ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې TimedText TimedText talk چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 3218 364809 358919 2026-06-22T03:27:20Z شاه زمان پټان 26102 364809 wikitext text/x-wiki {{د هېواد-مالوماتبکس |اصلي نوم = {{unicode|ҷумҳурии Тоҷикистон}} |conventional_long_name =د تاجیکستان جمهوریت |ولسي نوم =تاجیکستان ازادي .. ۱۹۹۲ز له متحده روسيې نه | image_flag= Flag of Tajikistan.svg |image_coat =Coat of arms of Tajikistan.svg |symbol_type =Coat of Arms |image_map =LocationTajikistan.png |national_motto = None |ملي سرود = ''[[سرود ملی]]'' |رسمي ژبه = [[فارسی]] [[تاجکي ژبه|تاجکی]] |پلازمېنه = [[دوشنبه]] |latd=38 |latm=33 |latNS=N |longd=68 |longm=48 |longEW=E |لوی ښار = [[دوشنبه]] |د حکومت بڼه = جمهوریت |leader_title1 = [[List of Presidents of Tajikistan|جمهور رئیس]] |leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Tajikistan|لمړۍ وزیر]] |leader_name1 =[[امامعلی رحمان]] |leader_name2 = [[وکیل وکیلوف]] |area_rank = 95th |area_magnitude = 1 E11 ۱۹۹۲ ز له سويت يونين [[د ازادۍ کال]] |مساحت=143,100 |areami²= 55,251 |د اوبو سلنه = 0.3 |population_estimate =6,507,000 ¹ |population_estimate_rank = 100th ¹ |د وگړو د شمېر د اټکل کال =July 2005 |population_census = 6,127,000 |د وگړو د سرشمېرنې کال= 2000 |population_density =45 |population_densitymi² = 117 |population_density_rank = 151st |GDP_PPP = $8.802 billion <!--IMF--> |GDP_PPP_rank = 139th |GDP_PPP_year=2005 |GDP_PPP_per_capita = $1,388 |GDP_PPP_per_capita_rank = 159th |sovereignty_type = [[Collapse of the Soviet Union|Independence]] |established_event1 = From [[Soviet Union]] |established_event2 = Establishment of the [[Samanid|Samanid Empire]] |established_date1 = [[September 9]], [[1991]] |established_date2 = [[875|875 AD]] |HDI = 0.652 |HDI_rank =122nd |HDI_year = 2003 |HDI_category = <font color="#FFCC00">medium</font> |currency = [[Somoni]] |currency_code =TJS |country_code = |time_zone = |utc_offset =+5 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld =[[.tj]] |calling_code = 992 |footnotes = 1.) Rank based on U.N. 2005 figures. Estimate based on CIA figures for 2006. }} تاجیکستان، په رسمي ډول د تاجیکستان جمهوریت (په تاجیکي: Ҷумҳурии Тоҷикистон، لاتین ډول: Jumhurii Tojikiston) د مرکزي آسیا په وچه کې را ایسار  هېواد دی. مساحت یې ۱۴۳۱۰۰ کیلومتر مربع (۵۵۳۰۰ مایل مربع) او د وګړو اټکلیز شمېر یې ۹۵۳۷۶۵۴ کسه دی. دوشنبه یې مرکز او لوی ښار دی. له سویل لوري له افغانستان، له لویدیځ لوري له اوزبیکستان، له شمال لوري له قرغزستان او له لویدیځ لوري له چین سره پوله لري. د تاجیک وګړو سنتي کور اوسنی تاجیکستان او د افغانستان او اوزبیکستان یو شمېر برخې دي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title=Tajikistan Population (2021) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> <font face="Tahoma">دغه سیمه چې اوسنی تاجیکستان جوړوي، پخوا د ګڼ شمېر لرغونو کلتورونو کور و چې د نیولیتیک او برونزو د دورې سرزم ښار په کې شاملېږي، چې وروسته بیا بېلابېلو باورونو او کلتورونو ته اړوندې پاچهۍ په کې تېرې شوې، چې د آمو سیند تمدن، آندرونوو کلتور، بودیزم، د ختیځ کلیسا، هندویزم، زردشتي دین، ماني آیین او اسلام په کې شاملېږي. په دغه سیمه ګڼ شمېر سترواکیو او لړیو واک چلولی، چې د هخامنشیانو سترواکي، ساساني سترواکي، هپتالیانو سترواکي، سامانیانو سترواکي او مغولي سترواکي په کې راځي. تیموري رنسانس د تیموریانو د لړۍ او بخارا د خاناتو له واکمنیو وروسته وغوړېد. دغه سیمه په وروسته کې د روس سترواکۍ له خوا ونیول شوه چې له هغه وروسته شوروي اتحاد ورباندې واک خپل کړ. د شوروي اتحاد د واکمنۍ پر مهال د دغه هېواد معاصرې پولې وټاکل شوې. وړاندې له دې چې په ۱۹۲۹ ز کال کې شوروي اتحاد په یوه بشپړ متحد جمهوریت واوړي، د اوزبیکستان د یوه خود مختاره جمهوریت په توګه یې موجودیت درلود.<ref>{{cite web|title=Proto-urban Site of Sarazm|url=http://whc.unesco.org/en/list/1141|website=UNESCO.org|publisher=UNESCO|access-date=9 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804122836/http://whc.unesco.org/en/list/1141/|archive-date=4 August 2014}}</ref><ref>Bergne, Paul (2007) ''The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic'', IB Taurus & Co Ltd, pg. 39–40</ref> <font face="Tahoma">د شوروي اتحاد له شیندل کېدو وروسته، د ۱۹۹۱ ز کال د سپتمبر په ۹ مه نېټه په یوه خپلواک هېواد واوښت. له خپلواکۍ ډېر ژر وروسته کورنۍ جګړه پیل شوه، چې له ۱۹۹۲ ز کال نه یې تر ۱۹۹۷ ز کال پورې دوام درلود. د جګړې له پای ته رسېدو وروسته، نوي رامنځته شوي سیاسي ثبات او بهرنیو مرستو لار برابره کړه، څو د دغه هېواد اقتصاد وده وکړي. دغه هېواد له ۱۹۹۴ ز کال راهیسې، د امام علي رحمان له خوا اداره کېږي، چې د یو خپل سري دولت مشري کوي، ځکه په پراخه کچه فساد په کې شته او بشري حقونه په کې په پراخه کچه تر پښو لاندې کېږي، چې شکنجه، خپل سرې بندخونې، د سیاسي مخالفینو ځپل، د مذهبي آزادیو او نورو مدني حقونو نشتوالی په کې شاملېږي.<ref>{{cite news|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/tajikistan|title=World Report 2019: Rights Trends in Tajikistan|date=15 January 2019|work=Human Rights Watch|access-date=13 May 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|title=Tajikistan's eternal ruler Emomali Rakhmon {{!}} DW {{!}} 12.10.2020|url=https://www.dw.com/en/tajikistans-eternal-ruler-emomali-rakhmon/a-55234401|access-date=2021-07-05|website=DW.COM|language=en-GB}}</ref> <font face="Tahoma">تاجیکستان یو ولسمشریز جمهوریت دی چې څلور ولایتونه لري. د تاجیکستان ډېری وګړي د تاجیک قوم اړوند دي، په تاجیکي ژبه خبره کوي، تاجیکي یې لومړۍ رسمي ژبه ده ،چې د افغانستان او ایران په ګډون درېیم فارسي ژبه ویونکی هېواد دی. روسي ژبه یې د قومونو ترمنځ د رسمي ژبې په توګه کارول کېږي. په داسې حال کې چې دولت یې د اساسي قانون له مخې سیکولر دی، ۹۸٪ سلنه وګړي یې مسلمانان دي. د بدخشان په غرني خود مختاره ولایت کې یې له دې سره چې ډېر کم وګړي استوګن دي، خو ګڼ شمېر ژبني توپیرونه په کې شتون لري، چې روشاني، شغناني، واخي او تاجیکي ژبې په کې ویل کېږي. غرونه د دغه هېواد ۹۰ سلنه برخه پوښي. دغه هېواد له مخ پر ودې هېوادونو نه دی چې اقتصاد یې له متمرکز سیستم نه د بازار سیستم ته په اوښتو دی او په لوړه کچه د پیسو په حواله او د المونیم او پنبې په تولید تکیه لري. تاجیکستان د ملګرو ملتونو سازمان، خپلواکو مشترک المنافع هېوادونو د ټولنې، د اروپا د آمنیت او همکارۍ سازمان، اسلامي همکاریو سازمان، اقتصادي همکاریو سازمان یا ایکو، شانګهای همکاریو سازمان، د ټولیز امنیت تړون سازمان او د سولې ټینګېدو په برخه کې د ناتو د مشارکتي پروګرام غړیتوب لري.<ref>{{cite web|title=Tajikistan Ethnic groups – Demographics|url=https://www.indexmundi.com/tajikistan/ethnic_groups.html|website=www.indexmundi.com|language=en}}</ref> == <font face="Tahoma">سیاست == <font face="Tahoma">د تاجیکستان له خپلواکۍ ډېر ژر وروسته، په دغه هېواد کې کورنۍ جګړه د ګڼ شمېر ډلو ترمنځ پیل شوه. دغه ډلې د بهرنیو هېوادونو له خوا ملاتړ کېدلې چې افغانستان، ایران، پاکستان، اوزبیکستان او روسیه په کې شاملېږي. روسیې او ایران د ښکېلو ډلو ترمنځ د سولې په هڅو تمرکز درلود، څو د امریکا د متحده ایالاتو او ترکیې د لاسوهنې چانس را کم کړي. د پام وړ دا چې، روسیې د دولت پلوه ډلو نه ملاتړ کاوه او د مشترک المنافع هېوادونو ځواکونه یې د تاجیکستان او افغانستان په پوله کې ځای پر ځای کړل. له ۴۰۰۰۰۰ تنو زیاتو روسانو نه چې په صنعت کې بوخت وو، یوازې نږدې ۲۵۰۰۰ یې پاتې شول او نور ټول روسیې ته وتښتېدل. په ۱۹۹۷ ز کال کې جګړه د دولت او اسلام پاله اپوزیسیون ترمنځ د سولې د هوکړې له مخې پای ته ورسېده او مرکزي دولت په ۱۹۹۹ ز کال کې د سوله ییزو ټاکنو له مخې رامنځته شو.<ref>{{Cite web|url=https://www.c-r.org/accord-article/tajik-civil-war-causes-and-dynamics|title=The Tajik civil war: Causes and dynamics|date=2011-12-30|website=Conciliation Resources|language=en|access-date=2019-03-10}}</ref><ref>{{Cite web|title=How The Tajik President Has Managed To Stay In Power For Nearly Three Decades|url=https://www.rferl.org/a/30884643.html|access-date=2021-01-05|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> <font face="Tahoma">تاجیکستان په رسمي ډول جمهوریت دی او ولسمشریزې او پارلماني ټاکنې د ولسمشریز سیستم له مخې ترسره کېږي. په ورته مهال واکمن ګوندي سیستم لري، چې د تاجیکستان د خلکو دیموکراتیک ګوند په پارلمان کې اکثریت چوکۍ په واک کې لري. امام علي رحمان د ۱۹۹۴ ز کال له نومبر میاشت نه په پرله پسې ډول د دغه هېواد ولسمشر دی. لومړی وزیر یې قاهر رسول زاده، د لومړي وزیر لومړی مرستیال متلوب خان دولتوف او د لومړي وزیر دوه نور مرستیالان مرادعلي علیمردون او رقیه قربانوا دي.<ref name="greenberg">Greenberg, Ilan, "Media Muzzled and Opponents Jailed, Tajikistan Readies for Vote", ''[[The New York Times]]'', 4 November 2006 (article dateline 3 November 2006), page A7, New York edition</ref> <font face="Tahoma">د ۲۰۰۵ ز کال پارلماني ټاکنې، د مخالفو ګوندونو او نړیوالو څارونکو له ګڼ شمېر تورونو سره مخ وې چې ویل کېدل: امام علي رحمان د ټاکنو په بهیر او بېکارۍ اړوند موضوعاتو کې لاسوهنه کوي.  د ۲۰۱۰ ز کال د فبروري میاشتو په ټاکنو کې واکمن ګوند د پارلمان څلور چوکۍ له لاسه ورکړې، خو بیا یې هم خپل بشپړ اکثریت خوندي وساته.<ref name="economistchange">{{cite news|title=Change you can't believe in|newspaper=[[The Economist]]|date=4 March 2010|url=http://www.economist.com/world/asia/displayStory.cfm?story_id=15612447&source=hptextfeature|access-date=5 March 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230010535/http://www.economist.com/world/asia/displayStory.cfm?story_id=15612447&source=hptextfeature|archive-date=30 December 2016}}</ref><ref name="BBC2010election">{{cite news|title=Tajikistan elections criticised by poll watchdog|newspaper=[[BBC]]|date=1 March 2010|access-date=5 March 2010|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304194250/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|archive-date=4 March 2010}}</ref> <font face="Tahoma">د راپورونو له مخې: تاجیک دولت د اسلامي نفوذ د ځپلو او له اسلامي سخت درېځۍ سره د اړیکې له امله، چې له افغانستان سره پولې ته څېرمه دود وه، د ږېرې پرېښول منع کړي دي. <ref name="BBC2010election2">{{cite news|title=Tajikistan elections criticised by poll watchdog|newspaper=[[BBC]]|date=1 March 2010|access-date=5 March 2010|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304194250/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|archive-date=4 March 2010}}</ref><ref>{{cite AV media|title=Dictatorland: Tajikistan|date=20 April 2017|medium=Television production|work=BBC Three}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/07/tajikistans-beard-ban-facial-hair-emomali-rahmon|title=The men evading Tajikistan's de-facto beard ban|website=The Guardian|date=7 September 2015}}</ref> <font face="Tahoma">د ۲۰۲۰ ز کال په اکتوبر میاشت کې، د تاجیکستان مستبد ولسمشر امام علي رحمان د بشپړو کنترول شوو او تشریفاتي ټاکنو په پایله کې، د ۹۰ سلنه رایو په ترلاسه کولو سره د راتلونکو اووه کلونو لپاره یوځل بیا د دغه هېواد د ولسمشر په توګه وټاکل شو.<ref name="greenberg2">Greenberg, Ilan, "Media Muzzled and Opponents Jailed, Tajikistan Readies for Vote", ''[[The New York Times]]'', 4 November 2006 (article dateline 3 November 2006), page A7, New York edition</ref> <font face="Tahoma">د ۲۰۲۱ ز کال په اپریل میاشت کې د تاجیکستان او قرغزستان ترمنځ د اوبو پر سر شخړه ، د دغه هېواد له خپلواکۍ وروسته جدي سرحدي شخړه وه. <font face="Tahoma">د ۲۰۲۱ ز کال په جولای میاشت کې تاجیکستان د روسیې په مشرۍ د ټولیز امنیت د پیمان د پخواني شوروي اتحاد له غړو هېوادونو نه له ګاونډي افغانستان نه دغه هېواد ته د را ولاړېدونکو امنیتي ګواښونو اړوند مرسته وغوښته. دغه امنیتي ګواښونه، له افغانستان نه د متحده ایالاتو او بریتانوي ځواکونو له وتلو رامنځته شوي وو، چې له امله یې ۱۰۰۰ کسه افغان ملکي وګړي او دولتي مامورین وروسته له هغه چې طالب یاغیانو، د افغانستان په ډېرو برخو کنټرول ترلاسه <ref>{{cite news|title=Tajikistan asks Russia-led bloc for help on Afghan border|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/russia-says-afghan-situation-can-swiftly-worsen-pledges-help-if-needed-2021-07-07/|work=Reuters|date=7 July 2021}}</ref>کړ، ګاونډي تاجیکستان ته وتښتېدل.<ref>{{Cite web|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|title=Press freedom in Tajikistan: Going from bad to worse {{!}} DW {{!}} 05.06.2020|url=https://www.dw.com/en/press-freedom-in-tajikistan-going-from-bad-to-worse/a-53697778|access-date=2021-01-05|website=DW.COM|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|url=http://iwpr.net/report-news/tajik-government%E2%80%99s-fury-over-conflict-reporting|archive-url=https://web.archive.org/web/20140926061259/http://iwpr.net/report-news/tajik-government%E2%80%99s-fury-over-conflict-reporting|url-status=dead|archive-date=26 September 2014|title=Tajik Government's Fury Over Conflict Reporting|publisher=Iwpr.net|date=22 October 2010|access-date=14 January 2011}}</ref><ref>{{Cite news|title=Global democracy has another bad year|work=The Economist|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/01/22/global-democracy-has-another-bad-year|access-date=2020-07-27|issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite news|title=Which Countries Are For or Against China's Xinjiang Policies?|url=https://thediplomat.com/2019/07/which-countries-are-for-or-against-chinas-xinjiang-policies/|work=[[The Diplomat]]|date=15 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/12/tajikistan-leader-rakhmon-wins-election-with-over-90-percent|title=Tajikistan re-elects leader Rahmon with overwhelming majority|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=29 April 2021|title=Kyrgyz, Tajik security forces clash at border in water dispute|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/kyrgyzstan-tajikistan-border-clashes-idUSL8N2MM5JM}}</ref><ref>{{cite news|title=After Kyrgyzstan-Tajikistan Border Conflict, Time For a Human Rights Agenda|url=https://www.hrw.org/news/2021/05/21/after-kyrgyzstan-tajikistan-border-conflict-time-human-rights-agenda|work=Human Rights Watch|date=21 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tajikistan Reportedly Calls On Allies For Help With Security Challenges From Afghanistan|url=https://www.rferl.org/a/tajikistan-csto-help-afghanistan/31346198.html|access-date=2021-07-08|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> == <font face="Tahoma">اقتصاد == <font face="Tahoma">په ۲۰۱۹ ز کال کې، د تاجیکستان د داخلي ناخالصو تولیداتو نږدې ۲۹٪ برخه د کډوالو د پیسو له حوالو برابرېده (ډېری یې په روسیه کې د تاجیک وګړو د کار کولو له امله وې)، چې په نړۍ کې دغه حوالو لوړه کچه درلوده. اوسنی اقتصادي حالت یې تر ډېره د فساد، نابرابرو اقتصادي اصلاحاتو او ناسم اقتصادي مدیریت له امله نازک دی. دې ته په پام سره چې، بهرنی عاید یې د مهاجرو کارکوونکو د حوالې او د المونیم او پنبې په صادراتو تکیه لري، اقتصاد یې په کلکه سره له بهرنیو ګوزارونو نه زیان منونکی دی. په ۲۰۰۰ مالي کال کې ډېرۍ نړیوالې مرستې د بېرته پیاوړي کولو پروګرامونو نه د ملاتړ په برخه کې وې، چې د پخوانۍ کورنۍ جګړې جنګیالي یې په ملکي اقتصاد کې ور ګډول او د سولې په ټینګښت کې یې مرسته وکړه. نړیوالې مرستې د وچ کالۍ په دویم کال کې چې دغه هېواد یې د خوراکي توکو له سخت کمښت سره مخامخ کړ، ډېرې اړینې وې. د ۲۰۰۱ ز کال په اګست میاشت کې د سرې میاشتې ټولنې اعلان وکړ چې، په تاجیکستان کې قحطي راغلې او د تاجیکسکتان او اوزبیکستان لپاره یې د نړیوالې مرستې غوښتنه وکړه. له دې سره، تر اوس مهاله خوړو ته لاسرسی د یوې ستونزې په توګه پاتې شوی دی. د ۲۰۱۲ ز کال په جنوري میاشت کې ۶۸۰۱۵۲ کسه تاجیکستاني وګړي، د خوراکي توکو له ناخوندیتوب سره مخامخ وو.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?contextual=max&end=2019&locations=TJ&start=2019&view=bar World Bank Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607042053/https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?contextual=max&end=2019&locations=TJ&start=2019&view=bar |date=2021-06-07 }} Accessed 6/6/2021. Link goes to current data.</ref><ref>"[https://www.economist.com/news/asia/21584999-russia-attempts-draw-tajikistan-and-kyrgyzstan-back-its-orbit-remittance-man Remittance man] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118154816/https://www.economist.com/news/asia/21584999-russia-attempts-draw-tajikistan-and-kyrgyzstan-back-its-orbit-remittance-man|date=18 November 2017}}". The Economist. 7 September 2013.</ref><ref name="youtube.com">[https://www.youtube.com/watch?v=C1ey-4PO7fE Tajikistan: Building a Democracy (video)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411132150/https://www.youtube.com/watch?v=C1ey-4PO7fE|date=11 April 2016}}, United Nations, March 2014</ref><ref>{{Cite web|title=Spectre of famine over Tajikistan – IFRC|url=https://www.ifrc.org/en/news-and-media/news-stories/europe-central-asia/tajikistan/spectre-of-famine-over-tajikistan/|access-date=2021-01-05|website=www.ifrc.org}}</ref><ref>{{cite web|title=Integrated Food Security Phase Classification|url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp245412.pdf|website=usaid.gov|publisher=USAID|access-date=9 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810013040/http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp245412.pdf|archive-date=10 August 2014|df=dmy-all}}</ref> ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:تاجیکستان]] [[وېشنيزه:هېوادونه]] r2j3iwdd1wiw1hd8gdta08rwu5fxpkb 364810 364809 2026-06-22T03:27:49Z شاه زمان پټان 26102 364810 wikitext text/x-wiki {{د هېواد-مالوماتبکس |اصلي نوم = {{unicode|ҷумҳурии Тоҷикистон}} |conventional_long_name =د تاجیکستان جمهوریت |ولسي نوم =تاجیکستان ازادي .. ۱۹۹۲ز له متحده روسيې نه | image_flag= Flag of Tajikistan.svg |image_coat =Coat of arms of Tajikistan.svg |symbol_type =Coat of Arms |image_map =LocationTajikistan.png |national_motto = None |ملي سرود = ''[[سرود ملی]]'' |رسمي ژبه = [[فارسی]] [[تاجکي ژبه|تاجکی]] |پلازمېنه = [[دوشنبه]] |latd=38 |latm=33 |latNS=N |longd=68 |longm=48 |longEW=E |لوی ښار = [[دوشنبه]] |د حکومت بڼه = جمهوریت |leader_title1 = [[List of Presidents of Tajikistan|جمهور رئیس]] |leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Tajikistan|لمړۍ وزیر]] |leader_name1 =[[امامعلی رحمان]] |leader_name2 = [[وکیل وکیلوف]] |area_rank = 95th |area_magnitude = 1 E11 ۱۹۹۲ ز له سويت يونين [[د ازادۍ کال]] |مساحت=143,100 |areami²= 55,251 |د اوبو سلنه = 0.3 |population_estimate =6,507,000 ¹ |population_estimate_rank = 100th ¹ |د وگړو د شمېر د اټکل کال =July 2005 |population_census = 6,127,000 |د وگړو د سرشمېرنې کال= 2000 |population_density =45 |population_densitymi² = 117 |population_density_rank = 151st |GDP_PPP = $8.802 billion <!--IMF--> |GDP_PPP_rank = 139th |GDP_PPP_year=2005 |GDP_PPP_per_capita = $1,388 |GDP_PPP_per_capita_rank = 159th |sovereignty_type = [[Collapse of the Soviet Union|Independence]] |established_event1 = From [[Soviet Union]] |established_event2 = Establishment of the [[Samanid|Samanid Empire]] |established_date1 = [[September 9]], [[1991]] |established_date2 = [[875|875 AD]] |HDI = 0.652 |HDI_rank =122nd |HDI_year = 2003 |HDI_category = <font color="#FFCC00">medium</font> |currency = [[Somoni]] |currency_code =TJS |country_code = |time_zone = |utc_offset =+5 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld =[[.tj]] |calling_code = 992 |footnotes = 1.) Rank based on U.N. 2005 figures. Estimate based on CIA figures for 2006. }} تاجیکستان، په رسمي ډول د تاجیکستان جمهوریت (په تاجیکي: Ҷумҳурии Тоҷикистон، لاتین ډول: Jumhurii Tojikiston) د مرکزي آسیا په وچه کې را ایسار  هېواد دی. مساحت یې ۱۴۳۱۰۰ کیلومتر مربع (۵۵۳۰۰ مایل مربع) او د وګړو اټکلیز شمېر یې ۹۵۳۷۶۵۴ کسه دی. دوشنبه یې مرکز او لوی ښار دی. له سویل لوري له افغانستان، له لویدیځ لوري له اوزبیکستان، له شمال لوري له قرغزستان او له لویدیځ لوري له چین سره پوله لري. د تاجیک وګړو سنتي کور اوسنی تاجیکستان او د افغانستان او اوزبیکستان یو شمېر برخې دي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title=Tajikistan Population (2021) – Worldometer|website=www.worldometers.info}}</ref> دغه سیمه چې اوسنی تاجیکستان جوړوي، پخوا د ګڼ شمېر لرغونو کلتورونو کور و چې د نیولیتیک او برونزو د دورې سرزم ښار په کې شاملېږي، چې وروسته بیا بېلابېلو باورونو او کلتورونو ته اړوندې پاچهۍ په کې تېرې شوې، چې د آمو سیند تمدن، آندرونوو کلتور، بودیزم، د ختیځ کلیسا، هندویزم، زردشتي دین، ماني آیین او اسلام په کې شاملېږي. په دغه سیمه ګڼ شمېر سترواکیو او لړیو واک چلولی، چې د هخامنشیانو سترواکي، ساساني سترواکي، هپتالیانو سترواکي، سامانیانو سترواکي او مغولي سترواکي په کې راځي. تیموري رنسانس د تیموریانو د لړۍ او بخارا د خاناتو له واکمنیو وروسته وغوړېد. دغه سیمه په وروسته کې د روس سترواکۍ له خوا ونیول شوه چې له هغه وروسته شوروي اتحاد ورباندې واک خپل کړ. د شوروي اتحاد د واکمنۍ پر مهال د دغه هېواد معاصرې پولې وټاکل شوې. وړاندې له دې چې په ۱۹۲۹ ز کال کې شوروي اتحاد په یوه بشپړ متحد جمهوریت واوړي، د اوزبیکستان د یوه خود مختاره جمهوریت په توګه یې موجودیت درلود.<ref>{{cite web|title=Proto-urban Site of Sarazm|url=http://whc.unesco.org/en/list/1141|website=UNESCO.org|publisher=UNESCO|access-date=9 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804122836/http://whc.unesco.org/en/list/1141/|archive-date=4 August 2014}}</ref><ref>Bergne, Paul (2007) ''The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic'', IB Taurus & Co Ltd, pg. 39–40</ref> د شوروي اتحاد له شیندل کېدو وروسته، د ۱۹۹۱ ز کال د سپتمبر په ۹ مه نېټه په یوه خپلواک هېواد واوښت. له خپلواکۍ ډېر ژر وروسته کورنۍ جګړه پیل شوه، چې له ۱۹۹۲ ز کال نه یې تر ۱۹۹۷ ز کال پورې دوام درلود. د جګړې له پای ته رسېدو وروسته، نوي رامنځته شوي سیاسي ثبات او بهرنیو مرستو لار برابره کړه، څو د دغه هېواد اقتصاد وده وکړي. دغه هېواد له ۱۹۹۴ ز کال راهیسې، د امام علي رحمان له خوا اداره کېږي، چې د یو خپل سري دولت مشري کوي، ځکه په پراخه کچه فساد په کې شته او بشري حقونه په کې په پراخه کچه تر پښو لاندې کېږي، چې شکنجه، خپل سرې بندخونې، د سیاسي مخالفینو ځپل، د مذهبي آزادیو او نورو مدني حقونو نشتوالی په کې شاملېږي.<ref>{{cite news|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/tajikistan|title=World Report 2019: Rights Trends in Tajikistan|date=15 January 2019|work=Human Rights Watch|access-date=13 May 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|title=Tajikistan's eternal ruler Emomali Rakhmon {{!}} DW {{!}} 12.10.2020|url=https://www.dw.com/en/tajikistans-eternal-ruler-emomali-rakhmon/a-55234401|access-date=2021-07-05|website=DW.COM|language=en-GB}}</ref> تاجیکستان یو ولسمشریز جمهوریت دی چې څلور ولایتونه لري. د تاجیکستان ډېری وګړي د تاجیک قوم اړوند دي، په تاجیکي ژبه خبره کوي، تاجیکي یې لومړۍ رسمي ژبه ده ،چې د افغانستان او ایران په ګډون درېیم فارسي ژبه ویونکی هېواد دی. روسي ژبه یې د قومونو ترمنځ د رسمي ژبې په توګه کارول کېږي. په داسې حال کې چې دولت یې د اساسي قانون له مخې سیکولر دی، ۹۸٪ سلنه وګړي یې مسلمانان دي. د بدخشان په غرني خود مختاره ولایت کې یې له دې سره چې ډېر کم وګړي استوګن دي، خو ګڼ شمېر ژبني توپیرونه په کې شتون لري، چې روشاني، شغناني، واخي او تاجیکي ژبې په کې ویل کېږي. غرونه د دغه هېواد ۹۰ سلنه برخه پوښي. دغه هېواد له مخ پر ودې هېوادونو نه دی چې اقتصاد یې له متمرکز سیستم نه د بازار سیستم ته په اوښتو دی او په لوړه کچه د پیسو په حواله او د المونیم او پنبې په تولید تکیه لري. تاجیکستان د ملګرو ملتونو سازمان، خپلواکو مشترک المنافع هېوادونو د ټولنې، د اروپا د آمنیت او همکارۍ سازمان، اسلامي همکاریو سازمان، اقتصادي همکاریو سازمان یا ایکو، شانګهای همکاریو سازمان، د ټولیز امنیت تړون سازمان او د سولې ټینګېدو په برخه کې د ناتو د مشارکتي پروګرام غړیتوب لري.<ref>{{cite web|title=Tajikistan Ethnic groups – Demographics|url=https://www.indexmundi.com/tajikistan/ethnic_groups.html|website=www.indexmundi.com|language=en}}</ref> == سیاست == د تاجیکستان له خپلواکۍ ډېر ژر وروسته، په دغه هېواد کې کورنۍ جګړه د ګڼ شمېر ډلو ترمنځ پیل شوه. دغه ډلې د بهرنیو هېوادونو له خوا ملاتړ کېدلې چې افغانستان، ایران، پاکستان، اوزبیکستان او روسیه په کې شاملېږي. روسیې او ایران د ښکېلو ډلو ترمنځ د سولې په هڅو تمرکز درلود، څو د امریکا د متحده ایالاتو او ترکیې د لاسوهنې چانس را کم کړي. د پام وړ دا چې، روسیې د دولت پلوه ډلو نه ملاتړ کاوه او د مشترک المنافع هېوادونو ځواکونه یې د تاجیکستان او افغانستان په پوله کې ځای پر ځای کړل. له ۴۰۰۰۰۰ تنو زیاتو روسانو نه چې په صنعت کې بوخت وو، یوازې نږدې ۲۵۰۰۰ یې پاتې شول او نور ټول روسیې ته وتښتېدل. په ۱۹۹۷ ز کال کې جګړه د دولت او اسلام پاله اپوزیسیون ترمنځ د سولې د هوکړې له مخې پای ته ورسېده او مرکزي دولت په ۱۹۹۹ ز کال کې د سوله ییزو ټاکنو له مخې رامنځته شو.<ref>{{Cite web|url=https://www.c-r.org/accord-article/tajik-civil-war-causes-and-dynamics|title=The Tajik civil war: Causes and dynamics|date=2011-12-30|website=Conciliation Resources|language=en|access-date=2019-03-10}}</ref><ref>{{Cite web|title=How The Tajik President Has Managed To Stay In Power For Nearly Three Decades|url=https://www.rferl.org/a/30884643.html|access-date=2021-01-05|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> تاجیکستان په رسمي ډول جمهوریت دی او ولسمشریزې او پارلماني ټاکنې د ولسمشریز سیستم له مخې ترسره کېږي. په ورته مهال واکمن ګوندي سیستم لري، چې د تاجیکستان د خلکو دیموکراتیک ګوند په پارلمان کې اکثریت چوکۍ په واک کې لري. امام علي رحمان د ۱۹۹۴ ز کال له نومبر میاشت نه په پرله پسې ډول د دغه هېواد ولسمشر دی. لومړی وزیر یې قاهر رسول زاده، د لومړي وزیر لومړی مرستیال متلوب خان دولتوف او د لومړي وزیر دوه نور مرستیالان مرادعلي علیمردون او رقیه قربانوا دي.<ref name="greenberg">Greenberg, Ilan, "Media Muzzled and Opponents Jailed, Tajikistan Readies for Vote", ''[[The New York Times]]'', 4 November 2006 (article dateline 3 November 2006), page A7, New York edition</ref> د ۲۰۰۵ ز کال پارلماني ټاکنې، د مخالفو ګوندونو او نړیوالو څارونکو له ګڼ شمېر تورونو سره مخ وې چې ویل کېدل: امام علي رحمان د ټاکنو په بهیر او بېکارۍ اړوند موضوعاتو کې لاسوهنه کوي.  د ۲۰۱۰ ز کال د فبروري میاشتو په ټاکنو کې واکمن ګوند د پارلمان څلور چوکۍ له لاسه ورکړې، خو بیا یې هم خپل بشپړ اکثریت خوندي وساته.<ref name="economistchange">{{cite news|title=Change you can't believe in|newspaper=[[The Economist]]|date=4 March 2010|url=http://www.economist.com/world/asia/displayStory.cfm?story_id=15612447&source=hptextfeature|access-date=5 March 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230010535/http://www.economist.com/world/asia/displayStory.cfm?story_id=15612447&source=hptextfeature|archive-date=30 December 2016}}</ref><ref name="BBC2010election">{{cite news|title=Tajikistan elections criticised by poll watchdog|newspaper=[[BBC]]|date=1 March 2010|access-date=5 March 2010|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304194250/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|archive-date=4 March 2010}}</ref> د راپورونو له مخې: تاجیک دولت د اسلامي نفوذ د ځپلو او له اسلامي سخت درېځۍ سره د اړیکې له امله، چې له افغانستان سره پولې ته څېرمه دود وه، د ږېرې پرېښول منع کړي دي. <ref name="BBC2010election2">{{cite news|title=Tajikistan elections criticised by poll watchdog|newspaper=[[BBC]]|date=1 March 2010|access-date=5 March 2010|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304194250/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8543214.stm|archive-date=4 March 2010}}</ref><ref>{{cite AV media|title=Dictatorland: Tajikistan|date=20 April 2017|medium=Television production|work=BBC Three}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/07/tajikistans-beard-ban-facial-hair-emomali-rahmon|title=The men evading Tajikistan's de-facto beard ban|website=The Guardian|date=7 September 2015}}</ref> د ۲۰۲۰ ز کال په اکتوبر میاشت کې، د تاجیکستان مستبد ولسمشر امام علي رحمان د بشپړو کنترول شوو او تشریفاتي ټاکنو په پایله کې، د ۹۰ سلنه رایو په ترلاسه کولو سره د راتلونکو اووه کلونو لپاره یوځل بیا د دغه هېواد د ولسمشر په توګه وټاکل شو.<ref name="greenberg2">Greenberg, Ilan, "Media Muzzled and Opponents Jailed, Tajikistan Readies for Vote", ''[[The New York Times]]'', 4 November 2006 (article dateline 3 November 2006), page A7, New York edition</ref> د ۲۰۲۱ ز کال په اپریل میاشت کې د تاجیکستان او قرغزستان ترمنځ د اوبو پر سر شخړه ، د دغه هېواد له خپلواکۍ وروسته جدي سرحدي شخړه وه. د ۲۰۲۱ ز کال په جولای میاشت کې تاجیکستان د روسیې په مشرۍ د ټولیز امنیت د پیمان د پخواني شوروي اتحاد له غړو هېوادونو نه له ګاونډي افغانستان نه دغه هېواد ته د را ولاړېدونکو امنیتي ګواښونو اړوند مرسته وغوښته. دغه امنیتي ګواښونه، له افغانستان نه د متحده ایالاتو او بریتانوي ځواکونو له وتلو رامنځته شوي وو، چې له امله یې ۱۰۰۰ کسه افغان ملکي وګړي او دولتي مامورین وروسته له هغه چې طالب یاغیانو، د افغانستان په ډېرو برخو کنټرول ترلاسه <ref>{{cite news|title=Tajikistan asks Russia-led bloc for help on Afghan border|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/russia-says-afghan-situation-can-swiftly-worsen-pledges-help-if-needed-2021-07-07/|work=Reuters|date=7 July 2021}}</ref>کړ، ګاونډي تاجیکستان ته وتښتېدل.<ref>{{Cite web|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|title=Press freedom in Tajikistan: Going from bad to worse {{!}} DW {{!}} 05.06.2020|url=https://www.dw.com/en/press-freedom-in-tajikistan-going-from-bad-to-worse/a-53697778|access-date=2021-01-05|website=DW.COM|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|url=http://iwpr.net/report-news/tajik-government%E2%80%99s-fury-over-conflict-reporting|archive-url=https://web.archive.org/web/20140926061259/http://iwpr.net/report-news/tajik-government%E2%80%99s-fury-over-conflict-reporting|url-status=dead|archive-date=26 September 2014|title=Tajik Government's Fury Over Conflict Reporting|publisher=Iwpr.net|date=22 October 2010|access-date=14 January 2011}}</ref><ref>{{Cite news|title=Global democracy has another bad year|work=The Economist|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/01/22/global-democracy-has-another-bad-year|access-date=2020-07-27|issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite news|title=Which Countries Are For or Against China's Xinjiang Policies?|url=https://thediplomat.com/2019/07/which-countries-are-for-or-against-chinas-xinjiang-policies/|work=[[The Diplomat]]|date=15 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/12/tajikistan-leader-rakhmon-wins-election-with-over-90-percent|title=Tajikistan re-elects leader Rahmon with overwhelming majority|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=29 April 2021|title=Kyrgyz, Tajik security forces clash at border in water dispute|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/kyrgyzstan-tajikistan-border-clashes-idUSL8N2MM5JM}}</ref><ref>{{cite news|title=After Kyrgyzstan-Tajikistan Border Conflict, Time For a Human Rights Agenda|url=https://www.hrw.org/news/2021/05/21/after-kyrgyzstan-tajikistan-border-conflict-time-human-rights-agenda|work=Human Rights Watch|date=21 May 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tajikistan Reportedly Calls On Allies For Help With Security Challenges From Afghanistan|url=https://www.rferl.org/a/tajikistan-csto-help-afghanistan/31346198.html|access-date=2021-07-08|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> == اقتصاد == په ۲۰۱۹ ز کال کې، د تاجیکستان د داخلي ناخالصو تولیداتو نږدې ۲۹٪ برخه د کډوالو د پیسو له حوالو برابرېده (ډېری یې په روسیه کې د تاجیک وګړو د کار کولو له امله وې)، چې په نړۍ کې دغه حوالو لوړه کچه درلوده. اوسنی اقتصادي حالت یې تر ډېره د فساد، نابرابرو اقتصادي اصلاحاتو او ناسم اقتصادي مدیریت له امله نازک دی. دې ته په پام سره چې، بهرنی عاید یې د مهاجرو کارکوونکو د حوالې او د المونیم او پنبې په صادراتو تکیه لري، اقتصاد یې په کلکه سره له بهرنیو ګوزارونو نه زیان منونکی دی. په ۲۰۰۰ مالي کال کې ډېرۍ نړیوالې مرستې د بېرته پیاوړي کولو پروګرامونو نه د ملاتړ په برخه کې وې، چې د پخوانۍ کورنۍ جګړې جنګیالي یې په ملکي اقتصاد کې ور ګډول او د سولې په ټینګښت کې یې مرسته وکړه. نړیوالې مرستې د وچ کالۍ په دویم کال کې چې دغه هېواد یې د خوراکي توکو له سخت کمښت سره مخامخ کړ، ډېرې اړینې وې. د ۲۰۰۱ ز کال په اګست میاشت کې د سرې میاشتې ټولنې اعلان وکړ چې، په تاجیکستان کې قحطي راغلې او د تاجیکسکتان او اوزبیکستان لپاره یې د نړیوالې مرستې غوښتنه وکړه. له دې سره، تر اوس مهاله خوړو ته لاسرسی د یوې ستونزې په توګه پاتې شوی دی. د ۲۰۱۲ ز کال په جنوري میاشت کې ۶۸۰۱۵۲ کسه تاجیکستاني وګړي، د خوراکي توکو له ناخوندیتوب سره مخامخ وو.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?contextual=max&end=2019&locations=TJ&start=2019&view=bar World Bank Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607042053/https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?contextual=max&end=2019&locations=TJ&start=2019&view=bar |date=2021-06-07 }} Accessed 6/6/2021. Link goes to current data.</ref><ref>"[https://www.economist.com/news/asia/21584999-russia-attempts-draw-tajikistan-and-kyrgyzstan-back-its-orbit-remittance-man Remittance man] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118154816/https://www.economist.com/news/asia/21584999-russia-attempts-draw-tajikistan-and-kyrgyzstan-back-its-orbit-remittance-man|date=18 November 2017}}". The Economist. 7 September 2013.</ref><ref name="youtube.com">[https://www.youtube.com/watch?v=C1ey-4PO7fE Tajikistan: Building a Democracy (video)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411132150/https://www.youtube.com/watch?v=C1ey-4PO7fE|date=11 April 2016}}, United Nations, March 2014</ref><ref>{{Cite web|title=Spectre of famine over Tajikistan – IFRC|url=https://www.ifrc.org/en/news-and-media/news-stories/europe-central-asia/tajikistan/spectre-of-famine-over-tajikistan/|access-date=2021-01-05|website=www.ifrc.org}}</ref><ref>{{cite web|title=Integrated Food Security Phase Classification|url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp245412.pdf|website=usaid.gov|publisher=USAID|access-date=9 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810013040/http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp245412.pdf|archive-date=10 August 2014|df=dmy-all}}</ref> ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:تاجیکستان]] [[وېشنيزه:هېوادونه]] 0hrymuwoh2auz3sjrxjzljoamehyh1o 4 3781 364811 149383 2026-06-22T03:28:50Z شاه زمان پټان 26102 364811 wikitext text/x-wiki {{Help contents back}}{{/Header}} <div style="border:2px solid #A3B1BF; padding:.5em 1em 1em 1em; border-top:none; background-color:#fff; color:#000"> '''Linking''' Wikipedia articles together is very important. These easily-created links allow users to access information related to the article they're reading and greatly add to Wikipedia's utility. ==څه وخت تړنې جوړې کړو؟== The easiest way to learn when to link is to look at Wikipedia articles for examples. If you're trying to decide whether to make a link or not, ask yourself "If I were reading this article, would the link be useful to me?" ==څنګه تړنې جوړې کړو؟== When you want to make a link to another Wikipedia page (called a <em>wiki link</em>) you have to put it in double square brackets, like this: :<tt><nowiki>[[Sandbox]]</nowiki></tt> If you want the display text of the link to have a different title, you can do so by adding the [[piped link|pipe]] "|" divider (SHIFT + BACKSLASH on English-layout and other keyboards) followed by the alternative name. For example: :<tt><nowiki>[[Target page|display text]]</nowiki></tt> Please check your links to ensure they point to the correct article. For example, [[Apple]] points to the article about the fruit, while [[Apple Computer]] is the title of the article about the computer manufacturer. There are also [[Wikipedia:Disambiguation|"disambiguation" pages]] - these are not articles, but pages which contain links to articles with similar titles. Some, such as [[Apple (disambiguation)]] are obvious, while others such as [[Georgia]] use generic titles. These differing titles make piped links especially useful, as a link to [[Georgia (country)]] is far less readable than a piped link called [[Georgia (country)|Georgia]]. ==Linking dates== Linking dates may not seem useful; however, please link dates since it enables the use of a user preference in how dates are displayed. An unlinked date, like July 13, 2004, will always be displayed in that manner. If you link the date: :<tt><nowiki>[[July 13]], [[2004]]</nowiki></tt> Wikipedia will display it in one of the following ways: :July 13, 2004 :13 July 2004 :2004 July 13 :2004-07-13 -according to the preference set by the individual user. (This feature is only available to logged-in users and only works if the date is linked.) ==Categories== You can also put the article in a category with others in a related topic. Just type <nowiki>[[Category:]]</nowiki>, and put the name of the category between the colon and the brackets. To make a link to a Category page (for example, as a reference for further research), simply put a colon (''':''') at the beginning of the "Category" tag, like this: :<tt><nowiki>[[:Category:Astrophysics]]</nowiki></tt> The above code would produce the following: :[[:Category:Astrophysics]] '''It is very important to put in the correct categories so that other people can easily find your work.''' The best way to find which categories to put in is to look at pages on similar subjects, and check which categories they use. For example if you write an article about a type of tree, you may look at an article on another type of tree to see which categories could be appropriate. <div style="float: left; background-color:#f5faff; color: #000; padding: .2em .6em; font-size: 100%; border: 1px solid #cedff2; margin-bottom:3px;">'''د لا نورو مالوماتو لپاره د [[Wikipedia:Categories|Categories]] مخ ته لاړ شی.'''</div> <div style="float: right; background-color: #f5faff; color: #000; padding: .2em .6em; font-size: 130%; border: 1px solid #cedff2;">'''هغه څه مو چې زده کړل په [[/sandbox/]] کې يې وآزمويۍ'''</div>{{-}} <div style="float:left; margin-top: 0.0em; margin-bottom:3px; background-color: #cedff2; color: #000; padding: .2em .6em; font-size: 130%; border: 1px solid #B8C7D9;">'''[[Wikipedia:ځان زده کړه (باندنۍ تړنې)|باندنۍ تړنې]] د لارښودليکچې بله موضوع ده''' <span style="font-size: larger; font-weight: bold;">&larr;</span></div></div> </div> <div style="clear:both"></div> </div> [[Category:Wikipedia tutorial|*3]] <!-- interwiki --> rvo0x5vdmkmeyyrowo1ctae8siqy4l6 0 6424 364819 318502 2026-06-22T03:41:28Z شاه زمان پټان 26102 364819 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} '''بیولوژي''' د ژوند علمي مطالعه ده. دا یو طبیعي علم دی چې پراخه ساحه لري مګر ګڼ داسې رایوځای کوونکي موضوعات لري چې د یوه واحد او منسجم علمي ډګر په توګه یې سره تړي. د بېلګې په توګه، ټول ژوندي موجودات له داسې حجرو څخه جوړ شوي چې په جینونو کې کودګذاري شوي هغه ارثي معلومات پروسس کوي، کوم چې راتلونکو نسلونو ته لېږدول کېدای شي. بله لویه موضوع تکامل دی، چې د ژوند یووالی او تنوع تشریح کوي. د انرژۍ پروسس هم د ژوند لپاره مهم دی ځکه ژوندیو موجوداتو ته دا شونتیا وربښي چې حرکت وکړي، وده وکړي او تولید مثل وکړي. بالاخره، ټول ژوندي موجودات د دې توان لري چې خپل داخلي چاپېریالونه تنظیم کړي.<ref name="urry2017a">{{cite book|last1=Urry|chapter=Evolution, the themes of biology, and scientific inquiry|pages=2–26|location=New York|date=2017|edition=11th|publisher=Pearson|title=Campbell Biology|first5=Jane|first1=Lisa|last5=Reece|first4=Peter|last4=Minorsky|first3=Steven|last3=Wasserman|first2=Michael|last2=Cain|isbn=978-0134093413}}</ref><ref name="hillis2020">{{cite book|last1=Hillis|first1=David M.|last2=Heller|first2=H. Craig|last3=Hacker|first3=Sally D.|last4=Laskowski|first4=Marta J.|last5=Sadava|first5=David E.|chapter=Studying life|title=Life: The Science of Biology|publisher=W. H. Freeman|edition=12th|date=2020|isbn=978-1319017644}}</ref><ref name="freeman2017a">{{cite book|last1=Freeman|last7=Carmichael|pages=1–18|location=Hoboken, N.J.|date=2017|edition=6th|publisher=Pearson|title=Biological Science|chapter=Biology and the three of life|first7=Jeff|first6=Emily|first1=Scott|last6=Taylor|first5=Greg|last5=Podgorski|first4=Michael|last4=Black|first3=Lizabeth|last3=Allison|first2=Kim|last2=Quillin|isbn=978-0321976499}}</ref><ref name="modell2015">{{Cite journal|last1=Modell|date=December 2015|pmc=4669363|issn=1043-4046|doi=10.1152/advan.00107.2015|pages=259–266|issue=4|volume=39|journal=Advances in Physiology Education|title=A physiologist's view of homeostasis|first6=Ann|first1=Harold|last6=Wright|first5=Mary Pat|last5=Wenderoth|first4=Jenny|last4=McFarland|first3=Joel|last3=Michael|first2=William|last2=Cliff|pmid=26628646}}</ref><ref name="davies2013">{{cite journal|author1=Davies, PC|author2=Rieper, E|author3=Tuszynski, JA|title=Self-organization and entropy reduction in a living cell|journal=Bio Systems|volume=111|issue=1|pages=1–10|date=January 2013|pmid=23159919|pmc=3712629|doi=10.1016/j.biosystems.2012.10.005}}</ref> بیولوژي پوهان کولی شي په څو کچو کې ژوند مطالعه کړي. د حجرو له مالیکولي بیولوژي څخه نیولې د نباتاتو او حیواناتو تر اناتومي او فیزیولوژي او د نفوسو تر تکامل پورې. په دې توګه، په بیولوژي کې ګڼې فرعي څانګې شته دي، چې هره یوه یې د دوی د څېړنې د پوښتنو او هغو وسایلو له مخې تعریف شوې، چې دوی یې کاروي. د نورو ساینس پوهانو په څېر، بیولوژیستان هم له ساینسي میتود څخه کار اخلي ترڅو مشاهدې وکړي، پوښتنې رامنځته کړي، فرضیې رامنځته کړي، تجربې وکړي، او د شاوخوا نړۍ په اړه پایلو ته ورسېږي.<ref name="aquarenagloss">Based on definition from: {{cite web|url=http://www.bio.txstate.edu/~wetlands/Glossary/glossary.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040608113114/http://www.bio.txstate.edu/~wetlands/Glossary/glossary.html|archive-date=2004-06-08|title=Aquarena Wetlands Project glossary of terms|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|publisher=Texas State University at San Marcos}}</ref><ref>{{Cite book|title=Molecular Biology, Principles of Genome Function|last=Craig|first=Nancy|year=2014|isbn=978-0-19-965857-2}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Mosconi|first7=David|issn=0951-7715|doi=10.1088/0951-7715/21/8/T03|page=T131|issue=8|volume=21|language=en|journal=Nonlinearity|title=Some nonlinear challenges in biology|date=2008|last7=Bensimon|first1=Francesco|last6=Vincent Croquette|first5=Jean-François|last5=Allemand|first4=Deepak Kumar|last4=Sinha|first3=Nicolas|last3=Desprat|first2=Thomas|last2=Julou|bibcode=2008Nonli..21..131M}}</ref><ref name="AB-20141208">{{cite web|url=https://www.astrobio.net/origin-and-evolution-of-life/life-become-complex-happen-beyond-earth/|title=How Did Life Become Complex, And Could It Happen Beyond Earth?|last=Howell|first=Elizabeth|date=8 December 2014|work=[[Astrobiology Magazine]]|access-date=14 February 2018|archive-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817193332/https://www.astrobio.net/origin-and-evolution-of-life/life-become-complex-happen-beyond-earth/|url-status=live}}</ref> د ځمکې پر سر ژوند، چې له ۳.۷ میلیارد کاله زیاتې مودې راهیسې پیل شوی، خورا متنوع دی. بیولوژیستانو هڅه کړې چې د ژوند بېلابېل ډولونه مطالعه او طبقه بندي کړي، چې له پروکاریوټیک ارګانیزمونو لکه آرکیا او باکتریا څخه نیولې تر یوکاریوټیک ارګانیزمونو لکه پروټیسټ، فنجي، نباتاتو او حیواناتو پورې پکې شاملېږي. دا مختلف ژوندي موجودات د ایکوسیستم له بیولوژیکي تنوع سره مرسته کوي او د خپل بایوفزیکي چاپېریال له لارې د غذايي موادو او انرژۍ په چرخه کې تخصصي رول لوبوي.<ref name="Pearce 343–364">{{cite journal|last1=Pearce|journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]]|issn=1531-1074|doi=10.1089/ast.2017.1674|bibcode=2018AsBio..18..343P|s2cid=4419671|arxiv=1808.09460|pages=343–364|issue=3|volume=18|title=Constraining the Time Interval for the Origin of Life on Earth|first1=Ben K.D.|date=March 1, 2018|display-authors=3|first4=Paul G.|last4=Higgs|author3-link=Ralph Pudritz|first3=Ralph E.|last3=Pudritz|first2=Andrew S.|last2=Tupper|pmid=29570409}}</ref> == د کلمې ریښه پېژندنه == بیولوژي له لرغونې یوناني کلمې βίος چې رومي بڼه یې bíos او معنا یې 'ژوند' ده، او همدا راز له λογία چې رومي بڼه یې logía او معنا یې 'پوهنه یا د مطالعې څانګه' یا 'خبرې کول' دي، اخیستل شوې ده. دا دوې کلمې په ګډه βιολογία کلمه چې رومي بڼه یې ''biología'' او معنا یې 'بیولوژي' ده، جوړوي. سره له دې هم، د βιολογία  اصطلاح په ټولیز ډول په لرغوني یونان کې موجوده نه وه. لومړۍ کلمه چې له دې کلمې پکې کار واخیستل شو، د انګلیسي او فرانسوي ژبو بیولوژي (''biologie'') وه. په تاریخي لحاظ په انګلیسي کې د بیولوژي لپاره بله اصطلاح کارېده، چې هغه lifelore وه او اوسمهال په ندرت سره کارېږي.<ref>{{cite web|url=http://topics.info.com/Who-coined-the-term-biology_716|title=Who coined the term biology?|work=Info.com|access-date=2012-06-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509211839/http://topics.info.com/Who-coined-the-term-biology_716|archive-date=2013-05-09}}</ref><ref name="OnlineEtDict_biology">{{cite web|title=biology|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=biology&allowed_in_frame=0|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307163258/http://etymonline.com/index.php?term=biology&allowed_in_frame=0|archive-date=2013-03-07}}</ref> == تاریخچه == د ساینس لومړنۍ ریښې، چې درمل پکې شامل وو، په شاوخوا ۳۰۰۰ تر ۱۲۰۰ مخزېږد کلونو کې په لرغوني مصر او بین النهرین کې موندل کېدای شي. د دوی ونډه اخیستنې بیا وروسته د کلاسیکې لرغونتیا یوناني طبیعي فلسفې ته ننوتې او بڼه یې ورکړه. پخوانیو یوناني فیلسوفانو لکه ارسطو (۳۸۴-۳۲۲ مخزېږد) د بیولوژیکي پوهې په پراختیا کې پراخه ونډه اخیستې. د هغه اثار، لکه د حیواناتو تاریخ، په ځانګړي ډول مهم وو ځکه د هغه طبیعي تمایلات او وروسته نور تجربوي اثار چې د بیولوژیکي لاملونو او د ژوند پر تنوع یې تمرکز و، روښانه کړل. په لیسیم کې د ارسطو ځایناستي، تیوفراستس، د نباتاتو په اړه یو لړ کتابونه لیکلي چې د نبات په علومو کې د لرغونې دورې ترټولو مهمې ونډې اخیستنې په توګه ان تر منځنیو پېړیو پورې ژوندي پاتې شوي دي.<ref name="Lindberg1">{{cite book|last=Lindberg|first=David C.|year=2007|chapter=Science before the Greeks|title=The beginnings of Western science: the European Scientific tradition in philosophical, religious, and institutional context|pages=1–20|edition=Second|location=Chicago, Illinois|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48205-7}}</ref><ref name="Grant2007a">{{cite book|last=Grant|first=Edward|year=2007|chapter=Ancient Egypt to Plato|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|url=https://archive.org/details/historynaturalph00gran|url-access=limited|pages=[https://archive.org/details/historynaturalph00gran/page/n16 1]–26|edition=First|location=New York, New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052-1-68957-1}}</ref><ref>{{cite book|last=Magner|first=Lois N.|title=A History of the Life Sciences, Revised and Expanded|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC|year=2002|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91100-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324125937/http://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC|archive-date=2015-03-24}}</ref><ref>{{cite book|first=Anthony|last=Serafini|title=The Epic History of Biology|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=Z3oECAAAQBAJ&q=biology%20egypt&pg=PA2|access-date=14 July 2015|isbn=978-1-4899-6327-7}}</ref><ref name="eb1911">{{EB1911|wstitle=Theophrastus|inline=1}}</ref> د منځنۍ دورې د اسلامي نړۍ پوهانو چې د بیولوژي په اړه یې لیکل کړي دي، الجاحظ (۷۸۱-۸۶۹)، ابوحنیفه دینوري (۸۲۸-۸۹۶)، چې د نباتاتو په اړه یې لیکل کړي، او ابوبكر محمد بن زكرياء الرازي‎ (۸۶۵-۹۲۵) چې د اناتومي او فیزیولوژي په اړه یې لیکل کړي، پکې د یادولو وړ دي. طب په ځانګړې توګه د یوناني فیلسوفانو د دودونو په اړه د اسلامي پوهانو په اثارو کې په ښه توګه مطالعه شوی، په داسې حال کې چې طبیعي تاریخ د ارسطو فکر ته، په ځانګړې توګه د ژوند د یوې ثابتې سلسلې د ساتلو په برخه کې، خورا زیاته پاملرنه کړې.<ref name="Fahd-815">{{cite book|last=Fahd|first=Toufic|contribution=Botany and agriculture|page=815|editor-last1=Morelon|editor-first1=Régis|editor-last2=Rashed|editor-first2=Roshdi|year=1996|title=Encyclopedia of the History of Arabic Science|volume=3|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-12410-2|title-link=Encyclopedia of the History of Arabic Science}}</ref> بیولوژي د انتون وان لیوین هویک (Anton van Leeuwenhoek) د مایکروسکوپ له ډراماتیک پرمختګ سره په چټکۍ سره وده او پرمختګ وکړ. دا هغه وخت و چې پوهانو سپرماتوزوا، باکتریا، انفیسوریا او د مایکروسکوپي ژوند تنوع کشف کړل. د جان سویمرډم (Jan Swammerdam) څېړنې د حشره پېژندنې (entomology) په برخه کې د نوې لېوالتیا لامل شوې او د مایکروسکوپي تحلیل او تشریح او داغ ورکولو د بنسټیزو تخنیکونو په پراختیا کې یې مرسته وکړه.<ref>{{cite book|last=Magner|first=Lois N.|title=A History of the Life Sciences, Revised and Expanded|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC|year=2002|publisher=CRC Press|isbn=978-0-203-91100-6|pages=133–44|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324125937/http://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC|archive-date=2015-03-24}}</ref> == اساسات == === کیمیاوي اساس یا بنسټ === ==== ''اتومونه او مالیکولونه'' ==== ټول ژوندي موجودات له مادې څخه جوړ شوي او ټولې مادې له عناصرو څخه جوړې شوې دي. اکسیجن، کاربن، هایدروجن او نایتروجن هغه څلور عناصر دي چې د ټولو ژوندیو موجوداتو ۹۶٪ برخه جوړوي، او کلسیم، فاسفورس، سلفر، سوډیم، کلورین، او مګنیزیم یې پاتې ۳.۷٪ برخه جوړوي. بېلابېل عناصر ښایي سره یو ځای شي چې مرکبات جوړ کړي، لکه اوبه چې د ژوند لپاره بنسټیز توکی دی. په ځمکه کې ژوند له اوبو څخه پیل شو او ځمکې ته له راتګ دمخه شاوخوا درې ملیارده کاله هلته پاتې شو. ماده په بېلابېلو حالتونو جامد، مایع یا ګاز بڼو موندل کېدای شي<ref name="urry2017b">{{cite book|last1=Urry|chapter=The chemical context of life|pages=28–43|location=New York|date=2017|edition=11th|publisher=Pearson|title=Campbell Biology|first5=Jane|first1=Lisa|last5=Reece|first4=Peter|last4=Minorsky|first3=Steven|last3=Wasserman|first2=Michael|last2=Cain|isbn=978-0134093413}}</ref><ref name="urry2017c">{{cite book|last1=Urry|chapter=Water and life|pages=44–55|location=New York|date=2017|edition=11th|publisher=Pearson|title=Campbell Biology|first5=Jane|first1=Lisa|last5=Reece|first4=Peter|last4=Minorsky|first3=Steven|last3=Wasserman|first2=Michael|last2=Cain|isbn=978-0134093413}}</ref> ==== ''اوبه'' ==== ژوند د ځمکې له لومړي بحر څخه، چې شاوخوا ۳.۸ میلیارده کاله وړاندې رامنځته شو، پیل شوی دی. له هغه وخت راهیسې، اوبه په هر ژوندي موجود یا ارګانېزم کې ترټولو بډایه یا زیات موندل کېدونکی مالیکول دی. اوبه د ژوند لپاره ځکه مهمې دي، چې دا یو اغېزناک محلول دی او د نورو حل شوو اجسامو یا املاحو لکه سوډیم او کلورایډ ایونونو یا نورو کوچنیو مالیکولونو د حل کولو توان لري ترڅو د یو اوبلن محلول جوړ کړي. دا محلولونه کله چې په اوبو کې منحل شي، ډېر احتمال لري چې له یو بل سره اړیکه ونیسي او له همدې امله په کیمیاوي تعاملاتو کې برخه اخلي او د ژوند د دوام لامل کېږي.<ref name="hillisetal2014b">{{cite book|last1=Hillis|first1=David M.|last2=Sadava|first2=David|last3=Hill|first3=Richard W.|last4=Price|first4=Mary V.|chapter=The chemistry and energy of life|title=Principles of Life|publisher=Sinauer Associates|edition=2nd|date=2014|location=Sunderland, Mass.|pages=18–36|isbn=978-1464175121}}</ref><ref name="freeman2017b">{{cite book|last1=Freeman|last7=Carmichael|pages=55–77|location=Hoboken, N.J.|date=2017|edition=6th|publisher=Pearson|title=Biological Science|chapter=Water and carbon: The chemical basis of life|first7=Jeff|first6=Emily|first1=Scott|last6=Taylor|first5=Greg|last5=Podgorski|first4=Michael|last4=Black|first3=Lizabeth|last3=Allison|first2=Kim|last2=Quillin|isbn=978-0321976499}}</ref> ==== ''عضوي مرکبات'' ==== عضوي مرکبات هغه مالیکولونه دي چې د هایدروجن په څېر له بل عنصر سره تړلی کاربن لري. د اوبو په استثنا سره، نږدې ټول مالیکولونه چې هر ژوندی موجود یا ارګانېزم جوړوي، کاربن لري. کاربن شپږ الکترونونه لري، چې دوه یې په لومړي لایه کې موقعیت لري او څلور نور الکترونونه یې په ظریفه یا ولانس لایه (valence shell) کې پاتې کېږي. په دې توګه، کاربن کولی شي له څلورو نورو اتومونو سره کووالنټي (covalent) اړیکه جوړه کړي، چې د ځمکې پر مخ تر ټولو هر اړخیز اتوم جوړوي ځکه دا توان لري چې متنوع، لوی او پیچلي مالیکولونه جوړ کړي. د مثال په توګه، یو واحد کاربن اتوم کولی شي څلور تنهایي کووالنټي اړیکې جوړې کړي لکه په میتان کې، همدا راز دوې دوې غبرګې کووالنټي اړیکې لکه په کاربن ډای اکسایډ (CO₂) کې، یا درې ګونې کووالنټي اړیکه لکه په کاربن مونو اکساید (CO). پر دې سربېره، کاربن کولی شي د کاربن - کاربن اړیکو وصل شوي اوږده ځنځیرونه جوړ کړي لکه اوکتان یا حلقوي جوړښتونه لکه ګلوکوز.<ref name="freeman2017b3">{{cite book|last1=Freeman|last7=Carmichael|pages=55–77|location=Hoboken, N.J.|date=2017|edition=6th|publisher=Pearson|title=Biological Science|chapter=Water and carbon: The chemical basis of life|first7=Jeff|first6=Emily|first1=Scott|last6=Taylor|first5=Greg|last5=Podgorski|first4=Michael|last4=Black|first3=Lizabeth|last3=Allison|first2=Kim|last2=Quillin|isbn=978-0321976499}}</ref><ref name="freeman2017b2">{{cite book|last1=Freeman|last7=Carmichael|pages=55–77|location=Hoboken, N.J.|date=2017|edition=6th|publisher=Pearson|title=Biological Science|chapter=Water and carbon: The chemical basis of life|first7=Jeff|first6=Emily|first1=Scott|last6=Taylor|first5=Greg|last5=Podgorski|first4=Michael|last4=Black|first3=Lizabeth|last3=Allison|first2=Kim|last2=Quillin|isbn=978-0321976499}}</ref><ref name="urry2017d">{{cite book|last1=Urry|chapter=Carbon and the molecular diversity of life|pages=56–65|location=New York|date=2017|edition=11th|publisher=Pearson|title=Campbell Biology|first5=Jane|first1=Lisa|last5=Reece|first4=Peter|last4=Minorsky|first3=Steven|last3=Wasserman|first2=Michael|last2=Cain|isbn=978-0134093413}}</ref><ref>{{Cite book|chapter-url=https://doi.org/10.1351/goldbook.IT07058|doi=10.1351/goldbook.IT07058|chapter=Ionic bond|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|year=2009|isbn=978-0-9678550-9-7}}</ref> === حجرې === د حجرو تیوري یا نظریه وايي چې حجرې د ژوند بنسټیز واحدونه دي او ټول ژوندي موجودات له یوې یا ډېرو حجرو څخه جوړ شوي دي او ټولې حجرې بیا د حجرو د وېش له لارې له مخکې موجودو حجرو څخه رامنځته کېږي. ډېری حجرې خورا کوچنۍ دي، چې قطر یې له ۱ څخه تر ۱۰۰ مایکرو مېترونو پورې رسېږي او له همدې امله یوازې د رڼا یا الکترون مایکروسکوپ لاندې لیدل کېږي. په ټولیزه توګه، دوه ډوله حجرې شته دي: یوکاریوټیک حجرې چې یوه هسته لري او پروکاریوټیک حجرې چې هسته نه لري. پروکاریوټونه د واحدو حجرو ژوندي موجودات دي لکه باکتریا، په داسې حال کې چې یوکاریوټونه ښایي یو حجروي یا څو حجروي وي. په څو حجروي ژوندیو موجوداتو یا ارګانیزمونو کې، د ژوندي موجود په بدن کې هره حجره بالاخره په القاح شوې هګۍ کې له یوې حجرې څخه اخیستل کېږي.<ref name="mazzarello1999">{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|issue=1|pages=E13–15|date=May 1999|pmid=10559875|doi=10.1038/8964|s2cid=7338204}}</ref><ref>{{cite book|url=http://www.phschool.com/el_marketing.html|title=Biology: Exploring Life|last1=Campbell|first1=Neil A.|first2=Brad|last2=Williamson|first3=Robin J.|last3=Heyden|name-list-style=vanc|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|isbn=9780132508827|location=Boston}}</ref> ==== ''میتابولیزم'' ==== ټولې حجرې د حجروي پروسو ساتلو لپاره انرژۍ ته اړتیا لري. انرژي د کار کولو ظرفیت دی، کوم چې په ترموډینامیک کې، د ګیبس (Gibbs) ازادې انرژۍ په کارولو سره محاسبه کېدای شي. د ترموډینامیک د لومړي قانون له مخې، انرژي ساتل کېږي، یعني دا چې جوړېدای یا ویجاړېدای نه شي. له همدې امله، په حجره کې کیمیاوي تعاملات نوې انرژي نه رامنځته کوي، بلکې د انرژۍ په لېږد کې ښکېل دي. که څه هم، د انرژۍ ټولې لېږدونې د کار وړ انرژۍ د یو څه ضایع کېدو سبب ګرځي، کوم چې د انټروپي (یا د ګډوډۍ حالت)، لکه څنګه چې د تودوډینامیک دویم قانون وایي، زیاتوي. د پایلې په توګه، یو ژوندی موجود یا ارګانېزم د انټروپي د ټیټ حالت ساتلو لپاره دوامدارې انرژۍ ته اړتیا لري. په حجرو کې، انرژي د ریډکس (کمولو – اکسیډیشن) ​​تعاملاتو په جریان کې د الکترونونو په توګه لېږدول کېدای شي، په کووالنټي اړیکو کې زېرمه کېدای شي، او د ایونونو د حرکت په وسیله (د بېلګې په توګه، هایدروجن، سوډیم، پوتاشیم) د غشا په اوږدو کې تولیدېدای شي.<ref name="freeman2017h">{{cite book|last1=Freeman|last7=Carmichael|pages=171–188|location=Hoboken, N.J.|date=2017|edition=6th|publisher=Pearson|title=Biological Science|chapter=Energy and enzymes: An introduction to metabolism|first7=Jeff|first6=Emily|first1=Scott|last6=Taylor|first5=Greg|last5=Podgorski|first4=Michael|last4=Black|first3=Lizabeth|last3=Allison|first2=Kim|last2=Quillin|isbn=978-0321976499}}</ref> === سرچينې === {{لړسرچينې}} {{طبيعت}} [[وېشنيزه:ژونپوهنه]] [[وېشنيزه:پوهنه]] 285eutkn5cr2pk06c7tjkjfy22a9mx7 10 9453 364820 340997 2026-06-22T03:49:39Z شاه زمان پټان 26102 364820 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = {{#if:{{{boxsize|}}}|width: {{formatnum:{{{boxsize}}}|R}};}} | abovestyle = font-size:130%; color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}} }}; background-color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{#if:{{{signers|}}}|silver|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}} }} }} }}; | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | aboveclass = above | subheaderstyle = font-size:110%; color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}} }}; background-color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{#if:{{{signers|}}}|silver|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}} }} }} }}; | subheader1 = {{{altname|}}} | subheader2 = {{{nativename|}}} | subheader3 = {{#if:{{{acceptance|}}}|({{{acceptance|}}})}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{formatnum:{{{imagesize|}}}|R}}|sizedefault=200px|alt={{{imagealt|}}}}} | caption = {{{imagecaption|}}} | headerstyle = color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}}}}; background-color: {{#if:{{{signers|}}}|silver|{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}}}}}; | labelstyle = padding-top:0.225em;line-height:1.1em;<!--(modified longitem)--> padding-left:0.5em;<!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) label and subsequent data on same line)--> | datastyle = line-height:1.35em; <!---------------------------------------------------------> | label1 = څرګندونه | data1 = {{#if:{{{pronunciation|}}}| {{{pronunciation|''وينګ''}}}}} | label2 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} | جوړوونکی | په مورنۍ ژبه }} | data2 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{creator|–}}} |{{{states|{{{state|}}}}}} }} | label3 = نېټه | data3 = {{{created|}}} | label4 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} | تنظیم او کارول |{{#if:{{{region|}}}|سيمه}} }} | data4 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{setting|}}} |{{{region|}}} }} | label5 = [[د جغرافیایي همغږۍ وسیله | همغږي کوونکی]] | data5 = {{#if:{{{latd|}}} | <small style="white-space: nowrap">{{Coord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}|{{{longd}}}|{{{longm}}}|{{{longEW}}}|type:landmark|display=inline}}</small> }} | label6 = قومیت | data6 = {{{ethnicity|}}} | label7 = {{#if:{{{extinct|}}} |[[مړه ژبه| ورکه شوې] |{{#if:{{{era|}}} |دوره |{{#if:{{{creator|}}} |کاروونکي |{{Longitem|شمېر {{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}}|ويناوال|ويناوال}}}} }} }} }} | data7 =<!-- -->{{#if:{{{extinct|}}}|{{#ifeq:{{{extinct}}}|?|(بې نېټې)|{{{extinct}}}}}<!-- extinct input used -->|{{#if:{{{era|}}}|{{{era}}}<!-- era input used -->|<!-- no era, check for sign/spoken -->{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|silver|1}}<!-- check for signers/silver -->|<!-- SIGN language (silver) -->{{#if:{{{signers|}}}{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{signers|{{{speakers|–}}}}}} |{{#ifeq:{{{signers|{{{speakers}}}}}}|?|(د رسېدو اټکل نشته) |{{#ifeq:{{{signers|{{{speakers}}}}}}|none|''هيڅ يو'' |{{#if:{{{date|}}}|{{{signers|{{{speakers|–}}}}}} &nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}}) |{{{signers|{{{speakers|–}}}}}} &nbsp;(''بې نېټې''){{Main other|[[ وېشنيزې: د ژبې مقالې د نېټې پرته د ویناوالو شمېر سره]]}}}} }} }} }} }}<!--(end if:date, ifeq:date=na, if:signers. end of SIGN) -->|<!-- SPOKEN language (not silver) -->{{#if:{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{speakers|–}}} |{{#switch: {{{date}}}|no date|بې نېټې=ناپېژانده (بڼه بې نېټې{{{speakers}}})|<!-- The following changes the display depending on the age of the data. Limit set to 25 years, as a population can double in that time. -->{{#if:{{{date|}}}|{{#iferror:{{#expr: {{formatnum:{{padleft:|4|{{{date}}}|}}|R}} }}||{{#ifexpr:(({{CURRENTYEAR|R}} - {{formatnum:{{padleft:|4|{{{date}}}|}}|R}}) < 25)<!-- -->|<!-- regular-->{{{speakers|–}}} &nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}})<!-- -->|<!-- old (25+) --> ناپېژانده ({{{speakers}}}نغوته شوی {{{dateprefix|}}}{{{date}}}){{Main other|[[وېشنيزې: د ژبې مقالې له پخوانيو ويوونکو له لاسوندو]]}}}}}}<!--(end ifexpr:25+, iferror:) -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|?|( د رسېدو اټکل نشته) |{{#switch:{{{speakers}}}|none|هيڅ يو=''هيڅ يو'' |<!-- no date input -->{{{speakers|–}}} &nbsp;(''بې نېټې''){{Main other|[[وېشنيزه:د ژبې مقالې د ويوونکې له شمېر سره پرته له نېټې]]}}}} }} }}<!--(end if:date, before the 25+ expr check) -->}}<!--(end ifeq:date=no date) -->}}<!--(end ifeq:date=na) -->|<!--(no speakers number to be shown)-->}}}}<!--(end if:speakers (in 2nd param of silver-check), if:silver. end of SPOKEN) -->}} }}<!--(end if:era, if:extinct. No open #if:s left) If there is a ref, and there is any input for this row (data7), then we add the reference: -->{{#if:{{{ref|}}}|{{#if:{{{extinct|}}}{{{era|}}}{{{signers|}}}{{{speakers|}}}{{{date|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|sign_language}}|{{Infobox language/ref|{{{ref}}}|iso3={{{iso3|}}}|name={{{name|{{PAGENAME}}}}}|lc1={{{lc1|}}}|ld1={{{ld1}}}|lc2={{{lc2|}}}|ld2={{{ld2}}}|lc3={{{lc3|}}}|ld3={{{ld3}}}|lc4={{{lc4|}}}|ld4={{{ld4}}}|lc5={{{lc5|}}}|ld5={{{ld5}}}|lc6={{{lc6|}}}|ld6={{{ld6}}}|lc7={{{lc7|}}}|ld7={{{ld7}}}}}}}}}<!-- Add speakers2 after the ref: -->{{#if:{{{speakers2|}}}|<br />{{{speakers2|}}} }} | label8 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |هدف |{{Allow wrap|{{Longitem|[[ د ژبې کورنۍ |ژبې کورنۍ]]}}}} }} | data8 = {{#ifeq: {{lc:{{{family}}}}}|na||<div style="text-align:right;">{{{family|{{{fam1|{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}} |''ناپېژاند'' |{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}} |[[جوړه شوې ژبه]] |{{Infobox language/genetic|{{{familycolor|Default}}}}} }} }}}}} <ul style="line-height:100%; margin-right:1.35em;padding-right:0"><li> {{#ifeq:{{{familycolor|}}}|unclassified||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|Unclassified||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|isolate||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|Isolate||{{#if:{{{fam2|}}} | {{{fam2}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam3|}}} | {{{fam3}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam4|}}} | {{{fam4}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam5|}}} | {{{fam5}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam6|}}} | {{{fam6}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam7|}}} | {{{fam7}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam8|}}} | {{{fam8}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam9|}}} | {{{fam9}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam10|}}} | {{{fam10}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam11|}}} | {{{fam11}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam12|}}} | {{{fam12}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam13|}}} | {{{fam13}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam14|}}} | {{{fam14}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam15|}}} | {{{fam15}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>'''{{{name|{{PAGENAME}}}}}'''</li></ul> | '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul> }}}}}}}}}}}</div>}} | label9 = {{Longitem| لومړی ډول }} | data9 = {{#if:{{{protoname|}}}{{{ancestor|}}}|<div style="text-align:right;">{{{protoname|{{{ancestor|}}}}}} <ul style="line-height:100%; margin-right:1.35em;padding-right:0"><li>{{#if:{{{ancestor2|}}} | {{{ancestor2}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{ancestor3|}}} | {{{ancestor3}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{ancestor4|}}} | {{{ancestor4}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{ancestor5|}}} | {{{ancestor5}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>'''{{{name|{{PAGENAME}}}}}'''</li></ul> | '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul> </div> }} | label10 = {{Longitem|معياري ډول}} | data10 = {{#if:{{{standards|}}}|{{{standards}}} |{{#if:{{{stand1|}}}| <div>{{{stand1|}}}</div> <div>{{{stand2|}}}</div> <div>{{{stand3|}}}</div> <div>{{{stand4|}}}</div> <div>{{{stand5|}}}</div> <div>{{{stand6|}}}</div> }}}} | label11 = ژبې | data11 = {{#if:{{{dialects|}}}|{{{dialects}}} |{{#if:{{{dia1|}}}| <div>{{{dia1|}}}</div> <div>{{{dia2|}}}</div> <div>{{{dia3|}}}</div> <div>{{{dia4|}}}</div> <div>{{{dia5|}}}</div> <div>{{{dia6|}}}</div> <div>{{{dia7|}}}</div> <div>{{{dia8|}}}</div> <div>{{{dia9|}}}</div> <div>{{{dia10|}}}</div> <div>{{{dia11|}}}</div> <div>{{{dia12|}}}</div> <div>{{{dia13|}}}</div> <div>{{{dia14|}}}</div> <div>{{{dia15|}}}</div> <div>{{{dia16|}}}</div> <div>{{{dia17|}}}</div> <div>{{{dia18|}}}</div> <div>{{{dia19|}}}</div> <div>{{{dia20|}}}</div> }}}} | label12 = {{Allow wrap|{{Longitem|[[ليک (لیکنه)|ليکدود]]}}}} | data12 = {{#switch: {{lc:{{{script|}}}}} | لاتيني | [[لاتيني ژبه]] | لاتيني الفبا | [[لاتين ليکدود|لاتيني الفبا]] | [[لاتين ليکدود|لاتيني]] = [[لاتين ليکدود|لاتيني]] | #default = {{{script|}}} }} | label13 = {{Allow wrap|{{Longitem|[[په لاسي ډول کوډ شوې ژبه|د اشارو ډولونه]]}}}} | data13 = {{#if:{{{sign|}}}|{{{sign}}}}} | label14 = سرچينې | data14 = {{{posteriori|}}} <!---------------------------------------------------------> | header15 = {{#if:{{{nation|}}}{{{minority|}}}{{{agency|}}}|رسمي حالت}} | label16 = {{Longitem|رسمي ژبه په}} | data16 = {{{nation|}}} | label17 = {{Longitem|class=nowrap|د لږه کيو<br />د ژبې په ډول په}} | data17 = {{#if:{{{minority|}}} |<div style="<!--label17 above almost always linewraps, so:-->vertical-align:middle;">{{{minority}}}</div>}} | label18 = [[د ژبې تنظیم کوونکو نوملړ |سمونوال]] | data18 = {{{agency|{{#ifexpr:{{#if:{{{agency|}}}|1|0}} and {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}|black|1}}|1|0}} | ''هيڅ يو'' <!-- | {{#if:{{{nation|}}}|''له رسمي تنظيم پرته''}} [this ends up claiming that languages have no regulation just cuz no-one bothered to add the regulator --> }}}}} <!---------------------------------------------------------> | header19 =ژبکوډونه | label20 = [[آيسو ۶۳۹-۱]] | data20 = {{#if:{{{iso1|}}}|<code>{{{iso1}}}</code>}} | label21 = [[آيسو ۲-۶۳۹|آيسو ۶۳۹-۲]] | data21 = {{#if:{{{iso2|}}}{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |<code>{{#if:{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |[[آيسو ۶۳۹-۳:{{{iso2b|{{{iso2|–}}}}}}|{{{iso2b}}}]]&nbsp;(B) |{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}} |{{{iso2|sgn}}} |{{ #if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{iso2|art}}} |[[آيسو ۶۳۹-۳:{{{iso2}}}|{{{iso2}}}]]}}}}}}</code> {{{iso2comment|}}}{{ #if:{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |<br /><code>[[آيسو ۶۳۹-۳:{{{iso2t|{{{iso2|–}}}}}}|{{{iso2t}}}]]&nbsp;(T)</code>}} }} | label22 = [[آيسو ۶۳۹-۳]] | data22 = {{#if:{{{iso3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{iso3|}}}}}|none|{{#if:{{{iso3comment|}}}|{{{iso3comment}}}|''هيڅ يو'' (<code>mis</code>)}}|<code>[[ISO639-3:{{{iso3}}}|{{{iso3}}}]]</code> {{#if:{{{lc1|}}}| – نړیوال کوډ <!--not all are 'macrolanguages': Hittite, for example-->}} {{{iso3comment|}}}}}|{{#if:{{{lc1|}}}| |–}}}}{{#ifexpr:{{#if:{{{lc1|}}}|1|0}} and {{#if:{{{lc2|}}}|1|0}}|{{#if:{{{iso3|}}}|<br /> ځانګړي کوډونه |{{#if:{{{lc3|}}}| په بېلابېلو وختونو کې |Either}}}}:{{Infobox language/codelist |{{{lc1|}}}|{{{ld1|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc2|}}}|{{{ld2|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc3|}}}|{{{ld3|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc4|}}}|{{{ld4|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc5|}}}|{{{ld5|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc6|}}}|{{{ld6|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc7|}}}|{{{ld7|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc8|}}}|{{{ld8|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc9|}}}|{{{ld9|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc10|}}}|{{{ld10|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc11|}}}|{{{ld11|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc12|}}}|{{{ld12|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc13|}}}|{{{ld13|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc14|}}}|{{{ld14|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc15|}}}|{{{ld15|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc16|}}}|{{{ld16|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc17|}}}|{{{ld17|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc18|}}}|{{{ld18|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc19|}}}|{{{ld19|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc20|}}}|{{{ld20|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc21|}}}|{{{ld21|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc22|}}}|{{{ld22|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc23|}}}|{{{ld23|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc24|}}}|{{{ld24|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc25|}}}|{{{ld25|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc26|}}}|{{{ld26|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc27|}}}|{{{ld27|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc28|}}}|{{{ld28|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc29|}}}|{{{ld29|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc30|}}}|{{{ld30|}}} }} |{{#if:{{{lc1|}}}|{{#if:{{{iso3|}}}|<br />ځانګړی کوډ:}}{{Infobox language/codelist|code={{{lc1}}}|2={{{ld1|}}} }} }} }} | label23 = [[آی اېس او ۶۳۹-۶]] | data23 = {{#if:{{{iso6|}}}|<code>{{{iso6}}}</code>}} | label24 = {{Longitem|ژبپوهانو نوملړ }} | data24 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist|}}} |2={{{lingname|}}}}} | label25 = &nbsp; | data25 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist2|}}}|2={{{lingname2|}}}}} | label26 = &nbsp; | data26 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist3|}}}|2={{{lingname3|}}}}} | label27 = &nbsp; | data27 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist4|}}}|2={{{lingname4|}}}}} | label28 = &nbsp; | data28 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist5|}}}|2={{{lingname5|}}}}} | label29 = &nbsp; | data29 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist6|}}}|2={{{lingname6|}}}}} | label30 = [[ګلیټولوژیست]] | data30 = {{#if:{{{glotto|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|none|''هيڅ يو''|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|spurious|(ISO distinction is spurious)|<code>{{Glottolink|{{{glotto}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto}}}|{{{glottorefname|{{{glottoname|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog"}}}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto2|}}}|{{#if:{{{glotto|}}}|<br />|<!--no break when more than one box on a page-->}}<code>{{Glottolink|{{{glotto2}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname2|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname2}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto2}}}|{{{glottorefname2|{{{glottoname2|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog2"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto3|}}}|{{#if:{{{glotto2|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{Glottolink|{{{glotto3}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname3|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname3}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto3}}}|{{{glottorefname3|{{{glottoname3|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog3"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto4|}}}|{{#if:{{{glotto3|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{Glottolink|{{{glotto4}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname4|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname4}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto4}}}|{{{glottorefname4|{{{glottoname4|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog4"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto5|}}}|{{#if:{{{glotto4|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{Glottolink|{{{glotto5}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname5|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname5}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto5}}}|{{{glottorefname5|{{{glottoname5|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog5"}}}}}} | label31 = [[د استراليا د ځايي او کډوالو وګړو څېړنيزه مؤسسه| د ځايي او کډوالو وګړو څېړنيزه مؤسسه تورز]]{{#if:{{{aiatsis|}}}|{{#tag:ref|{{AIATSIS|{{{aiatsis|}}}|{{{aiatsisname|{{{name}}}}}}|{{{aiatsis2|}}}}}|name="AIATSIS"}}}} | data31 = {{#if:{{{aiatsis|}}}|<code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis}}}|R}} {{{aiatsis}}}]</code>{{#if:{{{aiatsisname|}}}|&nbsp;{{{aiatsisname}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis2|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis2}}}|R}} {{{aiatsis2}}}]</code>{{#if:{{{aiatsis2name|}}}|&nbsp;{{{aiatsis2name}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis3|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis3}}}|R}} {{{aiatsis3}}}]</code>{{#if:{{{aiatsis3name|}}}|&nbsp;{{{aiatsis3name}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis4|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis4}}}|R}} {{{aiatsis4}}}]</code>{{#if:{{{aiatsis4name|}}}|&nbsp;{{{aiatsis4name}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis5|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis5}}}|R}} {{{aiatsis5}}}]</code>{{#if:{{{aiatsis5name|}}}|&nbsp;{{{aiatsis5name}}}}} }} | label32 = {{Allow wrap|{{Longitem|[[ګاتري بانتو ژبې ډلبندي|ګاتري کوډ]]}}}} | data32 = {{#if:{{{guthrie|}}}|<code>{{{guthrie}}}</code><ref name="Guthrie">Jouni Filip Maho, 2009. [http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf New Updated Guthrie List Online]</ref>}} | label33 = [[ژبپوهنې اداره|ژبپوهنه]] | data33 = {{#if:{{{lingua|}}}|<code>{{{lingua}}}</code>}} | data34 = {{#if:{{{map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map}}}|size={{formatnum:{{{mapsize|}}}|R}}|sizedefault=300px|alt={{{mapalt}}}}}{{#if:{{{mapcaption|}}}|<div style="text-align:right;">{{{mapcaption}}}</div>}} }} | data35 = {{#if:{{{map2|}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map2}}}|size={{formatnum:{{{mapsize|}}}|R}}|sizedefault=300px|alt={{{mapalt2}}}}}{{#if:{{{mapcaption2|}}}|<div style="text-align:right;">{{{mapcaption2}}}</div>}} }} <!---------------------------------------------------------> | belowclass = noprint selfref | belowstyle = background-color:#dbe7ff;padding:0.3em 0.5em;text-align:right;line-height:1.3; | below = {{#ifeq:{{lc:{{{notice|{{{notice2|}}}}}}}}|ipa |''' دا متن فونیټیک سمبولونه [[د ژباړې نړيواله الفبا|آی ‌پي‌ ای]] لري.''' پرته له مناسب ملاتړه [[د ژباړې نړيواله الفبا |تفسیر]]، شونې ده [[د دې سبب وګرځي چې| د پوښتنې نښان، بکسونه یا نور سمبولونه]] کرکټرونه بدل کړي لازياتو مالوماتو لپاره [[يونيکوډ]] وګورئ. }} }}<noinclude> {{لاسوند}} </noinclude> 3uyxhxm2cmb9k4c1r8x16i5sb64o957 364821 364820 2026-06-22T03:50:00Z شاه زمان پټان 26102 د [[ځانګړی:ونډې/شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) له خوا شوې 364820 بڼه بېرته وګرځول شوه 364821 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = {{#if:{{{boxsize|}}}|width: {{formatnum:{{{boxsize}}}|R}};}} | abovestyle = font-size:130%; color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}} }}; background-color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{#if:{{{signers|}}}|silver|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}} }} }} }}; | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | aboveclass = above | subheaderstyle = font-size:110%; color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}} }}; background-color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{#if:{{{signers|}}}|silver|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}} }} }} }}; | subheader1 = {{{altname|}}} | subheader2 = {{{nativename|}}} | subheader3 = {{#if:{{{acceptance|}}}|({{{acceptance|}}})}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{formatnum:{{{imagesize|}}}|R}}|sizedefault=200px|alt={{{imagealt|}}}}} | caption = {{{imagecaption|}}} | headerstyle = color: {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}}|white|{{{fontcolor|black}}}}}; background-color: {{#if:{{{signers|}}}|silver|{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}|black|{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}}}}}; | labelstyle = padding-top:0.225em;line-height:1.1em;<!--(modified longitem)--> padding-left:0.5em;<!--(to ensure some gap between any (long/unwrapped) label and subsequent data on same line)--> | datastyle = line-height:1.35em; <!---------------------------------------------------------> | label1 = څرګندونه | data1 = {{#if:{{{pronunciation|}}}| {{{pronunciation|''وينګ''}}}}} | label2 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} | جوړوونکی | په مورنۍ ژبه }} | data2 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{creator|–}}} |{{{states|{{{state|}}}}}} }} | label3 = نېټه | data3 = {{{created|}}} | label4 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} | تنظیم او کارول |{{#if:{{{region|}}}|سيمه}} }} | data4 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{setting|}}} |{{{region|}}} }} | label5 = [[د جغرافیایي همغږۍ وسیله | همغږي کوونکی]] | data5 = {{#if:{{{latd|}}} | <small style="white-space: nowrap">{{Coord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}|{{{longd}}}|{{{longm}}}|{{{longEW}}}|type:landmark|display=inline}}</small> }} | label6 = قومیت | data6 = {{{ethnicity|}}} | label7 = {{#if:{{{extinct|}}} |[[مړه ژبه| ورکه شوې]] |{{#if:{{{era|}}} |دوره |{{#if:{{{creator|}}} | کاروونکي |{{Longitem|شمېر {{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}}|ويناوال|ويناوال}}}} }} }} }} | data7 =<!-- -->{{#if:{{{extinct|}}}|{{#ifeq:{{{extinct}}}|?|(بې نېټې)|{{{extinct}}}}}<!-- extinct input used -->|{{#if:{{{era|}}}|{{{era}}}<!-- era input used -->|<!-- no era, check for sign/spoken -->{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}} }}|silver|1}}<!-- check for signers/silver -->|<!-- SIGN language (silver) -->{{#if:{{{signers|}}}{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{signers|{{{speakers|–}}}}}} |{{#ifeq:{{{signers|{{{speakers}}}}}}|?|(د رسېدو اټکل نشته) |{{#ifeq:{{{signers|{{{speakers}}}}}}|none|''هيڅ يو'' |{{#if:{{{date|}}}|{{{signers|{{{speakers|–}}}}}} &nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}}) |{{{signers|{{{speakers|–}}}}}} &nbsp;(''بې نېټې''){{Main other|[[ وېشنيزې: د ژبې مقالې د نېټې پرته د ویناوالو شمېر سره]]}}}} }} }} }} }}<!--(end if:date, ifeq:date=na, if:signers. end of SIGN) -->|<!-- SPOKEN language (not silver) -->{{#if:{{{speakers|}}}|{{#ifeq: {{lc:{{{date}}}}}|na|{{{speakers|–}}} |{{#switch: {{{date}}}|no date|بې نېټې=ناپېژانده (بڼه بې نېټې{{{speakers}}})|<!-- The following changes the display depending on the age of the data. Limit set to 25 years, as a population can double in that time. -->{{#if:{{{date|}}}|{{#iferror:{{#expr: {{formatnum:{{padleft:|4|{{{date}}}|}}|R}} }}||{{#ifexpr:(({{CURRENTYEAR|R}} - {{formatnum:{{padleft:|4|{{{date}}}|}}|R}}) < 25)<!-- -->|<!-- regular-->{{{speakers|–}}} &nbsp;({{{dateprefix|}}}{{{date}}})<!-- -->|<!-- old (25+) --> ناپېژانده ({{{speakers}}}نغوته شوی {{{dateprefix|}}}{{{date}}}){{Main other|[[وېشنيزې: د ژبې مقالې له پخوانيو ويوونکو له لاسوندو]]}}}}}}<!--(end ifexpr:25+, iferror:) -->|{{#ifeq:{{{speakers}}}|?|( د رسېدو اټکل نشته) |{{#switch:{{{speakers}}}|none|هيڅ يو=''هيڅ يو'' |<!-- no date input -->{{{speakers|–}}} &nbsp;(''بې نېټې''){{Main other|[[وېشنيزه:د ژبې مقالې د ويوونکې له شمېر سره پرته له نېټې]]}}}} }} }}<!--(end if:date, before the 25+ expr check) -->}}<!--(end ifeq:date=no date) -->}}<!--(end ifeq:date=na) -->|<!--(no speakers number to be shown)-->}}}}<!--(end if:speakers (in 2nd param of silver-check), if:silver. end of SPOKEN) -->}} }}<!--(end if:era, if:extinct. No open #if:s left) If there is a ref, and there is any input for this row (data7), then we add the reference: -->{{#if:{{{ref|}}}|{{#if:{{{extinct|}}}{{{era|}}}{{{signers|}}}{{{speakers|}}}{{{date|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|sign_language}}|{{Infobox language/ref|{{{ref}}}|iso3={{{iso3|}}}|name={{{name|{{PAGENAME}}}}}|lc1={{{lc1|}}}|ld1={{{ld1}}}|lc2={{{lc2|}}}|ld2={{{ld2}}}|lc3={{{lc3|}}}|ld3={{{ld3}}}|lc4={{{lc4|}}}|ld4={{{ld4}}}|lc5={{{lc5|}}}|ld5={{{ld5}}}|lc6={{{lc6|}}}|ld6={{{ld6}}}|lc7={{{lc7|}}}|ld7={{{ld7}}}}}}}}}<!-- Add speakers2 after the ref: -->{{#if:{{{speakers2|}}}|<br />{{{speakers2|}}} }} | label8 = {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |هدف |{{Allow wrap|{{Longitem|[[ د ژبې کورنۍ |ژبې کورنۍ]]}}}} }} | data8 = {{#ifeq: {{lc:{{{family}}}}}|na||<div style="text-align:right;">{{{family|{{{fam1|{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}} |''ناپېژاند'' |{{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}} |[[جوړه شوې ژبه]] |{{Infobox language/genetic|{{{familycolor|Default}}}}} }} }}}}} <ul style="line-height:100%; margin-right:1.35em;padding-right:0"><li> {{#ifeq:{{{familycolor|}}}|unclassified||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|Unclassified||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|isolate||{{#ifeq:{{{familycolor|}}}|Isolate||{{#if:{{{fam2|}}} | {{{fam2}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam3|}}} | {{{fam3}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam4|}}} | {{{fam4}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam5|}}} | {{{fam5}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam6|}}} | {{{fam6}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam7|}}} | {{{fam7}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam8|}}} | {{{fam8}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam9|}}} | {{{fam9}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam10|}}} | {{{fam10}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam11|}}} | {{{fam11}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam12|}}} | {{{fam12}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam13|}}} | {{{fam13}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam14|}}} | {{{fam14}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{fam15|}}} | {{{fam15}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>'''{{{name|{{PAGENAME}}}}}'''</li></ul> | '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul> }}}}}}}}}}}</div>}} | label9 = {{Longitem| لومړی ډول }} | data9 = {{#if:{{{protoname|}}}{{{ancestor|}}}|<div style="text-align:right;">{{{protoname|{{{ancestor|}}}}}} <ul style="line-height:100%; margin-right:1.35em;padding-right:0"><li>{{#if:{{{ancestor2|}}} | {{{ancestor2}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{ancestor3|}}} | {{{ancestor3}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{ancestor4|}}} | {{{ancestor4}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>{{#if:{{{ancestor5|}}} | {{{ancestor5}}}<ul style="line-height:100%;margin-right:0.45em;padding-right:0;"><li>'''{{{name|{{PAGENAME}}}}}'''</li></ul> | '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul>| '''{{{name|{{PAGENAME}}}}}''' }}</li></ul> </div> }} | label10 = {{Longitem|معياري ډول}} | data10 = {{#if:{{{standards|}}}|{{{standards}}} |{{#if:{{{stand1|}}}| <div>{{{stand1|}}}</div> <div>{{{stand2|}}}</div> <div>{{{stand3|}}}</div> <div>{{{stand4|}}}</div> <div>{{{stand5|}}}</div> <div>{{{stand6|}}}</div> }}}} | label11 = ژبې | data11 = {{#if:{{{dialects|}}}|{{{dialects}}} |{{#if:{{{dia1|}}}| <div>{{{dia1|}}}</div> <div>{{{dia2|}}}</div> <div>{{{dia3|}}}</div> <div>{{{dia4|}}}</div> <div>{{{dia5|}}}</div> <div>{{{dia6|}}}</div> <div>{{{dia7|}}}</div> <div>{{{dia8|}}}</div> <div>{{{dia9|}}}</div> <div>{{{dia10|}}}</div> <div>{{{dia11|}}}</div> <div>{{{dia12|}}}</div> <div>{{{dia13|}}}</div> <div>{{{dia14|}}}</div> <div>{{{dia15|}}}</div> <div>{{{dia16|}}}</div> <div>{{{dia17|}}}</div> <div>{{{dia18|}}}</div> <div>{{{dia19|}}}</div> <div>{{{dia20|}}}</div> }}}} | label12 = {{Allow wrap|{{Longitem|[[ليک (لیکنه)|ليکدود]]}}}} | data12 = {{#switch: {{lc:{{{script|}}}}} | لاتيني | [[لاتيني ژبه]] | لاتيني الفبا | [[لاتين ليکدود|لاتيني الفبا]] | [[لاتين ليکدود|لاتيني]] = [[لاتين ليکدود|لاتيني]] | #default = {{{script|}}} }} | label13 = {{Allow wrap|{{Longitem|[[په لاسي ډول کوډ شوې ژبه|د اشارو ډولونه]]}}}} | data13 = {{#if:{{{sign|}}}|{{{sign}}}}} | label14 = سرچينې | data14 = {{{posteriori|}}} <!---------------------------------------------------------> | header15 = {{#if:{{{nation|}}}{{{minority|}}}{{{agency|}}}|رسمي حالت}} | label16 = {{Longitem|رسمي ژبه په}} | data16 = {{{nation|}}} | label17 = {{Longitem|class=nowrap|د لږه کيو<br />د ژبې په ډول په}} | data17 = {{#if:{{{minority|}}} |<div style="<!--label17 above almost always linewraps, so:-->vertical-align:middle;">{{{minority}}}</div>}} | label18 = [[د ژبې تنظیم کوونکو نوملړ |سمونوال]] | data18 = {{{agency|{{#ifexpr:{{#if:{{{agency|}}}|1|0}} and {{#if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|Default}}}}}|black|1}}|1|0}} | ''هيڅ يو'' <!-- | {{#if:{{{nation|}}}|''له رسمي تنظيم پرته''}} [this ends up claiming that languages have no regulation just cuz no-one bothered to add the regulator --> }}}}} <!---------------------------------------------------------> | header19 =ژبکوډونه | label20 = [[آيسو ۶۳۹-۱]] | data20 = {{#if:{{{iso1|}}}|<code>{{{iso1}}}</code>}} | label21 = [[آيسو ۲-۶۳۹|آيسو ۶۳۹-۲]] | data21 = {{#if:{{{iso2|}}}{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |<code>{{#if:{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |[[آيسو ۶۳۹-۳:{{{iso2b|{{{iso2|–}}}}}}|{{{iso2b}}}]]&nbsp;(B) |{{#if:{{{signers|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|silver|1}} |{{{iso2|sgn}}} |{{ #if:{{{creator|}}}{{{setting|}}}{{#ifeq:{{Infobox language/family-color|{{{familycolor|}}}}}|black|1}} |{{{iso2|art}}} |[[آيسو ۶۳۹-۳:{{{iso2}}}|{{{iso2}}}]]}}}}}}</code> {{{iso2comment|}}}{{ #if:{{{iso2b|}}}{{{iso2t|}}} |<br /><code>[[آيسو ۶۳۹-۳:{{{iso2t|{{{iso2|–}}}}}}|{{{iso2t}}}]]&nbsp;(T)</code>}} }} | label22 = [[آيسو ۶۳۹-۳]] | data22 = {{#if:{{{iso3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{iso3|}}}}}|none|{{#if:{{{iso3comment|}}}|{{{iso3comment}}}|''هيڅ يو'' (<code>mis</code>)}}|<code>[[ISO639-3:{{{iso3}}}|{{{iso3}}}]]</code> {{#if:{{{lc1|}}}| – نړیوال کوډ <!--not all are 'macrolanguages': Hittite, for example-->}} {{{iso3comment|}}}}}|{{#if:{{{lc1|}}}| |–}}}}{{#ifexpr:{{#if:{{{lc1|}}}|1|0}} and {{#if:{{{lc2|}}}|1|0}}|{{#if:{{{iso3|}}}|<br /> ځانګړي کوډونه |{{#if:{{{lc3|}}}| په بېلابېلو وختونو کې |Either}}}}:{{Infobox language/codelist |{{{lc1|}}}|{{{ld1|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc2|}}}|{{{ld2|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc3|}}}|{{{ld3|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc4|}}}|{{{ld4|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc5|}}}|{{{ld5|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc6|}}}|{{{ld6|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc7|}}}|{{{ld7|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc8|}}}|{{{ld8|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc9|}}}|{{{ld9|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc10|}}}|{{{ld10|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc11|}}}|{{{ld11|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc12|}}}|{{{ld12|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc13|}}}|{{{ld13|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc14|}}}|{{{ld14|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc15|}}}|{{{ld15|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc16|}}}|{{{ld16|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc17|}}}|{{{ld17|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc18|}}}|{{{ld18|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc19|}}}|{{{ld19|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc20|}}}|{{{ld20|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc21|}}}|{{{ld21|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc22|}}}|{{{ld22|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc23|}}}|{{{ld23|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc24|}}}|{{{ld24|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc25|}}}|{{{ld25|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc26|}}}|{{{ld26|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc27|}}}|{{{ld27|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc28|}}}|{{{ld28|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc29|}}}|{{{ld29|}}}}}{{Infobox language/codelist |{{{lc30|}}}|{{{ld30|}}} }} |{{#if:{{{lc1|}}}|{{#if:{{{iso3|}}}|<br />ځانګړی کوډ:}}{{Infobox language/codelist|code={{{lc1}}}|2={{{ld1|}}} }} }} }} | label23 = [[آی اېس او ۶۳۹-۶]] | data23 = {{#if:{{{iso6|}}}|<code>{{{iso6}}}</code>}} | label24 = {{Longitem|ژبپوهانو نوملړ }} | data24 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist|}}} |2={{{lingname|}}}}} | label25 = &nbsp; | data25 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist2|}}}|2={{{lingname2|}}}}} | label26 = &nbsp; | data26 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist3|}}}|2={{{lingname3|}}}}} | label27 = &nbsp; | data27 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist4|}}}|2={{{lingname4|}}}}} | label28 = &nbsp; | data28 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist5|}}}|2={{{lingname5|}}}}} | label29 = &nbsp; | data29 = {{Infobox language/linguistlist|1={{{linglist6|}}}|2={{{lingname6|}}}}} | label30 = [[ګلیټولوژیست]] | data30 = {{#if:{{{glotto|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|none|''هيڅ يو''|{{#ifeq:{{lc:{{{glotto|}}}}}|spurious|(ISO distinction is spurious)|<code>{{Glottolink|{{{glotto}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto}}}|{{{glottorefname|{{{glottoname|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog"}}}}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto2|}}}|{{#if:{{{glotto|}}}|<br />|<!--no break when more than one box on a page-->}}<code>{{Glottolink|{{{glotto2}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname2|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname2}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto2}}}|{{{glottorefname2|{{{glottoname2|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog2"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto3|}}}|{{#if:{{{glotto2|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{Glottolink|{{{glotto3}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname3|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname3}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto3}}}|{{{glottorefname3|{{{glottoname3|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog3"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto4|}}}|{{#if:{{{glotto3|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{Glottolink|{{{glotto4}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname4|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname4}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto4}}}|{{{glottorefname4|{{{glottoname4|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog4"}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{glotto5|}}}|{{#if:{{{glotto4|}}}|<br />|<!--no break-->}}<code>{{Glottolink|{{{glotto5}}}}}</code>{{#if:{{{glottoname5|}}}|&nbsp; {{Nowrap|({{{glottoname5}}})}}}}{{#ifeq:{{{glottofoot|}}}|no||{{#tag:ref|{{Glottolog|{{{glotto5}}}|{{{glottorefname5|{{{glottoname5|{{{name}}}}}}}}}}}|name="Glottolog5"}}}}}} | label31 = [[د استراليا د ځايي او کډوالو وګړو څېړنيزه مؤسسه| د ځايي او کډوالو وګړو څېړنيزه مؤسسه تورز]]{{#if:{{{aiatsis|}}}|{{#tag:ref|{{AIATSIS|{{{aiatsis|}}}|{{{aiatsisname|{{{name}}}}}}|{{{aiatsis2|}}}}}|name="AIATSIS"}}}} | data31 = {{#if:{{{aiatsis|}}}|<code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis}}}|R}} {{{aiatsis}}}]</code>{{#if:{{{aiatsisname|}}}|&nbsp;{{{aiatsisname}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis2|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis2}}}|R}} {{{aiatsis2}}}]</code>{{#if:{{{aiatsis2name|}}}|&nbsp;{{{aiatsis2name}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis3|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis3}}}|R}} {{{aiatsis3}}}]</code>{{#if:{{{aiatsis3name|}}}|&nbsp;{{{aiatsis3name}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis4|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis4}}}|R}} {{{aiatsis4}}}]</code>{{#if:{{{aiatsis4name|}}}|&nbsp;{{{aiatsis4name}}}}} }}{{#if:{{{aiatsis5|}}}|, <code>[http://austlang.aiatsis.gov.au/main.php?code={{formatnum:{{{aiatsis5}}}|R}} {{{aiatsis5}}}]</code>{{#if:{{{aiatsis5name|}}}|&nbsp;{{{aiatsis5name}}}}} }} | label32 = {{Allow wrap|{{Longitem|[[ګاتري بانتو ژبې ډلبندي|ګاتري کوډ]]}}}} | data32 = {{#if:{{{guthrie|}}}|<code>{{{guthrie}}}</code><ref name="Guthrie">Jouni Filip Maho, 2009. [http://goto.glocalnet.net/mahopapers/nuglonline.pdf New Updated Guthrie List Online]</ref>}} | label33 = [[ژبپوهنې اداره|ژبپوهنه]] | data33 = {{#if:{{{lingua|}}}|<code>{{{lingua}}}</code>}} | data34 = {{#if:{{{map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map}}}|size={{formatnum:{{{mapsize|}}}|R}}|sizedefault=300px|alt={{{mapalt}}}}}{{#if:{{{mapcaption|}}}|<div style="text-align:right;">{{{mapcaption}}}</div>}} }} | data35 = {{#if:{{{map2|}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map2}}}|size={{formatnum:{{{mapsize|}}}|R}}|sizedefault=300px|alt={{{mapalt2}}}}}{{#if:{{{mapcaption2|}}}|<div style="text-align:right;">{{{mapcaption2}}}</div>}} }} <!---------------------------------------------------------> | belowclass = noprint selfref | belowstyle = background-color:#dbe7ff;padding:0.3em 0.5em;text-align:right;line-height:1.3; | below = {{#ifeq:{{lc:{{{notice|{{{notice2|}}}}}}}}|ipa |''' دا متن فونیټیک سمبولونه [[د ژباړې نړيواله الفبا|آی ‌پي‌ ای]] لري.''' پرته له مناسب ملاتړه [[د ژباړې نړيواله الفبا |تفسیر]]، شونې ده [[د دې سبب وګرځي چې| د پوښتنې نښان، بکسونه یا نور سمبولونه]] کرکټرونه بدل کړي لازياتو مالوماتو لپاره [[يونيکوډ]] وګورئ. }} }}<noinclude> {{لاسوند}} </noinclude> gaddkxbgxr8mdaehpze2lwmw07rsz2o 100 10376 364813 179489 2026-06-22T03:32:07Z شاه زمان پټان 26102 364813 wikitext text/x-wiki <div> "align="center {{browsebar}} </div> == <div style="float:right; width:100%"> == {{box-header|<big>د هنرونو تانبه</big>|تانبه:هنرونه/پیژندنه|}} {{تانبه:هنرونه/پیژندنه}} {{box-footer|}} </div>'''<div style="float:right; width:52%;"> <!-- This width adds to the margin below to equal 100 %--> {{box-header|برجسته لیکنه|تانبه:هنرونه/څیړنیزه لیکنه/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/برجسته لیکنه/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|ټاکل شوي انځور|تانبه:هنرونه/ټاکل شوی انځور/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/برجسته انځور/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|برجسته ژوندلیک|تانبه:هنرونه/برجسته ژوندلیک/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/برجسته ژوندلیک/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|ایا تاسو پوهیږی...|تانبه:هنرونه/آیا تاسو پوهیږي/June, 2009|}} {{تانبه:هنرونه/ایا تاسو پوهیږي/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:left; width:47%"> <!-- This margin should be right of the above --> {{box-header|ټاکل شوي وینا|تانبه:هنرونه/ویناګانې/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/ویناګانې/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|برجسته ټنګټکور|تانبه:هنرونه/ټنګټکور/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/ټنګټکور/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|څیرمه تانبې|تانبه:هنرونه/څیرمه تانبې|}} {{تانبه:هنرونه/څیرمه تانبې}} {{box-footer|}} {{box-header|ویشنیزې|تانبه:هنرونه/ویشنیزې|}} {{تانبه:هنرونه/ویشنیزې}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:100%;"> <!-- This width adds to the margin below to equal 100%--> {{box-header|هغه شیان چی تاسو یی ترسره کولای شی|تانبه:هنرونه/هغه شیان چی تاسو یی ترسره کولای شی|}} {{تانبه:هنرونه/هغه شیان چی تاسو یی ترسره کولای شی}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:100%"> {{box-header|مل ویکیرسنۍ|تانبه:هنرونه/ویکیرسنۍ|}} {{تانبه:هنرونه/ویکيرسنۍ}} {{box-footer|}} {{portals}} <div class="noprint" align="left"><small>''[http://en.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=تانبه:هنرونه&action=د پالنګر اخیستنه سپینول]''</small></div> [[Category:هنرونه تانبې|هنرونه]] [[Category:هنرونه| ]] nrbaoykf8temohox9kvg78t89pi6m59 364814 364813 2026-06-22T03:32:29Z شاه زمان پټان 26102 364814 wikitext text/x-wiki <div> {{browsebar}} </div> == <div style="float:right; width:100%"> == {{box-header|<big>د هنرونو تانبه</big>|تانبه:هنرونه/پیژندنه|}} {{تانبه:هنرونه/پیژندنه}} {{box-footer|}} </div>'''<div style="float:right; width:52%;"> <!-- This width adds to the margin below to equal 100 %--> {{box-header|برجسته لیکنه|تانبه:هنرونه/څیړنیزه لیکنه/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/برجسته لیکنه/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|ټاکل شوي انځور|تانبه:هنرونه/ټاکل شوی انځور/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/برجسته انځور/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|برجسته ژوندلیک|تانبه:هنرونه/برجسته ژوندلیک/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/برجسته ژوندلیک/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|ایا تاسو پوهیږی...|تانبه:هنرونه/آیا تاسو پوهیږي/June, 2009|}} {{تانبه:هنرونه/ایا تاسو پوهیږي/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:left; width:47%"> <!-- This margin should be right of the above --> {{box-header|ټاکل شوي وینا|تانبه:هنرونه/ویناګانې/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/ویناګانې/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|برجسته ټنګټکور|تانبه:هنرونه/ټنګټکور/جون, ۲۰۰۹| }} {{تانبه:هنرونه/ټنګټکور/جون, ۲۰۰۹}} {{box-footer|}} {{box-header|څیرمه تانبې|تانبه:هنرونه/څیرمه تانبې|}} {{تانبه:هنرونه/څیرمه تانبې}} {{box-footer|}} {{box-header|ویشنیزې|تانبه:هنرونه/ویشنیزې|}} {{تانبه:هنرونه/ویشنیزې}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:100%;"> <!-- This width adds to the margin below to equal 100%--> {{box-header|هغه شیان چی تاسو یی ترسره کولای شی|تانبه:هنرونه/هغه شیان چی تاسو یی ترسره کولای شی|}} {{تانبه:هنرونه/هغه شیان چی تاسو یی ترسره کولای شی}} {{box-footer|}} </div> <div style="float:right; width:100%"> {{box-header|مل ویکیرسنۍ|تانبه:هنرونه/ویکیرسنۍ|}} {{تانبه:هنرونه/ویکيرسنۍ}} {{box-footer|}} {{portals}} <div class="noprint" align="left"><small>''[http://en.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=تانبه:هنرونه&action=د پالنګر اخیستنه سپینول]''</small></div> [[Category:هنرونه تانبې|هنرونه]] [[Category:هنرونه| ]] h05jpq0oti37p2f5s2vjlneavt6ekwd 0 33884 364815 312771 2026-06-22T03:34:36Z شاه زمان پټان 26102 364815 wikitext text/x-wiki '''عــَــدَد''' (يا شمېر يا نــِــمره يا نــوْمــِــهرون يا نــَــمبــَــر يا لــَــمبــَــر) د اِنسانوں (ســَــړيليزوں) په نزد کښې يوه مفهومي مفکوره (پوهېدلشويزه سوچېدا) ده چې د يو ډَول شــَــيوں يا څــِــهیزوں يا تـهـوکـيـوں يا د څو کــَــسوں ءِ ډلې څونمروالی يعني (يا منځآندَوي) چې يا زيادوالی (ډېروالی) يا کموالی (لږوالی) جــَــوَت کوي يعني (یا منځآندَوي) چې د يوې ډلې څونمرتوب اِېســـَـــوي (ښـــِـــيي يا ښکاره کوي) . اَو په پښتو قدرمندې ژِبې کښې عدد (شمېر يا نمره) په تــَــرتيب (په اُوډنې) دا دي : يــَــو ، دوه ، درې ، څــَــلور ، پــِــنځــِــه ، شپــَــږ ، اُووِه ، اَتــِــه ، نــِــهه ، لــَــس ، یــَــوولــَــس ، دوولــَــس ، ديارلــَــس ، څوارلــَــس اَو بیا وروسته نور . <br> == ''<span style="font-family:Arial;"> <span style="color:green;"> د عـــَـــدَدوں (يا دِ شمېروں يا دِ نــِــمرېوں) رَقـــَـــمان (شمېربــَــڼې يا دِګوتان) Numbers figures or digits </span> </span>'' == په جهان (يا په مـــِـــنـــَـــړۍ يا په دُنیا) کښې اِنسانوں په بېلابېلوں ډَولوں عددان (شمېران يا نمرې) ئې اِېســـَـــوِل (ښودِل) . مګر ويل کيږي چې تر ټولو مشهوره (يا نوموَړیزه) شوې آسانتره شېوه يا طريقه د لرغونيوں قدرمندوں هــِــنديوں یا هــِــندیان وه ، چې د يوِه روغ يا جوړ اِنسان ءِ دوېوں لاسوں د ټولوں ګوتېوں په شمېر يعني (يا منځآندَوي) چې د لس په شمېر ، ړومبين لــَــسوں عددوں ته ئې ، چې د صـــِـــفر (هېڅ) ســَــره شــُــروع (یا پـــَــــيل يا پــِــهل) کېدل ، لــَــس شــَــکلان (بــَــڼې) يې وکاږل (يا وکښــِــل يا ترسیم کړل) چې د هــَــموں لسوں شکلوں (بڼېوں) اُوسني هــِــندي شــَــکلان يا بڼې ئې دِسې دي :</span>'' {| class="wikitable" |- | <big>० || १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९</big> |} چې په ځينوں اِسلامي قدرمندوں هېوادوں (يا وَطــَــنوں) کښې شــَــکلان (يا بڼې) ئې دِسې شوي دي : {| class="wikitable" |- | <big>۰ || ۱ || ۲ || ۳ || ۴ || ۵ || ۶ || ۷ || ۸ || ۹</big> |} يا په ځينوں عربي قدرمندوں هېوادوں (يا وَطــَــنوں) کښې شــَــکلان (یا بڼې) ئې دِسې شوي دي : {| class="wikitable" |- | <big>٠ || ١ || ٢ || ٣ || ٤ || ٥ || ٦ || ٧ || ٨ || ٩</big> |} اَو په اُروپايي (يا په يوړوپي) European قدرمندوں هېوادوں (يا وَطــَــنوں) کښې شــَــکلان (یا بڼې) ئې دِسې شوي دي : {| class="wikitable" |- | <big>0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9</big> |} ءِ دې شکلوں (بــَــڼـېـوں) څخه هر يوِه شــَــکل (بڼې) ته ئې رَقـــَـــم (شمېربڼه يا number figure يا دِګوت digit) وَيل کيږي يا وَیل کېدَی شي . اَو د لــَــس عدد (شمېر يا نمرې) ته ئې د راسته (ښي يا رِښتهي) خوا ته د «صــِــفر» د رَقـــَـــم (د هېڅ د شمېربڼې) اَو تــِــرڅنګ ئې دِ چــَــپې (کيڼې) خوا ته د «يو» د رَقـــَـــم (شمېربڼې) په کېښودوں د لس عدد (شمېر يا نمره) ليکل کېدِل يعني (يا منځآندَوي) چې يو څه وَرته لــِــکه «۱۰» . اَو وَيل کيږي چې بيا ځينوں اِسلامي قدرمندوں ليکوالوں (لکه د اَلجبر د ړومبين مشهور يا نوموَړ ليکوال ښاغلي مــُــحــَــمــَّــد بــِــن موسیٰ اَلخوارَزمي چې د لرغوني اُزبکستان د قدرمند هېواد (يا وَطــَــن) د سيمېوں (يا مــِــنـطــَــقـېـوں) څخه يو قدرمند اَو شاید چې پاړسي ژِبــَــی مګر اَکيداً يا په ټينګار چې يو تأريخي يا پېښليکيځ رياضيپوه يا څوپوه پېژَندَوِل شــِــوَی وو) ، ځينوں هماسې اِسلامي قدرمندوں ليکوالوں د قدرمندوں هــِــندي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) بڼې ئې لږ څه واړَوِل اَو ءِ دې عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ســَــره ئې حــِــسابان (شمېرنان) ئې وکړل ، اَو بيا د لــَــسوں رَقـــَـــموں (شمېربڼوں يا دِګوتوں) ســَــره د هر عدد (شمېر يا نمرې) د ليکلوں دا آسانتر چل روم (د اِيتاليې د قدرمند هېواد يا وطن قدرمندې پلازمېنې يا درَنــِــښتمــَــند دِ پایتخت ښار) ته اَو اُروپايي (يا يوړوپيــَــن) لرغونيوں قدرمندوں سيمېوں ته ورَسېدِه اَو د آسانۍ لپاره ئې د رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ځاي ئې ونيو ، مګر په هندي قدرمندې ژبې کښې اَو په اِسلامي اَو عربي قدرمندوں ډېروں هېوادوں (يا وطنوں) کښې اَو په اُروپايي (يا يوړوپي) قدرمندوں هېوادوں (يا وطنوں) کښې د لــَــسوں رَقـــَـــموں يا دِ اَرقام (شمېربڼېوں يا دګوتوں) شــَــکلان (یا بڼې) يو څه ســَــره فــَــرق (پــَــرخ يا بـــِـــلډَولتهيا) ئې وميندِل . اَو مګر اُوس ډېـرتر هم د آسانۍ لپاره هندي اِسلامي عربي اُروپايي شوي رَقـــَـــمان (شمېربڼې يا دِګوتان) کارَوِل کيږي ، ځکه چې آں اُوس د رياضي (څوپوهن) لپاره په ټول جهان کښې منل شوي دي . == ''<span style="font-family:Arial;"> <span style="color:green;"> دِ لــَــس څــِــخه پورته عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) اُوس پــِــه څــِــه ډَول ليکــِــل کيږي ؟ How are numbers above ten being written now </span> </span>'' == لس ءِ دوېوں رَقـــَـــموں په کارَوِلوں ليکل کيږي يعني (يا منځآندَوي) چې «''10''» ، بيا يوولس «''11''»  کښې د لس د «صــِــفر (هېڅ)» ځاي راتلونکی رَقــَــم (شمېربڼه يا دِګوت) چې «يو» دئ نيسي ئې . بيا دوُولس «''12''» کښې د يوولس د «يو» ځاي «دوه» نيسي اَو دِسې نور ، تــِــر نولس «''19''» پورې . بيا چې «نــِــهه» وروستی رَقــَــم (شمېربڼه يا دِګوت) شي ، تر نولس وروسته شــِــل «''20''» کښې د نولس د نهه ځاي بيرته صفر نيسي اَو د نولس د لس د برخې د يو د رقـــَـــم ځاي دوه نيسي . بيانور ، يوويشت (يا «يوويست») «''21''» ، دوه ويشت (يا «دوه ويست») «''22''» اَو دِسې نور ، تر نهه ويشت (يا تر «نــِــهه ويست») «''29''» پورې ، اَو بيا دېرش (يا دېرس) «''30''» ''کښې د «نهه ويشت» (يا دِ «نــِــهه ويست») د «نهه» رقم (يا شمېربڼې يا دِګوت) ځاي «صــِــفر (يا هېڅ)» نيسي اَو د شــِــل (يا د بيست يا د ويشت يا د ويست) د چــَــپې (کيڼې) خوا دوَهم ځاي يا ځي کښې چې «دوه» دئ ، تــِــر «دوه» وروسته ، ءِ «درې» رقم (شمېربڼه يا دِګوت) ءِ «دوه» د رقم ځاي نيسي اَو دِسې نور ، تــِــر څو چې «نــِــهه نــِــوي» يا «''99''» ته راشو (يا راسو يا راځو) ، بیانور تــِــر «نــِــهه نــِــوي» يا «''99''»  وروسته ســـِـــل «''100''» راځي چې ســـِـــل «''100''» درې رقمه (شمېربڼې يا دِګوتان) لري . ړومبين د راسته (ښۍ يا رِښتهي) خوا ته ځاي د «يـــَـــووں» دئ چې دِ «يو» څخه تــِــر «نــِــهه» پورې په کښې رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) ليکل کيږي . بيا چـــَـــپ (يا کيڼې) خوا ته ئې دوَهم ځاي د «لــَـــسوں» ځاي دئ يــَــعني (يا منځآندَوي) چې د «لـــَـــس'' 10''»  ، «شــِــل يا ويشت يا ويست'' 20''» (شــِــل يعني يا منځآندَوي چې «دوه لــَــسان يا دوه لــَــسونه») ، بيا «دېرش يا دېرس'' 30''» (دېرش يعني «درې لــَــسان يا درې لسونه») ، بيا «څــَــلوېښت'' 40''» (څــَــلوېښت يعني يا منځآندَوي چې «څلور لــَــسان يا څــَــلور لسونه») ، بيانور «پنځوس'' 50''» (پنځوس يعني يا منځآندَوي چې «پــِــنځــِــه لــَــسان يا پنځه لسونه») ، بيا «شپېته'' 60''» (شپېته يعني يا منځآندَوي چې «شپږ لــَــسان يا شپــَــږ لسونه») ، بيا «اَويا'' 70''» (اَويا يعني يا منځآندَوي چې «اُووِه لــَــسان يا اُووِه لــَــسونه») ، بيا «اَتيا'' 80''» (اَتيا يعني يا منځآندَوي چې «اَته لــَــسان يا اَتــِــه لــَــسونه») ، بيا «نـــِـــويْ'' 90''» (نــِــوي يعني يا منځآندَوي چې «نــِــهه لــَــسان يا نــِــهه لــَــسونه») ، چې دِ لــَــسوں ځاي چــَــپې (کيڼې) خوا ته دوَهــِــم ځاي دئ . بيا چـــَـــپ (يا کيڼې) خوا يا طــَــرَف ته درېيم ځاي د ســِـــلوں ځاي دئ يعني (منځآندَوي) چې د «ســـِـــل'' 100''» ، «دوه ســـَـــوه'' 200''» ، «درې ســـَـــوه'' 300''» ، «څــَــلور ســـَـــوه'' 400''» ، «پــِــنځــِــه ســَــوه'' 500''» ، «شپــَــږ ســَــوه'' 600''» ، «اُووِه ســَــوه'' 700''» ، «اَتــِــه ســَــوه'' 800''» ، «نــِــهه ســَــوه'' 900''» ، اَو دېوں کښې يعني (يا منځآندَوي) چې د ســـِـــلوں ځاي درېيم وي . د ســـِـــل «''100''» څخه وروسته بيا «يو ســِــل اَو يو» يا «''101''» بيا «يو سل اَو دوه» یا «''102''»  اَو دِسې نور ، اَو همداراز بيا څه ډېر وروسته لکه «يو ســِــل اَو نــِــهه ويشت (يا ويست)» يا «''129''» اَو بيا ډېر وروسته لکه «پنځه سوه اَو څلور دېرش (يا دېرس)» «''534''»  عددان (شمېران يا نمرې) راځي اَو دِسې نور ، تــِــر څو چې «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ» يا «''999''» راشي (يا راسي يا رااځي) . په پښتو قدرمندې ژِبې کښې درې ځايانوال عددان (يا درې رَقمانوال شمېران يا درې دِګوتانوالې نــِــمرې) دِسې لوَستل کيږي چې ړومبی د ســـِـــلوں په ځايګــَــک يا ځايــَــک کښې چې درېيم ځايک دئ ، هالته عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي ، بيا د يـــَـــووں په ځايک کښې يا د ړومبين ځايک عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي اَو بيا وروسته مــَــنځين يا د لـــَـــسوں په ځايک کښې عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي ، لکه : 539 چې «پــِــنـځــِــه ســَــوه اَو نــِــهه دېرش (يا دېرس)» لوَستــِــل کيږي . درې رقميځ عددان (يا درې شمېربڼيځ شمېران يا درې دِګوتليزې نمرې) چې پوره شي ، اَو تــِــر «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ ''999''» پورې چې که عدد (شمېر يا نمره) که وُرسيږي بيا وروسته  ، زِر (يا هــَــزار) يا «''1000''» راځي چې زِر څــَــلور رقمان (يا شمېربڼې يا دِګوتان) لري . په اُوسني جهاني عددوں (شمېروں يا نــِــمرېـوں) کښې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د رقموں (شمېربڼېوں يا دِګوتوں) ځايان يا ځايونه دِسې پېژندَوِل کيږي : {| class="wikitable" |'''يــَــوان''' |'''لــَــسان''' |'''ســـِــلان''' |'''<nowiki>|| يــَــوان زِر</nowiki>''' |'''لــَــسان زِر''' |'''ســِــلان زِر''' |'''<nowiki>|| يــَــوان ميلیون</nowiki>''' |'''لــَــسان ميلیون''' |'''ســِــلان ميلیون''' |} په پورتني يا پاسین جــَــدوَل (لــَــښتيليک يا لــَــښتیال) کښې درې درې ځايکيوں يا ځايګکان څخه وروسته دوې کرښې يا خــَــطان راتللي دي چې عددان (شمېران يا نــِــمرې) په درې ځايکانوالوں برخېوں وېشــِــل کيږي چې ړومبين درې ځايکان دِ «يو» يا «''1''» څخه تــِــر  «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ» يا تــِــر «''999''» پورې عددان (شمېران يا نمرې) ته ځاي وَرکــَــوي ، اَو بيانور د چــَــپې (يا کيڼې) خوا يا طرف ته ئې د زِروں ، درې ځايکان وي ، اَو بيا تــِــر آں وروسته چپې (يا کيڼې) خوا (يا طرف) ته د ميليونوں درې ځايکان وي چې «يو ميليون» دِسې ليکل کيږي «''1000000''» . راځئ چې دِسې يو عدد (شمېر يا نمره) ولوَلو يا لوَستل کړو چې نــِــهه رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) يا نــِــهه ځايکان که لري : 867524301 ءِ دې عدد (شمېر يا نمرې) د لوَستلوں د آسانۍ لپاره ، بايد چې درې درې ځايکان د هــَــمـډَليوں په ډَول وپېژَندَوو . يعني (يا منځآندَوي چې دا عدد (شمېر يا نمره) دِسې وليکو : 867.524.301 اَو اُوس نور پوهېږو چې د راسته (يا ښۍ يا رِښتهي) خوا (يا طرف) ته د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) درې ځايکانواله ډَله په ترتيب (يا په اُوډنې) د يووں اَو د لسوں اَو د ســِــلوں ډَله يا ړومبين يا ړومبۍ ډَله ده بيا چــَــپ (يا کيڼې) خوا (يا طرف) ته ئې درې ځايکان د زِر ډَله ده (يعني يا منځآندَوي چې «يــَــوان زِر» ، «لسونه زِر ، يا ، لــَــسان زِر» ، «ســـِـــلان زِر») ، اَو بيا د زِر ءِ ډَلې چپ (يا کيڼې) خوا (یا طرف) ته د ميليون درې ځايکان دي (يعني يا منځآندَوي چې «يــَــوان ميليون» ، «لــَــسان ميليون» ، «ســـِـــلان ميليون») . اَو بیانور د ميليون په درې ځايکان يا ځايــَــکـېـوں کښې «''867''» ليکل شوي يعني يا منځآندَوي چې «اَتــِــه ســَــوه اَو اُووِه شپېتـــِـــه ميليون» بيا د زِر په درې ځايکان يا ځايکېوں کښې «''524''» راتللي يعني (يا منځآندَوي) چې «پنځه ســَــوه اَو څلور ويشت زَره» اَو بيا په ړومبي درې ځايکان يا ځايکېوں کښې «''301''» راتللي يعني (يا منځآندَوي) چې «درې ســَــوه اَو يو» . اَو بیانور ټول دِسې لوَستلي شو چې : «اَته سوه اَو اُووِه شپېته ميليون اَو پنځه سوه اَو څلور ويشت زَره اَو درې سوه اَو يو» . == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> دِ هــِــند ، دِ پاکــِــستان اَو دِ اَفغانــِــستان پــِــه قــَــدرمــَــنـدوں هـېـوادوں (يا وَطــَــنـوں) کښې دِ عــَــدَدوں (یا دِ شمېروں يا دِ نــِــمرېـوں) لوَستــِــل Reading numbers in the worthy countries of India, of Pakistan and of Afghanistan </span> '' == مونږ تــِــر دې وړاندې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د لوَستلوں د اُوس وَقت يا دِ اُوسمــَــهال جهاني شېوه مو دِ پښتو د قدرمندې ژِبې لپاره وښودِله . مګر دِ هــِــند په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې اَو دِ [[پاکستان]] په قدرمند هېواد (یا وطن) کښې اَو دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې : «لاکهـ»  (Lakh) يا «لـــَـــک» اَو «کروړ» (Crore) هم کارَوِل کيږي . ســـِـــل زَره ته «يو لاکهـ» يا «يو لـــَـــک» وَيل کيږي . ســـِـــل لاکهـ (يا «ســـِـــل لـــَـــک») ته «يو کروړ» وَيل کيږي . يعني (يا منځآندَوي) چې د «ســـِـــل زَره» يا د «ســـَـــوه زَره» پــِــر ځاي «لاکهـ» يا «لــَـــک» هم وَيل کېدَی شي . لاندين تــَــرسیم يا کښــِــن د قدرمندوں هــِــندي اَو د قدرمندوں پاکستاني عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د لوَستلوں شېوه اِېســَــوي (يا ښــِــيي يا ښکاره کوي) :   {| class="wikitable" !يــَــوان !لــَــسان !ســِــلان !<nowiki>|| يــَــوان زِر</nowiki> !لــَــسان زِر !<nowiki>|| يــَــوان لاکهـ (لــَــک)</nowiki> !لــَــسان لاکهـ (لــَــک) !<nowiki>|| يــَــوان کروړ</nowiki> !لــَــسان کروړ |} يعني يا منځآندَوي چې په قدرمندې هــِــندي اَو په قدرمندې پاکستاني شېوې کښې چې دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې هم ځينې وقتوں يا ځينې مهالوں کښې هم کارَوِله کيږي ، راسته (ښۍ يا رِښتهي) خوا ته د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ړومبۍ يا ړومبین ډَله درې ځايکان لري ، مګر بيا د «زِروں» عددوں (شمېروں يا نمرېوں) دوه ځايکان لري اَو بيا د «لاکهـ يا لک» عددان (شمېران يا نمرې) هم دوه ځايکان لري اَو بيا د کروړ (يا «کـــَـــروړ») عددان (شمېران يا نمرې) هم دوه ځايکان لري . يعني (يا منځآندَوي) چې که هــَــمآں خپل تېر ياد شــِــوَی عدد (شمېر يا نمره) چې نــِــهه رقمان (يا شمېربڼې يا دګوتان) ئې چې لرِل چې لاندين عدد (يا شمېر يا نمره) وو : ''867524301'' که په هندي قدرمندې شېوې يا که په پاکستاني قدرمندې شېوې يا طريقې کښې ولوَلو يا لوَستل کړو ، نور د راسته (ښۍ يا رِښتهي) خوا (يا طرف) څخه ، اَوّلي يا ړومبين درې ځايکان جــُــدا يا بېل کوو ، اَو بيا چــَــپې (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ئې دوه دوه ځايکان جــُـــدا (يا بېل) کوو : ''86.75.24.301'' اُوس نور کــَــوِلي شو چې همدا عدد (شمېر يا نمره) په هندي قدرمندې اَو په پاکستاني قدرمندې شېوې ، په پښتو درَنښتمندې ژِبې کښې دِسې ولوَلو يا لوَستل کړو : شپــَــږ اَتيا کروړ اَو پنځه اَويا لک اَو څلور ويشت زِر اَو درې ســَــوه اَو يو . اَو که اُوس دې لانديـنـوں دوُوں جــَــدوَلوں (لــَــښتيلیکـېـوں يا لــَــښتيالوں) ته که پام (يا که تــَــوَجــُّــه) که وُلــَــرو : {| class="wikitable" |'''يــَــوان''' |'''لــَــسان''' |'''ســِــلان''' |'''<nowiki>|| يــَــوان زِر</nowiki>''' |'''لــَــسان زِر''' | '''ســـــــــــــِــــــــــــلان زِر''' |'''<nowiki>|| يـــَـــوان مــيــلـيـون</nowiki>''' |'''لــَــسان ميليون''' |'''ســِــلان ميليون''' |} {| class="wikitable" |'''يــَــوان''' |'''لــَــسان''' |'''ســِــلان''' |'''<nowiki>|| يــَــوان زِر</nowiki>''' |'''لــَــسان زِر''' |'''<nowiki>|| يــَــوان لاکهـ (لــَــک)</nowiki>''' |'''لــَــسان لاکهـ (لــَــک)''' |'''<nowiki>|| يــَـوان کروړ</nowiki>''' | '''لـــَـــسان کروړ''' |} بیانور ، مونږ پــِــرتــِــله يا مــُــقايــَــســَــة کــَــوِلي شو چې : «يو کروړ» پــِــه «لــَــس ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي) . اَو «لــَــس کروړ» پــِــه «ســـِـــل ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي) . اَو همداراز «لـــَـــس لاکهـ (يا لــَــس لـــَــک)» پــِــه «يو ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي) .  == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> پــَــس لــِــه يا وروسته تــِــر 999 999 999 after </span> </span>'' == د «نهه سوه اَو نهه نوي ميليون اَو نهه سوه اَو نهه نوي زره اَو نهه سوه اَو نهه نوي» څخه وروسته عدد (شمېر يا نمره) «زِر ميليون» وي مګر «زِر ميليون» څوک چندان اَو هونمره ډېر نه وايي ، مګر «زِر ميليون» ته ، دِ اَمـــِــريکا د مـــُـــتـــَّـــحـــِـــده اَيالات ، يا دِ «يــَــوونـتـهـيـادي سـتـانـدَرِښـتـان (يا آستانهوں) دِ اَمـېـريکې» په قدرمند اَو پــِــروړاندګــِــرځليځ يا progressive اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) کښې (in the United States of America) ، هالته «زِر ميليون» ته «يو بيليون» (one billion) وَيل کيږي چې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د نوموں دا ســِــلســِــله (يا لــَــړۍ) د «يوونتهيادي ستاندَرِښتان دِ اَمېريکې» يا د «متحده ايالات دِ اَمــِــریکا» په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې رواج لري : يو اَمېريکايي بيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر ميليون (One U.S. billion = 1000 million) . يو اَمېريکايي تريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر بيليون (One U.S. trillion = 1000 U.S. billion) . يو اَمېريکايي کوادريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر تريليون (One U.S. quadrillion = 1000 U.S. trillion) . يو اَمېريکايي کوينتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر کوادريليون (One U.S. quintillion = 1000 U.S. quadrillion) . يو اَمېريکايي سېکستيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر کوينتيليون (One U.S. sextillion = 1000 U.S. quintillion) . يو اَمېريکايي سېپتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر سېکستيليون (One U.S. septillion = 1000 U.S. sextillion) . يو اَمېريکايي اُوکتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر سېپتيليون (One U.S. octillion = 1000 U.S. septillion) . يو اَمېريکايي نونيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر اُوکتيليون (One U.S. nonillion = 1000 U.S. octillion) . يو اَمېريکايي دېسيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر نونيليون (One U.S. decillion = 1000 U.S. nonillion) . د اِنګلــِــستان England په قدرمند هېواد يا وَطــَــن کښې اُوس ډېري وَقتان يا ډېرتر مــَــهالان ، د «يوونتهيادي ستاندَرِښتان دِ اَمېريکې» يا د «متحده ايالات دِ اَمــِــریکا» United States of America's د قدرمند اَو پروړاندګرځليځ اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) د لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) شېوه method کارَوِله کيږي . مګر د فرانسې France په قدرمند اُروپايي (يا يوړوپي) اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) کښې (اَو د پــُــخواني يا د پوخواني يا دِ پــُــختواني يا دِ سابــِــقه وَقتوں لپاره يا پــُــخواليځ يا سابــِــقاً and previously دِ اِنګلــِــستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې in England هم also) اَو په ځينوں (يا and in some) نوروں قدرمندوں اُروپايي (يا «يوړوپي» یا European) هېوادوں (يا وَطــَــنوں) countries کښې هم «زِر ميليون» one thousand million ته مګر «يو ميليارد» one milliard وَيل کيږي (اَو ویل کېدِه) اَو دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې هم «يو ميليارد» برابر (يا «يو څه یال» يا «يوڅــِــهيال» يا «سيال» يا equal) دئ په «زِر ميليون» اَو د «نــِــهه سوه اَو نهه نوي ميليون اَو نهه سوه اَو نهه نوي زره اَو نهه سوه اَو نهه نوي» عدد (شمېر یا نمرې) څخه وروسته لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ته په فرانسوي French قدرمندې شېوې يا طريقې کښې دا نومان ټاکل شوي يا تــَــعيين شــِــوي دي : يو فرانسوي ميليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر ميليون (One French milliard = 1000 French million) . يو فرانسوي بيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي ميليارد (One French billion = 1000 French milliard) . يو فرانسوي بيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي بيليون (One French billiard = 1000 French billion) . يو فرانسوي تريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي بيليارد (One French trillion = 1000 French billiard) . يو فرانسوي تريليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي تريليون (One French trilliard = 1000 French trillion) . يو فرانسوي کوادريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي تريليارد (One French quadrillion = 1000 French trilliard) . يو فرانسوي کوادريليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوادريليون (One French quadrilliard = 1000 French quadrillion) . يو فرانسوي کوينتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوادريليارد (One French quintillion = 1000 French quadrilliard) . يو فرانسوي کوينتيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوينتيليون (One French quintilliard = 1000 French quintillion) . يو فرانسوي سېکستيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوينتيليارد (One French sextillion = 1000 French quintilliard) . يو فرانسوي سېکستيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېکستيليون (One French sextilliard = 1000 French sextillion) . يو فرانسوي سېپتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېکستيليارد (One French septillion = 1000 French sextilliard) . يو فرانسوي سېپتيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېپتيليون (One French septilliard = 1000 French septillion) . يو فرانسوي اُوکتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېپتيليارد (One French octillion = 1000 French septilliard) . يو فرانسوي اُوکتيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي اُوکتيليون (One French octilliard = 1000 French octillion) . يو فرانسوي نونيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي اُوکتيليارد (One French nonillion = 1000 French octilliard) . يو فرانسوي نونيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي نونيليون (One French nonilliard = 1000 French nonillion) . يو فرانسوي دېسيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي نونيليارد (One French decillion = 1000 French nonilliard) . يو فرانسوي دېسيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي دېسيليون (One French decilliard = 1000 French decillion) . خو اُوس وَقتوں (یا مهالوں) کښې ورو ورو يا کــَــرا کــَــرا اَمېريکايي قدرمنده شېوه د لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) لپاره د جهان په نوروں قدرمندوں هېوادوں (يا وطنوں) کښې هم ډېرتر کارَوِل کيږي . د لويوں عددوں د نوموں (يعني يا منځآندَوي چې د «بـيـلـيـون» اَو «تـريـلـيـون» اَو «کوادريـلـيـون» اَو «کويـنـتـيـلـيـون» اَو «سـېـکسـتـيـلـيـون» اَو «سـېـپـتـيـلـيـون» اَو «اُوکـتـيـلـيـون» اَو «نـونـيـلـيـون» اَو «دېـسـيـلـيـون» د نوموں) د ياده کـــَـــوِلوں لپاره ، دِ لاتيني د قدرمندې ژِبې څــِــخه دا لاندين مــَــختاړي (يا پېښوَندان يا پــِــروړاندپېږدان يا prefixes) بايد چې ياد کړل شي : بي (بـيـا دوه) ، تري (درې) ، کوادر (څــَــلور) ، کويـنـت (پــِــنـځــِــه) ، سـېـکس (شپــَــږ) ، سـېـپـت (اُووِه) ، اُوکت (اَتـــِـــه) ، نـون (نــِــهه) ، دېس (لـــَـــس) . == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> رومي قــَــدرمــَــندان عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Roman worthy numbers </span> </span>'' == وړاندې تــِــر دې چې هندي اِسلامي عربي اُروپايي (يا هم يوړوپي) عددان (شمېران يا نمرې) دِ روم Rome قدرمند ښار ته (يا د اِيتاليې Italy's د قدرمند هېواد يا وطن قدرمندې پلازمېنې يا اَرزِښتمند پایتخت ته) اَو همداراز ځينوں نوروں اُروپايي (يا يوړوپي) European قدرمندوں سيمېوں ته ورَسيږي ، په ډېروں اُروپايي (يا يوړوپي) اَرزِښتمندوں سيمېوں کښې رومي قدرمندان عددان (شمېران يا نمرې) Roman worthy numerals or Roman precious numbers کارَوِل کېدِل . رومي عددان (شمېران يا نمرې) د ځينوں تأريخي (نېټه اِيځ اَو پېښليکي) ميلادي (قدرمند مــَــسيحي زېږدين) کالوں د ښودِلوں لپاره په جهان کښې پــُــخوا (يا پوخوا يا پــُــختوا) يا سابــِــقاً کارَوِل کېدل (ځکه چې قدرمند مــَــسيحي آسماني دين د اُوسني يا دِ اُوسي اِسلامي قدرمند اَو ءِ درَنــِــښت وَړ دين څخه پــُــخواتر یا سابــِــقـتــَــر تأريخ يا پېښليک لري) ، اَو تــِــراُوسه هم په ځينـېـوں وَقتوں (یا مهالوں) کښې ، لکه په ځينـېـوں ساعتوں يا ګـــَـــړۍ ګانو کښې ، يا هم په شــَــوقي ډَول اَو د ځينوں خلکـېـوں په خپــِــلې خوَښې لــُــو هم رومي قدرمند عددان (شمېران يا نمرې) په جهان کښې کارَوِل کيږي . [[دوتنه:Stadhuis van Groningen bij avond.jpg|بټنوک|دِ هالــَــند دِ اُروپايي (يا دِ يوړوپي) په قــَــدرمــَــند هېواد (يا وَطــَــن) کښې تــَــقریباً (يا نــِــږدېليځ) چې دِ هالــَــندي دِ اَرزِښتمــَــندوں ځمــِــکېوں دِ شــَــمال شــَــرقي (يا دِ نورسوړ اِيستــِــلونيځ يا دِ شمال خــَــتــِــليځ) خوا (يا طــَــرَف) د «ګرونينګېن» په نامــِــه په قدرمند ښار کښې دِ «ګرونينګېن دِ ښار دِ قدرمندې ښاروالۍ» دِ پــُــخوانۍ وَدانۍ (يا دِ سابــِــقه تــَــعـمـيـر) يو دِ شپې په وَقت (يا مــَــهال) کښې يو اَنځور (يا تصوير) چې هالته دِ وَدانۍ (يا د تعمیر) ظاهــِـــراً (يا اِېساندليځ يا آپــِــرليدواندليځ) چې يو قدرمند مــَــسيحي ، ميلادي (يا درَنــِــښتمــَــند زېږدین) کال په رومي قدرمندوں رَقــَـــموں (شمېربــَــڼـېـوں يا دِګوتوں) يو څه پاس (يا پورته يا فــَــوقاً) د MDCCCX په ډَول پــِــر پاسي يا پورته دېوال باندې حــَــک شــِــوي (يا شکــَــوِل شــِــوي) ښودِل شــِــوي دي چې همدا قدرمند رومي رقمان (شمېربڼې يا دګوتان) د ۱۸۱۰ عدد (شمېر يا نمرې) ته مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سيال) کيږي . Apparently an evening's time's Image of The earlier and historic Building Of The respectable Municipality of The respectable and nearly North Eastern Dutch City Of "Groningen" in The respectable European Country Of The Netherlands, where at The upper part of The Building apparently The Roman Numerals MDCCCX are to some extent visible probably indicating the respectable Year 1810 AD or CE]] په رومي قدرمندوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې د رَقـــَـــموں (شمېربڼېوں يا دِګوتوں) پر ځاي دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې (يا دِ اِيتاليا د قدرمند هېواد یا وطن د رَسمي لرغونې يعني ډېرې پخوانۍ مګر لو هم اَرزِښتمندې ژِبې) حـــَـــرفان (يا توري) کارَوِل کېدِل اَو بايد چې دا لاندين لاتيني قدرمند حـــَـــرفان (يا توري) ، د عددوں (یا شمېروں يا نمرېوں) په ډَول زده کړل شوي وَی : I (يا «i» د «يو» لپاره) . V (يا «v» د «پنځه» لپاره) . X (يا «x» د «لـــَـــس» لپاره) . L (يا «l» د «پنځوس» لپاره) . C (يا «c» د «ســـِـــل» لپاره) . D (يا «d» د «پنځه ســَــوه» لپاره) . M (يا «m» د «زِر» لپاره) . په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ، «دوه» دِسې وو «II» ، اَو «درې» دِسې وو «III»  ، مګر «څلور» دِسې وو «IV»  يعني (يا منځآندَوي) چې که د چپې (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ووړتر (يا کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) که ليکل کېدِل ، آں د راسته (ښي يا رِښتهي) خوا (يا طرف) ته دِ لويتر (غټتر يا زیادتر يا ډېرتر) عدد (شمېر يا نمرې) څخه تفریق (کمترکړن يا لږترکړن يا پــَــرخکړن يا څــَــپلترېکښــِــلشون يا subtraction يا اِيستاکړن) کېدِه ، اَو بیانور په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې «پنځه» دسې وو «V» ، نور چپ (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ئې «يو» يا «I» يعني (يا منځآندَوي) چې د «پنځه څخه يو کمتر» چې «څلور» شي ، اَو ځکه خی په رومي رقموں (شمېربڼېوں يا دګوتوں) کښې د «څــَــلور» عدد (شمېر يا نمره) دسې لیکل کېدل : «IV» يا هم ځينې پلاوې دسې هم : «IIII» . اَو مګر بيا «شپــَــږ» دِسې وو «VI» (يعني يا منځآندَوي چې «پنځه اَو يو») ، اَو «اُووِه» دِسې وو «VII» اَو «اَتـــِـــه» دِسې وو «VIII» ، اَو د «نــِــهه» عدد (شمېر يا نمره) دِسې وو «IX»  يعني (يا منځآندَوي) چې «د لـــَــس څخه يو کمتر» ، بيا يوولــَـــس دِسې وو «XI» ، اَو «دوولس» دِسې وو «XII» . په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې په عادي (يا روږدین) ډَول لويتر (يا زیادتر يا ډېرتر يا غــَــټتر) عدد (شمېر يا نمره) دِ چــَــپ (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ځاي ئې لرِه ، اَو که راسته (ښي يا رِښتهي) خوا (يا طرف) ته ووړتر (کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) ليکل کېدِل نو هــَــمونمره هــَــمآں عدد (شمېر يا نمره) ډېرتر (يا زیادتر) کېدِه ، اَو بيا هم ياد کړل شي چې که د لويتر (زیادتر يا ډېرتر يا غټتر) عدد چــَــپ (کيڼ) خوا (يا طرف) ته ووړتر (کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) که ليکل کېدِل ، نور همآں لويتر (يا زیادتر يا غټتر يا ډېرتر) عدد (شمېر يا نمرې) د چــَــپ (کيڼ) خوا (يا طرف) ، په ووړتر (کوچنيتر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمرې) باندې هونمره کمتر (يا لږتر) کېدِه . راځئ چې «دوه زَره اَو اُووِه لس» په رومي عددوں کښې وليکو : MMXVII=1000+1000+10+5+1+1=2000+10+7=2017 يا هم «نولـــَـــس ســـَـــوه اَو درې نـــِـــويْ» يعني (يا منځآندَوي) چې «يو زِر اَو نهه ســَــوه اَو درې نــِــويْ» په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې وليکو : MCMXCIII=1000+(1000-100)+(100-10)+1+1+1==1000+900+90+3=1993 اَو راځئ چې دِلته دِ خپور شــِــوي څنګين اَنځور (يا تصویر) آں رومي رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) حساب (يا شمېرِن) کړو : MDCCCX=1000+500+100+100+100+10=1500+300+10=1800+10=1810 == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> دِ طــَــبيعي (پــَــنځونيـزوں يا پــَــيداشوِښـتـيـنـوں یا دِ نــَــسـڅــِــښتکړاوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجـموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سـېـټ) Natural numbers's set </span> </span> '' == طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال)natural  عددان (شمېران يا نمرې)  numbers  ، ټول مــُــثبــَــت (پځيشويځ يا پــُــځيدي يا پــُــځيدليځ) positive پوره يا تام (يا اِيناټـوټـېـګـيـر)  integer عددان (شمېران يا نمرې)  numbers دي چې اِنسانان (خلک اَو وګړي يا سړيلیزان) ئې د طبيعت (پیداشوِښت يا پنځون يا نــَــسـڅــِــښـتـکړا)  nature څخه (يا ځــِــنې يا څې) پېژندلي ئې شي ، اَو ځينې رياضيپوهان (څوپوهان) ، د صــِــفر (هېڅ) zero  عدد (شمېر يا نمره) number هم په طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ئې ګېڼي . د ټولوں طــَــبيعي (پنځونيځ يا پیداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (يا ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) د «اِن» په لاتيني يا په اِنګلیسي حــَــرف (توري) دِسې ښودل کیږي : <math display="block">\mathbb{N}</math>''<span style="font-family:Arial;">يعني چې :</span>''<math display="block">\mathbb{N}=\{0\ ;\ 1\ ;\ 2\ ;\ 3\ ;\ 4\ ;\ 5\ ;\ 6\ ;\ 7\ ;\ 8\ ;\ 9\ ;\ 10\ ;\ 11\ ;\ 12\ ;\ ...\} </math> دوَهم : == ''<span style="font-family:Arial;"> <span style="color:green;"> دِ تام (يا دِ پوره يا دِ اِيـناټـوټـېـګـيـروں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېـټ) Integer numbers's set </span></span>'' == تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددان (شمېران يا نمرې) ، ټول طبيعي (پنځونيځ يا پیداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددان (شمېران يا نمرې) دي اَو ټول د طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) آپــُــضــِــد (يا آپــُــځـېـل) opposite ، يعني (يا منځآندَوي) چې ټول تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) مــَــنفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative عددان (شمېران يا نمرې) هم دي . د تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د «زِد» په لاتيني قدرمند حرف (يا توري) يا د «زي» په اَمېریکايي اِنګلیسي قدرمند حــَــرف (يا توري) دِسې ښودِل کيږي : <math display="block">\mathbb{Z}</math> اَو وَیل شــِــوي چې دا دِ «زِد» يا د» «زي» حرف دې د تام (يا پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) ته ځکه اِنتخاب يا غوَره يا ټاکل يا تعيین شوي وه ، ځکه چې په آلماني (يا په جـېـرمــَــن يا په جـېـړمــَــنـيـزې يا په دویچ يا په دويچلــَــندي) قدرمندې ژِبې کښې عدد (شمېر يا نمرې) ته Zahl (څال) وَيل کيږي اَو په آلماني (يا په جـېـړمــَــن يا په جـېـړمــَــنـيـزې يا په دويچ يا په دويچلندي) قدرمندې ژِبې کښې دِ «څ» په ډَول لوَستل کيږي ، دا حــَـرف يا تورَی هــَــمآں دِ لاتيني قدرمندې ژِبې دِ «زِد» حرف (يا تورَی) يا دِ اَمېريکايي اِنګليسي دِ قدرمندې ژِبې دِ «زي» حرف (يا تورَی) . د تام (يا دِ پوره يا دِ اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) دوې برخې لري : <math display="block">\mathbb{Z}^+=\mathbb{N}-\{0\}=\{+1\ ;\ +2\ ;\ +3\ ;\ +4\ ;\ +5\ ;\ +6\ ;\ ...\}</math><math display="block">\mathbb{Z}^-=\{-1\ ;\ -2\ ;\ -3\ ;\ -4\ ;\ -5\ ;\ -6\ ;\ ...\}</math> په پاسي يا پورته دِ رياضي (يا دِ څوپوهــِــن) په اَوّلي (يا ړومبين يا پــِــروړاندتــَــرې) اِفادې (جــَــوَتکړن) کښې ، ءِ دووېوں مــَــجموعېوں (يا ډَلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سـېـټـوں) تــِــرمــَــنځ د «''<math>-</math>''» علامه (نــِــښه يا ښودون يا سيدګوتون يا sign) يعني (يا منځآندَوي) چې د مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) څخه تفريق (يا پرخکړن يا کمترکړن يا ايستاکړن يا څــَــپلترېکښــِــلشون يا subtraction) کــَــوِل . اَو که د مجموعېوں (ډَلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سېټوں) اِتــّــِــحاد (يــَــوون) union ته د «''<math>\cup</math>''» علامه (نــِــښه يا ښودون يا سيدګوتون يا sign) که وُکارَوو ، نور مونږ دِسې ليکلي يا ټايپ کــَــوِلي شو : <math display="block">\mathbb{Z}=\mathbb{Z}^-\cup\{0\}\cup \mathbb{Z}^+</math> که د «''<math>\subset</math>''» يا د «''<math>\subseteq</math>''» د فــَــرعي (څانګين يا ښاخيزې يا بــَــرخيزې يا لاندين يا څــَــپليزې) مــَــجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) يا «څــَــپليځ سېټ» subset  لپاره که وکاروو ، نور ليکلي يا ټايپ کړلي شو چې : <math display="block">\mathbb{Z}^-\subset \mathbb{Z} \qquad ; \qquad \mathbb{Z}^-\subseteq \mathbb{Z}</math><math display="block">\mathbb{Z}^+\subset \mathbb{Z} \qquad ; \qquad \mathbb{Z}^+\subseteq \mathbb{Z}</math><math display="block">\{0\}\subset \mathbb{Z} \qquad ; \qquad \{0\}\subseteq \mathbb{Z}</math><math display="block">\mathbb{N}\subset \mathbb{Z} \qquad ; \qquad \mathbb{N}\subseteq \mathbb{Z}</math> درېيم : == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> د نــِــسبــَــتـوالوں (يا دِ بــَــرخئــَــړيکـيـوں يا دِ راسوچـګـېـڼـوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) Rational numbers's set </span> </span>'' == نــِــسبــَــتوال (يا بــَــرخئــَــړيکي يا راسوچـګـېـڼـوال) عددان (شمېران يا نمرې) آں دي چې د نــِــسبــَــت (بــَــرخئــَــړيک يا راسوچګـېـڼ) يا ratio په ډَول ليکل کېدَی شي ، يعني (يا منځآندَوي) چې لــِــکه دِسې يو نــِــسبــَــت (بــَــرخئــَــړيک يا راسوچګـېـڼ) : <math display="block">{p \over q}</math> د نسبتوالوں (يا دِ برخئړيکيوں يا دِ راسوچګـېـڼـوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) په مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) کښې ټول کــَــسري (ماتشونوال يا پړاکشونوال) fractional عددان (شمېران يا نمرې) شته يا سته دي ، اَو همداراز ټول تام (يا پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) integer عددان (شمېران يا نمرې) هم ، ځکه چې هر تام (یا پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عدد (شمېر يا نمره) یو کــَــسر (ماتشون يا پړاکشون) fraction کېدَی شي ، اَو هاسې چې په مــَــخرِج (وَتونځاي يا دِترېنوميندګر) denominator کښې ئې د «يو» عدد (شمېر يا نمره) وي ، لکه : <math display="block">+8=+{8 \over 1} \qquad ; \qquad -273=-{273 \over 1}</math> ځکه چې هر عدد (شمېر يا نمره) چې پر «يو» تقسيم (وېش يا ديوېشون) division شي ، حاصــِــل (يا لاستراوړ) ئې بېرته هــَــمآں عدد (شمېر يا نمره) وي . د نسبتوالوں (برخئړيکي يا راسوچګـېـڼـوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) دِ «کيو» حــَــرف (یا توري) ســَــره دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\mathbb{Q}</math> ځــِــکه چې د تقسيم (وېش يا ديوېشون) division حاصــِــل (يا لاستراوړ) ته quotient  (اَو تقریباً يا نږدېليځ يعني يا منځآندَوي چې «څوپلاوېځشواند») هم وَيل کيږي چې د لاتیني قدرمندې ژِبې څخه کلمه (وَيــَــی يا وَيون يا وَیوکــَـی) ده چې په اِنګليسي (يا په اَنګرېزي) قدرمندې ژِبې کښې کارَوِل کيږي . د نسبتوالوں (يا برخئړيکي يا راسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) هــَــم مــُــثبــَــت (پــُــځيشويځ يا پــِــځيدي يا پــُــځيدليځ) positive اَو هم مــَــنفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative بــَــرخې يا فــَــرعي (يا څانګيـن يا ښاخیزې يا برخيزې يا لاندين يا څــَــپليزې) مــَــجموعې (ډَلې يا سراکېږدان يا سېټان) يا څــَــپلين سراکېږدان يا ســَــبـسېټان subsets لري : <math display="block">\mathbb{Q}=\mathbb{Q}^-\cup\{0\}\cup \mathbb{Q}^+</math> اَو ليکلي يا ټايپ کړلي شو چې : <math display="block">\mathbb{N}\subset \mathbb{Z}\subset \mathbb{Q} \qquad ; \qquad \mathbb{N}\subseteq \mathbb{Z}\subseteq \mathbb{Q}</math> نور څلورم : == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> د غــَــيرِ نــِــسبــَــتـوالوں (يا دِ نابــَــرخئــَــړيکـيـوں يا دِ اِيـنـاراسـوچـګـېـڼـوالـوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) Irrational numbers's set </span> </span>'' == غیرنسبتوال (نابرخئړیکي يا اِيـنـاراسـوچـګـېـڼـوال) irrational عددان (شمېران يا نمرې) آں اَعشاري (لــَــســِــمانيځ يا لــَــســِــموال) decimal عددان (شمېران يا نمرې) دي چې ءِ دوېوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د نــِــسبــَــت (برخئــَــړيک يا راسوچګېڼ) ratio يا دِ څوپلاوېځشواند quotient په ډَول نه شي ليکل کېدَی ، ځــِــکه چې د اَعشاريې (لــَــســِــمانيزې) دِ عــَــلامې (نــِــښې يا ښودون يا سيدګوتون) sign څخه وروسته رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) ئې په کوم ترتيبي (اُوډنيځ) تــَــکراري (بياځلي يا رابیاپــَــلــَــټــِــليځ) repetitive نه دي .  په غیرنسبتوالوں (نابرخئړیکيوں يا اِیناراسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ځينې جــَــذران (بېخيان يا ريښې) roots چې د اَعشاريې (لسمانيزې) د علامې (نښې يا ښودون يا سيدګوتون) sign څخه وروسته رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) ئې هېڅ آخــِــر (وروستون يا پايتلون يا اَنجام) نــِــه لري ، لکه : <math display="block">\sqrt{2}=1,414213562 ...</math><math display="block">\sqrt{3}=1,732050808...</math> اَو همداراز د رياضي (څوپوهن) دِسې عددان (شمېران يا نمرې) لــِــکه : <math display="block">\pi=3,1415926535897932 ...</math><math display="block">e=2,7182818284590452 ...</math> غيرنسبتي (نابرخئړیکي يا ايناراسوچګېڼوال) irrational عددان (شمېران يا نمرې) دي . په ځينوں کــِــتابوں (يا کړيښـېـتـابـېـوں يا کړيتوبوں يا کــَــرښيتوبوں) کښې دِ غيرنسبتوالوں (نابرخئړيکيوں يا اِيناراسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (يا ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د «کيو ميله» يا دِ «کيو تير» يا دِ «کيو پورتکــَــرښ» يا دِ «کيو بارليک» يا Q bar په حــَــرف (يا توري) دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\bar{\mathbb{Q}}</math> يعني (يا منځآندَوي) چې د تقسيم (وېش يا ديوېشون) division د حاصل (لاستراوړ يا راوړلڅــِــښت) result يا د  quotient (څوپلاوېځشواند) په ډَول دا عددان (شمېران يا نمرې) نــِــه شي ليکل کېدَی ، اَو پې باندې يو «خــَــنډ» يا «مانــِــع» يا «میله» يا «تير» يا «پورتکــَــرښ» يا «بارلیک» يا bar  شته یا سته دئ . == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> د حــَــقـيـقـي (يا دِ رِښـتـيـنـوں يا دِ رِښتوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېټ) Real numbers's set </span> </span> '' == ټول نسبتوال (برخئړيکي يا راسوچګېڼوال) rational اَو غيرنسبتي (نابرخئــَــړيکي يا اِيناراسوچګېڼوال) irrational  عددان (شمېران يا نمرې) چې ســَــره په يوې مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) کښې ونيول شي ، آں مــَــجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) ته د حــَــقيقي (يا دِ رِښتينوں يا دِ رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) وَيل کيږي . اَو د حقيقي (یا دِ رِښتينوں یا دِ رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\mathbb{R}</math> اَو دِسې لــَــرو چې : <math display="block">\mathbb{R}=\mathbb{Q}\cup \bar{\mathbb{Q}}</math> د مــُــثبــَــت (پــُــځيشويځ يا پــِــځيدي يا پــُــځيدليځ) positive حقيقي (رِښتینوں يا رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) numbers مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) set دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\mathbb{R}^+</math> اَو دِ مــَــنـفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative حقيقي (رِښتینوں يا رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) numbers مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) set دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\mathbb{R}^-</math> نور بیا ءِ دې درېوں مجموعوں (ډَلېوں يا سراکېږدوں يا سېټوں)  اِتــّــِــحاد (يــَــوُون) union هم د حقيقي (یا دِ رِښتينوں يا دِ رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) راکــَــوي : ''<math display="block">\mathbb{R}=\mathbb{R}^- \cup \{0\}\cup \mathbb{R}^+</math> == ''<span style="font-family:Arial;"> <span style="color:green;"> د مــَــوهومي («يا دِ اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريزوں» يا دِ «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريـزوں» يا دِ «آندجوړيـنـګــَــريـزوں» يا دِ «سوچـئــَــنځوريـنـګــَــريـزوں» يا دِ «تــَــصــَــوُّري» يا دِ «خــَــيالي») عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد یا سېټ) Imaginary numbers's set </span> </span> '' == په رياضي (څوپوهــِــن) کښې مــَــنــِــل شــِــوي چې مــَــنـفي (یا نــِــغوښتشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative عددان (شمېران يا نــِــمرې) numbers هېڅ حقيقي (رِښتین يا رِښتوال) هېڅ هاسې دوَهــِــم جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) يا هېڅ هاسې مــُــرَبــَّــع (څــَــلورګوټ) هاسې هېڅ جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) نــِــه لــَــري Negative Numbers have No Real Second Radical or No Real Square Root ، ځکه چې مثلاً (يا بېلګليځ) چې که اوّل (يا ړومبین يا پروړاندتر) که يو مــُــثبــَــت (پــُــځيشويځ يا پــُــځيدي يا پــُــځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) positive number لــِــکه «9+» که ولرو : <math display="block">\ (+9).(+9) = {(+9)}^2 = +81 </math> <math display="block">\sqrt{+81} = +9 </math> همداراز اُوس مګر که يو مــَــنـفي (نــِــغوښـتـشـويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) عدد (شمېر يا نــِــمره) negative number هم که وُلرو ، لــِــکه «9-» ، مګر خی بیانور يوه بــِــله پلا بیا هم دِسې څه لاسته مو راځي : <math display="block">\ (-9).(-9) = {(-9)}^2 = +81 </math> <math display="block">\sqrt{+81} = -9 </math> اَو دا په دې معنیٰ (منځآند) چې د يوِه حقيقي (رِښتوال) مــُــثبــَــت (پــُــځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) جذر (بېخ يا ريښه) کېدَی شي چې هم مثبت (پځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) وي اَو يا کېدَی شي چې هم منفي (نغوښتليځ) عدد (شمېر يا نمره) وي ، ځکه چې د هر حقيقي منفي (نغوښتليځ) عدد (شمېر يا نمره) دوَهــِــم توان (يا دوَهــِــم طاقــَــت يا دوَهــِــم اِيـسـتـپـېـږدوانديال) Second Power or Second Exponential هم يو مثبت (پځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) وَرکــَــوي . نور خی ځکه بیا په رياضي (يا څوپوهن) کښې فرمايل شوي دي چې مــَــنفي (نــِــغوښتشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) عددان (شمېران يا نمرې) هېڅ حقيقي (رِښتین يا رِښتوال) هېڅ دوَهــِــم يا هېڅ مــُــرَبــَّــع (څــَــلورګوټ) هېڅ جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) نــِــه لــَــري Negative Numbers have No Real Second Radical or No Real Square Root . مګر مونږ دِسې يو «مــَــوهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريځ» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريځ» يا «آندجوړينګــَــريځ» يا «سوچئــَــنځورګريځ» يا «تــَــصــَــوُّري» يا «خــَــيالي») imaginary عدد (شمېر يا نمره) number دلته پېژَندَوو چې : <math display="block">i\equiv\sqrt{-1}</math> نور هر حقيقي (رِښتين يا رِښتوال) real عدد (شمېر يا نمره) <math>a\, </math> چې که «''<math>i</math>''» د ضــَــريب (يا دِ ضــَــربـمــَــند يا دِ څوپلامــَــند يا دِ څوپلاګــَــر) multiplier يا دِ coefficient (يا د کــَــرَهئيستجوړواند یا دِ هــَــمجوړمــَــند يا دِ ضــَـریب يا دِ څوپلاواند يا دِ څوپلامــَــند) په ډَول که د ځان ســَــره که وُلــَــري ، بیانور آں يو «مــَــوهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريځ» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريځ» يا «آندجوړينګــَــريځ» يا «سوچئــَــنځورګريځ» يا «تــَــصــَــوُّري» يا «خــَــيالي») عدد (شمېر يا نــِــمره) وي ، لــِــکه : <math display="block">a\, i</math> <br> <math display="block">a\in \mathbb{R}</math> <br> اَو د «موهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريزوں» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريزوں» يا «آندجوړينګــَــريزوں» يا «سوچئــَــنځورګريزوں» يا دِ «تــَــصــَــوُّري» يا دِ «خــَــيالي») عددوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) set of imaginary numbers  دِ اِنګليسي (يا دِ اَنګرېزي) دِ قدرمندې ژِبې دِ «آي» د حرف (يا توري) ســَــره يا دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې دِ «اِي» دِ حــَــرف (يا توري) ســَــره دِسې ښودِل کېدَی شي : <math display="block">\mathbb{I}</math> بیانور ليکلي يا ټايپ کړلي شو چې : <math display="block">a\, i\in \mathbb{I} \qquad ; \qquad a\in \mathbb{R}</math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> د مــُــختــَــلــَــط (کــَــراهــَــمپـېـلايـېـزوں يا هــَــمپـېـچــِــلـيـوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېټ) Complex numbers's set </span> '' == يو مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچــِــلــَــی) complex عدد (شمېر يا نمره) ، عــُــموميليځ (یا ټولونواليځ يا ځــِــنـېـهــَــرواليځ) generally ، دِسې شــَــکل (بــَــڼه يا جوړون) form  لري : <br> <math display="block">a+b\, i</math> <br> <math display="block">a\in \mathbb{R} \qquad ; \qquad b\in \mathbb{R}</math> <br> اَو که چېرې په دِسې عدد (شمېر يا نــِــمرې) کښې ، «''<math>b</math>''» ، صــِــفر (يا هېڅ) که وو ، بیانور مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچلی) عدد (شمېر يا نمره) سوچه يا خالــِــص يا پاکآرليځ purely حقيقي (رِښتين يا رِښتوال) real  عدد (شمېر یا نمره) وي ، اَو که چېرې په دِسې مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچــِــلي) عدد (شمېر يا نمرې) کښې ، که «''<math>a</math>''» ، صفر (يا هېڅ) که وو ، بیانور آں مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچلی) عدد (شمېر يا نمره) سوچه يا خالــِــص يا پاکآرليځ purely موهومي (اينناښتینګريځ يا اينښتینګريځ يا آندجوړینګــَــريځ يا سوچئــَــنځورینګريځ يا تــَــصــَــوُّري يا خــَــيالي) imaginary  وي . د مختلطوں (کراهمپېلايېزوں يا همپېچــِــليوں)  complex عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د اِنګليسي (يا دِ اَنګرېزي) دِ قدرمندې ژِبې دِ «سي» دِ حــَــرف (یا توري) ســَــره (چې اَصلاً يا آرليځ چې يو دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې څخه يو حرف يا تورَی دئ) ، دِسې ښودِل کيږي : <br> <math display="block">\mathbb{C}</math> <br> د حقيقي (رِښتينوں يا رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) numbers مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) set د مختلطوں (کراهمپېلايېزوں يا همپېچــِــليوں)  complex عددوں (شمېروں يا نمروں) numbers د مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) set لپاره يوه فــَــرعي (څانګـيـن يا ښاخيزه يا بــَــرخيزه يا لاندين يا څــَــپليزه) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) يا «لاندين سېټ» يا «څــَــپلين ســَــراکېږد» subset دئ : <br> <br> <math display="block">\mathbb{R}\subset \mathbb{C} \qquad ; \qquad \mathbb{R}\subseteq \mathbb{C}</math> <br> نور خی د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) آں نورې مجموعې (ډلې يا سراکېږدان يا سېټان) چې مونږ ولوَستل آں د فرعي (څانګينوں يا ښاخيزېوں يا برخيزوں يا لاندينـېوں يا څــَــپليزېوں) مــَــجموعېوں (ډلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سـېـټـوں) يا دِ «څــَــپلین ســَــراکېږدوں» يا دِ «ســَــبسېټـوں» subsets  په ډَول دِسې ليکلي يا ټايپ کړلي شو : <br> <math display="block">\mathbb{N}\subset \mathbb{Z}\subset \mathbb{Q} \subset \mathbb{R}\subset \mathbb{C}</math><math display="block">\mathbb{N}\subseteq \mathbb{Z}\subseteq \mathbb{Q}\subseteq \mathbb{R}\subseteq \mathbb{C}</math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> اَوَّلـــِـــيـــَّـــه (يا پــِــرړومبي) عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Prime numbers </span> </span>'' == يو عدد (شمېر يا نمره) چې که يوازې اَو يوازې ، پر «خپل ځان» باندې اَو د «يو» يا تــِــر نوروں دِ «ړومبي» پر عدد (شمېر يا نمرې) باندې پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly د تقسيم (وېش) وَړ ، يا ءِ «ديوېشون قابــِــل» يا divisible or dividable که وو آں عدد (شمېر يا نمره) ته اَوَّلــِــيــَّــه (يا پــِــرړومبي) عدد (شمېر يا نمره) وَیل کيږي . اَو دا لاندين عددان (شمېران يا نمرې) د اَوليه (يا دِ پــِــرړومبي) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــِــثالان (بېلګان) دي : <math display="block">1\ ;\ 2\ ;\ 3\ ;\ 5\ ;\ 7\ ;\ 11\ ;\ 13\ ;\ 17\ ;\ 19\ ;\ 23\ ;\ ... </math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> غـــَـــيرِ اَوَّلـــِـــيـــَّـــه (نايــَــوپــِــرړومبي) عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Nonprime numbers </span> </span>'' == کوم عدد (شمېر يا نمره) چې هم پــِــر «خپل ځان» اَو هم پــِــر «يو» اَو هم پــِــر «کوم بــِــل عدد (شمېر يا نمرې)» ، پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly «د تقسيم (وېش) وَړ» يا «ءِ ديوېشون قابــِــل» يا divisible or dividable که وو ، هاسې عدد (شمېر يا نمرې) ته غــَــيرِ اَوّليه (نايــَــوړومبي) عدد (شمېر يا نمره) وَيل کيږي . لــِــکه : <math display="block">4\ ;\ 6\ ;\ 8\ ;\ 9\ ;\ 10\ ;\ 12\ ;\ 14\ ;\ 15\ ;\ 16\ ;\ 18\ ;\ ... </math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> جــُــفت (يا زَوج يا جوړه اِيځ يا جوړَهيځ يا آهــَــوارتــِــلين يا هــَــموارتــَــرازويين يا اِيهــَــمواند يا even) عدد (شمېر يا نــِــمره) number </span> '' == جــُــفت (يا زَوج يا جوړه اِيځ يا جوړَهيځ يا آهــَــوارتــِــلهين يا هــَــموارتــَــرازويين يا اِيهــَــمواند even) عدد (شمېر يا نــِــمره) ها يا آں وي چې پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly تقسيم (وېش يا ديوېشون) divison شي يا divided يا وېشــِــلي يا دِيوېشکړليدي شي ، لــِــکه : <math display="block">2\ ;\ 4\ ;\ 6\ ;\ 8\ ;\ 10\ ;\ 12\ ;\ 14\ ;\ 16\ ;\ 18\ ;\ 20\ ;\ ... </math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> طاق (يا فــَـرد يا بې جوړه اِيځ يا بـېـجـوړَهـيـځ يا آناهــَــمواند يا odd) عدد (شمېر يا نــِــمره) number </span> '' == طاق (يا فــَـرد يا بې جوړه اِيځ يا بـېـجوړَهـيـځ يا آناهــَــمواند يا odd) عدد (شمېر يا نمره) ها يا آں وي چې پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly تقسيم (وېش يا ديوېشون) division نــِــه شي يا پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly وېشــِــلي يا دِيوېشکړليدي يا divided نــِــه شي ، لــِــکه : <math display="block">1\ ;\ 3\ ;\ 5\ ;\ 7\ ;\ 9\ ;\ 11\ ;\ 13\ ;\ 15\ ;\ 17\ ;\ 19\ ;\ ... </math> 8qc3snq90xjoj8cjwb2zsy19d6u1bfm 364816 364815 2026-06-22T03:38:20Z شاه زمان پټان 26102 364816 wikitext text/x-wiki '''عــَــدَد''' (يا شمېر يا نــِــمره يا نــوْمــِــهرون يا نــَــمبــَــر يا لــَــمبــَــر) د اِنسانوں (ســَــړيليزوں) په نزد کښې يوه مفهومي مفکوره (پوهېدلشويزه سوچېدا) ده چې د يو ډَول شــَــيوں يا څــِــهیزوں يا تـهـوکـيـوں يا د څو کــَــسوں ءِ ډلې څونمروالی يعني (يا منځآندَوي) چې يا زيادوالی (ډېروالی) يا کموالی (لږوالی) جــَــوَت کوي يعني (یا منځآندَوي) چې د يوې ډلې څونمرتوب اِېســـَـــوي (ښـــِـــيي يا ښکاره کوي) . اَو په پښتو قدرمندې ژِبې کښې عدد (شمېر يا نمره) په تــَــرتيب (په اُوډنې) دا دي : يــَــو ، دوه ، درې ، څــَــلور ، پــِــنځــِــه ، شپــَــږ ، اُووِه ، اَتــِــه ، نــِــهه ، لــَــس ، یــَــوولــَــس ، دوولــَــس ، ديارلــَــس ، څوارلــَــس اَو بیا وروسته نور . <br> == ''<span style="font-family:Arial;"> <span style="color:green;"> د عدودونو (يا د شمېرو يا د نومرو) رَقـــَـــمان (شمېربــَــڼې يا دِګوتان) Numbers figures or digits </span> </span>'' == په جهان (يا په مـــِـــنـــَـــړۍ يا په دُنیا) کښې اِنسانوں په بېلابېلوں ډَولوں عددان (شمېران يا نمرې) ئې اِېســـَـــوِل (ښودِل) . مګر ويل کيږي چې تر ټولو مشهوره (يا نوموَړیزه) شوې آسانتره شېوه يا طريقه د لرغونيوں قدرمندو هندوان یا هــِــندیان وه ، چې د يوِه روغ يا جوړ اِنسان ءِ دوېوں لاسوں د ټولوں ګوتېوں په شمېر يعني (يا منځآندَوي) چې د لس په شمېر ، ړومبين لــَــسوں عددوں ته ئې ، چې د صـــِـــفر (هېڅ) ســَــره شــُــروع (یا پـــَــــيل يا پــِــهل) کېدل ، لــَــس شــَــکلان (بــَــڼې) يې وکاږل (يا وکښــِــل يا ترسیم کړل) چې د هــَــمو لسو شکلو (بڼېو) اُوسني هــِــندي شــَــکلان يا بڼې ئې دِسې دي :</span>'' {| class="wikitable" |- | <big>० || १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९</big> |} چې په ځينو اِسلامي قدرمندو هېوادونو (يا وطنو) کښې شــَــکلان (يا بڼې) ئې دِسې شوي دي : {| class="wikitable" |- | <big>۰ || ۱ || ۲ || ۳ || ۴ || ۵ || ۶ || ۷ || ۸ || ۹</big> |} يا په ځينوں عربي قدرمندو هېوادو (يا وطنو) کښې شــَــکلان (یا بڼې) ئې دِسې شوي دي : {| class="wikitable" |- | <big>٠ || ١ || ٢ || ٣ || ٤ || ٥ || ٦ || ٧ || ٨ || ٩</big> |} اَو په اُروپايي (يا په يوروپي) European قدرمندو هېوادونو (يا وطنونو) کښې شــَــکلان (یا بڼې) ئې دِسې شوي دي : {| class="wikitable" |- | <big>0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9</big> |} ءِ دې شکلوں (بــَــڼـېـوں) څخه هر يوِه شــَــکل (بڼې) ته ئې رَقـــَـــم (شمېربڼه يا number figure يا دِګوت digit) وَيل کيږي يا وَیل کېدَی شي . اَو د لــَــس عدد (شمېر يا نمرې) ته ئې د راسته (ښي يا رِښتهي) خوا ته د «صــِــفر» د رَقـــَـــم (د هېڅ د شمېربڼې) اَو تــِــرڅنګ ئې دِ چــَــپې (کيڼې) خوا ته د «يو» د رَقـــَـــم (شمېربڼې) په کېښودوں د لس عدد (شمېر يا نمره) ليکل کېدِل يعني (يا منځآندَوي) چې يو څه وَرته لــِــکه «۱۰» . اَو وَيل کيږي چې بيا ځينوں اِسلامي قدرمندوں ليکوالوں (لکه د اَلجبر د ړومبين مشهور يا نوموَړ ليکوال ښاغلي مــُــحــَــمــَّــد بــِــن موسیٰ اَلخوارَزمي چې د لرغوني اُزبکستان د قدرمند هېواد (يا وَطــَــن) د سيمېوں (يا مــِــنـطــَــقـېـوں) څخه يو قدرمند اَو شاید چې پاړسي ژِبــَــی مګر اَکيداً يا په ټينګار چې يو تأريخي يا پېښليکيځ رياضيپوه يا څوپوه پېژَندَوِل شــِــوَی وو) ، ځينوں هماسې اِسلامي قدرمندوں ليکوالوں د قدرمندوں هــِــندي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) بڼې ئې لږ څه واړَوِل اَو ءِ دې عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ســَــره ئې حــِــسابان (شمېرنان) ئې وکړل ، اَو بيا د لــَــسوں رَقـــَـــموں (شمېربڼوں يا دِګوتوں) ســَــره د هر عدد (شمېر يا نمرې) د ليکلوں دا آسانتر چل روم (د اِيتاليې د قدرمند هېواد يا وطن قدرمندې پلازمېنې يا درَنــِــښتمــَــند دِ پایتخت ښار) ته اَو اُروپايي (يا يوړوپيــَــن) لرغونيوں قدرمندوں سيمېوں ته ورَسېدِه اَو د آسانۍ لپاره ئې د رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ځاي ئې ونيو ، مګر په هندي قدرمندې ژبې کښې اَو په اِسلامي اَو عربي قدرمندوں ډېروں هېوادوں (يا وطنوں) کښې اَو په اُروپايي (يا يوړوپي) قدرمندو هېوادونو (يا وطنوں) کښې د لــَــسوں رَقـــَـــموں يا دِ اَرقام (شمېربڼېوں يا دګوتوں) شــَــکلان (یا بڼې) يو څه ســَــره فــَــرق (پــَــرخ يا بـــِـــلډَولتهيا) ئې وميندِل . اَو مګر اُوس ډېـرتر هم د آسانۍ لپاره هندي اِسلامي عربي اُروپايي شوي رَقـــَـــمان (شمېربڼې يا دِګوتان) کارَوِل کيږي ، ځکه چې آں اُوس د رياضي (څوپوهن) لپاره په ټول جهان کښې منل شوي دي . == ''<span style="font-family:Arial;"> <span style="color:green;"> دِ لــَــس څــِــخه پورته عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) اُوس پــِــه څــِــه ډَول ليکــِــل کيږي ؟ How are numbers above ten being written now </span> </span>'' == لس ءِ دوېوں رَقـــَـــموں په کارَوِلوں ليکل کيږي يعني (يا منځآندَوي) چې «''10''» ، بيا يوولس «''11''»  کښې د لس د «صــِــفر (هېڅ)» ځاي راتلونکی رَقــَــم (شمېربڼه يا دِګوت) چې «يو» دئ نيسي ئې . بيا دوُولس «''12''» کښې د يوولس د «يو» ځاي «دوه» نيسي اَو دِسې نور ، تــِــر نولس «''19''» پورې . بيا چې «نــِــهه» وروستی رَقــَــم (شمېربڼه يا دِګوت) شي ، تر نولس وروسته شــِــل «''20''» کښې د نولس د نهه ځاي بيرته صفر نيسي اَو د نولس د لس د برخې د يو د رقـــَـــم ځاي دوه نيسي . بيانور ، يوويشت (يا «يوويست») «''21''» ، دوه ويشت (يا «دوه ويست») «''22''» اَو دِسې نور ، تر نهه ويشت (يا تر «نــِــهه ويست») «''29''» پورې ، اَو بيا دېرش (يا دېرس) «''30''» ''کښې د «نهه ويشت» (يا دِ «نــِــهه ويست») د «نهه» رقم (يا شمېربڼې يا دِګوت) ځاي «صــِــفر (يا هېڅ)» نيسي اَو د شــِــل (يا د بيست يا د ويشت يا د ويست) د چــَــپې (کيڼې) خوا دوَهم ځاي يا ځي کښې چې «دوه» دئ ، تــِــر «دوه» وروسته ، ءِ «درې» رقم (شمېربڼه يا دِګوت) ءِ «دوه» د رقم ځاي نيسي اَو دِسې نور ، تــِــر څو چې «نــِــهه نــِــوي» يا «''99''» ته راشو (يا راسو يا راځو) ، بیانور تــِــر «نــِــهه نــِــوي» يا «''99''»  وروسته ســـِـــل «''100''» راځي چې ســـِـــل «''100''» درې رقمه (شمېربڼې يا دِګوتان) لري . ړومبين د راسته (ښۍ يا رِښتهي) خوا ته ځاي د «يـــَـــووں» دئ چې دِ «يو» څخه تــِــر «نــِــهه» پورې په کښې رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) ليکل کيږي . بيا چـــَـــپ (يا کيڼې) خوا ته ئې دوَهم ځاي د «لــَـــسوں» ځاي دئ يــَــعني (يا منځآندَوي) چې د «لـــَـــس'' 10''»  ، «شــِــل يا ويشت يا ويست'' 20''» (شــِــل يعني يا منځآندَوي چې «دوه لــَــسان يا دوه لــَــسونه») ، بيا «دېرش يا دېرس'' 30''» (دېرش يعني «درې لــَــسان يا درې لسونه») ، بيا «څــَــلوېښت'' 40''» (څــَــلوېښت يعني يا منځآندَوي چې «څلور لــَــسان يا څــَــلور لسونه») ، بيانور «پنځوس'' 50''» (پنځوس يعني يا منځآندَوي چې «پــِــنځــِــه لــَــسان يا پنځه لسونه») ، بيا «شپېته'' 60''» (شپېته يعني يا منځآندَوي چې «شپږ لــَــسان يا شپــَــږ لسونه») ، بيا «اَويا'' 70''» (اَويا يعني يا منځآندَوي چې «اُووِه لــَــسان يا اُووِه لــَــسونه») ، بيا «اَتيا'' 80''» (اَتيا يعني يا منځآندَوي چې «اَته لــَــسان يا اَتــِــه لــَــسونه») ، بيا «نـــِـــويْ'' 90''» (نــِــوي يعني يا منځآندَوي چې «نــِــهه لــَــسان يا نــِــهه لــَــسونه») ، چې دِ لــَــسوں ځاي چــَــپې (کيڼې) خوا ته دوَهــِــم ځاي دئ . بيا چـــَـــپ (يا کيڼې) خوا يا طــَــرَف ته درېيم ځاي د ســِـــلوں ځاي دئ يعني (منځآندَوي) چې د «ســـِـــل'' 100''» ، «دوه ســـَـــوه'' 200''» ، «درې ســـَـــوه'' 300''» ، «څــَــلور ســـَـــوه'' 400''» ، «پــِــنځــِــه ســَــوه'' 500''» ، «شپــَــږ ســَــوه'' 600''» ، «اُووِه ســَــوه'' 700''» ، «اَتــِــه ســَــوه'' 800''» ، «نــِــهه ســَــوه'' 900''» ، اَو دېوں کښې يعني (يا منځآندَوي) چې د ســـِـــلوں ځاي درېيم وي . د ســـِـــل «''100''» څخه وروسته بيا «يو ســِــل اَو يو» يا «''101''» بيا «يو سل اَو دوه» یا «''102''»  اَو دِسې نور ، اَو همداراز بيا څه ډېر وروسته لکه «يو ســِــل اَو نــِــهه ويشت (يا ويست)» يا «''129''» اَو بيا ډېر وروسته لکه «پنځه سوه اَو څلور دېرش (يا دېرس)» «''534''»  عددان (شمېران يا نمرې) راځي اَو دِسې نور ، تــِــر څو چې «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ» يا «''999''» راشي (يا راسي يا رااځي) . په پښتو قدرمندې ژِبې کښې درې ځايانوال عددان (يا درې رَقمانوال شمېران يا درې دِګوتانوالې نــِــمرې) دِسې لوَستل کيږي چې ړومبی د ســـِـــلوں په ځايګــَــک يا ځايــَــک کښې چې درېيم ځايک دئ ، هالته عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي ، بيا د يـــَـــووں په ځايک کښې يا د ړومبين ځايک عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي اَو بيا وروسته مــَــنځين يا د لـــَـــسوں په ځايک کښې عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي ، لکه : 539 چې «پــِــنـځــِــه ســَــوه اَو نــِــهه دېرش (يا دېرس)» لوَستــِــل کيږي . درې رقميځ عددان (يا درې شمېربڼيځ شمېران يا درې دِګوتليزې نمرې) چې پوره شي ، اَو تــِــر «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ ''999''» پورې چې که عدد (شمېر يا نمره) که وُرسيږي بيا وروسته  ، زِر (يا هــَــزار) يا «''1000''» راځي چې زِر څــَــلور رقمان (يا شمېربڼې يا دِګوتان) لري . په اُوسني جهاني عددوں (شمېروں يا نــِــمرېـوں) کښې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د رقموں (شمېربڼېوں يا دِګوتوں) ځايان يا ځايونه دِسې پېژندَوِل کيږي : {| class="wikitable" |'''يــَــوان''' |'''لــَــسان''' |'''ســـِــلان''' |'''<nowiki>|| يــَــوان زِر</nowiki>''' |'''لــَــسان زِر''' |'''ســِــلان زِر''' |'''<nowiki>|| يــَــوان ميلیون</nowiki>''' |'''لــَــسان ميلیون''' |'''ســِــلان ميلیون''' |} په پورتني يا پاسین جــَــدوَل (لــَــښتيليک يا لــَــښتیال) کښې درې درې ځايکيوں يا ځايګکان څخه وروسته دوې کرښې يا خــَــطان راتللي دي چې عددان (شمېران يا نــِــمرې) په درې ځايکانوالوں برخېوں وېشــِــل کيږي چې ړومبين درې ځايکان دِ «يو» يا «''1''» څخه تــِــر  «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ» يا تــِــر «''999''» پورې عددان (شمېران يا نمرې) ته ځاي وَرکــَــوي ، اَو بيانور د چــَــپې (يا کيڼې) خوا يا طرف ته ئې د زِروں ، درې ځايکان وي ، اَو بيا تــِــر آں وروسته چپې (يا کيڼې) خوا (يا طرف) ته د ميليونوں درې ځايکان وي چې «يو ميليون» دِسې ليکل کيږي «''1000000''» . راځئ چې دِسې يو عدد (شمېر يا نمره) ولوَلو يا لوَستل کړو چې نــِــهه رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) يا نــِــهه ځايکان که لري : 867524301 ءِ دې عدد (شمېر يا نمرې) د لوَستلوں د آسانۍ لپاره ، بايد چې درې درې ځايکان د هــَــمـډَليوں په ډَول وپېژَندَوو . يعني (يا منځآندَوي چې دا عدد (شمېر يا نمره) دِسې وليکو : 867.524.301 اَو اُوس نور پوهېږو چې د راسته (يا ښۍ يا رِښتهي) خوا (يا طرف) ته د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) درې ځايکانواله ډَله په ترتيب (يا په اُوډنې) د يووں اَو د لسوں اَو د ســِــلوں ډَله يا ړومبين يا ړومبۍ ډَله ده بيا چــَــپ (يا کيڼې) خوا (يا طرف) ته ئې درې ځايکان د زِر ډَله ده (يعني يا منځآندَوي چې «يــَــوان زِر» ، «لسونه زِر ، يا ، لــَــسان زِر» ، «ســـِـــلان زِر») ، اَو بيا د زِر ءِ ډَلې چپ (يا کيڼې) خوا (یا طرف) ته د ميليون درې ځايکان دي (يعني يا منځآندَوي چې «يــَــوان ميليون» ، «لــَــسان ميليون» ، «ســـِـــلان ميليون») . اَو بیانور د ميليون په درې ځايکان يا ځايــَــکـېـوں کښې «''867''» ليکل شوي يعني يا منځآندَوي چې «اَتــِــه ســَــوه اَو اُووِه شپېتـــِـــه ميليون» بيا د زِر په درې ځايکان يا ځايکېوں کښې «''524''» راتللي يعني (يا منځآندَوي) چې «پنځه ســَــوه اَو څلور ويشت زَره» اَو بيا په ړومبي درې ځايکان يا ځايکېوں کښې «''301''» راتللي يعني (يا منځآندَوي) چې «درې ســَــوه اَو يو» . اَو بیانور ټول دِسې لوَستلي شو چې : «اَته سوه اَو اُووِه شپېته ميليون اَو پنځه سوه اَو څلور ويشت زَره اَو درې سوه اَو يو» . == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> دِ هــِــند ، دِ پاکــِــستان اَو دِ اَفغانــِــستان پــِــه قــَــدرمــَــنـدوں هـېـوادوں (يا وَطــَــنـوں) کښې دِ عــَــدَدوں (یا دِ شمېروں يا دِ نــِــمرېـوں) لوَستــِــل Reading numbers in the worthy countries of India, of Pakistan and of Afghanistan </span> '' == مونږ تــِــر دې وړاندې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د لوَستلوں د اُوس وَقت يا دِ اُوسمــَــهال جهاني شېوه مو دِ پښتو د قدرمندې ژِبې لپاره وښودِله . مګر دِ هــِــند په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې اَو دِ [[پاکستان]] په قدرمند هېواد (یا وطن) کښې اَو دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې : «لاکهـ»  (Lakh) يا «لـــَـــک» اَو «کروړ» (Crore) هم کارَوِل کيږي . ســـِـــل زَره ته «يو لاکهـ» يا «يو لـــَـــک» وَيل کيږي . ســـِـــل لاکهـ (يا «ســـِـــل لـــَـــک») ته «يو کروړ» وَيل کيږي . يعني (يا منځآندَوي) چې د «ســـِـــل زَره» يا د «ســـَـــوه زَره» پــِــر ځاي «لاکهـ» يا «لــَـــک» هم وَيل کېدَی شي . لاندين تــَــرسیم يا کښــِــن د قدرمندوں هــِــندي اَو د قدرمندوں پاکستاني عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د لوَستلوں شېوه اِېســَــوي (يا ښــِــيي يا ښکاره کوي) :   {| class="wikitable" !يــَــوان !لــَــسان !ســِــلان !<nowiki>|| يــَــوان زِر</nowiki> !لــَــسان زِر !<nowiki>|| يــَــوان لاکهـ (لــَــک)</nowiki> !لــَــسان لاکهـ (لــَــک) !<nowiki>|| يــَــوان کروړ</nowiki> !لــَــسان کروړ |} يعني يا منځآندَوي چې په قدرمندې هــِــندي اَو په قدرمندې پاکستاني شېوې کښې چې دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې هم ځينې وقتوں يا ځينې مهالوں کښې هم کارَوِله کيږي ، راسته (ښۍ يا رِښتهي) خوا ته د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ړومبۍ يا ړومبین ډَله درې ځايکان لري ، مګر بيا د «زِروں» عددوں (شمېروں يا نمرېوں) دوه ځايکان لري اَو بيا د «لاکهـ يا لک» عددان (شمېران يا نمرې) هم دوه ځايکان لري اَو بيا د کروړ (يا «کـــَـــروړ») عددان (شمېران يا نمرې) هم دوه ځايکان لري . يعني (يا منځآندَوي) چې که هــَــمآں خپل تېر ياد شــِــوَی عدد (شمېر يا نمره) چې نــِــهه رقمان (يا شمېربڼې يا دګوتان) ئې چې لرِل چې لاندين عدد (يا شمېر يا نمره) وو : ''867524301'' که په هندي قدرمندې شېوې يا که په پاکستاني قدرمندې شېوې يا طريقې کښې ولوَلو يا لوَستل کړو ، نور د راسته (ښۍ يا رِښتهي) خوا (يا طرف) څخه ، اَوّلي يا ړومبين درې ځايکان جــُــدا يا بېل کوو ، اَو بيا چــَــپې (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ئې دوه دوه ځايکان جــُـــدا (يا بېل) کوو : ''86.75.24.301'' اُوس نور کــَــوِلي شو چې همدا عدد (شمېر يا نمره) په هندي قدرمندې اَو په پاکستاني قدرمندې شېوې ، په پښتو درَنښتمندې ژِبې کښې دِسې ولوَلو يا لوَستل کړو : شپــَــږ اَتيا کروړ اَو پنځه اَويا لک اَو څلور ويشت زِر اَو درې ســَــوه اَو يو . اَو که اُوس دې لانديـنـوں دوُوں جــَــدوَلوں (لــَــښتيلیکـېـوں يا لــَــښتيالوں) ته که پام (يا که تــَــوَجــُّــه) که وُلــَــرو : {| class="wikitable" |'''يــَــوان''' |'''لــَــسان''' |'''ســِــلان''' |'''<nowiki>|| يــَــوان زِر</nowiki>''' |'''لــَــسان زِر''' | '''ســـــــــــــِــــــــــــلان زِر''' |'''<nowiki>|| يـــَـــوان مــيــلـيـون</nowiki>''' |'''لــَــسان ميليون''' |'''ســِــلان ميليون''' |} {| class="wikitable" |'''يــَــوان''' |'''لــَــسان''' |'''ســِــلان''' |'''<nowiki>|| يــَــوان زِر</nowiki>''' |'''لــَــسان زِر''' |'''<nowiki>|| يــَــوان لاکهـ (لــَــک)</nowiki>''' |'''لــَــسان لاکهـ (لــَــک)''' |'''<nowiki>|| يــَـوان کروړ</nowiki>''' | '''لـــَـــسان کروړ''' |} بیانور ، مونږ پــِــرتــِــله يا مــُــقايــَــســَــة کــَــوِلي شو چې : «يو کروړ» پــِــه «لــَــس ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي) . اَو «لــَــس کروړ» پــِــه «ســـِـــل ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي) . اَو همداراز «لـــَـــس لاکهـ (يا لــَــس لـــَــک)» پــِــه «يو ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي) .  == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> پــَــس لــِــه يا وروسته تــِــر 999 999 999 after </span> </span>'' == د «نهه سوه اَو نهه نوي ميليون اَو نهه سوه اَو نهه نوي زره اَو نهه سوه اَو نهه نوي» څخه وروسته عدد (شمېر يا نمره) «زِر ميليون» وي مګر «زِر ميليون» څوک چندان اَو هونمره ډېر نه وايي ، مګر «زِر ميليون» ته ، دِ اَمـــِــريکا د مـــُـــتـــَّـــحـــِـــده اَيالات ، يا دِ «يــَــوونـتـهـيـادي سـتـانـدَرِښـتـان (يا آستانهوں) دِ اَمـېـريکې» په قدرمند اَو پــِــروړاندګــِــرځليځ يا progressive اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) کښې (in the United States of America) ، هالته «زِر ميليون» ته «يو بيليون» (one billion) وَيل کيږي چې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د نوموں دا ســِــلســِــله (يا لــَــړۍ) د «يوونتهيادي ستاندَرِښتان دِ اَمېريکې» يا د «متحده ايالات دِ اَمــِــریکا» په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې رواج لري : يو اَمېريکايي بيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر ميليون (One U.S. billion = 1000 million) . يو اَمېريکايي تريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر بيليون (One U.S. trillion = 1000 U.S. billion) . يو اَمېريکايي کوادريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر تريليون (One U.S. quadrillion = 1000 U.S. trillion) . يو اَمېريکايي کوينتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر کوادريليون (One U.S. quintillion = 1000 U.S. quadrillion) . يو اَمېريکايي سېکستيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر کوينتيليون (One U.S. sextillion = 1000 U.S. quintillion) . يو اَمېريکايي سېپتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر سېکستيليون (One U.S. septillion = 1000 U.S. sextillion) . يو اَمېريکايي اُوکتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر سېپتيليون (One U.S. octillion = 1000 U.S. septillion) . يو اَمېريکايي نونيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر اُوکتيليون (One U.S. nonillion = 1000 U.S. octillion) . يو اَمېريکايي دېسيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر نونيليون (One U.S. decillion = 1000 U.S. nonillion) . د اِنګلــِــستان England په قدرمند هېواد يا وَطــَــن کښې اُوس ډېري وَقتان يا ډېرتر مــَــهالان ، د «يوونتهيادي ستاندَرِښتان دِ اَمېريکې» يا د «متحده ايالات دِ اَمــِــریکا» United States of America's د قدرمند اَو پروړاندګرځليځ اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) د لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) شېوه method کارَوِله کيږي . مګر د فرانسې France په قدرمند اُروپايي (يا يوړوپي) اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) کښې (اَو د پــُــخواني يا د پوخواني يا دِ پــُــختواني يا دِ سابــِــقه وَقتوں لپاره يا پــُــخواليځ يا سابــِــقاً and previously دِ اِنګلــِــستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې in England هم also) اَو په ځينوں (يا and in some) نوروں قدرمندوں اُروپايي (يا «يوړوپي» یا European) هېوادوں (يا وطنونو) countries کښې هم «زِر ميليون» one thousand million ته مګر «يو ميليارد» one milliard وَيل کيږي (اَو ویل کېدِه) اَو دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې هم «يو ميليارد» برابر (يا «يو څه یال» يا «يوڅــِــهيال» يا «سيال» يا equal) دئ په «زِر ميليون» اَو د «نــِــهه سوه اَو نهه نوي ميليون اَو نهه سوه اَو نهه نوي زره اَو نهه سوه اَو نهه نوي» عدد (شمېر یا نمرې) څخه وروسته لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ته په فرانسوي French قدرمندې شېوې يا طريقې کښې دا نومان ټاکل شوي يا تــَــعيين شــِــوي دي : يو فرانسوي ميليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر ميليون (One French milliard = 1000 French million) . يو فرانسوي بيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي ميليارد (One French billion = 1000 French milliard) . يو فرانسوي بيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي بيليون (One French billiard = 1000 French billion) . يو فرانسوي تريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي بيليارد (One French trillion = 1000 French billiard) . يو فرانسوي تريليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي تريليون (One French trilliard = 1000 French trillion) . يو فرانسوي کوادريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي تريليارد (One French quadrillion = 1000 French trilliard) . يو فرانسوي کوادريليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوادريليون (One French quadrilliard = 1000 French quadrillion) . يو فرانسوي کوينتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوادريليارد (One French quintillion = 1000 French quadrilliard) . يو فرانسوي کوينتيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوينتيليون (One French quintilliard = 1000 French quintillion) . يو فرانسوي سېکستيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوينتيليارد (One French sextillion = 1000 French quintilliard) . يو فرانسوي سېکستيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېکستيليون (One French sextilliard = 1000 French sextillion) . يو فرانسوي سېپتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېکستيليارد (One French septillion = 1000 French sextilliard) . يو فرانسوي سېپتيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېپتيليون (One French septilliard = 1000 French septillion) . يو فرانسوي اُوکتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېپتيليارد (One French octillion = 1000 French septilliard) . يو فرانسوي اُوکتيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي اُوکتيليون (One French octilliard = 1000 French octillion) . يو فرانسوي نونيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي اُوکتيليارد (One French nonillion = 1000 French octilliard) . يو فرانسوي نونيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي نونيليون (One French nonilliard = 1000 French nonillion) . يو فرانسوي دېسيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي نونيليارد (One French decillion = 1000 French nonilliard) . يو فرانسوي دېسيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي دېسيليون (One French decilliard = 1000 French decillion) . خو اُوس وَقتوں (یا مهالوں) کښې ورو ورو يا کــَــرا کــَــرا اَمېريکايي قدرمنده شېوه د لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) لپاره د جهان په نوروں قدرمندو هېوادونو (يا وطنوں) کښې هم ډېرتر کارَوِل کيږي . د لويوں عددوں د نوموں (يعني يا منځآندَوي چې د «بـيـلـيـون» اَو «تـريـلـيـون» اَو «کوادريـلـيـون» اَو «کويـنـتـيـلـيـون» اَو «سـېـکسـتـيـلـيـون» اَو «سـېـپـتـيـلـيـون» اَو «اُوکـتـيـلـيـون» اَو «نـونـيـلـيـون» اَو «دېـسـيـلـيـون» د نوموں) د ياده کـــَـــوِلوں لپاره ، دِ لاتيني د قدرمندې ژِبې څــِــخه دا لاندين مــَــختاړي (يا پېښوَندان يا پــِــروړاندپېږدان يا prefixes) بايد چې ياد کړل شي : بي (بـيـا دوه) ، تري (درې) ، کوادر (څــَــلور) ، کويـنـت (پــِــنـځــِــه) ، سـېـکس (شپــَــږ) ، سـېـپـت (اُووِه) ، اُوکت (اَتـــِـــه) ، نـون (نــِــهه) ، دېس (لـــَـــس) . == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> رومي قــَــدرمــَــندان عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Roman worthy numbers </span> </span>'' == وړاندې تــِــر دې چې هندي اِسلامي عربي اُروپايي (يا هم يوړوپي) عددان (شمېران يا نمرې) دِ روم Rome قدرمند ښار ته (يا د اِيتاليې Italy's د قدرمند هېواد يا وطن قدرمندې پلازمېنې يا اَرزِښتمند پایتخت ته) اَو همداراز ځينوں نوروں اُروپايي (يا يوړوپي) European قدرمندوں سيمېوں ته ورَسيږي ، په ډېروں اُروپايي (يا يوړوپي) اَرزِښتمندوں سيمېوں کښې رومي قدرمندان عددان (شمېران يا نمرې) Roman worthy numerals or Roman precious numbers کارَوِل کېدِل . رومي عددان (شمېران يا نمرې) د ځينوں تأريخي (نېټه اِيځ اَو پېښليکي) ميلادي (قدرمند مــَــسيحي زېږدين) کالوں د ښودِلوں لپاره په جهان کښې پــُــخوا (يا پوخوا يا پــُــختوا) يا سابــِــقاً کارَوِل کېدل (ځکه چې قدرمند مــَــسيحي آسماني دين د اُوسني يا دِ اُوسي اِسلامي قدرمند اَو ءِ درَنــِــښت وَړ دين څخه پــُــخواتر یا سابــِــقـتــَــر تأريخ يا پېښليک لري) ، اَو تــِــراُوسه هم په ځينـېـوں وَقتوں (یا مهالوں) کښې ، لکه په ځينـېـوں ساعتوں يا ګـــَـــړۍ ګانو کښې ، يا هم په شــَــوقي ډَول اَو د ځينوں خلکـېـوں په خپــِــلې خوَښې لــُــو هم رومي قدرمند عددان (شمېران يا نمرې) په جهان کښې کارَوِل کيږي . [[دوتنه:Stadhuis van Groningen bij avond.jpg|بټنوک|دِ هالــَــند دِ اُروپايي (يا دِ يوړوپي) په قــَــدرمــَــند هېواد (يا وَطــَــن) کښې تــَــقریباً (يا نــِــږدېليځ) چې دِ هالــَــندي دِ اَرزِښتمــَــندوں ځمــِــکېوں دِ شــَــمال شــَــرقي (يا دِ نورسوړ اِيستــِــلونيځ يا دِ شمال خــَــتــِــليځ) خوا (يا طــَــرَف) د «ګرونينګېن» په نامــِــه په قدرمند ښار کښې دِ «ګرونينګېن دِ ښار دِ قدرمندې ښاروالۍ» دِ پــُــخوانۍ وَدانۍ (يا دِ سابــِــقه تــَــعـمـيـر) يو دِ شپې په وَقت (يا مــَــهال) کښې يو اَنځور (يا تصوير) چې هالته دِ وَدانۍ (يا د تعمیر) ظاهــِـــراً (يا اِېساندليځ يا آپــِــرليدواندليځ) چې يو قدرمند مــَــسيحي ، ميلادي (يا درَنــِــښتمــَــند زېږدین) کال په رومي قدرمندوں رَقــَـــموں (شمېربــَــڼـېـوں يا دِګوتوں) يو څه پاس (يا پورته يا فــَــوقاً) د MDCCCX په ډَول پــِــر پاسي يا پورته دېوال باندې حــَــک شــِــوي (يا شکــَــوِل شــِــوي) ښودِل شــِــوي دي چې همدا قدرمند رومي رقمان (شمېربڼې يا دګوتان) د ۱۸۱۰ عدد (شمېر يا نمرې) ته مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سيال) کيږي . Apparently an evening's time's Image of The earlier and historic Building Of The respectable Municipality of The respectable and nearly North Eastern Dutch City Of "Groningen" in The respectable European Country Of The Netherlands, where at The upper part of The Building apparently The Roman Numerals MDCCCX are to some extent visible probably indicating the respectable Year 1810 AD or CE]] په رومي قدرمندوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې د رَقـــَـــموں (شمېربڼېوں يا دِګوتوں) پر ځاي دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې (يا دِ اِيتاليا د قدرمند هېواد یا وطن د رَسمي لرغونې يعني ډېرې پخوانۍ مګر لو هم اَرزِښتمندې ژِبې) حـــَـــرفان (يا توري) کارَوِل کېدِل اَو بايد چې دا لاندين لاتيني قدرمند حـــَـــرفان (يا توري) ، د عددوں (یا شمېروں يا نمرېوں) په ډَول زده کړل شوي وَی : I (يا «i» د «يو» لپاره) . V (يا «v» د «پنځه» لپاره) . X (يا «x» د «لـــَـــس» لپاره) . L (يا «l» د «پنځوس» لپاره) . C (يا «c» د «ســـِـــل» لپاره) . D (يا «d» د «پنځه ســَــوه» لپاره) . M (يا «m» د «زِر» لپاره) . په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ، «دوه» دِسې وو «II» ، اَو «درې» دِسې وو «III»  ، مګر «څلور» دِسې وو «IV»  يعني (يا منځآندَوي) چې که د چپې (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ووړتر (يا کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) که ليکل کېدِل ، آں د راسته (ښي يا رِښتهي) خوا (يا طرف) ته دِ لويتر (غټتر يا زیادتر يا ډېرتر) عدد (شمېر يا نمرې) څخه تفریق (کمترکړن يا لږترکړن يا پــَــرخکړن يا څــَــپلترېکښــِــلشون يا subtraction يا اِيستاکړن) کېدِه ، اَو بیانور په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې «پنځه» دسې وو «V» ، نور چپ (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ئې «يو» يا «I» يعني (يا منځآندَوي) چې د «پنځه څخه يو کمتر» چې «څلور» شي ، اَو ځکه خی په رومي رقموں (شمېربڼېوں يا دګوتوں) کښې د «څــَــلور» عدد (شمېر يا نمره) دسې لیکل کېدل : «IV» يا هم ځينې پلاوې دسې هم : «IIII» . اَو مګر بيا «شپــَــږ» دِسې وو «VI» (يعني يا منځآندَوي چې «پنځه اَو يو») ، اَو «اُووِه» دِسې وو «VII» اَو «اَتـــِـــه» دِسې وو «VIII» ، اَو د «نــِــهه» عدد (شمېر يا نمره) دِسې وو «IX»  يعني (يا منځآندَوي) چې «د لـــَــس څخه يو کمتر» ، بيا يوولــَـــس دِسې وو «XI» ، اَو «دوولس» دِسې وو «XII» . په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې په عادي (يا روږدین) ډَول لويتر (يا زیادتر يا ډېرتر يا غــَــټتر) عدد (شمېر يا نمره) دِ چــَــپ (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ځاي ئې لرِه ، اَو که راسته (ښي يا رِښتهي) خوا (يا طرف) ته ووړتر (کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) ليکل کېدِل نو هــَــمونمره هــَــمآں عدد (شمېر يا نمره) ډېرتر (يا زیادتر) کېدِه ، اَو بيا هم ياد کړل شي چې که د لويتر (زیادتر يا ډېرتر يا غټتر) عدد چــَــپ (کيڼ) خوا (يا طرف) ته ووړتر (کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) که ليکل کېدِل ، نور همآں لويتر (يا زیادتر يا غټتر يا ډېرتر) عدد (شمېر يا نمرې) د چــَــپ (کيڼ) خوا (يا طرف) ، په ووړتر (کوچنيتر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمرې) باندې هونمره کمتر (يا لږتر) کېدِه . راځئ چې «دوه زَره اَو اُووِه لس» په رومي عددوں کښې وليکو : MMXVII=1000+1000+10+5+1+1=2000+10+7=2017 يا هم «نولـــَـــس ســـَـــوه اَو درې نـــِـــويْ» يعني (يا منځآندَوي) چې «يو زِر اَو نهه ســَــوه اَو درې نــِــويْ» په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې وليکو : MCMXCIII=1000+(1000-100)+(100-10)+1+1+1==1000+900+90+3=1993 اَو راځئ چې دِلته دِ خپور شــِــوي څنګين اَنځور (يا تصویر) آں رومي رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) حساب (يا شمېرِن) کړو : MDCCCX=1000+500+100+100+100+10=1500+300+10=1800+10=1810 == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> دِ طــَــبيعي (پــَــنځونيـزوں يا پــَــيداشوِښـتـيـنـوں یا دِ نــَــسـڅــِــښتکړاوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجـموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سـېـټ) Natural numbers's set </span> </span> '' == طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال)natural  عددان (شمېران يا نمرې)  numbers  ، ټول مــُــثبــَــت (پځيشويځ يا پــُــځيدي يا پــُــځيدليځ) positive پوره يا تام (يا اِيناټـوټـېـګـيـر)  integer عددان (شمېران يا نمرې)  numbers دي چې اِنسانان (خلک اَو وګړي يا سړيلیزان) ئې د طبيعت (پیداشوِښت يا پنځون يا نــَــسـڅــِــښـتـکړا)  nature څخه (يا ځــِــنې يا څې) پېژندلي ئې شي ، اَو ځينې رياضيپوهان (څوپوهان) ، د صــِــفر (هېڅ) zero  عدد (شمېر يا نمره) number هم په طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ئې ګېڼي . د ټولوں طــَــبيعي (پنځونيځ يا پیداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (يا ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) د «اِن» په لاتيني يا په اِنګلیسي حــَــرف (توري) دِسې ښودل کیږي : <math display="block">\mathbb{N}</math>''<span style="font-family:Arial;">يعني چې :</span>''<math display="block">\mathbb{N}=\{0\ ;\ 1\ ;\ 2\ ;\ 3\ ;\ 4\ ;\ 5\ ;\ 6\ ;\ 7\ ;\ 8\ ;\ 9\ ;\ 10\ ;\ 11\ ;\ 12\ ;\ ...\} </math> دوَهم : == ''<span style="font-family:Arial;"> <span style="color:green;"> دِ تام (يا دِ پوره يا دِ اِيـناټـوټـېـګـيـروں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېـټ) Integer numbers's set </span></span>'' == تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددان (شمېران يا نمرې) ، ټول طبيعي (پنځونيځ يا پیداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددان (شمېران يا نمرې) دي اَو ټول د طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) آپــُــضــِــد (يا آپــُــځـېـل) opposite ، يعني (يا منځآندَوي) چې ټول تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) مــَــنفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative عددان (شمېران يا نمرې) هم دي . د تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د «زِد» په لاتيني قدرمند حرف (يا توري) يا د «زي» په اَمېریکايي اِنګلیسي قدرمند حــَــرف (يا توري) دِسې ښودِل کيږي : <math display="block">\mathbb{Z}</math> اَو وَیل شــِــوي چې دا دِ «زِد» يا د» «زي» حرف دې د تام (يا پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) ته ځکه اِنتخاب يا غوَره يا ټاکل يا تعيین شوي وه ، ځکه چې په آلماني (يا په جـېـرمــَــن يا په جـېـړمــَــنـيـزې يا په دویچ يا په دويچلــَــندي) قدرمندې ژِبې کښې عدد (شمېر يا نمرې) ته Zahl (څال) وَيل کيږي اَو په آلماني (يا په جـېـړمــَــن يا په جـېـړمــَــنـيـزې يا په دويچ يا په دويچلندي) قدرمندې ژِبې کښې دِ «څ» په ډَول لوَستل کيږي ، دا حــَـرف يا تورَی هــَــمآں دِ لاتيني قدرمندې ژِبې دِ «زِد» حرف (يا تورَی) يا دِ اَمېريکايي اِنګليسي دِ قدرمندې ژِبې دِ «زي» حرف (يا تورَی) . د تام (يا دِ پوره يا دِ اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) دوې برخې لري : <math display="block">\mathbb{Z}^+=\mathbb{N}-\{0\}=\{+1\ ;\ +2\ ;\ +3\ ;\ +4\ ;\ +5\ ;\ +6\ ;\ ...\}</math><math display="block">\mathbb{Z}^-=\{-1\ ;\ -2\ ;\ -3\ ;\ -4\ ;\ -5\ ;\ -6\ ;\ ...\}</math> په پاسي يا پورته دِ رياضي (يا دِ څوپوهــِــن) په اَوّلي (يا ړومبين يا پــِــروړاندتــَــرې) اِفادې (جــَــوَتکړن) کښې ، ءِ دووېوں مــَــجموعېوں (يا ډَلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سـېـټـوں) تــِــرمــَــنځ د «''<math>-</math>''» علامه (نــِــښه يا ښودون يا سيدګوتون يا sign) يعني (يا منځآندَوي) چې د مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) څخه تفريق (يا پرخکړن يا کمترکړن يا ايستاکړن يا څــَــپلترېکښــِــلشون يا subtraction) کــَــوِل . اَو که د مجموعېوں (ډَلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سېټوں) اِتــّــِــحاد (يــَــوون) union ته د «''<math>\cup</math>''» علامه (نــِــښه يا ښودون يا سيدګوتون يا sign) که وُکارَوو ، نور مونږ دِسې ليکلي يا ټايپ کــَــوِلي شو : <math display="block">\mathbb{Z}=\mathbb{Z}^-\cup\{0\}\cup \mathbb{Z}^+</math> که د «''<math>\subset</math>''» يا د «''<math>\subseteq</math>''» د فــَــرعي (څانګين يا ښاخيزې يا بــَــرخيزې يا لاندين يا څــَــپليزې) مــَــجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) يا «څــَــپليځ سېټ» subset  لپاره که وکاروو ، نور ليکلي يا ټايپ کړلي شو چې : <math display="block">\mathbb{Z}^-\subset \mathbb{Z} \qquad ; \qquad \mathbb{Z}^-\subseteq \mathbb{Z}</math><math display="block">\mathbb{Z}^+\subset \mathbb{Z} \qquad ; \qquad \mathbb{Z}^+\subseteq \mathbb{Z}</math><math display="block">\{0\}\subset \mathbb{Z} \qquad ; \qquad \{0\}\subseteq \mathbb{Z}</math><math display="block">\mathbb{N}\subset \mathbb{Z} \qquad ; \qquad \mathbb{N}\subseteq \mathbb{Z}</math> درېيم : == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> د نــِــسبــَــتـوالوں (يا دِ بــَــرخئــَــړيکـيـوں يا دِ راسوچـګـېـڼـوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) Rational numbers's set </span> </span>'' == نــِــسبــَــتوال (يا بــَــرخئــَــړيکي يا راسوچـګـېـڼـوال) عددان (شمېران يا نمرې) آں دي چې د نــِــسبــَــت (بــَــرخئــَــړيک يا راسوچګـېـڼ) يا ratio په ډَول ليکل کېدَی شي ، يعني (يا منځآندَوي) چې لــِــکه دِسې يو نــِــسبــَــت (بــَــرخئــَــړيک يا راسوچګـېـڼ) : <math display="block">{p \over q}</math> د نسبتوالوں (يا دِ برخئړيکيوں يا دِ راسوچګـېـڼـوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) په مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) کښې ټول کــَــسري (ماتشونوال يا پړاکشونوال) fractional عددان (شمېران يا نمرې) شته يا سته دي ، اَو همداراز ټول تام (يا پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) integer عددان (شمېران يا نمرې) هم ، ځکه چې هر تام (یا پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عدد (شمېر يا نمره) یو کــَــسر (ماتشون يا پړاکشون) fraction کېدَی شي ، اَو هاسې چې په مــَــخرِج (وَتونځاي يا دِترېنوميندګر) denominator کښې ئې د «يو» عدد (شمېر يا نمره) وي ، لکه : <math display="block">+8=+{8 \over 1} \qquad ; \qquad -273=-{273 \over 1}</math> ځکه چې هر عدد (شمېر يا نمره) چې پر «يو» تقسيم (وېش يا ديوېشون) division شي ، حاصــِــل (يا لاستراوړ) ئې بېرته هــَــمآں عدد (شمېر يا نمره) وي . د نسبتوالوں (برخئړيکي يا راسوچګـېـڼـوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) دِ «کيو» حــَــرف (یا توري) ســَــره دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\mathbb{Q}</math> ځــِــکه چې د تقسيم (وېش يا ديوېشون) division حاصــِــل (يا لاستراوړ) ته quotient  (اَو تقریباً يا نږدېليځ يعني يا منځآندَوي چې «څوپلاوېځشواند») هم وَيل کيږي چې د لاتیني قدرمندې ژِبې څخه کلمه (وَيــَــی يا وَيون يا وَیوکــَـی) ده چې په اِنګليسي (يا په اَنګرېزي) قدرمندې ژِبې کښې کارَوِل کيږي . د نسبتوالوں (يا برخئړيکي يا راسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) هــَــم مــُــثبــَــت (پــُــځيشويځ يا پــِــځيدي يا پــُــځيدليځ) positive اَو هم مــَــنفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative بــَــرخې يا فــَــرعي (يا څانګيـن يا ښاخیزې يا برخيزې يا لاندين يا څــَــپليزې) مــَــجموعې (ډَلې يا سراکېږدان يا سېټان) يا څــَــپلين سراکېږدان يا ســَــبـسېټان subsets لري : <math display="block">\mathbb{Q}=\mathbb{Q}^-\cup\{0\}\cup \mathbb{Q}^+</math> اَو ليکلي يا ټايپ کړلي شو چې : <math display="block">\mathbb{N}\subset \mathbb{Z}\subset \mathbb{Q} \qquad ; \qquad \mathbb{N}\subseteq \mathbb{Z}\subseteq \mathbb{Q}</math> نور څلورم : == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> د غــَــيرِ نــِــسبــَــتـوالوں (يا دِ نابــَــرخئــَــړيکـيـوں يا دِ اِيـنـاراسـوچـګـېـڼـوالـوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) Irrational numbers's set </span> </span>'' == غیرنسبتوال (نابرخئړیکي يا اِيـنـاراسـوچـګـېـڼـوال) irrational عددان (شمېران يا نمرې) آں اَعشاري (لــَــســِــمانيځ يا لــَــســِــموال) decimal عددان (شمېران يا نمرې) دي چې ءِ دوېوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د نــِــسبــَــت (برخئــَــړيک يا راسوچګېڼ) ratio يا دِ څوپلاوېځشواند quotient په ډَول نه شي ليکل کېدَی ، ځــِــکه چې د اَعشاريې (لــَــســِــمانيزې) دِ عــَــلامې (نــِــښې يا ښودون يا سيدګوتون) sign څخه وروسته رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) ئې په کوم ترتيبي (اُوډنيځ) تــَــکراري (بياځلي يا رابیاپــَــلــَــټــِــليځ) repetitive نه دي .  په غیرنسبتوالوں (نابرخئړیکيوں يا اِیناراسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ځينې جــَــذران (بېخيان يا ريښې) roots چې د اَعشاريې (لسمانيزې) د علامې (نښې يا ښودون يا سيدګوتون) sign څخه وروسته رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) ئې هېڅ آخــِــر (وروستون يا پايتلون يا اَنجام) نــِــه لري ، لکه : <math display="block">\sqrt{2}=1,414213562 ...</math><math display="block">\sqrt{3}=1,732050808...</math> اَو همداراز د رياضي (څوپوهن) دِسې عددان (شمېران يا نمرې) لــِــکه : <math display="block">\pi=3,1415926535897932 ...</math><math display="block">e=2,7182818284590452 ...</math> غيرنسبتي (نابرخئړیکي يا ايناراسوچګېڼوال) irrational عددان (شمېران يا نمرې) دي . په ځينوں کــِــتابوں (يا کړيښـېـتـابـېـوں يا کړيتوبوں يا کــَــرښيتوبوں) کښې دِ غيرنسبتوالوں (نابرخئړيکيوں يا اِيناراسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (يا ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د «کيو ميله» يا دِ «کيو تير» يا دِ «کيو پورتکــَــرښ» يا دِ «کيو بارليک» يا Q bar په حــَــرف (يا توري) دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\bar{\mathbb{Q}}</math> يعني (يا منځآندَوي) چې د تقسيم (وېش يا ديوېشون) division د حاصل (لاستراوړ يا راوړلڅــِــښت) result يا د  quotient (څوپلاوېځشواند) په ډَول دا عددان (شمېران يا نمرې) نــِــه شي ليکل کېدَی ، اَو پې باندې يو «خــَــنډ» يا «مانــِــع» يا «میله» يا «تير» يا «پورتکــَــرښ» يا «بارلیک» يا bar  شته یا سته دئ . == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> د حــَــقـيـقـي (يا دِ رِښـتـيـنـوں يا دِ رِښتوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېټ) Real numbers's set </span> </span> '' == ټول نسبتوال (برخئړيکي يا راسوچګېڼوال) rational اَو غيرنسبتي (نابرخئــَــړيکي يا اِيناراسوچګېڼوال) irrational  عددان (شمېران يا نمرې) چې ســَــره په يوې مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) کښې ونيول شي ، آں مــَــجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) ته د حــَــقيقي (يا دِ رِښتينوں يا دِ رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) وَيل کيږي . اَو د حقيقي (یا دِ رِښتينوں یا دِ رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\mathbb{R}</math> اَو دِسې لــَــرو چې : <math display="block">\mathbb{R}=\mathbb{Q}\cup \bar{\mathbb{Q}}</math> د مــُــثبــَــت (پــُــځيشويځ يا پــِــځيدي يا پــُــځيدليځ) positive حقيقي (رِښتینوں يا رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) numbers مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) set دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\mathbb{R}^+</math> اَو دِ مــَــنـفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative حقيقي (رِښتینوں يا رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) numbers مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) set دِسې ښودل کيږي : <math display="block">\mathbb{R}^-</math> نور بیا ءِ دې درېوں مجموعوں (ډَلېوں يا سراکېږدوں يا سېټوں)  اِتــّــِــحاد (يــَــوُون) union هم د حقيقي (یا دِ رِښتينوں يا دِ رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) راکــَــوي : ''<math display="block">\mathbb{R}=\mathbb{R}^- \cup \{0\}\cup \mathbb{R}^+</math> == ''<span style="font-family:Arial;"> <span style="color:green;"> د مــَــوهومي («يا دِ اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريزوں» يا دِ «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريـزوں» يا دِ «آندجوړيـنـګــَــريـزوں» يا دِ «سوچـئــَــنځوريـنـګــَــريـزوں» يا دِ «تــَــصــَــوُّري» يا دِ «خــَــيالي») عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد یا سېټ) Imaginary numbers's set </span> </span> '' == په رياضي (څوپوهــِــن) کښې مــَــنــِــل شــِــوي چې مــَــنـفي (یا نــِــغوښتشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative عددان (شمېران يا نــِــمرې) numbers هېڅ حقيقي (رِښتین يا رِښتوال) هېڅ هاسې دوَهــِــم جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) يا هېڅ هاسې مــُــرَبــَّــع (څــَــلورګوټ) هاسې هېڅ جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) نــِــه لــَــري Negative Numbers have No Real Second Radical or No Real Square Root ، ځکه چې مثلاً (يا بېلګليځ) چې که اوّل (يا ړومبین يا پروړاندتر) که يو مــُــثبــَــت (پــُــځيشويځ يا پــُــځيدي يا پــُــځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) positive number لــِــکه «9+» که ولرو : <math display="block">\ (+9).(+9) = {(+9)}^2 = +81 </math> <math display="block">\sqrt{+81} = +9 </math> همداراز اُوس مګر که يو مــَــنـفي (نــِــغوښـتـشـويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) عدد (شمېر يا نــِــمره) negative number هم که وُلرو ، لــِــکه «9-» ، مګر خی بیانور يوه بــِــله پلا بیا هم دِسې څه لاسته مو راځي : <math display="block">\ (-9).(-9) = {(-9)}^2 = +81 </math> <math display="block">\sqrt{+81} = -9 </math> اَو دا په دې معنیٰ (منځآند) چې د يوِه حقيقي (رِښتوال) مــُــثبــَــت (پــُــځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) جذر (بېخ يا ريښه) کېدَی شي چې هم مثبت (پځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) وي اَو يا کېدَی شي چې هم منفي (نغوښتليځ) عدد (شمېر يا نمره) وي ، ځکه چې د هر حقيقي منفي (نغوښتليځ) عدد (شمېر يا نمره) دوَهــِــم توان (يا دوَهــِــم طاقــَــت يا دوَهــِــم اِيـسـتـپـېـږدوانديال) Second Power or Second Exponential هم يو مثبت (پځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) وَرکــَــوي . نور خی ځکه بیا په رياضي (يا څوپوهن) کښې فرمايل شوي دي چې مــَــنفي (نــِــغوښتشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) عددان (شمېران يا نمرې) هېڅ حقيقي (رِښتین يا رِښتوال) هېڅ دوَهــِــم يا هېڅ مــُــرَبــَّــع (څــَــلورګوټ) هېڅ جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) نــِــه لــَــري Negative Numbers have No Real Second Radical or No Real Square Root . مګر مونږ دِسې يو «مــَــوهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريځ» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريځ» يا «آندجوړينګــَــريځ» يا «سوچئــَــنځورګريځ» يا «تــَــصــَــوُّري» يا «خــَــيالي») imaginary عدد (شمېر يا نمره) number دلته پېژَندَوو چې : <math display="block">i\equiv\sqrt{-1}</math> نور هر حقيقي (رِښتين يا رِښتوال) real عدد (شمېر يا نمره) <math>a\, </math> چې که «''<math>i</math>''» د ضــَــريب (يا دِ ضــَــربـمــَــند يا دِ څوپلامــَــند يا دِ څوپلاګــَــر) multiplier يا دِ coefficient (يا د کــَــرَهئيستجوړواند یا دِ هــَــمجوړمــَــند يا دِ ضــَـریب يا دِ څوپلاواند يا دِ څوپلامــَــند) په ډَول که د ځان ســَــره که وُلــَــري ، بیانور آں يو «مــَــوهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريځ» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريځ» يا «آندجوړينګــَــريځ» يا «سوچئــَــنځورګريځ» يا «تــَــصــَــوُّري» يا «خــَــيالي») عدد (شمېر يا نــِــمره) وي ، لــِــکه : <math display="block">a\, i</math> <br> <math display="block">a\in \mathbb{R}</math> <br> اَو د «موهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريزوں» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريزوں» يا «آندجوړينګــَــريزوں» يا «سوچئــَــنځورګريزوں» يا دِ «تــَــصــَــوُّري» يا دِ «خــَــيالي») عددوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) set of imaginary numbers  دِ اِنګليسي (يا دِ اَنګرېزي) دِ قدرمندې ژِبې دِ «آي» د حرف (يا توري) ســَــره يا دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې دِ «اِي» دِ حــَــرف (يا توري) ســَــره دِسې ښودِل کېدَی شي : <math display="block">\mathbb{I}</math> بیانور ليکلي يا ټايپ کړلي شو چې : <math display="block">a\, i\in \mathbb{I} \qquad ; \qquad a\in \mathbb{R}</math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> د مــُــختــَــلــَــط (کــَــراهــَــمپـېـلايـېـزوں يا هــَــمپـېـچــِــلـيـوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېټ) Complex numbers's set </span> '' == يو مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچــِــلــَــی) complex عدد (شمېر يا نمره) ، عــُــموميليځ (یا ټولونواليځ يا ځــِــنـېـهــَــرواليځ) generally ، دِسې شــَــکل (بــَــڼه يا جوړون) form  لري : <br> <math display="block">a+b\, i</math> <br> <math display="block">a\in \mathbb{R} \qquad ; \qquad b\in \mathbb{R}</math> <br> اَو که چېرې په دِسې عدد (شمېر يا نــِــمرې) کښې ، «''<math>b</math>''» ، صــِــفر (يا هېڅ) که وو ، بیانور مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچلی) عدد (شمېر يا نمره) سوچه يا خالــِــص يا پاکآرليځ purely حقيقي (رِښتين يا رِښتوال) real  عدد (شمېر یا نمره) وي ، اَو که چېرې په دِسې مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچــِــلي) عدد (شمېر يا نمرې) کښې ، که «''<math>a</math>''» ، صفر (يا هېڅ) که وو ، بیانور آں مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچلی) عدد (شمېر يا نمره) سوچه يا خالــِــص يا پاکآرليځ purely موهومي (اينناښتینګريځ يا اينښتینګريځ يا آندجوړینګــَــريځ يا سوچئــَــنځورینګريځ يا تــَــصــَــوُّري يا خــَــيالي) imaginary  وي . د مختلطوں (کراهمپېلايېزوں يا همپېچــِــليوں)  complex عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د اِنګليسي (يا دِ اَنګرېزي) دِ قدرمندې ژِبې دِ «سي» دِ حــَــرف (یا توري) ســَــره (چې اَصلاً يا آرليځ چې يو دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې څخه يو حرف يا تورَی دئ) ، دِسې ښودِل کيږي : <br> <math display="block">\mathbb{C}</math> <br> د حقيقي (رِښتينوں يا رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) numbers مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) set د مختلطوں (کراهمپېلايېزوں يا همپېچــِــليوں)  complex عددوں (شمېروں يا نمروں) numbers د مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) set لپاره يوه فــَــرعي (څانګـيـن يا ښاخيزه يا بــَــرخيزه يا لاندين يا څــَــپليزه) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) يا «لاندين سېټ» يا «څــَــپلين ســَــراکېږد» subset دئ : <br> <br> <math display="block">\mathbb{R}\subset \mathbb{C} \qquad ; \qquad \mathbb{R}\subseteq \mathbb{C}</math> <br> نور خی د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) آں نورې مجموعې (ډلې يا سراکېږدان يا سېټان) چې مونږ ولوَستل آں د فرعي (څانګينوں يا ښاخيزېوں يا برخيزوں يا لاندينـېوں يا څــَــپليزېوں) مــَــجموعېوں (ډلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سـېـټـوں) يا دِ «څــَــپلین ســَــراکېږدوں» يا دِ «ســَــبسېټـوں» subsets  په ډَول دِسې ليکلي يا ټايپ کړلي شو : <br> <math display="block">\mathbb{N}\subset \mathbb{Z}\subset \mathbb{Q} \subset \mathbb{R}\subset \mathbb{C}</math><math display="block">\mathbb{N}\subseteq \mathbb{Z}\subseteq \mathbb{Q}\subseteq \mathbb{R}\subseteq \mathbb{C}</math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> اَوَّلـــِـــيـــَّـــه (يا پــِــرړومبي) عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Prime numbers </span> </span>'' == يو عدد (شمېر يا نمره) چې که يوازې اَو يوازې ، پر «خپل ځان» باندې اَو د «يو» يا تــِــر نوروں دِ «ړومبي» پر عدد (شمېر يا نمرې) باندې پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly د تقسيم (وېش) وَړ ، يا ءِ «ديوېشون قابــِــل» يا divisible or dividable که وو آں عدد (شمېر يا نمره) ته اَوَّلــِــيــَّــه (يا پــِــرړومبي) عدد (شمېر يا نمره) وَیل کيږي . اَو دا لاندين عددان (شمېران يا نمرې) د اَوليه (يا دِ پــِــرړومبي) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــِــثالان (بېلګان) دي : <math display="block">1\ ;\ 2\ ;\ 3\ ;\ 5\ ;\ 7\ ;\ 11\ ;\ 13\ ;\ 17\ ;\ 19\ ;\ 23\ ;\ ... </math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> غـــَـــيرِ اَوَّلـــِـــيـــَّـــه (نايــَــوپــِــرړومبي) عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Nonprime numbers </span> </span>'' == کوم عدد (شمېر يا نمره) چې هم پــِــر «خپل ځان» اَو هم پــِــر «يو» اَو هم پــِــر «کوم بــِــل عدد (شمېر يا نمرې)» ، پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly «د تقسيم (وېش) وَړ» يا «ءِ ديوېشون قابــِــل» يا divisible or dividable که وو ، هاسې عدد (شمېر يا نمرې) ته غــَــيرِ اَوّليه (نايــَــوړومبي) عدد (شمېر يا نمره) وَيل کيږي . لــِــکه : <math display="block">4\ ;\ 6\ ;\ 8\ ;\ 9\ ;\ 10\ ;\ 12\ ;\ 14\ ;\ 15\ ;\ 16\ ;\ 18\ ;\ ... </math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> جــُــفت (يا زَوج يا جوړه اِيځ يا جوړَهيځ يا آهــَــوارتــِــلين يا هــَــموارتــَــرازويين يا اِيهــَــمواند يا even) عدد (شمېر يا نــِــمره) number </span> '' == جــُــفت (يا زَوج يا جوړه اِيځ يا جوړَهيځ يا آهــَــوارتــِــلهين يا هــَــموارتــَــرازويين يا اِيهــَــمواند even) عدد (شمېر يا نــِــمره) ها يا آں وي چې پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly تقسيم (وېش يا ديوېشون) divison شي يا divided يا وېشــِــلي يا دِيوېشکړليدي شي ، لــِــکه : <math display="block">2\ ;\ 4\ ;\ 6\ ;\ 8\ ;\ 10\ ;\ 12\ ;\ 14\ ;\ 16\ ;\ 18\ ;\ 20\ ;\ ... </math> == ''<span style="font-family:Arial;"><span style="color:green;"> طاق (يا فــَـرد يا بې جوړه اِيځ يا بـېـجـوړَهـيـځ يا آناهــَــمواند يا odd) عدد (شمېر يا نــِــمره) number </span> '' == طاق (يا فــَـرد يا بې جوړه اِيځ يا بـېـجوړَهـيـځ يا آناهــَــمواند يا odd) عدد (شمېر يا نمره) ها يا آں وي چې پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly تقسيم (وېش يا ديوېشون) division نــِــه شي يا پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly وېشــِــلي يا دِيوېشکړليدي يا divided نــِــه شي ، لــِــکه : <math display="block">1\ ;\ 3\ ;\ 5\ ;\ 7\ ;\ 9\ ;\ 11\ ;\ 13\ ;\ 15\ ;\ 17\ ;\ 19\ ;\ ... </math> 9lbkdnenohtqwfeahvdjd3x0a6pwolg 0 33888 364812 209121 2026-06-22T03:30:48Z شاه زمان پټان 26102 364812 wikitext text/x-wiki == د جــَــمع عمليه (د همټولکړن پېکړنه يا addition’s operation) == جــَــمع (همټولکړن) هاغه عمليې (پېکړنې) ته ویل کيږي چې په کښې دوه يا ډېرتر عددونه (شمېرونه يا نومرونه) ســـَــره ټوليږي اَو یو عدد (شمېر يا نومر) ورڅخه جوړيږي . د جمع («همټولکړن» يا د «زيادتر» یا د «ډېرتر») د عمليې (پېکړنې) علامه (نښه) دا لاندينۍ ده : <math display="block">+</math> اَو د مـــُـــساوي (د «بـــَــرابـــَـــر» يا د «يوڅيال» يا د «سيال» يا د equal يا د «دي») علامه (نښه) دا لاندينۍ ده : <math display="block">=</math> نو که مونږ ووايو چې «يو جـــَـــمع (همټولکړن) د يو ســـَـــره مـــُـــساوي («برابر» يا «يوڅيال» يا «سيال») په دوه» ، يا «يو ډېرتر يو دي دوه» ، نو هاغه داسې ليکلي شو : <math display="block">1+1=2</math> (one plus one is two) يا «درې زیادتر دوه دي پنځه» ، نو هاغه داسې ليکلي شو : <math display="block">3+2=5</math> ''يعني چې که د مثال (بېلګ) په ډَول ، «درې ستوري» جمع (همټولکړن يا زيادتر یا ډېرتر) د «دوو ستوريو» سره کړو نو ټول يې دي «پنځه ستوري» :'' '' ''<math display="block">*\ *\ *\ +\ *\ *\ =\ *\ *\ *\ *\ *</math> په دې جمع (همټولکړن) کښې «3» اَو «2» هر يوه ته يې «جمع کېدونکی» (يا «همټولکېدونکی») وَيل کيږي اَو «5» ته مـــَـــجموع sum یا ټولټال total يا «د جــَــمع حاصــِــل» (د همټولکړن لاستراوړ) يا د «جــَــمع نــَــتيجه» (د همټولکړن پايله) يا وَیل کيږي . د جمع (همټولکړن) په عمليې (پېکړنې) کښې تـــَــبديلي (هماوِښتين) قانون شته دئ ، يعني چې : <math display="block">3+2=2+3</math> ''يعني چې «درې جمع (همټول) دوه» برابر يا يوڅيال يا سيال دي په «دوه جمع (همټول) درې» .'' پام مو وي چې پښتو ليکنه د راسته (ښي) خوا څخه چپ (کيڼې) خوا ته وي ، مګر په رياضي (څوپوهن) کښې حساب (شمېرن) کول ډېري وَقتونه (مهالونه) د چــَــپې (کيڼې) خوا څخه راسته (ښۍ) خوا ته هم ليکل کيږي . د جمع (همټولکړن) د کولو لپاره بايد چې د ياده څخه دغه جـــَـــدوَل (لـــَـــښتيليک) زده کړل شي : {| class="wikitable" |''0+4=4'' |''0+3=3'' |''0+2=2'' |''0+1=1'' |''0+0=0'' |- |''1+4=5'' |''1+3=4'' |''1+2=3'' |''1+1=2'' |''1+0=1'' |- |''2+4=6'' |''2+3=5'' |''2+2=4'' |''2+1=3'' |''2+0=2'' |- |''3+4=7'' |''3+3=6'' |''3+2=5'' |''3+1=4'' |''3+0=3'' |- |''4+4=8'' |''4+3=7'' |''4+2=6'' |''4+1=5'' |''4+0=4'' |- |''5+4=9'' |''5+3=8'' |''5+2=7'' |''5+1=6'' |''5+0=5'' |- |''6+4=10'' |''6+3=9'' |''6+2=8'' |''6+1=7'' |''6+0=6'' |- |''7+4=11'' |''7+3=10'' |''7+2=9'' |''7+1=8'' |''7+0=7'' |- |''8+4=12'' |''8+3=11'' |''8+2=10'' |''8+1=9'' |''8+0=8'' |- |''9+4=13'' |''9+3=12'' |''9+2=11'' |''9+1=10'' |''9+0=9'' |} {| class="wikitable" |''0+9=9'' |''0+8=8'' |''0+7=7'' |''0+6=6'' |''0+5=5'' |- |''1+9=10'' |''1+8=9'' |''1+7=8'' |''1+6=7'' |''1+5=6'' |- |''2+9=11'' |''2+8=10'' |''2+7=9'' |''2+6=8'' |''2+5=7'' |- |''3+9=12'' |''3+8=11'' |''3+7=10'' |''3+6=9'' |''3+5=8'' |- |''4+9=13'' |''4+8=12'' |''4+7=11'' |''4+6=10'' |''4+5=9'' |- |''5+9=14'' |''5+8=13'' |''5+7=12'' |''5+6=11'' |''5+5=10'' |- |''6+9=15'' |''6+8=14'' |''6+7=13'' |''6+6=12'' |''6+5=11'' |- |''7+9=16'' |''7+8=15'' |''7+7=14'' |''7+6=13'' |''7+5=12'' |- |''8+9=17'' |''8+8=16'' |''8+7=15'' |''8+6=14'' |''8+5=13'' |- |''9+9=18'' |''9+8=17'' |''9+7=16'' |''9+6=15'' |''9+5=14'' |} اُوس نو که مونږ ته وويل شي چې «92876054» د «8492425» ســـَـــره «جمع» يا «همټول» يا «ډېرتر» يا «زيادتر» کړئ نو مونږ دا دواړه عددونه (شمېرونه يا نومرونه) لاندې کړليځ يا لاندېليځ په ترتيب (په اُوډنې) داسې ليکو اَو د يو بـــِـــل ســـَـــره «جمع» يا «همټول» يا «ډېرتر» يا «زيادتر» کـــَـــوو : <math display="block">.\ 1\ 1\ 1\ .\ .\ .\ .\ .\ </math><math display="block">.\ 9\ 2\ 8\ 7\ 6\ 0\ 5\ 4\ </math><math display="block">.\ .\ 8\ 4\ 9\ 2\ 4\ 2\ 5\ </math><math display="block">---------------------</math><math display="block">1\ 0\ 1\ 3\ 6\ 8\ 4\ 7\ 9\ </math> د لاندې کړليځ يا لاندېليځ عددونو (شمېرو يا نومرو) په جمع (همټولکړن) کښې د راسته (ښي) خوا څخه شروع (پــَــيل) کوو ، يعني چې ړومبی بايد چې د ړومبي عدد (شمېر يا نومر) د «يوونو» ځايګک يې د دوهم عدد (شمېر يا نومر) د «يوونو» د ځايګک تر لاندې وي ، اَو د ړومبي عدد (شمېر يا نومر) د «لسونو» ځايګک يې د دوهم عدد (شمېر يا نومر) د «لسونو» د ځايګک تر لاندې وي اَو داسې نور . بيا ليدلي شو چې د ړومبي عدد «4» د دوهم عدد «5» سره جمع (يا همټول يا ډېرتر يا زیادتر) شوی چې نتيجه يا پايله يې «9» ده اَو داسې نور ، مګر «7» اَو «9» ته چې رَسيږو نو د جمع (د همټولکړن يا د زیادترکړن) نتيجه (پايله) يا حاصـــِـــل (يا لاستراوړ) يې «16» کيږي ، بيا د «شپاړلس» څخه «شپږ» ليکو اَو د «لس» څخه د «يو» رَقم (شمېربڼه) د راتلونکي ځايګک پر برسېره ليکو اَو درې واړه ، لاندې تــِــر لاندې رقمونه (شمېربڼې) چې «1» اَو «8» اَو «4» دي يو بـــِـــل ســـَـــره جمع (يا همټول یا زيادتر يا ډېرتر) کوو چې نتيجه (پايله) يا حاصل (لاستراوړ) يې «ديارلس يا 13» کيږي اَو بيا هم د «13» څخه «3» لاندې ليکو اَو «1» يې پاس د راتلونکي ځايګک پر برسېره ليکو اَو داسې نور . اُوس په جهان (دُنیا يا مـــِـــنـــَـــړۍ) کښې «د حساب (شمېرن) ماشينونه (چلتهوکي)» شته دي چې دا ډَول لوي عددونه (شمېرونه يا نومرونه) ژِرتر جمع (همټول يا زيادتر يا ډېرتر) کـــَـــوِلي شي . </big> == د جمع (همټول) کړن د عمليې (پېکړنې) قانونونه The laws of the addition’s operation == <big>د جمع (همټول) کړن ړومبی قانون ، اِتــّــِــحادي (راټولنيکړنيځ) قانون associative law <math display="block">4+7+3=(4+7)+3=4+(7+3)</math> د جمع (همټول) کړن دوهم قانون ، تــَــبديلي (هــَــماوِښتين) قانون commutative law <math display="block">5+6=6+5</math> </big> p9588cs2k41f8kczoydmhflq9r9xinb 0 60412 364808 364756 2026-06-22T02:02:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364808 wikitext text/x-wiki د لیبیا تاریخ د توکمیزو ډلو بډایه ترکیب رانغاړي، چې په سیمه ییزو بربر( امازیه) خلکو کې ورزیات شوي. امازي د هیواد په ټول تاریخ کې شتون لري. د خپل تاریخ په ډیری برخه کې لیبیا د اروپا، اسیا او افریقا د بېلابېلو درجو د پوهانو د کنټرول تابع دی. د خپلواکې لیبیا عصري تاریخ، لکه څنګه چې په ډیریو انقلابونو کې منعکس شوی، د رومانتیک وخت یا جسټینین کتاب لیکلو څخه مخکې پیل شوی. د ليبيا د تاريخ په اړه شپږ جلا نظرونه  شتون لري: لرغونې ليبيا، د روم دوره، اسلامي دوره، عثماني واکمني، ايټالوي واکمني او عصري دوره. == مخکینی تاریخ او بربر لیبیا == لسگونه زره کاله دمخه، د صحرا دښته، چې اوس نږدې ۹۰٪  لیبیا یې پوښلې، له شنو بوټو نه ډکه وه. دا د جهيلونو، ځنګلونو، بېلابېل وحشي ژوند او د مديترانې معتدل اقليم کور و. د لرغون پېژندنې شواهد دا ښيي چې په ساحلي دښته کې ۸۰۰۰ کاله مخکې له میلاد د ډبرو د نوې دورې خلکو ژوند کاوه. ښايي چې دا خلک د ښه اقلیم لپاره دلته راښکته شوي وي، چې د دوی کلتور هم دغلته په ښه توګه وده کولای شوای او د څارویو په پاللو او د محصولاتو په کرلو سره یې ژوند کاوه.<ref>Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0013) "Early History of Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230527112147/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID%20ly0013%29 |date=27 May 2023 }}, ''U.S. Library of Congress''. Retrieved 11 July 2006.</ref> له زاړه سلطنت نه پاتي مصري لیکونه، د بربرخلکو ترټولو زاړه شته اسناد دي. په لیکونو کې د بربر قبیلې د نیل پر دلتا برید بیانوي. په وادي ماتینډوس او د جبل اکاکوس غرنیو سیمو کې د ډبرې نقاشي د لیبیا د مخکېني تاریخ په اړه د معلوماتو غوره سرچینې دي او همداشان د شپني کلتور چې هلته میشت وو. نقاشي څرګندوي چې د لیبیا صحرا سیندونه، واښه لرونکې سیمې او د وحشي ژوو، لکه زرافې، فیلان او تمساح لري.<ref>{{Cite book|last=St. John|first=Ronald Bruce|url=|title=Libya : From Colony to Revolution|date=2017|publisher=Oneworld Publications|others=Nathan St. John|year=2017|isbn=978-1-78607-240-5|edition=3|location=London, England|oclc=988848424}}</ref><ref>[[Roland Oliver|Oliver, Roland]] (1999), ''The African Experience: From Olduvai Gorge to the 21st Century'' (Series: History of Civilization), London: [[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]], revised edition, pg 39.</ref><ref>Herodotus, (c.430 BCE), [http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html "'The Histories', Book IV.42–43"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html|date=9 April 2013}} ''Fordham University, New York''. Retrieved 18 July 2006.</ref><ref>Federal Research Division of the Library of Congress, (1987), [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0014) "Tripolitania and the Phoenicians"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127043306/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID%20ly0014%29 |date=27 January 2013 }}, ''U.S. Library of Congress''. Retrieved 11 July 2006.</ref> == رومي ليبيا == د کارتاج له سقوط وروسته، رومیانو سملاسي طرابلس (د طرابلس شاوخوا سیمه) ونه نیوه او دا سیمه یې د نومیډیا د بربر پاچایانو تر کنټرول لاندې پریښوده، تر دې چې ساحلي ښارونو له دوی غوښتنه وکړه او هغه ښارونه یې بېرته ترلاسه کړه. بطلیموس اپیون وروستي یوناني واکمن، سرینایکا یې روم ته پرېښوده، چې په رسمي توګه یې په ۷۴ مخکې له میلاد کې سیمه ضمیمه کړه او د روم ولایت په توګه یې له کریټ سره یوځای کړه. <ref name="be202">Bertarelli (1929), p. 202.</ref><ref name="be417">Bertarelli (1929), p. 417.</ref><ref name="be382">Bertarelli (1929), p. 382.</ref><ref name="ro364">Rostovtzeff (1957), p. 364.</ref><ref>[[Cassius Dio]], lxviii. 32</ref><ref name="ro335">Rostovtzeff (1957), p. 335.</ref><ref>Tadeusz Lewicki, "Une langue romane oubliée de l'Afrique du Nord. Observations d'un arabisant", Rocznik Orient. XVII (1958), pp. 415–480.</ref><ref>Heuser, Stephen, (24 July 2005), [https://www.boston.com/travel/articles/2005/07/24/when_romans_lived_in_libya/ "When Romans lived in Libya"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114040550/http://www.boston.com/travel/articles/2005/07/24/when_romans_lived_in_libya/|date=14 November 2012}}, ''The Boston Globe''. Retrieved 18 July 2006.</ref> == اسلامي ليبيا == په ليبيا باندې د بیزانس سخت کنټرول په يو څو کمزورو ساحلي دفاعي سنګرونو پورې محدود و او په دې توګه عرب آس سواران چې په لومړي ځل د ۶۴۳ ز کال په سپتمبر کې د سيرينيکا پنتاپوليس ته ننوتل، له لږ مقاومت سره مخامخ شول. د عمرو بن العاص تر قوماندې لاندې د اسلام لښکرو سیرینیکا فتحه کړه او د پنتاپولیس نوم یې برکه کېښود. دوی طرابلس هم ونیو، خو د روم ښار د دیوالونو له ړنګولو او د باج تر لاسه کولو وروسته یې شاتګ وکړ.<ref name="be278">Bertarelli (1929), p. 278.</ref><ref>{{Cite book|author=Hourani, Albert|year=2002|title=A History of the Arab Peoples|publisher=Faber & Faber|isbn=0-571-21591-2|page=198}}</ref> په ۶۴۷ کې د حضرتعثمان(رض) د رضاعي ورور عبدالله بن سعد په مشرۍ د ۴۰۰۰۰ عربانو یو لښکر لویدیځې لیبیا ته ننوتل او طرابلس یې له بیزانس څخه په بشپړ ډول ونیوه. له برکي څخه، فيزان (د ليبيا جنوبي سيمه) په ۶۶۳ کې د عقبه بن نافع له خوا فتحه شوه او د بربر مقاومت برلاسی شو. د راتلونکو پیړیو په اوږدو کې لیبیا د څو اسلامي سلطنتونو د بېلابېلو کچو خپلواکۍ په درلودلو سره د هغه وخت د امیه، عباسي او فاطمي خلافتونوله خوا تر واکمنۍ لاندې راغله.<ref>"[http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL9603/PopCrises3.htm Populations Crises and Population Cycles] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527170154/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL9603/PopCrises3.htm|date=27 May 2013}}", Claire Russell and W.M.S. Russell.</ref> == سلطنت == د ۱۹۴۹ ز کال د نومبر په ۲۱ مه د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې یو پریکړه لیک تصویب کړ، چې له مخې یې لیبیا باید د ۱۹۵۲ ز کال د جنورۍ له لومړۍ نیټې مخکې خپلواکه شي. ادریس د ملګرو ملتونو په ورپسې خبرو اترو کې د لیبیا استازیتوب وکړ. د ۱۹۵۱ ز کال د ډسمبر په ۲۴ مه نیټه، لیبیا خپله خپلواکي د متحدې لیبیا پاچهۍ پر بنسټ مشروطه او میراثي پاچهۍ د لیبیا د یوازیني پاچا ادریس تر مشرۍ لاندې اعلان کړه. د ليبيا ملي شورا د اساسي قانون مسوده تصويب کړه او يو پريکړه ليک يې تصويب کړ چې د يکشنبې په ورځ په بنغازي ښار کې د يکشنبې په ورځ، د ۱۳۷۱ز کال د محرم د مياشتې په ۷ نېټه، د ۱۹۵۱ ز کال د اکتوبر په ۷ نېټه جوړه شوه.<ref>Chronology of International Events and Documents, Royal Institute of International Affairs. Vol. 7, No. 8 (5–18 April 1951), pp. 213–244</ref><ref>{{cite web|author=Holger Terp|url=http://www.fredsakademiet.dk/ordbog/lord/l170.htm|title=Fredsakademiet: Freds- og sikkerhedspolitisk Leksikon L 170 : Libya During the Cold War|publisher=Fredsakademiet.dk|access-date=2012-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231090551/http://www.fredsakademiet.dk/ordbog/lord/l170.htm|archive-date=31 December 2012|url-status=live}}</ref> == عربي جمهوریت او جماهیریه == د ۱۹۶۹ ز کال د سپتمبر په لومړۍ نېټه د پوځي افسرانو یوې وړې ډلې د ۲۷ کلن پوځي افسر معمر القذافي په مشرۍ د لیبیا د پاچا ادریس پر ضد کودتا وکړه او د لیبیا انقلاب یې پیل کړ. قذافي ته په حکومتي ویناوو او د لیبیا په رسمي مطبوعاتو کې «د رهبر ورور او د انقلاب لارښود» په توګه اشاره شوې ده.<ref name="SalakLibya">{{cite web|url=http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html|title=Rediscovering Libya|last=Salak|first=Kira|publisher=National Geographic Adventure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923175457/http://www.nationalgeographic.com/adventure/0504/excerpt1.html|archive-date=23 September 2011}}</ref><ref>US Department of State's Background Notes, (November 2005) [https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm "Libya – History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604185313/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm|date=4 June 2019}}, ''U.S. Dept. of State''. Retrieved 14 July 2006.</ref> له ۱۰ تر ۲۰ سلنه لیبیایانو، د انقلابي کمیټو لپاره د څارنې په برخه کې کار کاوه، چې په حکومت، فابریکو او د پوهنې په سکتور کې یې ځایونه څارل. قذافي خپل مخالفان په عام محضر کې اعدام کړل او اعدامونه به یې په دولتي تلویزونونو کې بیا خپریدل. قذافي د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د لسګونو مهمو کډوالو د وژلو لپاره د ډیپلوماتانو شبکه ګومارله. د بښنې نړیوال سازمان، د ۱۹۸۰ او ۱۹۸۷ ز کلونو ترمنځ لږ تر لږه ۲۵ وژنې لېست کړې دي. <ref name="Mohamed Eljhami2">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libiya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=4 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130125172427/http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|archive-date=25 January 2013|url-status=live}}</ref><ref>The Middle East and North Africa 2003 (2002). Eur. p. 758</ref><ref>{{Cite book|title=Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya.|author=Brian Lee Davis}}</ref> == د ۲۰۱۱ز پاڅون او لومړنۍ کورنۍ جګړه == وروسته له هغه چې نامتو خوځښتونو د تونس او مصر واکمنان چې لویدیځ او ختیځ ته یې نږدې ګاونډیان دي، له واکه وغورځول، ، لیبیا د ۲۰۱۱ ز کال د فبروري په ۱۷ مه،  په بشپړې کچې بغاوت تجربه کړ. د فبرورۍ په ۲۰مه  ناکراری طرابلس ته خپره شوه. د ۲۰۱۱ ز کال د فبرورۍ د ۲۱ مې په لومړیو ساعتونو کې، د معمر القذافي مشر زوی سیف الاسلام قذافي د لیبیا په ټلویزیون کې د هغه ویره څرګنده کړه چې که چېرې پاڅونونه د هېواد په ټولو برخو کې راپورته شي، نو هیواد به ټوټه ټوټه شي او پر ځای به یې «۱۵ اسلامي بنسټپالي امارتونه» جوړ شي.<ref>{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Live Blog – Libya|work=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|archive-date=23 February 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8339443/Libya-Saif-al-Islam-Gaddafis-defiant-speech.html|work=The Daily Telegraph|title=Libya: Saif al-Islam Gaddafi's defiant speech|date=21 February 2011|access-date=24 October 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224040626/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8339443/Libya-Saif-al-Islam-Gaddafis-defiant-speech.html|archive-date=24 February 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/21/138515.html|work=Al Arabiya|date=21 February 2011|access-date=24 October 2011|title=Gaddafi's son warns of "rivers of blood" in Libya|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102194514/http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/21/138515.html|archive-date=2 November 2011|url-status=live}}</ref> هغه ومنله چې د وروستیو لاریونونو په مخنیوي کې «غلطۍ شوې» او د اساسي قانون کنوانسیون لپاره یې کړنلارې اعلان کړې، خو خبرداری یې ورکړ چې د هیواد اقتصادي شتمني او وروستۍ سوکالي له خطر سره مخامخ ده او خبرداری یې ورکړ چې که لاریونونه دوام ومومي، «د وینو سیندونه به وبهېږي». <ref>{{cite web|access-date=2019-08-27|title=Libya opposition launches council|url=https://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html|website=[[Aljazeera.com|Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827052355/https://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html|archive-date=27 August 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.lse.co.uk/FinanceNews.asp?ArticleCode=77c8l0riig2uluz&ArticleHeadline=Ex_Libyan_minister_forms_interim_govtreport|title=Ex Libyan minister forms interim govt-report|work=LSE|date=26 February 2011|access-date=27 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513045506/http://www.lse.co.uk/FinanceNews.asp?ArticleCode=77c8l0riig2uluz&ArticleHeadline=Ex_Libyan_minister_forms_interim_govtreport|archive-date=13 May 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1|title=The Council"International Recognition|publisher=National Transitional Council (Libya)|date=1 March 2011|access-date=23 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926043358/http://www.ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=6&ParentID=3&LangID=1|archive-date=26 September 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183|title=Libya: France recognises rebels as government|work=BBC News|date=10 March 2011|access-date=23 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111023041256/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183|archive-date=23 October 2011|url-status=live}}</ref> د ۲۰۱۱ ز کال د فبرورۍ په ۲۷ مه، د قذافي د پخواني عدلیې وزیر مصطفی عبدالجلیل په مشرۍ ملي انتقالي شورا جوړه شوه چې د لیبیا د یاغیانو تر کنټرول لاندې سیمې اداره کړي. دا د قذافي د رژیم په وړاندې د پراخ بنسټه اپوزیسیون د تنظیم کولو لپاره لومړنۍ کلکې هڅې په نښه کوي. <ref>The Independent, 9 March 2011 P.4</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10libya.html|title=Qaddafi Forces Batter Rebels in Strategic Refinery Town|work=The New York Times|date=9 March 2011|access-date=9 March 2011|first1=Kareem|last1=Fahim|first2=David D.|last2=Kirkpatrick|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506221756/http://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10libya.html|archive-date=6 May 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011228143136646521.html|work=Al Jazeera|date=28 February 2011|title=Protesters march in Tripoli|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105084402/http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011228143136646521.html|archive-date=5 November 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183|work=BBC News|title=Libya: France recognises rebels as government|date=10 March 2011|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20111023041256/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12699183|archive-date=23 October 2011|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/10/libya-uprising-gaddafi-live#block-15 The Guardian Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822222539/https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/10/libya-uprising-gaddafi-live#block-15|date=22 August 2017}}. Retrieved 10 March 2011</ref> د ۲۰۱۱ ز کال د جون په ۲۷مه، د جرمونو نړیوالې محکمې، د قذافي د نیولو امر صادر کړ او څرګنده یې کړه چې: قذافي په شخصي توګه «د ملکي وګړو، مظاهره کوونکو او مخالفینو پر وړاندې د پراخو او منظمو بریدونو سیاست» په پلانولو او پلي کولو کې لاس درلود.<ref>{{cite news|url=http://en.rian.ru/world/20110222/162720511.html|access-date=26 June 2012|title=Defiant Gaddafi vows to fight on, crush protests|work=[[RIA Novosti]]|quote=Gaddafi called the protesters "rats and mercenaries" and said he would "cleanse Libya house by house" if they refused to surrender.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226002833/http://en.rian.ru/world/20110222/162720511.html|archive-date=26 February 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author=Ian Black and David Smith|location=Tripoli|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jun/27/muammar-gaddafi-arrest-warrant-hague|title=War crimes court issues Gaddafi arrest warrant|work=The Guardian|date=27 June 2011|access-date=20 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930114624/http://www.theguardian.com/world/2011/jun/27/muammar-gaddafi-arrest-warrant-hague|archive-date=30 September 2013|url-status=live}}</ref> == انتقال او دویمه کورنۍ جګړه == له لومړۍ کورنۍ جګړې وروسته، ملي انتقالي شورا، د (NTC) د لیبیا د واکمنۍ د ادارې لیږد مسؤلیت په غاړه درلود. د لیبیا «خپلواکۍ» د ۲۰۱۱ ز کال د اکتوبر په ۲۳ ولمانځل شوه. بیا جبریل اعلان وکړ چې د یوې میاشتې په اوږدو کې د لنډ مهالي حکومت د جوړولو لپاره سلا مشورې روانې دي، چې وروسته له اتو میاشتو به د اساسي قانون شورا ټاکي او پارلماني او ولسمشرۍ ټاکنې به په یوه میاشت کې ترسره شي. یو کال وروسته په هماغه ورځ، لکه څنګه چې تمه وه، له دندې ګوښه شو او علي ترحوني یې ځای ناستی شو. د نومبر په ۲۴مه ترحوني، د عبدالرحیم الکیب له خوا بدل شو. ال کیب یولنډمهالی حکومت جوړ کړ. == سرچینې == nfkkdu8mw3wjchytqaywfbc3dllxwst 0 61187 364806 279593 2026-06-21T22:26:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364806 wikitext text/x-wiki د لرغونې ایټالیا ایتروسکان تمدن ( ایتروسکان ) ډېره سیمه ترولکې لاندې کړې وه چې کابو د اوسني توسکاني، لوېدیځه اومبریا او شمالي لازیو سیمي په کې راځي. هغه سیمي هم په کې وې چې اوس د پودره، امیلیا رومګنا، سویل ختیځه لمباردي، سویلي ونتو او لوېدیځه کامپانیا ده. <ref>{{cite book|last1=Goring|first1=Elizabeth|year=2004|title=Treasures from Tuscany: the Etruscan legacy|language=en|location=Edinburgh|publisher=National Museums Scotland Enterprises Limited|page=13|isbn=978-1901663907}}</ref><ref>{{cite book|last1=Leighton|first1=Robert|year=2004|title=Tarquinia. An Etruscan City|series=Duckworth Archaeological Histories Series|language=en|location=London|publisher=Duckworth Press|page=32|isbn=0-7156-3162-4}}</ref><ref name="Camporeale2004">{{cite book|translator-last1=Hartmann|translator-first1=Thomas Michael|year=2001|editor1-last=Camporeale|editor1-first=Giovannangelo|editor1-link=Giovannangelo Camporeale|title=The Etruscans Outside Etruria|language=en|location=Los Angeles|publisher=Getty Trust Publications|publication-date=2004}}</ref><ref>{{Cite web |title=Etruria campana |url=http://spazioinwind.libero.it/popoli_antichi/Etruschi/Etruria%20Campana.html |access-date=2022-05-03 |archive-date=2021-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214214230/http://spazioinwind.libero.it/popoli_antichi/Etruschi/Etruria%20Campana.html |url-status=dead }}</ref><ref>[[Strabo]], ''[[Geographica]]'', V (Italia), 4.3.</ref><ref name=":0">{{cite book|title=Storia di Nocera. Monumenti, personaggi, leggende|last=Francesco Belsito|publisher=Angri, Gaia|year=2013}}</ref> د دې کلتور لومړنۍ نښې نښانې دا ښيي چې د ایتروسکان تاریخچه له میلاد څخه ۹۰۰ کاله پخوانۍ ده. دا د اوسپنې د دورې د ویلانووان کلتور دوره وه او د ایتروسکان د تمدن لومړنی پـړاو ګڼل کېـږي، کوم چې په خپله په همدې سیمه کې د  برونزو د پخوانۍ دورې د پروتو ویلانووان کلتور څخه وده کړې. <ref name="Bartoloni2012h">{{cite book|year=2012|editor1-last=Bartoloni|editor1-first=Gilda|title=Introduzione all'Etruscologia|language=it|location=Milan|publisher=Hoepli|isbn=978-8820348700}}</ref><ref name="Neri">{{cite book|title=Gli etruschi tra VIII e VII secolo a.C. nel territorio di Castelfranco Emilia (MO)|first=Diana|last=Neri|publisher=All'Insegna del Giglio|location=Firenze|year=2012|language=it|chapter=1.1 Il periodo villanoviano nell'Emilia occidentale|page=9|isbn=978-8878145337|quote=Il termine "Villanoviano" è entrato nella letteratura archeologica quando, a metà dell '800, il conte Gozzadini mise in luce le prime tombe ad incinerazione nella sua proprietà di Villanova di Castenaso, in località Caselle (BO). La cultura villanoviana coincide con il periodo più antico della civiltà etrusca, in particolare durante i secoli IX e VIII a.C. e i termini di Villanoviano I, II e III, utilizzati dagli archeologi per scandire le fasi evolutive, costituiscono partizioni convenzionali della prima età del Ferro}}</ref><ref name="Bartolonivillanoviana">{{cite book|title=La cultura villanoviana. All'inizio della storia etrusca|first=Gilda|last=Bartoloni|publisher=Carocci editore|location=Roma|year=2012|orig-year=2002|language=it|edition=III|isbn=9788843022618}}</ref><ref name="Torellicolonna2000">{{cite book|title=Gi Etruschi|first=Giovanni|last=Colonna|author-link=Giovanni Colonna (archaeologist)|editor-first=Mario|editor-last=Torelli|publisher=Bompiani|location=Milano|year=2000|language=it|chapter=I caratteri originali della civiltà Etrusca|pages=25–41}}</ref><ref name="Torellibriquel2000">{{cite book|title=Gi Etruschi|first=Dominique|last=Briquel|author-link=Dominique Briquel|editor-first=Mario|editor-last=Torelli|publisher=Bompiani|location=Milano|year=2000|language=it|chapter=Le origini degli Etruschi: una questione dibattuta fin dall'antichità|pages=43–51}}</ref><ref name="Torellibartoloni2000">{{cite book|title=Gi Etruschi|first=Gilda|last=Bartoloni|editor-first=Mario|editor-last=Torelli|publisher=Bompiani|location=Milano|year=2000|language=it|chapter=Le origini e la diffusione della cultura villanoviana|pages=53–71}}</ref> د ایتروسکان تمدن ترهغه وخته پورې دوام وکړ، چې د روم په ټولنه کې جذب شو. د جذب پړاو له میلاد دمخه د څلورمې پېـړۍ په ورستیو کې د روم او ایتروسکان په جګړو کې شروع شو چې، له میلاد څخه ۹۰ کاله دمخه د رومي تابعیت په ورکولو سره چټک او له میلاد څخه ۲۷ کاله دمخه پای ته ورسېد. هغه وخت چې د ایتروسکان سیمي د روم په نوې جوړه شوې سترواکې کې شاملي شوي.<ref name="Moser1996">{{cite book|last1=Moser|first1=Mary E.|year=1996|chapter=The origins of the Etruscans: new evidence for an old question|editor1-last=Hall|editor1-first=John Franklin|editor1-link=John F. Hall|title=Etruscan Italy: Etruscan Influences on the Civilizations of Italy from Antiquity to the Modern Era|chapter-url=https://archive.org/details/etruscanitaly00john/page/29|chapter-url-access=registration|language=en|location=Provo, Utah|publisher=Museum of Art, Brigham Young University|pages=[https://archive.org/details/etruscanitaly00john/page/29 29- 43]|isbn=0842523340}}</ref><ref name="Rix-2008">{{cite book|first=Helmut|last=Rix|contribution=Etruscan|title=The Ancient Languages of Europe|url=https://archive.org/details/ancientlanguages00roge|url-access=registration|editor-first=Roger D.|editor-last=Woodard|publisher=Cambridge University Press|year=2008|pages=[https://archive.org/details/ancientlanguages00roge/page/141 141–64]|isbn=9780521684958}}</ref> د ایتروسکان د تمدن سیمه ييز پړاو له میلاد څخه ۷۵۰ کاله دمخه د روم پاچهۍ د بنسټیزي دورې په وخت کې خپل لوړ پوړ ته ورسېد. دې کلتور د ښار په درېیو اتحادیو د ایټروریا ( توسکاني، لاتیم او امبریا )، د پو دره د ختیځ الپس سره او کمپانیا کې وده وکړه. دغه ټولنه د شمالي ایټالیا په لیوی کې موجوده وه. د ایتروسکان ترواک لاندې سیمې ورو ورو په کمېدو شوې، خو له میلاد څخه ۵۰۰ کاله دمخه د ایټالیا په ټاپووزمه کې د ایتروسکانانو واک له لاسه ووت او د روم د جمهوریت لاس ته وغورځېد . <ref name="Cary">{{cite book|author1=M. Cary|author2=H.H. Scullard|title=A History of Rome|edition=3rd|year=1979|page=28|isbn=0-312-38395-9}}</ref><ref>{{cite book|first=Titus|last=Livius|author-link=Livy|title=Ab Urbe Condita Libri|trans-title=The History of Rome|at=Book V, Section 33|quote=The passage identifies the [[Raetia|Raetii]] as a remnant of the 12&nbsp;cities "beyond the [[Apennine Mountains|Apennines]]".|title-link=Ab Urbe Condita Libri}}</ref><ref>{{cite web|author=Polybius|author-link=Polybius|title=Campanian Etruscans mentioned|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/2*.html#17|at=II.17}}</ref><ref>The entire subject with complete ancient sources in footnotes was worked up by George Dennis in his ''Introduction''. In the [[LacusCurtius]] transcription, the references in Dennis's footnotes link to the texts in English or Latin; the reader may also find the English of some of them on [[WikiSource]] or other Internet sites. As the work has already been done by Dennis and Thayer, the complete work-up is not repeated here.</ref><ref>{{cite web|title=A good map of the Italian range and cities of the culture at the beginning of its history|url=http://www.mysteriousetruscans.com/cities.html|publisher=mysteriousetruscans.com}}</ref><ref>The topic of the "League of Etruria" is covered in Freeman, pp. 562–65.</ref> په سویلې ایتروریا کې د ایتروسکان په اړه لومړني پېژندل شوي مثالونه ، موندل شوې لیکنې دي، چې له میلاد څخه ۷۰۰ کاله دمخه تاریخ لري. ایتروسکانانو د لیکلو یوه سیستم ته وده ورکړه چې د ابويي الفبا څخه اخیستل شوی و، کوم چې په میګنا ګریشیا ( ساحلي سیمي چې په سویلي ایټالیا کې پرتې دي) کارول کېده. د ایتروسکان ژبه یوازې تریوې اندازې پېژندل شوې، د دوی د ټولنې او کلتور عصري پېژندنه له ډېروروسته وخت سره تړاو لري چې په ټوله کې د روم او یونان سرچیني ردوي. د ایتروسکان په سیاسي سیستم کې واک په کوچنیو ښارونو او په ځینو واکمنوکورنیو پورې تړاو درلود. د ايتروسکان د ځواک په لوړولوکې ، واک لرونکې کورنۍ د سلیټیک نړۍ سره تر شمال او له یونان سره ترسویله پورې د سوداګرې له برکته ډېري شتمنې شوې او د خپلو سترو کورنیو د وګړو لپاره یې قبرونه په راوړل شویو ذنتي شیانو ښایسته کړل. <ref>{{Cite web|title=Etruscan alphabet and language|url=https://omniglot.com/writing/etruscan.htm|access-date=2022-02-16|website=omniglot.com}}</ref><ref name="Rix-20082">{{cite book|first=Helmut|last=Rix|contribution=Etruscan|title=The Ancient Languages of Europe|url=https://archive.org/details/ancientlanguages00roge|url-access=registration|editor-first=Roger D.|editor-last=Woodard|publisher=Cambridge University Press|year=2008|pages=[https://archive.org/details/ancientlanguages00roge/page/141 141–64]|isbn=9780521684958}}</ref><ref name="Bonfante2000">{{cite book|last1=Bonfante|first1=Giuliano|author-link1=Giuliano Bonfante|last2=Bonfante|first2=Larissa|author-link2=Larissa Bonfante|year=2002|orig-year=1983|title=The Etruscan language. An introduction|language=en|edition=II (Revised)|location=Manchester, UK|publisher=Manchester University Press|isbn=0719055407}}</ref><ref>{{Cite web|last=federix71|date=2019-08-28|title=Etruschi e Celti della Gallia meridionale – parte 1|url=https://celticworld.it/2019/08/28/etruschi-e-celti-della-gallia-meridionale-parte-1/|access-date=2022-02-15|website=CelticWorld|language=it-IT}}</ref><ref>{{Cite web|title=Celti ed Etruschi nell'Etruria Padana e nell'Italia settentrionale|url=https://www.academia.edu/4847350|language=it|format=PDF|last1=Sassatelli|first1=Giuseppe}}</ref> == افسانه او تاریخچه == === قومیت او رېښه === ایتروسکانو به ځان ته راسینا ویل، کوم چې له راسنا یا رسنا څخه اخیستل شوې کلیمه ده چې د ( نوی ایتروسکان ) په معنا ده چې د دواړو رېښه پېژندنه نه ده جوته.  <ref>Rasenna comes from {{cite book|author=Dionysius of Halicarnassus|author-link=Dionysius of Halicarnassus|title=Roman Antiquities|at=I.30.3}} The syncopated form, Rasna, is inscriptional and is inflected.</ref><ref>The topic is covered in Pallottino, p.&nbsp;133.</ref><ref>Some inscriptions, such as the cippus of Cortona, feature the Raśna (pronounced Rashna) alternative, as is described at {{cite web|first=Gabor Z.|last=Bodroghy|url=http://users.tpg.com.au/etr/etrusk/po/origins.html|series=Etruscan|title=Origins|website=The Palaeolinguistic Connection|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416143745/http://users.tpg.com.au/etr/etrusk/po/origins.html|archive-date=2008-04-16|df=dmy-all}}</ref> په اټیک یونان کې ایتروسکانان د ټيروینانو( ټیپنیو، تیرینو او تر هغه د مخه د ټپنیو ټیرسینیو) په نوم پېـژندل کېدل، له کومو چې رومانیانو د ټیریني، ټیرینا ( ایټروریا ) نومونه اخيستي وو. د ماري ټیرینم (ټیرینیان سمندر) نوم، ځينو خلکو کوښښ کاوه چې دا سمندر د اطریش سره یوځای کړي ( د سمندری خلکو یو تن چې  د مصریانو له خوا نومول شوی و).<ref>{{LSJ|*turrhno/s|Τυρρηνός}}, {{LSJ|*turshno/s|Τυρσηνός|ref}}.</ref><ref>{{L&S|Tyrrheni|ref}}</ref><ref>Gaffiot's.</ref> پخوانیو رومیانو ایتروسکان د ټوسي یا ایټروسسي ( مفرد ټاسکس ) په نامه یادول. د دوی رومي نوم د ټاسکنا د اصطلاحاتو سرچینه لري، کوم چې د دوی مرکزي او ارزښتناکې سیمي ته اشاره کوي.  کېدای شي ایټروریا د دوی پراخې سیمې ته اشاره وي. د ژبپوهانو له خوا داسې انګېرل کېـږي چې د ټوسي اصطلاح، د ایتروسکان د سیمي لپاره امبرینه کلیمه ده چې د نژدې سیمي په یوه لیکنه کې د لرغونو برونزو پر یوې ټوټې لیکل شوې وه. په دغه لیکنه کې د ټورسکم او نومین چې د ( ټوسکان نوم ) په معنا ده، لیکل شوی و. د امبرین د ګرامر د پوهې په بنسټ، ژبپوهان کولای شي دا اټکل وکړي چې د ټورسکم ویي(لغت) لومړنۍ بڼه ټروسي ده. کېدای شي دا بدلون د یوې تړلې لومړني  يي- ټروس- سي کلیمې بڼه خپله کړي.<ref>According to Félix Gaffiot's ''Dictionnaire Illustré Latin Français'', the major authors of the [[Roman Republic]] ([[Livy]], [[Cicero]], [[Horace]], and others) used the term ''Tusci''. Cognate words developed, including ''Tuscia'' and ''Tusculanensis''. ''Tuscī'' was clearly the principal term used to designate things Etruscan; ''Etruscī'' and ''Etrusia''/''Etrūria'' were used less often, mainly by Cicero and Horace, and they lack cognates.</ref><ref>According to the {{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=etruscan&searchmode=none|title=Online Etymological Dictionary}} the English use of ''Etruscan'' dates from 1706.</ref><ref>{{L&S|Tusci|ref}}</ref><ref>{{cite book|first=Eric|last=Partridge|year=1983|title=Origins|url=https://archive.org/details/originsshortetym0000part|url-access=registration|location=Greenwich House, New York|isbn=9780517414255|at=under "tower"}}</ref><ref>{{cite book|author-link=Carl Darling Buck|author=Carl Darling Buck|year=1904|title=Introduction: A Grammar of Oscan and Umbian|location=Boston|publisher=Gibb & Company|url=http://www.forumromanum.org/latin/buck_1.html|website=the forumromanum.org}}</ref><ref>{{cite web|title='Cui bono?' The beneficiary phrases of the third Iguvine table|first=Michael|last=Weiss|location=Ithaca, New York|publisher=Cornell University|url=http://ling.cornell.edu/people/Weiss/Cuibono.pdf}}</ref> د دې رېښي د اصلي معنا په اړه ، ټروس په پراخه کچه یاد شو او اټکل داده چې د لاتیني ټیروس کلیمي په څېر د برج معنا لري او د برج لپاره له یوناني کلیمي ټیپویس څخه اخیستل شوې ده. د دې اټکل له مخې ټوسي هغو خلکو ته ویل کېدل چې برجونه به یې جوړول او یا هم برج جوړونکو ته ویل کېدل. دغه وړاندې شوي رېښه پېژندنه ډېره د منلو وړ شوه، ځکه چې  ایتروسکانانو دا غوره ګڼله چې خپل ښارونه په لوړو سیمو کې جوړ او په دېوالونو یې ساتنه وکړي.<ref>Partridge (1983)</ref><ref name="B51">The Bonfantes (2003), p. 51.</ref><ref>{{LSJ|tu/rsis|τύρσις|shortref}}.</ref> له بله پلوه جیلینو او لاریسا بونفاتي داسې ګمان کاوه چې د ایتروسکانو کورونه به عادي لاتینیانو ته د برجونو په شان ښکاري. دغه وړاندیز شوې رېښه پېژندني یو اوږد تاریخ درلود. د هلیکارناسیوس دیونیسیوس په لومړۍ پېړۍ کې تر میلاد دمخه دا څېړنه کړې وه چې په برجونو کې د ژوند کولو یا له هغه وروسته د دوی د یو مشر نوم  و. داسې کوم دلیل نشته دی چې یونانيان دې دوی د ایتروسکان په نوم یاد نه کړي.  <ref>{{Cite book|title=The Etruscan Language: An Introduction, Revised Edition|last1=Bonfante|first1=Giuliano|last2=Bonfante|first2=Larissa|publisher=Manchester University Press|year=2002|isbn=978-0719055409|page=51}}</ref><ref name="DHI30">Book I, Section 30.</ref> === رېــښــې === ==== لرغونې سرچینې ==== په ایتروسکان ژبه کې ادبي او تاریخي لیکني نه دې ساتل شوې او په دې ژبه یوازې د عصري علومو پوهان یو څه پوهېدل. د دوی د ټولنې او کلتورعصري پوهه په خورا وروستۍ برخي پورې تړاو لري او په عمومي ډول رومي او یوناني سرچیني ردوي. دغو پخوانیو لیکوالو د ایتروسکاني ولس د سرچینو په اړه خپلو نظریو ته بدلون ورکړ. ځينویې وړاندیزوکړ چې دوی پیلاسګیان دي، څوک چې له یونان څخه هلته کډوال شوي دي ، نورو بیا په دې ټینګار کاوه چې دوی د مرکزي ایټالیا اوسېدونکي دي او له یونان څخه نه دي.   لومړني یوناني لیکوال چې په خپل کتاب تیوګوني کې یې د ایتروسکانانو یادونه وکړه ، د لرغوني یونان خلک یې ټیرورینان یادوي، له میلاد وړاندې د اتمې پېړۍ شاعر هزیود و. هغه دوی د لاتینیانو ترڅنګ په مرکزي ایټالیا کې د اوسېدونکو په توګه یاد کړل. تر میلاد اووه پېړۍ دمخه په هومري سندرو کې دیونیسیوس، هغوی د سمندري غلو په نوم یاد کړي دي،  خو وروستیو لاتیني لیکوالو دا وړاندیز ونه کړ چې ایتروسکانان دې د ایټالیا له ختیځ څخه مهاجر شوي وي او دوی یې له پیلاسګین سره نه دي شریک کړي.<ref>Homeric Hymn to Dionysus, 7.7–8</ref><ref name="Brown545560">John Pairman Brown, ''Israel and Hellas'', Vol. 2 (2000) p. 211</ref><ref>Hesiod, ''Theogony'' 1015.</ref> یوازې تر میلاد ۵ پېړۍ دمخه و چې ایتروسکان تمدن د یوڅو پېړیو لپاره جوړ شو او یوناني لیکوالو د ټیرورینانو نوم د پیلاسګیانو سره تړلی وباله. تردې چې دوی دې کار ته ادامه ورکوله او دا وړاندیز یې کاوه چې یوازې په عمومي او د ستاینې په ډول دا هرڅه داسې ترتیب کړي چې د (غیر یوناني ) او د ( کلیوالو یونانیانو د نیکونو ) معنا ترې واخیستل شي. <ref>Strabo, 6.2</ref> له میلاد پينځه پېړۍ دمخه تیسیډس او هیرډوټس او له میلاد څخه یوه پېړۍ دمخه د سټرابو تاریخ پوهانو ښکاري چې داسې ویل چې ټیاروینانان په اصل کې پيلاسګیان وو، څوک چې ایټالیا ته د لیډیا څخه د یونان ټاپو لیمنوس له لارې را کډه شول. دوی ټولو لمنوس د پیلاسګیانو له خوا مېشت شوي یاد کړل، کوم چې توسیډیز د ټیروینان په نوم پېژانده. لکه څنګه چې سټرابو او هیروډټس ویل: لیمنوس ته کډوالی د ټیرینس / ټیرینوس له خوا رهبري کېده، د اتیس زوی ( څوک چې د لیډیا واکمن و ) سټرابو زیاته کړه چې  د لیموس او امبروس پلاسګین ټیرونیس تر ایټالیا ټاپووزمي پوري وڅاره او د لیسبوس هیلانیکس په وینا: د پیلاسګین مهاجرت د یونان له تیسالي څخه د ایټالیا تر ټاپووزمې پورې دوام درلود. هغه برخه چې پیلاسګیونیانو ونیوله، هغوی ورته ټیرینیا ویل او وروسته بیا د تيرینیان په نامه یادېده.<ref name="5.2, citing Anticlides">5.2, citing [[Anticlides]]</ref><ref>6.137</ref><ref>4.109</ref><ref>{{cite book|author=Dionysius of Halicarnassus|author-link=Dionysius of Halicarnassus|title=Roman Antiquities|at=1.28–3}}</ref><ref name="1.94">1.94</ref> == سرچينې == m815ln2372pr80wduyzx48bqaxpi9ig 0 61581 364822 360603 2026-06-22T04:57:44Z Cicihwahyuni6 30424 364822 wikitext text/x-wiki اپل یو امریکایي څو ملیتي ټکنالوژيکي شرکت دی، چې په مصرفي الکټرونیکي وسایلو، سافټ ویر او انلاین خدماتو کې تخصص لري او مرکز یې د متحده ایالاتو د کالیفورنیا په کیپرټینو کې دی. اپل د عاید له پلوه د معلوماتي ټکنالوژۍ تر ټولو لوی شرکت دی (په 2021ز کال کې ټولټال 365.8 میلیارد ډالر) او د 2021ز کال د جنوري تر میاشتې پورې د نړۍ ترټولو قیمتي شرکت دی، د واحد پلور له مخې څلورم لوی شخصي کمپیوټر پلورونکی او دویم لوی ګرځنده ټیلیفون جوړونکی شرکت دی. دا د الفابیټ، امازون، میټا او مایکروسافټ تر څنګ یو له پنځو لویو امریکایي معلوماتي ټکنالوژيکي شرکتونو نه دی.<ref>{{Cite web|last=Business|first=Michelle Toh, CNN|title=Saudi Aramco eclipses Apple to once again become the world's most valuable company|url=https://www.cnn.com/2022/05/12/investing/saudi-aramco-becomes-most-valuable-company-intl-hnk/index.html|access-date=2022-05-13|website=CNN}}</ref> اپل د اپل کمپیوټر شرکت په توګه په 1976ز کال کې د اپریل په 1 تاسیس شو؛ د سټیو جابز، سټیو ووزنیاک او رونالډ وین له خوا د Wozniak Apple I شخصي کمپیوټر جوړولو او پلورلو لپاره جوړ شو. دا په 1977ز کال کې د Apple Computer Inc په توګه د جابز او وزنیاک له خوا شامل شو او د شرکت د راتلونکي کمپیوټر، یعنې د Apple II غوره پلورونکی شو. اپل په 1980ز کال کې د فوري مالي بریالیتوب له امله مشهور شو. شرکت داسې کمپیوټرونه جوړ کړل چې نوښتګر ګرافیکي کاروونکي انټرفیسونه په کې شامل دي، د اصلي مکینتاش په  ګډون، چې په ۱۹۸۴ز کال کې له تحسین شوو تبلیغاتو سره د ریډلي سکاټ له خوا رامنځته شوی، اعلان شو. په 1985ز کال کې یې د محصولاتو لوړ لګښت او د اجرایوي رییسانو تر منځ د قدرت مبارزې ستونزې رامنځته کړې. ووزنیاک په دوستانه توګه له اپل نه شاته شو، په داسې حال کې چې جابز د NeXT موندلو لپاره استعفا ورکړه او د اپل ځینې کارمندان یې له ځانه سره یوړل. لکه څنګه چې د شخصي کمپیوټرونو بازار د 1990 لسیزې په اوږدو کې پراخ شوی او وده یې کړې، اپل په انټیل ځواک لرونکي کمپیوټر کلونونو (د وینټل په نوم هم پېژندل کېږي) کې د مایکروسافټ وینډوز عملیاتي سیسټم ټیټ قیمت لرونکي دوه ګوني بازار کې د پام وړ برخه له لاسه ورکړه. په 1997ز کال کې له افلاس نه څو اونۍ مخکې دغه شرکت د اپل ناکام عملیاتي سیسټم د ستراتېژۍ د حل کولو لپاره NeXT وپېره او دندې یې بېرته شرکت ته راجع کړې. په راتلونکې لسیزه کې، جابز اپل ته د ځینو تاکتیکونو له لارې بېرته ګټې ته لارښوونه وکړه، لکه د iMac، iPod، iPhone او iPad معرفي کول، د اعلاناتي کمپاینونو پیل کول، د Apple Store پرچون سلسله پرانیستل او د شرکت پراخولو لپاره د ډېری شرکتونو ترلاسه کول. جابز په 2011ز کال کې د روغتیایي دلایلو له امله استعفا ورکړه او دوه میاشتې وروسته مړ شو. د هغه پر ځای ټیم کوک د اپل د اجراییوي رییس په توګه وټاکل شو. اپل د متحده ایالاتو لومړنی عامه سهامي شرکت شو، چې ارزښت یې د 2018ز کال په اګست کې له 1 ټریلیون ډالرو نه ډېر و، بیا د 2020ز مال په اګست کې 2 ټریلیون ډالرو او په دې وروستیو کې د 2022ز کال په جنوري کې 3 ټریلیون ډالرو ته ورسېد. شرکت کله ناکله د خپلو قراردادیانو د کار کړنو په اړه انتقادونه مومي؛ لکه  د چاپېریال کړنې او سوداګریز اخلاق یې همدارنګه د رقابتي ضد کړنو او د موادو د سرچینو په اړه. سره له دې، دغه شرکت د لوړې کچې برنډ ته وفادار دی او د نړۍ یو له خورا ارزښتناکو برنډونو نه شمېرل کېږي. == تاسیس او الحاق:1976–1980 == د اپل کمپیوټر شرکت د 1976ز کال د اپرېل په 1 د سټیو جابز، سټیو ووزنیاک او رونالډ وین له خوا د سوداګریزې ملګرتیا په توګه تاسیس شو. د شرکت لومړی محصول لومړی اپل و، یو کمپیوټر چې په بشپړ ډول د ووزنیاک له خوا طراحي شوی او جوړ شوی و. د جوړولو د تمویل لپاره، جابز خپله یوازینۍ د ټرانسپورټ وسیله، چې یو VW بس و، په څو سوو ډالرو وپلوره او ووزنیاک خپل HP-65 د حساب ماشین په 500 امریکایي ډالرو وپلوره (په 2021ز کال کې د 2,381 ډالرو معادل). وزنیاک لومړی پروټوټایپ Apple I په هومبریو کمپیوټر کلبین کې 1976ز کال په جولای کې پیل کړ. اپل I د CPU، RAM، او اساسي متن-ویډیو چېپ سره د مادربورډ په توګه وپلورل شو دا د بیس کټ له مفهوم سره، چې لا به د بشپړ شخصي کمپیوټر په توګه بازار ته نه وي عرضه شوی، یوځای و او  د 666.66 امریکایي ډالرو (په 2021ز کال کې د 3,175 ډالرو سره معادل) سره د لومړي ځل لپاره وپلورل شو. 666 شمېره یې، چې د ارقامو تکرار یې خوښاوه؛ نو دغه قیمت یې ترلاسه کړ.{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=6–8}}<ref>{{Cite news|first=Rhiannon|last=Williams|title=Apple celebrates 39th year on April 1|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/11507451/Apple-celebrates-39th-year-on-April-1.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/11507451/Apple-celebrates-39th-year-on-April-1.html|archive-date=January 10, 2022|url-access=subscription|url-status=live|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=April 1, 2015|access-date=July 9, 2017}}{{cbignore}}</ref>{{Sfn|Linzmayer|2004|pages=6–8}}<ref>{{Cite news|title=A Chat with Computing Pioneer Steve Wozniak|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6167297|website=[[NPR]]|date=September 29, 2006|access-date=July 9, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Apple co-founder tells his side of the story|url=https://www.smh.com.au/news/laptops--desktops/wozniak-tells-his-side-of-the-story/2006/09/28/1159337270259.html|website=[[The Sydney Morning Herald]]|date=September 28, 2006|access-date=July 9, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.groovypost.com/news/steve-jobs-steve-wozniak-remembers/|title=Steve Jobs: Steve Wozniak Remembers|website=www.groovypost.com|date=October 6, 2011|access-date=July 16, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Homebrew Computer Club|url=http://www.computerhistory.org/revolution/personal-computers/17/312|publisher=[[Computer History Museum]]|access-date=July 9, 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7091190.stm|work=[[BBC News]]|title=Building the digital age|access-date=January 19, 2008|date=November 15, 2007}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://staging.computerhistory.org/exhibits/highlights/apple1.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20070326115844/http://staging.computerhistory.org/exhibits/highlights/apple1.shtml|archive-date=March 26, 2007|title=Apple I|publisher=[[Computer History Museum]]|access-date=January 19, 2008}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170204212503/http://www.g4tv.com/gamemakers/episodes/3781/Apple_II.html Game Makers (TV Show)]: Apple II. Originally aired January 6, 2005.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.macmothership.com/gallery/newads7/1976apple1.jpg|title=Picture of original ad featuring US666.66 price}}</ref><ref name="iWoz">{{Cite book|last1=Wozniak|first1=Steve|title=iWoz: Computer Geek to Cult Icon: How I Invented the Personal Computer, Co-Founded Apple, and Had Fun Doing It|title-link=iWoz: Computer Geek to Cult Icon: How I Invented the Personal Computer, Co-Founded Apple, and Had Fun Doing It|last2=Smith|first2=Gina|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2006|isbn=978-0-393-06143-7|oclc=502898652|author-link=Steve Wozniak|author2-link=Gina Smith (author)}}</ref><ref>[[Leander Kahney|Kahney, Leander]]. [https://www.wired.com/gadgets/mac/multimedia/2002/11/56426 Rebuilding an Apple From the Past], ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', November 19, 2002. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140318144236/http://www.wired.com/gadgets/mac/multimedia/2002/11/56426|date=March 18, 2014}}</ref>{{Sfn|O'Grady|2009|pages=2–3}} == مکینتاش == مکینتاش، چې عموما د مک په نوم پېژندل کېږي د اپل د شخصي کمپیوټرونو کرښه ده، چې د شرکت ملکیت macOS عملیاتي سیسټم کاروي. شخصي کمپیوټرونه د اپل اصلي سوداګریزه کرښه وه، خو د 2021ز کال تر پایه پورې دوی د شرکت عاید یوازې 10 سلنه جوړوي. دغه شرکت له انټیل پروسیسرونو نه د ایپل سیلیکون ته د مک کمپیوټرونو بدلولو په بهیر کې دی او د چېپ پر پلیټ فارم یو طراحي شوی سیسټم دی. د 2022ز کال تر مارچ پورې د مکینتاش کمپیوټر شپږ کورنۍ د تولید په حال کې وې: * iMac: په 1998ز کال کې ټول په یو ډیسکټاپ کمپیوټر کې معرفي شوي. * مک میني: مصرف کونکی فرعي ډیسکټاپ کمپیوټر، چې په 2005ز کال کې معرفي شو. * MacBook Pro: حرفه یي نوټ بوک، چې په 2006ز کال کې معرفي شو. * مک پرو: حرفه یي کاري سټیشن، چې په 2006ز کال کې معرفي شو. * مک بوک ایر: د مصرف کونکي خورا نازک نوټ بوک، چې په 2008ز کې معرفي شو. * مک سټوډیو: حرفه یي کوچني کاري فارم فاکتور سټیشن، چې په 2022ز کال کې معرفي شو. اپل د مک لپاره بېلابېل لوازم هم پلوري، لکه د پرو ډیسپلې XDR، اپل سټوډیو ډیسپلې، جادویي ماووس، میجیک ټریک پیډ او جادویي کېبورډ. دغه شرکت د سافټ ویر څو نمونو ته پراختیا ورکړه، چې د مک په پېرود کې رانغاړل کېږي، لکه د سفاري ویب براوزر، د iMovie ویډیو ایډیټر، د ګیرج بانډ اډیو ایډیټر او د iWork تولید سویټ. == لوګو == د سټیو جابز په وینا، د شرکت نوم یې د دې لپاره خوښ شوی و، چې د مڼو له کښتځای یې الهام اخیستی و. جابز فکر کاوه، چې د اپل نوم په زړه پوری، په روحيې سمبال او نه ډارېدونکی دی. د اپل لومړۍ لوګو، د رون وین له خوا طرحه شوې، چې ایساک نیوټن یې د مڼو تر ونې لاندې د ناستي په حالت کې انځور کړی دی. دا  وروسته د راب جانوف «رینبو اپل» له خوا بدله شوه. جانوف جابز ته د ټاکل شوې لوګو لپاره د څو بېلابېلو رنګونه وړاندیز وکړل او جابز سمدلاسه دا خوښ کړل. په هرصورت، جابز ټینګار وکړ چې لوګو دې د شرکت د انسان کولو لپاره رنګینه شي.<ref>{{Cite news|title=Steve Jobs bio says Apple CEO abhorred 'corrupt' execs|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/10/20/steve-jobs-bio.html|access-date=October 21, 2011|publisher=[[CBC News]]|date=October 20, 2011}}</ref> == سرچينې == 26nj9ipls34pau7087of851dcg04i3r 0 62904 364807 283082 2026-06-21T23:48:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 364807 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''ګایوس جولیوس قیصر''' (په [[لاتیني ژبه|لاتیني]]: [ˈɡaːiʊs ˈjuːliʊs ˈkae̯sar]؛ زوکړه د ۱۰۰م.ز کال د جولای ۱۲مه ـــ مړینه د ۴۴م.ز کال د مارچ ۱۵مه) یو رومي جنرال او سیاستوال و. قیصر د لومړي درې کسیز حکومت (First Triumvirate) غړی و، مخکې له دې چې خپل سیاسي سیال پومپي ته په یوه کورني جنګ کې ماتې ورکړي په ګالي جنګونو کې یې د رومیانو د لښکرو مشري کوله، او ورپسې له ۴۹م.ز څخه ترهغې چې نوموړی په ۴۴م.ز کې ترور کړای شو، د روم دېکتاتور و. نوموړي په هغو پېښو کې چې د روم د جمهوریت د له منځه تلو او د روم د سترواکۍ د ظهور لامل شوې، یو مهم رول لوبولی دی. په ۶۰م.ز کال کې، قیصر، کراسوس او پومپي لومړنی ترایوم ویرات (First Triumvirate) یا درې کسیز حکومت جوړ کړ، یاد حکومت، هغه سیاسي اتحاد و چې د روم په سیاستونو باندې د کلونو لپاره غالب و. د پوپولارانو (د خلکو د دوستانو) په توګه  د دوی د قدرت راټولولو هڅې د آپټیمېټانو (تر ټولو غوره خلکو) له خوا د روم په مشرانو جرګه کې د ننه په ځانګړې توګه د ځوان کاتو (Cato the Younger) چې د سېسیرو (Cicero) له خوا یې ملاتړ کېده، له مخالفت مخ شوې. قیصر په ګالي جنګونو کې کوم چې په ۵۱ م.ز کال کې پای ته ورسېدل او د روم قلمرو ته یې په لویه پیمانه پراختیا ورکړه، د یو شمېر پوځي بریاوو له لارې د روم په جمهوریت کې په یو ډېر پیاوړي سیاستوال بدل شو. د دغې مودې په ترڅ کې هغه هم په برتانیا باندې یرغل وکړ او هم یې هلته د راین په سیند باندې یو پل ورغاوه. د نوموړي دغو لاسته راوړنو او د هغه د تجربه لرونکي پوځ د پومپي موقف چا چې په ۵۳ م.ز کال کې د کراسوس له مړینې وروسته له مشرانو جرګې سره ځان هماهنګ کړی و، تر خپل سیوري لاندې راوست. د ګالي جنګونو په پای ته رسېدو سره، مشرانو جرګې قیصر ته امر وکړ چې خپله پوځي قومانده پرېږدي او روم ته راوګرځي. په ۴۹م.ز کال کې قیصر له روبیکون څخه په تېرېدو سره او د یو لښکر په راس کې د روم لوري ته په خوځېدو سره په ښکاره ډول د مشرانو جرګې واک تر پوښتنې لاندې راوست. په دې توګه د قیصر کونۍ جګړه پیل شوه، کومه چه نوموړي وګټله او هغه ته یې په ۴۵م.ز کال کې تقریباً یو د نه ګواښل کېدونکي او اغېزناک قدرت موقف وروباښه.<ref>{{cite book|last=Keppie|first=Lawrence|title=The Making of the Roman Army: From Republic to Empire|date=1998|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman, Oklahoma|isbn=978-0-8061-3014-9|page=102|chapter=The approach of civil war}}</ref> قیصر د حکومت د چارو په لاس کې اخیستلو نه وروسته، د جولیني جنترۍ د جوړولو په ګډون د ټولنیزو او حکومتي اصلاحاتو یوه برنامه پیل کړه. هغه د روم د جمهوریت د لرې پرتو سیمو ټولو اوسېدونکو ته تابعیت ورکړ. هغه د ځمکو اصلاحاتو او د پخوانیو جانبازو سرتېرو ملاتړ پیل کړ. نوموړي د جمهوریت د اداري سېستم کاغذ پراني مرکزي کړه او بالاخره "د ټول عمر د دېکتاتور" (''dictator perpetuo'') په توګه اعلان شو. د هغه پوپولیستي او اقتدار پلوو اصلاحاتو اشراف وقهرول، چا چې د نوموړي پر وړاندې دسیسې پیل کړې. د ۴۴م.ز کال مارچ په نیمایي کې (د مارچ په ۱۵مه نېټه ـــ Ides of March) قیصر د بروتوس او کاسیوس په مشرۍ د یوې ډلې یاغي سناتورانو له خوا ترور کړای شو، چې د چړو په وهلو سره ووژل شو. په دې سره د کورنیو جنګونو یوه نوې سلسله پیل شوه او د اساسي قانون پر بنسټ ولاړ دغه جمهوري حکومت هېڅکله په بشپړه توګه له سره بیا ونه رغول شو. د قیصر مشر وراره او نومول شوي وارث اوکتیوان، چې وروسته د اګوستوس په نوم مشهور شو، د روم د جمهوریت په وروستۍ کورنۍ جګړه کې خپلو مخالفینو ته له ماتې ورکولو وروسته په یواځې توګه واک ته ورسېد. اوکتېوان د خپل واک په پیاوړي کولو پیل وکړ او ورسره د روم د سترواکۍ دوره پیل شوه.<ref>{{cite web |last=Suetonius |date=121 |title=De vita Caesarum |trans-title=The Twelve Caesars |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120530163202/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html |archive-date=30 May 2012 |website=University of Chicago |page=107 |quote=More than sixty joined the conspiracy against [Caesar], led by Gaius Cassius and Marcus and Decimus Brutus.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Plutarch |title=Life of Caesar |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/plutarch/lives/caesar*.html |url-status=dead |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20180213130122/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/plutarch/lives/caesar%2A.html |archive-date=13 February 2018 |access-date=19 February 2021 |website=University of Chicago |page=595 |quote=... at this juncture Decimus Brutus, surnamed Albinus, who was so trusted by Caesar that he was entered in his will as his second heir, but was partner in the conspiracy of the other Brutus and Cassius, fearing that if Caesar should elude that day, their undertaking would become known, ridiculed the seers and chided Caesar for laying himself open to malicious charges on the part of the senators ...}}</ref> قیصر یو پیاوړی لیکوال تاریخ پوه او همداراز سیاستوال و، د هغه د ژوند ډېره برخه د نوموړي د پوځي مبارزو په اړه د هغه له خپلو سفر نامو څخه پېژدل شوې ده. د نورو معاصرو سرچینو په توګه د سیسېرو لیکونو او ویناوو او د سالوست لیکنو ته اشاره کېدای شي. د قیصر په اړه د سوتونیوس او پلوتارچ له خوا راوروسته بیوګرافۍ هم مهمې سرچینې بلل کېږي. قیصر د زیات شمېر تاریخ پوهانو له خوا د تاریخ په اوږدو کې له تر ټولو لویو پوځي قوماندانانو څخه یو بلل کېږي. د هغه لقب بیا وروسته د سترواک لپاره د مترادف په توګه وپېژندل شو؛ د قیصر ("Caesar") عنوان د روم د سترواکۍ په اوږدو کې کارول کېده، چې له عین رېښې څخه د عصري نږدې الفاظو لکه قیصر (Kaiser) او تزار (Tsar) د راپیدا کېدو لامل شو. نوموړي په وار وار سره په ادبي او هنري اثارو کې را ښکاره شوی دی، او د هغه سیاسي فلسفې چې د قیصرېزم (Caesarism) په نامه پېژندل کېږي، تر معاصرې دورې ترې سیاستوالو الهام اخیستی دی.<ref>{{cite book|title=Battles That Changed History: An Encyclopedia of World Conflict|url=https://archive.org/details/battlesthatchang00tuck_956|url-access=limited|author=Tucker, Spencer|publisher=ABC-CLIO|year=2010|page=[https://archive.org/details/battlesthatchang00tuck_956/page/n86 68]|isbn=9781598844306}}</ref> == د ژوند لومړني وختونه او حرفوي ژوند یې == ګایوس جولیوس قیصر په یوه وطندوسته کورنۍ کې چې له جولیا نسب څخه وه، زيږېدلی دی؛ نوموړې کورنۍ ادعا کوله چې د جولوس (Julus) له اولادونو څخه دي، چې نوموړی د تروا د افسانوي شهزاده اینیاس زوی دی، او ګمان کېږي هغه د په خپل وار سره د الهې وینوس (Venus) زوی دی. جولیان له البا اصل څخه دي، چې د اوومې مخزېږدې پېړۍ د نیمایي په شاوخوا کې د البا لونګا له ویجاړېدو راوروسته په روم کې د مېشت شوي یو مشهور البايي کور په توګه ورڅخه یادونه شوې ده. دوی ته او ورسر نورو البايي اشرافي کورنیو ته د سردارانو مقام ورکړل شوی و. د جولیان په بوليوای (Bovillae) کې په پخوانیو دورو کې هم موجود وو، چې د هغه ښارګوټي د تیاتر په یو محراب کې یې یوه ډېره لرغونوې کتیبه د شواهدو نمونه ګڼل کېږي، کومه چې د البا مذهبي دود یا ''lege Albana'' له مخې د دوی د قربانیو تقدیمول انځوروي. د لوی پلیني په روایت د "قیصر" ''لقب'' د قیصري څانګې څخه د زيږېدلو اجدادو څخه له یوه هغه څخه ( له لاتیني فعل "قطع کولو" یعنې - ''caedere'', ''caes)'' سرچینه اخلي.<ref>{{Cite book|last=Froude|first=James Anthony|author-link=James Anthony Froude|title=Life of Caesar|publisher=Project Gutenberg e-text|year=1879|page=67|url=http://www.mirrorservice.org/sites/ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05/8cesr10.txt|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071209113843/http://www.mirrorservice.org/sites/ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/etext05/8cesr10.txt|archive-date=9 December 2007}} See also: Suetonius, ''[[Lives of the Twelve Caesars]]'': ''Julius'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html#6 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226081027/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius%2A.html#6 |date=26 December 2022 }}; [[Velleius Paterculus]], ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/2B*.html#41 2.41]; [[Virgil]], ''[[Aeneid]]''</ref><ref>[[Livy]], ''[[Ab urbe condita libri (Livy)|Ab urbe condita]]'', [[wikisource:From the Founding of the City/Book 1#28|1:28–30]]</ref><ref>Dionysius, iii. 29.</ref><ref>Tacitus, ''Annales'', xi. 24.</ref><ref>Niebuhr, vol. i. note 1240, vol. ii. note 421.</ref><ref>[[Pliny the Elder]], ''Natural History'' [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+7.7 7.7]. The misconception that Julius Caesar himself was born by Caesarian section dates back at least to the 10th century (''[[Suda]]'' [http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?db=REAL&search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&user_list=LIST&page_num=1&field=adlerhw_gr&searchstr=kappa%2C1199 kappa 1199]). Julius was not the first to bear the name, and in his time the procedure was only performed on dead women, while Caesar's mother [[Aurelia (mother of Caesar)|Aurelia]] lived long after he was born.</ref><ref>''[[Augustan History|Historia Augusta]]'': ''Aelius'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Aelius*.html#2 2].</ref> د ''اګوستا تاریخ'' نومی اثر د دریو بدیلو شرحو وړاندوینه کوي: دا چې لومړني قیصر د ضخیمو وېښتو ډک سر (''"caesaries"'') درلود؛ دا چې هغه ځلېدونکې نصواري رنګه سترګې (''"oculis caesiis"'') لرلې؛ یا هم دا چې نوموړي د پوني جګړو په بهیر کې په جنګ کې یو فیل وژلی و (په کنعاني ژبه ''"caesai"'' ). قیصر داسې سکې راویستلې وې چې د فیل انځور ورباندې کښل شوی و، له دې نه معلومېږي چې نوموړي د خپل نامه وروستنی تفسیر خوښاوه.<ref>Goldsworthy, [https://books.google.com/books?id=oR-ljeBaWIcC&pg=PA32 p. 32].</ref><ref>Suetonius, ''Julius'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html#1 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226081027/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius%2A.html#1 |date=26 December 2022 }}; [[Plutarch]], ''Caesar'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Caesar*.html#1 1], ''Marius'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Marius*.html#6 6]; Pliny the Elder, ''Natural History'' [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+7.54 7.54]; ''Inscriptiones Italiae'', 13.3.51–52</ref><ref>Plutarch, Marius [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Marius*.html#6 6]</ref><ref name="plutsuet1">Plutarch, ''Caesar'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Caesar*.html#1 1]; Suetonius, ''Julius'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html#1 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226081027/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius%2A.html#1 |date=26 December 2022 }}</ref> د جولي کورنۍ قیصرانو د خپل لرغوني نسب سره سره، په ځانګړې توګه له سیاسي لحاظه اغېزمنتیا نه لرله، که څه هم هغوی د لومړۍ مخزېږدې پېړۍ په لومړیو کې د خپل سیاسي بخت له یو څه بیا راژوندي کولو څخه خوند اخیستی و.  د قیصر پلار چې هغه هم د ګایوس جولیوس قیصر په نامه یادېده، د آسیا یا آسیانا (Asia) د ولایت واکمني یې په غاړه لرله، او د هغه خور جولیا چې د قیصر عمه کېږي، له ګایوس ماریوس سره چې د روم په جمهوریت کې یو له تر ټولو مخکښو څېرو څخه ګڼل کېده، واده وکړ. د نوموړي مور اورېلیا له یوې اغېزناکې کورنۍ څخه وه. د قیصر د ماشومتوب په اړه ډېر لږ اطلاعات ثبت شوي دي.<ref>Suetonius, ''Julius'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html#1 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226081027/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius%2A.html#1 |date=26 December 2022 }}; Pliny the Elder, ''Natural History'' [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+7.54 7.54]</ref><ref>{{cite web |title=Julius Caesar |url=http://www.hsc.csu.edu.au/ancient_history/personalities/rome/caesar/caesar.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322013940/http://hsc.csu.edu.au/ancient_history/personalities/rome/caesar/caesar.html |archive-date=22 March 2012}}</ref><ref>Suetonius, ''Julius'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html#1 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226081027/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius%2A.html#1 |date=26 December 2022 }}; Plutarch, ''Caesar'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Caesar*.html#1 1]; Velleius Paterculus, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/2B*.html#41 2.41]</ref><ref>Velleius Paterculus, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/2A*.html#22 2.22]; Florus, ''Epitome of Roman History'' [[wikisource:Epitome of Roman History/Book 2#9|2.9]]</ref> په ۸۵ م.ز کال کې، د قیصر پلار په ناڅاپي ډول مړ شو، چې په دې توګه قیصر په ۱۶ کلنۍ کې د خپلې کورنۍ مشر شو. د بلوغ عمر ته د هغه رسېدنه د نوموړي د ماما ګایوس ماریوس او د هغه سیال لوسیوس کورنېلیوس سولا تر منځ له کورنۍ جګړې سره هممهاله وه. دواړو خواوو هر کله چې په عروج کې وې له خپلو سیاسي مخالفینو څخه سخت وینې تویوونکي غچونه واخیستل. کله چې قیصر د نوي  ''فلامن ډیالیس'' (د مشتري لوی کشیش) په توګه ونومول شو، ماریوس او د هغه متحد لوسیوس کورنېلیوس کینا د ښار د چارو واک په لاس کې درلود او هغه د لوسیوس کینا د لور کورنېلیا سره واده وکړ.<ref>Canfora, p. 3</ref><ref>William Smith, ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'': ''[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Flamen.html Flamen]''</ref> په هر ترتیب، د سولا له نهاي بریا وروسته، قیصر له زاړه رژیم سره د اړیکې درلودلو له امله د نوي رژیم لپاره یوه مشروع موخه وګرځېده. هغه له خپل میراث، د هغه د مېرمنې له مهریې، او کشیش توب څخه محروم کړای شو، خو نوموړي کورنېلیا ته له طلاق ورکولو څخه ډډه وکړه او نوموړی د یادې پرېکړې له کبله پټېدو ته اړ کړای شو. د هغه پر وړاندې ګواښ د نوموړي د مورنۍ کورنۍ په منځګړيتوب سره، چې د سولا او ویسټال ویرجین ملاتړي پکې وو، لرې کړای شو. سولا په ناهیلیتوب سره ومنله او داسې ویل کېږي چې هغه په قیصر کې زیات ماریوسان لیدلي دي. د هغه د کشیش توب له لاسه ورکول د دې لامل شول چې دی یوه پوځي دنده پر مخ یوسي، ځکه د مشتري یو عالیرتبه کشیش اجازه نه درلوده چې په اس لمس کړي، د خپل خوب له تخت نه بهر له دریو شپو څخه زیات یا یوه شپه له روم څخه بهر ویده شي، یا د یو لښکر څارنه په غاړه ولري.<ref>Suetonius, ''Julius'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html#2 2–3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226081027/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius%2A.html#2 |date=26 December 2022 }}; Plutarch, ''Caesar'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Caesar*.html#2 2–3]; [[Cassius Dio]], ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/43*.html#20 43.20]</ref> == سرچينې == nzufcy5spf4r4jt9tvqrjzi5hujj2tn 4 72183 364817 306954 2026-06-22T03:40:15Z شاه زمان پټان 26102 364817 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px #FFFFFF solid; overflow:auto;"> <h2 style="display: block; margin: 0; border: 0; padding: .1em .5em .5em; background-color: #d1e4ff; font-weight: bold;font-family:Bahij Titr; text-align: center;"> مرسته او همکاري <!-- 3 line spacing of h2 is important for subsection edit links to work correctly, PLEASE DO NOT FIX --> </div> {{مرکز}}{{کينډۍ:د اونيزې مرستې سرليک}}{{پای}} '''په دې وروستيو کې پيل شوې پروژې او تانبې:''' <!-- ټول توکي د تاريخ له مخې په ترتيب سره له نويو تر زړو پورې وليکئ. --> * [[ويکيپېډيا:ويکيپروژه د ليکنو سمون|ويکيپروژه د ليکنو سمون]] دا د درې ګونو موضوعاتو (د ليکنو سمول، غځول او جوړولو) پروژه ده د لا زيآتو مالوماتو لپاره [[ويکيپېډيا:ويکيپروژه د ليکنو سمون/لارښود|د ليکنو سمون لارښود]] وګورئ. '''د پروژو او تانبو بشپړ لړليک:''' *د پروژو بشپړ لړليک کتلو لپاره، [[ويکيپېډيا:ويکيپروژې ټولنه/لړليک|دلته]] کلېک وکړئ. * د تانبو بشپړ لړليک کتلول لپاره، [[تانبه:د تانبو لړليک|دلته]] کلېک وکړئ. {{کينډۍ:پوهې تانبې}} ifqsk2qxlxwj42rrkf38ohmmzoa2hoa 364818 364817 2026-06-22T03:40:44Z شاه زمان پټان 26102 364818 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px #FFFFFF solid; overflow:auto;"> <h2 style="display: block; margin: 0; border: 0; padding: .1em .5em .5em; background-color: #d1e4ff; font-weight: bold;font-family:Bahij Titr; text-align: center;"> مرسته او همکاري <!-- 3 line spacing of h2 is important for subsection edit links to work correctly, PLEASE DO NOT FIX --> </div> {{مرکز}}{{کينډۍ:د اونيزې مرستې سرليک}}{{کينډۍ:پای}} '''په دې وروستيو کې پيل شوې پروژې او تانبې:''' <!-- ټول توکي د تاريخ له مخې په ترتيب سره له نويو تر زړو پورې وليکئ. --> * [[ويکيپېډيا:ويکيپروژه د ليکنو سمون|ويکيپروژه د ليکنو سمون]] دا د درې ګونو موضوعاتو (د ليکنو سمول، غځول او جوړولو) پروژه ده د لا زيآتو مالوماتو لپاره [[ويکيپېډيا:ويکيپروژه د ليکنو سمون/لارښود|د ليکنو سمون لارښود]] وګورئ. '''د پروژو او تانبو بشپړ لړليک:''' *د پروژو بشپړ لړليک کتلو لپاره، [[ويکيپېډيا:ويکيپروژې ټولنه/لړليک|دلته]] کلېک وکړئ. * د تانبو بشپړ لړليک کتلول لپاره، [[تانبه:د تانبو لړليک|دلته]] کلېک وکړئ. {{کينډۍ:پوهې تانبې}} bi1e2us8lckvhkgvrglqsedoycecnht 3 87455 364823 2026-06-22T05:49:11Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 364823 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=ځان}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۲ جون ۲۰۲۶، گړۍ ۰۵:۴۹ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) s710niixrz8rhf9yhutlshvkrnakkk6