان ته لاړ او د جلال آباد سيمې په لوهارو کې مېشته شو. وروسته د لوهارو له سيمې نه ډهلي ته لاړ او راجا سیتا مور ده ته یوه دنده ورکړه. تر هغې وروسته ګواليار ته لاړ او د بهيلسه له حاکم محمد فاروق سره پاتې شو او خپل مالونه او نور سامان آلات يې ورسره کېښودل او بيا د مالوي له يوه سردار له خوا ده ته یوه پوځي دنده ورکړل شوه.. په دې وخت کې د هغه ځاى له يوه شتمن ځمکه وال (بالسن برله) سره په جګړې بو خت شو او ددغې جګړې په پايله کې ټپي شو او خلکو دده د وژنو آوازه خپره کړه. کله چې دغه غلط خبر د بهیلسه دحاکم محمد فاروق غوږونو ته ور ورسېد نو هغه د دوست محمد خان پر هغو شتو او مالونو، چې ده ور ته پرېښي وو قبضه وکړه او خیټه يې پرې واچوله .. کله چې دوست محمد خان، له ټپونو او شديدو زخمونو نه جوړ شونو (بهيلسه) ته لاړ، څو له محمد فاروق سره ليده کاته وکړه او د خپلو سامانونو او مالونو غوښتنه يې ترې وکړه؛ خو محمد فاروق يو څه مالونه او اسبابونه ورکړل او د پاتې نورو په اړوند يې ترې بخښنه وغوښته. له همدې کبله دوست محمد خان له محمد فاروق نه خواشينى شو او (منګل ګړ)ته چې د (بيرسيه) سيمې سره نژدې پروت لاړ او هلته يې د (ټهاکر انند سېنګ سولنکي) له مور سره ملازمت غوره کړ.. دټهاکر انند سینګ سولنکي مور د دوست محمد خان له ښو کړو وړو، رښتیونوالي او امانت نه خوښه شوه او هغه يې په زو یتوب ونيوه .. ددغې مېرمنې تر مړينې وروسته دوست محمد خان (بيرسيه)ته لاړ او د بيرسيه سيمه يې د شاهي امير تاج محمد خان له عاملانو نه د شلو زرو روپيو په بدل کې په اجاره ونيوله او وروسته يې خپل پلار، وروڼه او د خپلې قبيلې نور پښتانه هغه ځاى ته وروبلل او د نورو سيمو د نيولو او لاندې کولو په فکر کې شو.. په دغه وخت کې دوست محمد خان د (پاراسون) سيمې ټتهاکورانو ته متوجه شو، چې په عمومي توګه يې پر مالوي او په تېره بيا د بېرسيه پر سيمې يرغلونه کول .. يوه ورځ ده ته دا پته ولګېدړه، چې د (پاراسون) د سيمې ټهاکوران د هولي جشن جوړ کړی دی نو ده له وخت نه ګټه واخیسته او په نيمه شپه يې د پاراسون پر تهاکورانو باندې بريد وکړ او د (جيچي واړه) او (متواره) سیمې یې په خپلې ولکې کې راوستلې .. په دغه وخت کې د (جګدېشپور) د سيمې تهاکورانو او سردارانو د (برکهيره) د ځمکه وال او جاګيردار نه د باج او خراج غوښتنه کوله؛ خو هغه انکار وکړ، چې بيا وروسته دده کور د نوموړوتهاکورانو له خوا لوټ او تالان شو.. په همدې وخت کې د برکهيره د سيمې ځمکوال دوست محمد خان ته فريادي ورغى او د بدل او غچ اخيستلو غوښتنه يې ځینې وکړه؛ خو کله چې يوه ورځ دوست محمد خان ته پته ولګېده، چې دغه تهاکوران او سرداران بل ځاى ته تللي دي؛ نو د جګدېشپور پر سيمې يې يرغل وکړ او دغه سيمه يې لاندې کړه او دغې سيمې ته يې د اسلام نګر نوم ورکړ او هلته يې پياوړې او مستحکمې ودانۍ جوړې کړې او استوګنه يې پکې غوره کړه او د بهليسه د حاکم محمد فاروق پر سيمه يې د هغې خواشينۍ له کبله، چې دده پر شتو او مالونو يې خېټه اچولې وه لښکرې ولېږدولې او محمد فاروق بهليسه ته نژدې د (باکري) پر سيمه يې خپلې لښکرې منظمې کړې او پخپله په هاتي (پيل) سپور شو او پر يوه ګوښه ځاى کې ودرېد او د جګړې ننداره يې کوله او دجګړې پايلې ته يې کتل .. دوست محمد خان د محمد فاروق د وېرې او ډار نه ګټه واخيستله او د پوځ مشري يې خپل ورور شېر محمد خان ته ورکړه او پخپله د څو تنو نورو جنګياليو سره (باکري) ته نژدې انتظار اېست او کله، چې جګړه توده شوه؛ نو راجي خان ميواتي د شېر محمد خان سره مخامخ شو؛ خو دواړه په يوه ځاى کې د خپلو دښمنانو له خوا ووژل شول او د شېر محمد خان د وژلو له کبله د پوځيانو پښې سستې شوې . د محمد فاروق پوځونو تښتېدونکې ډله تعقيب کړه او د سولې او برياليتوب نغاره يې وډنګوله. په دغه وخت کې دوست محمد خان، چې په کمين کې و د کمين نه دباندې ووت او د محمد فاروق پر پيل يې بريد وکړ او محمد فاروق يې وواژه او د هغه پر ځاى پخپله پر پيل سپور شو او د سوبې او فتحې نغاره يې وډنګوله او ماښام بېرته بهليسې ته ستون شو. د کلا ساتونکو فکر کاوه، چې دا به محمد فاروق وي، هغه وو، چې د کلا ور يې پرانست. دوست محمد خان کلا ته ورننوت او د محمد فاروق جسد يې د کلا د ساتونکيو په وړاندې کېښود او پر کلا يې قبضه وکړه او د کلا ساتونکي يې له کلا نه وشړل او په دې توګه د دوست محمد خان ځواک او واک نور هم پياوړى شو .. تر دې وروسته دوست محمد خان د بهيلسه له سيمې نه پتره پر نورو پرګنو؛ لکه محلپور، کلګارن، اونت، کتهيره، غياثپور، انباپاني، سانجپت، چودرسي، جهابوه، کهام کتهيرا، احمدپور، باګرور، دو آبه، سيهور، اچهادر، ديبي پور او نورې سیمې په خپلې ولکې کې راوستلې .. د دوست محمد خان د پرمختيا او وړاندې تګ خبر د مالوي د صوبې مشر ديابها در غوږونو ته ورسېد او هغه پر دوست محمد خان باندې د اوجين له خوا لښکرې ولېږدولې؛ خو دوست محمدخان په زړورتيا سره مقابله وکړه او ديابهادر ته يې سخته ماتې ورکړه. که څه هم دوست محمد خان ته په دغه جګړه کې د غنميت ډېر سامان آلات؛ لکه جنګي وسايل او توپخانه لاسته ورغلل او د هغه په سبب پياوړى رئيس ترې جوړ شو؛ خو دده ورور شاه محمد خان په دغه جګړه کې ووژل شو، چې تلافي کېدل يې يو ناشونى کار و. هغه وخت، چې د شجاع الپور عامل (دسیمي تحصیلدار)بجي رام د دوست محمد خان پرمختګ وليد؛ نو شجاعلپور سيمه يې ده ته د نذرانې په ډول ورکړه او پخپله د دوست محمد خان د ملازمينو په ډله کې شامل شو . له بلې خوا نواب دليل خان د (کوروايي) د سيمې حاکم دوست محمد خان سره دلیدو کتو لپاره بېرسيه ته راغى؛ خو دوى د خبرو اترو په ترڅ کې يو له بل سره مخالف شول او يو د بل د وژنې لپاره چمتو او اماده شول، د اتفاق له مخې د دوست محمد خان ورور پر نواب دليل خان ګوزارونه وکړل او هغه يې ځاى پر ځاى وواژه او پوځ يې د کوروايي سيمې ته وتښتېد .. په همدغه وخت کې نظام شاه ګوند ته، چې د ګنور د سيمې حاکم و د خپل ورور له خوا، چې هغه هم د جين پور باري د سيمې حاکم و زهر ورکړل شول او هغه يې وواژه .. د نظام شاه کونډه مېرمن (راني کملاپتي) د خپل خاوند د غچ اخيستلو لپاره دوست محمد خان ته په عرض راغله او دوست محمد خان هم پر (جين پور باري) باندې بريد وکړ او د هغه ځاى حاکم يې وواژه او پر جين پور باري يې خپله ولکه ټينګه کړه. راني کملاپتي ددغې مرستې په سبب له دوست محمد خان نه خورا خوشحاله شوه او نوموړى يې د خپل رياست مختار وټاکه. څه موده وروسته، چې راني کملاپتي مړه شوه نو دوست محمد خان د هغې پر سيمې هم خپله قبضه ټينګه کړه .. د ١١٤٠ هجري کال د ذوالحجې پر نهمه نېټه دوست محمد خان د خپلې استوګنې لپاره د بهوپال سيمه غوره کړه او په هغه کې يې يوه ډبرينه، پخه او مستحکمه کلا جوړه کړه. په ١١٥٢ هجري کال کې کله، چې نظام الملک آصف جاه نواب قمر الدين خان بهادر فتح جنګ له ډيلي نه حيدر آباد ته روان و؛ نو په اسلام نګر کې تم شو. دوست محمد خان دده تود هرکلى وکړ او له ده سره يې خورا ډېر ښه چال چلند وکړ او کله، چې نوموړى نواب حيدر آباد ته روان شو؛ نو د دوست محمد خان مشر زوى يار محمد خان يې هم له ځان سره ملګرى کړ.. دوست محمد په ١١٥٣ هجري کال د شپږ شپېتو کلونو په عمر وفات شو او په بهوپال کې خاورو ته وسپارل شو؛ خو د هغه پلارنور محمد خان په برسيه کې وفات او هماغلته ښخ دى.

'''۲- نواب يار محمد خان:'''  هغه وخت، چې نظام الملک آصف جاه په حيدر آباد کې د دوست محمد خان د مړينې خبر واروېد نو د هغه زوى يار محمد خان يې راوغوښت او ورته يې خبر ورکړ، چې ستا پلار وفات شوى دى نواب يار محمد خان ورته په ځواب کې وويل، که پلار مې مړ شوى دى؛ نو ته هم ماته د پلار حيثيت لرې، خداى دې ستا سيورى زما له سره نه کموي .. آصفجاه د يار محمد خان ددې ښه ځواب په سبب خوشحاله شو او ده ته يې خاص خلعت او چتر او د نوابۍ خطاب وروباښه او په ډېر شان او پرتم سره يې بهوپال ته رخصت کړ.. کله چې نواب يار محمد خان بهوپال ته ورسېد؛ نو خپل کشر ورور سلطان محمد خان ته يې، چې د پلار پر ځاى د رياست پر ګدۍ ناست و جاګير ورکړ او پخپله د رياست پر مسند کېناست او د خپل اکا عاقل محمد خان تر مړينې وروسته يې ديواني کارونه بجي رام ته وروسپارل او د اسلام نګر د سيمې پر ځاى يې بهوپال د خپلې استوګنې لپاره خوښ کړ او د نورو سيمو په نيولو بوخت شو او په ډېره لږه موده کې يې پر سيوانس، بهتاري، اوده پور او نورو پرګنو خپله قبضه ټينګه کړه او د کوته بوندي راجا يې مغلوب کړ او په رمپوره يې د کهه بهان او کروتهه پر سيمو يرغل وکړ او ډېر شمېر خلک يې د قيديانو په توګه ونيول، چې په دغو قيديانو کې يوه هم (ممولا بي بي) وه، چې په وروسته کې ده ورسره واده وکړ.. ده همدا راز بهوپال ته ورڅېرمه په (پورس بتهـ ) کې د پوني پېشوا ته هم ماتې ورکړه .. نواب يار محمد خان په ١١٦٧ لمريز کال کې وفات شو او تر هغه وروسته دده زوى فيض محمد خان د بهوپال د رياست دچارو واګې پر غاړه واخيستې.

'''۳- نواب فيض محمد خان:''' نواب فیض محمد خان (۱۷۴۶- ۱۷۷۷میلادي) د ديوان بجي رام له خوا په اسلام نګر کې د نوابۍ پر مسند کېناست او اميدراى، تيکارام او ابراهيم خان چيله د يار محمد خان ورور سلطان محمد خان په بهوپال کې د نوابۍ پر ګدۍ کېناوه. ديوان بجي رام پر بهوپال لښکرې وروخېژولې او د جګړې په ترڅ کې د (جين پور باري) عامل (هلاسراى) خپله هوښياري وښودله او لښکرې پر بهوپال ورننوتلې او سلطان محمد خان يې له بهوپاله وشاړه.. تر دې وروسته د نواب فيض محمد خان او سلطان محمد خان تر منځ، چې تره او وراره وو يو يا دوه ځلې جګړې وشوې ، خو په پاى کې سلطان محمد خان ته د(راحت ګړهـ)جاګير تر لاسه شو او په دې ډول سلطان محمد خان د خپل وراره فيض محمد خان سره سوله وکړه .. نواب فيض محمد خان د راى سين کلا، چې د بهوپال نه د دولس کوسو په واټن موقعيت لري د نويد علي خان خواجه سرا نه، چې د دوهم عالمګير له خوا ددغې کلا کلادار و ونيوله او د يوه عرض په ترڅ کې يې پاچا ته خبر ورکړ، چې څو تنو مخالفينو غوښتل، چې د کلادار د بې پروايۍ او غفلت په وجه د راى سين کلا تر لاسه کړي او فسادونهرا مینځ ته کړي؛ خو ما نوموړې کلا وژغورله .. ددې عريضې په رسېدو سره دوهم عالمګير خوشحاله شو او ده ته يې د نوموړې کلا سند ور حواله کړ او دى يې د هغې کلا کلادار هم وټاکه. په دغو ورځو کې د پوني درېيم پېشوا بالاجي د دوست محمد خان زوى واصل محمد خان ته، چې له هغه سره ملازم و مشوره ورکړه، چې پر بهوپال لښکرې ولېږدوي، هماغه وو، چې واصل محمد خان پر بهوپال لښکرې ولېږدولې او ددې لپاره، چې له نواب فيض محمد خان سره يې د جګړې توان نه درلود، له همدې کبله يې بهيلسه، شجاع الپور، آشته، سيهور، دو راهيه، اچهارو، ديبي پور او نورې پرګنې، چې د بهوپال د سيمې نيمايي برخه وه هغه ته ورکړې . نواب فيض محمد خان په ١١٦٩ لمريز کال د استسقاء( جل ) په ناروغۍ مړ شو او له ده نه کوم اولاد پاتې نه شو.. د نواب فيض محمد خان د مړينې د نېټې په باب يوه شاعر په فارسي ژبه لاندې بيتونه کښلي دي :: نواب فيض محمد بهادر دوران که هست عتبه او مصدر مراد همه ازين جهان چو ملالت بخاطرش ره يافت شتافت سوى سرائى که بود معاد همه کدام غم که به عالم از انتقالش نيست شد است نام سرور و طرب زياد همه زمين بخاک نشست و فلک سيه پوشيد جهان به ماتم او دل ز دست داد همه ګل است چاک ګريبان و لاله داغ بدل اساس آه فغان بلبلان نهاد همه صراحى نوحه ګر و جام حيرت آموز داشت سرور نغمه ز کار خود او فتاد همه چوم جسجتوى سال وصل او کردم بدانشى که برو باشد اعتماد همه بګفت تعميه کز رحتلش شده بى فيض سخاوت و کرم و بذل وجود او همه.

'''۴- نواب حيات محمد خان:''' د نواب فيض محمد خان تر مړينې وروسته نواب حيات محمد خان د بهوپال د رياست نواب وټاکل شو. د هغه د واکمنۍ او حکمرانۍ په وخت کې انګرېزي جنرال ګدرد له خپلو پوځونو سره بهوپال ته لاړ او نواب حيات محمدخان له هغه سره د سولې لاره ونيوله. په دغه وخت کې د بهوپال د رياست عايدات په کال کې شل لکه روپۍ وو، چې په کال کې پېنځه لکه روپۍ د نواب د شخصي لګښتونو لپاره او پاتې نورې يې د ملازمينو د مصرف لپاره ديوان ته سپارلى کېدلې. که څه هم د نواب حيات محمد خان ډېر ديوانونه(لوړپوړي چارواکي ) درلودل ؛ لکه فولاد خان، چهوتي خان، همت رام، د آصف خان زوى او د سلطان محمد خان لسمى مريد محمد خان ؛ خو په پاى کې شجاع او وزير محمد خان بهادر د شريف محمد خان زوى د ديوان او د پهوپال د رياست د مدارالمهام او وزير الدوله خطاب تر لاسه کړ، چې د هغه په مهر کې داسې کښل شوي وو: &quot;خدا هست، سلطان محمد وزير&quot;. وزير محمد د راى سين کلا، چې د سرونج د صوبې د بالا راو په قبضه کې وه بېرته تر لاسه کړه او د هوشنګ آباد پر کلا يې قبضه وکړه.. په ١١٢٠ لمريز کال کې د ناګپور راجا دوه تنه يعنې نور خان سفيد پوش او پندت پاند وانګ د زيات شمېر پوځونو سره د هوشنګ آباد د نيولو لپاره ولېږل او وزيرالدوله (اګهنور) ځنګل ته لاړ او نور محمد خان بېرته کلا ونيوله .. نواب حيات محمد خان د وزير محمد خان د جګړه مار عادت له کبله د هغه نه خپه او څو څو ځلې د هغه د بېواکه کولو په تکل کې شو؛ خو پخپله دې هڅه کې بريالى نه شو؛ ځکه چې د هغه په څېر د يوه زورور او بهادر سړي تر لاسه کول يو ناشونى کار و.. په دغه ترڅ کې د حيات محمد خان د زوى غوث محمد خان او وزيرالدوله تر منځ بې اتفاقي پيدا شوه او تر هغې پورې دغه بې اتفاقي اوږده شوه، چې څلور ځلې يو له بله سره وجنګېدل؛ خو هر ځلې غوث محمد خان له ماتې سره مخامخ کېده. په پاى کې غوث محمد خان، محمد شاه خان د سرونج او کريم خان پنداره د شجاعل پور نه د خپلې مرستې لپاره وروغوښتل او دواړو د خپلو لښکرو سره ځانونه د بهوپال پولې ته نژدې ورورسول؛ خو تر جګړې دمخه د دواړو مرسته کوونکيو ډلو تر منځ بې اتفاقي پېښه شوه او بېرته خپلو خپلو سيمو ته ستانه شول .. غوث محمد خان د دولت رام سيندهيا نه مرسته وغوښته او هغه هم حکيم اسد علي د غوث محمد خان مرستې ته ورولېږه. حکيم اسد علي ته په بهوپال کې دواړه پلار او زوى نالايقه او د وړتيا نه درلودونکي کسان معلوم شول او دا ورته پته ولګېده، چې وزير محمد خان يو بهادر او مېړنى سړى دى؛ نو له همدې کبله يې د دوى تر منځ سوله وکړه او وزير محمد خان د رياست د انتظام په چارو بوخت و. نواب حيات محمد خان پر ١٢٢٣ لمريز کال وفات شو او د هغه پر ځاى د هغه زوى غوث محمد خان د بهوپال د سيمې د نواب او رئيس په توګه وټاکل شو.

'''۵-نواب غوث محمد خان:'''  غوث محمد خان د خپل پلار حيات محمد خان تر مړينې وروسته د هغه ځایناستی شو. په دغه وخت کې وزير محمد خان ډېر پياوړى او د شاوخوا سيمو د رئيسانو نه يې خراج او باج اخيست. ده د ناګپور او ګواليار پر سيمو بريدونه کول او په ټوله مالوه کې دده وېره خپره وه. په پاى کې د وزير محمد خان د بريدونو په وجه د ناګپور مهاجرا او سيندهيا په تنګ شول او پر ١٢٢٤ لمريز کال سره يو موټى شول او د ناګپور د مهاراجا صديق علي خان او د ګواليار د مهاراجا(ساتيه ناتهـ ) تر حکم لاندې يې بهوپال ته پوځونه ورولېږل.. وزير محمد خان، چې ددغه پوځ د ورتګ خبر واورېد خپله کورنۍ او اولادونه يې په بهوپال کې پرېښودل او د ګنور کلا ته لاړ. د نوموړي پوځ په ورتلو سره نواب غوث محمد خان د سولې او پخلاينې لاره ونيوله. صديق علي خان د وزير محمد خان د لاس غځونو نه شکايت وکړ او نواب غوث محمد خان نه يې د کورنۍ او اولادونو غوښتنه وکړه، نواب غوث محمد خان دا د پښتني ننګ پر خلاف يو کار وګاڼه.صديق علي خان وروسته بيا د وزير محمد خان زوى معز محمد خان ونيو او له ځان سره يې بوت او د اړتيا په اندازه پوځونه يې په بهوپال کې پرېښودل او ناګپور ته لاړ.. د ناګپور راجا له معز محمد خان سره ښه چال چلند کاوه، وروسته يې معز محمد خان بهوپال ته ولېږه او تر دوو مياشتو وروسته وزير محمد خان د ګنور کلا ته راغى او د ناګپور له پوځ سره يې په بهوپال کې جګړه وکړه او د هغه پوځ يې له بهوپال نه بیواکه کړ .. په دغه وخت کې د ټونک پښتون والي نواب امير خان سالازى بهوپال ته لاړ او د وزير محمد خان نه يې وغوښتل، چې دوى دواړه بايد په ګډه سره د ناګپور له راجا سره د مقابلې لپاره ملګري شي. وزير محمد خان، چې لا دمخه د صديق علي خان پر خلاف د جګړې لپاره چمتو و ورسره يو ځاى شو؛ خو نواب امير خان د وزير محمد خان د غوښتنې پر خلاف له وزير محمد خان سره د ساګر په مقام د ناګپور د راجا له پوځ سره جګړه وکړه او کله يې چې د مخالفينو غلبه وليدله؛ نو وزير محمد خان ته يې وويل، چې دښمن غالب دى او راځه، چې ولاړ شو. وزير محمد ځواب ورکړ، که ته ځې؛ نو ځه؛ خو زه د جګړې نه پرته ډګر نشم خوشې کولاى او دا يې وويل، پوځ يې مرتب کړ او په ډېرې بهادرۍ سره وجنګېد او د ناګپور پوځ يې پر شا وتمباوه .. په دغه وخت کې د سر هنري ګلور پوځونه، چې د نربدا د سيند پر غاړه وو د تښتېدلي او ماتې خوړلي پوځ سره مرسته وکړه او بيا يې د نواب امير خان د مقابلې لپاره چمتو کړل .. کله، چې وزير محمد خان ته پته ولګېده؛ نو نواب امير خان سالارزي د ټونګ نواب ته يې پيغام واستاوه، چې اوس نو زما نه د مرستې تمه مه کوه، زما اړيکې د انګرېزي سرکار سره د جنرال ګډرد په ذريعه دوستانه شوې دي.. د ژمي د موسم په پيل کې وزير محمد خان، نواب غوث محمد خان د سفر لپاره چمتو کړ او راى سين ته يې له ځان سره بوته او په لاره کې يې کانهـ سېنګ د پېنځه سوه سپرو سره نوکر کړ او پر احمدپور او نورو کليو يې تر بهيلسه پورې بريدونه وکړل .. په دغه وخت کې، چې بجي سېنګ د مهاراج سيندهيا له خوا د بهيلسه حاکم و هغه ته يې ماتې ورکړه او د بارودا کلا يې ترېنه ونيوله. دلته د تونک رئيس نواب امير خان راغى او له هغه سره يې دوستانه ملاقات وکړ او غوث صاحب، چې د ناګپور د راجا له خوا د جګړې لپاره راغلى و د تربدا د درياب پر غاړه ورسره جګړه وکړه. په دغه وخت کې کانه سېنګ د غوث په پلوۍ ودرېد او غوث هم هغه خپل ملازم وټاکه او مطمين او ډاډمن شو؛ خو هغه د غوث ککرۍ پرېکړه او د نواب غوث محمد خان او وزير محمد خان په وړاندې يې کېښودله. د غوث په وژلو سره د ناګپور پوځ مات او وتښتېد او له دې ځايه بهوپال ته لاړ.. په دغه وخت کې (سناکه رام بول) د ناګپور د راجا پوځدار د محلپور سيمه ونيوله، وزير محمد خان پرې يرغل وکړ او هغه يې له دې سيمې وشاړه. تر دې وروسته د ناګپور او ګواليار واليانو پرېکړه وکړه، چې وزير محمد خان پخپلې و لکې کې راولي، همدا وجه وه، چې په ١٨٢١ زیږدیز ي کال کې جګوا بابو، رام لعل او شناوبهاو، چې د مهاراجا سيندهيا له ډلې دي له دوه پنځوس زره لښکر سره او هم صديق علي خان، چې د دېرش زرو پوځيانو په ملګرتيا د ناګپور د راجا له خوا د وزير محمد خان د ټکولو لپاره ټاکل شوي وو بهوپال يې د څلورو خواوو نه کلابند کړ، په دغه وخت کې په بهوپال کې د پوځونو شمېر يوولس زرو ته رسېد او وزير محمد خان ددغه لږ شمېر پوځ په درلودلو سره په اندېښنه کې و.. داسې ويل کېږي، چې صديق علي خان خپلو پوځيانو ته ويلي وو، چې ده يو وحشتناکه او ډاروونکى خوب ليدلى دى او پر بهوپاليانو باندې خداى مهربانه شوى دى او له هغوى سره جګړه کومه ګټه او نتيجه نه لري، ويل کېږي، چې په دغه وخت کې جګوا بابا ناګپور ته لاړ، الماس يې وخوړ او مړ شو. تر دې وروسته وزير محمد خان، نواب غوث محمد خان بېواکه کړ او د بهوپال د نوابۍ او رياست چارې يې پخپله په غاړه واخيستې او کله، چې مهاراجا سيندهيا ته دا پته ولګېده؛ نو هغه يو پوځ د جان بيتل او جسونت راو مرهټه په مشرۍ بهوپال ته ولېږه. نواب وزير محمد خان د جنرال ګډرد د تړون يو نقل د سوغاتونو سره د خپلو معتمدينو او باوري کسانو په لاس په ډيلي کې کرنېل اکترلوني ته ولېږه؛ خو لا د هغه معتمد ډيلي ته نه و روان شوى، چې د مهاراجا سيندهيا په افسرانو کې بې اتفاقي پيدا شوه او يو له بله سره يې په جګړې لاس پورې کړ. کرنېل لوني د وزير محمد خان په ځواب کې ده ته ډاډ ورکړ او هغه مهاراجا سيندهيا ته وويل، چې جګړه دې بنده کړي .. هغه وخت، چې نواب وزير محمد خان ددغو اندېښنو نه فارغ شو؛ نو هغه له انګرېزي سرکار سره اتحاد ته نوره هم پراختيا ورکړه او بيا سيواس ته لاړ او له پندارو سره يې جګړه وکړه او له هغه ځايه پچهپانير او بيا (ديوري) ته ورسېد او هلته د محرقې( وچکۍ ) په ناروغۍ اخته شو او د ١٢٣١ هجري کال د ربيع الاول په شپاړسمه نېټه وفات شو.

'''۶- نواب نظير محمد خان:''' د خپل پلا تر مړينې وروسته نواب نظير محمد خان د بهوپال د سيمې نواب شو او د نواب نظيرالدوله لقب يې غوره کړ. هغه نواب غوث محمد خان ته جاګير وټاکه او د ١٢٣٢ لمريز کال د ربيع الاول د مياشتې په شلمه نېټه يې د نواب غوث محمد خان د لور قدسيه بېګم سره واده وکړ. په دې ترڅ کې انګرېزي جنرال آدم د انګرېزي پوځونو سره د پندارو د ټکولو لپاره راغى او د نواب نظير محمد خان نه يې مرسته وغوښتله او کله، چې د انګرېزي سرکار لښکرې د نربدا د سيند نه تېرې شوې نوموړى نواب راى سين ته ورسېده او د جنرال آدم سره يې ليده کاته وکړه او بيا د دوى تر منځ په دولسو مادو کې يو تړون لاسليک شو، چې د هغه تړون په سبب ده ته دآشته، اچهاور، سيهور، دورايه، ديبي پور او د اسلام نګر د کلا سندونه ورکړل شول. له دې تړون وروسته نواب وزيرالدوله د سيل )(تفرېح) او ښکار لپاره د اسلام نګر کلا ته لاړ، هلته په سهوه سره دده پوځدار محمد خان له لاسه د تمانچې په ډزو په سر ولګېد او په ١٢٣٥ لمريز کال کې وفات شو او يوه لور ترې پاتې شوه، چې نواب سکندر جهان بېګم نومېده.يوه شاعر د نواب نظير محمد خان د مړينې تاريخي ماده په فارسي دا ډول کښلې ده: نظير الدوله آن يکتاى عالم شهادت از تپنچۀ يافت در دم پى سال وفاتش ګفت هاتف عدد يک از نظيرالدوله شد کم چې دده د مړينې نېټه د ابجدو په حساب ١٢٣٥ لمريز کال کېږي. 

'''۷ـ نواب قدسيه بېګم:''' د نواب نظير محمد خان تر مړينې وروسته د بهوپال د رياست اراکينو قدسيه بېګم ته د بهوپال د نوابۍ چارې ور په غاړه کړې. بايد وويل شي، چې نواب غوث محمد خان هم په ١٢٣٥ هجري کال ددې نړۍ نه سترګې پټې کړې.. د ١٢٥٠ لمريز کال د ذوالحجې د مياشتې په اولسمه نېټه، چې د ١٨٣٥ ميلادي کال د اپرېل د مياشتې د ١٧ نېټې سره سمون خوري نواب سکندر جهان بېګم د نواب جهانګير محمد خان سره واده وکړ او تر واده وروسته نواب جهانګير محمد خان غوښتل، چې د بهوپال د رياست او نوابۍ چارې پخپله غاړه واخلي، چې پر دې خبرې نواب قدسيه بېګم ترې خپه شوه او هغه يې نظر بند کړ او تر څو ورځو وروسته نواب جهانګير محمد خان د نظربندۍ نه خلاص شو او سيهور ته لاړ او پر دوراهيه، ديبي پور او نور سيمو يې قبضه وکړه. په دې سبب هم د قدسيه بېګم او نواب جهانګير محمد خان تر منځ جګړه وشوه. په پاى کې د بهوپال د سيمې د انګرېزي پوليټيکل ايجنټ ويلکس په منځګړتوب، چې د هند د ګورنر جنرال له خوا ورته حکم شوى و دغه جګړه د ١٨٣٧ ميلادي کال د سپتمبر په لسمه نېټه پاى ته ورسېده او بيا پخپله دغې سيمې ته راغى او د رياست چارې يې نواب جهانګير محمد خان ته وسپارلې او نواب قدسيه بېګم ته يې د څلور لکو روپيو جاګير وټاکه.

'''۸- نواب جهانګير محمد خان:''' کله چې جهانګير محمد خان د بهوپال د رياست نواب وټاکل شو، تر څو ورځو وروسته دده او د مېرمنې نواب سکندر بېګم تر منځ بې اتفاقي پيدا شوه. د ١٢٥٤ هجري کال د صفرې د مياشتې په دوهمه نېټه نواب سکندر بېګم له ده نه خپه او د خپلې مور قدسيه بېګم سره اسلام نګر ته لاړه او د ١٢٥٤ هجري کال د جمادي الاول په شپږمه نېټه د نواب سکندر بېګم له بطن(ګیډې ) نه نواب شاه جهان بېګم پيدا شوه.. نواب جهانګير محمد خان په ١٢٥٦ لمريز کال کې د جهانګير آباد ښار ودان کړ او بيا د معدې په ناروغۍ اخته شو، چې دې ناروغۍ ډېر ناتوانه کړ او په پاى کې پر ١٢٦٠ لمريز کال د ذيقعدې د مياشتې پر ٢٨ نېټه ځوانيمرګ شو. دده د مړينې د نېټې قطعه يوه شاعر په فارسي ژبه داسې کښلې ده: واى نواب جهانګير جوان رعنا ناګهان کرد ز دنيا سوى عقبى رحلت چاک شد جيب از غمش از پنجۀ مهر شام دامان سيه کرد برد از رفت نيلګون کرد قبا بر خود اطلس چرخ شور از شش جهت آيد که دريغ و حسرت حوريان از پى تعظيم ز جابر جستند بالش سبز نهادند در قصر جنت ګلرخان جنان تا در باغ رضوان پيش رفتند ستانيدند به صدر عزت بيس و هشتم مه ذيقعهد دوشنبه روزى يکهزار و دو صد و شصت سنين هجرت وقت پاسى ز شب نيم دګر بود که رفت سوى فردوس از اين کهنه سراى کلفت هاتف غيب ندازد که شد بى سر و پيا حسن و خلق و کرم و بخشش و حلم و همت له پورتني شعر نه د ابجدو په حساب ١٢٦٥ کال، چې دده د مړينې نېټه ده راوځي.. د نواب جهانګير محمد خان تر مړينې وروسته نواب شاهجهان بېګم د نواب جهانګير محمد لور د بهوپال د چارو څارونکې او محمد خان د پوځدار ( دپوځ مشر) او مدارالمهام په توګه وټاکل شول؛ خو په ١٢٦٣ لمريز کال پوځدار محمد خان د استعفى په ورکولو مجبور شو.. نواب سکندر بېګم د انګرېزي دربار له خوا دغه دود له منځه يووړ، چې د بهوپال د رياست دلور خاوند)زوم( دې رئيس وي. نواب شاهجهان بېګم په ١٢٧١ لمريز کال کې له باقي محمد خان سره واده وکړ.. په ١٢٧٣ لمريز کال کې، چې د ١٨٥٧ ميلادي کال سره سمون خوري او په هندوستان کې د آزادۍ او خپلواکۍ مَېنانو د خپلواکۍ غوښتلو جنډې ورپولې، چې انګرېزان يې ايام غدر بولي. نواب سکندر بېګم د بهوپال حکمرانه يا رئيسه او نواب شاهجهان وليعهده وټاکل شوه او د ١٢٧٤ لمريز کال د ذيقعدې د مياشتې پر ٢٧ نېټه، چې د ١٨٥٨ ميلادي کال د جولاى د مياشتې د نهمې نېټې سره سمون خوري سلطان جهان بېګم وزېږېده او د ١٢٧٧ هجري کال د رجب د مياشتې پر درېيمه نېټه، چې د ١٨٦١ ميلادي کال د جنوري د مياشتې له ١٥ نېټې سره سمون خوري نواب سکندر بېګم د ګورنر جنرال لارډ کينګ سره د ملاقات او ليدو کتو لپاره جبلپور ته لاړه.. نوموړي لارډ نواب سکندر بېګم ته د برسيه پرګنه وروبښله او د ١٨٦١ ميلادي کال د نوامبر د مياشتې په لومړۍ نېټه نواب سکندر بېګم ته په کلکته کې د سرکار له خوادهند دستوري میډل ورکړل شو او د ١٢٨٠ هجري کال د جمادي الاول په ٢٢ نېټه نواب سکندر بېګم د قدسيه بېګم او محمد خان پوځدار د نورو زرو تنو په ملګرتيا د حج د فريضې د ادا کولو لپاره بيت الله شريف ته لاړه او د ١٢٨١ لمريز کال د جمادي الاول په درېيمه نېټه بېرته بهوپال ته راستنه شوه.. په ١٢٨٢ هجري کال د نواب شاهجهان بېګم خاوند باقي محمد خان د حج تر راتلو وروسته وفات شو او د ١٣٥٨ هجري کال د رجب د مياشتې پر لسمه نېټه نواب سکندر بېګم هم وفات شوه، يوه شاعر د نواب سکندر بېګم د مړينې د نېټې ماده په فارسي ژبه داسې کښلې ده : بيګم عاليه سکندر نام چون به دارالبقاء نمود سفر سال تاريخ آن ستوده خصال ګفت شاه جهان غم مادر چې د نوموړې د مړينې نېټۀ د ابجد په حساب د ١٢٨٥ هجري کال سره سمون خوري .

'''۹-نواب شاهجهان بېګم:''' د نواب سکندر بېګم تر مړينې وروسته نواب شاهجهان بېګم د بهوپال د رياست د چارو واګې پخپل لاس کې ونيولې. ددې د رياست په وخت کې د بهوپال د سيمې اوسېدونکو په خوشحالۍ او هوساينه کې شپې او ورځې تېرولې او د هر ډول تېري او ظلم مخه نيول شوې وه. په ١٢٨٨ لمريز کال کې چې د ١٨٧٢ ميلادي کال سره سمون خوري نوموړې د صديق حسن خان سره نکاح وکړه، چې بيا صديق حسن خان د ١٨٩٠ ميلادي کال د فبروري د مياشېت په نولسمه نېټه وفات شو.. نواب شاهجهان بېګم د ١٩٠١ ميلادي کال د جون په مياشت کې وفات شوه او د هغې لور سلطان جهان بېګم د بهوپال د رياست پر ګدۍ کېناسته .

'''۱۰-نواب سلطان جهان بېګم:''' نوموړې د ١٩٠١ ميلادي کال د جون په مياشت کې د بهوپال د رياست او نوابۍ چارې تر لاسه کړې او ددې خاوند د محمد احمد علي خان زوى نواب نظيرالدوله ته د احتشام الملک لقب ورکړل شو. نواب سلطان جهان بېګم يوه تکړه او لايقه ښځه وه او د رياست د چارو انتظام يې په ښه تو ګه ترسره کاوه. نوموړې په ١٩٠٣ ميلادي کال د حج د فريضې د ادا کولو په نيت مکې معظمې او مدينې منورې ته لاړه او بيا بېرته راستنه شوه .. د نواب سلطان بېګم نه درې زامن پاتې شول، چې وليعهد نصرالله خان، حافظ عبيدالله خان او حميدالله خان نومېدل. بايد وويل شي، چې تر نواب سلطان بېګم وروسته يې وليعهد نصرالله خان د بهوپال د رياست چارې سمبالولې او دغه لړۍ د ١٩٤٧ ميلادي کاله پورې، چې د هند د خپلواکۍ سره سمون خوري جاري وه او بيا تر هغه وروسته تقريباً ټول خودمختاره رياستونه او جاګيردارۍ پاى ته ورسېدې او دوى ته يواځې د نوابۍ القاب ورپاتې شول او نور کوم ځواک يې نه درلود.

== '''سرچینې:''' ==
'''۱. ریاست بهوپال تاریخ کے آئینے میں. از تاج محمد خان بھوپالی'''

'''۲ـ بهوپال د هندوستان پښتانه.  صفیه حلیم'''</text>
      <sha1>dy529n1hmiq9d589whjfej6kvdhk9ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>364547</id>
      <parentid>364545</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritasphere</username>
        <id>13457</id>
      </contributor>
      <origin>364547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42984" sha1="oyuxuftlgesljq6vv6vzbpe9mozpjo3" xml:space="preserve">'''بهوپال''' چې اوس محال د هند د مدهياپردېش ايالت مرکز دى د هند د خپلواکۍ تر وخته (۱۹۴۷) زیږدیز کاله پورې یو پښتني ریاست و چې بنسټګر یې نواب دوست محمد خان و. په ١٩٠٤ ميلادي کال کې د بهوپال د رياست د نفوسو شمېر ٦٠٥٦٨ تنه او کلنى عوايد يې ٢٦٠٠ لکو ته رسېد او د پرګنو او کليو شمېر يې ٢٥٦٥ و. یاد ریاست هم د هند تر آزادۍ وروسته د نورو نوابي ریاستو په څیر تحلیل شو او د قانون ازادی هند تر مخه د هند هېواد برخه وګرځول شو او نوابي کورنۍ ته تش اعزازونو او القابونه ور پاتې شو.

== د ریاست بهوپال پښتانه نوابان ==
'''۱ـ نواب دوست محمد خان:''' له تاریخي اسنادو څخه جوته د چې دوست محمد خان د نور محمد خان زوى پر ١١٢٠ لمريز کال د سلطان عالمګير د زوى سلطان بهادر شاه په زمانه کې د اوسنۍ پښتونخوا له تيرا ه نه چې په هغه وخت کې د افغانستان يوه برخه وه هندوستان ته لاړ او د جلال آباد سيمې په لوهارو کې مېشته شو. وروسته د لوهارو له سيمې نه ډهلي ته لاړ او راجا سیتا مور ده ته یوه دنده ورکړه. تر هغې وروسته ګواليار ته لاړ او د بهيلسه له حاکم محمد فاروق سره پاتې شو او خپل مالونه او نور سامان آلات يې ورسره کېښودل او بيا د مالوي له يوه سردار له خوا ده ته یوه پوځي دنده ورکړل شوه.. په دې وخت کې د هغه ځاى له يوه شتمن ځمکه وال (بالسن برله) سره په جګړې بو خت شو او ددغې جګړې په پايله کې ټپي شو او خلکو دده د وژنو آوازه خپره کړه. کله چې دغه غلط خبر د بهیلسه دحاکم محمد فاروق غوږونو ته ور ورسېد نو هغه د دوست محمد خان پر هغو شتو او مالونو، چې ده ور ته پرېښي وو قبضه وکړه او خیټه يې پرې واچوله .. کله چې دوست محمد خان، له ټپونو او شديدو زخمونو نه جوړ شونو (بهيلسه) ته لاړ، څو له محمد فاروق سره ليده کاته وکړه او د خپلو سامانونو او مالونو غوښتنه يې ترې وکړه؛ خو محمد فاروق يو څه مالونه او اسبابونه ورکړل او د پاتې نورو په اړوند يې ترې بخښنه وغوښته. له همدې کبله دوست محمد خان له محمد فاروق نه خواشينى شو او (منګل ګړ)ته چې د (بيرسيه) سيمې سره نژدې پروت لاړ او هلته يې د (ټهاکر انند سېنګ سولنکي) له مور سره ملازمت غوره کړ.. دټهاکر انند سینګ سولنکي مور د دوست محمد خان له ښو کړو وړو، رښتیونوالي او امانت نه خوښه شوه او هغه يې په زو یتوب ونيوه .. ددغې مېرمنې تر مړينې وروسته دوست محمد خان (بيرسيه)ته لاړ او د بيرسيه سيمه يې د شاهي امير تاج محمد خان له عاملانو نه د شلو زرو روپيو په بدل کې په اجاره ونيوله او وروسته يې خپل پلار، وروڼه او د خپلې قبيلې نور پښتانه هغه ځاى ته وروبلل او د نورو سيمو د نيولو او لاندې کولو په فکر کې شو.. په دغه وخت کې دوست محمد خان د (پاراسون) سيمې ټتهاکورانو ته متوجه شو، چې په عمومي توګه يې پر مالوي او په تېره بيا د بېرسيه پر سيمې يرغلونه کول .. يوه ورځ ده ته دا پته ولګېدړه، چې د (پاراسون) د سيمې ټهاکوران د هولي جشن جوړ کړی دی نو ده له وخت نه ګټه واخیسته او په نيمه شپه يې د پاراسون پر تهاکورانو باندې بريد وکړ او د (جيچي واړه) او (متواره) سیمې یې په خپلې ولکې کې راوستلې .. په دغه وخت کې د (جګدېشپور) د سيمې تهاکورانو او سردارانو د (برکهيره) د ځمکه وال او جاګيردار نه د باج او خراج غوښتنه کوله؛ خو هغه انکار وکړ، چې بيا وروسته دده کور د نوموړوتهاکورانو له خوا لوټ او تالان شو.. په همدې وخت کې د برکهيره د سيمې ځمکوال دوست محمد خان ته فريادي ورغى او د بدل او غچ اخيستلو غوښتنه يې ځینې وکړه؛ خو کله چې يوه ورځ دوست محمد خان ته پته ولګېده، چې دغه تهاکوران او سرداران بل ځاى ته تللي دي؛ نو د جګدېشپور پر سيمې يې يرغل وکړ او دغه سيمه يې لاندې کړه او دغې سيمې ته يې د اسلام نګر نوم ورکړ او هلته يې پياوړې او مستحکمې ودانۍ جوړې کړې او استوګنه يې پکې غوره کړه او د بهليسه د حاکم محمد فاروق پر سيمه يې د هغې خواشينۍ له کبله، چې دده پر شتو او مالونو يې خېټه اچولې وه لښکرې ولېږدولې او محمد فاروق بهليسه ته نژدې د (باکري) پر سيمه يې خپلې لښکرې منظمې کړې او پخپله په هاتي (پيل) سپور شو او پر يوه ګوښه ځاى کې ودرېد او د جګړې ننداره يې کوله او دجګړې پايلې ته يې کتل .. دوست محمد خان د محمد فاروق د وېرې او ډار نه ګټه واخيستله او د پوځ مشري يې خپل ورور شېر محمد خان ته ورکړه او پخپله د څو تنو نورو جنګياليو سره (باکري) ته نژدې انتظار اېست او کله، چې جګړه توده شوه؛ نو راجي خان ميواتي د شېر محمد خان سره مخامخ شو؛ خو دواړه په يوه ځاى کې د خپلو دښمنانو له خوا ووژل شول او د شېر محمد خان د وژلو له کبله د پوځيانو پښې سستې شوې . د محمد فاروق پوځونو تښتېدونکې ډله تعقيب کړه او د سولې او برياليتوب نغاره يې وډنګوله. په دغه وخت کې دوست محمد خان، چې په کمين کې و د کمين نه دباندې ووت او د محمد فاروق پر پيل يې بريد وکړ او محمد فاروق يې وواژه او د هغه پر ځاى پخپله پر پيل سپور شو او د سوبې او فتحې نغاره يې وډنګوله او ماښام بېرته بهليسې ته ستون شو. د کلا ساتونکو فکر کاوه، چې دا به محمد فاروق وي، هغه وو، چې د کلا ور يې پرانست. دوست محمد خان کلا ته ورننوت او د محمد فاروق جسد يې د کلا د ساتونکيو په وړاندې کېښود او پر کلا يې قبضه وکړه او د کلا ساتونکي يې له کلا نه وشړل او په دې توګه د دوست محمد خان ځواک او واک نور هم پياوړى شو .. تر دې وروسته دوست محمد خان د بهيلسه له سيمې نه پتره پر نورو پرګنو؛ لکه محلپور، کلګارن، اونت، کتهيره، غياثپور، انباپاني، سانجپت، چودرسي، جهابوه، کهام کتهيرا، احمدپور، باګرور، دو آبه، سيهور، اچهادر، ديبي پور او نورې سیمې په خپلې ولکې کې راوستلې .. د دوست محمد خان د پرمختيا او وړاندې تګ خبر د مالوي د صوبې مشر ديابها در غوږونو ته ورسېد او هغه پر دوست محمد خان باندې د اوجين له خوا لښکرې ولېږدولې؛ خو دوست محمدخان په زړورتيا سره مقابله وکړه او ديابهادر ته يې سخته ماتې ورکړه. که څه هم دوست محمد خان ته په دغه جګړه کې د غنميت ډېر سامان آلات؛ لکه جنګي وسايل او توپخانه لاسته ورغلل او د هغه په سبب پياوړى رئيس ترې جوړ شو؛ خو دده ورور شاه محمد خان په دغه جګړه کې ووژل شو، چې تلافي کېدل يې يو ناشونى کار و. هغه وخت، چې د شجاع الپور عامل (دسیمي تحصیلدار)بجي رام د دوست محمد خان پرمختګ وليد؛ نو شجاعلپور سيمه يې ده ته د نذرانې په ډول ورکړه او پخپله د دوست محمد خان د ملازمينو په ډله کې شامل شو . له بلې خوا نواب دليل خان د (کوروايي) د سيمې حاکم دوست محمد خان سره دلیدو کتو لپاره بېرسيه ته راغى؛ خو دوى د خبرو اترو په ترڅ کې يو له بل سره مخالف شول او يو د بل د وژنې لپاره چمتو او اماده شول، د اتفاق له مخې د دوست محمد خان ورور پر نواب دليل خان ګوزارونه وکړل او هغه يې ځاى پر ځاى وواژه او پوځ يې د کوروايي سيمې ته وتښتېد .. په همدغه وخت کې نظام شاه ګوند ته، چې د ګنور د سيمې حاکم و د خپل ورور له خوا، چې هغه هم د جين پور باري د سيمې حاکم و زهر ورکړل شول او هغه يې وواژه .. د نظام شاه کونډه مېرمن (راني کملاپتي) د خپل خاوند د غچ اخيستلو لپاره دوست محمد خان ته په عرض راغله او دوست محمد خان هم پر (جين پور باري) باندې بريد وکړ او د هغه ځاى حاکم يې وواژه او پر جين پور باري يې خپله ولکه ټينګه کړه. راني کملاپتي ددغې مرستې په سبب له دوست محمد خان نه خورا خوشحاله شوه او نوموړى يې د خپل رياست مختار وټاکه. څه موده وروسته، چې راني کملاپتي مړه شوه نو دوست محمد خان د هغې پر سيمې هم خپله قبضه ټينګه کړه .. د ١١٤٠ هجري کال د ذوالحجې پر نهمه نېټه دوست محمد خان د خپلې استوګنې لپاره د بهوپال سيمه غوره کړه او په هغه کې يې يوه ډبرينه، پخه او مستحکمه کلا جوړه کړه. په ١١٥٢ هجري کال کې کله، چې نظام الملک آصف جاه نواب قمر الدين خان بهادر فتح جنګ له ډيلي نه حيدر آباد ته روان و؛ نو په اسلام نګر کې تم شو. دوست محمد خان دده تود هرکلى وکړ او له ده سره يې خورا ډېر ښه چال چلند وکړ او کله، چې نوموړى نواب حيدر آباد ته روان شو؛ نو د دوست محمد خان مشر زوى يار محمد خان يې هم له ځان سره ملګرى کړ.. دوست محمد په ١١٥٣ هجري کال د شپږ شپېتو کلونو په عمر وفات شو او په بهوپال کې خاورو ته وسپارل شو؛ خو د هغه پلارنور محمد خان په برسيه کې وفات او هماغلته ښخ دى.

'''۲- نواب يار محمد خان:'''  هغه وخت، چې نظام الملک آصف جاه په حيدر آباد کې د دوست محمد خان د مړينې خبر واروېد نو د هغه زوى يار محمد خان يې راوغوښت او ورته يې خبر ورکړ، چې ستا پلار وفات شوى دى نواب يار محمد خان ورته په ځواب کې وويل، که پلار مې مړ شوى دى؛ نو ته هم ماته د پلار حيثيت لرې، خداى دې ستا سيورى زما له سره نه کموي .. آصفجاه د يار محمد خان ددې ښه ځواب په سبب خوشحاله شو او ده ته يې خاص خلعت او چتر او د نوابۍ خطاب وروباښه او په ډېر شان او پرتم سره يې بهوپال ته رخصت کړ.. کله چې نواب يار محمد خان بهوپال ته ورسېد؛ نو خپل کشر ورور سلطان محمد خان ته يې، چې د پلار پر ځاى د رياست پر ګدۍ ناست و جاګير ورکړ او پخپله د رياست پر مسند کېناست او د خپل اکا عاقل محمد خان تر مړينې وروسته يې ديواني کارونه بجي رام ته وروسپارل او د اسلام نګر د سيمې پر ځاى يې بهوپال د خپلې استوګنې لپاره خوښ کړ او د نورو سيمو په نيولو بوخت شو او په ډېره لږه موده کې يې پر سيوانس، بهتاري، اوده پور او نورو پرګنو خپله قبضه ټينګه کړه او د کوته بوندي راجا يې مغلوب کړ او په رمپوره يې د کهه بهان او کروتهه پر سيمو يرغل وکړ او ډېر شمېر خلک يې د قيديانو په توګه ونيول، چې په دغو قيديانو کې يوه هم (ممولا بي بي) وه، چې په وروسته کې ده ورسره واده وکړ.. ده همدا راز بهوپال ته ورڅېرمه په (پورس بتهـ ) کې د پوني پېشوا ته هم ماتې ورکړه .. نواب يار محمد خان په ١١٦٧ لمريز کال کې وفات شو او تر هغه وروسته دده زوى فيض محمد خان د بهوپال د رياست دچارو واګې پر غاړه واخيستې.

'''۳- نواب فيض محمد خان:''' نواب فیض محمد خان (۱۷۴۶- ۱۷۷۷میلادي) د ديوان بجي رام له خوا په اسلام نګر کې د نوابۍ پر مسند کېناست او اميدراى، تيکارام او ابراهيم خان چيله د يار محمد خان ورور سلطان محمد خان په بهوپال کې د نوابۍ پر ګدۍ کېناوه. ديوان بجي رام پر بهوپال لښکرې وروخېژولې او د جګړې په ترڅ کې د (جين پور باري) عامل (هلاسراى) خپله هوښياري وښودله او لښکرې پر بهوپال ورننوتلې او سلطان محمد خان يې له بهوپاله وشاړه.. تر دې وروسته د نواب فيض محمد خان او سلطان محمد خان تر منځ، چې تره او وراره وو يو يا دوه ځلې جګړې وشوې ، خو په پاى کې سلطان محمد خان ته د(راحت ګړهـ)جاګير تر لاسه شو او په دې ډول سلطان محمد خان د خپل وراره فيض محمد خان سره سوله وکړه .. نواب فيض محمد خان د راى سين کلا، چې د بهوپال نه د دولس کوسو په واټن موقعيت لري د نويد علي خان خواجه سرا نه، چې د دوهم عالمګير له خوا ددغې کلا کلادار و ونيوله او د يوه عرض په ترڅ کې يې پاچا ته خبر ورکړ، چې څو تنو مخالفينو غوښتل، چې د کلادار د بې پروايۍ او غفلت په وجه د راى سين کلا تر لاسه کړي او فسادونهرا مینځ ته کړي؛ خو ما نوموړې کلا وژغورله .. ددې عريضې په رسېدو سره دوهم عالمګير خوشحاله شو او ده ته يې د نوموړې کلا سند ور حواله کړ او دى يې د هغې کلا کلادار هم وټاکه. په دغو ورځو کې د پوني درېيم پېشوا بالاجي د دوست محمد خان زوى واصل محمد خان ته، چې له هغه سره ملازم و مشوره ورکړه، چې پر بهوپال لښکرې ولېږدوي، هماغه وو، چې واصل محمد خان پر بهوپال لښکرې ولېږدولې او ددې لپاره، چې له نواب فيض محمد خان سره يې د جګړې توان نه درلود، له همدې کبله يې بهيلسه، شجاع الپور، آشته، سيهور، دو راهيه، اچهارو، ديبي پور او نورې پرګنې، چې د بهوپال د سيمې نيمايي برخه وه هغه ته ورکړې . نواب فيض محمد خان په ١١٦٩ لمريز کال د استسقاء( جل ) په ناروغۍ مړ شو او له ده نه کوم اولاد پاتې نه شو.. د نواب فيض محمد خان د مړينې د نېټې په باب يوه شاعر په فارسي ژبه لاندې بيتونه کښلي دي :: نواب فيض محمد بهادر دوران که هست عتبه او مصدر مراد همه ازين جهان چو ملالت بخاطرش ره يافت شتافت سوى سرائى که بود معاد همه کدام غم که به عالم از انتقالش نيست شد است نام سرور و طرب زياد همه زمين بخاک نشست و فلک سيه پوشيد جهان به ماتم او دل ز دست داد همه ګل است چاک ګريبان و لاله داغ بدل اساس آه فغان بلبلان نهاد همه صراحى نوحه ګر و جام حيرت آموز داشت سرور نغمه ز کار خود او فتاد همه چوم جسجتوى سال وصل او کردم بدانشى که برو باشد اعتماد همه بګفت تعميه کز رحتلش شده بى فيض سخاوت و کرم و بذل وجود او همه.

'''۴- نواب حيات محمد خان:''' د نواب فيض محمد خان تر مړينې وروسته نواب حيات محمد خان د بهوپال د رياست نواب وټاکل شو. د هغه د واکمنۍ او حکمرانۍ په وخت کې انګرېزي جنرال ګدرد له خپلو پوځونو سره بهوپال ته لاړ او نواب حيات محمدخان له هغه سره د سولې لاره ونيوله. په دغه وخت کې د بهوپال د رياست عايدات په کال کې شل لکه روپۍ وو، چې په کال کې پېنځه لکه روپۍ د نواب د شخصي لګښتونو لپاره او پاتې نورې يې د ملازمينو د مصرف لپاره ديوان ته سپارلى کېدلې. که څه هم د نواب حيات محمد خان ډېر ديوانونه(لوړپوړي چارواکي ) درلودل ؛ لکه فولاد خان، چهوتي خان، همت رام، د آصف خان زوى او د سلطان محمد خان لسمى مريد محمد خان ؛ خو په پاى کې شجاع او وزير محمد خان بهادر د شريف محمد خان زوى د ديوان او د پهوپال د رياست د مدارالمهام او وزير الدوله خطاب تر لاسه کړ، چې د هغه په مهر کې داسې کښل شوي وو: &quot;خدا هست، سلطان محمد وزير&quot;. وزير محمد د راى سين کلا، چې د سرونج د صوبې د بالا راو په قبضه کې وه بېرته تر لاسه کړه او د هوشنګ آباد پر کلا يې قبضه وکړه.. په ١١٢٠ لمريز کال کې د ناګپور راجا دوه تنه يعنې نور خان سفيد پوش او پندت پاند وانګ د زيات شمېر پوځونو سره د هوشنګ آباد د نيولو لپاره ولېږل او وزيرالدوله (اګهنور) ځنګل ته لاړ او نور محمد خان بېرته کلا ونيوله .. نواب حيات محمد خان د وزير محمد خان د جګړه مار عادت له کبله د هغه نه خپه او څو څو ځلې د هغه د بېواکه کولو په تکل کې شو؛ خو پخپله دې هڅه کې بريالى نه شو؛ ځکه چې د هغه په څېر د يوه زورور او بهادر سړي تر لاسه کول يو ناشونى کار و.. په دغه ترڅ کې د حيات محمد خان د زوى غوث محمد خان او وزيرالدوله تر منځ بې اتفاقي پيدا شوه او تر هغې پورې دغه بې اتفاقي اوږده شوه، چې څلور ځلې يو له بله سره وجنګېدل؛ خو هر ځلې غوث محمد خان له ماتې سره مخامخ کېده. په پاى کې غوث محمد خان، محمد شاه خان د سرونج او کريم خان پنداره د شجاعل پور نه د خپلې مرستې لپاره وروغوښتل او دواړو د خپلو لښکرو سره ځانونه د بهوپال پولې ته نژدې ورورسول؛ خو تر جګړې دمخه د دواړو مرسته کوونکيو ډلو تر منځ بې اتفاقي پېښه شوه او بېرته خپلو خپلو سيمو ته ستانه شول .. غوث محمد خان د دولت رام سيندهيا نه مرسته وغوښته او هغه هم حکيم اسد علي د غوث محمد خان مرستې ته ورولېږه. حکيم اسد علي ته په بهوپال کې دواړه پلار او زوى نالايقه او د وړتيا نه درلودونکي کسان معلوم شول او دا ورته پته ولګېده، چې وزير محمد خان يو بهادر او مېړنى سړى دى؛ نو له همدې کبله يې د دوى تر منځ سوله وکړه او وزير محمد خان د رياست د انتظام په چارو بوخت و. نواب حيات محمد خان پر ١٢٢٣ لمريز کال وفات شو او د هغه پر ځاى د هغه زوى غوث محمد خان د بهوپال د سيمې د نواب او رئيس په توګه وټاکل شو.

'''۵-نواب غوث محمد خان:'''  غوث محمد خان د خپل پلار حيات محمد خان تر مړينې وروسته د هغه ځایناستی شو. په دغه وخت کې وزير محمد خان ډېر پياوړى او د شاوخوا سيمو د رئيسانو نه يې خراج او باج اخيست. ده د ناګپور او ګواليار پر سيمو بريدونه کول او په ټوله مالوه کې دده وېره خپره وه. په پاى کې د وزير محمد خان د بريدونو په وجه د ناګپور مهاجرا او سيندهيا په تنګ شول او پر ١٢٢٤ لمريز کال سره يو موټى شول او د ناګپور د مهاراجا صديق علي خان او د ګواليار د مهاراجا(ساتيه ناتهـ ) تر حکم لاندې يې بهوپال ته پوځونه ورولېږل.. وزير محمد خان، چې ددغه پوځ د ورتګ خبر واورېد خپله کورنۍ او اولادونه يې په بهوپال کې پرېښودل او د ګنور کلا ته لاړ. د نوموړي پوځ په ورتلو سره نواب غوث محمد خان د سولې او پخلاينې لاره ونيوله. صديق علي خان د وزير محمد خان د لاس غځونو نه شکايت وکړ او نواب غوث محمد خان نه يې د کورنۍ او اولادونو غوښتنه وکړه، نواب غوث محمد خان دا د پښتني ننګ پر خلاف يو کار وګاڼه.صديق علي خان وروسته بيا د وزير محمد خان زوى معز محمد خان ونيو او له ځان سره يې بوت او د اړتيا په اندازه پوځونه يې په بهوپال کې پرېښودل او ناګپور ته لاړ.. د ناګپور راجا له معز محمد خان سره ښه چال چلند کاوه، وروسته يې معز محمد خان بهوپال ته ولېږه او تر دوو مياشتو وروسته وزير محمد خان د ګنور کلا ته راغى او د ناګپور له پوځ سره يې په بهوپال کې جګړه وکړه او د هغه پوځ يې له بهوپال نه بیواکه کړ .. په دغه وخت کې د ټونک پښتون والي نواب امير خان سالازى بهوپال ته لاړ او د وزير محمد خان نه يې وغوښتل، چې دوى دواړه بايد په ګډه سره د ناګپور له راجا سره د مقابلې لپاره ملګري شي. وزير محمد خان، چې لا دمخه د صديق علي خان پر خلاف د جګړې لپاره چمتو و ورسره يو ځاى شو؛ خو نواب امير خان د وزير محمد خان د غوښتنې پر خلاف له وزير محمد خان سره د ساګر په مقام د ناګپور د راجا له پوځ سره جګړه وکړه او کله يې چې د مخالفينو غلبه وليدله؛ نو وزير محمد خان ته يې وويل، چې دښمن غالب دى او راځه، چې ولاړ شو. وزير محمد ځواب ورکړ، که ته ځې؛ نو ځه؛ خو زه د جګړې نه پرته ډګر نشم خوشې کولاى او دا يې وويل، پوځ يې مرتب کړ او په ډېرې بهادرۍ سره وجنګېد او د ناګپور پوځ يې پر شا وتمباوه .. په دغه وخت کې د سر هنري ګلور پوځونه، چې د نربدا د سيند پر غاړه وو د تښتېدلي او ماتې خوړلي پوځ سره مرسته وکړه او بيا يې د نواب امير خان د مقابلې لپاره چمتو کړل .. کله، چې وزير محمد خان ته پته ولګېده؛ نو نواب امير خان سالارزي د ټونګ نواب ته يې پيغام واستاوه، چې اوس نو زما نه د مرستې تمه مه کوه، زما اړيکې د انګرېزي سرکار سره د جنرال ګډرد په ذريعه دوستانه شوې دي.. د ژمي د موسم په پيل کې وزير محمد خان، نواب غوث محمد خان د سفر لپاره چمتو کړ او راى سين ته يې له ځان سره بوته او په لاره کې يې کانهـ سېنګ د پېنځه سوه سپرو سره نوکر کړ او پر احمدپور او نورو کليو يې تر بهيلسه پورې بريدونه وکړل .. په دغه وخت کې، چې بجي سېنګ د مهاراج سيندهيا له خوا د بهيلسه حاکم و هغه ته يې ماتې ورکړه او د بارودا کلا يې ترېنه ونيوله. دلته د تونک رئيس نواب امير خان راغى او له هغه سره يې دوستانه ملاقات وکړ او غوث صاحب، چې د ناګپور د راجا له خوا د جګړې لپاره راغلى و د تربدا د درياب پر غاړه ورسره جګړه وکړه. په دغه وخت کې کانه سېنګ د غوث په پلوۍ ودرېد او غوث هم هغه خپل ملازم وټاکه او مطمين او ډاډمن شو؛ خو هغه د غوث ککرۍ پرېکړه او د نواب غوث محمد خان او وزير محمد خان په وړاندې يې کېښودله. د غوث په وژلو سره د ناګپور پوځ مات او وتښتېد او له دې ځايه بهوپال ته لاړ.. په دغه وخت کې (سناکه رام بول) د ناګپور د راجا پوځدار د محلپور سيمه ونيوله، وزير محمد خان پرې يرغل وکړ او هغه يې له دې سيمې وشاړه. تر دې وروسته د ناګپور او ګواليار واليانو پرېکړه وکړه، چې وزير محمد خان پخپلې و لکې کې راولي، همدا وجه وه، چې په ١٨٢١ زیږدیز ي کال کې جګوا بابو، رام لعل او شناوبهاو، چې د مهاراجا سيندهيا له ډلې دي له دوه پنځوس زره لښکر سره او هم صديق علي خان، چې د دېرش زرو پوځيانو په ملګرتيا د ناګپور د راجا له خوا د وزير محمد خان د ټکولو لپاره ټاکل شوي وو بهوپال يې د څلورو خواوو نه کلابند کړ، په دغه وخت کې په بهوپال کې د پوځونو شمېر يوولس زرو ته رسېد او وزير محمد خان ددغه لږ شمېر پوځ په درلودلو سره په اندېښنه کې و.. داسې ويل کېږي، چې صديق علي خان خپلو پوځيانو ته ويلي وو، چې ده يو وحشتناکه او ډاروونکى خوب ليدلى دى او پر بهوپاليانو باندې خداى مهربانه شوى دى او له هغوى سره جګړه کومه ګټه او نتيجه نه لري، ويل کېږي، چې په دغه وخت کې جګوا بابا ناګپور ته لاړ، الماس يې وخوړ او مړ شو. تر دې وروسته وزير محمد خان، نواب غوث محمد خان بېواکه کړ او د بهوپال د نوابۍ او رياست چارې يې پخپله په غاړه واخيستې او کله، چې مهاراجا سيندهيا ته دا پته ولګېده؛ نو هغه يو پوځ د جان بيتل او جسونت راو مرهټه په مشرۍ بهوپال ته ولېږه. نواب وزير محمد خان د جنرال ګډرد د تړون يو نقل د سوغاتونو سره د خپلو معتمدينو او باوري کسانو په لاس په ډيلي کې کرنېل اکترلوني ته ولېږه؛ خو لا د هغه معتمد ډيلي ته نه و روان شوى، چې د مهاراجا سيندهيا په افسرانو کې بې اتفاقي پيدا شوه او يو له بله سره يې په جګړې لاس پورې کړ. کرنېل لوني د وزير محمد خان په ځواب کې ده ته ډاډ ورکړ او هغه مهاراجا سيندهيا ته وويل، چې جګړه دې بنده کړي .. هغه وخت، چې نواب وزير محمد خان ددغو اندېښنو نه فارغ شو؛ نو هغه له انګرېزي سرکار سره اتحاد ته نوره هم پراختيا ورکړه او بيا سيواس ته لاړ او له پندارو سره يې جګړه وکړه او له هغه ځايه پچهپانير او بيا (ديوري) ته ورسېد او هلته د محرقې( وچکۍ ) په ناروغۍ اخته شو او د ١٢٣١ هجري کال د ربيع الاول په شپاړسمه نېټه وفات شو.

'''۶- نواب نظير محمد خان:''' د خپل پلا تر مړينې وروسته نواب نظير محمد خان د بهوپال د سيمې نواب شو او د نواب نظيرالدوله لقب يې غوره کړ. هغه نواب غوث محمد خان ته جاګير وټاکه او د ١٢٣٢ لمريز کال د ربيع الاول د مياشتې په شلمه نېټه يې د نواب غوث محمد خان د لور قدسيه بېګم سره واده وکړ. په دې ترڅ کې انګرېزي جنرال آدم د انګرېزي پوځونو سره د پندارو د ټکولو لپاره راغى او د نواب نظير محمد خان نه يې مرسته وغوښتله او کله، چې د انګرېزي سرکار لښکرې د نربدا د سيند نه تېرې شوې نوموړى نواب راى سين ته ورسېده او د جنرال آدم سره يې ليده کاته وکړه او بيا د دوى تر منځ په دولسو مادو کې يو تړون لاسليک شو، چې د هغه تړون په سبب ده ته دآشته، اچهاور، سيهور، دورايه، ديبي پور او د اسلام نګر د کلا سندونه ورکړل شول. له دې تړون وروسته نواب وزيرالدوله د سيل )(تفرېح) او ښکار لپاره د اسلام نګر کلا ته لاړ، هلته په سهوه سره دده پوځدار محمد خان له لاسه د تمانچې په ډزو په سر ولګېد او په ١٢٣٥ لمريز کال کې وفات شو او يوه لور ترې پاتې شوه، چې نواب سکندر جهان بېګم نومېده.يوه شاعر د نواب نظير محمد خان د مړينې تاريخي ماده په فارسي دا ډول کښلې ده: نظير الدوله آن يکتاى عالم شهادت از تپنچۀ يافت در دم پى سال وفاتش ګفت هاتف عدد يک از نظيرالدوله شد کم چې دده د مړينې نېټه د ابجدو په حساب ١٢٣٥ لمريز کال کېږي. 

'''۷ـ نواب قدسيه بېګم:''' د نواب نظير محمد خان تر مړينې وروسته د بهوپال د رياست اراکينو قدسيه بېګم ته د بهوپال د نوابۍ چارې ور په غاړه کړې. بايد وويل شي، چې نواب غوث محمد خان هم په ١٢٣٥ هجري کال ددې نړۍ نه سترګې پټې کړې.. د ١٢٥٠ لمريز کال د ذوالحجې د مياشتې په اولسمه نېټه، چې د ١٨٣٥ ميلادي کال د اپرېل د مياشتې د ١٧ نېټې سره سمون خوري نواب سکندر جهان بېګم د نواب جهانګير محمد خان سره واده وکړ او تر واده وروسته نواب جهانګير محمد خان غوښتل، چې د بهوپال د رياست او نوابۍ چارې پخپله غاړه واخلي، چې پر دې خبرې نواب قدسيه بېګم ترې خپه شوه او هغه يې نظر بند کړ او تر څو ورځو وروسته نواب جهانګير محمد خان د نظربندۍ نه خلاص شو او سيهور ته لاړ او پر دوراهيه، ديبي پور او نور سيمو يې قبضه وکړه. په دې سبب هم د قدسيه بېګم او نواب جهانګير محمد خان تر منځ جګړه وشوه. په پاى کې د بهوپال د سيمې د انګرېزي پوليټيکل ايجنټ ويلکس په منځګړتوب، چې د هند د ګورنر جنرال له خوا ورته حکم شوى و دغه جګړه د ١٨٣٧ ميلادي کال د سپتمبر په لسمه نېټه پاى ته ورسېده او بيا پخپله دغې سيمې ته راغى او د رياست چارې يې نواب جهانګير محمد خان ته وسپارلې او نواب قدسيه بېګم ته يې د څلور لکو روپيو جاګير وټاکه.

'''۸- نواب جهانګير محمد خان:''' کله چې جهانګير محمد خان د بهوپال د رياست نواب وټاکل شو، تر څو ورځو وروسته دده او د مېرمنې نواب سکندر بېګم تر منځ بې اتفاقي پيدا شوه. د ١٢٥٤ هجري کال د صفرې د مياشتې په دوهمه نېټه نواب سکندر بېګم له ده نه خپه او د خپلې مور قدسيه بېګم سره اسلام نګر ته لاړه او د ١٢٥٤ هجري کال د جمادي الاول په شپږمه نېټه د نواب سکندر بېګم له بطن(ګیډې ) نه نواب شاه جهان بېګم پيدا شوه.. نواب جهانګير محمد خان په ١٢٥٦ لمريز کال کې د جهانګير آباد ښار ودان کړ او بيا د معدې په ناروغۍ اخته شو، چې دې ناروغۍ ډېر ناتوانه کړ او په پاى کې پر ١٢٦٠ لمريز کال د ذيقعدې د مياشتې پر ٢٨ نېټه ځوانيمرګ شو. دده د مړينې د نېټې قطعه يوه شاعر په فارسي ژبه داسې کښلې ده: واى نواب جهانګير جوان رعنا ناګهان کرد ز دنيا سوى عقبى رحلت چاک شد جيب از غمش از پنجۀ مهر شام دامان سيه کرد برد از رفت نيلګون کرد قبا بر خود اطلس چرخ شور از شش جهت آيد که دريغ و حسرت حوريان از پى تعظيم ز جابر جستند بالش سبز نهادند در قصر جنت ګلرخان جنان تا در باغ رضوان پيش رفتند ستانيدند به صدر عزت بيس و هشتم مه ذيقعهد دوشنبه روزى يکهزار و دو صد و شصت سنين هجرت وقت پاسى ز شب نيم دګر بود که رفت سوى فردوس از اين کهنه سراى کلفت هاتف غيب ندازد که شد بى سر و پيا حسن و خلق و کرم و بخشش و حلم و همت له پورتني شعر نه د ابجدو په حساب ١٢٦٥ کال، چې دده د مړينې نېټه ده راوځي.. د نواب جهانګير محمد خان تر مړينې وروسته نواب شاهجهان بېګم د نواب جهانګير محمد لور د بهوپال د چارو څارونکې او محمد خان د پوځدار ( دپوځ مشر) او مدارالمهام په توګه وټاکل شول؛ خو په ١٢٦٣ لمريز کال پوځدار محمد خان د استعفى په ورکولو مجبور شو.. نواب سکندر بېګم د انګرېزي دربار له خوا دغه دود له منځه يووړ، چې د بهوپال د رياست دلور خاوند)زوم( دې رئيس وي. نواب شاهجهان بېګم په ١٢٧١ لمريز کال کې له باقي محمد خان سره واده وکړ.. په ١٢٧٣ لمريز کال کې، چې د ١٨٥٧ ميلادي کال سره سمون خوري او په هندوستان کې د آزادۍ او خپلواکۍ مَېنانو د خپلواکۍ غوښتلو جنډې ورپولې، چې انګرېزان يې ايام غدر بولي. نواب سکندر بېګم د بهوپال حکمرانه يا رئيسه او نواب شاهجهان وليعهده وټاکل شوه او د ١٢٧٤ لمريز کال د ذيقعدې د مياشتې پر ٢٧ نېټه، چې د ١٨٥٨ ميلادي کال د جولاى د مياشتې د نهمې نېټې سره سمون خوري سلطان جهان بېګم وزېږېده او د ١٢٧٧ هجري کال د رجب د مياشتې پر درېيمه نېټه، چې د ١٨٦١ ميلادي کال د جنوري د مياشتې له ١٥ نېټې سره سمون خوري نواب سکندر بېګم د ګورنر جنرال لارډ کينګ سره د ملاقات او ليدو کتو لپاره جبلپور ته لاړه.. نوموړي لارډ نواب سکندر بېګم ته د برسيه پرګنه وروبښله او د ١٨٦١ ميلادي کال د نوامبر د مياشتې په لومړۍ نېټه نواب سکندر بېګم ته په کلکته کې د سرکار له خوادهند دستوري میډل ورکړل شو او د ١٢٨٠ هجري کال د جمادي الاول په ٢٢ نېټه نواب سکندر بېګم د قدسيه بېګم او محمد خان پوځدار د نورو زرو تنو په ملګرتيا د حج د فريضې د ادا کولو لپاره بيت الله شريف ته لاړه او د ١٢٨١ لمريز کال د جمادي الاول په درېيمه نېټه بېرته بهوپال ته راستنه شوه.. په ١٢٨٢ هجري کال د نواب شاهجهان بېګم خاوند باقي محمد خان د حج تر راتلو وروسته وفات شو او د ١٣٥٨ هجري کال د رجب د مياشتې پر لسمه نېټه نواب سکندر بېګم هم وفات شوه، يوه شاعر د نواب سکندر بېګم د مړينې د نېټې ماده په فارسي ژبه داسې کښلې ده : بيګم عاليه سکندر نام چون به دارالبقاء نمود سفر سال تاريخ آن ستوده خصال ګفت شاه جهان غم مادر چې د نوموړې د مړينې نېټۀ د ابجد په حساب د ١٢٨٥ هجري کال سره سمون خوري .

'''۹-نواب شاهجهان بېګم:''' د نواب سکندر بېګم تر مړينې وروسته نواب شاهجهان بېګم د بهوپال د رياست د چارو واګې پخپل لاس کې ونيولې. ددې د رياست په وخت کې د بهوپال د سيمې اوسېدونکو په خوشحالۍ او هوساينه کې شپې او ورځې تېرولې او د هر ډول تېري او ظلم مخه نيول شوې وه. په ١٢٨٨ لمريز کال کې چې د ١٨٧٢ ميلادي کال سره سمون خوري نوموړې د صديق حسن خان سره نکاح وکړه، چې بيا صديق حسن خان د ١٨٩٠ ميلادي کال د فبروري د مياشېت په نولسمه نېټه وفات شو.. نواب شاهجهان بېګم د ١٩٠١ ميلادي کال د جون په مياشت کې وفات شوه او د هغې لور سلطان جهان بېګم د بهوپال د رياست پر ګدۍ کېناسته .

'''۱۰-نواب سلطان جهان بېګم:''' نوموړې د ١٩٠١ ميلادي کال د جون په مياشت کې د بهوپال د رياست او نوابۍ چارې تر لاسه کړې او ددې خاوند د محمد احمد علي خان زوى نواب نظيرالدوله ته د احتشام الملک لقب ورکړل شو. نواب سلطان جهان بېګم يوه تکړه او لايقه ښځه وه او د رياست د چارو انتظام يې په ښه تو ګه ترسره کاوه. نوموړې په ١٩٠٣ ميلادي کال د حج د فريضې د ادا کولو په نيت مکې معظمې او مدينې منورې ته لاړه او بيا بېرته راستنه شوه .. د نواب سلطان بېګم نه درې زامن پاتې شول، چې وليعهد نصرالله خان، حافظ عبيدالله خان او حميدالله خان نومېدل. بايد وويل شي، چې تر نواب سلطان بېګم وروسته يې وليعهد نصرالله خان د بهوپال د رياست چارې سمبالولې او دغه لړۍ د ١٩٤٧ ميلادي کاله پورې، چې د هند د خپلواکۍ سره سمون خوري جاري وه او بيا تر هغه وروسته تقريباً ټول خودمختاره رياستونه او جاګيردارۍ پاى ته ورسېدې او دوى ته يواځې د نوابۍ القاب ورپاتې شول او نور کوم ځواک يې نه درلود.

== سرچینې ==
* ریاست بهوپال تاریخ کے آئینے میں. از تاج محمد خان بھوپالی
*بهوپال د هندوستان پښتانه.  صفیه حلیم</text>
      <sha1>oyuxuftlgesljq6vv6vzbpe9mozpjo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>364549</id>
      <parentid>364547</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritasphere</username>
        <id>13457</id>
      </contributor>
      <origin>364549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43024" sha1="fu22gkzgmcrsqx076lf9puvc3abtfab" xml:space="preserve">'''بهوپال''' چې اوس محال د هند د مدهياپردېش ايالت مرکز دى د هند د خپلواکۍ تر وخته (۱۹۴۷) زیږدیز کاله پورې یو پښتني ریاست و چې بنسټګر یې نواب دوست محمد خان و. په ١٩٠٤ ميلادي کال کې د بهوپال د رياست د نفوسو شمېر ٦٠٥٦٨ تنه او کلنى عوايد يې ٢٦٠٠ لکو ته رسېد او د پرګنو او کليو شمېر يې ٢٥٦٥ و. یاد ریاست هم د هند تر آزادۍ وروسته د نورو نوابي ریاستو په څیر تحلیل شو او د قانون ازادی هند تر مخه د هند هېواد برخه وګرځول شو او نوابي کورنۍ ته تش اعزازونو او القابونه ور پاتې شو.

== د ریاست بهوپال پښتانه نوابان ==
'''۱ـ [[دوست محمد خان بهادر|نواب دوست محمد خان]]:''' له تاریخي اسنادو څخه جوته د چې دوست محمد خان د نور محمد خان زوى پر ١١٢٠ لمريز کال د سلطان عالمګير د زوى سلطان بهادر شاه په زمانه کې د اوسنۍ پښتونخوا له تيرا ه نه چې په هغه وخت کې د افغانستان يوه برخه وه هندوستان ته لاړ او د جلال آباد سيمې په لوهارو کې مېشته شو. وروسته د لوهارو له سيمې نه ډهلي ته لاړ او راجا سیتا مور ده ته یوه دنده ورکړه. تر هغې وروسته ګواليار ته لاړ او د بهيلسه له حاکم محمد فاروق سره پاتې شو او خپل مالونه او نور سامان آلات يې ورسره کېښودل او بيا د مالوي له يوه سردار له خوا ده ته یوه پوځي دنده ورکړل شوه.. په دې وخت کې د هغه ځاى له يوه شتمن ځمکه وال (بالسن برله) سره په جګړې بو خت شو او ددغې جګړې په پايله کې ټپي شو او خلکو دده د وژنو آوازه خپره کړه. کله چې دغه غلط خبر د بهیلسه دحاکم محمد فاروق غوږونو ته ور ورسېد نو هغه د دوست محمد خان پر هغو شتو او مالونو، چې ده ور ته پرېښي وو قبضه وکړه او خیټه يې پرې واچوله .. کله چې دوست محمد خان، له ټپونو او شديدو زخمونو نه جوړ شونو (بهيلسه) ته لاړ، څو له محمد فاروق سره ليده کاته وکړه او د خپلو سامانونو او مالونو غوښتنه يې ترې وکړه؛ خو محمد فاروق يو څه مالونه او اسبابونه ورکړل او د پاتې نورو په اړوند يې ترې بخښنه وغوښته. له همدې کبله دوست محمد خان له محمد فاروق نه خواشينى شو او (منګل ګړ)ته چې د (بيرسيه) سيمې سره نژدې پروت لاړ او هلته يې د (ټهاکر انند سېنګ سولنکي) له مور سره ملازمت غوره کړ.. دټهاکر انند سینګ سولنکي مور د دوست محمد خان له ښو کړو وړو، رښتیونوالي او امانت نه خوښه شوه او هغه يې په زو یتوب ونيوه .. ددغې مېرمنې تر مړينې وروسته دوست محمد خان (بيرسيه)ته لاړ او د بيرسيه سيمه يې د شاهي امير تاج محمد خان له عاملانو نه د شلو زرو روپيو په بدل کې په اجاره ونيوله او وروسته يې خپل پلار، وروڼه او د خپلې قبيلې نور پښتانه هغه ځاى ته وروبلل او د نورو سيمو د نيولو او لاندې کولو په فکر کې شو.. په دغه وخت کې دوست محمد خان د (پاراسون) سيمې ټتهاکورانو ته متوجه شو، چې په عمومي توګه يې پر مالوي او په تېره بيا د بېرسيه پر سيمې يرغلونه کول .. يوه ورځ ده ته دا پته ولګېدړه، چې د (پاراسون) د سيمې ټهاکوران د هولي جشن جوړ کړی دی نو ده له وخت نه ګټه واخیسته او په نيمه شپه يې د پاراسون پر تهاکورانو باندې بريد وکړ او د (جيچي واړه) او (متواره) سیمې یې په خپلې ولکې کې راوستلې .. په دغه وخت کې د (جګدېشپور) د سيمې تهاکورانو او سردارانو د (برکهيره) د ځمکه وال او جاګيردار نه د باج او خراج غوښتنه کوله؛ خو هغه انکار وکړ، چې بيا وروسته دده کور د نوموړوتهاکورانو له خوا لوټ او تالان شو.. په همدې وخت کې د برکهيره د سيمې ځمکوال دوست محمد خان ته فريادي ورغى او د بدل او غچ اخيستلو غوښتنه يې ځینې وکړه؛ خو کله چې يوه ورځ دوست محمد خان ته پته ولګېده، چې دغه تهاکوران او سرداران بل ځاى ته تللي دي؛ نو د جګدېشپور پر سيمې يې يرغل وکړ او دغه سيمه يې لاندې کړه او دغې سيمې ته يې د اسلام نګر نوم ورکړ او هلته يې پياوړې او مستحکمې ودانۍ جوړې کړې او استوګنه يې پکې غوره کړه او د بهليسه د حاکم محمد فاروق پر سيمه يې د هغې خواشينۍ له کبله، چې دده پر شتو او مالونو يې خېټه اچولې وه لښکرې ولېږدولې او محمد فاروق بهليسه ته نژدې د (باکري) پر سيمه يې خپلې لښکرې منظمې کړې او پخپله په هاتي (پيل) سپور شو او پر يوه ګوښه ځاى کې ودرېد او د جګړې ننداره يې کوله او دجګړې پايلې ته يې کتل .. دوست محمد خان د محمد فاروق د وېرې او ډار نه ګټه واخيستله او د پوځ مشري يې خپل ورور شېر محمد خان ته ورکړه او پخپله د څو تنو نورو جنګياليو سره (باکري) ته نژدې انتظار اېست او کله، چې جګړه توده شوه؛ نو راجي خان ميواتي د شېر محمد خان سره مخامخ شو؛ خو دواړه په يوه ځاى کې د خپلو دښمنانو له خوا ووژل شول او د شېر محمد خان د وژلو له کبله د پوځيانو پښې سستې شوې . د محمد فاروق پوځونو تښتېدونکې ډله تعقيب کړه او د سولې او برياليتوب نغاره يې وډنګوله. په دغه وخت کې دوست محمد خان، چې په کمين کې و د کمين نه دباندې ووت او د محمد فاروق پر پيل يې بريد وکړ او محمد فاروق يې وواژه او د هغه پر ځاى پخپله پر پيل سپور شو او د سوبې او فتحې نغاره يې وډنګوله او ماښام بېرته بهليسې ته ستون شو. د کلا ساتونکو فکر کاوه، چې دا به محمد فاروق وي، هغه وو، چې د کلا ور يې پرانست. دوست محمد خان کلا ته ورننوت او د محمد فاروق جسد يې د کلا د ساتونکيو په وړاندې کېښود او پر کلا يې قبضه وکړه او د کلا ساتونکي يې له کلا نه وشړل او په دې توګه د دوست محمد خان ځواک او واک نور هم پياوړى شو .. تر دې وروسته دوست محمد خان د بهيلسه له سيمې نه پتره پر نورو پرګنو؛ لکه محلپور، کلګارن، اونت، کتهيره، غياثپور، انباپاني، سانجپت، چودرسي، جهابوه، کهام کتهيرا، احمدپور، باګرور، دو آبه، سيهور، اچهادر، ديبي پور او نورې سیمې په خپلې ولکې کې راوستلې .. د دوست محمد خان د پرمختيا او وړاندې تګ خبر د مالوي د صوبې مشر ديابها در غوږونو ته ورسېد او هغه پر دوست محمد خان باندې د اوجين له خوا لښکرې ولېږدولې؛ خو دوست محمدخان په زړورتيا سره مقابله وکړه او ديابهادر ته يې سخته ماتې ورکړه. که څه هم دوست محمد خان ته په دغه جګړه کې د غنميت ډېر سامان آلات؛ لکه جنګي وسايل او توپخانه لاسته ورغلل او د هغه په سبب پياوړى رئيس ترې جوړ شو؛ خو دده ورور شاه محمد خان په دغه جګړه کې ووژل شو، چې تلافي کېدل يې يو ناشونى کار و. هغه وخت، چې د شجاع الپور عامل (دسیمي تحصیلدار)بجي رام د دوست محمد خان پرمختګ وليد؛ نو شجاعلپور سيمه يې ده ته د نذرانې په ډول ورکړه او پخپله د دوست محمد خان د ملازمينو په ډله کې شامل شو . له بلې خوا نواب دليل خان د (کوروايي) د سيمې حاکم دوست محمد خان سره دلیدو کتو لپاره بېرسيه ته راغى؛ خو دوى د خبرو اترو په ترڅ کې يو له بل سره مخالف شول او يو د بل د وژنې لپاره چمتو او اماده شول، د اتفاق له مخې د دوست محمد خان ورور پر نواب دليل خان ګوزارونه وکړل او هغه يې ځاى پر ځاى وواژه او پوځ يې د کوروايي سيمې ته وتښتېد .. په همدغه وخت کې نظام شاه ګوند ته، چې د ګنور د سيمې حاکم و د خپل ورور له خوا، چې هغه هم د جين پور باري د سيمې حاکم و زهر ورکړل شول او هغه يې وواژه .. د نظام شاه کونډه مېرمن (راني کملاپتي) د خپل خاوند د غچ اخيستلو لپاره دوست محمد خان ته په عرض راغله او دوست محمد خان هم پر (جين پور باري) باندې بريد وکړ او د هغه ځاى حاکم يې وواژه او پر جين پور باري يې خپله ولکه ټينګه کړه. راني کملاپتي ددغې مرستې په سبب له دوست محمد خان نه خورا خوشحاله شوه او نوموړى يې د خپل رياست مختار وټاکه. څه موده وروسته، چې راني کملاپتي مړه شوه نو دوست محمد خان د هغې پر سيمې هم خپله قبضه ټينګه کړه .. د ١١٤٠ هجري کال د ذوالحجې پر نهمه نېټه دوست محمد خان د خپلې استوګنې لپاره د بهوپال سيمه غوره کړه او په هغه کې يې يوه ډبرينه، پخه او مستحکمه کلا جوړه کړه. په ١١٥٢ هجري کال کې کله، چې نظام الملک آصف جاه نواب قمر الدين خان بهادر فتح جنګ له ډيلي نه حيدر آباد ته روان و؛ نو په اسلام نګر کې تم شو. دوست محمد خان دده تود هرکلى وکړ او له ده سره يې خورا ډېر ښه چال چلند وکړ او کله، چې نوموړى نواب حيدر آباد ته روان شو؛ نو د دوست محمد خان مشر زوى يار محمد خان يې هم له ځان سره ملګرى کړ.. دوست محمد په ١١٥٣ هجري کال د شپږ شپېتو کلونو په عمر وفات شو او په بهوپال کې خاورو ته وسپارل شو؛ خو د هغه پلارنور محمد خان په برسيه کې وفات او هماغلته ښخ دى.

'''۲- نواب يار محمد خان:'''  هغه وخت، چې نظام الملک آصف جاه په حيدر آباد کې د دوست محمد خان د مړينې خبر واروېد نو د هغه زوى يار محمد خان يې راوغوښت او ورته يې خبر ورکړ، چې ستا پلار وفات شوى دى نواب يار محمد خان ورته په ځواب کې وويل، که پلار مې مړ شوى دى؛ نو ته هم ماته د پلار حيثيت لرې، خداى دې ستا سيورى زما له سره نه کموي .. آصفجاه د يار محمد خان ددې ښه ځواب په سبب خوشحاله شو او ده ته يې خاص خلعت او چتر او د نوابۍ خطاب وروباښه او په ډېر شان او پرتم سره يې بهوپال ته رخصت کړ.. کله چې نواب يار محمد خان بهوپال ته ورسېد؛ نو خپل کشر ورور سلطان محمد خان ته يې، چې د پلار پر ځاى د رياست پر ګدۍ ناست و جاګير ورکړ او پخپله د رياست پر مسند کېناست او د خپل اکا عاقل محمد خان تر مړينې وروسته يې ديواني کارونه بجي رام ته وروسپارل او د اسلام نګر د سيمې پر ځاى يې بهوپال د خپلې استوګنې لپاره خوښ کړ او د نورو سيمو په نيولو بوخت شو او په ډېره لږه موده کې يې پر سيوانس، بهتاري، اوده پور او نورو پرګنو خپله قبضه ټينګه کړه او د کوته بوندي راجا يې مغلوب کړ او په رمپوره يې د کهه بهان او کروتهه پر سيمو يرغل وکړ او ډېر شمېر خلک يې د قيديانو په توګه ونيول، چې په دغو قيديانو کې يوه هم (ممولا بي بي) وه، چې په وروسته کې ده ورسره واده وکړ.. ده همدا راز بهوپال ته ورڅېرمه په (پورس بتهـ ) کې د پوني پېشوا ته هم ماتې ورکړه .. نواب يار محمد خان په ١١٦٧ لمريز کال کې وفات شو او تر هغه وروسته دده زوى فيض محمد خان د بهوپال د رياست دچارو واګې پر غاړه واخيستې.

'''۳- نواب فيض محمد خان:''' نواب فیض محمد خان (۱۷۴۶- ۱۷۷۷میلادي) د ديوان بجي رام له خوا په اسلام نګر کې د نوابۍ پر مسند کېناست او اميدراى، تيکارام او ابراهيم خان چيله د يار محمد خان ورور سلطان محمد خان په بهوپال کې د نوابۍ پر ګدۍ کېناوه. ديوان بجي رام پر بهوپال لښکرې وروخېژولې او د جګړې په ترڅ کې د (جين پور باري) عامل (هلاسراى) خپله هوښياري وښودله او لښکرې پر بهوپال ورننوتلې او سلطان محمد خان يې له بهوپاله وشاړه.. تر دې وروسته د نواب فيض محمد خان او سلطان محمد خان تر منځ، چې تره او وراره وو يو يا دوه ځلې جګړې وشوې ، خو په پاى کې سلطان محمد خان ته د(راحت ګړهـ)جاګير تر لاسه شو او په دې ډول سلطان محمد خان د خپل وراره فيض محمد خان سره سوله وکړه .. نواب فيض محمد خان د راى سين کلا، چې د بهوپال نه د دولس کوسو په واټن موقعيت لري د نويد علي خان خواجه سرا نه، چې د دوهم عالمګير له خوا ددغې کلا کلادار و ونيوله او د يوه عرض په ترڅ کې يې پاچا ته خبر ورکړ، چې څو تنو مخالفينو غوښتل، چې د کلادار د بې پروايۍ او غفلت په وجه د راى سين کلا تر لاسه کړي او فسادونهرا مینځ ته کړي؛ خو ما نوموړې کلا وژغورله .. ددې عريضې په رسېدو سره دوهم عالمګير خوشحاله شو او ده ته يې د نوموړې کلا سند ور حواله کړ او دى يې د هغې کلا کلادار هم وټاکه. په دغو ورځو کې د پوني درېيم پېشوا بالاجي د دوست محمد خان زوى واصل محمد خان ته، چې له هغه سره ملازم و مشوره ورکړه، چې پر بهوپال لښکرې ولېږدوي، هماغه وو، چې واصل محمد خان پر بهوپال لښکرې ولېږدولې او ددې لپاره، چې له نواب فيض محمد خان سره يې د جګړې توان نه درلود، له همدې کبله يې بهيلسه، شجاع الپور، آشته، سيهور، دو راهيه، اچهارو، ديبي پور او نورې پرګنې، چې د بهوپال د سيمې نيمايي برخه وه هغه ته ورکړې . نواب فيض محمد خان په ١١٦٩ لمريز کال د استسقاء( جل ) په ناروغۍ مړ شو او له ده نه کوم اولاد پاتې نه شو.. د نواب فيض محمد خان د مړينې د نېټې په باب يوه شاعر په فارسي ژبه لاندې بيتونه کښلي دي :: نواب فيض محمد بهادر دوران که هست عتبه او مصدر مراد همه ازين جهان چو ملالت بخاطرش ره يافت شتافت سوى سرائى که بود معاد همه کدام غم که به عالم از انتقالش نيست شد است نام سرور و طرب زياد همه زمين بخاک نشست و فلک سيه پوشيد جهان به ماتم او دل ز دست داد همه ګل است چاک ګريبان و لاله داغ بدل اساس آه فغان بلبلان نهاد همه صراحى نوحه ګر و جام حيرت آموز داشت سرور نغمه ز کار خود او فتاد همه چوم جسجتوى سال وصل او کردم بدانشى که برو باشد اعتماد همه بګفت تعميه کز رحتلش شده بى فيض سخاوت و کرم و بذل وجود او همه.

'''۴- نواب حيات محمد خان:''' د نواب فيض محمد خان تر مړينې وروسته نواب حيات محمد خان د بهوپال د رياست نواب وټاکل شو. د هغه د واکمنۍ او حکمرانۍ په وخت کې انګرېزي جنرال ګدرد له خپلو پوځونو سره بهوپال ته لاړ او نواب حيات محمدخان له هغه سره د سولې لاره ونيوله. په دغه وخت کې د بهوپال د رياست عايدات په کال کې شل لکه روپۍ وو، چې په کال کې پېنځه لکه روپۍ د نواب د شخصي لګښتونو لپاره او پاتې نورې يې د ملازمينو د مصرف لپاره ديوان ته سپارلى کېدلې. که څه هم د نواب حيات محمد خان ډېر ديوانونه(لوړپوړي چارواکي ) درلودل ؛ لکه فولاد خان، چهوتي خان، همت رام، د آصف خان زوى او د سلطان محمد خان لسمى مريد محمد خان ؛ خو په پاى کې شجاع او وزير محمد خان بهادر د شريف محمد خان زوى د ديوان او د پهوپال د رياست د مدارالمهام او وزير الدوله خطاب تر لاسه کړ، چې د هغه په مهر کې داسې کښل شوي وو: &quot;خدا هست، سلطان محمد وزير&quot;. وزير محمد د راى سين کلا، چې د سرونج د صوبې د بالا راو په قبضه کې وه بېرته تر لاسه کړه او د هوشنګ آباد پر کلا يې قبضه وکړه.. په ١١٢٠ لمريز کال کې د ناګپور راجا دوه تنه يعنې نور خان سفيد پوش او پندت پاند وانګ د زيات شمېر پوځونو سره د هوشنګ آباد د نيولو لپاره ولېږل او وزيرالدوله (اګهنور) ځنګل ته لاړ او نور محمد خان بېرته کلا ونيوله .. نواب حيات محمد خان د وزير محمد خان د جګړه مار عادت له کبله د هغه نه خپه او څو څو ځلې د هغه د بېواکه کولو په تکل کې شو؛ خو پخپله دې هڅه کې بريالى نه شو؛ ځکه چې د هغه په څېر د يوه زورور او بهادر سړي تر لاسه کول يو ناشونى کار و.. په دغه ترڅ کې د حيات محمد خان د زوى غوث محمد خان او وزيرالدوله تر منځ بې اتفاقي پيدا شوه او تر هغې پورې دغه بې اتفاقي اوږده شوه، چې څلور ځلې يو له بله سره وجنګېدل؛ خو هر ځلې غوث محمد خان له ماتې سره مخامخ کېده. په پاى کې غوث محمد خان، محمد شاه خان د سرونج او کريم خان پنداره د شجاعل پور نه د خپلې مرستې لپاره وروغوښتل او دواړو د خپلو لښکرو سره ځانونه د بهوپال پولې ته نژدې ورورسول؛ خو تر جګړې دمخه د دواړو مرسته کوونکيو ډلو تر منځ بې اتفاقي پېښه شوه او بېرته خپلو خپلو سيمو ته ستانه شول .. غوث محمد خان د دولت رام سيندهيا نه مرسته وغوښته او هغه هم حکيم اسد علي د غوث محمد خان مرستې ته ورولېږه. حکيم اسد علي ته په بهوپال کې دواړه پلار او زوى نالايقه او د وړتيا نه درلودونکي کسان معلوم شول او دا ورته پته ولګېده، چې وزير محمد خان يو بهادر او مېړنى سړى دى؛ نو له همدې کبله يې د دوى تر منځ سوله وکړه او وزير محمد خان د رياست د انتظام په چارو بوخت و. نواب حيات محمد خان پر ١٢٢٣ لمريز کال وفات شو او د هغه پر ځاى د هغه زوى غوث محمد خان د بهوپال د سيمې د نواب او رئيس په توګه وټاکل شو.

'''۵-نواب غوث محمد خان:'''  غوث محمد خان د خپل پلار حيات محمد خان تر مړينې وروسته د هغه ځایناستی شو. په دغه وخت کې وزير محمد خان ډېر پياوړى او د شاوخوا سيمو د رئيسانو نه يې خراج او باج اخيست. ده د ناګپور او ګواليار پر سيمو بريدونه کول او په ټوله مالوه کې دده وېره خپره وه. په پاى کې د وزير محمد خان د بريدونو په وجه د ناګپور مهاجرا او سيندهيا په تنګ شول او پر ١٢٢٤ لمريز کال سره يو موټى شول او د ناګپور د مهاراجا صديق علي خان او د ګواليار د مهاراجا(ساتيه ناتهـ ) تر حکم لاندې يې بهوپال ته پوځونه ورولېږل.. وزير محمد خان، چې ددغه پوځ د ورتګ خبر واورېد خپله کورنۍ او اولادونه يې په بهوپال کې پرېښودل او د ګنور کلا ته لاړ. د نوموړي پوځ په ورتلو سره نواب غوث محمد خان د سولې او پخلاينې لاره ونيوله. صديق علي خان د وزير محمد خان د لاس غځونو نه شکايت وکړ او نواب غوث محمد خان نه يې د کورنۍ او اولادونو غوښتنه وکړه، نواب غوث محمد خان دا د پښتني ننګ پر خلاف يو کار وګاڼه.صديق علي خان وروسته بيا د وزير محمد خان زوى معز محمد خان ونيو او له ځان سره يې بوت او د اړتيا په اندازه پوځونه يې په بهوپال کې پرېښودل او ناګپور ته لاړ.. د ناګپور راجا له معز محمد خان سره ښه چال چلند کاوه، وروسته يې معز محمد خان بهوپال ته ولېږه او تر دوو مياشتو وروسته وزير محمد خان د ګنور کلا ته راغى او د ناګپور له پوځ سره يې په بهوپال کې جګړه وکړه او د هغه پوځ يې له بهوپال نه بیواکه کړ .. په دغه وخت کې د ټونک پښتون والي نواب امير خان سالازى بهوپال ته لاړ او د وزير محمد خان نه يې وغوښتل، چې دوى دواړه بايد په ګډه سره د ناګپور له راجا سره د مقابلې لپاره ملګري شي. وزير محمد خان، چې لا دمخه د صديق علي خان پر خلاف د جګړې لپاره چمتو و ورسره يو ځاى شو؛ خو نواب امير خان د وزير محمد خان د غوښتنې پر خلاف له وزير محمد خان سره د ساګر په مقام د ناګپور د راجا له پوځ سره جګړه وکړه او کله يې چې د مخالفينو غلبه وليدله؛ نو وزير محمد خان ته يې وويل، چې دښمن غالب دى او راځه، چې ولاړ شو. وزير محمد ځواب ورکړ، که ته ځې؛ نو ځه؛ خو زه د جګړې نه پرته ډګر نشم خوشې کولاى او دا يې وويل، پوځ يې مرتب کړ او په ډېرې بهادرۍ سره وجنګېد او د ناګپور پوځ يې پر شا وتمباوه .. په دغه وخت کې د سر هنري ګلور پوځونه، چې د نربدا د سيند پر غاړه وو د تښتېدلي او ماتې خوړلي پوځ سره مرسته وکړه او بيا يې د نواب امير خان د مقابلې لپاره چمتو کړل .. کله، چې وزير محمد خان ته پته ولګېده؛ نو نواب امير خان سالارزي د ټونګ نواب ته يې پيغام واستاوه، چې اوس نو زما نه د مرستې تمه مه کوه، زما اړيکې د انګرېزي سرکار سره د جنرال ګډرد په ذريعه دوستانه شوې دي.. د ژمي د موسم په پيل کې وزير محمد خان، نواب غوث محمد خان د سفر لپاره چمتو کړ او راى سين ته يې له ځان سره بوته او په لاره کې يې کانهـ سېنګ د پېنځه سوه سپرو سره نوکر کړ او پر احمدپور او نورو کليو يې تر بهيلسه پورې بريدونه وکړل .. په دغه وخت کې، چې بجي سېنګ د مهاراج سيندهيا له خوا د بهيلسه حاکم و هغه ته يې ماتې ورکړه او د بارودا کلا يې ترېنه ونيوله. دلته د تونک رئيس نواب امير خان راغى او له هغه سره يې دوستانه ملاقات وکړ او غوث صاحب، چې د ناګپور د راجا له خوا د جګړې لپاره راغلى و د تربدا د درياب پر غاړه ورسره جګړه وکړه. په دغه وخت کې کانه سېنګ د غوث په پلوۍ ودرېد او غوث هم هغه خپل ملازم وټاکه او مطمين او ډاډمن شو؛ خو هغه د غوث ککرۍ پرېکړه او د نواب غوث محمد خان او وزير محمد خان په وړاندې يې کېښودله. د غوث په وژلو سره د ناګپور پوځ مات او وتښتېد او له دې ځايه بهوپال ته لاړ.. په دغه وخت کې (سناکه رام بول) د ناګپور د راجا پوځدار د محلپور سيمه ونيوله، وزير محمد خان پرې يرغل وکړ او هغه يې له دې سيمې وشاړه. تر دې وروسته د ناګپور او ګواليار واليانو پرېکړه وکړه، چې وزير محمد خان پخپلې و لکې کې راولي، همدا وجه وه، چې په ١٨٢١ زیږدیز ي کال کې جګوا بابو، رام لعل او شناوبهاو، چې د مهاراجا سيندهيا له ډلې دي له دوه پنځوس زره لښکر سره او هم صديق علي خان، چې د دېرش زرو پوځيانو په ملګرتيا د ناګپور د راجا له خوا د وزير محمد خان د ټکولو لپاره ټاکل شوي وو بهوپال يې د څلورو خواوو نه کلابند کړ، په دغه وخت کې په بهوپال کې د پوځونو شمېر يوولس زرو ته رسېد او وزير محمد خان ددغه لږ شمېر پوځ په درلودلو سره په اندېښنه کې و.. داسې ويل کېږي، چې صديق علي خان خپلو پوځيانو ته ويلي وو، چې ده يو وحشتناکه او ډاروونکى خوب ليدلى دى او پر بهوپاليانو باندې خداى مهربانه شوى دى او له هغوى سره جګړه کومه ګټه او نتيجه نه لري، ويل کېږي، چې په دغه وخت کې جګوا بابا ناګپور ته لاړ، الماس يې وخوړ او مړ شو. تر دې وروسته وزير محمد خان، نواب غوث محمد خان بېواکه کړ او د بهوپال د نوابۍ او رياست چارې يې پخپله په غاړه واخيستې او کله، چې مهاراجا سيندهيا ته دا پته ولګېده؛ نو هغه يو پوځ د جان بيتل او جسونت راو مرهټه په مشرۍ بهوپال ته ولېږه. نواب وزير محمد خان د جنرال ګډرد د تړون يو نقل د سوغاتونو سره د خپلو معتمدينو او باوري کسانو په لاس په ډيلي کې کرنېل اکترلوني ته ولېږه؛ خو لا د هغه معتمد ډيلي ته نه و روان شوى، چې د مهاراجا سيندهيا په افسرانو کې بې اتفاقي پيدا شوه او يو له بله سره يې په جګړې لاس پورې کړ. کرنېل لوني د وزير محمد خان په ځواب کې ده ته ډاډ ورکړ او هغه مهاراجا سيندهيا ته وويل، چې جګړه دې بنده کړي .. هغه وخت، چې نواب وزير محمد خان ددغو اندېښنو نه فارغ شو؛ نو هغه له انګرېزي سرکار سره اتحاد ته نوره هم پراختيا ورکړه او بيا سيواس ته لاړ او له پندارو سره يې جګړه وکړه او له هغه ځايه پچهپانير او بيا (ديوري) ته ورسېد او هلته د محرقې( وچکۍ ) په ناروغۍ اخته شو او د ١٢٣١ هجري کال د ربيع الاول په شپاړسمه نېټه وفات شو.

'''۶- نواب نظير محمد خان:''' د خپل پلا تر مړينې وروسته نواب نظير محمد خان د بهوپال د سيمې نواب شو او د نواب نظيرالدوله لقب يې غوره کړ. هغه نواب غوث محمد خان ته جاګير وټاکه او د ١٢٣٢ لمريز کال د ربيع الاول د مياشتې په شلمه نېټه يې د نواب غوث محمد خان د لور قدسيه بېګم سره واده وکړ. په دې ترڅ کې انګرېزي جنرال آدم د انګرېزي پوځونو سره د پندارو د ټکولو لپاره راغى او د نواب نظير محمد خان نه يې مرسته وغوښتله او کله، چې د انګرېزي سرکار لښکرې د نربدا د سيند نه تېرې شوې نوموړى نواب راى سين ته ورسېده او د جنرال آدم سره يې ليده کاته وکړه او بيا د دوى تر منځ په دولسو مادو کې يو تړون لاسليک شو، چې د هغه تړون په سبب ده ته دآشته، اچهاور، سيهور، دورايه، ديبي پور او د اسلام نګر د کلا سندونه ورکړل شول. له دې تړون وروسته نواب وزيرالدوله د سيل )(تفرېح) او ښکار لپاره د اسلام نګر کلا ته لاړ، هلته په سهوه سره دده پوځدار محمد خان له لاسه د تمانچې په ډزو په سر ولګېد او په ١٢٣٥ لمريز کال کې وفات شو او يوه لور ترې پاتې شوه، چې نواب سکندر جهان بېګم نومېده.يوه شاعر د نواب نظير محمد خان د مړينې تاريخي ماده په فارسي دا ډول کښلې ده: نظير الدوله آن يکتاى عالم شهادت از تپنچۀ يافت در دم پى سال وفاتش ګفت هاتف عدد يک از نظيرالدوله شد کم چې دده د مړينې نېټه د ابجدو په حساب ١٢٣٥ لمريز کال کېږي. 

'''۷ـ نواب قدسيه بېګم:''' د نواب نظير محمد خان تر مړينې وروسته د بهوپال د رياست اراکينو قدسيه بېګم ته د بهوپال د نوابۍ چارې ور په غاړه کړې. بايد وويل شي، چې نواب غوث محمد خان هم په ١٢٣٥ هجري کال ددې نړۍ نه سترګې پټې کړې.. د ١٢٥٠ لمريز کال د ذوالحجې د مياشتې په اولسمه نېټه، چې د ١٨٣٥ ميلادي کال د اپرېل د مياشتې د ١٧ نېټې سره سمون خوري نواب سکندر جهان بېګم د نواب جهانګير محمد خان سره واده وکړ او تر واده وروسته نواب جهانګير محمد خان غوښتل، چې د بهوپال د رياست او نوابۍ چارې پخپله غاړه واخلي، چې پر دې خبرې نواب قدسيه بېګم ترې خپه شوه او هغه يې نظر بند کړ او تر څو ورځو وروسته نواب جهانګير محمد خان د نظربندۍ نه خلاص شو او سيهور ته لاړ او پر دوراهيه، ديبي پور او نور سيمو يې قبضه وکړه. په دې سبب هم د قدسيه بېګم او نواب جهانګير محمد خان تر منځ جګړه وشوه. په پاى کې د بهوپال د سيمې د انګرېزي پوليټيکل ايجنټ ويلکس په منځګړتوب، چې د هند د ګورنر جنرال له خوا ورته حکم شوى و دغه جګړه د ١٨٣٧ ميلادي کال د سپتمبر په لسمه نېټه پاى ته ورسېده او بيا پخپله دغې سيمې ته راغى او د رياست چارې يې نواب جهانګير محمد خان ته وسپارلې او نواب قدسيه بېګم ته يې د څلور لکو روپيو جاګير وټاکه.

'''۸- نواب جهانګير محمد خان:''' کله چې جهانګير محمد خان د بهوپال د رياست نواب وټاکل شو، تر څو ورځو وروسته دده او د مېرمنې نواب سکندر بېګم تر منځ بې اتفاقي پيدا شوه. د ١٢٥٤ هجري کال د صفرې د مياشتې په دوهمه نېټه نواب سکندر بېګم له ده نه خپه او د خپلې مور قدسيه بېګم سره اسلام نګر ته لاړه او د ١٢٥٤ هجري کال د جمادي الاول په شپږمه نېټه د نواب سکندر بېګم له بطن(ګیډې ) نه نواب شاه جهان بېګم پيدا شوه.. نواب جهانګير محمد خان په ١٢٥٦ لمريز کال کې د جهانګير آباد ښار ودان کړ او بيا د معدې په ناروغۍ اخته شو، چې دې ناروغۍ ډېر ناتوانه کړ او په پاى کې پر ١٢٦٠ لمريز کال د ذيقعدې د مياشتې پر ٢٨ نېټه ځوانيمرګ شو. دده د مړينې د نېټې قطعه يوه شاعر په فارسي ژبه داسې کښلې ده: واى نواب جهانګير جوان رعنا ناګهان کرد ز دنيا سوى عقبى رحلت چاک شد جيب از غمش از پنجۀ مهر شام دامان سيه کرد برد از رفت نيلګون کرد قبا بر خود اطلس چرخ شور از شش جهت آيد که دريغ و حسرت حوريان از پى تعظيم ز جابر جستند بالش سبز نهادند در قصر جنت ګلرخان جنان تا در باغ رضوان پيش رفتند ستانيدند به صدر عزت بيس و هشتم مه ذيقعهد دوشنبه روزى يکهزار و دو صد و شصت سنين هجرت وقت پاسى ز شب نيم دګر بود که رفت سوى فردوس از اين کهنه سراى کلفت هاتف غيب ندازد که شد بى سر و پيا حسن و خلق و کرم و بخشش و حلم و همت له پورتني شعر نه د ابجدو په حساب ١٢٦٥ کال، چې دده د مړينې نېټه ده راوځي.. د نواب جهانګير محمد خان تر مړينې وروسته نواب شاهجهان بېګم د نواب جهانګير محمد لور د بهوپال د چارو څارونکې او محمد خان د پوځدار ( دپوځ مشر) او مدارالمهام په توګه وټاکل شول؛ خو په ١٢٦٣ لمريز کال پوځدار محمد خان د استعفى په ورکولو مجبور شو.. نواب سکندر بېګم د انګرېزي دربار له خوا دغه دود له منځه يووړ، چې د بهوپال د رياست دلور خاوند)زوم( دې رئيس وي. نواب شاهجهان بېګم په ١٢٧١ لمريز کال کې له باقي محمد خان سره واده وکړ.. په ١٢٧٣ لمريز کال کې، چې د ١٨٥٧ ميلادي کال سره سمون خوري او په هندوستان کې د آزادۍ او خپلواکۍ مَېنانو د خپلواکۍ غوښتلو جنډې ورپولې، چې انګرېزان يې ايام غدر بولي. نواب سکندر بېګم د بهوپال حکمرانه يا رئيسه او نواب شاهجهان وليعهده وټاکل شوه او د ١٢٧٤ لمريز کال د ذيقعدې د مياشتې پر ٢٧ نېټه، چې د ١٨٥٨ ميلادي کال د جولاى د مياشتې د نهمې نېټې سره سمون خوري سلطان جهان بېګم وزېږېده او د ١٢٧٧ هجري کال د رجب د مياشتې پر درېيمه نېټه، چې د ١٨٦١ ميلادي کال د جنوري د مياشتې له ١٥ نېټې سره سمون خوري نواب سکندر بېګم د ګورنر جنرال لارډ کينګ سره د ملاقات او ليدو کتو لپاره جبلپور ته لاړه.. نوموړي لارډ نواب سکندر بېګم ته د برسيه پرګنه وروبښله او د ١٨٦١ ميلادي کال د نوامبر د مياشتې په لومړۍ نېټه نواب سکندر بېګم ته په کلکته کې د سرکار له خوادهند دستوري میډل ورکړل شو او د ١٢٨٠ هجري کال د جمادي الاول په ٢٢ نېټه نواب سکندر بېګم د قدسيه بېګم او محمد خان پوځدار د نورو زرو تنو په ملګرتيا د حج د فريضې د ادا کولو لپاره بيت الله شريف ته لاړه او د ١٢٨١ لمريز کال د جمادي الاول په درېيمه نېټه بېرته بهوپال ته راستنه شوه.. په ١٢٨٢ هجري کال د نواب شاهجهان بېګم خاوند باقي محمد خان د حج تر راتلو وروسته وفات شو او د ١٣٥٨ هجري کال د رجب د مياشتې پر لسمه نېټه نواب سکندر بېګم هم وفات شوه، يوه شاعر د نواب سکندر بېګم د مړينې د نېټې ماده په فارسي ژبه داسې کښلې ده : بيګم عاليه سکندر نام چون به دارالبقاء نمود سفر سال تاريخ آن ستوده خصال ګفت شاه جهان غم مادر چې د نوموړې د مړينې نېټۀ د ابجد په حساب د ١٢٨٥ هجري کال سره سمون خوري .

'''۹-نواب شاهجهان بېګم:''' د نواب سکندر بېګم تر مړينې وروسته نواب شاهجهان بېګم د بهوپال د رياست د چارو واګې پخپل لاس کې ونيولې. ددې د رياست په وخت کې د بهوپال د سيمې اوسېدونکو په خوشحالۍ او هوساينه کې شپې او ورځې تېرولې او د هر ډول تېري او ظلم مخه نيول شوې وه. په ١٢٨٨ لمريز کال کې چې د ١٨٧٢ ميلادي کال سره سمون خوري نوموړې د صديق حسن خان سره نکاح وکړه، چې بيا صديق حسن خان د ١٨٩٠ ميلادي کال د فبروري د مياشېت په نولسمه نېټه وفات شو.. نواب شاهجهان بېګم د ١٩٠١ ميلادي کال د جون په مياشت کې وفات شوه او د هغې لور سلطان جهان بېګم د بهوپال د رياست پر ګدۍ کېناسته .

'''۱۰-نواب سلطان جهان بېګم:''' نوموړې د ١٩٠١ ميلادي کال د جون په مياشت کې د بهوپال د رياست او نوابۍ چارې تر لاسه کړې او ددې خاوند د محمد احمد علي خان زوى نواب نظيرالدوله ته د احتشام الملک لقب ورکړل شو. نواب سلطان جهان بېګم يوه تکړه او لايقه ښځه وه او د رياست د چارو انتظام يې په ښه تو ګه ترسره کاوه. نوموړې په ١٩٠٣ ميلادي کال د حج د فريضې د ادا کولو په نيت مکې معظمې او مدينې منورې ته لاړه او بيا بېرته راستنه شوه .. د نواب سلطان بېګم نه درې زامن پاتې شول، چې وليعهد نصرالله خان، حافظ عبيدالله خان او حميدالله خان نومېدل. بايد وويل شي، چې تر نواب سلطان بېګم وروسته يې وليعهد نصرالله خان د بهوپال د رياست چارې سمبالولې او دغه لړۍ د ١٩٤٧ ميلادي کاله پورې، چې د هند د خپلواکۍ سره سمون خوري جاري وه او بيا تر هغه وروسته تقريباً ټول خودمختاره رياستونه او جاګيردارۍ پاى ته ورسېدې او دوى ته يواځې د نوابۍ القاب ورپاتې شول او نور کوم ځواک يې نه درلود.

== سرچینې ==
* ریاست بهوپال تاریخ کے آئینے میں. از تاج محمد خان بھوپالی
*بهوپال د هندوستان پښتانه.  صفیه حلیم</text>
      <sha1>fu22gkzgmcrsqx076lf9puvc3abtfab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دوست محمد خان بهادر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86991</id>
    <revision>
      <id>364548</id>
      <parentid>362849</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritasphere</username>
        <id>13457</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>364548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72874" sha1="me0evc8k82ufry1wn70gv1v91yf9g4u" xml:space="preserve">{{توپير|امير دوست محمد خان}}
'''دوست محمد خان''' (۱۶۵۷-۱۷۲۶ز) په مرکزي هند کې [[ریاست بهوپال|د بهوپال ايالت]]  چې وسمهال د [[مدهيه پرديش|ماديا پرديش]] پلازمېنه گېږي، بنسټ اېښودونکی دی.&lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |title=Fodor's India, Nepal and Sri Lanka, 1984 |publisher=[[Fodor's]] |year=1984 |isbn=978-0-679-01013-5 |page=383}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;mw-collapsible infobox&quot; style=&quot;width:25em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; float:left; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%; direction:rtl; border-spacing:3px;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; padding:5px;&quot; |[[دوتنه:Dost_Mohammad_Khan,_Nawab_of_Bhopal.jpg|289x289پېکسل]]
&lt;small&gt;دوست محمد خان د بهوپال لمړی افغان نواب&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#d6e4ff; text-align:center; color:#0645ad;&quot; |د بھوپال نواب
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |د واکمنۍ پړاو
|۱۷۰۷ – مارچ ۱۷۲۸
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |مخکینی
|نشته (دا موقف نوی جوړ شو)
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |ځایناستی
|سلطان محمد خان
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |اصلي نوم
|دوست محمد خان ميرزنی خېل
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |زېږېدنه
|۱۶۵۷ 
تيرا، کابل سبا، مغولي سترواکي
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |مړینه
|مارچ ۱۷۲۸ (۷۱ کلن) 
بھوپال، د بھوپال ایالت
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |ښخولو ځای
|فتح ګړ، بھوپال
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |شاهي کورنۍ
|د اورکزیو قبيلې ميرزنی خېل
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |مېرمنې
|مهراز بي بي، فتح بي بي، تاج بي بي
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |پلار
|نور محمد خان
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ddd; text-align:center;&quot; |پوځي دنده
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |وفاداري
|[[دوتنه:Flag_of_the_Mughal_Empire.svg|20x20پېکسل]] مغولي سترواکي
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |رتبه
|سوار، فوجدار، صوبدار
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot; |جګړې
|د مغول او ماراتا جګړې
|}


یو [[پښتانه|افغان]] &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64172/Bhopal/280107/History?anchor=ref84367|title=Bhopal|publisher=Encyclopædia Britannica Inc.|year=2011}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |url=https://archive.org/details/indiasprincelyst00erns |title=India's princely states: people, princes and colonialism |publisher=[[Routledge]] |year=2007 |isbn=978-0-415-41541-5 |editor-last=Waltraud Ernst |edition=illustrated |series=Routledge studies in the modern history of Asia (Volume 45) |page=[https://archive.org/details/indiasprincelyst00erns/page/n167 153] |editor-last2=Biswamoy Pati |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; د تیراه څخه، دوست محمد خان په ۱۷۰۳ کال کې په [[ډيلي|ډیلي]] کې د مغلو په پوځ کې شامل شو. هغه په چټکۍ سره د رتبو له لارې لوړ شو، او د مرکزي هند د مالوا ولایت ته وګمارل شو. د امپراتور [[اورنگزیب عالمگیر|اورنګزیب]] له مړینې وروسته، خان په سیاسي لحاظ بې ثباته مالوا سیمه کې څو سیمه ییزو مشرانو ته خدمات وړاندې کول پیل کړل. په ۱۷۰۹ کال کې، هغه د براسیه جایداد په اجاره واخیست، پداسې حال کې چې د منګل ګړ کوچنۍ [[راجپوت]] سلطنت ته یې د یوه خدمتګار په توګه خدمت کاوه. هغه خپل پښتانه خپلوان مالو ته راوبلل ترڅو د وفادارو ملګرو یوه ډله جوړه کړي. &lt;ref name=&quot;William_Hough_1845&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=William Hough |url=https://archive.org/details/abriefhistorybh01houggoog |title=A brief history of the Bhopal principality in Central India |publisher=Baptist Mission Press |year=1845 |location=Calcutta |pages=[https://archive.org/details/abriefhistorybh01houggoog/page/n50 1]–4 |oclc=16902742}}&lt;/ref&gt; خان په بریالیتوب سره منګل ګړ د نورو راجپوت ګاونډیانو څخه خوندي کړ، د هغې په شاهي کورنۍ کې یې واده وکړ، او د بې وارثې راني له مړینې وروسته یې دولت په خپل لاس کې واخیست. &lt;ref name=&quot;KamlaMittal_1990&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Kamla Mittal |title=History of Bhopal State |publisher=Munshiram Manoharlal |year=1990 |page=2 |oclc=551527788}}&lt;/ref&gt;

خان [[د مغولو واکمني|د مغلو امپراتورۍ]] پر ضد په بغاوت کې د مالوا د راجپوت ځایی مشرانو سره یوځای شو. په جګړه کې مات او ټپي شو، هغه د سید حسین علي خان بارحه سره مرسته وکړه، چې د سید وروڼو څخه و. چې د دا سره یې د سید وروڼو ملګرتیا ترلاسه کولو کې مرسته وکړه، چې د مغلو په دربار کې د پاچا ټاکلو په توګه خورا اغیزمن شوي وو. وروسته خان په مالوا کې څو سیمې خپل ایالت ته ضم کړل. خان د ګوند د کوچني سلطنت واکمن راني کملاپاتي ته یې خدمتونه هم وړاندې کړل او د پیسو پرځای یې د بهوپال (په هغه وخت کې یو کوچنی کلی) خاوره ترلاسه کړه. د رانی له مړینې وروسته ، دل د هغې زوی واوژه او د ګوند سلطنت یې ضمیمه کړ.  د 1720 لسیزې په لومړیو کې ، هغه د بهوپال کلي په یوه باوري ښار بدل کړ ، او د نواب لقب یې ترلاسه کړ ، کوم چې په هند کې د ایالتونو مسلمان واکمن لپاره کارول کیده. &lt;ref name=&quot;Somerset_states&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Somerset Playne |title=Indian states: a biographical, historical, and administrative survey |last2=R. V. Solomon |last3=J. W. Bond |last4=Arnold Wright |publisher=Asian Educational Services |year=1922 |isbn=978-81-206-1965-4 |editor-last=Arnold Wright |edition=illustrated, reprint |page=57}}&lt;/ref&gt;

د سید وروڼو سره د دوست محمد خان ملاتړ د مغل د سیال نظام الملک د دښمنۍ سبب شو. نظام په مارچ 1724 کې په بهوپال یرغل وکړ ، چې خان یې اړ کړ چې د خپل خاورې ډیری برخه پریږدي ، خپل زوی یې د یرغمل په توګه ورکړي او د نظام حاکمیت ومنل.  په خپلو وروستیو کلونو کې، خان [[تصوف|د صوفي]] عرفان علمأوو څخه یې الهام واخیست، د روحانیت په لور یې مخه کړه. هغه او نور پښتانه چې د هغه په واکمنۍ کې په بهوپال کې مېشت شول، د بهوپال کلتور او معمارۍ ته یې د پښتنو او اسلامي نفوذ راوړ.

د خپلې واکمنۍ په اوج کې، د بهوپال ایالت شاوخوا ۷۰۰۰ مربع میله (۱۸،۰۰۰ مربع کیلومتره) ځمکه درلوده. د خان له مړینې نږدې یوه پېړۍ وروسته، دا ایالت په ۱۸۱۸م کال کې د برتانیا تر ملاتړ لاندې راغی، او د دوست محمد خان اولادونو تر ۱۹۴۹م کال پورې پرې واکمني وکړه، تر هغه چې دا د هند له اتحاد سره یوځای شو.

== د ژوند لومړنۍ دوره ==
دوست محمد خان په ۱۶۵۷ کال کې زیږیدلی و.  [[د افغانستان پېښليک|د افغانستان]] په تیرا سیمه کې چې د مغل امپراتورۍ په شمال لویدیځ سرحدونو کې موقعیت لرل (اوس د [[پاکستان]] د [[خيبر پښتونخوا|خیبر پښتونخوا ولایت]] سره مطابقت لري). &lt;ref name=&quot;Abida_memoirs&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Abida Sultaan |author-link=Abida Sultan |title=Memoirs of a rebel princess |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-19-579958-3 |edition=illustrated |page=xli-11}}&lt;/ref&gt; د هغه پلار نور محمد خان یو [[پښتانه|افغان]] اشراف و چې د [[اورکزي|اورکزیو]] قبیلې د میرزاخیل قبیلې پورې اړه درلوده.  دا قبیله په تیرا او [[پېښور|پیښور]] سیمه کې ژوند کاوه او اوس هم ژوند کوي.

دوست محمد خان په شل کلنۍ کې د ګاونډي اورکزیو قبیلې څخه د یوې ښکلې نجلۍ، مهراج بي بي سره کوژده وکړه. مهراج وروسته د خپل تره زوی سره واده وکړ، ځکه چې د خان شخصیت ډیر تیری کوونکی او سخت لیدل کیده. په غوسه خان د مهراج بي بي میړه وواژه، چې له امله یې دی د خپلې کورنۍ څخه جلا شو . &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;/ref&gt;

د مغل امپراتور اورنګزېب د خدمت په برخه کې د روښانه راتلونکي لپاره خان ډیلي ته نږدې جلال آباد ته لاړ، چیرې چې د هغه پښتانه خپلوان میشت وو. د جلال آباد د لوهاري د مغولي منصبدار (پوځي اشراف)، د هغه د خپلوانو جلال خان کورنۍ لخوا یې هرکلی وشو. &lt;ref name=&quot;ShahJahan_taj-ul&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shah Jahan Begam |author-link=Sultan Shah Jahan, Begum of Bhopal |url=https://archive.org/details/tjulikbltrikhbh00begagoog |title=The táj-ul ikbál tárikh Bhopal, or, The history of Bhopal |publisher=Thacker, Spink |year=1876 |location=Calcutta |oclc=28302607}}&lt;/ref&gt; هغه د ۱۶۹۶ او ۱۷۰۳ کلونو ترمنځ جلال آباد ته ورسید، او د جلال خان له کورنۍ سره یې یو څه وخت تیر کړ. د زوکړې د لمانځلو په جریان کې، د دوست او د جلال خان د یو زوی ترمنځ د یوه شخړه رامنځته شوه جګړه وشوه. د جلال خان زوی په دوست باندې د کمان او غشي سره برید وکړ، او دوست په غچ کې هغه په خنجر وواژه. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

له دې پېښې وروسته، دوست محمد خان پریکړه وکړه چې د مغلو پلازمینې [[ډيلي|ډیلي]] ته وتښتي. د دا آس له شپږو ساعتونو منډې وهلو وروسته ولوېد او مړ شو. خان په پښو خپل سفر ته دوام ورکړ او کرنال ته ورسید. &lt;ref name=&quot;Ashfaq_1981&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ashfaq Ali |title=Bhopal, past and present |publisher=Jai Bharat |year=1981 |edition=2nd |oclc=7946861}}&lt;/ref&gt; د [[کاشغر]] د زاړه ملا جمالي لخوا وپیژندل شو، چا چې هغه ته په تیراه کې [[قران|قرآن کریم]] تدریس کړی و. ملا جمالي [[پښتونستان]] پریښود، او په ډیلي کې یې یوه مدرسه (مسلمانانو ښوونځی) جوړه کړه. خان شاوخوا یو کال په ډیلي کې د ملا جمالي په پناه کې تیر کړ، وروسته یې پریکړه وکړه چې د مغلو پوځ سره یوځای شي. ملا هغه ته د یو اس او پنځه [[اشرفۍ|''اشرفي'']] (د سرو زرو سکې) په ورکولو سره مالي مرسته وکړه. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== د مغولو پوځي کې خدمت ==
[[دوتنه:Aurangzeb_reading_the_Quran.jpg|چپ|بټنوک|193x193پېکسل|مغول امپراتور [[اورنگزیب عالمگیر|اورنګزیب]]]]
په ۱۷۰۳ کال کې، دوست محمد خان د اورنګزېب د وسلو ساتونکي میر فضل الله سره یوځای شو. &lt;ref name=&quot;Ashfaq_1981&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ashfaq Ali |title=Bhopal, past and present |publisher=Jai Bharat |year=1981 |edition=2nd |oclc=7946861}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFAshfaq_Ali1981&quot;&gt;Ashfaq Ali (1981). ''Bhopal, past and present'' (2nd&amp;nbsp;ed.). Jai Bharat. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/7946861 7946861].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; د ۱۷۰۴ کال په شاوخوا کې،خان ته د والي تاردي بیګ لخوا د بغاوت د ماتولو امر ورکړل شو، چې د بندیل خند په سیمه کې یې د یوې لویې قوې مشري کوله. خان د جنرال کاشکو خان په مشرۍ د تاردي بیګ ځواکونو سره په جګړه کې [[گوالير|د ګوالیار]] د مغلو لښکر مشري وکړه. که څه هم د کاشکو خان د ساتونکو او د ''مهاوت'' (فیل سوار) د تورو له امله ټپي شو، خو خان په جګړه کې د کاشکو خان په وژلو بریالی شو. هغه د کاشکو پرې شوی سر په ډیلي کې میر فضل الله ته وسپاره. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

په ۱۷۰۵ کال کې، میر فضل الله د دوست محمد خان لښکر امپراتور اورنګزېب ته وړاندې کړ. د خان ''د کارنامو'' له مخې، اورنګزېب له هغه څخه متاثره شو، هغه ته یې د سرو زرو دوه ټوټې سکې ورکړې، او له فضل الله څخه یې وغوښتل چې له خان سره ښه چلند وکړي او مناسب امر ورکړي. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; په بدل کې، خان امپراتور ته خپله وفاداري څرګنده کړه. له دې وروسته، خان په چټکۍ سره د رتبو له لارې لوړ شو، او د مرکزي هند مالوا ولایت ته وګمارل شو. مالوا په هغه وخت کې له سیاسي پلوه بې ثباته وه، او اورنګزېب په چټکۍ سره واليان بدلول. [[مرهټه واکمني|مراتها]] ، راجپوت مشران او مسلمان جاګیرداران په سیمه او شاوخوا کې د واک لپاره هڅې کولې او مغلان له څو بغاوتونو سره مخ وو.

د امپراتور اورنګزېب د مړینې خبر د ۱۷۰۷ کال د مارچ په ۳مه خان ته ورسېد، کله چې هغه په بهلسا کې و. د اورنګزېب د زامنو ترمنځ د ځای ناستي جګړه پیل شوه، چې دوه یې د وفادارۍ لپاره خان ته ورغلل. په هرصورت، خان د دوی دواړو سره د یو اړخ نیولو څخه انکار وکړ، او ویې ویل چې هغه نشي کولی د خپلو زامنو په وړاندې خپله توره پورته کړي ځکه چې هغه د مرحوم امپراتور سره د وفادارۍ لوړه کړې وه. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== د ساتوونکې خدمتګار په توګه ==
د اورنګزېب امپراتور له مړینې وروسته، مالوا د مرکزي واک د نشتوالي له امله په سیمه کې د مختلفو سردارانو ترمنځ د واک د مبارزې شاهد و. دوست محمد خان د شاوخوا ۵۰ [[پښتانه|پښتانو]] ساتوونکو د یوې ډلې مشر شو، او د لوټ او شخړو په وړاندې یې د سیمه ییزو سردارانو ساتنه پیل کړه. په دې سردارانو کې د سیتاماؤ راجا ریشب داس (۱۶۹۵-۱۷۴۸)، محمد فاروق (د بهلسا والي)، دیا بهادر (د مالوا د مغل مرستیال والي) او د منګل ګړ راجا انند سینګ سولانکي شامل وو. &lt;ref name=&quot;Gazetteer_Raisen_1979&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |title=Madhya Pradesh District Gazetteers: Raisen |publisher=Government Central Press |year=1979 |series=Madhya Pradesh District Gazetteers (Volume 27) |page=54 |oclc=58636955}}&lt;/ref&gt;

مانگلګړ د مالوا په سیمه کې یو کوچنی راجپوت ولایت و، چې د راجا آنند سینگ سولانکي لخوا اداره کېده. د راجا مور وروسته له دې چې دست محمد خان ته ډېره مينه ورکړه. د راجا له مړینې وروسته په ډیلي کې، هغې خان د مانگلګړ د کمدار یا مختار (&quot;ساتونکی&quot;) په توګه وټاکه، شاوخوا ۱۷۰۸] خان ته دنده ورکړل شوې وه چې د دوګر راني (ملکه) او د هغې املاک وساتي. د مانگلګړ په خدمت کې، خان د آنند سینگ له لور کنور سردار بائی سره واده وکړ،چې وروسته اسلام قبول کړ او فتح بی بی (فتح بی بی هم لیکل کیږي) نوم یې کیښود. خان د څو نورو ښځو سره واده کړی و، مګر فتح بی بی د خان د خوښې مېرمن پاتې شوه.. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

په راتلونکو څو کلونو کې، خان د منګل ګړ څخه کار کاوه، د هر هغه چا لپاره کار کاوه چې د خان د مشهور ساتوونکو خدماتو لپاره پیسې ورکولو ته لیواله وو.

== د بیراسیا املاک ==
{{Location map|India}}
په ۱۷۰۹ کال کې، دوست محمد خان پریکړه وکړه چې خپله یو جایداد جوړ کړي. براسیه ، منګل ګړ ته نږدې یوه کوچنۍ ''مستجیري'' (کرایه شوې جایداد)، د ډیلي میشته مغل جایداد لرونکي تاج محمد خان تر واک لاندې وه. دا د لویو لارویانو او لوټمارانو د منظم بریدونو له امله له ګډوډۍ او بې قانونۍ سره مخ وه. د محمد صلاح، سندر رائے او عالم چند قانونګو په مشوره، دوست محمد خان د براسیه اجاره واخیسته. &lt;ref name=&quot;SRBakshi_OPRalhan_2007&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=S.R. Bakshi |title=Madhya Pradesh Through the Ages |last2=O.P. Ralhan |publisher=Sarup &amp; Sons |year=2007 |isbn=978-81-7625-806-7 |pages=380–383}}&lt;/ref&gt; په اجاره کې د ۳۰،۰۰۰ روپیو کلنی تادیه شامله وه، کوم چې خان د خپلې میرمنې فتح بي بي په مرسته چې د منګل ګړ شاهي کورنۍ پورې اړه درلوده، د ورکولو توان درلود. خان مولوي محمد صالح د ''قاضي'' (قاضي) په توګه وټاکه، یو جومات او یوه کلا یې جوړه کړه، او خپل وفادار افغان مرستیالان یې په مختلفو اداري ظرفیتونو کې ځای پر ځای کړل. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

دوست محمد خان هم هڅه وکړه چې په [[گوجرات|ګجرات]] کې ځینې سیمې ونیسي، خو ناکام شو. &lt;ref name=&quot;Ashfaq_1981&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ashfaq Ali |title=Bhopal, past and present |publisher=Jai Bharat |year=1981 |edition=2nd |oclc=7946861}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFAshfaq_Ali1981&quot;&gt;Ashfaq Ali (1981). ''Bhopal, past and present'' (2nd&amp;nbsp;ed.). Jai Bharat. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/7946861 7946861].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; په ګجرات کې د یوې ناکامې چاپې په ترڅ کې د [[مرهټه واکمني|مرهټي]] جنګسالار له خوا له ماتې وروسته، هغه د خپلو یاغي سرتیرو لخوا بندي شو. خان وروسته له هغه خوشې شو چې د دا میرمن فتح بي بي د دا تښتونکو ته د پیسې ورکړې. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

د واک پراخې مبارزې او بې وفايي، په ځانګړې توګه د ګجرات له برید وروسته د خپلو سړیو لخوا د هغه بندي کیدل، خان د شاوخوا خلکو په اړه بې باوره کړی و. له همدې امله، هغه په تیرا کې خپل خپلوان مالوا ته بلنه ورکړه. د خان پلار، مهراج بي بي (د هغه میرمن - هغه نجلۍ چې هغه ورسره په تیرا کې کوژده کړې وه) او د هغه پنځه وروڼه په ۱۷۱۲ کې د میرازخیلو شاوخوا ۵۰ قبیلوي کسانو سره براسیه ته ورسیدل. د هغه پلار په ۱۷۱۵ کې د براسیه ته له رسیدو لږ وروسته مړ شو. د هغه پنځه وروڼه شیر، الف، شاه، میر احمد او عاقل وو؛ د عاقل پرته ټول په راتلونکو جګړو کې مړه شول. هغه پښتانه چې د خان د نږدې کورنۍ سره ملګري وو، وروسته د &quot;برو کټ پټان&quot; په نوم پیژندل شوي، او د دوی کورنۍ په بهوپال کې خورا اغیزمنې شوې. &lt;ref name=&quot;Abida_memoirs&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Abida Sultaan |author-link=Abida Sultan |title=Memoirs of a rebel princess |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-19-579958-3 |edition=illustrated |page=xli-11}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFAbida_Sultaan2004&quot;&gt;[[Abida Sultan|Abida Sultaan]] (2004). ''Memoirs of a rebel princess'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). [[Oxford University Press]]. p.&amp;nbsp;xli-11. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-579958-3|&lt;bdi&gt;978-0-19-579958-3&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; دوی د ''برو کټ'' (&quot;د سرې پرې کوونکی&quot;) پټان په نوم پیژندل شوي ځکه چې دوی په پیل کې خپل کورونه په سرو خښتو جوړ کړل.

== د سیمه ییزو مشرانو سره مبارزه ==
د منګل ګړ د راجپوت ګاونډیانو، د پاراسون د ټھاکر (مشر) په مشرۍ، د منګل ګړ د رانې د مخ په زیاتیدونکي ځواک سره د مقابلې لپاره یو اتحاد جوړ کړ. د منګل ګړ او ټھاکر ترمنځ جګړه د څو ورځو لپاره روانه وه. د [[هولي]] د جشن په جریان کې، ټھاکر د جشنونو لپاره په اوربند ټینګار وکړ. دوست محمد خان اوربند ته موافقه وکړه، مګر د سوالګر په جامو کې  یېیو جاسوس د ټھاکر کمپ ته واستاوه. جاسوس بیرته د دې خبر سره راغی چې راجپوتان د شرابو په حالت کې دي. خان د اوربند سرغړونه وکړه او د شپې یې د دښمن په کمپ برید وکړ، د راجپوت سردارانو ته یې په قاطع ډول ماتې ورکړه. &lt;ref name=&quot;ShahJahan_taj-ul&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shah Jahan Begam |author-link=Sultan Shah Jahan, Begum of Bhopal |url=https://archive.org/details/tjulikbltrikhbh00begagoog |title=The táj-ul ikbál tárikh Bhopal, or, The history of Bhopal |publisher=Thacker, Spink |year=1876 |location=Calcutta |oclc=28302607}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShah_Jahan_Begam1876&quot;&gt;[[Sultan Shah Jahan, Begum of Bhopal|Shah Jahan Begam]] (1876). [[iarchive:tjulikbltrikhbh00begagoog|''The táj-ul ikbál tárikh Bhopal, or, The history of Bhopal'']]. Calcutta: Thacker, Spink. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/28302607 28302607].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; دوست د راجپوت نورې نږدې سیمې لکه خیچیواړه او امتواره هم فتح کړې. &lt;ref name=&quot;Rajendra_struggle&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Rajendra Verma |title=The freedom struggle in the Bhopal State |publisher=Intellectual |year=1984 |oclc=562460775}}&lt;/ref&gt;

په ۱۷۱۵ کال کې، خان د بل ګاونډي راجپوت مشر، نارسینګ راو چوهان (چې د نارسینګ دیورا په نوم هم پیژندل کیږي) سره په شخړه کې ښکیل شو، چې د براسیا ته نږدې د جګدیش پور د قلعه بند کلي مالک و. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=R. K. Sharma |title=Archaeology of Bhopal region |last2=Rahman Ali |publisher=Agam Kala Prakashan |year=1980 |series=Indian history and culture series (Volume 1) |oclc=7173802}}&lt;/ref&gt; نارسینګ دیورا د دلود په برخیرا پټیل څخه د خراج غوښتنه وکړه، چا چې مخکې له دې چې دوست ته د مغل کمپ څخه وتښتي، پناه ورکړې وه. &lt;ref name=&quot;AjaiPal_1987&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ajai Pal Singh |title=Forts and fortifications in India |publisher=Agam Kala Prakashan |year=1987 |page=94 |oclc=16758153}}&lt;/ref&gt; خان موافقه وکړه چې د نارسینګ سره یو تړون وکړي، او دواړه خواوې په جګدیش پور کې سره ولیدل، چې په هر اړخ کې ۱۶ سړي وو. خان د غونډې لپاره د تال سیند (چې د بنګانا په نوم هم پیژندل کیږي) په غاړه خیمه ودروله. د دواړو خواوو لپاره د هغه لخوا ترتیب شوي ډوډۍ وروسته، هغه ''د اتر'' (عطر) او ''پان'' (د شرابو پاڼې) امر کولو په بهانه بهر ووت، کوم چې په حقیقت کې د خان پټو کسانو لپاره د راجپوتانو د وژلو لپاره یو سیګنال و. &lt;ref name=&quot;ShahJahan_taj-ul&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shah Jahan Begam |author-link=Sultan Shah Jahan, Begum of Bhopal |url=https://archive.org/details/tjulikbltrikhbh00begagoog |title=The táj-ul ikbál tárikh Bhopal, or, The history of Bhopal |publisher=Thacker, Spink |year=1876 |location=Calcutta |oclc=28302607}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShah_Jahan_Begam1876&quot;&gt;[[Sultan Shah Jahan, Begum of Bhopal|Shah Jahan Begam]] (1876). [[iarchive:tjulikbltrikhbh00begagoog|''The táj-ul ikbál tárikh Bhopal, or, The history of Bhopal'']]. Calcutta: Thacker, Spink. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/28302607 28302607].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ویل کیږي چې د تال سیند د قربانیانو په وینو سره سور ښکاریده، او له همدې امله یې د &quot; هالالي &quot; سیند (د قتل سیند) نوم بدل شو. &lt;ref name=&quot;KamlaMittal_1990&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Kamla Mittal |title=History of Bhopal State |publisher=Munshiram Manoharlal |year=1990 |page=2 |oclc=551527788}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFKamla_Mittal1990&quot;&gt;Kamla Mittal (1990). ''History of Bhopal State''. Munshiram Manoharlal. p.&amp;nbsp;2. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/551527788 551527788].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; له دې پېښې وروسته، خان د جګدیش پور نوم په اسلام نگر بدل کړ، کلا یې پیاوړې کړه او دا ځای یې خپل مرکز وټاکه.

د خان د تره زوی دلیر محمد خان (یا دلیل خان) هم یو څه سیمه ترلاسه کړې وه، چې د کوروای دولت یې تاسیس کړ. په ۱۷۲۲ کال کې، هغه د براسیا څخه لیدنه وکړه او وړاندیز یې وکړ چې دواړه د تره زویان د خپلې سیمې د پراخولو لپاره سره یوځای شي، او د دوی د ځمکې او ملکیت استملاک په مساوي ډول وویشل شي. په هرصورت، دوست محمد خان خپل د تره زوی ووژلو. &lt;ref name=&quot;Ashfaq_1981&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ashfaq Ali |title=Bhopal, past and present |publisher=Jai Bharat |year=1981 |edition=2nd |oclc=7946861}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFAshfaq_Ali1981&quot;&gt;Ashfaq Ali (1981). ''Bhopal, past and present'' (2nd&amp;nbsp;ed.). Jai Bharat. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/7946861 7946861].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

دوست محمد خان د دیا بهادر په وړاندې هم جګړه وکړه، چې د راجپوت جنرال او مغل ولایتی (والي) و. د دیا بهادر ځواکونو په پیل کې د خان پوځ ته ماتې ورکړه، چې د جګړې له ډګر څخه وتښتېد. یو سخت ټپي خان، چې په جګړه کې یې خپل یو ورور له لاسه ورکړی و، بندی شو. د راجپوتانو لخوا ورسره ښه چلند وشو، او د ټپونو څخه د رغیدو وروسته دیا بهادر ته وړاندې شو. دیا بهادر خان ته په خپلو ځواکونو کې د مقام وړاندیز وکړ، خو خان  رد کړ، پداسې حال کې چې د بهادر د مهربانۍ څخه مننه څرګنده کړه. کله چې له هغه وپوښتل شول چې که خوشې شي نو څه به وکړي، خان ځواب ورکړ چې هغه به دیا بهادر په وړاندې بله جګړه وکړي. بهادر، د خان له زړورتیا څخه متاثره شو، هغه یې خوشې کړ. څو میاشتې وروسته، خان د دیا بهادر په خپل نوي راپورته شوي ځواک سره ماتې ورکړه. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== د سید وروڼو سره بیعت ==
سيد وروڼه دوه اشراف وو، چې د اورنګزيب د امپراتور له مړينې وروسته په مغولو دربار کې ډېر نفوذ درلود. د اورنګزيب زوی بهادر شاه اول خپلو وروڼو ته ماتې ورکړه ترڅو د سيد وروڼو او نظام الملک، چې د مغولو په دربار کې يو بل اغېزمن مدير و، په مرسته تخت ونيسي. بهادر شاه اول په ۱۷۱۲ کال کې مړ شو او د هغه ځای ناستی جهاندار شاه د سيد وروڼو په امر ووژل شو. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Salma Ahmed Farooqui |title=A Comprehensive History of Medieval India |publisher=[[Pearson Education]] India |year=2011 |isbn=978-81-317-3202-1 |page=308}}&lt;/ref&gt; په ۱۷۱۳ کال کې، د جهاندار وراره فرخسيار د وروڼو لخوا د ګوډاګي پاچا په توګه وټاکل شو، چا چې د نظام الملک د مغل دربار څخه لرې دکن ته د لېږلو دسيسه جوړه کړه. د مغولو له دربار څخه ناخوښه، نظام الملک هم اراده درلوده چې خپل خپلواک دولت جوړ کړي، او د مالوا او دکن د والي په توګه جنوب ته لاړ.

کله چې مغلو د مالوا د راجپوت مشرانو د بغاوت د مخنیوي لپاره له ډیلي څخه یو ځواک واستاوه، دوست محمد خان د راجپوتونو سره یوځای شو د جګړې په پایله کې، د خان جنګیالي د جګړې له ډګر څخه وتښتېدل، چې خان یې سخت ټپي او بې هوښه پریښود. خان په خپله ډایري کې لیکلي چې هغه یوازې هغه وخت هوش ته راغی کله چې [[سورلنډی|ګیدړو]] د هغه د غړو په خوړلو پیل وکړ. خان په خپل ''مشوک'' (د اوبو وړونکی) کې پاتې لږې اوبه یو ټپي او تږي مغولي سرتیري ته وړاندې کړې،. دا سړی سید حسین علي خان برها وو، د سید وروڼو څخه کوچنی. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

کله چې مغولي عسکر د سید حسین علي د ژغورنې لپاره راورسېدل، نو دوست محمد خان هم د ټپي مغولي اشراف ته د اوبو ورکولو په برخه کې د هغه د مهربانۍ په بدل کې وژغورل شو. خان وروسته د سید حسین علي تر څارنې لاندې روغ شو، چا چې هغه ته د [[اله اباد|اله آباد]] والي جوړولو وړاندیز وکړ. خان د سید وروڼو سره خپله وفاداري اعلان کړه، مګر وړاندیز یې رد کړ، ځکه چې خان نه غوښتل چې مالوا پریږدي. هغه د سرو زرو سکې، توره او د اسونو د یوې ډلې د ډالیو سره بیرته منګلګر ته واستول شو. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

د سید وروڼو سره د خان نږدېوالي وروسته خان ته د نظام الملک غوسه راوپاروله، نظام الملوک د ۱۷۲۲-۲۴ کلونو په اوږدو کې د سید وروڼو د وژلو لپاره د مغول امپراتور محمد شاه سره یوځای شو.

== د جاگیردارۍ پراختیا ==
د دوست محمد خان د منګل ګړ ته له راستنېدو لږ وروسته، د سلطنت د ملکې (ملکه) بې وارثه مړه شوه. د راني له مړینې وروسته، خان د منګل ګړ سیمه غصب کړه. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shyam Singh Shashi |title=Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh, Volume 100 |publisher=Anmol |year=1996 |isbn=978-81-7041-859-7 |page=158}}&lt;/ref&gt; د خپلو وفادارو &quot;باروکټ&quot; پښتنو ملګرو په ملاتړ، خان د خپل ځان لپاره د جایداد جوړولو ته چمتو شو. خان د څو سیمو د یوځای کولو لپاره جګړې وکړې، په جګړو کې یې خپل دوه وروڼه له لاسه ورکړل. څو سیمه ییزو مشرانو ( جاګیرداران او زمینداران ) پرته له جګړې د هغه واکمني ومنله.

کله چې خان له منګلګره لرې و، د بهلسه والي محمد فاروق حکیم د هغه سړي بندیان کړل او د هغه شخصي ملکیت یې ضبط کړ. کله چې خان بیرته راغی او ورسره مخ شو، فاروق وویل چې فاروق باور لرل چې خان د مغلو سره په جګړه کې مړ شوی دی. هغه بندیان شوي سړي خوشې کړل، مګر د خان یوازې نیمایي شیان یې بیرته ورکړل. پایله یې دښمني شوه بالاخره بهلسه ته نږدې د جګړې لامل شوه. د فاروق په پوځ کې ۴۰،۰۰۰ مرهټي او راجپوت سرتیري شامل وو، پداسې حال کې چې خان یوازې ۵۰۰۰ افغانان قومانده کوله، چې د ځینو راجپوت سرتیرو لخوا یې ملاتړ کیده. په یوه اړخیزه جګړه کې، خان خپل ورور شیر محمد خان له لاسه ورکړ، او د هغه سړي د جګړې له ډګر څخه وتښتېدل. دوست محمد خان، د خپلو ځینو خورا وفادارو کسانو سره، د جګړې ډګر ته نږدې په یوه ځنګله کې پټ شو.  کله چې خان پټ پروت و  فاروق یې د بریا په لاریون کې په فیل سپور ولید. ځان د فاروق د وژل شوي سرتیري په یونیفورم کې و، خپل مخ یې د سکارف او خولۍ سره پټ کړی و. د بریا د ډولونو د شور او زوږ په منځ کې، هغه په فیل باندې ''هوده'' (څوکۍ) وخوځوله، فاروق او د هغه ساتونکی یې ووژل، او بریا یې اعلان کړه. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |title=Madhya Pradesh District Gazetteers: Vidisha |publisher=Government Central Press |year=1979 |series=Madhya Pradesh District Gazetteers (Volume 42) |oclc=42872666}}&lt;/ref&gt;

خان په آشته ، دبیپوره، درهه ، ګلګاون، ګیراسپور، اچهور ، سیهور او شوجالپور کې د څو سیمو کنټرول هم ترلاسه کړ. &lt;ref name=&quot;Somerset_states&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Somerset Playne |title=Indian states: a biographical, historical, and administrative survey |last2=R. V. Solomon |last3=J. W. Bond |last4=Arnold Wright |publisher=Asian Educational Services |year=1922 |isbn=978-81-206-1965-4 |editor-last=Arnold Wright |edition=illustrated, reprint |page=57}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFSomerset_PlayneR._V._SolomonJ._W._BondArnold_Wright1922&quot;&gt;Somerset Playne; R. V. Solomon; J. W. Bond; Arnold Wright (1922). Arnold Wright (ed.). ''Indian states: a biographical, historical, and administrative survey'' (illustrated, reprint&amp;nbsp;ed.). Asian Educational Services. p.&amp;nbsp;57. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-81-206-1965-4|&lt;bdi&gt;978-81-206-1965-4&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;span data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-hidden-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&lt;code class=&quot;cs1-code&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[کينډۍ:کتابي سرچينه|cite book]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;: &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cs1-hidden-error citation-comment&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;ISBN / Date incompatibility ([[لارښود:CS1 errors|help]])&lt;/span&gt;
[[Category:CS1 errors: ISBN date]]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Prem Chand Malhotra |title=Socio-economic survey of Bhopal City and Bairagarh |publisher=Asia Publishing House |year=1964 |page=2 |oclc=1318920}}&lt;/ref&gt;

== راني کاملاپتي ==
[[دوتنه:Ginnorgarh_Fort.jpg|چپ|بټنوک|د ګینورګره کنډوالې، د ګینور کلا]]
په ۱۷۱۰ لسیزه کې، د بهوپال د پورتنۍ جهيل شاوخوا سیمه په عمده توګه د بهیل او ګونډ قبیلې میشته وې. نظام شاه، چې د سیمه ایزو ګونډ جنګسالارانو تر ټولو پیاوړی و، د ګینور کلا (د اوسني سیهور ولسوالۍ کې ګینورګر ) څخه خپله سیمه واکمنه کړه. ګینور یوه نه ماتیدونکې کلا ګڼل کیده، چې د ۲۰۰۰ فوټ لوړو ډبرو په سر کې موقعیت لري، او د ګڼ ځنګلونو سره محاصره وه. د چوهدري کرپا رام چندرا لور، راني کاملاپتي (یا کاملاوتي) د نظام شاه د اوو میرمنو څخه یوه وه. هغه د خپلې ښکلا او وړتیا لپاره مشهوره وه: سیمه ایز افسانې هغه د ''پری'' څخه ډیره ښکلې بولي. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
[[دوتنه:Kamalapati_Mahal_Bhopal.jpg|بټنوک|په بهوپال کې کاملاپتي محل]]
نظام شاه د خپل وراره عالم شاه (چې د چین شاه په نوم هم پیژندل کیږي) لخوا چې د چین پور باری راجا و، زهر ورکړل شو، چې غوښتل یې له کمالاپتي سره واده وکړي. &lt;ref name=&quot;Jogendra_Anita_Planning&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Jogendra Prasad Singh |title=City planning in India: a study of land use of Bhopal |last2=Anita Dharmajog |publisher=Mittal Publications |year=1998 |isbn=978-81-7099-705-4 |pages=28–33}}&lt;/ref&gt; کمالاپتي دوست محمد خان ته د هغې د عزت او سلطنت د ساتنې او د هغې د میړه د مرګ د غچ اخیستلو لپاره سل زره روپۍ وړاندیز وکړ. خان دا وړاندیز ومانه، او کمالاپتي په خپل لاس راکهي وتړله (په دودیز ډول د خور لخوا د هغې د ورور په لاس تړل کیږي). خان د افغان او ګونډ سرتیرو د ګډ پوځ مشري وکړه عالم شاه ته یې ماته ورکړه. د وژل شوي پاچا سیمه د کمالاپتي سلطنت سره ضمیمه شوه. راني سل زره روپۍ نه درلودې، نو هغې هغه ته نیمایي پیسې ورکړې او د پاتې پیسو په بدل کې یې د بهوپال کلی ورکړ. خان د کاملاپتي د ایالت مدیر هم وټاکل شو، او په حقیقت کې د کوچني ګونډ سلطنت واکمن شو. &lt;ref name=&quot;AjaiPal_1987&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ajai Pal Singh |title=Forts and fortifications in India |publisher=Agam Kala Prakashan |year=1987 |page=94 |oclc=16758153}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFAjai_Pal_Singh1987&quot;&gt;Ajai Pal Singh (1987). ''Forts and fortifications in India''. Agam Kala Prakashan. p.&amp;nbsp;94. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/16758153 16758153].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; خان د هغې تر مرګ پورې د راني او د هغې زوی نوال شاه ته وفادار پاتې . &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Gillian Bennett |title=Bodies: Sex, Violence, Disease, and Death in Contemporary Legend |publisher=University Press of Mississippi |year=2009 |isbn=978-1-60473-245-0 |pages=70–71}}&lt;/ref&gt;

په ۱۷۲۳ کال کې، راني کاملاپتي د خپل ماڼۍ (اوسنۍ کاملا پارک په بهوپال کې) ته نږدې ځان وژنه وکړه. دوست په پیل کې د راني زوی نول شاه ته وفاداري وښوده، چې د ګینور کلا یې کنټرولوله، او په کلا کې د ژوند کولو بلنه ورکړل شوه. خان خپل ۱۰۰ سرتیري سره نول شاه ووژل او د ګینور کلا یې خپله کړه

== د بهوپال پراختیا ==
[[دوتنه:Upper_Lake,_Bhopal.jpg|چپ|بټنوک|د دوست محمد خان له راتګ څخه مخکې، [[بوپال|بهوپال]] د ګونډ سلطنت یو کلی و.]]
دوست محمد خان د خپل دولت واکمني د اسلام نگر له پلازمېنې څخه کوله. د کمالاپتي د مړینې پر مهال، بهوپال د اسلام نگر جنوب ته د شاوخوا ۱۰۰۰ کسانو کلی و. یوه ورځ، د شکار (ښکار) سفر په جریان کې، دوست محمد خان او میرمن فتح بي بي پریکړه وکړه چې د بهوپال په کلي کې استراحت وکړي. دوست ویده شو، او خوب یې ولید چې یو زاړه پیر له هغه څخه د کلا جوړولو غوښتنه کړې ده. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; هغه خپلې میرمنې ته د خوب په اړه وویل. دا د فتح ګړ کلا د جوړولو لامل شو، چې د فتح بي بي په نوم نومول شوې وه. د کلا بنسټ د ۱۷۲۳ کال د اګست په ۳۰ مه کېښودل شو &lt;ref name=&quot;Gazetteer_Raisen_1979&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |title=Madhya Pradesh District Gazetteers: Raisen |publisher=Government Central Press |year=1979 |series=Madhya Pradesh District Gazetteers (Volume 27) |page=54 |oclc=58636955}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;''Madhya Pradesh District Gazetteers: Raisen''. Madhya Pradesh District Gazetteers (Volume 27). Government Central Press. 1979. p.&amp;nbsp;54. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/58636955 58636955].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; لومړۍ ډبره د رایسین د قاضي محمد معظم لخوا کېښودل شوه، چې وروسته د بهوپال قاضي (اسلامي قاضي) شو. &lt;ref name=&quot;KamlaMittal_1990&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Kamla Mittal |title=History of Bhopal State |publisher=Munshiram Manoharlal |year=1990 |page=2 |oclc=551527788}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFKamla_Mittal1990&quot;&gt;Kamla Mittal (1990). ''History of Bhopal State''. Munshiram Manoharlal. p.&amp;nbsp;2. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/551527788 551527788].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; کلا بالاخره د بهوپال کلي د محاصرې لپاره پراخه شوه. دا هیڅکله دښمن ته ونه رسیده، او تر ۱۸۸۰ پورې، ښار په عمده توګه په دې کلا پورې محدود و.

د بهوپال لومړی جومات، د [[تاج المساجد]] ، هم په دې وخت کې جوړ شو، ترڅو د کلا ساتونکي لمونځونه (لمونځونه) وکړي. په کلا کې د قرآن کریم یوه لاس لیکل شوې کاپي هم [[پارسي ژبه|د فارسي ژبې]] ژباړې سره ساتل شوې وه - کتاب د 5x2.5 فوټ په اندازه پاڼې درلودې (دا کاپي وروسته د خان د اولادې نواب حمیدالله لخوا [[د الازهر پوهنتون|الازهر پوهنتون]] ته ورکړل شوه). &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; دوست محمد خان او د هغه کورنۍ په تدریجي ډول د بهوپال څخه د خپل اصلي کلا په توګه کار اخیستل پیل کړل، که څه هم اسلام نگر لاهم د هغه د ایالت رسمي پلازمینه پاتې شوه.

د ۱۷۲۰-۱۷۲۶ کلونو په اوږدو کې، دوست د ښار شاوخوا د محافظتي دیوال پیل وکړ. په دې توګه، بهوپال له کلي څخه په یوه قوي ښار بدل شو چې شپږ دروازې لري: &lt;ref name=&quot;Jogendra_Anita_Planning&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Jogendra Prasad Singh |title=City planning in India: a study of land use of Bhopal |last2=Anita Dharmajog |publisher=Mittal Publications |year=1998 |isbn=978-81-7099-705-4 |pages=28–33}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFJogendra_Prasad_SinghAnita_Dharmajog1998&quot;&gt;Jogendra Prasad Singh; Anita Dharmajog (1998). ''City planning in India: a study of land use of Bhopal''. Mittal Publications. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;28–&lt;/span&gt;33. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-81-7099-705-4|&lt;bdi&gt;978-81-7099-705-4&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

# ګینوري (د ګینورګر دروازه)
# بودهوارا (د چهارشنبې دروازه)
# اتوارا (د یکشنبې دروازه)
# جمراتي (د پنجشنبې دروازه)
# ملګری (د دوشنبې دروازه)
# امامي (د محرم په ورځ د تعزيې د ساتلو لپاره کارول کېږي)

د شجالپور د راجپوت مشر، بجی رام (یا بجی رام) د دوست د ایالت دیوان (لمړی وزیر) وټاکل شو. هغه د [[هندوان|هندو]] په توګه، د دوست سره د ځایی خلکو په ګټلو کې مرسته وکړه. &lt;ref name=&quot;Ashfaq_1981&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ashfaq Ali |title=Bhopal, past and present |publisher=Jai Bharat |year=1981 |edition=2nd |oclc=7946861}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFAshfaq_Ali1981&quot;&gt;Ashfaq Ali (1981). ''Bhopal, past and present'' (2nd&amp;nbsp;ed.). Jai Bharat. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/7946861 7946861].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== د آصف جاه سره شخړه ==
[[دوتنه:Asaf_Jah_I.jpg|چپ|بټنوک|225x225پېکسل|نظام الملک د سید وروڼو سره د دوست محمد خان د ملاتړ په خاطر په بهوپال برید وکړ.]]
[[دوتنه:CoA_Bhopal.png|چپ|بټنوک|180x180پېکسل|د دوست محمد خان زوی یار محمد د نظام الملک څخه د ''ماهي مراتب'' (د کب وقار) نښه ترلاسه کړه. &lt;ref name=&quot;William_Hough_1845&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=William Hough |url=https://archive.org/details/abriefhistorybh01houggoog |title=A brief history of the Bhopal principality in Central India |publisher=Baptist Mission Press |year=1845 |location=Calcutta |pages=[https://archive.org/details/abriefhistorybh01houggoog/page/n50 1]–4 |oclc=16902742}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFWilliam_Hough1845&quot;&gt;William Hough (1845). [[iarchive:abriefhistorybh01houggoog|''A brief history of the Bhopal principality in Central India'']]. Calcutta: Baptist Mission Press. pp.&amp;nbsp;[[iarchive:abriefhistorybh01houggoog/page/n50|1]]–4. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/16902742 16902742].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; دا نښه د بهوپال ایالت د وسلو د کوټ برخه شوه.]]
د ۱۷۲۰ لسیزې په لومړیو کې، دوست محمد خان ځان د اجیر عسکر څخه د یو کوچنی دولت واکمن ته انتقال کړ. د مغل امپراتور اورنګزیب له مړینې وروسته، د مالوا سیمه د مغلو سربیره د مراټها او د راجپوتانا د ځینو پاچاهانو لخوا هم ادعا شوه. دې ټولو قدرتونو دا ډول ادعاوې په عمده توګه د خپلو نمایندګیو (لکه سیمه ایزو سردارانو) له لارې کولې، که څه هم دوی کله ناکله په مجازاتو چاپو کې ښکیل وو کله چې سیمه ایزو مشرانو د دوی لخوا غوښتل شوي خراج ورکولو څخه انکار کاوه. دوست محمد خان د مغل امپراتور ته د ګران بیه ډالیو (لکه فیل) او چاپلوسی لیکونو په لیږلو سره د مغل واک ومانه، چې د سید وروڼو لخوا کنټرول کیده. امپراتور فرخ سیار هغه ته ''د نواب دلیر جنګ'' لقب ورکړ، شاید د سید وروڼو په سپارښتنه. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; دوست د مراټها یرغلونو مخه هم ونیوله چې په منظم ډول یې مغلو ته چوت (خراج) ورکړ. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Zahiruddin Malik |title=The reign of Muhammad Shah, 1719–1748 |publisher=Asia Publishing House |year=1977 |isbn=978-0-210-40598-7}}&lt;/ref&gt;

په ۱۷۱۹ کال کې، سید وروڼو امپراتور فرخسیار وواژه، چې د دوی پر ضد یې دسیسه جوړه کړې وه. وروسته، دوی رفیع الدرجات او رفیع الدوله د امپراتورانو په توګه وټاکل، چې دواړه په ۱۷۱۹ کال کې د ناروغۍ له امله مړه شول &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Richards |first=John F. |author-link=John F. Richards |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-56603-2 |edition=illustrated, reprint |series=New Cambridge history of India (Volume 5) |page=272}}&lt;/ref&gt; بیا محمد شاه د سید وروڼو په مرسته د مغلو تخت ته پورته شو، چې تر ۱۷۲۲ کال پورې یې د هغه د واکمنانو په توګه دنده ترسره کوله. د سید وروڼو او سیال اشراف نظام الملک ترمنځ دښمني په وروستیو کلونو کې مخ په زیاتیدو وه. دوست محمد خان د نظام الملک له ځواک څخه ښه خبر و، چې د مالوا صوبه دار (والي) و؛ خان د هغه قوي ځواک په جنوب کې دکن ته په لاره کې د بهوپال له لارې تیریدل لیدلي وو. په هرصورت، هغه ځان د سید وروڼو لخوا کنټرول شوي مغل دربار سره یوځای کړ، چې ورسره یې نږدې ملګرتیا رامینځته کړې وه. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

په کال ۱۷۲۰  کې، سید وروڼو د دلاور علي خان په مشرۍ د مغولو یو ځواک د نظام پر وړاندې مالوا ته واستاوه. کله چې له دوست محمد خان څخه وغوښتل شول چې د دې ځواک ملاتړ وکړي، هغه د خپل ورور میر احمد خان په مشرۍ یوه ډله د مغولو په لوري د جګړې لپاره واستوله. د ۱۷۲۰ کال د جون په ۱۹مه د خندوا ته نږدې په برهان پور کې د مغولو ځواکونو پر نظام برید وکړ، خو د نظام له خوا چې د مراټهایانو ملاتړ یې کاوه، په قاطع ډول ماتې وخوړه. دلاور خان، میر احمد او نور جنرالان چې د سید وروڼو له خوا لیږل شوي وو، په جګړه کې ووژل شول، او د دوست محمد خان ځواکونه له مالوا شاته شول، د نظام د مراټها مرستندویانو لخوا تعقیب او لوټ شول. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Raghubir Sinh |title=Malwa in Transition Or a Century of Anarchy: The First Phase, 1698–1765 |publisher=Asian Educational Services |year=1993 |isbn=978-81-206-0750-7 |page=140}}&lt;/ref&gt; په دې توګه، دوست د نظام او مراټها پیشوا دواړو د مخالفت له امله د هغوی دا غوسې ښکار شوه.

وروسته، نظام الملک د سید وروڼو په وژلو کې د امپراتور محمد شاه سره مرسته وکړه. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Pran Nath Chopra |title=A comprehensive history of modern India, Volume 3 |publisher=Sterling |year=2003 |isbn=978-81-207-2506-5 |page=14}}&lt;/ref&gt; د دکن کنټرول ترلاسه کولو وروسته، هغه پریکړه وکړه چې د سید وروڼو د ملاتړ په توګه د دوست محمد خان څخه ه غچ واخلي. &lt;ref name=&quot;Rajendra_struggle&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Rajendra Verma |title=The freedom struggle in the Bhopal State |publisher=Intellectual |year=1984 |oclc=562460775}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFRajendra_Verma1984&quot;&gt;Rajendra Verma (1984). ''The freedom struggle in the Bhopal State''. Intellectual. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/562460775 562460775].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; د مارچ پ۱۷۲۳.۲۳23، هغه یو ځواک بهوپال ته واستاوه، چیرې چې خان د خپلې کلا څخه یو څه جګړه وکړه. &lt;ref name=&quot;WilliamIrvine_1922&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=William Irvine |author-link=William Irvine (historian) |title=Later Mughals. Vol. 2, 1719–1739 |year=1922 |oclc=452940071}}&lt;/ref&gt; د لنډې محاصرې وروسته، خان بله ورځ د اوربند سره موافقه وکړه. هغه د نظام لپاره د ګران استقبال میلمستیا تنظیم کړه، هغه ته یې یو فیل وړاندې کړ او خپل ځواکونه یې د نظام په ویاړ په یوه غونډۍ کې ځای پر ځای کړل چې ''د نظام ټیکري'' (د نظام غونډۍ) په نوم نومول شوی و''خان'' ه موافقه وکړه چې د خپلې سیمې یوه برخه، په شمول د اسلام نگر کلا، وسپاري. هغه د لس لکو (یو ملیون) روپیو خراج هم ورکړ او ژمنه یې وکړه چې وروسته به دوهم قسط ورکړيخانغه هم اړ شو چې خپل 14 کلن زوی او وارث یار محمد خان د نظام پلازمینې [[حيدراباد، هند|حیدراباد]] ته د یرغمل په توګه واستوي. &lt;ref name=&quot;Ashfaq_1981&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ashfaq Ali |title=Bhopal, past and present |publisher=Jai Bharat |year=1981 |edition=2nd |oclc=7946861}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFAshfaq_Ali1981&quot;&gt;Ashfaq Ali (1981). ''Bhopal, past and present'' (2nd&amp;nbsp;ed.). Jai Bharat. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/7946861 7946861].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

د نظام لخوا بهوپال کنټرول په لاس کې واخیست او دوست محمد خان یې د ''کلیدار'' (د کلا قوماندان) په توګه وټاکه. د یوې کلا، ۵۰،۰۰۰ روپیو او د ۲۰۰۰ سرتیرو د ژمنې په بدل کې، نظام خان ته یو ''سند'' (فرمان) ورکړ چې د سیمې څخه د عوایدو راټولولو حق یې ومنل. &lt;ref&gt;{{کتابي سرچينه |last=Barbara N. Ramusack |author-link=Barbara Ramusack |title=The Indian princes and their states, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-26727-4 |edition=illustrated |series=New Cambridge history of India |page=28}}&lt;/ref&gt;

== مړینه او میراث ==
په خپل وروستي کلونو کې، چې د نظام له خوا د هغه سپکاوی یې ولید، د خان یرغل خورا کم شو. هغه د صوفي عرفان او اولیاء څخه الهام واخیست، او روحانيت ته یې مخه کړه. خان ډیری عالمان، حکیمان (ډاکټران) او هنرمندان وهڅول چې په بهوپال کې میشت شي. [[یوسفزی|د یوسفزي]] ، [[روهيله پښتانه|روهیلا]] او فیروز قبیلو په ګډون ډیری پښتانه د هغه د واکمنۍ پرمهال په بهوپال کې میشت شول ځکه چې د سیمې نسبتا سوله ایز چاپیریال و. &lt;ref name=&quot;Ashfaq_1981&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Ashfaq Ali |title=Bhopal, past and present |publisher=Jai Bharat |year=1981 |edition=2nd |oclc=7946861}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFAshfaq_Ali1981&quot;&gt;Ashfaq Ali (1981). ''Bhopal, past and present'' (2nd&amp;nbsp;ed.). Jai Bharat. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/7946861 7946861].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

دوست محمد خان&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
دوتنه:Mausoleum_of_Dost_Khan_and_Fateh_Bibi_(2).jpg|ځايناستی| د دوست خان او فتح بي بي د مقبرې معلومات
دوتنه:Mausoleum_of_Dost_Khan_Bhopal.jpg|ځايناستی| د دوست خان مقبره په [[بوپال|بهوپال]] کې
دوتنه:Mausoleum_of_Dost_Khan_and_Fateh_Bibi_(4).jpg|ځايناستی| د دوست خان مقبره
&lt;/gallery&gt;دوست محمد خان د ۱۷۲۸ کال د مارچ په میاشت کې د یوې ناروغۍ له امله مړ شو. ویل کیږي چې د هغه په بدن کې د مختلفو جګړو له امله ۳۰ ټپونه وو چې هغه پکې برخه اخیستې وه. &lt;ref name=&quot;William_Hough_1845&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=William Hough |url=https://archive.org/details/abriefhistorybh01houggoog |title=A brief history of the Bhopal principality in Central India |publisher=Baptist Mission Press |year=1845 |location=Calcutta |pages=[https://archive.org/details/abriefhistorybh01houggoog/page/n50 1]–4 |oclc=16902742}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFWilliam_Hough1845&quot;&gt;William Hough (1845). [[iarchive:abriefhistorybh01houggoog|''A brief history of the Bhopal principality in Central India'']]. Calcutta: Baptist Mission Press. pp.&amp;nbsp;[[iarchive:abriefhistorybh01houggoog/page/n50|1]]–4. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/16902742 16902742].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; هغه د فتح ګړه په کلا کې د خپلې میرمنې فتح بي بي تر څنګ ښخ شو.

دوست محمد خان پنځه لوڼې او شپږ زامن (یار، سلطان، صدر، فاضل، واصل او خان بهادر) پریښودل. هغه څو ځله واده وکړ، خو د څو میرمنو تاریخ یې نه دی یاد شوی. د هغه څلور ماشومان د هغه د لومړۍ میرمنې مهراج بي بي څخه وو. کنور سردار بای (وروسته فتح بي بي)، چې د راجپوت نسل څخه د هغه د خوښې میرمن وه، بې اولاده وه، خو د ابراهیم خان په نوم یې یو زوی درلود. خان د جی کنور (وروسته تاج بي بي) څخه درې ماشومان درلودل، چې د کالیاخیري د زمیندار (د ځمکو مشر) لخوا ورته ورکړل شوي وو. &lt;ref name=&quot;Shaharyar_Begums_2000&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=Shaharyar M. Khan |author-link=Shahryar Khan |title=The Begums of Bhopal |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-528-0 |edition=illustrated |pages=1–29}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFShaharyar_M._Khan2000&quot;&gt;[[Shahryar Khan|Shaharyar M. Khan]] (2000). ''The Begums of Bhopal'' (illustrated&amp;nbsp;ed.). I.B.Tauris. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1–&lt;/span&gt;29. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-1-86064-528-0|&lt;bdi&gt;978-1-86064-528-0&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

د بهوپال محکمې د خان کشر زوی سلطان محمد د خپل ځای ناستي په توګه وټاکه. سلطان محمد خان هغه وخت ۷ یا ۸ کلن و. نظام دا ګمارنه رد کړه، او د دوست یرغمل شوی ځوان زوی یار محمد خان یې د زرو اسونو سره بهوپال ته واستاوه. &lt;ref name=&quot;William_Hough_1845&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=William Hough |url=https://archive.org/details/abriefhistorybh01houggoog |title=A brief history of the Bhopal principality in Central India |publisher=Baptist Mission Press |year=1845 |location=Calcutta |pages=[https://archive.org/details/abriefhistorybh01houggoog/page/n50 1]–4 |oclc=16902742}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFWilliam_Hough1845&quot;&gt;William Hough (1845). [[iarchive:abriefhistorybh01houggoog|''A brief history of the Bhopal principality in Central India'']]. Calcutta: Baptist Mission Press. pp.&amp;nbsp;[[iarchive:abriefhistorybh01houggoog/page/n50|1]]–4. [[OCLC (identifier)|OCLC]]&amp;nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/16902742 16902742].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; یار محمد خان د دوست مشر زوی و، خو هغه د هغه د لومړۍ میرمنې مهراج بي بي زوی نه و؛ هغه ممکن د دوست له مالوا څخه د راتلو وروسته د یوې میرمنې څخه زیږیدلی وای. د بهوپال محکمې هغه ته د نواب لقب ورکولو څخه انکار وکړ ځکه چې هغه یو ناروا زوی و. &lt;ref name=&quot;SRBakshi_OPRalhan_2007&quot;&gt;{{کتابي سرچينه |last=S.R. Bakshi |title=Madhya Pradesh Through the Ages |last2=O.P. Ralhan |publisher=Sarup &amp; Sons |year=2007 |isbn=978-81-7625-806-7 |pages=380–383}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFS.R._BakshiO.P._Ralhan2007&quot;&gt;S.R. Bakshi; O.P. Ralhan (2007). ''Madhya Pradesh Through the Ages''. Sarup &amp; Sons. pp.&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;380–&lt;/span&gt;383. [[د کتاب نړيواله کره شمېره|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-81-7625-806-7|&lt;bdi&gt;978-81-7625-806-7&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; په هرصورت، یار محمد ته اجازه ورکړل شوه چې د ریجنټ په توګه شاهي دندې ترسره کړي.

د بهوپال ایالت وروسته د [[برېتانوي هند|برتانوي هند]] تر سرپرستۍ لاندې راغی، او تر ۱۹۴۹ کال پورې د دوست محمد خان د اولادونو لخوا اداره کېده، کله چې دا په خپلواک هند کې مدغم شو. د دوست محمد خان ډیری اولادونه د مسلمان اشرافو سره یوځای وروسته [[پاکستان]] ته مهاجر شول، ځینې یې بیرته خپل اصلي ټاټوبي تیراه سیمې ته راستانه شول پداسې حال کې چې ډیری یې د [[کراچۍ]] په بندري ښار کې میشت شول. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ويکيپېډيا:سرچينه په کار ده|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2021)&quot;&gt;حواله اړینه ده&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== ماخذونه ==
{{لړسرچينې|30em}}</text>
      <sha1>me0evc8k82ufry1wn70gv1v91yf9g4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گارليک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87239</id>
    <revision>
      <id>364553</id>
      <parentid>363950</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* نوم ريښه */</comment>
      <origin>364553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1805" sha1="asr5xyssotix7xmqh89g14yqekru0qm" xml:space="preserve">'''گارليک''' (په {{Lang-en|Draft}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pukhtoleek.blogspot.com/2012/04/|title=پښتو لغاتونه او انګریزي ژباړه|accessdate=2026 April 29|website=د پښتو ليک لوست لړۍ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thepashto.com/computer-terms.php|title=Computer Terms in Pashto Language|accessdate=2026 April 29|website=د پښتو ټکی کام}}&lt;/ref&gt; چې مسوده، چره‌ليک يا تسويد هم ورته ويل کېږي د يوې ليکنې، کتاب يا [[مقاله|مقالې]] خاکه يا لومړنۍ لاسي‌ليک وي چې نهايي شوی نه وي او سمون او رغون پکې راتللی شي. 
يا په اصل کې گارليک د يوې ليکنې يا موضوع لپاره لومړنۍ طرحه وي چې يوه موضوع څنگه وليکل شي يا څنگه حل شي، چې هغې ته په کتو د هغې په بدلون او رغون سره د موضوع لپاره يوه نوې او نهايي طرحه وړاندې کېږي.
== نوم ريښه==
گارليک له دوه ويوکو جوړ دی لومړی يې '''گاره''' او دوهم يې '''ليک'''، گاره په پښتو کې د يو څيز ډېرۍ ته وايي چې خلک بيا ترې د خپلې اړتيا او خوښې سره سم جنس اخلي او ليک د کاغز يا يو بل څه پرمخ د مانالرونکو کرښو يا رنگونو راکښلو ته وايي، نو ددې دواړو له يوځای کېدو گارليک منځته راغلی چې په پښتو کې د  {{Lang-en|Draft}} معادل په توگه کارول شوی دی.
{{مالومات}}

== داهم ولولئ ==
* [[جوړښتي‌گارليک]]
*[[پوه‌ليد]]
*[[ماناپوهنه]]
== سرچينې==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>asr5xyssotix7xmqh89g14yqekru0qm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پالنگر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87420</id>
    <revision>
      <id>364552</id>
      <parentid>364526</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T10:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>شاه زمان پټان</username>
        <id>26102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>364552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="526" sha1="mxyr0x3q3xnn27j183829bwoozrtprd" xml:space="preserve">'''پالنگر''' (په {{Lang-en|Server}}) يو کمپيوټري يا پوستغاليز پروگرام دی چې د شبکې له لارې نورو کمپيوترونو ته چې غوښتندوی بلل کېږي، مالومات، سرچينې يا خدمتونه چمتو کوي. دا د شبکې گڼه گوڼې سمبالولو، دوتنو زخيره کولو او کاريالونو چلولو لپاره د مرکزي غونډال په توگه کار کوي.{{مالومات}}
== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>mxyr0x3q3xnn27j183829bwoozrtprd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>توري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87422</id>
    <revision>
      <id>364543</id>
      <timestamp>2026-06-08T06:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritasphere</username>
        <id>13457</id>
      </contributor>
      <comment>د &quot;'''توري''' یوه [[پښتانه|پښتني]] قبیله ده چې زیاتره یې د پاکستان د خیبر پښتونخوا د کورمې په دره کې اوسېږي. د دې قبیلې یو لږ شمېر خلک [[د ډيورنډ کرښه|د ډیورنډ کرښې]] بل لور ته د افغانستان د [[پکتیا ولایت]] کې هم مېشت دي. ټوري قبیله [[پښتو|پښتو ژبه]] خبرې کوي او د اثنا عشر...&quot; تورو مخ جوړ شو</comment>
      <origin>364543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="qgv38x2g8dlh26urcgy7srv74nrro03" xml:space="preserve">'''توري''' یوه [[پښتانه|پښتني]] قبیله ده چې زیاتره یې د پاکستان د خیبر پښتونخوا د کورمې په دره کې اوسېږي. د دې قبیلې یو لږ شمېر خلک [[د ډيورنډ کرښه|د ډیورنډ کرښې]] بل لور ته د افغانستان د [[پکتیا ولایت]] کې هم مېشت دي. ټوري قبیله [[پښتو|پښتو ژبه]] خبرې کوي او د [[اثنا عشريه شيعه ګان|اثنا عشري شیعه مذهب]] پیروي کوي. دا په پښتنو کې یو له هغو قبیلو څخه ده چې د نورو زیاترو پښتني قبایلو برعکس شیعه عقیده لري ځکه زیاتره پښتانه سني مسلمانان دي. د همدې مذهبي توپیر له امله د توري قبیلې او د ګاونډیو سني پښتني قبایلو لکه [[منگل|منګل]] او [[بنګښ]] ترمنځ په کورمه دره کې تاریخي تاوتریخوالی او شخړې رامنځته شوي دي. دا شخړې یوازې د مذهب له امله نه دي بلکې د ځمکو لانجې او نور تاریخي عوامل هم پکې شامل دي. [[کورم ولسوالۍ|کورمه دره]] او [[خیبر پښتونخوا]] د دې قبیلو د مېشتېدو اصلي سیمې دي، او د همدې جغرافیې له امله دا اړیکې کله ناکله کړکېچنې شوي دي.

== سرچينې ==</text>
      <sha1>qgv38x2g8dlh26urcgy7srv74nrro03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>364544</id>
      <parentid>364543</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T06:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritasphere</username>
        <id>13457</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>364544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1477" sha1="gjfvdm9yksn05iscvmuvzafznvsy0vp" xml:space="preserve">'''توري''' یوه [[پښتانه|پښتني]] قبیله ده چې زیاتره یې د پاکستان د خیبر پښتونخوا د کورمې په دره کې اوسېږي. د دې قبیلې یو لږ شمېر خلک [[د ډيورنډ کرښه|د ډیورنډ کرښې]] بل لور ته د افغانستان د [[پکتيا ولايت]] کې هم مېشت دي. ټوري قبیله [[پښتو|پښتو ژبه]] خبرې کوي او د [[اثنا عشريه شيعه ګان|اثنا عشري شیعه مذهب]] پیروي کوي. دا په پښتنو کې یو له هغو قبیلو څخه ده چې د نورو زیاترو پښتني قبایلو برعکس شیعه عقیده لري ځکه زیاتره پښتانه سني مسلمانان دي. د همدې مذهبي توپیر له امله د توري قبیلې او د ګاونډیو سني پښتني قبایلو لکه [[منگل|منګل]] او [[بنګښ]] ترمنځ په کورمه دره کې تاریخي تاوتریخوالی او شخړې رامنځته شوي دي. دا شخړې یوازې د مذهب له امله نه دي بلکې د ځمکو لانجې او نور تاریخي عوامل هم پکې شامل دي. [[کورم ولسوالۍ|کورمه دره]] او [[خیبر پښتونخوا]] د دې قبیلو د مېشتېدو اصلي سیمې دي، او د همدې جغرافیې له امله دا اړیکې کله ناکله کړکېچنې شوي دي.

== سرچينې ==</text>
      <sha1>gjfvdm9yksn05iscvmuvzafznvsy0vp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ریاست بهوپال پښتانه نوابان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87423</id>
    <redirect title="ریاست بهوپال" />
    <revision>
      <id>364546</id>
      <timestamp>2026-06-08T06:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritasphere</username>
        <id>13457</id>
      </contributor>
      <comment>Veritasphere د [[د ریاست بهوپال پښتانه نوابان]] مخ [[ریاست بهوپال]] ته ولېږداوه</comment>
      <origin>364546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="afxex48fupbs4o4v89xs3i9lnhrli8d" xml:space="preserve">#مخګرځ [[ریاست بهوپال]]</text>
      <sha1>afxex48fupbs4o4v89xs3i9lnhrli8d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>