مهاتما ګاندي

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">مهال‌ليک</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">د مهال‌ليک خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>مهاتما ګاندي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2023</id>
    <revision>
      <id>364855</id>
      <parentid>357143</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18518" sha1="q0lcirpyq51nse2z5nq9mngsywoooj9" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص 
| honorific_prefix = [[مهاتما]]
| name             = موهنداس گاندهي      
| image            = MKGandhi.jpg
|caption         = په زاړه عمر کې د ګاندي د مخ یو انځور چی سپینی چشمی یی پر سترګو او د خندا په حال کی وو 
| birth_date       = {{Birth date|df=yes|1869|10|2}}
|nationality = {{هند}}      
| mother =پوتلیباي گاندی
| signature        = Mohandas K. Gandhi signature.svg
}}
'''موهنداس کرمچند گاندهي''' چي وروسته د مهاتما گاندهي په نوم مشهوره شو، د هند له مهمو سياستوالو گڼل کېږي، چې د عدم تشدد د سياست پلوى و.

== زوکړه ==
د ١٨٦٩ م مېلادي کال د اکتوبر په دويمه نېټه د [[هند]] د گجرات په ولايت کښي زېږېدلی. د گاندهي پلار کرمچند گاندهي د [[گجرات]] ولايت يو پانگه وال او سياستوال و. د گاندهي کورنۍ يوه مذهبي کورنۍ وه چي د هندو مذهب د ويشنو ډلي سره يه تړاو درلود. د گاندهي په پلرني کور کې د لاچارانو او مسکينانو سره ډېره مرسته کېدله. دبيلگي په توگه د گاندهي کورنۍ لا چاره ناروغان خپل کور ته بيول او هلته يه د هغوی درملنه او خدمت کول.
[[دوتنه:mashum_gandhi.jpg|thumb|150px|ماشوم گاندهي]]

== مېرمن ==
د گاندهي مور او پلار هغه وخت گاندهي ته واده وروکړی چي د ده عمر ١٣ کاله و. د گاندهي مېرمنه کاستوربه نکانجي هم د واده پر وخت ١٣ کلنه وه. 
[[دوتنه:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|right|thumb|190px|مهاتما گاندهي او دهغه مېرمنه (١٩٠٢ م)]]

== زدکړي او مسلک ==
[[دوتنه:Gandhi_zwan.jpg|thumb|150px|مهاتما گاندهي]]
د ١٨٨٨ او ١٨٩١ مېلادي کلونو تر منځ گاندهي په [[لندن]] کښي د حقوقو لوړي زدکړي وکړې او په ١٨٩١ کښی بېرته و بمبی ته راستون شو. چيري چي ده د يوه وکيل په توگه کار کاوه. د ١٨٩٣ او ١٩١٥ مېلادي کلونو په مېنځ کښي گاندهي په سويلي افريکا کښي ژوند کاوه. په سويلي افريکا کښي گاندهي ته لاپسي څرگنده شوه چي انگرېزان د هنديانو سره تعاصبي او ناسم چلن کوي. 

همدا و چي په سويلي افريکا کښي گاندهي د هنديانو د حقوقو لپاره مبارزه پېل کړه. گاندهي د ناټال انډين کانگرېس په نامه ي غورځنگ جوړ کړی . دغه غورځنگ په سويلي افريکا کښي د هنديانو سره د ناوړه او تعاصبي چلن په وړاندي مبارزه کوله. 
== سياست ==
په ١٩١٥ مېلادي کال گاندهي و هندوستان ته ستون شو چير ي چي د ده د خدماتو اود هندیانو د حقوقو د مبارزې لپاره د مهاتما ياني ستره ارواح نوم ورکړل شوی و. پداسي حال کښي چي گاندهي خپل ځان د دغه نوم وړ نه گڼی نو د د ژوند تر آخره يه د مهاتما نوم نه خوښاوه. په ١٩٢٠ مېلادي کال گاندهي د هند د گانگرېس گوند مشر شو . د گاندهي په مشرتابه کښي دغه گوند د هند د خپلواکۍ تر ټولو مهمه او د عامو هنديانو گوند وگرځېده. په ١٩٣٠ م مېلادي کال کښي گاندهي د هنديانو څخه د انگرېزانو پر ضد د صلح آمېزه اولسي نافرمانۍ غوښتنه وکړه. پدې ترڅ کښي د مالگي مشهوره مارش هم شمېرل کيږي. د مالگي مارش د انگرېزي مالگي د بازاري انحصار نه د خلاصون يو کوښښ و. 

[[دوتنه:Gandhi_satyagrahi.jpg|بټنوک|گاندهي په ستياگراهي(صلحه غوښتونکي) جامو کښي]]
د ١٩٤٢ مېلادي کال د جون په دريمه نېټه گاندهي په ډاگه د برطانيې نه د هند دخپلواکۍ غوښتنه وکړه. همدا و چي انگرېزانو گاندهي زنداني کړ. خو د ناروغۍ له امله گاندهي د دو کالو بند وروسته بېرته خوشي کړل شو. په سويلي افريکا او همدا ډول په هند کښي گاندهي د انگرېزانو له خوا په څو څو ځله زنداني کړل شو. گاندهي خپل د ژوند مجموعا ٨ کاله په زندان کښی تېر کړل. 

د ١٩٤٧ مېلادي کال د جون په ٣ يمي نېټي د برطانيې لوی وزير کلېمنټ اټلي د هند د خپلواک کولو او په دو برخو ياني [[هندوستان]] او [[پاکستان]] کښي د وېشلو اعلان وکړی. گاندهي د ستر هند د ويشلو مخالف و. خو کله چي د هند د تقسيم پر وخت کورني جگړې ته ورته حالت را منځ ته شو يوازي د گاندهي هلي ځلې وې چي دغه اخ وډب يه ډېر ژر قرار کړی.

== مړينه ==
څو سخت دريځه ملتپال هنديان د مهاتما گاندهي د صلحي دپاليسۍ نه ناخوښه وه. د دغو سخت دريځو په آند بايد د خپلواکۍ لپاره او بيا وروسته د پاکستان سره د کشمير په مسله د واک او توپک نه کار اخيستل شوی وای. په دغو سخت دريځو کښي ناتو رام گودسه هم و. دغه کس پر مهاتما گاندهي باندي هغه وخت په دهلي کښي د توپنچې درې ډزي وکړي چي مهاتما گاندهي د بيانيې ورکول لپاره د خلکو د ډلي په مېنځ کښي روان و. درې واړه مردکي د گاندهي پر سينه ولگېدل او گاندهي خپل ژوند دلاسه ورکړی.

== نور ==
[[دوتنه:Gandhi_churchilllaan.jpg|بټنوک|دگاندهي مجسمه]]
د هند ستره وزيره ايندرا گاندهي او د هغې زوی چي هم د هند ستر وزير و په آر کښي د مهاتما گاندهي سره هيڅ خپلوي نه درلوده. ډېر خلک فکر کوي چي دغه د گاندهي د کورنۍ وه خو دغه خبره ناسمه ده. 

== اخذونه ==
* ''[[The Story of My Experiments with Truth|An Autobiography: The Story of My Experiments With Truth]]'' (available at [[wikisource:An Autobiography or The Story of my Experiments with Truth|wikisource]]) [http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/Biography/gandhi/] (1929) ISBN 0807059099
* ''Gandhi: A Photo biography'' by Peter Rühe ISBN 0714892793
* ''The Essential Gandhi: An Anthology of His Writings on His Life, Work, and Ideas'' by Louis Fischer ISBN 1400030501
* ''Gandhi: A Life'' by Yogesh Chadha ISBN 0471350621
* ''Gandhi and India: A Century in Focus'' by Sofri, Gianni ([[1995]]) ISBN 1900624125
* ''[[The Kingdom of God is Within You]]'' [http://www.kingdomnow.org/withinyou.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205200941/http://www.kingdomnow.org/withinyou.html |date=2012-02-05 }} by [[Leo Tolstoy]] ([[1894]]) ISBN 0803294042
* ''An Autobiography, or the Story of My Experiments with Truth'' M.K. Gandhi (1929) 
* ''Patel: A Life'' by Rajmohan Gandhi
* ''[http://www.southafrica.info/ess_info/sa_glance/history/gandhi.htm Exploring Jo'burg with Gandhi]'', Lucille Davie
* ''[http://www.joburg.org.za/2005/oct/oct25_fairview.stm Restored fairview fire tower reopened] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220020948/http://www.joburg.org.za/2005/oct/oct25_fairview.stm |date=2005-12-20 }}'', Mahatma Gandhi's Troyeville Johannesburg residence. See above link for images

== باندني تړنې ==
=== ټولنې ===
* [http://www.gandhiinstitute.org M.K. Gandhi Institute for Nonviolence]
* [http://www.mahatma.org.in The Official Mahatma Gandhi eArchive &amp; Reference Library]
* [http://www.mkgandhi.org mkgandhi.org]
* [http://www.gandhifoundation.org/ The Gandhi Foundation]
* [http://home.snafu.de/mkgandhi Gandhi Information Center]
* [http://www.gandhiserve.org/ GandhiServe Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424055057/http://www.gandhiserve.org/ |date=2008-04-24 }} Mahatma Gandhi Research and Media Service
* [http://www.gandhi-manibhavan.org/ Mani Bhavan Gandhi Sangrahalaya Gandhi Museum &amp; Library] Mani Bhavan is the place where Gandhi stayed whenever he was in Mumbai between 1917 and 1934. It was from here that Gandhi initiated his Civil Disobedience, Swadeshi, Khadi and Khilafat movements.

=== سرچينې ===
* [http://www.gandhiserve.org/news/news_archive.html Mahatma Gandhi News Digest and News Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210065528/http://www.gandhiserve.org/news/news_archive.html |date=2006-02-10 }} Daily news about Mahatma Gandhi and India's Independence Movement
* {{gutenberg author| id=Mahatma+Gandhi | name=Mahatma Gandhi}}
* [http://www.gandhiserve.org/information/photo_library.html Photo Library of Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209033002/http://www.gandhiserve.org/information/photo_library.html |date=2006-02-09 }} Over 10,000 images of Gandhi and India’s independence movement – partly digitized
* [http://photographs.gandhiserve.org The Official Mahatma Gandhi Picture Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051217015704/http://photographs.gandhiserve.org/ |date=2005-12-17 }} The Top 100 photographs of Mahatma Gandhi
* [http://www.gandhiserve.org/sale/footage/footage.html Film Footage of Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210025009/http://www.gandhiserve.org/sale/footage/footage.html |date=2006-02-10 }}  List of 300 film clips – over 10 hours - on Gandhi and India’s independence movement
* [http://streams.gandhiserve.org/video_library.html Films on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026112539/http://streams.gandhiserve.org/video_library.html |date=2006-10-26 }} List of over 100 hours of films on Gandhi and India’s independence movement
* [http://streams.gandhiserve.org/mahatma.html Documentary film MAHATMA – Life of Gandhi Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207024729/http://streams.gandhiserve.org/mahatma.html |date=2006-02-07 }} Watch the 5+ hours documentary film on Gandhi’s life and works!
* [http://streams.gandhiserve.org/listen_to_gandhi.html Mahatma Gandhi’s Voice Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060919071619/http://streams.gandhiserve.org/listen_to_gandhi.html |date=2006-09-19 }} Listen to over 50 hours of Gandhi’s speeches in English and Hindi
* [http://streams.gandhiserve.org/music_online.html Music Online on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703221135/http://streams.gandhiserve.org/music_online.html |date=2008-07-03 }} Listen to Gandhi’s favourite songs as well as to music on Gandhi
* [http://streams.gandhiserve.org/audio_library.html Online Audio Library on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061103023132/http://streams.gandhiserve.org/audio_library.html |date=2006-11-03 }} Listen to records, audio tapes, radio programmes, events and speeches on Mahatma Gandhi
* [http://streams.gandhiserve.org/others_on_gandhi_audio.html Audio Testimonials on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210154608/http://streams.gandhiserve.org/others_on_gandhi_audio.html |date=2007-02-10 }} Statements by associates and celebrities on Gandhi
* [http://streams.gandhiserve.org/einstein.html Albert Einstein on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140609031152/http://streams.gandhiserve.org/einstein.html |date=2014-06-09 }} An audio statement, correspondence with Gandhi and a text document by Einstein 
* [http://www.gandhiserve.org/information/writings_online/writings_online.html Writings Online on and by Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207131240/http://www.gandhiserve.org/information/writings_online/writings_online.html |date=2006-02-07 }} Read over 200 books and articles on and by Gandhi 
* [http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg.html Collected Works of Mahatma Gandhi Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509143405/http://www.gandhiserve.org/cwmg/cwmg.html |date=2008-05-09 }} Read over 50,000 pages of Gandhi’s letters, speeches, articles and books
* [http://www.gandhiserve.org/sale/books/books.html Books on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210024948/http://www.gandhiserve.org/sale/books/books.html |date=2006-02-10 }} List of over 8,800 library and current books in German and English on Gandhi and related subjects
* [http://www.gandhiserve.org/correspondence/correspondence.html Mahatma Gandhi’s Correspondence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207003904/http://www.gandhiserve.org/correspondence/correspondence.html |date=2006-02-07 }} List of 35,000 letters - largely - to and from Mahatma Gandhi, incl. a summary of each letter
* [http://www.gandhiserve.org/sale/journals/journals.html Journals on Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210024942/http://www.gandhiserve.org/sale/journals/journals.html |date=2006-02-10 }} List of publishers of journals on Gandhi
* [http://www.gandhiserve.org/information/chronology_1869_1887/chronology_1869_1887.html Chronologies of Mahatma Gandhi’s Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210025035/http://www.gandhiserve.org/information/chronology_1869_1887/chronology_1869_1887.html |date=2006-02-10 }} A brief and a detailed day-to-day chronology of Gandhi’s life
* [http://www.gandhiserve.org/sale/stamps_coins_medals/stamps_coins_medals.html Stamps, coins, medals, banknotes and cindrella on Mahatma Gandhi from all over the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210025029/http://www.gandhiserve.org/sale/stamps_coins_medals/stamps_coins_medals.html |date=2006-02-10 }}
* [http://www.topicalphilately.com/Gandhi Lick Service to the Mahatma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051109041859/http://www.topicalphilately.com/Gandhi/ |date=2005-11-09 }}  The Story of Gandhi's Life and Legacy told through Philately
* [http://www.gandhiserve.org/information/genealogical_table/genealogy.html Genealogy of Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209032857/http://www.gandhiserve.org/information/genealogical_table/genealogy.html |date=2006-02-09 }} Genealogical tables on Gandhi and his family with over 1,600 entries
* [http://www.gandhiserve.org/activities/research/oral_history.html Oral History on Gandhi on Video Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210025022/http://www.gandhiserve.org/activities/research/oral_history.html |date=2006-02-10 }} Watch interviews with freedom fighters of India’s independence movement 
* [http://streams.gandhiserve.org/oral_history.html Oral History on Gandhi on Audio Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051202024915/http://streams.gandhiserve.org/oral_history.html |date=2005-12-02 }} Listen to interviews with associates of the Mahatma 
* [http://www.gandhiserve.org/quiz/Mahatma_Quiz.html Quiz with Mahatma Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210024956/http://www.gandhiserve.org/quiz/Mahatma_Quiz.html |date=2006-02-10 }} Play, enjoy, and learn more about Gandhi
* [http://www.mahatma.org.in/downloads/ebooks/ebooks.jsp The Story of My Experiments with Truth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210061342/http://www.mahatma.org.in/downloads/ebooks/ebooks.jsp |date=2006-02-10 }} Gandhi auto-bio; free download in English or 6 South-Asian languages
* [http://www.nalanda.nitc.ac.in/resources/english/etext-project/Biography/gandhi/ An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth] Free e-text
* [http://www.betterworldlinks.org/book35.htm Better World Links on Gandhi]{{Dead link|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.i3pep.org/archives/2003/09/23/contextualizing-gandhi/ Contextualizing Gandhi in Twenty-First Century World]
* [http://www.tamilnation.org/saty/9805gandhi.htm Mahatma Gandhi - An Average Man] - Nadesan Satyendra
* [http://chilaw-and-gandhi.tripod.com  Mahatma Gandhi and the Corea Family of Chilaw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717102305/http://chilaw-and-gandhi.tripod.com/ |date=2011-07-17 }} Mahatma Gandhi's visit to Ceylon in 1927
* [http://eserver.org/history/ghandi-nobody-knows.txt The Gandhi Nobody Knows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231847/http://eserver.org/history/ghandi-nobody-knows.txt |date=2008-05-16 }} Critical Review of the movie 'Gandhi', which eventually became a biography of the Indian leader.
* [http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/HeRam_gandhi.html Hey Ram: The Politics of Gandhi's Last Words]: Critical review of ''Hey Ram'' – whether Gandhi really said those words or not.
* [http://www.ncte-in.org/pub/gandhi/gandhi_0.htm Gandhi on Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213152221/http://www.ncte-in.org/pub/gandhi/gandhi_0.htm |date=2006-02-13 }} (National Centre for Teacher Education, New Delhi 1998)
* [http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=795 Gandhi Biography]
* [http://www.deadlysins.com/features/gandhi.htm Gandhi's Seven Deadly Sins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060217135612/http://deadlysins.com/features/gandhi.htm |date=2006-02-17 }}
* [http://www.big-picture.tv/index.php?id=19&amp;cat=&amp;a=30/ Big Picture TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061025183453/http://www.big-picture.tv/index.php?id=19&amp;cat=&amp;a=30/ |date=2006-10-25 }} Free video clip of Ela Gandhi talking about her grandfather 
* {{imdb title|title=Gandhi|id=0083987}}
* [http://www.chabad.org/article.asp?AID=111454 Gandhi or Moses?] chabad.org

[[وېشنيزه:هندي سياستوال]]
[[وېشنيزه:د هند سياستوال]]</text>
      <sha1>q0lcirpyq51nse2z5nq9mngsywoooj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الېکسانډر گراهام بېل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2126</id>
    <revision>
      <id>364831</id>
      <parentid>335051</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T22:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16017" sha1="h6ugkuyo37oytgchinywq9gikg3iudf" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''الکساندر ګراهام بېل''' (د ۱۸۴۷ د مارچ ۳یمه - د ۱۹۲۲ د اګسټ ۲یمه) په سکاټلنډ کې زیږېدلی مخترع، ساینس‌پوه او انجینیر و چې د لومړني تېلېفون اختراع یې په خپل نوم ثبت کړه. همدا راز په ۱۸۸۵ ز کال کې یې د ټېلېفون او ټلګراف امریکايي شرکت (AT&amp;T) جوړ کړ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bellhomestead.ca/history/Pages/TheBellFamily.aspx|title=The Bell Family|website=Bell Homestead National Historic Site|access-date=September 27, 2013|archive-date=February 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190204181253/http://www.bellhomestead.ca/history/Pages/TheBellFamily.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bruce|1990|p=291}}

د بېل پلار، نیکه او ورور ټول د وینا د فن او خبرو په برخه کې په کار کولو کې ښکېل وو، مور او ښځه یې کاڼه وو او دغه کوڼ‌والي د ده پر ژوند او کار ژور اغېز کړی و. د اورېدو او خبرو په اړه څېړنو تر ډېره نوموړی د اورېدو د دستګاوو د ازمویلو خوا ته یو وړ چې بالاخره د امریکا متحده ایالاتو د ۱۸۷۶ ز کال د مارچ په اوومه د ټېلیفون لپاره د اختراع لومړی حق‌الثبت ده ته ورکړ. بېل خپله اختراع په خپل واقعي کار کې د یوه ساینس‌پوه په توګه لاسوهنه بلله او په خپله څېړنه کې یې د ټېلیفون له درلودو ډډه کوله. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Bruce|first=Robert V.|url=https://books.google.com/books?id=ZmR0MOQAu0UC|title=Bell: Alexander Bell and the Conquest of Solitude|location=Ithaca, New York|publisher=Cornell University Press|date=1990|page=419|isbn=978-0-8014-9691-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=MacLeod|first=Elizabeth|title=Alexander Graham Bell: An Inventive Life|location=Toronto, Ontario|publisher=Kids Can Press|date=1999|page=19|isbn=978-1-55074-456-9}}&lt;/ref&gt;

ډېرو نورو اختراعاتو لکه په نوري مخابراتو، هایدروفویلس او هوا پېژندنه کې نوښت‌لرونکو کارونو کولو د بېل پاتې ژوند ته ځانګړی رنګ ورکړ. که څه هم بېل د نشنل جیوګرافک ټولنې (National Geographic Society) له ۳۳ بنسټګرو نه و، خو د دویم رئیس په توګه یې د خدمت په دوره کې چې د ۱۸۹۸ کال له جنورۍ څخه تر ۱۹۰۳ کال پورې وه، د دغه بنسټ پر خپرېدونکې مجله ډېر اغېز درلود. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newswatch.nationalgeographic.com/tag/national-geographic-founders/|title=National Geographic founders|access-date=January 9, 2014|publisher=National Geographic Society|تاريخ الأرشيف=October 2, 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121002001936/http://newswatch.nationalgeographic.com/tag/national-geographic-founders/|url-status=dead|خونديځ نېټه=October 2, 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20121002001936/http://newswatch.nationalgeographic.com/tag/national-geographic-founders/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20121002001936/http://newswatch.nationalgeographic.com/tag/national-geographic-founders/|archive-url=https://web.archive.org/web/20121002001936/http://newswatch.nationalgeographic.com/tag/national-geographic-founders/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://voices.nationalgeographic.com/2011/05/26/ngs-celebrates-23rd-founders-day|title=NGS Celebrates 23rd Founders Day|last=Howley|first=Andrew|date=May 26, 2011|website=NGS|publisher=National Geographic Society|access-date=January 18, 2016|quote=Though he wasn't one of the original 33 founders, Bell had a major influence on the Society.|تاريخ الأرشيف=February 2, 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160202163557/http://voices.nationalgeographic.com/2011/05/26/ngs-celebrates-23rd-founders-day/|url-status=dead|خونديځ نېټه=February 2, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160202163557/http://voices.nationalgeographic.com/2011/05/26/ngs-celebrates-23rd-founders-day/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160202163557/http://voices.nationalgeographic.com/2011/05/26/ngs-celebrates-23rd-founders-day/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202163557/http://voices.nationalgeographic.com/2011/05/26/ngs-celebrates-23rd-founders-day/}}&lt;/ref&gt;

بېل په انجینیرۍ کې تر کار ور هاخوا د وراثت له علم سره هم ژوره مینه لرله.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stansfield|first=W. D.|date=2005-01-01|title=The Bell Family Legacies|journal=Journal of Heredity|volume=96|issue=1|pages=1–3|doi=10.1093/jhered/esi007|pmid=15618310|issn=0022-1503|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== د ژوند لومړي وختونه ==
الکساندر بېل د ۱۸۴۷ کال د مارچ په درېیمه د سکاټلنډ په اېډېنبورګ کې زیږېدلی دی. پلرنی کور یې د سوېلي شارلوټ پر سړک و، په دغه کور کې یو ډبرلیک دی چې د الکساندر ګراهام بېل د زیږېدو ځای ښيي. ده دوه وروڼه لرل: ملویل جېمز بېل (۱۸۴۵ - ۱۸۷۰) او اډوارډ چارلېز بېل (۱۸۴۸ - ۱۸۶۷) چې دواړه د توبرکلوز یا سېل ناروغۍ له امله مړه شول. پلار یې «پروفیسور الکساندر ملویل بېل» غږ پوه او مور یې «الیزا ګرېس بېل وه چې کورنی نوم یې «سیمنډز» و. دی یوازې د «الکساندر بېل» په نامه وزیږېد، په لس کلنۍ کې یې له پلاره وغوښتل چې د دوو نورو وروڼو غوندې نوم ولري. بیا یې پلار د یوولس کلنۍ په کلیزه کې «ګراهام» نوم ورته خوښ کړ او د غوره کولو اجازه یې ورکړه، دا د هغه کاناډايي الکساندر ګراهام په درناوي چې پلار یې درملنه کړې وه او اوس د دوی د کورنۍ ملګری و. خو نږدې خپلوانو او ملګرو ته لا هم د «الېک» په نامه پاتې شو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Petrie|first=A. Roy|title=Alexander Graham Bell|location=Don Mills, Ontario|publisher=Fitzhenry &amp; Whiteside|date=1975|page=[https://archive.org/details/alexandergrahamb0000petr_q2x0/page/4 4]|isbn=978-0-88902-209-6|url=https://archive.org/details/alexandergrahamb0000petr_q2x0/page/4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/belltime.html &quot;Time Line of Alexander Graham Bell.&quot;] ''memory.loc.goiv.'' Retrieved: July 28, 2010. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024211905/http://memory.loc.gov/ammem/bellhtml/belltime.html|date=October 24, 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Alexander M. Bell Dead. Father of Prof. A. G. Bell Developed Sign Language for Mutes|url=https://www.nytimes.com/1905/08/08/archives/alexander-m-bell-dead-father-of-prof-ag-bell-developed-sign.html|work=The New York Times|date=August 8, 1905|access-date=September 18, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://learn.fi.edu/learn/case-files/bell/agb.html|title=Call me Alexander Graham Bell|website=The Franklin Institute|access-date=February 24, 2015|date=January 14, 2014|archive-date=February 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224032704/http://learn.fi.edu/learn/case-files/bell/agb.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Groundwater|first=Jennifer|title=Alexander Graham Bell: The Spirit of Invention|location=Calgary, Alberta|publisher=Altitude Publishing|date=2005|page=[https://archive.org/details/alexandergrahamb0000grou/page/23 23]|isbn=978-1-55439-006-9|url=https://archive.org/details/alexandergrahamb0000grou/page/23}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bruce|1990|pp=17–19}}

=== لومړنۍ اختراع ===
ځوان بېل په ماشومتوب کې د خپلې نړۍ په وړاندې ډېره کنجکاوي وښوده. د بوټو بېلګې یې راټولې کړې او په واړه عمر کې یې ازمایښتونه وکړل. د بېل ښه ملګری یې ګاونډی «بن هرډمن» و چې کورنۍ یې ژرنده لرله. بېل په دوولس کلنۍ کې یوه کورنۍ دستګا جوړه کړه چې تاوېدونکي پاروګان یې د نوکانو د بورسونو له یوې بنچې سره یو ځای کول او یوه ساده پوست‌کوونکې دستګا ترې جوړېده چې په ژرنده کې ترې ګټه اخیستل کېده او په دوامدار ډول یې څو کلونه وکاروله. په مقابل کې د بن پلار «جان هرډمن بن» دواړو هلکانو ته اجازه ورکړه چې یو کوچنی ورکشاپ وچلوي او اختراعات په کې وکړي.{{sfn|Bruce|1990|p=16}}

بېل د ژوند په لومړنیو کلونو کې په هنر، شعر او موسیقۍ کې خپله وړتیا وښوده چې مور یې ډېر وهڅاوه. له کومې رسمي زده‌کړې پرته پر پیانو غږولو برلاسی شو او د کورنۍ پیانو غږوونکی شو. له دې سره سره چې معمولاً غلی او ارام و، د «غږیزو چلونو» له تقلید څخه چې بطني خبرو [دا یو ډول هنر دی چې یو کس په بندو شونډو خبرې وکړای شي او اورېدونکی داسې فکر وکړي چې غږ یې له بل ځایه راوځي] ته ورته وې خوند اخیست او تل به یې د هغو کورنیو مېلمنو ښه راغلاست کاوه چې کله کله به د دوی لیدو ته راتلل. همدارنګه پر بېل د خپلې مور تدریجي کوڼ‌والي ډېر ژور اغېز وکړ (د بېل د مور کوڼ‌والی هغه وخت پیل شو چې دی دوولس کلن و) او  د لارښوونې لپاره یې د لاس د ګوتې ژبه زده‌کړه تر څو د مور تر څنګ کېناستی شي او په هغه سکوت کې یې د مور لپاره وکاروي چې د کور د ناستي په خونه کې خبرې روانې وي. همدا راز ده د خپلې مور لپاره په مستقیم ډول له څرګند او تنظیم شوي غږ سره د خبرو لپاره داسې تخنیک جوړ کړ چې مور یې په څرګند ډول غږ واورېدای شي. د مور له کوڼ‌والي سره اندېښمن زړه، بېل د اکوسټیک (غږپوهنې) په برخه کې زده‌کړو ته کش کړ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mackay|first=James|title=Sounds Out of Silence: A life of Alexander Graham Bell|location=Edinburgh, UK|publisher=Mainstream Publishing|date=1997|page=25|isbn=978-1-85158-833-6}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Petrie|1975|p=7}}{{sfn|Gray|2006|p=9}}{{sfn|Gray|2006|p=8}}

=== زده‌کړې ===
بېل په کوچنيوالي کې د خپلو وروڼو غوندې لومړنۍ زده‌کړې په کور کې له پلار نه وکړې. په لومړیو کلونو کې یې د سکاټلنډ په ایډېنبورګ کې په سلطنتي لېسه کې نوم‌لیکنه وکړه، خو په ۱۵ کلنۍ یې ښوونځی پرېښود او یوازې لومړي څلور ټولګي یې بشپړ کړل. د زده‌کړو سوابق یې ناڅرګندوو، غیر حاضرۍ یې لرلې او نمرې یې کمزورې وې. د ده اصلي لېوالتیا له ساینس سره پاتې شوه، په ځانګړې توګه له بیولوژي سره، په داسې حال کې چې د ښوونځي نور درسونه یې سم نه لوستل او دغه کار یې پلار ځوراوه. د ښوونځي تر پرېښودو وروسته لندن ته لاړ چې له نیکه الکساندر بېل سره په هریینګټون کې ژوند وکړي. له نیکه سره د ژوند کولو د کال په جریان کې یې له زده‌کړو سره مینه پيدا شوه او ساعتونه ساعتونه به یې په جدي بحثونو او مطالعو تېرول. نیکه یې ډېره هڅه وکړه چې دی روانې او پرېکنده خبرې زده کړي، ځکه دا هغه ځانګړنې وې چې دغه کوچني زده‌کوونکي یې د استاد کېدو لپاره اړتیا ورته لرله. په ۱۶ کلنۍ کې بېل د سکاټلنډ د الګېن موري په «وېسټون هوس» اکاډمۍ کې د وینا او موزیک د «زده‌کوونکي – ښوونکي» په توګه وټاکل شو. که څه هم بېل په لاتیني او یوناني ژبو کې د زده‌کوونکي په توګه نوم‌لیکنه کړې وه، خو ټولګي يې هم تدریسول او د هر درس په مقابل کې یې لس پونډه اخیستل. راتلونکی کال اېډنبورګ پوهنتون ته لاړ او له مشر ورور ملویل سره چې تېر کال یې هلته نوم‌لیکنه کړې وه، یو ځای شو. په ۱۸۶۸ کال کې کاناډا ته خپلې کورنۍ ته تر تګ لږ وړاندې یې پوهنتون ته د داخلېدو ازموینې پای ته ورسولې او لندن پوهنتون ته د داخلې لپاره ومنل شو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Shulman|first=Seth|title=The Telephone Gambit: Chasing Alexander Bell's Secret|location=New York|publisher=Norton &amp; Company|date=2008|page=[https://archive.org/details/telephonegambitc00shul/page/49 49]|isbn=978-0-393-06206-9|url=https://archive.org/details/telephonegambitc00shul/page/49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Town|first=Florida|title=Alexander Graham Bell|location=Toronto, Ontario|publisher=Grolier|date=1988|page=7|isbn=978-0-7172-1950-6}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mackay|1997|p=31}}{{sfn|Gray|2006|p=11}}{{sfn|Bruce|1990|p=37}}

=== کورنی ناورین ===
په ۱۸۶۵ ز کال کې یې چې کله کورنۍ لندن ته ولاړه، بېل «وېسټون هوس» اکاډمۍ ته د همکار استاد په توګه بېرته راوګرځېد او په خپلو خالي ساعتونو کې به یې د لابراتوار د کمو تجهیزاتو په مرسته پر غږ ازمایښتونه کول. بېل د غږ د لېږد لپاره د برېښنا پر ازمایښت تمرکز وکړ او بیا یې په سامرسټ پوهنتون کې له خپلې خونې نه د یوه ملګري خونې ته د ټلګراف یو سیم نصب کړ. د ۱۸۶۷ ز کال په وروستیو کې یې د ستړیا له امله روغتیا ګډه وډه شوه. کشر ورور یې «اډوارډ ټېډ» هم په ورته ډول د ناروغۍ پر بستر پروت و او له توبرکلوز یا سېل ناروغۍ کړېده. دا چې بېل ترې روغ شو او راتلونکی کال یې د انګلنډ په باث کې په سامرسټ پوهنتون کې د ښوونکي په توګه خدمت پیل کړ، خو د ورور حالت یې خراب شو او روغ نه شو. د ورور تر مړینې وروسته بېل په ۱۸۶۷ کال کې کور ته راوګرځېد. مشر ورور ملویل یې واده کړی و او له هغه ځایه تللی و. له لندن پوهنتون نه د سند ترلاسه کولو په هیله یې راتلونکي کلونه د سند ازموینو ته د چمتووالي لپاره په پام کې ونیول او په کور کې یې خپل خالي وختونه د مطالعې لپاره ځانګړي کړل.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Micklos|first=John Jr.|title=Alexander Graham Bell: Inventor of the Telephone|location=New York|publisher=[[HarperCollins]]|date=2006|page=8|isbn=978-0-06-057618-9}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bruce|1990|p=45}}

== سرچينې او ياداښتونه ==
[[وېشنيزه:مخترعين]]</text>
      <sha1>h6ugkuyo37oytgchinywq9gikg3iudf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوست ولايت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5008</id>
    <revision>
      <id>364836</id>
      <parentid>332125</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16328" sha1="48e9q2gz86q8ufzbexrljdm6kqfr8cg" xml:space="preserve">خوست د افغانستان له ٣٤ ولايتونو څخه يو هغه ولايت دى، چې د هېواد تقريباً په سوېل- ختيځ کې موقعيت لري، چې د طول البلد د ٦٩ درجو، ٣٩ دقيقو او ٥٨ ثانيو او شمالي عرض البلد د ٣٣ درجو، ٥ دقيقو او ٢٤ ثانيې په کرښه کې پروت دى.
{{مالومات
|دولايت-نوم  = Khost &lt;br&gt; خوست
|نخشه = Afghanistan-Khost.png
|پلازمېنه = [[خوست]]
|د سرشمېرنې کال =2002
|د وگړو شمېر = ~600,000  
|مساحت = 4,152
|گڼه گونه= 
|ژبې= [[پښتو]]
|رسمي ژبه=[[پښتو]]
}}
له غرونو ډک خوست د پاکستان قبايلي سيمې وزيرستان سره لگيدلی دی، چې له پاکستان سره (١٨٥) کلومتره گډه پوله لري او په راتلونکي کې به يو ښه ټرانزيټي ښار وي. خوست له پکتيا او پکتيکا سره لگيدلی دی چې د اوسني پاکستان له غلام خان څخه را پروت سړک له خوست څخه تيريږي او گرديز ته رسيږي او بيا دغه سړک پلازمېنې کابل ته غځېدلی دی.

==جغرافيه==
دغه ولایت ٤٠٢٩ كيلومتره مربع پراخوالی لري او نفوس يې له يو ميليون څخه زيات دی. ١٢ ولسوالۍ او د ښاروالۍ ٣ ناحيې او د کوچيانو ٣٠٠٠٠ کورنۍ لري. له غرونو ډک خوست د پاکستان قبايلي سيمې وزيرستان سره لگيدلی دی، چې له پاکستان سره (١٨٥) کلومتره گډه پوله لري او په راتلونکي کې به يو ښه ټرانزيټي ښار وي. خوست له پکتيا او پکتيکا سره لگيدلی دی چې د اوسني پاکستان له غلام خان څخه را پروت سړک له خوست څخه تيريږي او گرديز ته رسيږي او بيا دغه سړک پلازمېنې کابل ته غځېدلی دی. دغه سړک له پاکستان څخه نورو را داخليدونکو سړوکونو په نسبت ٤٣٣ کلومتره په کچه کم دی او د افغانستان د اقتصادي پرمختگ لپاره مناسبه لارده . خوست د نورو ولايتونو په نسبت ښه معتدله هوا لري او د ژوند د ډېرو چارو لپاره ښه مساعد ولایت دی. د خوست ځمکې ښې حاصل خيزې دي، په زراعتي ځمکو سربېره ځنگلونه هم لري چې د بيلگې په ډول يې تڼي، منگل، ځاځي ميدان او د ځډراڼو ځنگلونو نومونه يادولی شو. له يادو شوو ځنگلونو څخه وچې ميوې لکه چارمغز او جانغوزي په زياته پايمانه لاسته راځي. د وچو ميوو تر څنگ لمدې ميوې لکه زردالو، الوچه، انار، مڼه او شفتالو هم د دې ولايت له زراعتي لاسته راوړنو څخه دي. زياتره وگړي يې د مالدارۍ په برخه کې هم بوخت دي چې د ژوند ډېرې اسانتياوې له همدې لارې پوره کوي. د کرهڼيزو ځمکو او ځنگلونو د خړوبولو لپاره د طبيعي اوبو يانې سيند او باران اوبو څخه گټه اخلي او زياتره سيمې يې روانې اوبه لري. په ځينو سيمو کې د برېښنا د توليد لوی او کوچني بندونه هم جوړيدای شي، په دې ولايت کې ډېر تاريخي ځايونه هم شته، له دې تاريخي ځايونو څخه د منگسو په سيمه کې د ايسار غونډۍ يادولی شو. د پخوانيو خلکو په خبره، دغه غونډۍ په مصنوعي توگه د انسنانو په مټ جوړه شوې ده او غونډ جوړښت لري، د سيمي د خلکو په خبره، ځينې تاريخي اثار په دې غونډۍ کې پيدا شوي، چې د وخت په تيريدو يې خلکو پلورلي دي. د دې ولايت خاوره د اولياوو کرامو او بزرگانو له برکته هم ډکه ده. د يادونې په ډول يې مشهور زيارتونه لکه کوکرک بابا، عالم شېر پير، نصري اقا، آدمحمد، خواجه متون بابا او گلزار اقا يادولی شو . خوست پر ځنگلونو سربېره، طبيعي زيرمې هم لري چې په ځينو سيمو کې يې د چينې (Caco3 ) ، اوسپنې، مسو، جستو او کرومېټ لرونکي ډبرې پيدا شوې دي. د کروميټو ډبرو د ايستلو قرارداد هم شوی دی چې افغان دولت يې د کال ٦ ميليونه امريکايي ډالره گټه اخلي .

د فرهنګ عميد سيند پر بنسټ، د خوست لغوي مانا جزيره يا د درياب په منځ کې وچې ته ويل کيږي، چې د فولکلوريکو روايتونو له مخې، په لرغونو زمانو کې هغه خوړونه چې د ځدراڼو، منګلو او تڼيو له غرونو رابهيدل، ټولې اوبه يې په خوست کې ډب کيدې او د وتو لار يې نه وه.

خوست پخوا د پکتيا ولايت اړوند يوه لويه ولسوالي وه او اوسنۍ ولسوالۍ يې د علاقه داريو په کچه وې، چې د ډاکټر نجيب الله د واکمنۍ پر مهال يې د ولايت کچې ته ارتقاع وکړه، چې دا مهال د دريو اداري واحدونو، شمل، متون او لکڼو په ګډون، د سپېرې، دوه مانده، نادرشاه کوټ، اسماعيل خېل او مندوزي، تڼي، ګربز، عليشېر، صبري، باک، ځاځي ميدان، موسى خېل او قلندر په نومونو ١٢ ولسوالۍ لري.
==وګړې او ژبې==
د دې ولايت نفوس له يو میلیون څخه اوړي چې مطلق پښتانه دي، د دې ولايت رسمي او تعليمي ژبه پښتو ده. د دې ولايت خلک د پښتو ژبې په خوستۍ لهجې خبرې کوي، خوستي لهجه له وزيرستانۍ لهجې سره نږدېوالی لري.

==ولسوالۍ==
*[[د باک ولسوالۍ]]
*[[د گوربزو ولسوالۍ]]
*[[د ځاځي ميدان ولسوالۍ]]
*[[خوست (متون) ولسوالۍ]]
*[[د اسماعيل خېلو او مندوزيو ولسوالۍ]]
*[[د موسی خېلو ولسوالۍ]]
*[[نادرشاه کوټ ولسوالۍ]]
*[[د قلندر ولسوالۍ]]
*[[صبري ولسوالۍ]]
*[[د شمال ولسوالۍ]]
*[[سپېره ولسوالۍ]]
*[[د تڼيو ولسوالۍ]]
*[[تیریزایئ ولسوالۍ ]]
==کلتور==
په خوست کې په منظم ډول د ادبي او فرهنګي هڅو پيل له استقلال ادبي ټولنې وشو. دغه ټولنه په ١٣٧٦ لمریز کال کې د خوست په مرکز کې تاسيس شوه او له لارې يې په خوست کې ليکوالان، شاعران او فرهنګيان يو په بل پسې راپيدا شول او ورپسې د خوست د مرکز اړوند په لکڼو سيمه کې د محمدصديق روهي او عليشېرو ولسوالۍ کې د عبدالباري جهاني په نومونو ادبي ټولنې جوړې شوې، چې دا مهال په خوست کې څه باندې ١٥ فرهنګي ټولنې شته او هره يوه يې د مشاعرو، غونډو، د کتابونو چاپ او په بېلابېلو لارو کې خپل فعاليتونه کوي.

په خوست کې د چنار په نوم کلنۍ مشاعرې هم له تېرو څو کلونو راهيسې پيل شوې دي، چې د هېواد له بېلابېلو ولايتونو او له کرښې هاخوا فرهنګيان او شاعران په کې ګډون کوي.

په خوست کې دا مهال د مطالعې کلتور ډېر شوى او کتابتونونه هم ډېر دي، چې د خوست د اطلاعاتو او کلتور رياست او شېخ زايد پوهنتون پر لويو کتابتونونو سربېره، ځینې فرهنګي ټولنې او مرکزونه هم توانيدلي چې کتابتونونه جوړ کړي او د دې ترڅنګ په خوست ښار کې تر ١٢ کتابپلورنځي هم شته، چې بېلابېل کتابونه او مجلې په کې پلورل کيږي.

په خوست کې د اطلاعاتو او کلتور په رياست چوکاټ کې موزيم هم شته، چې د دغه ولايت له بېلابېلو سيمو څخه ورته لرغوني اثار او ځينې عجايب راوړل شوي او دا مهال ٣٠٠ اثار په کې ثبت او موجود دي.

په خوست ولايت کې تر ١٤ پورې د خطاطۍ او رسامۍ کورسونه شته، چې تر اوسه يې ډېر ځوانان په دې هنر کې روزلي دي. د خوست د ځانګړې موسيقۍ الات ډوول، سورڼى او سرېنده دي، خو دا مهال په افغانستان کې د دود موسيقۍ ټول الات د هنري ډلو لخوا غږول کيږي او اوس اوس په خوست کې د سندرغاړو او هنرمندانو شاوخوا ١٣ ډلې شته، چې په ودونو، کوژدو، اخترونو، نوي کال او نورو ملي او تاريخي ورځو کې کنسرتونه تر سره کوي.

اتڼ چې د هېواد ملي نڅا ده، د لويې پکتيا او په ځانګړي ډول د خوست د خلکو لرغونى دود دى.

==رسنۍ==
په خوست کې لومړنۍ چاپي جريده د غازي په نوم ده، چې د غازي امان الله خان د واکمنۍ پر مهال له خوست څخه خپرېده، يوه ګڼه يې د خوست په موزيم کې ساتل کيږي.

د خوست دولتي راډيو په ١٣٦١ لمريز کال کې تاسيس شوه او د خوست ټلوېزيون په ١٣٦٥ لمریز کال کې په خپرونو پيل وکړ. سولې پيغام په نوم په کې لومړنۍ خپلواکه راډيو وه، چې د ٢٠٢ زيږديز کال په پيل سره يې په خپرونو پيل وکړ، چې دا مهال د ولس غږ، هيلو کاروان، کليد او نن په نوم ځايي راډيوګانې د اېف اېم په څپو کې خپرونې کوي او دغه راز د غرغښت په نوم يو خپلواک ټلوېزيون هم شته، چې له تېرو څو کالو راهيسې خپرونې کوي.

خوست مجله چې دولتي خپرونه ده، لومړۍ ګڼه يې په ١٣٧٨ لمريز کال کې چاپ شوه او ورپسې د سمون، ژمنه، سوداګر، روغتيا او پيوستون مجلې دي چې دا مهال له پيوستون پرته يې ډېرې نورې نه خپريږي.

د مزل، بېړۍ، ګام، الماس، زانګو، ازانګه، غږ، الوېښ، غومبسه، اسلام غږ، مجاهد غږ، ځوان ځواک، زلمى، پرمختګ، مستربل، نوى ګام او ځینې نورې پرله پسې له چاپه راووتې چې په دې کې هم ډېرې د لنډمهال لپاره وې او ځينې يې اوس هم چاپيږي. لومړنۍ ورځپاڼه د برېښنا په نوم وه، چې په خوست کې یې په خپرونو پيل وکړ، دا مهال د ملي احساس په نوم يوه دولتي ورځپاڼه هره ورځ له چاپه راوځي.

په دغه ولایت کې پر ملي ټلوېزيون سربېره، نور خصوصي ټلوېزیونونه هم خپرونې کوي او تر څنګ یې راډیوګانې هم فعالیت لري.

==پوهنه==
په خوست کې دا مهال ۳۰۰ ښوونځي دي، چې له جملې يې ١٤٣ لومړني، ٦١ منځني او ٨٧ يې ليسې دي چې هلکان او نجونې دواړه پکې زده کړې کوي.

د دولتي ښونځیو تر څنګ، په خوست ولایت کې اوسمهال خصوصي ښوونځي هم خپل فعالیت لري او د زده کړو په برخه کې یې ډېرو نجونو او هلکانو ته د زده کړو زمینه برابره کړې ده.

===ديني مدرسې===

خوست کې څه باندې ٢١ ديني مدرسې دي او په دې کې يې ډېری له پوهنې رياست سره ثبت دي.

===پوهنتون===

خوست پوهنتون چې د شېخ زايد پوهنتون په نوم ياديږي، په ١٣٨١ لمريز کال کې تاسيس شوى دى. ١٠ پوهنځي  «طب، انجنیري، حقوق، اقتصاد، ښوونه او روزنه، ژورنالېزم، د ژبو او ادبيات، شرعيات او کمپيوټر ساينس. پوهنځي لري.»

==کرنه==
دا چې خوست د دنګو غرونو په منځ کې پروت ولايت دى، خو  له دې سره سره بیا هم د کرنې لپاره مناسبې او وړ ځمکې لري. که تر ټولو لومړۍ د دغه ولايت په غرونو او د هغو په حاصلاتو لنډه کتنه وکړو، نو ښکاره ده چې د خوست غرونه د سون لرګيو د ونو تر څنګ، مېوه لرونکې ونې لري لکه، ځڼغوزي (جلغوزي)، څېړۍ، ښوون (زيتون) ګورګورې، د مزرو سکري او چهارمغز چې په دغو کې له چهارمغز پرته نو ټول يې په غرونو او بيدياوو کې را زرغونيږي او د هېچا له خوا يې پالنه او ساتنه نه کيږي او د مېوو حاصل يې هم په کال کې يو ځل دى. شته. دغه راز د خوست په کرنيزو ځمکو کې جوار، غنم، وريجې، ممپلي او سبزيجات ښه حاصل ورکوي، چې د دغه ولايت د لرې پرتو سيمو ډېری وګړي یې پر کر بوخت دي.

==لاسي صنایع==
په دغه ولایت کې ډېرى لاسي صنايع له مزرو او پاڼو څخه جوړيږي، چې د ورځنيو اړتياوو د پوره کولو په موخه ترې کار اخیستل کېږي او ګټور تماميږي، لکه د ناستې لپاره پوزي، د لمانځه مصلې يا جاىنمازونه، د ډوډۍ ساتلو سوزي، د ډوډۍ خوړلو شکرونه، د سامان الاتو د انتقال لپاره پوني، کشري او ټوکرکي، لاسي ببوزي يا پکى، کړبان چې د کټونو په پوښلو کې ترې ګټه اخيستل کيږي او همدارنګه د مزرو له پاڼو د ځينو ماهرو کسانو لخوا د اغوستلو جامې، د سر خولۍ او څپلۍ هم جوړيږي.

په يادو شوو لاسي صنايعو کې يوازې تر يوې کچې کړبان، پوزي او مزرينې څپلۍ د نارينه‌وو لخوا جوړيږي او نور ټول يې ښځې جوړوي او په خوست کې تر ډېره ټول لاسي صنايع په ښځو پورې اړوند دي او خلک يې په زياته اندازه کاروي. همدارنګه شړۍ چې د پښتنو مشهور ترين پټونى ګڼل کيږي هم، په خوست کې د منګلو او ځاځي ميدان په سيمو کې د ښځو لخوا په لاسونو جوړيږي.

==لوبې==
په دغه ولايت کې خوسى، غېږ نيونه، تيږه اچونه، چندرۍ، ګام اچول او منډه وهل دوديزې لوبې دي، چې له ډېر پخوا راهيسې دود دي؛ خو واليبال، فوټبال، کرکټ، تکواندو، جيدو، وزن پورته کول، د بدن ښکلا او ځینې نورې لوبې په دغه ولایت کې مینه وال لري؛ خو په دې وروستيو کې کرکټ ، فوټبال او واليبال لوبو ډېره وده کړې او مينه وال يې زيات شوي دي.

==سرچينې==
https://www.spogmairadio.com/10126/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240828181419/https://www.spogmairadio.com/10126/ |date=2024-08-28 }}</text>
      <sha1>48e9q2gz86q8ufzbexrljdm6kqfr8cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>احمد شاه مسعود</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5466</id>
    <revision>
      <id>364829</id>
      <parentid>337181</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T21:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31839" sha1="38c6frxj1hysqz4yta0zsh8ptxnvkad" xml:space="preserve">{{Infobox Officeholder
| name          = احمد شاه مسعود
| birth_name    = 
| nickname      = 
| image         = Ahmad Masoud.jpg
| caption       = احمدشاه مسعود
| office1       = [[ د افغانستان د دفاع وزارت | د مجاهدینو د دولت ددفاع وزیر]]
| president1    = 
| term_start1   = اپریل ۱۹۹۲	
| term_end1     = سپټمبر۲۰۰۱
| predecessor1  = [[محمد اسلم وطنجار]]
| successor1    = [[محمد قسيم فهيم]]
| birth_date    = ۱۱  (د سپتمبر) ۱۳۳۲
| birth_place   = [[خواجه بهاوالدين ولسوالۍ|خواجه بهاوالدين]]، [[تخار ولايت|تخار]]، [[افغانستان]]
| death_date    = {{death date and age|2009|09|09|1953|09|02|mf=yes}}
| nationality   = {{افغانستان}}
| residence     = 
| alma_mater    = 
| party         = [[جمعيت اسلامي افغانستان]]
| otherparty    = [[نظار شورا]]
| spouse        = صدیقه
| children      = احمد، مریم، فاطمه، عایشه، نسرین، زهره
| occupation    = نظامی، سیاستمدار
| profession    = 
|cabinet        = 
| religion      = [[اسلام]] [[سني]]
|signature      = 
|awards         = 
|website        = 
| allegiance    =  {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[جمعيت اسلامي افغانستان|مجاهدین]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Afghanistan (1992–2001).svg}} [[د افغانستان پوځ|افغان پوځ]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Afghanistan (1992–2001).svg}} [[شمالي اتحاد|شمالي اتحاد]]
| branch        = 
| serviceyears  = ۲۰۰۱-۱۹۷۸
| rank          = 
| unit          = 
| commands      = د مجاهدینو قوماندان  د طالبانو پر وړاندې د افغانستان د نجات د متحدې جبهې مشر قوماندان
| battles       = [[د شوروی جنګ په افغانستان کی]]{{-}}[[د افغانستان کورنۍ جګړه]]
|footnotes      = 
}}
د افغانستان مشهوره ټوپکسالار '''احمد شاه مسعود''' (پیدایښت ۱۳۳۲ هجری سپوږمیز، د سنبلې ۹ _ مړینه ۱۳۸۰ د سنبلې ۱۸) د [[د پنجشېر ولایت|پنجشير]] په دره كي زوكړی دى. د نوموړي پلار ډګروال دوست محمد نومېدی چي د ظاهرشاه په حکومت کي یې فوځي دنده درلوده او قبر یې د [[پاکستان]] په پلازمینه [[اسلام اباد]] کي موقعيت لري. 

احمد شاه مسعود د [[سردار محمد داود خان|داوود خان]] د حکومت پر مهال تر یو بغاوت وروسته پاکستان ته وتښتېدی او هلته یې د یاد هیواد او متحده ایالاتو په مرسته د افغان حکومت په وړاندي جګړه پیل کړه. نوموړی د شوروي_افغان جګړې او افغانستان کورنۍ جګړې پر مهال د رباني د جمعیت ګوند ستر نظامي قومندان وو، او د [[محمد نجيب الله|نجیب الله]] د حکومت تر پرځېدو وروسته یې د [[ګلبدین حکمتیار ـ ویکیپیډیا|حکمتیار]] له [[د افغانستان اسلامي حزب|حزب اسلامي]] او [[عبدالعلي مزاري]] له حزب وحدت سره خونړي جګړې ترسره کړې، چي په پایله کي یې لوی شمېر بې ګناه کابلیان ووژل سوه.

احمد شاه مسعود منځنۍ زده کړي د استقلال په لیسه کي سرته ورسولې او د لوړو زده کړو لپاره [[د کابل پولیتخنیک پوهنتون|د کاپل پولې تخنیک]] د پوهنتون د انجینیرۍ پوهنځۍ ته بریالی سوی وو.

== د مسعود په اړه د تاريخپوهانو ليكنې ==

=== جنرال رحمت الله ساپې د (مسعود پېژنئ) كتاب دده په اړه داسې ليكي ===

[[دوتنه:Masoud-qazi.jpg|left|thumb|340px| مسعود او قاضي حسين احمد په يوه خوشگوار موډ كې]]

د روس پر خلاف د افغان جهاد يو نامتو څېرې، [[جنرال رحمت الله ساپی]] چې د مسعود له نږدې ملگرو څخه ؤ، دده په اړه په خپل ليكل شوي كتاب (مسعود پېژنئ) كتاب كې داسې ليكي:

{{دوراشې کامه|په افغانستان کې چه د کمونستانو او شوروی ځواکونو پر ضد جهاد پيل شو ورسره سم د احمدشاه مسعود نوم رااوچت او خپور شو. په [[پاکستان]] کې د مسعود رنگين عکسونه پر دوکانونو ، د مهاجرو پر کمپونو ښاری ترانسپورت لکه رکشا ، تکسي موټرو او ښاری بسونو او لاريو باندې وزړول شول. چا (شير پنجشير) او چا هم (عقاب پنجشير) ياداوه.[[B.B.C]] تر دي د مسعود لپاره ډنډوري ووهلي چه نړيوالو ته يي داسې وښودله چه د مجاهدينو معني مسعود او د پنجشير معني [[افغانستان]] دی . که مسعود نه وي نو جهاد او مجاهدين او که [[د پنجشېر ولایت|پنجشير]] نه وي نو افغانستان نشته. ما په همغه مهال لهB.B.C سره په يوه مرکه کې ويلی وو چه زمونږ [[هندوکش]] او سپين غر پوځي اکاډمي دي چه د مسعود په شان جنرالان يي روزلي دي . احمدشاه مسعود افغان دی ، زموږ ورور دی خو موږ د مسعود په شان په سلگونو قومندانان لرو او پنجشير هم په لوی افغانستان کې يوه غرنی ولسوالی ده چه د ټول افغانستان معنی نه ورکوی. تاسي ته ښايي چه د مجاهدينو نورو قومندانانو او د افغانستان نورو سيمو ته هم پاملرنه وکړئ. پنجشير د هندوکش سهيل او د پروان په ولايت پوري اړوند دی . د احمدشاه مسعود د أر سيمه د کابل- سالنگ لويه لار او بيا د بگرام هوايي ډگر وو.... مياشتې او کلونه تير شول ، د سالنگ لويه لاره بنده نشوه ، پر بگرام جگړه ونشوه او أن د يوځل لپاره هم مسعود گلبهار ته چه د پنجشير ور دی خپل سر راښکاره نه کړ. نومونه ډير وو، ستايني او تبليغات ډير وو ، خو د بري څرک نه لگيده .د انگريزانو او فرانسويانو مرستي مسعود ته رواني وې. }}

=== مسعود او (دويمه سقاوي) ===

{{دوراشې کامه| د ځيني شواهدو له مخي احمد شاه مسعود په استقلال ليسه کي د تعليم پر وخت لومړي د فرانسي د استخباراتو سره تړاو وموند ، وروسته هغوي د انگلستان (M 1-6) ته معرفي کړ. دغي شبکي د هغه هيواد د تجارتي ټلويزيون زوړ چلونکي (سنديگال) ته وظيفه ورکړه چه پنجشير ته لاړ شي او هلته يو ځوان قومندان چې دويم ټيټو دي، وويني او پر هغه باندي د ټلويزيون لپاره يو فلم ډک کړي. د همدي (سنډيگال) په مرسته د احمدشاه مسعود ورور احمدولي د انگريزي ژبي زده کړي لپاره [[لندن]] ته ليږل کيږي... دغه يو ساعته فلم وروسته (CIA) ته وسپارل شو او له ځينو انگيرنو سره سره ډاگيزه شوي نده چه(سي أی اې )هم پټه معامله ورسره پيل کړه که څنگه؟ د انگلستان له استخباراتو سره د مسعود اړيکي له يوي گډي تاريخي سرچيني څخه الهام اخلي ، هغه داچې انگريزان داسي فکر کوي او حقيقت هم همداسي دی چې دافغان-انگليس په دريو سختو جگړو کې دانگريزانو د ماتې اصلي وجه د پښتنو جگړه ايزه مبارزه وه. انگريزانو ته خپل تير تاريخ داسي معلوم دی لکه د پرون ورځې پيښې ، څرنگه چه د پښتنو سره د مسعود کينه او دښمني هم ټولو ته څرگنده ده نو انگريزان هم له دغه گډ ټکي څخه په استفادې ، غواړي په دي ډول له پښتنو څخه د خپلو تاريخي ماتو دغچ د اخستلو لپاره گټه پورته کړي، ځکه نو انگريزانو هم لکه د روسانو په شان د مسعود د شخصيت په تبارز کې فعاله ونډه واخيسته.}}

== د بي بي سي خپلواكي د مسعود ته په هوا وركولو كې ==
[[دوتنه:Tomb of masoud.jpg|کيڼ|بټنوک|240px| د مسعود قبر]]
[[دوتنه:The body of Ahmad Shah Massoud.JPG|کيڼ|بټنوک|240px| د مسعود قبر]]
د بي بي سي ديو افغان وياند په وينا چې نه غواړي نوم يي ياد شي دانگلستان د استخباراتو او او مسعود داړيکو په باب داسې څرگندونې کوي:

{{دوراشې کامه|په هغو شپو ورځو کي چې دافغان ولس او روسانو تر منځ ښه گرمه جگړه روانه وه د( بي بي سي ) راډيو نړيوال سرويس ته د انگلستان دبهرنيو چارو د وزارت له خوا يو مکتوب راغي چې بي بي سي بايد د مسعود د شخصيت په تبارز کې ونډه واخلي. د يادونې وړ ده چې د بي بي سي راډيو دخپلې خپلواکۍ او أزادۍ تر څنگ د بهرنۍ پاليسی په برخه کي د بهرنيو چارو دوزارت د پاليسی تابع ده او دا وزارت بيا په خپل وار دخپل هيواد له استخباراتي سرچينو څخه الهام اخلي. دبهرنيو چارو وزارت په مکتوب کي لارښوونه شوې وه چې په يو نه يو ډول بايد د افغانستان په هر گوټ کې د روسانو پر ضد دجگړې رابطه دمسعود سره وصل شي. او دلارښوونې لپاره يي ان بيلگې هم راوړې وې ، مثلاْ په لغمان کي د روسانو پر ضد سخته جگړه روانه ده، ددې جگړې خبر بايد داسي راوړل شي :نن په لغمان کې دروسانو پر ضد سخته جگړه روانه ده چې په نتيجه کي روسانو ته سخته مرگ ژوبله اوښتې ده ،په دې جگړه کې دلغمان ولايت گن شمير کلي اوکورونه وران شوي دي، د يادونې وړ ده چې دلغمان ولايت پنجشير ته ورڅيرمه پروت دی، چې د افغانستان دجهاد دنامتو قومندان احمدشاه مسعود مرکز دی،روسانو تراوسه پورې څو ځله پر پنجشير حملې کړي خو دهغه پر نيولو ندي بريلي شوي. يا به هم په کونړکې کې جگړه و،نو دهغه ربط به هم له پنجشير سره تړل کيده. داسې چې : نن دکونړ په ولايت کې د مجاهدينو لخوا دروسانو پر يو قطار بريد وشو او دروسانو زيات ټانکونه او زغروالې واسطې وسوځول شوې ،کونړ له پنجشير نه( څو) کيلو متره لرې پروت دی، کوم چه د افغانستان دجهاد نامتو قوماندان احمدشاه مسعود هلته اوسيږي او تر اوسه يي روسانو ته څو ځله ماته ورکړې ده}}

== د مسعود په اړه دافغانستان د تاريخ حکم ==

د افغانستان په معاصر تاريخ کې که يوازې دوه _ درې څېرې هم داسې وي چې زموږ د وياړلي وطن د تاريخ پاڼې پرې شرمېدلی شي، بې له شکه چې يوه دغسې څېره د احمد شاه مسعود ده.

هغه د شوروي په وړاندې د افغانانو د سپېڅلي مقاومت په جگړو کې ستر خيانت وکړ او د جهاد او مقاومت په هماغو گرمو او اورنيو شېبو کې يې له روسانو سره نه يوازې دا چې د ورورۍ تړون ﻻسليک کړ، د افغان مقاومت د نورو ټولو ډلو په ځپلو او له منځه وړلو کې يې هم ورسره د بې درېغه ملاتړ رسمي ژمنه وکړه چې له نېکه مرغه ټول هغه اسناد ان چې خپله روسانو هم خوندي کړي او بيا بيا خپاره کړي دي.

په راوروسته کې د ملگرو ملتونو د سوله ييز پلان د شنډولو لپاره د هغه او يو شمېر کمونيستي او ستمي کړيو توطيئه د افغانستان د داسې بربادۍ سبب شوه چې ټول افغانان يې له نږدې ځخه شاهدان وو او ﻻ دي. د هغه او ملگرو له برکته يې ټول افغانستان په کنډواله بدل شو او يوازې په کابل کې پنځوس زره بې گناه افغانان ووژل شول . نوموړی په افغانستان کې د قومي او ژبنۍ تفرقې او کرکې مؤسس او قهرمان دی او له همدې امله يې ټول افغانان د افغانستان د ملي خائن په توگه پېژني .

دا چې سږ کال هم په کابل کې ځينو ځانگړيو ډلو او حلقو د بېلابېلو موخو او يا د مصلحتونو له مخې د هغه درواغجنې لمانځنې وکړې، زموږ د خلکو کرکه يې د هغه په وړاندې نوره هم زياته کړه . کاشکې د مسعود پېژندنې په داسې غونډو او سيمينارونو کې د وطن ريښتينو بچو او د تاريخ څېړونکو ته هم د څه ويلو موقع ورکړل شوې او د سر د امن تضمين يې شوی وای، بيا به نو زموږ خلکو ته داسې څېرې او کړه وړه يې په ښه توگه بربنډ شوي وای .

زموږ اولس د دومره کمزورې تاريخي حافظې لرونکی نه دی چې خپل ريښتيني اتلان او درواغجن اتلان سره جلا نه کړای شي.
که خدای (( ج )) کول ډېر ژر به د داسې ملي خاينانو يادنښې ړنگې او تصويرونه به يې د وطن د اصيلو بچو په ﻻسونو د اور د لمبو خوراک شي ، او دا به د مصلحتونو خبره نه وي ، دا د افغانستان د تاريخ حکم دی .
دغسې يو حکم نن په کابل کې د افغانستان د يو گڼ شمېر تاريخ پوهانو په يوه پټه غونډه کې د احمدشاه مسعود په هکله صادر شو او غواړو چې د هېواد په دننه او بهر کې ترې ټول هېوادوال خبر کړو. د تاريخ دغه حکم وايي :
مسعود د افغانستان د تاريخ يو ملي خاين دی، هغه د پرديو يو غلام و او غلامان هيڅکله هم نه دي اتلان شوي. هغه په افغانستان کې د ملي تفرقې اتل او د افغانستان د ملي وحدت غليم و .

==د خاد اسنادو پلورل==
په 1371لمریز کال د کابل له نیولو وروسته د پاکستان استخباراتي اداری مشر جنرال حمید گل د نظار شوری له مشر احمد شاه مسعود سره د څارگریزو اسنادو په اړه غږېږي، ددې پېښو جریان  د پاکستانۍ ورځپاڼې (فرنټییر) په 1992ز د مۍ په ۲۲مه نیټه راخېستی چې جنرال حمید گل د خاد شبکی استخباراتي اسنادو ترلاسه کولو لپاره کابل ته سفرونه کړي. په اړونده ورځپاڼه کې راغلي چې « گل د پاکستان په اړه د خاد مدارک راټولوي.» دا ورځپاڼه وروسته کاږي چې احمد شاه مسعود اړوند اسناد گل ته وروسپارل.

«د یادولو وړ ده چې احمد شاه مسعود د دفاع وزارت دفتر د کې جي بي او خاد په دفتر کې د همدې موخې لپاره ځای پر ځای کړ.» 
گل ته خاد اسنادو سپارل.&lt;ref&gt;[http://www.hambastagi.org/new/fa/from-our-history/1151-gen-hamid-gul-of-isi-gathers-khad-documents-in-1992.html د گل او احمد شاه مسعود] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107012048/http://www.hambastagi.org/new/fa/from-our-history/1151-gen-hamid-gul-of-isi-gathers-khad-documents-in-1992.html |date=2016-11-07 }}.&lt;/ref&gt;

== د رباني او مسعود واكمنۍ پر وخت بشري تېري ==
[[دوتنه:War-kabul.jpg|left|thumb|230px| يو جگړه مار په تاوده ډگر كې خپله پيكا ماشينداره چلوي]]

د اسلامي جمعيت گوند نامتو قوماندان احمد شاه مسعود چي خپل ملگري يې د پنجشېر د زمري په نامه پېژني د تالقانو د كنترول له لاسه وركولو وروسته د چټكو مرستو په تمه وو.
د سپني ماڼۍ دې پخواني ملگري خپلو بادرانو ته نور مخ نه درلود ځكه چې هغه له خپل برياليتوب وروسته زاړه ملگري هېر كړي وو.
په دې وخت كي امريكا له افغانستان سره ډيپلوماتيك تعلقات نه لرل او ډېره موده شوې وه چې په ملگروملتونو كې افغانستان استازى هم نه درلود.
د امريكا د ملي امنيت شورا په روان حال كې د وسله والو چريكانو دا پوځي قوماندان د هېروينو د قاچاقوړونكي او د بشر له حقونو د يوه سرغړونكي په توگه پېژانده .
مرلين البرت چي د طالبانو د واكمنۍ پر مهال په افغانستان كې د بشر د حقونو د څارونكي په توگه دنده لرله وايې:((هغه كسانو به چې د مسعود تر قوماندې لاندي سيمو كې د كوكنارو د كروندو په اړه څېړنه كوله او يا به يې غوښتل د كوكنارو په اړه په پټو رازونو خبر شي نو ژوند به يې د مرگ له گواښ سره مخ شو. البرت وايې چې ډېر كسان د ورته څېړنو په پلمه له منځه ولاړل.
بېله شكه هغه وخت چې احمدشاه مسعود د افغانستان ډېري سيمي له لاسه وركړې نو په همدې وخت كي د جميت اسلامي حزب د قوماندې اصلي مركز د بدخشان ولايت وو. په دې ولايت كې د هر بل بوټي په پرتله كوكنار ډېر كرل كېدل. د فيض آباد ښار په دې وخت كې د برهان الدين رباني مركز وو.
د فيض آباد له هوايي ډگر څخه چې به د پروفيسر برهان الدين رباني د تمځاى په لور په موټر كي روان شوې نو تر هغه چي به ټاكلي ځاى ته رسېدې د سړ ك دواړو غاړو ته پرېمانه د كوكنارو كروندې ولاړي وې.
د راپورونو او عيني شاهدانو د وينا پر اساس د بدخشان په ولايت كې د هېروينو د توليد درې فابريكې موجودي وي، خو پوښتنه دلته ده چې آيا د نظار د شورا مسول احمد شاه مسعود كوكنارو په دې سوداگري كې ښكېل وو، كه څنگه ؟
طالبان چي په همدې كلونو يې د افغانستان په سلو كې نوي برخه خاوره لاندي كړې وه په خپله هم د كوكنارو له پيسو د واك گدۍ ته رسېدلي وو.
خو هغوى د ۲۰۰۰ميلادي كال د جولاى په مياشت كې امر وكړ چي د كوكنارو ټولي كروندې بايد له منځه ولاړي شي او كه څوك له دې امر څخه سرغړونه وكړي نو له سختي اسلامي سزا سره به مخ شي، كه څه هم چي د طالبانو قوماندانان وي. 
 
 
د طالبانو د ړنگ شوي رژيم د مشر ملامحمد عمر د كاغذي فرمان سره سم د يوه كال په تېرېدو د طالبانو تر تسلط لاندي سيمو كې۹۰ په۱۰۰ كې د كوكنارو كروندې محوه شوې او د رسمي ارقامو په بنسټ په۲۰۰۱ميلادي كال كې د طالبانو تر ولكې لاندي سيمو كې له ۸۲۱۷۲ هكټاره ځمكې يوازي په ۷۶۰۶ هكټاره ځمكه كوكنار ولاړ پاتې وو او بس.
خو د افغانستان په شمالي ولايت بدخشان كې بيا هر څه بل ډول وو، د نوموړي ولايت په اړوندو سيمو كي په ۲۰۰۱ ميلادي كال كې د كوكنارو كروندې له ۲۴۵۸ هكټاره څخه ۶۳۴۲ هكټارو ته اوچتي شوې.
د شمالي ټلوالي له وتلي مشر احمدشاه مسعود څخه چې به كله د كوكنارو په اړه پوښتنه وشوه نو هغه به ويل موږ د كوكنارو د كر كيلي مخالف يو او زموږ دريځ په دې اړه روښانه دى.مسعود دا څرگندوني د انتوني ډاويس په نامه يوه بهرني خبريال ته كړي وې.
د شمالي افغانستان د كوكنارو صادراتو ستونزه نه لرله. د بدخشان ولايت مخدره توكي په ډېره اسانه طريقه د منځنۍ آسيا هيوادونو ته د كورنيو او بهرنيو قاچاق وړونكو له خوا لېږدول كېدل، خو په دې وخت كې په جنوبي افغانستان كې بل صورت حال وو، دلته د كوكنارو د كروندگرو او د قاچاق وړونكو كاروبار په ټپه درېدلى وو. له شمالي ولايت بدخشان څخه په دې وخت كې هېروين د ( يو، اف) ډوله چورلكو په مرسته تاجكستان ته لېږدول كېدل خو طالبانو د خپلي ولكې لاندي سيمو كي د قاچاق وړونكو د نيولو پر سر د سروزرو انعام ايښى وو.
دا انعام د طالبانو د خپلو مشرانو په سر هم ايښودل شوى وو هغه دا چي كه چيرته د طالبانو قوماندانان او نور ټيټ پوړي جنگيالي هم په ورته تور نيول كېدل نو د مرگ له سزا سره به مخامخ كېدل.
د راپور چمتو كوونكى وايې: زه تر اوسه نه پوهېږم او په دې اړه مستند اسناد هم نه لرم چي آيا په خپله مسعود به د مخدره توكو په قاچاق كې لاس درلود او كه څنگه؟ 
 
[[دوتنه:Kabul war- tankist.jpg|left|thumb|300px| د شمال ټلوالې جنگيالې له موقع څخه په گټې اخيستنې خپل ډوډۍ خوري]]
 
په افغانستان كې د طالبانو د واكمنۍ پر مهال د ملگرو ملتونو استازي اندويندرل وايې: ما چي په امريكا كې د سپيني ماڼۍ له عالي رتبه مامورينو سره د افغانستان په اړه په وار_وار خبري اتري لرلې نو داسي كومه خبره مي د امريكايې چارواكو له خولې نه ده اورېدلې چې گواكي احمدشاه مسعود د مخدره توكو په قاچاق كې لاس لري او له همدې وجي نه غواړو له هغه سره مرسته وكړو.
د ويندرل په وينا چې امريكايې چارواكو ويل موږ پوهېږو چې د افغانستان په غټه شمېره مخدره توكې په شمالي ولايت بدخشان كې كرل كېږي خو په دې نه پوهېږو چې آيا مسعود به شخصاً ترېنه گته اخلې او كه څنگه. 
د سپټمبر د ۹\۱۱نېټې په اړه د ځانگړي كمېسيون په راپور كې د مسعود په اړه ويل شوي چې هغه د ۱۹۹۸ او ۱۹۹۹ميلادي كلونو ترمنځ د خپلو متحدينو له خوا دې ته اړايستل شو چې د خپلو پوځي لگښتونو لپاره د بوديجې د برابرولو په منظور له هغوى سره د هېروينو معاملې ته ورگډ شي.
د همدې كمېسيون د راپور په ۴۳۰ مخ كې راغلي: د مسعود ټول پوځي لگښتونه د همدې كلونو ترمنځ د هېروينو د قاچاق له پيسو برابر شوي وو.
د همدې راپور په ۴۹۰ مخ كې د راپور د ليكوال ښاغلي كلرك په قلم ليكل شوي: مسعود او د هغه ملگري داسي خلگ نه دي چې ورسره يو ځل بيا همكاري وشي، ځكه هغوى د مخدره توكو په كاروبار كې ښكېل دي او په دې سربېره مسعود او د هغه ملگري د بشر د حقونو سرغړونكي دي نو دا به د امريكا عاقلانه عمل نه وي چي له هغوى سره دولت جوړ كړي.
د راپور په ۵۱۶ مخ كې د امريكا د استخباراتي ادارې (سي، آى، اې) د مدير ښاغلي تينت له قوله راغلي چې مسعود يو محتاط او ځيرك سړى وو او د هغه ډله له يو څخه په ډېرو جنايتونو كي ښكېله وه.
د احمدشاه مسعود او د هغه د شمالي ټلوالي د ملگرو ډېر لگښتونه د هېروينو له كاروبار څخه تر لاسه كېدل. 
د نظار د شورا وسله والو چريكانو د دې مشر له خوا د بشر د حقونو څخه د سرغړوني لويه پېښه په كال ۱۹۹۳ ميلادي كې په كابل كې ثبت شوې ده.
د راپور پر بنسټ نوموړي په همدې كال د كابل په لوېديځ افشارو سيمه كې ملكي هزارگان په ډلييزه توگه ووژل.
دا د افغانستان د اسلامي دولت د دفاع وزارت په څوكۍ د مسعود تر ټاكل كېدو وروسته د هزاره ملېشو په وړاندي د هغه پياوړي عمليات په گوتو شوي دي.
د مسعود چريكانو وروسته له هغه د افشارو په سيمه كې د وحدت د گوند په مركزي دفتر بريد وكړ چې هغه د وحدت د گوند د مشر عبدالعلي مزاري او د مركزي دولت د مخالف مشر گلبدين حكمتيار تر منځ په پټو خبرو اترو خبر شو. 
 
 
په داسي حال كې چي د وحدت گوند په روان حال كې له جمعيت گوند سره يو ځاى وو، خو په همدې وخت كې مزاري او حكمتيار د يوځاى كېدو پټ پلانونه جوړول ترڅو په گډه د جميعت گوند په وړاندي ودرېږي. 
د عبدالعلي مزاري او گلبدين حكمتيار د پټو خبرو اترو د پيل سره سم مسعود او د اسلامي اتحاد مشر رسول سياف لاسونه سره يو كړل او د ۱۹۹۳ميلادي كال د اكتوبر د ۱۱ مي نېټې د سهار په پنځو بجو يې د وحدت گوند په مركزي دفتر چې د ټولنيزو علومو په انستيتيوت كې يې موقعيت درلود بريد وكړ، خو له بريد څخه مخكې د وحدت گوند مشران له سيمي تښتېدلي وو.
د وحدت گوند مركزي دفتر بېله كوم مقاومت څخه د اسلامي اتحاد او اسلامي جميعت گوند د چريكانو لاس ته ورغى.
د همدي ورځي د غرمې په يوه بجه چريكانو په سيمه كي پراخ پلټونكې عمليات پيل كړل. د ورځي په پاى كې روښانه شوه چې د وحدت گوند په مركزي دفتر كې خلگ شكنجه شوي او په ځوانو نجونو او ښځو جنسي تېرى هم شوى وو.
د كابل د ټولنيزو علومو د انستيتيوت د مركز په لاندنيو كوټو كې د انسانانو د بدن بې شمېره غړي تر لاسه شول او كېداى شي دا غړي د مستندو شواهدو په توگه ياد كړو.
عيني شاهدانو او هغه كسانو چې د عدالت موندني په پروژه كې گمارل شوي وو وويل: چي په همدې ورځ د اتحاد اسلامي گوند كسانو د هزارگانو په سيمو يرغل وكړ، گڼ شمېر ملكي كسان يې ووژل او د هغوى په ښځو او نجونو يې جنسي تېرى وكړ. 
 
 
عيني شاهدان وايې د ا كار ځكه وشو، چې د عبدالرب رسول سياف جنگيالو د احمد شاه مسعود د قوماندانانو قومانده ونه منله او له برياليتوب وروسته يې خپل استقلاليت
اعلان كړ، په داسي حال كې چې احمد شاه مسعود ټولو متحدو جنگيالو ته مخكې تر عملياتو خبر وركړى وو چې د عملياتو پر مهال دي د ملكي وگړو خيال وساتي. احمد شاه مسعود د فبروري د مياشتي په ۱۲مه ورځ هوډ وكړ چې د دې ناوړه اعمالو پر سر خاوري واړوي كه څه هم چې د سياف چريكانو پكې ونډه لرله.
خو متاسفانه چې د مسعود دې كار د خلكو له ذهنونو دا ناوړي خاطرې هم لري نكړاى شوې او سربېره پر دې د سياف د جنگالو جنايتونو دوام وموند.

== دا هم وگورﺉ ==

# [http://pz.rawa.org/66/66massoud.htm مسعود به مراتب بیشتر از طالبان کمک خارجی دریافت میکرد]
# [http://pz.rawa.org/66/66rabbani_isi.htm چرا ربانی - مسعود در آغاز از طالبان پشتیبانی کردند؟]
[http://www.youtube.com/watch?v=QP1jFOAjRpY د افغانستان د ملي سرچینو پلورونکي خاینان خپله اعتراف کوي!!]

== باندنۍ تړنې ==
[http://www.ahmadshahmassoud.com/  د مسعود رسمي ويبپاڼه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216192922/http://ahmadshahmassoud.com/ |date=2014-12-16 }}

== اخځليكونه ==
** دويمه سقاوي، ليكوال: سمسور افغان، چاپځاى، پېښور، قصه خواني بازار
** مسعود پېژنئ، ليكوال: جنرال رحمت الله ساپې.
** بينوا خبري ويبپاڼه، (( مسعود ))د افغانستان د معاصر تاريخ تر ټولو بدنامه څېره، د اسد الله جلال ليكنه.
** بشري سرغړوني د مسعود او طالبانو په وخت کي، په بېنوا بلوگ كې د ميرويس جلالزي ليكنه،

[[وېشنيزه:افغان جنگسالاران]]
[[وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي]]
[[وېشنيزه:افغان کمونيستان]]</text>
      <sha1>38c6frxj1hysqz4yta0zsh8ptxnvkad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایمانویل مکرون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31443</id>
    <revision>
      <id>364832</id>
      <parentid>358632</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T23:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31839" sha1="duox9n5zbr3yk8yal7u12pdsxtua2ia" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

اېمانوېل ژان میشل فرېډریک مکرون (په فرانسوي ژبه: [emanɥɛl ʒɑ̃ miʃɛl fʁedeʁik makʁɔ̃]؛ چې د ۱۹۷۷م کال د ډسمبر پر ۲۱مه زیږېدلی) یو فرانسوی سیاستوال دی او د ۲۰۱۷م کال د مې له ۱۴مې راهیسې د فرانسې ولسمشر دی.

مکرون د فرانسې په امینس ښار کې زیږېدلی. نوموړي په 'پاریس نانتر پوهنتون' کې فلسفه لوستې او وروسته یې بیا په 'ساینس پو' پوهنتون کې په عامه چارو کې ماسټري کړې او په ۲۰۰۴م کال کې د ادارې له ملي پوهنتون (École nationale d'administration) څخه فارغ شوی. هغه د مالیې عمومي پلټونکې یا تفتیش اداره کې د لوړپوړي ملکي مامور په توګه کار وکړ او وروسته بیا په روتسچایلډ (Rothschild &amp; Co) کمپنۍ کې د پانګونې د برخې بانکي مامور و.

کله چې د ۲۰۱۲م کال په مې میاشت کې فرانسوا اولاند د فرانسې ولسمشر وټاکل شو، له ټاکل کېدو لږ وروسته یې مکرون د ولسمشرۍ د سرمنشي مرستیال وټاکه او په دې توګه نوموړی د ولسمشر اولاند یو لوړپوړی سلاکار شو. وروسته بیا د لومړي وزیر مانوېل والز له خوا د ۲۰۱۴م کال په اګست کې د اقتصاد، صنعت او ډیجیټل چارو د وزیر په توګه د فرانسې په کابینه کې وټاکل شو. په دغه رول کې، مکرون د یو شمېر سوداګرۍ-خوښو اصلاحاتو ملاتړ وکړ. هغه د ۲۰۱۶م کال په اګست میاشت کې له کابینې څخه استعفا وکړه او د فرانسې د ۲۰۱۷م کال د ولسمشرۍ د ټاکنو لپاره یې کمپاین پیل کړ. که څه هم مکرون له ۲۰۰۶م څخه تر ۲۰۰۹م کال پورې د سوسیالیست ګوند غړی و، خو د 'لا ریپبلیک این مارچې' (La République En Marche!) تر بیرغ لاندې یې په ټاکنو کې برخه واخیسته، چې یو منځلاری او اروپایي اتحاد پلوه سیاسي غورځنګ دی او نوموړي د ۲۰۱۶م کال په اپریل کې جوړ کړ.

تر یوې کچې د فیلون افېر (Fillon affair) د قضیې له کبله هم وه چې ماکرون د رایې اچونې په لومړي پړاو کې تر نورو مخکې و، او بالاخره یې د ټاکنو په دویم پړاو کې له ۶۶.۱ سلنه رایو سره مارین لي پین ته ماتې ورکړه او د ۲۰۱۷م کال د مې په ۷مه د فرانسې ولسمشر وټاکل شو. مکرون د ولسمشر کېدو پر مهال ۳۹ کلن و او په دې توګه د فرانسې په تاریخ کې تر ټولو ځوان ولسمشر شو. نوموړي ایډوارډ فیلیپ د لومړي وزیر په توګه وټاکه او یوه میاشت وروسته د فرانسې د ۲۰۱۷م کال په پارلماني ټاکنو کې د مکرون ګوند، لا ریپبلیک این مارچې (LREM)، په ملي شورا کې اکثریت څوکۍ وګټلې. مکرون د خپلې ولسمشرۍ پر مهال د کار په قوانینو او مالیاتو کې د څو اصلاحاتو څارنه کړې ده. د هغه د اصلاحاتو مخالفت، په ځانګړې توګه د تېلو اړوند وړاندیز شوې مالیې پر وړاندې، د ۲۰۱۸م کال د ژېړ واسکټو په لاریونونو او ځینو نورو لاریونونو سره پای ته ورسېد. په ۲۰۲۰م کال کې، نوموړي د فیلیپ تر استعفا وروسته جین کاسټیکس د لومړي وزیر په توګه وټاکه. له ۲۰۲۰م کال راهیسې نوموړي له کووید-۱۹ وبا سره د فرانسې د مبارزې او د واکسین بهیر رهبري پر غاړه لرلې ده.

== د فرانسې ولسمشر ==
مکرون د ۲۰۱۷ کال د اپرېل په ۲۳مه د ټاکنو له لومړي پړاو وروسته دویم پړاو ټاکنو ته ځان نوماند کړ. هغه د مې پر ۷مه د ولسمشرۍ دویم پړاو ټاکنې د لومړنیو پایلو له مخې په پراخه کچه وګټلې او د ملي جبهې نوماندې مارین لي پین پکې خپله ماتې ومنله. په ۳۹ کلنۍ عمر کې له ولسمشر کېدو سره، هغه د فرانسې په تاریخ کې ترټولو ځوان ولسمشر او تر ناپلیون وروسته د فرانسې ترټولو ځوان د دولت مشر شو. نوموړی همدا راز د فرانسې لومړنی هغه ولسمشر هم دی چې په ۱۹۵۸ کال کې د پنځم جمهوریت له جوړېدو وروسته زېږېدلی دی.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/emmanuel-macron-a-39-year-old-political-prodigy/ar-BBAPpLW?ocid=News|title=Emmanuel Macron: a 39-year-old political prodigy|publisher=MSN|last=Plowright|first=Adam|date=7 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=En direct, Emmanuel Macron élu président : &quot; Je défendrai la France, ses intérêts vitaux, son image &quot;|url=http://www.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/live/2017/05/07/suivez-la-soiree-electorale-en-direct_5123713_4854003.html|newspaper=Le Monde|date=7 May 2017|access-date=7 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.torontosun.com/2017/05/07/tense-france-chooses-new-president|title=Emmanuel Macron becomes France's youngest president|last1=Leicester|first1=John|last2=Corbet|first2=Sylvie|newspaper=Toronto Sun|access-date=14 May 2017|agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Schnur|first1=Dan|title=Anger underlying French elections is roiling California too|url=http://www.sfchronicle.com/news/article/Anger-underlying-French-elections-is-roiling-11108051.php|website=San Francisco Chronicle|date=29 April 2017|access-date=7 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Napoleon&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-profile-idUSKBN1830XP|title=Macron the mould-breaker – France's youngest leader since Napoleon|date=7 May 2017|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

مکرون په رسمي توګه د مې پر ۱۴مه ولسمشر شو. نوموړي پیټریک سټرزودا د خپل دفتر د مشر په توګه او اسماعیل ایمیلین د ستراتیژۍ، اړیکو او ویناوو په برخه کې د خپل ځانګړي سلاکار په توګه وټاکه. د مې پر ۱۵مه یې د جمهوري غوښتونکو ایډوارډ فیلیپ د لومړي وزیر په توګه وټاکه. په همدې ورځ یې خپل لومړی رسمي بهرنی سفر هم وکړ او په برلين کې یې د جرمني له صدراعظمې انګلا مېرکل سره وکتل. دواړو مشرانو د اروپایي اتحادیې لپاره د فرانسې او جرمني د اړیکو پر اهمیت ټینګار وکړ. دوی همدا راز د اروپا لپاره د یوې &quot;مشترکې لار نقشې&quot; پر چمتو کولو هم سره سلا شول او ټینګار یې وکړ چې یو یې هم د اروپایي اتحادیې په تړونونو کې د بدلون مخالف نه دی.&lt;ref&gt;{{cite news|author=C.Sa|title=Passation de pouvoir : François Hollande passera &quot;le flambeau&quot; à Macron dimanche 14 mai|date=8 May 2017|url=http://www.leparisien.fr/elections/presidentielle/passation-de-pouvoir-francois-hollande-passera-le-flambeau-a-macron-dimanche-14-mai-08-05-2017-6928980.php|newspaper=Le Parisien|access-date=8 May 2017|language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;france3grammontstrzoda&quot;&gt;{{cite news|last1=Grammont|first1=Stéphane|title=Patrick Strzoda, ancien préfet de Bretagne, directeur de cabinet d'Emmanuel Macron|url=http://france3-regions.francetvinfo.fr/bretagne/patrick-strzoda-ancien-prefet-bretagne-directeur-cabinet-emmanuel-macron-1253391.html|access-date=15 May 2017|work=France 3 Bretagne|date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bfmtvleparcours&quot;&gt;{{cite news|last1=Penicaud|first1=Céline|title=Le parcours fulgurant d'Ismaël Emelien, le nouveau conseiller spécial d'Emmanuel Macron|url=http://www.bfmtv.com/politique/le-parcours-fulgurant-d-ismael-emelien-le-nouveau-conseiller-special-d-emmanuel-macron-1163638.html|access-date=15 May 2017|publisher=BFM TV|date=14 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/39923510|title=France's Macron names Republican Philippe as PM|date=15 May 2017|work=BBC News|access-date=15 May 2017|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Le premier ministre Philippe prépare &quot; un gouvernement rassembleur de compétences &quot;|url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2017/05/15/edouard-philippe-le-maire-les-republicains-du-havre-nomme-premier-ministre_5127912_823448.html|newspaper=Le Monde|date=15 May 2017|access-date=15 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=French President Macron heads to Berlin for his first official foreign visit|url=http://www.cnn.com/2017/05/15/world/macron-merkel-meeting/|publisher=CNN|date=15 May 2017|access-date=17 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Emmanuel Macron and Angela Merkel pledge to draw up 'common road map' for Europe|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/05/15/emmanuel-macron-call-eu-reform-heads-germany-first-foreign-trip/|website=The Telegraph|date=15 May 2017|access-date=17 May 2017}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۷ کال په پارلماني ټاکنو کې د مکرون ګوند ‘لا ریپبلیک این مارچې’ او د هغه د دیموکراتیک غورځنګ متحدینو اکثریت ترلاسه کړ او له ۵۷۷ څوکیو څخه یې ۳۵۰ هغه وګټلې. خو کله چې جمهوري غوښتونکي د سنا په ټاکنو کې د ګټونکو په توګه راڅرګند شول، د حکومت ویاند کریسټوف کاسټنر وویل چې ټاکنې د هغه د ګوند لپاره یوه &quot;ناکامي&quot; وه.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Legislatives/elecresult__legislatives-2017|title=Résultats des élections législatives 2017|first=Ministère de|last=l'Intérieur|website=interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Legislatives/elecresult__legislatives-2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.scmp.com/news/world/europe/article/2112659/president-macrons-party-suffers-blow-french-senate-election Macron’s government admits French Senate elections a ‘failure’] South China Morning Post&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۰ کال د جولای په ۳مه، مکرون ښي اړخی منځلاری ژان کاسټیکس د فرانسې د لومړي وزیر په توګه وټاکه. کاسټیکس یو سوسیال محافظه کار بلل کېږي او د جمهوري غوښتونکو د ګوند غړی و. دغه ټاکنه &quot;د هغه مسیر دوه چنده کول وبلل شول چې په پراخه کچه په اقتصادي شرایطو کې د ښي اړخي منځلاري په توګه لیدل کیږي&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|date=3 July 2020|title=France's Macron picks Jean Castex as PM after Philippe resigns|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53276582|work=BBC News|access-date=17 May 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Momtaz|first=Rym|date=3 July 2020|title=Picking low-profile French PM, Macron bets big on himself|url=https://www.politico.eu/article/macron-appoints-jean-castex-as-french-prime-minister/|work=Politico|access-date=17 May 2021}}&lt;/ref&gt;

=== کورنی سیاست ===
مکرون د ولسمشر په توګه په خپلو لومړیو څو میاشتو کې د عامه اخلاقیاتو، د کار قوانینو، مالیاتو، او د قانون پلي کوونکو ادارو په واکونو کې د اصلاحاتو د یوې ټولګې د تصویب لپاره فشار راوړ.

== سیاسي دریځونه ==
مکرون ته تر ډېره بریده د یوه منځلاري په سترګه کتل کېږي. ځینې کتونکي هغه یو سوسیال لیبرال بولي او نور یې بیا یو سوسیال ډیموکرات ګڼي. د فرانسې په سوسیالست ګوند کې د غړیتوب پر مهال، نوموړي د ګوند د منځدریځې څانګې ملاتړ وکړ، چې سیاسي دریځ یې د بل کلنټن، ټوني بلیر، او ګیرارډ شروډر له خوا پر مخ وړونکي دریمې لارې سیاست سره تړاو لري او مخکښ ویاند یې پخوانی لومړی وزیر مانویل والز و.&lt;ref name=&quot;centrist1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37994372|title=France's Macron Joins Presidential Race to 'Unblock France'|date=16 November 2016|publisher=BBC, UK|access-date=26 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;centrist2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.standard.co.uk/news/world/french-election-marine-le-pen-and-emmanuel-macron-through-to-second-round-a3521676.html|title=French election: Far right Marine Le Pen and centrist Emmanuel Macron through to final round|work=London Evening Standard|date=24 April 2017|access-date=25 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;centrist3&quot;&gt;{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/uk-france-election-poll-idUKKBN1601ZG?il=0|title=France's Fillon overtakes centrist Macron in election ratings – poll|date=21 February 2017|access-date=25 April 2017|work=Reuters|archive-date=26 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426150725/http://uk.reuters.com/article/uk-france-election-poll-idUKKBN1601ZG?il=0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;centrist4&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/politics/centrist-macron-and-far-right-le-pen-in-french-presidency-fight-1-4427486|title=Centrist Macron and far-right Le Pen in French presidency fight|date=24 April 2017|work=The Scotsman|access-date=25 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;centrist5&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38871095|title=France election: Centrist rising star Macron urges unity|date=4 February 2017|work=BBC News|access-date=25 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;centrist6&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/french-citizens-vote-in-an-uncertain-race-that-could-determine-europes-future/2017/04/23/fd3759ce-1fa4-11e7-bb59-a74ccaf1d02f_story.html|title=Right-wing Le Pen claims victory alongside centrist Macron for French presidential runoff, with E.U. future at stake|date=23 April 2017|work=The Washington Post|access-date=25 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brustier&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.slate.fr/story/118839/macron-revolution-passive|title=Macron ou la &quot;révolution passive&quot; des élites françaises|author=Gaël Brustier|work=Slate|access-date=5 August 2017|language=fr-FR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.liberation.fr/france/2014/08/27/valls-ii-social-democrate-ou-social-liberal_1088314|title=Valls II: social-démocrate ou social-libéral ?|work=Libération|language=fr|date=27 August 2014|access-date=1 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unBanquier&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.leparisien.fr/economie/emmanuel-macron-un-banquier-social-liberal-a-bercy-26-08-2014-4088311.php|title=Emmanuel Macron, un banquier social-libéral à Bercy|newspaper=Le Parisien|date=26 August 2014|language=fr|access-date=1 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Pascal|last=Jalabert|url=http://www.estrepublicain.fr/actualite/2014/08/28/la-ligne-social-liberale-passe-par-macron|title=La ligne social libérale passe par Macron|language=fr|work=Est Républicain|access-date=1 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lejdd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lejdd.fr/Politique/Remaniement-Emmanuel-Macron-nouveau-ministre-de-l-Economie-est-l-anti-Montebourg-682762|title=Macron, l'anti-Montebourg|author=V.V.|website=Le Journal de Dimanche|language=fr-FR|access-date=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lepoint.fr/societe/nomme-a-bercy-l-ancien-banquier-emmanuel-macron-fait-consensus-27-08-2014-1857029_23.php|title=Nommé à Bercy, l'ancien banquier Emmanuel Macron fait consensus|work=Le Point|date=27 August 2014|access-date=1 February 2017|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623005221/http://www.lepoint.fr/societe/nomme-a-bercy-l-ancien-banquier-emmanuel-macron-fait-consensus-27-08-2014-1857029_23.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Grégoire|last1=Biseau|first2=Lilian|last2=Allemagna|url=http://www.liberation.fr/france/2014/08/26/valls-et-les-jeunes-loups-hollandais_1087636|title=Valls et les jeunes loups hollandais|work=Libération|date=26 August 2014|access-date=1 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benyahia&quot;&gt;{{cite web|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html|title=Ils ont marqué 2012: Emmanuel Macron, l'enfant prodige de l'Elysée|language=fr|author=Odile Benyahia-Kouider|work=Le Nouvel Observateur|date=28 December 2012|access-date=1 February 2017|تاريخ الأرشيف=3 August 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170803053153/http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=3 August 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170803053153/http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170803053153/http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803053153/http://tempsreel.nouvelobs.com/culture/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bfmtv.com/politique/gauche-droite-centre-qui-peut-s-allier-a-macron-1031761.html|title=Gauche, droite, centre... qui peut s'allier à Macron?|publisher=Bfmtv.com|access-date=1 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slate.fr/story/92247/valls-confiance-entreprises|title=C'est la confiance des entreprises que Manuel Valls doit vraiment obtenir|work=Slate|date=17 September 2014|access-date=1 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html|title=Manuel Valls, c'est le blairisme, mais plus à droite encore|work=Le Nouvel Observateur|date=29 August 2014|access-date=1 February 2017|تاريخ الأرشيف=3 August 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170803050318/http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=3 August 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170803050318/http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170803050318/http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803050318/http://tempsreel.nouvelobs.com/rue89/rue89-politique/20140829.RUE5481/manuel-valls-c-est-le-blairisme-mais-plus-a-droite-encore.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Les droites en France à l'horizon de 2017|first=Pascal|last=Perrineau|year=2016|issue=4/191|pages=113–20|journal=Le Débat|volume=191|doi=10.3917/deba.191.0113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.ft.com/brusselsblog/2017/01/12/valls-and-macron-have-much-in-common-apart-from-their-poll-ratings/|title=Valls and Macron have much in common...apart from their poll ratings|work=Financial Times|date=12 January 2016|access-date=8 February 2017}}&lt;/ref&gt;

=== اقتصاد ===
مکرون د آزاد بازار او د عمومي بودجې د کسر کمولو ملاتړ کړی دی. هغه لومړی ځل په ډاګه له لي مونډ (''Le Monde'') سره د ۲۰۱۵ کال په یوه مرکه کې د ځان لپاره د لیبرال کلمه وکاروله. هغه وویل چې &quot;نه ښي اړخی او نه هم کیڼ اړخی&quot; دی او دا چې هغه د &quot;ټولنیز پیوستون&quot; پلوي کوي. د ۲۰۱۶ کال په اګست کې له فیلیپ ډي ویلیرز سره په وېنډي کې د پوی دو فو د لیدنې پرمهال، هغه وویل: &quot;صداقت ما دې ته اړ باسي چې ووایم زه سوسیالیست نه یم.&quot; مکرون څرګنده کړه چې هغه د &quot;کیڼ اړخي حکومت&quot; برخه و، ځکه چې هغه غوښتل د هر وزیر په څېر &quot;د خلکو ګټو ته کار وکړي.&quot; په خپل کتاب انقلاب کې، چې د ۲۰۱۶ کال په نومبر کې خپور شوی، مکرون خپل ځان هم &quot;کیڼ اړخي&quot; او هم &quot;لیبرال... که د لیبرالیزم معنا یو څوک پر انسان باندې باور ګڼي&quot; بللی دی. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007000949/http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010|title=Avec Macron, l'Elysée décroche le poupon|archive-date=7 October 2015|url-status=dead|work=Libération|date=17 September 2012|access-date=1 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lemonde1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.lemonde.fr/festival/article/2015/09/27/emmanuel-macron-le-liberalisme-est-une-valeur-de-la-gauche_4774133_4415198.html|title=Emmanuel Macron: &quot;Le libéralisme est une valeur de la gauche&quot;|last=Fournier|first=Audrey|date=27 September 2015|work=Le Monde|access-date=6 August 2017|language=fr|issn=1950-6244}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115223505/http://www.marianna.net/emmanuel-macron-homme-qui-excelle-ne-pas-repondre-aux-questions-100245550.html|url-status=dead|archive-date=15 November 2018|title=Emmanuel Macron, l'homme qui excelle pour ne pas répondre aux questions|language=fr|publisher=Marianne.net|date=4 September 2016|access-date=1 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lemondejenesuispassocialiste&quot;&gt;{{cite news|title=&quot; Je ne suis pas socialiste &quot; : la déclaration de Macron au Puy du Fou agace la gauche|url=http://www.lemonde.fr/election-presidentielle-2017/article/2016/08/20/je-ne-suis-pas-socialiste-la-declaration-de-macron-au-puy-du-fou-agace-la-gauche_4985511_4854003.html|access-date=8 May 2017|work=Le Monde|date=20 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BFMTV&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bfmtv.com/politique/macron-l-honnetete-m-oblige-a-vous-dire-que-je-ne-suis-pas-socialiste-1027738.html|title=Macron: 'L'honnêteté m'oblige à vous dire que je ne suis pas socialiste'|publisher=BFMTV|date=22 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Jade|last=Toussay|url=http://www.huffingtonpost.fr/2016/11/23/les-premieres-fuites-sur-ce-que-contient-revolution-le-livre-macron|title=Les premiers extraits de 'Révolution', le livre d'Emmanuel Macron, dévoilés|work=HuffPost|language=fr|date=23 November 2016|access-date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218065047/http://www.huffingtonpost.fr/2016/11/23/les-premieres-fuites-sur-ce-que-contient-revolution-le-livre-macron/|archive-date=18 February 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== بهرنی سیاست ===
مکرون په ۲۰۱۷ کال کې د فرانسې له لوري د الجزایر استعمار د &quot;بشریت ضد جرم&quot; وباله. هغه دا هم وویل: &quot;دا واقعیا وحشیانه ده او دا د هغه تېر تاریخ برخه ده چې له کبله یې موږ باید له هغو کسانو بښنه وغواړو پر کومو چې موږ دا کړنې ترسره کړې دي.&quot; د ۲۰۲۱ کال په جنوري کې، مکرون وویل چې د فرانسې له لوري د الجزایر د استعمار، استعماري سرغړونو یا د الجزایر د خپلواکۍ په جګړه کې د فرانسې د ښکیلتیا له کبله &quot;هېڅ پښېماني او بښنه&quot; نشته. پرځای به یې هڅې د پخلاینې لپاره وي.&lt;ref name=&quot;loseslead&quot;&gt;{{cite news|access-date=25 April 2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/18/macron-loses-lead-remarks-colonial-algeria-gay-marriage-spark/|title=Emmanuel Macron loses lead in French election polls after remarks on colonial Algeria and gay marriage spark outrage|work=[[The Daily Telegraph]]|date=18 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://calrev.org/2019/04/30/french-soft-power-resetting-african-relations/|title=FRANCE RESETS AFRICAN RELATIONS: A POTENTIAL LESSON FOR PRESIDENT TRUMP|last=Genin|first=Aaron|date=30 April 2019|website=The California Review|language=en-US|access-date=1 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20170216-france-presidential-hopeful-macron-describes-colonisation-algeria-crime-against-humanity|title=French presidential hopeful Macron calls colonization a 'crime against humanity|publisher=France 24|date=16 February 2017|access-date=26 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;loseslead2&quot;&gt;{{cite news|access-date=25 April 2017|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/18/macron-loses-lead-remarks-colonial-algeria-gay-marriage-spark/|title=Emmanuel Macron loses lead in French election polls after remarks on colonial Algeria and gay marriage spark outrage|work=[[The Daily Telegraph]]|date=18 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macreap&quot;&gt;{{cite news|title='No repentance nor apologies' for colonial abuses in Algeria, says Macron|url=https://www.france24.com/en/france/20210120-no-repentance-nor-apologies-for-colonial-abuses-in-algeria-says-macron|agency=France 24|date=20 January 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macofab&quot;&gt;{{cite news|title=Macron rules out official apology for colonial abuses in Algeria|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/1/20/macron-rules-out-official-apology-for-colonial-abuses-in-algeria|agency=Al Jazeera|date=20 January 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macapocol&quot;&gt;{{cite news|title=Macron Rules Out Apology For Colonial Abuses In Algeria|url=https://www.barrons.com/news/macron-rules-out-official-apology-for-colonial-abuses-in-algeria-01611140710?tesla=y|agency=Barron's|date=20 January 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macreap2&quot;&gt;{{cite news|title='No repentance nor apologies' for colonial abuses in Algeria, says Macron|url=https://www.france24.com/en/france/20210120-no-repentance-nor-apologies-for-colonial-abuses-in-algeria-says-macron|agency=France 24|date=20 January 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macofab2&quot;&gt;{{cite news|title=Macron rules out official apology for colonial abuses in Algeria|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/1/20/macron-rules-out-official-apology-for-colonial-abuses-in-algeria|agency=Al Jazeera|date=20 January 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macapocol2&quot;&gt;{{cite news|title=Macron Rules Out Apology For Colonial Abuses In Algeria|url=https://www.barrons.com/news/macron-rules-out-official-apology-for-colonial-abuses-in-algeria-01611140710?tesla=y|agency=Barron's|date=20 January 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

== شخصي ژوند ==
ماکرون له بریګیټ تروګنیکس (Brigitte Trogneux) سره واده کړی، چې ۲۴ کاله تر هغه مشره او په امینس کې د هغه د لا پروویډنس عالي لیسې پخوانۍ ښوونکې وه. دوی دواړو د تیاتر په یوه ورکشاپ، چې د نوموړې له لوري وړاندې کېده، سره ولیدل چې هغه مهال نوموړی ۱۵ کلن زده کوونکی و او نوموړې ۳۹ کلنه ښوونکې وه، او کله چې نوموړی ۱۸ کلن شو، سره جوړه شول. د هغه مور او پلار په پیل کې هڅه وکړه چې دوی سره جلا کړي او په همدې موخه یې نوموړی پاریس ته ولېږه چې د زده کړو وروستی کال بشپړ کړي، ځکه دوی احساس کاوه چې د نوموړي د کم عمرۍ او ځوانۍ له کبله دا یوه نامناسبه اړیکه جوړه شوې ده. خو بیا هم، دا جوړه د مکرون له فراغت وروسته بېرته سره یوځای شوه او بالاخره یې په ۲۰۰۷ کال کې واده وکړ. د نوموړي مېرمن له پخواني واده څخه درې ماشومان لري خو نوموړی بیا خپل اولاد نه ترې لري. د ۲۰۱۷ کال د ولسمشرۍ په کمپاین کې د تروګنیکس رول خورا مهم وګڼل شو او د مکرون د نږدې متحدینو په وینا، ټروګنیکس له ماکرون سره د وینا کولو په څېر مهارتونو په وده کې مرسته کړې ده.&lt;ref&gt;{{in lang|fr}} [http://www.leparisien.fr/laparisienne/actu-people/personnalites/video-les-images-du-mariage-d-emmanuel-macron-et-de-brigitte-trogneux-diffusees-22-11-2016-6360852.php VIDEO. Les images du mariage d'Emmanuel Macron et de Brigitte Trogneux, diffusées]. ''Le Parisien'' (22 November 2016).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/02/opinion/sex-and-the-french-elections.html|title=Sex and the French Elections|work=The New York Times|date=2 February 2017|access-date=24 April 2017|first=Pamela|last=Druckerman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cosmopolis.ch/english/politics/e0016900/emmanuel_macron_e01690000000000.htm|title=Emmanuel Macron – The new French minister of the economy|website=Cosmopolis|date=27 August 2014|access-date=9 December 2021|archive-date=8 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608051014/https://cosmopolis.ch/emmanuel-macron/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Atlantic&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/news/archive/2017/02/macron-economics/515919/|title=Emmanuel Macron's Unexpected Shot at the French Presidency|work=[[The Atlantic]]|last=Serhan|first=Yasmeen|date=8 February 2017|access-date=8 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/emmanuel-macron-frances-enigmatic-aspirant/news-story/724b43697a1ab5884d767e1abf142954|title=Subscribe {{!}} theaustralian|website=The Australian|access-date=25 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;internaute&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.linternaute.com/actualite/personnalites/1199177-brigitte-macron-trogneux-le-role-essentiel-de-la-femme-d-emmanuel-macron/|work=Linternaute|title=Brigitte Macron – Trogneux : le rôle essentiel de la femme d'Emmanuel Macron|language=fr|access-date=27 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Washington Examiner&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonexaminer.com/emmanuel-macron-and-the-barren-elite-of-a-changing-continent|title=Emmanuel Macron and the Barren Elite of a Changing Continent|work=Washington Examiner|date=14 May 2017|access-date=23 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=FRANCE 24 English|title=Macron, one year on: What's changed in France?|date=4 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=WZlj2MLjjN4|access-date=31 August 2018}}&lt;/ref&gt;

==واک==
==شخصیت==

==سرچینۍ==</text>
      <sha1>duox9n5zbr3yk8yal7u12pdsxtua2ia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مونيکا ګيل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36752</id>
    <revision>
      <id>364856</id>
      <parentid>340001</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5110" sha1="7hnf9dh0ric3hxr0xgu4pz7gsznonc8" xml:space="preserve">{{ مالوماتبکس لوبغاړی
 | نوم           = مونيکا ګيل
 | انځور         = 
 | د انځور څرګندونه   =
 | مشهور په   = [[مس هند امریکا|مس هند امریکا ٢٠١٣]]&lt;br /&gt;[[مس هند په ټوله نړۍ کې|مس هندپه ټوله نړۍ کې ٢٠١٤]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=د عمان سټیفی لوهیل  نړیوال مس هند ٢٠١٣ تاج ايښودنه تر سره کړه |url=https://www.indiacurrents.com/articles/2015/11/01/stephanie-lohale-oman-crowned-miss-india-worldwide-2015}}&lt;/ref&gt;
 | د فعالیت زمینه  = 
 | د زېږېدو نېټه   = {{birth date and age|1991|6|24}}
 |  د زېږېدو ځای      =  [[ورسيسټر]]، [[میساچیسټس]]، [[امریکا]]
| د زېږون نوم = 
 | میړه =
 | مور او پلار        = 
 | د ژوند ځای    = 
 |  دنده  =لوبگره
 | ماشومان =
 | تابعیت          = {{هند}}
 | د فعالیت کلونه = 
 | وېب پاڼه       = 
 | اکاډمۍ جایزې   = 
 | جایزې         =
 | پاډما جایزې =
 | imdb_id                =8033021
 | لاسلیک    =
 }}
'''مونيکا ګيل''' ({{lang-pa|ਮੋਨਿਕਾ ਗਿੱਲ}}; پيدايښت ٢٤  جون ١٩٩١) يوه امريکايي  [[هندي امریکایان|هندي امریکايي]] موډل،  فلمي ستوري  او د ښکلا پيجينټ سرلیکونکي ده، چا چي په ٢١ جون [[په ټوله نړی کې مس هند|په ټوله نړی کې د ٢٠١٤ مس هند]] جايزه هم وګټله.&lt;ref&gt;{{cite web | last=Francis | first=Sneha May | title=UAE to Bollywood: Miss India Worldwide Monica Gill's dream | website=Emirates 24&amp;#124;7 | date=16 June 2016 | url=http://www.emirates247.com/entertainment/uae-to-bollywood-miss-india-worldwide-monica-gill-s-dream-2014-06-28-1.554621 | accessdate=16 June 2016 | archive-date=25 June 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180625213218/https://www.emirates247.com/entertainment/uae-to-bollywood-miss-india-worldwide-monica-gill-s-dream-2014-06-28-1.554621 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=from | first=IANS | title=Monica Gill from US is Miss India Worldwide 2014 | website=The Times of India | date=21 June 2014 | url=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/nri-achievers/Monica-Gill-Miss-India-Worldwide-2014/articleshow/36932695.cms | accessdate=16 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Pennington | first=Roberta | title=American Monica Gill wins Miss India Worldwide in UAE | website=The National | date=21 June 2014 | url=http://www.thenational.ae/uae/tourism/american-monica-gill-wins-miss-india-worldwide-in-uae | accessdate=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; دا همدارنګه  په ٢٦ نومبر ٢٠١٣ باندي په نړيواله کچه باندي [[مس هند امریکا]] هم سوه   .&lt;ref&gt;{{cite web | last=Chitnis | first=Deepak | title=Boston student Monica Gill crowned Miss India USA 2013 | website=The American Bazaar | date=27 November 2013 | url=http://www.americanbazaaronline.com/2013/11/27/boston-student-monica-gill-crowned-miss-india-usa-2013/ | accessdate=16 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Monica Gill crowned Miss India USA 2013 | website=India Today | date=27 November 2013 | url=http://indiatoday.intoday.in/story/monica-gill-crowned-miss-india-usa-2013/1/326678.html | accessdate=16 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Monica Gill crowned Miss India USA 2013 | website=timesofindia-economictimes | date=26 November 2013 | url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-26/news/44486783_1_crown-miss-india-worldwide-annual-pageant | accessdate=16 June 2016 | archive-date=16 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160816171109/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-26/news/44486783_1_crown-miss-india-worldwide-annual-pageant | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; په ٢٠١٥ کي هغي [[د هندوستان راتلونکی لوړ ماډل (چټک ١)|د هندوستان راتلونکی لوړ ماډل]] خپرونه  چي د  [[ام ډي ټينګار وي انډيا]] لخوا تر سره کيدل برخه واخیستل، او بيا يي ''[[د هند بل ټاپ موډيل]] په خپرونه کې هم برخه واخيستل''.&lt;ref&gt;{{cite web | title=India's Next Top Model | website=MTV India | url=http://www.mtvindia.com/intm/people.html | accessdate=16 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=India's Next Top Hot Model Show-2016 | website=YouTube | date=15 June 2016 | url=https://www.youtube.com/watch?v=QT64sElsviE | accessdate=16 June 2016}}&lt;/ref&gt; دي  همدارنګه په پنجابي سينما سکوپ فيلمونو کي کار کړي دي''.&lt;ref&gt;{{cite web | author=Cities | title=Sonam Bajwa, Parul Gulati, Monica Gill: Punjabi actresses who we would love to see in Bollywood | website=The Indian Express | date=28 May 2016 | url=http://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/sonam-bajwa-parul-gulati-monica-gill-punjabi-actresses-love-to-see-in-bollywood-2823194/ | accessdate=16 June 2016}}&lt;/ref&gt;
==سرچينې==</text>
      <sha1>7hnf9dh0ric3hxr0xgu4pz7gsznonc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کندهار ولایت مقام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44450</id>
    <revision>
      <id>364847</id>
      <parentid>353749</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2951" sha1="qziuywgkhu59noiorj3ayrokt0at60v" xml:space="preserve">{{مالومات
|name=د کندهار ولايت مقام
|image=
|image_size = 300px
|caption=
| location  =افغانستان
|current_tenants= 
| building_type       = '''ارګ'''
| address             =د کندهار ولایت مقام، کندهار، افغانستان 
|architect=
|floor_area=
| footnotes           =
| status              =جوړ 
|client=
| references          = 
| relief              = 
|engineer=
|start_date=
|structural_system=
|style=
| website  =
|size=
}}
د کندهار ولايت مقام د [[کندهار ولايت]] د [[والي]] د کار ځای دی. دا ځای د [[احمد شاه درانی|احمدشاه بابا]] په وخت کي جوړ سو؛ او د امیر [[امير عبدالرحمان خان|عبدالرحمان خان]] په وخت کي بيا ورغول سو. د کندهار ولایت مقام اوس وخت ددغه ښار په مرکز کي موقعيت لري، چي شمال ته یې عیدګاه جاده، سویل ته یې شاه بازار، لویدیځ ته یې خرقه شریفه او د احمد شاه بابا مزار او ختیځ ته یې حضرت جي بابا سیمي، پرتي دي. یاد مقام د [[اشرف غني|ولسمشر اشرف غني]] په [[ولسمشریزه|جمهوریت]] کي د وخت د والي [[همایون عزیزی]] د ولایت پر مهال د بيا ځلې لپاره نوی کړل سو.

== تاریخ ==
د [[کندهار|کندهار ښار]] په منځ کي د اوسني ولایت مقام پر ځای پخوا د ارګ غونډه ماڼۍ وه، چي د احمدشاه بابا د زمانې سره یې تړاو درلود، او د ده اداري شاهي مرکز وو. یاد مرکز مخي ته څلور چمنونه درلودل، او له جغرافيايي اړخه دغه ماڼۍ د احمدشاهي کندهار شمال ته پرته وه، چي د نولسمي مېلادي پېړۍ تر پايه پوري لا په هماغه لومړني شکل ولاړه وه، خو د ارګ اوسنۍ ودانۍ د سراجي عصر له ودانيو څخه شمېرل کیږي، چي د سراج الملة والدين [[امير حبيب الله خان]] په حکم د سردار محمدعثمان خان والي په وخت کي جوړه سول. پخوا په دې ودانۍ کي د ولايت مقام سربېره د کندهار زياتره دولتي ادارې هم واقع وې، او د ودانۍ شمالي او جنوبي لور ته تعميرونه پکښي جوړ سوي وه، چي په منځ کي يې لوى غولۍ وو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.spogmairadio.com/5483/ |access-date=2025-08-04 |archive-date=2021-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816180822/https://www.spogmairadio.com/5483/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==سرچينې==
*[https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-56661505 پر ولایت مقام بريد]</text>
      <sha1>qziuywgkhu59noiorj3ayrokt0at60v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هاوانا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45618</id>
    <revision>
      <id>364858</id>
      <parentid>361826</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19871" sha1="dkf8zptltjj56nw7rto2uymkgtc5txs" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                    = هاوانا
| native_name             = La Habana
| native_name_lang        = &lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| settlement_type         =
| image_skyline           =
| image_alt               =
| image_caption           = هاوانا سمندر غاړه
| image_flag              = Flag of City of Havana.svg
| flag_alt                =
| image_seal              = Escudo de la Habana.svg
| seal_alt                =
| image_shield            =
| shield_alt              =
| nickname                =په نقشه کې د هاوانا موقیعت
| motto                   =
| image_map               = LocationHavana.png
| map_alt                 =
| map_caption             =
| pushpin_map             =
| pushpin_label_position  =
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_map_caption     =
| latd  = 23 |latm  = 8 |lats  = |latNS  = N
| longd = 82 |longm = 23 |longs = |longEW = W
| coor_pinpoint           =
| coordinates_type        =
| coordinates_display     = inline,title
| coordinates_footnotes   =
| subdivision_type        =هیواد
| subdivision_name        = [[کیوبا]]
| subdivision_type1       = سیمه
| subdivision_name1       = Ciudad de La Habana
| subdivision_type2       =
| subdivision_name2       =
| subdivision_type3       =
| subdivision_name3       =
| established_title       =
| established_date        =
| founder                 = [[دیګو ولازکز د کویار]]
| seat_type               =
| seat                    =
| government_footnotes    =
| leader_party            =
| leader_title            = ښاروال
| leader_name             = [[خوان کونتینو آسلان]]
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes          =
| area_total_km2          = ۷۲۱
| area_land_km2           =
| area_water_km2          =
| area_water_percent      =
| area_note               =
| elevation_footnotes     =
| elevation_m             = ۵۹
| population_footnotes    =
| population_total        = ۲۱۴۱۹۹۳
| population_as_of        = ۲۰۰۹
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      =
| population_note         =
| timezone1               =
| utc_offset1             =
| timezone1_DST           = EST
| utc_offset1_DST         = -۵
| postal_code_type        =
| postal_code             =
| area_code_type          =
| area_code               =
| iso_code                =
| website                 = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| footnotes               =
}}
'''هاوانا''' (په [[اسپانیایي ژبه|اسپانیایي]] La Habana) د [[کیوبا]] پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار دی. هاوانا چې د لا هابانا ولايت (La Habana Province) زړه دی، د هېواد اصلي بندر او مخکښ سوداګريز مرکز دی. دا ښار ۲،۱ ميليون اوسېدونکي لري او په ټوله کې ۷۸۱،۵۸ کېلومتر مربع (۳۰۱،۷۷ ميل مربع) سيمه رانغاړی، چې په دې سره د سيمې له مخې تر ټولو لوی او خورا ګڼ نفوسه ښار او په کارابيني سيمه کې څلورمه تر ټولو لويه پلازمېنه سيمه ګڼل کېږي.&lt;ref name=&quot;Official_census&quot;&gt;{{cite web |title=Población total por color de la piel según provincias y municipios |url=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110011903/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf |archive-date=10 November 2013 |work=2012 Official Census |publisher=Oficina Nacional de Estadística e Información}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Factbook&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ Cuba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |date=2021-08-12 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Largest Cities in the Caribbean |url=https://namecensus.com/igapo/Caribbean.htm |language=en}}&lt;/ref&gt;

د هاوانا ښار په ۱۶ پېړۍ کې د هسپانيې له لورې رامنځته شو، د هسپانيې لپاره د امريکا په نيولو کې يې د ارتجاعي دړې (تختې) په توګه خدمت وکړ او هسپانيې ته په بېرته راستنېدنه کې د هسپانوي جنګي بېړيو لپاره د پای ټکی شو. د هسپانيې دويم فليپ (Philip II) په ۱۵۹۲ ز کال هاوانا ته د پلازمېنې نوم ورکړ. د ښار د ساتنې په موخه دېوالونه او کلاګانې جوړې کړای شوې.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Havana |url=http://www.thefreedictionary.com/Havana |work=The Free Dictionary |language=en |quote=capital of Spanish Cuba in 1552}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Old Havana |url=http://www.galenfrysinger.com/old_havana.htm |website=www.galenfrysinger.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

په ۱۸۹۸ ز کال د هاوانا بندر کې د متحده ايالتونو د “Maine” جنګي کښتۍ ډوبېدل د هسپانيې او امريکا تر منځ د جګړې (Spanish-American War) سمدستي لامل و. دا ښار د کيوبا حکومت پلازمينه او د بېلابېلو وزارتونو، د سوداګريو د مرکزي ادارو او له ۱۰۰ څخه د زياتو سياسي دفترونو ټاټوبی دی. د ښار والي د کيوبا د کمونيست ګوند غړی رينالدو ګارسيا زاپاتا “Reinaldo Garcia Zapata” دی. په ۲۰۰۹ ز کال کې ياد ښار يا ولايت د هېواد په کچه درېيم تر ټولو لوړ عايد درلود.&lt;ref&gt;{{in lang|en}} [http://www.humboldt.edu/~jcb10/spanwar.shtml#anchor433004/ Spanish–American War] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011117054641/http://www.humboldt.edu/~jcb10/spanwar.shtml#anchor433004/|date=2001-11-17}}, Effects of the Press on Spanish-American Relations in 1898&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Embassies in Havana&quot;&gt;{{cite web |title=Cuba – Embassies and Consulates |url=https://www.embassypages.com/cuba |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004144931/https://www.embassypages.com/cuba |archive-date=4 October 2018 |publisher=Embassypages.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribuna.cu&quot;&gt;{{cite web |last=San Miguel |first=Raúl |date=18 January 2020 |title=Electos el Gobernador y Vicegobernadora en La Habana |url=http://www.tribuna.cu/capitalinas/2020-01-18/electos-el-gobernador-y-vicegobernadora-en-la-habana |work=Tribuna de La Habana |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eleccionesencuba.cu&quot;&gt;{{in lang|es}} [http://www.eleccionesencuba.cu/reinaldo-garc%C3%ADa-zapata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122193953/http://www.eleccionesencuba.cu/reinaldo-garc%C3%ADa-zapata|date=2020-01-22}} Preside Esteban Lazo toma de posesión de las autoridades de Gobierno en La Habana&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Monthly Income by Province&quot;&gt;{{cite web |title=Workforce and Salary (Section 4.5) |url=http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216054154/http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm |archive-date=2010-12-16 |publisher=ONE- Oficina Nacional de Estadisticas – Republica de Cuba |language=es, en}}&lt;/ref&gt;

معاصره هاوانا په اړين ډول په يو کې د درې ښارونو په توګه تشرېح کېدلی شي، چې لرغونې هاوانا، ويډاډو ‘Vedado’ او نوې ښاري سيمې دي. دا ښار له هغه خليج څخه زياتره د لويديخ او سويل پر لور غځېږي، چې د يوې نرۍ خولې يا مدخل له لارې ننوتی دی او د ماريميلينا “Marimelena”، ګواناباکوا “Guanabacoa” او انتاريس “Antares” په نومونو يې په درې اصلي بندرونو باندې وېشي. د المينداريس سيند (Almendares River) دا ښار له سويل څخه جنوب ته پرې کوي او د خليج يو څو ميله لويديځ ته د فلوريدا تنګيو “Straits of Florida” ته ننوځي.&lt;ref name=&quot;Anuario Estadistico&quot;&gt;{{cite web |title=Anuario Estadistico de Ciudad de La Habana |url=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm |archive-date=4 August 2011 |access-date=28 November 2011 |publisher=ONE – Oficina Nacional de Estadisticas (National Statistics Office) |language=es}}&lt;/ref&gt;

هاوانا ښار په کلني دول له يو ميليون څخه زيات ګرځندويان راجلبوي، چې رسمي سرشمېرنې راپور ورکوي، چې په ۲۰۱۰ ز کال کې له دې ښار څخه ۱۱۷۶۶۲۷ تنو نړيوالو ګرځندويانو ليدنه کړې وه، چې دا کچه له ۲۰۰۵ ز کال څخه ٪۲۰ زياتوالی ښيي. لرغونې هاوانا په ۱۹۸۲ ز کال کې د يونسکو د نړيوال ميراث سيمه اعلان شوه. دا ښار د خپل تاريخو کلتور، معمارۍ او يادګارونو له امله هم د يادونې وړ دی. هاوانا د کيوبا په څېر استوايي يا ګرم اقليم تجربه کوي.&lt;ref name=&quot;Havana Tourism&quot;&gt;{{cite web |title=Section 15 (Turismo), article 15.7 (Visitantes por mes) |url=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm |archive-date=4 August 2011 |access-date=28 November 2011 |publisher=ONE- Oficina de Estadisticas de Cuba |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO Havana&quot;&gt;{{cite web |title=Old Havana and its Fortification System |url=https://whc.unesco.org/en/list/204 |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO.ORG}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/257242/Havana|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Havana|first=James Nelson|last=Goodsell|date=April 11, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Havana climate summary |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&amp;cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&amp;units= |access-date=23 March 2016 |publisher=Weatherbase |خونديځ نېټه=20 December 2016 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161220065852/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&amp;cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&amp;units= |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161220065852/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&amp;cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&amp;units= |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220065852/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&amp;cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&amp;units= }}&lt;/ref&gt;

== ايتمولوژي ==
په ۱۵۱۴ زکال کې ډايګو ويلاکويز “Diego Velaquez” د سان کرېسټوبل ډي لا هابانا (San Cristobal de la Habana) ښار بنسټ کېښود، چې د هابانا د سېنټ کرېسټوفر “Saint Christopher of the Habana” په معنا سره و او وروسته د کيوبا پلازمېنه شو. هابانا د ځايي وګړو د ډلې نوم و. روښانه نه ده، چې ياد نوم له کوم ځای څخه تر لاسه شوی دی، مګر نظريه ورکړل شوې ده، چې نوم ايښودنه له “Hanaguanex” څخه سرچينه اخلي، چې د اصلي امريکايي قبيلې يو مشر و. د نوموړي نوم ټاينو ‘Taino’ دی، چې يوه اراواکي “Arawakan” ژبه ده، مګر په اړه يې نور څه روښانه نه دي. کله چې هابانا (Habana) انګليسي ژبې ته راواړلو شو، د “betacism” په نوم د ژبنۍ ښکارندې له امله يې د “b” توری “v” ته بدل شو، چې د (voiced bilabial plosive) او (voiced labiodental fricative) تر منځ يو ډول ګډوډوي ده، چې په زياتره معاصرو هسپانوي ګړدودونو کې پېښېږي. په ادبياتو کې د هاوانا “Havana” ويي کارونه د پوهېدو وړ بڼې په توګه د هسپانيې او امريکا د جګړې پر مهال زيات نامتو شو، مګر تر اوسه د زيات خنډ لامل ځکه دی، چې دا د يو ډول «سګرټو»، يو ډول «سوې» او همدا راز «ښار» استازولي کوي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aleksic |first1=Adam |title=HABAGUANEX |url=https://www.etymologynerd.com/blog/habaguanex |website=The Etymology Nerd |access-date=2022-07-19 |archive-date=2022-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626115548/https://www.etymologynerd.com/blog/habaguanex |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

هاوانا لا هم د انګليسي ژبې قاموسونو کې موندل کېدونکی لوړ نوم دی، چې د کيوبا پلازمېنې ته ويل کېږي.  

== دولتي نښان ==
د کيوبا د هاوانا دولتي نښان درې کلاګانې لري، چې د ښار ساتونکې درې يعنې فيورزا (Fuerza)، موررو (Morro) او پيونټا (Punta) کلاګانې څرګندوي. په نښان کې شته کليد ښيي، چې هاوانا د نوې نړۍ (New World) لاره يا مدخل و. ډال يا سپر چې په يوه اړخ باندې د څېړۍ د يوې څانګې او پر بل اړخ باندې د غار ونې د غړوسکې يا ګېډۍ په واسطه نيول شوی دی، د ملت پياوړتيا، د غار ونې ګېډۍ، درنښت او لوړتيا يا برم په ډاګه کوي. دا نښې يا سمبولونه د انسان حقونه څرګندوي.&lt;ref&gt;{{in lang|es}} [http://www.ecured.cu/index.php/Escudo_de_La_Habana Coat of arms of Havana] on [[EcuRed]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cappa |first=Alicia Melis |title=El escudo de la villa de La Habana |url=http://www.opushabana.cu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=260&amp;Itemid=43 |website=www.opushabana.cu |access-date=2022-07-19 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607193212/http://www.opushabana.cu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=260&amp;Itemid=43 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== تاريخچه ==

=== ۱۶ پېړۍ ===
ډايګو ويلازکيوز دي کيولر (Diego Velazquez de Cuellar) د ۱۵۱۵ ز کال د اګسټ پر ۲۵ نېټه پلايا مايابيک (Playa Mayabeque) ته نږدې د مايابيک سيند پر څنډو باندې سرګيډيرو ډي باتابانو (Surgidero de Batabano) نني ښارګوټي ته نږدې د ټاپو پر سويلي ساحل باندې د هاوانا بنسټ کېښود. که څه هم د کيوبا پر سويلي ساحل باندې د ښار جوړولو ټولې هڅې بې بايلې شوې؛ د کيوبا يوه لومړنۍ نقشه چې په ۱۵۱۴ ز کال کې کښل شوې ده، دې ښارګوټي ته د سيند په خوله کې ځای ورکوي.&lt;ref&gt;{{in lang|es}} [[c:File:LaHabanaalSur.jpg|Fundación de La Habana a orillas del Río Onicajinal o Mayabeque]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2010-08-19 |title=San Cristóbal de La Habana en el Sur |url=http://mayabeque.blogia.com/2009/092601-san-cristobal-de-la-habana-en-el-sur-analisis-historico-geografico-de-su-localiz.php |access-date=2013-01-08 |publisher=Mayabeque.blogia.com}}&lt;/ref&gt;

د ۱۵۱۴ او ۱۵۱۹ ز کالونو تر منځ هسپانيې پر شمالي ساحل باندې دوه استوګنې رامنځته کړې، چې يوه يې د تورريون دي لا کورريرا (Torreon de la Chorrera) سيمې ته نږدې په لا کورريرا (La Chorrera) کې وه. دا استوګنې په پای کې د المينداريس سيند (Almendares River) خولې ته نږدې د ويدادو (Vedado) او مېرامار (Miramar) ګاونډيانې شوې. هغه ښارګوټی چې هاوانا شو، په ۱۵۱۹ ز کال د هغې سيمې خوا کې رامنځته شو، چې هغه وخت يې ورته “Puerto de Carenas” (د لغت له مخې: پر يوه خوا اوښتونکی خليج) وايه. د دې طبيعي خليج څرنګوالی چې اوس د هاوانا بندر کوربه توب کوي، د موقعيت دا بدلون ډاډمن يا تضمين کړ. 

پانفيلو ډي ناروايز “Painfilo de Narvaez” هاوانا ته (شپږم ښار چې د کيوبا پر خاوره باندې د هسپانيې له لورې رامنځته شوی و) خپل نوم «سان کرېسټوبل دي لا هابانا:San Cristobal de la Habana” ورکړ. ياد نوم “San Cristobal” يو ترکيبوي، چې د هاوانا يو اتندوی (حامي) د برخې څښتن و. د کيوبا د لومړنيو ښارونو له بنسټ ايښودنې څخه لږه موده وروسته ياد ټاپو د نورو ټاپوګانو د (Conquista) سيمې لپاره د بنسټ په پرتله يو څه زيات خدمت وکړ. 

هاوانا د يو سوداګريز بندر په توګه پيل وکړ او د سمندري غلو، لوټ مارانو او فرانسوي سمندري غلو له لورې يې منظم بريدونه وزغمل. لومړنی بريد او په پای کې يې د ښار سوځېدنه په ۱۵۵۵ ز کال کې د فرانسوي سمندري غل جېکيوس ډی سوريس (Jacques de Sores) له لورې و. دې ډول برېدونو هسپانوي پاچاهي وهڅوله، چې په اصلي ښارونو کې لومړيو پوځي کلاګانو جوړولو ته پانګه ورکړي او دې پانګونې د سمندري غلو او داړه مارانو د مخنيوي تر څنګ له “West Indies” سره پر سوداګرۍ باندې د لا زيات واک راوړلو او د سيويلي (Seville) د کاسا ډي کنټراټاسيون (Casa de Contratacion) پاچاهۍ له لورې د لګول شويو سوداګريزو بنديزونو له امله د راپورته شوي پراخه تور بازارد محدودولو موخې درلودې. يادې پاچاهۍ سوداګريز کور [مقننه جرګه] اداره کړه، چې د نوې نړۍ (New World) پر سوداګرۍ باندې يې انحصار وکړ. 

د ټولې نوې نړۍ کښتيو د جنګي کښتيو له لارې هسپانيې ته وړلو په موخه توليدات لومړی هاوانا ته وېوړل. د ښار په خليج کې په زرګونو راټولو شويو کښتيو د هاوانا کرنې او زېربنا ته هم له دې امله وده ورکړه، چې يادو کښتيو ته بايد په سمندر کې د تګ په موخه خواړه، اوبه او نور اړين توليد برابر شوی وی. 

د ۱۵۹۲ ز کال د ډسمبر پر ۲۰ نېټه د هسپانيې پاچا دويم فليپ (King Philip II of Spain) هاوانا ته د ښار نوم ورکړ. له دې څخه وروسته ياد ښار د هسپانوي خول “Spanish Crown” له لورې په رسمي ډول «د نوې نړۍ کليد او د وېسټ انډيز د کلا يا دېوال په توګه» وټاکل شو. په ورته وخت کې د ښار د ساتندويۍ يا دفاعي زېربناوو رغول يا وده ورکولو هڅو دوام وکړ. 

==تاریخ==
==جغرافیه==

== سرچينې ==</text>
      <sha1>dkf8zptltjj56nw7rto2uymkgtc5txs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نسيم گل توتاخېل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52627</id>
    <revision>
      <id>364857</id>
      <parentid>356612</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19168" sha1="mt8xa3kxj8due2p6chejb01rhdfnnmk" xml:space="preserve">
الحاج پوهاند '''نسيم گل توتاخېل''' ([[زوکړه]]؟ د [[پکتيا ولايت]]، د [[سيد کرم ولسوالۍ]] - [[مړینه]] د ۱۳۹۹ ل ل [[کال]] د [[زمری|زمري]] ۲۶) د [[کابل پوهنتون]] د ساينس پوهنځي ښووند (استاد)، [[څېړونکی]]، [[ليکوال]]، ټولنيز، سیاسي او فرهنگي شخصیت وو. 

==مخينه== 
الحاج پوهاند نسيم گل توتاخېل د پکتيا ولایت د سيدکرم ولسوالۍ د توتاخېلو په لوړ کلي کې زېږېدلی دی. په کوشنیوالي کې يې د کلي د [[جومات]] د ملا له سيپارې زده کړې پيل کړې وې. ورپسې یې ټول قران کریم ختم کړی، بيايې [[پنج کتاب]]، [[گلستان]]، [[بوستان]]، [[مراسلات]] او [[خلاصه]] ولوستل. همدارنگه يې د اخوند د مدرسې له لوی مدرس څخه هم زده کړې وکړې او په پای کې يې د قران شريف تفسير هم ولوست. هغه د کندرخېلو لېسې د لومړنۍ دورې په فارغینو کې د لېسې د عمومي اول نومره په توگه فارغ شو او د هغه کال د کانکور په [[ازموينه]] کې يې برخه واخيسته. تر ازموينې وروسته د کابل پوهنتون ساينس پوهنځي ته په لوړو نومرو بریالی شو. د ساينس په پوهحنځي کې تر ۴ کلونو زده کړې وروسته په لوړه درجه فارغ او په همدغه پوهنځي کې د علمي کدر په توگه وگومارل شو.  

ارواښاد استاد توتاخېل په سايسن پوهځني کې د پوهیالۍ او پوهنیارۍ د علمي پوړيو تر اخيستو وروسته د لوړو زده کړو لپاره [[جرمني]] ته واستول شو. د جرمني د لايبرزيک ښار په هردېر انستيتوت کې د جرمني ژبې تر زده کړې وروسته مارتين لوتېر پوهنتون ته وروپېژندل شو. هلته يې د نظري او عملي زده کړو په څنگ کې د ماسترۍ [[پايليک]] (تېزېس) د لیکلو او دفاع په پايله کې په لوړه پوړۍ (درجه) [[بری ليک]] تر لاسه کړ. تر دې وروسته [[هېواد]] ته راستون شو او په خپل پوهنځي کې د ښووند په توگه وگومارل شو. د ښووندۍ (استادۍ) په اوږدو کې يې د پوهنملۍ، پوهندويۍ او پوهنوالۍ اکاډمیکو پوړيو تر اخيستو وروسته د پوهاندۍ پوهنيزې پوړۍ ته د رسېدو لپاره يې په څېړنيز کار لاس پورې کړ او دا پوړۍ يې هم واخیسته.       

ښووند پوهاند نسيم گل توتاخېل په پښتو دری، جرمني او انگليسي ژبو لیک لوست او تدريس کولای شوای. تر يوې اندازې پورې په عربي ژبه هم پوهېده. په معاصره ټيکنالوجۍ يې ځان پوه کړی وو او د تدريس په چارو کې يې له ټولو اړينو ټيکنالوجیکي او برېښنايي وسايلو کار اخيست.  

د کابل ثانوي تخنيک لېسې مدير، د ساينس پوهنځي ښووند، د کانکور کومېټې غړی، په کابل ښار کې د ټولنيزې فرهنگي شورا سروال (ريس)، او په همدې وخت کې په فرهنگي چارو کې د ښوونې او روزنې [[وزير]] سلاکار، د لوړو زده کړو د قانون له مخې د بيولوجي ديپارتمنت د انتخابي مشر په توگه هغه دندې دي چې نوموړي په دولتي اډانه کې ترسره کړې دي.  
          
«پوهاند نسيم گل توتاخېل زما استاد وو او په وروستیو کلونو کې مې يې د همکارۍ ویاړ درلود. استاد نه یوازې د ساينس او بيالوجۍ استاد وو، بلکې د هېواد یو کولتوري، فرهنگي او ټولنيز شخصیت وو چې د ښو  اخلاقو او زغم بېلگه يې په شخصيت کې له ورايه ښکارېده. استاد په ټولگي، تدريس او اکاډيميکو چارو کې په پوره رښتینولۍ او حوصله مندۍ خپله دنده سرته رسوله. هغه د پوهاندۍ لوړې پوهننيزې پوړۍ ته رسېدلی وو خو له ځوانانو او همکارانو سره بې د یوه ښه ملگري او همزولي په توگه چلند کاوه.»  

توتاخېل صاحب پر ۱۳۸۷ ز کال د کابل مېشتو توتاخېلو د شورا بنسټگر غړی، د [[افغانستان]] د ملي يووالي شورا بنسټ اېښوودونکی او سروال وو. دا شورا پر ۱۳۸۲ ل ل کال د [[سلواغه (مياشت)|سلواغې]] پر ۲۶ جوړه او په [[عدلیه وزارت]] کې ثبت شوه. هغه د پکتیا، پکتيکا، خوست او لوگر ولایتونو له کابل مېشتو مطرحو مشرانو څخه د جوړې شوې لويې پکتیا شورا بنسټگر غړی، له ۱۳۸۰ کال راهيسې د ازادو رايو په پایله کې درې ځلي يانې ۱۵ کاله د همدغې شورا د منشي او سروال په توگه پاتې شوی دی.  

له ۱۳۸۳ تر ۱۳۸۴ ز کاله د کابل ښار د څلورو مرکزي دولتي پوهنتونونو د استادانو د پوهنيزې فرهنگي ټولنې بنسټوال غړی او منشي وو. پر ۱۳۸۶ کال کې د څلورو مرکزي پوهنتونونو له زده کړيالو د جوړ شوي «افغان محصل» ټولنې بنسټ اېښودونکی او په کابل کې د اکاډېميک عدالت په نامه خپرېدونکي اورگان د بنسټ اېښودونکي په توگه دندې ترسره کړې دي. 

ليکوال او ژورناليست قريب الرحمان، چې هغه مهال د افغان محصل ټولنې غړی وو، له استاد سره له نږدې پاتې شوی دی. نوموړی په دې اړه خپلې خاطرې داسې بیانوي: «استاد توتاخېل يو داسې شخصيت وو چې همېشه يې غوښتل ځوانانو ته وده ورکړي، په ځوانانو کې د رهبريت او مدیريت او خلاقیت ځانگړنې رابرسېره کړي. زه د ډېرو داسې صحنو شاهد يم چې استاد توتاخېل ما او څو نورو محصلينو او ځوانانو د افکار د زغملو لپاره او هغوی ته د زمينې برابرولو لپاره ډېرې هڅې کړې دي. يوه غونډه يې يې زه د بېلگې په توگه يادول غواړم.     موږ يې يو وخت له یوه سیاسي مشر سره لیدنې ته بوتلو. نو مجلس داسې وو چې بايد استاد او هغه سیاسي مشر په خپلو کې سره غږېدلي وای او موږ يوازې د مجلس تماشه کړې وای. خو استاد زه او یو بل ځوان په هغه ځای کې کېنولو چې دی بايد پکې ناست وای او هغه سیاسي مشر ته يې یادونه وکړه چې دا ځوانان دي او دوی بايد زده کړي چې څنگه له يو چا سره مجلس وکړي او څنگه د رهبريت خواص زده کړي.» 

استاد توتاخېل د دوستانو په سلا یو ځل په پکتيا او بل ځل په کابل کې ولسي جرگې ته ځان نوماند کړ. نسیم گل توتاخېل په داسې حال کې چې د ولس له زیاتې خواخوږۍ، مینې، دوستۍ او باور یوه نړۍ مننه کوي، خو په دې باور وو چې د ځينو چارواکيو لاسوهنو او په کميسیون کې فساد د دې سبب شو چې په ټاکنو کې بريالی نه شي.   

استاد توتاخېل نه يوازې دا چې په علمي او اکاډيميکو برخو کې يې فعاليتونه لرل، لکه څنگه مو چې مخکې يادونه وکړه، په سیاسي او ټولنيزه برخه کې يې هم فالیت کاوه. هغه هڅه کوله په رسنيو کې خپل لید څرگند کړي، د هغوی په بحثونو کې گډون وکړي، خلک راويښ کړي، نوی فکر وکړي او د ملت جوړونې روحیه پیاوړې کړي. هغه په دې برخه کې د پاموړ فعاليتونه کړي دي، له ملي گټو يې دفاع کړې ده، د ملي گټو سیاسي دريڅ يې درلود او د خلکو له گټو يې په زغرده دفاع کوله. 

پوهاند توتاخېل د خپلو همکارانو په گډون په کابل کې د ملگریو ملتونو، اروپايي ټولنې، د مطرحو هېوادونو له سفيرانو او استازیو سربېره له [[هېوادمشر]] [[حامد کرزی|حامد کرزي]]، هېوادمشر ډاکتر [[اشرف غني]]، سردار عبدالولي، د هېوادمشر له مرستیالانو، مطرحو سیاسي او دولتي شخصيتونو، جهادي مشرانو او داسې نورو چارواکیو سره په ځلونو غونډې کړې دی. استاد په دغو غونډو کې له هغوی سره د هېواد پر ملي گټو، د خلکو پر ارامۍ او سوکالۍ بحثونه کړي دي. پوهاند توتاخېل له هغوی سره خپله دا هیله شريکه کړې چې دلته ژر تر ژره روانه جگړه پای ته ورسېږي او د خبرو اترو له لارې افغانستان د تلپاتې سولې او ټيکاو څښتن شي. 

الحاج توتاخېل پوره ۶ کاله پرله پسې مبارزه وکړه چې د مناسب زهنیت په رامنځته کولو سره استاداان، پوهنيز او فرهنگي شخصيتونه، قومي مشران او دولتي چارواکي پر دې قانع کړي چې د لويي پکتیا باتور ولس ته پر توره سربېره قلم هم په کار دی او د لويې پکتيا په مرکز گردېز تاريخي ښار کې يو داسې پیاوړی پوهنتون جوړ شي چې رڼا يې ټول تياره گوټونه روښان کړي. په پایله کې د استاد په هڅو د لوی خدای ج په فضل او د پکتیا د بېلابېلو قومونو مشرانو، پوهنتون استادانو او په دولت کې د پکتیا ملکي او پوځي کدرونو په مرسته، پر ۱۳۸۲ ل ل کال مبارزې رنگ راوړ او د هېوادمشر حامد کرزي له خوا د پکتیا پوهنتون د دوو پوهنځيو په تشیکل ومنل شو. وروسته له پېښوره د اریانا رالېږدول شوي پوهنتون درې پوهنځي، طب، انجينري او حقوق هم د ډېرو منډو ترړو په پایله کې منظور او د پکتیا پوهنتون برخه شوه. اوس يې کرار کرار نور پوهنځي زیاتېږي او هيله داده چې د پکتیا پوهنتون به د هېواد په کچه مطرح پوهنتون شي.                                  

نسيم گل توتاخېل د بېلابېلو شوراگانو، د مدني ټولنو او جرگو د غړي، منشي او ريس او هممهال په فرهنگي چارو کې د پوهنې وزير د سلاکار په توگه پر ۱۳۸۴-۱۳۸۷ د کابل ښار په درېيمه پېنځه، اوومه، اتمه، نهمه، لسمه او دولسمه ناحيه کې لومړی د مورنې ژبې په ملاتړ ناحیوي شوراگانې جوړې او د هغوی په مرسته يې نږدې ۱۲۰۰۰۰ یو لک شل زره هلکانو او نجونو لپاره ته په خپله [[مورنۍ ژبه]] په ټولو ښوونځيو کې ټولگي جوړ او تدریرس پيل شو چې لا تر اوسه په لږ او ډېر توپير جريان لري.  

ارواښاد توتاخېل د کابل مېشتو لويې پکتيا مشرانو سره په گډه پرېکړه وکړه چې د کابل ښار په لاهوري دروازه کې د ملي نجات په نامه وران ويجاړ شوي څلی بیا ورغوي. هغه د دغه څلي انځورونه، مخينه او تاريخچه  پیدا کړه او پر کار يې لاس پورې کړ؛ ملي سوداگرو د څلي د جوړولو لښگښت پر غاړه واخيست، دوه کاله يې د دولت په ادارو کې منډې ترړې وکړې. له بده مرغه د کابل ښاروالۍ د بدنيته چارواکیو او د ارگ د ځينو ځانساتو مشرانو له لامله د څلي د جوړولو کار له ځنډ او خڼډ سره مخ شو. وروسته په ملي شورا او په بهر کې ملي مشرانو وغوښتل چې د ياد شوي څلي په بیا رغولو لاس پورې کړي. هغه وو چې د لويې پکتيا، لوی ننگرهر او لوی کندهار مشران د شمالي او شمال د مشرانو په گډون سره راټول او د ۱۳۹۵ ل ل کال د [[تله (مياشت)|تلې]] مياشتې د ۲۳ نېټې پر تاریخي ورځ د شاندارو مراسمو په ترڅ کې بيرته پر خپل ځای د ملي نجات څلي بنسټ کېښود. هغه چاته چې په دې برخه کې يې ډېرې هلې ځلې کړې وې يو یو [[ستاينلیک]] ورکړ شو. استاد توتاخېل هم د تېرو او د دغه مهال د خدمتونو په پار په یوه ستايليک ونازول شو او له فعاليتونو يې مننه شوه.  

استاد توتاخېل د لويې پکتیا د کابل مېشتو شورا له مشرانو سره په گډه د کابل مېشتو ځاځيو، څمنکيو، منگلو، ځدراڼو، زرمت، گردېز، خوست، پکتیا او لوگر شوراگانو په جوړولو کې سیده او ناسیده همکاري کړې ده. هغه د کابل ښار د څلورو دولتي پوهنتونونو د «افغان محصل» ټولنې نږدې ۴۰۰۰ څلور زره غړي د ۱۳۸۷ ل ل کال د [[چنگاښ]] پر ۸ له مرکزي ليليې څخه تر ملي شورا پورې رهبري کړل چې په پوهنتونونو کې يې په دواړو رسمي ژبو د تدريس پيلېدل غوښتل. هغه د خپلو ټولو شوراگانو له غړیو سره په گډه ددې لپاره هاند و هڅه (مبارزه) کړې چې د ملي مفکورې په رڼا کې د ملت جوړنې بهیر چټک او ټولې ملي گټې خوندي وي. 

استاد د یادو کارونو او خدمتونو ترڅنگ د [[ژوند]] تر ټولو ډېره برخه د کابل پوهنتون په ساينس پوهنځي کې په تدريس او د کدرونو په روزنه تېره کړې ده. هغه په تدريسي برخه کې يو پیاوړی کدر وو چې د نړۍ په نامتو پوهنتونونو کې يې زده کړې کړې وې او هغه تحربې يې خپل هېواد ته راوړې وې. نوموړی له پوره حوصلې او دقته برحمن کس وو. په علمي چارو کې يې پراخه حوصله او دقت درلود. هغه کسان چې له استاد توتاخېل سره نږدې پاتې شوي، د نوموړي حوصله او علمیت ستايي او پر خبره يې استاد پر خلکو او ملت یو مین سړی وو، چې له ټولگي نیولې تر ټولنو او لوړو څوکیو تل يې د ولس په بيدارۍ او ويښولو کې هڅه کوله. 

د استاد شاگردان له هغه ښې خاطرې لري. د بیولوژي پوهنځي د بوتاني ډېپارټمنټ امر استاد حامد همدرد د استاد توتاخېل مړینه ستره ضایعه بولي او نوموړی د دې پوهنځي ویاړ گڼي.                   
                           
==بهرنيو هېوادو ته سفرونه== 
استاد توتاخېل جرمني، [[جاپان]]، [[هند]] او [[روسيه|روسیې]] ته پوهنيز او رسمي، [[پاکستان]] او [[سعودي عربستان]] ته ځاني (شخصي) سفرونه کړي دي.    
        
==کورنۍ او مدني اکر== 
د افغاني سرې میاشتې ټولنې پخوانی لوی سروال (رییس) او سکرتر جنرال ارواښاد ډاکتر [[عرب گل توتاخېل]]، مدیر بسم الله گل توتاخیل او استاد نعمت گل توتاخېل د پوهاند استاد نسيم گل توتاخېل وروڼه دي. پوهاند توتاخېل واده کړی وو چې څلور زامن لري او ډاکتر اباسین نسیمي، لومړی څارن بهیر توتاخېل، سمسور اتل توتاخېل او څارنوال ویس توتاخیل نومېږي. 

==مړينه== 
استاد نسيم گل توتاخېل تر کلونو خدمت او تدريس وروسته د ۱۳۹۹ لمريز لېږدي کال د زمري پر ۲۶ (د ۲۰۲۰ ز کال د اگسټ پر ۱۶) نېټه د زړه د درېدو له کبله له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې. 

گڼو ملي بنسټونو، سیاسي شخصیتونو، پخواني [[هېوادمشر]] [[حامد کرزی|حامد کرزي]] او اوسني هېوادمشر [[محمد اشرف غني]] د استاد توتاخېل پر مړینه د خواشینۍ پیغامونه خپاره کړل او د هغه مړینه یې یوه ستره ضایعه وبلله. اروا يې ښاده او جنت يې ځای. 

==چاپ شوي نښيرونه يې== 
الحاچ پوهاند نسيم گل توتاخېل د ۳۰ په شاوخوا کې پوهنيز څېړنيز نښيرونه لري چې د هېواد او له هغه بهر په په معتبرو پوهنيزو مجلو او نورو مهالنيو کې چاپ شوي دي.     

۱- د عالي نباتاتو اناتومي، مارفولوژي او ایمبریولوژي، (درسي کتاب)، د ۱۳۹۵ ل ل کال کابل پوهنتون چاپخونې چاپ. 

۲- 


==اخځليک== 

۱- https://www.spogmairadio.com/10224/{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}   

۲- https://www.facebook.com/permalink.php?id=108645213812897&amp;story_fbid=313069863370430 

۳- https://rohi.af/news/44321 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817032054/https://rohi.af/news/44321 |date=2021-08-17 }} 

۴-  


[[وېشنيزه:پښتانه سياستوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]  
[[وېشنيزه: افغاني ليکوال]] 
[[وېشنيزه: پښتانه]] 
[[وېشنيزه: افغانان]]</text>
      <sha1>mt8xa3kxj8due2p6chejb01rhdfnnmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58649</id>
    <revision>
      <id>364838</id>
      <parentid>361746</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T02:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29965" sha1="3c0ybdfa8636b1csarmciu71lztgfaj" xml:space="preserve">د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د آزاد بازار تر ټولو مخکښ اقتصاد دی. دغه هېواد د ناخالصو ملي تولیداتو او خالصې پانګې لرلو له مخې د نړۍ تر ټولو مخکښ او د پېرلو د توان له مخې (PPP) دویم لوی هېواد دی. په ۲۰۲۱ ز کال کې د سړي سر ناخالصو تولیداتو له مخې د نړۍ پنځم او سړي سر پېرلو توان له مخې اوم ځایګی لري. د امریکا متحده ایالات د تکنالوژۍ له مخې د نړۍ پیاوړی او نوښتګر اقتصاد لري. د تکنالوژي په برخه کې د پرمختګ له مخې په ځانګړې توګه د مصنوعي هوش، کمپیوټرونو، درمل جوړولو، طبي وسایلو، فضايي څانګو او پوځي تجهیزاتو په برخو کې یا هم په لومړي قطار او یا هم ورته نږدې ځایګی لري. امریکايي ډالر په نړیوالو معاملاتو کې تر ټولو ډېر کارېدونکی او د نړۍ مشهور احتیاطي پولي واحد دی، چې د دغه هېواد د اقتصاد، پوځي ځواک، پټرو ډالر سیسټم (petrodollar system) او ورته اړوند ایروډالر(eurodollar) او د امریکا د ونډو د بازار له لوري یې ملاتړ کېږي. ګڼ شمېر هېوادونه ډالر د خپل رسمي پولي واحد په توګه کاروي او په نورو کې هم عملاً پولي واحد (''de facto'' currency) دی. د امریکا د متحده ایالاتو پیاوړي سوداګریز شریکان چین، اروپايي ټولنه، کاناډا، مکسیکو، هند، جاپان، سویلي کوریا، بریتانیا او ټایوان دي. امریکا د نړۍ لوی واردونکی او دویم لوی صادرونکی هېواد دی. له ګڼ شمېر هېوادونو لکه USMCA غړو هېوادونو، اسټرالیا، سویلي کوریا، اسرائیل او څو نورو سره چې د پلي کېدو په حال کې دي او یا هم ورباندې خبرې اترې روانې دي، د آزادې سوداګرۍ هوکړې لري.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/market-economy-countries|title=Market Economy Countries 2021|publisher=World Population Review|access-date=September 12, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/index.aspx|title=World Economic Outlook Database, April 2019|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org|access-date=April 9, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&amp;pr.y=19&amp;sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512,672,914,946,612,137,614,546,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,142,156,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,359,960,453,423,968,935,922,128,714,611,862,321,135,243,716,248,456,469,722,253,942,642,718,643,724,939,576,644,936,819,961,172,813,132,199,646,733,648,184,915,524,134,361,652,362,174,364,328,732,258,366,656,734,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,668&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Country Groups and Subjects (PPP valuation of country GDP)|publisher=IMF|language=en-US|access-date=December 29, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements|title=United States free trade agreements|work=[[Office of the United States Trade Representative]]|access-date=May 31, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf|title=World Trade Statistical Review 2019|work=[[World Trade Organization]]|page=100|access-date=May 31, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1612yr.html|title=Top Trading Partners|date=December 2016|access-date=July 8, 2017|publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.multpl.com/us-gdp-growth-rate/table/by-year|title=US GDP Growth Rate by Year|date=March 31, 2014|access-date=June 18, 2014|website=multpl.com|publisher=US Bureau of Economic Analysis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Benjamin J. Cohen 2006, p. 17&quot;&gt;Benjamin J. Cohen, ''The Future of Money'', Princeton University Press, 2006, {{ISBN|0691116660}}; ''cf.'' &quot;the dollar is the de facto currency in Cambodia&quot;, Charles Agar, ''[[Frommer's]] Vietnam'', 2006, {{ISBN|0471798169}}, p. 17&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Zaw Thiha Tun|title=How Petrodollars Affect The U.S. Dollar|url=http://www.investopedia.com/articles/forex/072915/how-petrodollars-affect-us-dollar.asp|date=July 29, 2015|access-date=October 14, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;federalreserve.gov&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/pf/pdf/pf_4.pdf|title=The Implementation of Monetary Policy – The Federal Reserve in the International Sphere|access-date=August 24, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|title=United States reference resource|work=[[The World Factbook]] [[Central Intelligence Agency]]|access-date=May 31, 2019|archive-date=December 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212224932/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د دغه هېواد اقتصاد د ګڼ شمېر طبیعي سرچینو، پرمختللو زیربېناوو او لوړ تولید له لوري تغذیه کېږي. دغه هېواد د طبیعي سرچینو د ارزښت له مخې اوم هېواد دی چې په ۲۰۱۵ کال کې یې د طبیعي سرچینو ارزښت ۴۵ ټریلیونه ډالر ښوول شوی. د OECD غړو هېوادونو په کچه امریکايي وګړي د کور او کارمند د عاید له مخې په منځنۍ کچه لوړ عاید لري. په ۲۰۱۳ ز کال کې د کورنۍ په کچه د عاید له مخې شپږم هېواد و چې له ۲۰۱۰ ز کال راهیسې له څلورم ځایګي څخه راټیټ شوی و.&lt;ref name=&quot;Wright, Gavin 2007 p. 185&quot;&gt;Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, &quot;Resource-Based Growth Past and Present&quot;, in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. {{ISBN|0821365452}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|date=September 12, 2016|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/topics/income/|title=Income|work=Better Life Index|publisher=OECD|access-date=September 28, 2019|quote=In the United States, the average household net adjusted disposable income per capita is USD 45 284 a year, much higher than the OECD average of USD 33 604 and the highest figure in the OECD.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Household Income&quot;&gt;{{cite journal|title=Household Income|url=http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/society-at-a-glance-2014_soc_glance-2014-en|journal=Society at a Glance 2014: OECD Social Indicators|publisher=OECD Publishing|access-date=May 29, 2014|doi=10.1787/soc_glance-2014-en|date=March 18, 2014|series=Society at a Glance|isbn=9789264200722|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=OECD Better Life Index|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/#/11111111111|publisher=OECD|access-date=November 25, 2012}}&lt;/ref&gt;

په ۱۸۹۰ ز کال کې د امریکا متحده ایالات له بریتانوي سترواکۍ څخه د تولیدي اقتصاد لرلو له مخې مخکښ شو. دغه هېواد د نړۍ تر ټولو لوی د پټرولیم او طبیعي ګاز استخراج کوونکی هېواد دی. په ۲۰۱۶ ز کال کې د نړۍ تر ټولو لوی سوادګریز هېواد او درېیم لوی تولیدي هېواد و چې د ټولې نړۍ د تولید پنځمه برخه تولیدات لري. امریکا نه یوازې د توکو د پلور لپاره لوی داخلي بازار لري، بلکې د خدمتونو په سوداګرۍ هم واک لري. په ۲۰۱۸ ز کال کې د امریکا د سوداګرۍ کچه ۴.۲ ټریلیون ډالرو ته رسېده. د نړۍ له ۵۰۰ لویو کمپنیو څخه، ۱۲۱ یې د امریکا په متحده ایالاتو کې دي. امریکا د نړۍ تر ټولو زیات میلیاردران لري چې د پانګې کچه یې ۳.۰ ټریلیون ډالرو ته رسېږي. په نړیواله کچه د امریکا د متحده ایالاتو تر مدیریت لاندې شتمنۍ له ۳۰ ټریلیون ډالرو څخه زیات دي.&lt;ref name=&quot;Digital History&quot;&gt;{{cite web|author1=Digital History|author2=Steven Mintz|url=http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=188|archive-url=https://web.archive.org/web/20040302193732/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=188|archive-date=2004-03-02|title=Digital History|publisher=Digitalhistory.uh.edu|access-date=April 21, 2012|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lop&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=36292|title=United States remains the world's top producer of petroleum and natural gas hydrocarbons|website=EIA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|authors=Katsuhiko Hara and Issaku Harada (staff writers)|url=http://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/US-overtook-China-as-top-trading-nation-in-2016|title=US overtook China as top trading nation in 2016|newspaper=Nikkei Asian Review|date=April 13, 2017|access-date=2017-06-22|df=mdy-all|location=Tokyo|archive-date=2021-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224034235/https://asia.nikkei.com/Politics-Economy/Economy/US-overtook-China-as-top-trading-nation-in-2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vargo, Frank&quot;&gt;{{cite web|url=http://shopfloor.org/2011/03/u-s-manufacturing-remains-worlds-largest/18756|title=U.S. Manufacturing Remains World's Largest|publisher=Shopfloor|date=March 11, 2011|access-date=March 28, 2012|author=Vargo, Frank|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404234310/http://shopfloor.org/2011/03/u-s-manufacturing-remains-worlds-largest/18756|archive-date=April 4, 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wto.org/english/news_e/pres17_e/pr791_e.htm|title=Trade recovery expected in 2017 and 2018, amid policy uncertainty|publisher=World Trade Organization|date=April 12, 2017|access-date=2017-06-22|df=mdy-all|location=Geneva, Switzerland}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|title=Global 500 2016|work=Fortune|access-date=2021-12-18|تاريخ الأرشيف=2018-09-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-09-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221205112632/https://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921142659/http://fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=U.S.}} Number of companies data taken from the &quot;Country&quot; filter.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/05/09/the-countries-with-the-largest-number-of-billionaires.html|title=The US is home to more billionaires than China, Germany and Russia combined|date=May 9, 2019|publisher=CNBC|access-date=May 9, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|title=Wealth-X's Billionaire Census 2019 report reveals insights and trends about the world's top billionaires|website=hk.asiatatler.com|access-date=May 14, 2019|تاريخ الأرشيف=May 14, 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190514102256/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|url-status=dead|خونديځ نېټه=May 14, 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200131114329/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200131114329/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514102256/https://hk.asiatatler.com/life/top-10-countries-with-the-most-billionaires-in-2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fred.stlouisfed.org/series/TLAACBW027SBOG/|title=Total Assets, All Commercial Banks|date=January 3, 1973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.agefi.fr/sites/agefi.fr/files/fichiers/2016/07/bcg-doubling-down-on-data-july-2016_tcm80-2113701.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/45045/1/S1900994_en.pdf |access-date=2021-12-18 |archive-date=2021-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803202407/https://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/45045/1/S1900994_en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

د نیویارک د ونډو بازار او نسډاک (Nasdaq) د بازار د ارزښت او سوداګرۍ د کچې له مخې د نړۍ تر ټولو لوی د ونډو بازارونه دي. په امریکا کې د بهرنۍ پانګونې کچه په ټولیز ډول نږدې ۴.۰ ټریلیون ډالر ده، په داسې حال کې چې په بهرنیو هېوادونو کې د امریکا د پانګونې کچه له ۵.۶ ټریلیون ډالرو زیاتېږي. امریکا د نړۍ تر ټولو لوی لګښتي بازار لري. په دغه هېواد کې د کار بازار د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه کډوال را جذب کړي، چې له امله یې د کډوالو د خالصې کچې له مخې د نړۍ د مخکښو هېوادونو له ډلې دی. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sfc.hk&quot;&gt;[http://www.sfc.hk/web/doc/EN/research/stat/a01.pdf Table A – Market Capitalization of the World's Top Stock Exchanges (As at end of June 2012)]. Securities and Exchange Commission (China).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA – The World Factbook&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html|title=CIA – The World Factbook|publisher=Cia.gov|access-date=April 21, 2012|تاريخ الأرشيف=December 11, 2007|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20071211224222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=December 11, 2007|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071211224222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071211224222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211224222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2198rank.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html|title=CIA – The World Factbook|publisher=Cia.gov|access-date=April 21, 2012|تاريخ الأرشيف=November 17, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111117173831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=November 17, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20111117173831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20111117173831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117173831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2199rank.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Global_venture_capital_insights_and_trends_2014/$FILE/EY_Global_VC_insights_and_trends_report_2014.pdf Adapting and evolving{{snd}}Global venture capital insights and trends 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804135427/https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Global_venture_capital_insights_and_trends_2014/$FILE/EY_Global_VC_insights_and_trends_report_2014.pdf |date=2020-08-04 }}. EY, 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.battelle.org/docs/tpp/2014_global_rd_funding_forecast.pdf?sfvrsn=4|title=2014 Global R&amp;D Funding Forecast|date=December 16, 2013|website=battelle.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209171411/http://www.battelle.org/docs/tpp/2014_global_rd_funding_forecast.pdf?sfvrsn=4|archive-date=February 9, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;consumerecon&quot;&gt;[https://fred.stlouisfed.org/graph/?g=ntyj &quot;Personal consumption expenditures (PCE)/gross domestic product (GDP)&quot;] ''FRED Graph'', Federal Reserve Bank of St. Louis&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unstats.un.org&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Statistics Division – National Accounts Main Aggregates Database|url=http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp|access-date=2021-12-18|archive-date=2016-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205025204/http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://fred.stlouisfed.org/series/W270RE1A156NBEA &quot;Shares of gross domestic income: Compensation of employees, paid: Wage and salary accruals: Disbursements: To persons&quot;] ''FRED Graph'', Federal Reserve Bank of St. Louis&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The World Factbook&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html|title=Country comparison :: net migration rate|date=2014|access-date=June 18, 2014|website=Central Intelligence Agency|publisher=The World Factbook|تاريخ الأرشيف=December 24, 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181224210148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=December 24, 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181224210148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181224210148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224210148/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World Economic Forum&quot;&gt;{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2013-14/GCR_Rankings_2013-14.pdf|title=Rankings: Global Competitiveness Report 2013–2014|publisher=World Economic Forum|access-date=June 1, 2014}}&lt;/ref&gt;

د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د ۲۰۰۷ ز کال له ډسمبر څخه د ۲۰۰۹ ز کال تر جون پورې د لوی مالي کړکېچ پر مهال جدي اقتصادي ګواښونه تجربه کړل. د ۲۰۲۰ ز کال په لومړیو دوو ربعو کې، د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د کوېډ -۱۹ وبا له امله له کړکېچ سره مخ شو. د کوېډ -۱۹ وبا له پخواني لوی مالي کړکېچ (Great Depression) وروسته د نړۍ تر ټولو لوی مالي کړکېچ په توګه او له هغو څخه د ډېر &quot;بد تر&quot; کړکېچ په توګه وګڼل شو. په ۲۰۱۷ ز کال کې د امریکا متحده ایالات د ۱۵۶ هېوادونو ترمنځ د عاید د نابرابروالي له مخې ۴۱ ځای خپل کړ، چې د پاتې لویدیځې نړۍ په پرتله یې لوړ ځایګی خپل کړی.&lt;ref name=&quot;FRED – Real GDP&quot;&gt;[https://fred.stlouisfed.org/series/GDPC1 FRED – Real GDP]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://fred.stlouisfed.org/series/PAYEMS FRED-Total Non-Farm Payrolls ]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FRED – Household Net Worth&quot;&gt;[https://fred.stlouisfed.org/series/TNWBSHNO FRED – Household Net Worth]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://fred.stlouisfed.org/series/UNRATE FRED-Civilian Unemployment Rate]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2018/03/20/business/economy/economy-recovery.html ''The New York Times''. Casselbaum. &quot;Up, Up, Up Goes the Economy&quot;. March 20, 2018].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNBC_Q3&quot;&gt;{{cite news|last1=Pound|first1=Jesse|title=Fed's Bullard says the recession is over but rates will 'stay low for a long time'|url=https://www.cnbc.com/2020/08/28/feds-bullard-says-the-recession-is-over-but-rates-will-stay-low-for-a-long-time.html|access-date=September 4, 2020|work=CNBC|date=28 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Larry Elliott Economics editor|url=https://www.theguardian.com/business/2020/apr/14/great-lockdown-coronavirus-to-rival-great-depression-with-3-hit-to-global-economy-says-imf|title='Great Lockdown' to rival Great Depression with 3% hit to global economy, says IMF &amp;#124; Business|work=The Guardian|date=April 14, 2020|access-date=April 27, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bloombergquint.com/business/global-great-lockdown-will-dwarf-the-great-recession|title=The Great Recession Was Bad. The 'Great Lockdown' Is Worse.|website=BloombergQuint|access-date=April 15, 2020|archive-date=June 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625010400/https://www.bloombergquint.com/business/global-great-lockdown-will-dwarf-the-great-recession|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nysscpa.org/news/publications/the-trusted-professional/article/imf-says-%27great-lockdown%27-worst-recession-since-depression-far-worse-than-last-crisis-041420|title=IMF Says 'Great Lockdown' Worst Recession Since Depression, Far Worse Than Last Crisis|website=nysscpa.org|access-date=April 15, 2020|archive-date=June 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618181301/https://www.nysscpa.org/news/publications/the-trusted-professional/article/imf-says-%27great-lockdown%27-worst-recession-since-depression-far-worse-than-last-crisis-041420|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ben Winck|url=https://www.businessinsider.com/imf-economic-outlook-great-lockdown-worst-recession-century-coronavirus-pandemic-2020-4|title=IMF economic outlook: 'Great Lockdown' will be worst recession in century|publisher=Business Insider|date=April 14, 2020|access-date=April 27, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gray|first=Sarah|date=June 4, 2018|title=Trump Policies Highlighted in Scathing U.N. Report On U.S. Poverty|url=http://fortune.com/2018/06/04/trump-policies-u-n-report-u-s-poverty/|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=September 13, 2018|quote=&quot;The United States has the highest rate of income inequality among Western countries&quot;, the report states.}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==

=== د استعمار مهال او ۱۸ مه پېړۍ ===
د امریکا د متحده ایالاتو اقتصادي تاریخ په ۱۷ مه او ۱۸ مه پېړۍ کې د ختیځو څنډو په اوږدو کې د بریتانویانو له استوګن کېدو پیلېږي. دغو ۱۳ مستعمرو په ۱۸ مه پېړۍ کې له بریتانوي سترواکۍ خپلواکي واخیسته او په بیړې سره له استعماري اقتصاد څخه د کرنې پر بنسټ ولاړ اقتصاد باندې واوښتل.

=== ۱۹ مه پېړۍ ===
د ۱۸۰ کلونو په اوږدو کې، د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد، په پراخ، یوموټي او صنعتي اقتصاد واوښت چې د نړۍ د اقتصاد پنځمه برخه جوړوي. په پایله کې د امریکا د سړي سر ناخالصه داخلي تولیداتو کچه د بریتانیا د امپراتورۍ او نورو هغو هېوادونو سره چې ترې شاته وه برابره او ان ترې لوړه شوه. دغه اقتصاد لوړ مزد (معاش) وساته، او د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه یې په میلیونونو کډوال ځانته راجلب کړل.

د ۱۸۰۰ مې لسیزې په پیل کې امریکا په پراخه کچه کرنیز هېواد و چې له ۸۰ سلنه ډېرو وګړو په کرنیزو چارو لاس پورې کاوه. ډېری تولید د لرګیو، لرګیو د کارخانو، تکې، موزو او بوټانو د جوړولو په برخه کې د خامو موادو د تبدیل په لومړنیو پړاونو تمرکز درلود. د ۱۹ مې پېړۍ په اوږدو کې د بډایه سرچینو کارولو د اقتصادي پراختیا په چټکه پیاوړتیا کې مرسته وکړه. بزګرو ته په پراخه کچه ځمکې ورکولو دې ته لار برابره کړه چې یو شمېر بزګر خپلې ودې ته دوام ورکړي، خو د تولید، خدمتونو، ټرانسپورټ او نورو برخو کې فعالیتونو ډېر ژر وده وکړه. له همدې امله په ۱۸۶۰ کال کې د امریکا په کلیوالي سیمو کې د نفوسو کچه له ۸۰ سلنه څخه ۵۰ سلنه ته راټیټه شوه.

په ۱۹ مه پېړۍ کې مالي ستونزې له مالي بحرانونو سره یو ځای رامنځته شوې. د امریکا په متحده ایالاتو کې د ۱۸۳۷ ز کال مالي کړکېچ (Panic of 1837) پنځه کاله دوام وکړ، چې د بانکونو د سقوط او د بېکارۍ د لوړې کچې لامل وګرځېد. د پېړیو په اوږدو کې په اقتصاد کې د لویو بدلونونو د رامنځته کېدو له امله ستونزمنه ده چې مدرن مالي بحرانونه له پخوانیو سره مقایسه کړو. خو داسې ښکاري چې له دويمې نړیوالې جګړې وروسته اقتصادي کړکېچ د پخوانیو بحرانونو په پرته کم شدت درلود، خو لامل یې ندی معلوم.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=88ff|isbn=978-1107507180|url=https://books.google.com/books?id=xYEGswEACAAJ}}&lt;/ref&gt;

=== شلمه پېړۍ ===
د پېړۍ په پیل کې په شته نوښتونو کې تازه نوښتونو او پرمختګونو د امریکايي مصرف کوونکو د ژوندانه په معیارونو کې د ودې پر مخ دروازې پرانیستې. ډېری شرکتونو د اقتصادي مقیاسونو او غوره ارتباطاتو په کارولو په ملي کچه خپلو چارو ته وده ورکړه. د دغو صنایعو پر تولید ډېر پام له انحصار څخه د وېرې لامل شو چې د بیو د لوړوالي او د تولید د کموالي لامل کېده، خو ډېری شرکتونو لګښتونه دومره ژر را ښکته کول چې د تولید د کچې د زیاتوالي او د بیې د کموالي لامل کېده. ګڼ شمېر کارګران د دغو لویو شرکتونو په بریا کې شریک وو، هغه شرکتونه چې د نړۍ په کچه یې لوړ مزد وړاندې کاوه. له ۱۹۲۰ مې لسیزې وروسته د امریکا متحده ایالات د ناخالصو ملي تولیداتو له مخې د نړۍ په کچه د پراخ ملي اقتصاد لرونکی هېواد و.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=95|isbn=978-1107507180|url=https://books.google.com/books?id=xYEGswEACAAJ}}&lt;/ref&gt;

== فساد ==
په ۲۰۱۹ ز کال کې د امریکا متحده ایالاتو د شفافیت د نړیوال سازمان د فساد د کچې په نوملړ کې له ۱۰۰ نمرو څخه د ۶۹ په لرلو ۲۳ ځایګی خپل کړ. دا له ۲۰۱۸ ز کال څخه په نمرو کې کمښت و چې هغه کال یې له ۱۰۰ څخه ۷۱ نمرې لرلې.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transparency.org/cpi2018|title=2018 - Cpi|تاريخ الوصول=2021-12-18|تاريخ الأرشيف=2019-04-27|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190427092026/https://www.transparency.org/cpi2018|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2021-12-18|خونديځ نېټه=2019-12-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191228021007/https://www.transparency.org/cpi2018|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190427092026/https://www.transparency.org/cpi2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228021007/https://www.transparency.org/cpi2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.transparency.org/cpi2019|title=2019 - Cpi|تاريخ الوصول=2021-12-18|تاريخ الأرشيف=2020-03-27|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2021-12-18|خونديځ نېټه=2020-03-27|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327160133/https://www.transparency.org/cpi2019}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>3c0ybdfa8636b1csarmciu71lztgfaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سټیو بنن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61344</id>
    <revision>
      <id>364851</id>
      <parentid>357807</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31413" sha1="nwz4d9aotymkifx1y9715u1di0ojcz2" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

سټیفن کوین بنن ( زېږون ۲۷ نومبر ۱۹۵۳ زکال) امریکايي رسنیز اجرائیوي مدیر، سیاسي ستراتیژي جوړوونکی او پخوانی پانګوال بانکوال دی چې د ټرمپ د ولسمشرۍ په لومړیو اووه میاشتو کې یې د ډونالډ ټرمپ په اداره کې د سپینې ماڼۍ د جګ پوړي ستراتیژي جوړوونکي په توګه خدمت وکړ. هغه د برایټبارت نیوز د اجرائیوي مدیر او له هغو وړاندې یې د Cambridge Analytica په نوم د معلوماتو د تحلیل د شرکت په مدیره پلاوي کې خدمت کړی؛ هغه شرکت چې اوس لغو شوی دی. &lt;ref name=&quot;NYT-20170225&quot;&gt;{{cite news|last=Caldwell|first=Christopher|author-link=Christopher Caldwell (journalist)|title=What Does Steve Bannon Want?|url=https://www.nytimes.com/2017/02/25/opinion/what-does-steve-bannon-want.html|date=February 25, 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=February 26, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|work=[[Politico]]|url=http://www.politico.com/story/2017/08/18/bannon-out-as-white-house-chief-strategist-241786|title=Bannon out as White House chief strategist|first=Josh|last=Dawsey|date=August 18, 2017|access-date=August 18, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Politico&quot;&gt;{{cite news|title=Megadonor urged Bannon not to resign Bannon had only attended one NSC meeting|url=http://www.politico.com/story/2017/04/bannon-resign-mercer-trump-236939|work=[[Politico]]}}&lt;/ref&gt;

بنن د ۱۹۷۰ یمې ز لسیزې په وروستیو او د ۱۹۸۰ مې لسیزې په لومړیو کې د اووه کلونو لپاره د متحده ایالاتو د سمندریز ځواک افسر و. هغه له نظامي خدمت وروسته په ګولډمن ساکس کې د پانګوال بانکوال په توګه په کار پیل وکړ. په ۱۹۹۳ زکال کې هغه د بایوسپیر ۲ (Biosphere 2) څېړنیزې پروژې عامل مدیر شو. وروسته په هالیوډ کې اجرائیوي تولید کوونکی شو او د ۱۹۹۱ زکال څخه تر ۲۰۱۶ زکال پورې یې ۱۸ فلمه تولید کړل. په ۲۰۰۷ زکال کې نوموړي ښي اړخی افراطی لیدلوری لرونکی برایټبارت نیوز تاسیس کړ چې په ۲۱۰۶ زکال کې یې هغه «ښي اړخی لوړ ځایګی لرونکی» توصیف کړ.

په ۲۰۱۶ زکال کې بنن د ټرامپ د ټاکنیز کمپاین اجرائیوي مدیر شو چې بیا د ټرامپ له بریا وروسته د هغه د ستر سلاکار او د اوسپینې ماڼۍ د مخکښ ستراتیژېست په توګه وټاکل شو. هغه اته میاشتې وروسته دغه ځایګی پرېښود او بېرته یې خپل برایټبارت ته مخه کړه. د ۲۰۱۸ زکال په جنوري میاشت کې په اور او غضب (Fire and Fury) نومي کتاب کې د انتقادي نظریاتو په خپرولو د ټرامپ له خوا رد شو او برایټبارت یې هم خوشی کړ.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2016/11/13/politics/donald-trump-reince-priebus-white-house-chief-of-staff/index.html|title=Trump picks Priebus as White House chief of staff, Bannon as top adviser|work=CNN|first1=Jim|last1=Acosta|first2=Dana|last2=Bash|first3=Tal|last3=Kopan|date=November 14, 2016|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/steve-bannon-and-the-alt-right-a-primer/|title=Steve Bannon and the alt-right: a primer|work=CBS News|first=Will|last=Rahn|date=August 19, 2016|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dumb&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/steve-bannon-says-ivanka-trump-is-dumb-as-a-brick-2018-1|title=Steve Bannon says Ivanka Trump is 'dumb as a brick'|work=Business Insider|first=Eliza|last=Relman|date=January 4, 2018|access-date=January 4, 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;

له سپینې ماڼۍ څخه له وتلو وروسته، بنن د جمهوري غوښتونکي ګوند له تشکیلاتو سره مخالفت وکړ او د جمهوري غوښتونکو په ابتدایه ټاکنو کې یې د یاغیانو له نوماند ملاتړ وکړ. د سیاسي ستراتیژېست په توګه د بنن شهرت هغه وخت تر پوښتنې لاندې راغی چې د الاباما ایالت د سترې محکمې پخواني قاضي روی مور، د بنن د ملاتړ لرلو سربېره له الاباما ایالت څخه د متحده ایالاتو سنا ته د ۲۰۱۷ زکال په ټاکنو کې د دیموکرات ډوګ جونز پر وړاندې ماته وخوړه. بنن د «نړیوال پوپولیستي خوځښت د نړیوال بنسټ جوړولو» لپاره خپل هوډ اعلان کړی و. له همدې امله هغه د اروپا د سخت دریځې ښي اړخې شبکې د جوړولو په ګډون په ټوله نړۍ کې له ګڼ شمېر ملي محافظه کاره پوپولیستي سیاسي خوځښتونو ملاتړ وکړ.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.vox.com/2017/12/12/16770678/roy-moore-loses-steve-bannon|title=Steve Bannon's Republican critics are gleefully dunking on him for Roy Moore's shocking loss|work=Vox|access-date=December 17, 2017|first=Andrew|last=Prokop|date=December 12, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.vanityfair.com/news/2018/01/trump-excommunicates-bannon-and-the-base-follows-suit|title='He Reaped What He Sowed': Trump Excommunicates Bannon and the Base Follows Suit|last=Nguyen|first=Tina|work=The Hive|access-date=January 4, 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news|work=[[The New York Times]]|title=Steve Bannon Is Done Wrecking the American Establishment. Now He Wants to Destroy Europe's.|date=March 9, 2018|first=Jason|last=Horowitz|url=https://www.nytimes.com/2018/03/09/world/europe/horowitz-europe-populism.html|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۰ زکال په اګست میاشت کې بنن او درې تنه نور د موږ دېوال جوړوو (We Build the Wall) کمپاین (د مکسیکو او امریکا په پوله د دېوال جوړولو په موخه د عامه مرستې غونډولو کمپاین و) کې د جعلي برېښنالیکونو د جوړولو او پیسو وینځنې په تور ونیول شول. دغو تورنو کسانو له دې سره چې ژمنه یې کړې ټولې مرستې به د دېوال په جوړولو لګوي، خو هغوی په ښکاره توګه ځانونه بډایه کړل. بنن ادعا وکړه چې بې ګناه دی او د محکمې له تاریخ وړاندې د ټرامپ له خوا وبخښل شو.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{Cite news|last=Jacobs|first=Shayna|title=Steve Bannon's trial set for May in border wall conspiracy case|language=en-US|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/steve-bannon-trial-date/2020/08/31/a4c61e7c-eb90-11ea-ab4e-581edb849379_story.html|access-date=2020-09-01|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pardon&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/trump-pardons-former-chief-strategist-steve-bannon-11611120199|title=Trump Pardons Former Chief Strategist Steve Bannon|last=Ballhaus|first=Rebecca|website=[[The Wall Street Journal]]|date=January 20, 2021|access-date=January 20, 2021}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۲۰ زکال په نومبر میاشت کې د بنن ټویټر اکونټ وروسته له هغه د تل لپاره تعلیق شو ،کله چې هغه وړاندیز وکړ چې د عفوني ناروغیو د دولتي مخکښ متخصص آنتوني فائوچي او د FBI  د مدیر کریسټوفر رای سرونه دې پرې شي. بنن د ۲۰۲۱ زکال په اکټوبر میاشت کې د متحده ایالاتو په کانګرس باندې د برید اړوند څېړنو لپاره د استازو د جرګې له احضاریې څخه له سرغړونې وروسته کانګرس ته د سپکاوي په تور ونیول شو. هغه د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۱۲ مه د فدارل قضايي پلاوي له خوا د جنایي تحقیر په دوو تورونو تورن شو او درې ورځې وروسته یې خپله ځان چارواکو ته وسپاره. د ۲۰۲۲ زکال د اپرېل په ۶ مه، هغه د کانګرس د شورش کمېټې ته د ۲۰۲۱ زکال د جنوري میاشتې د ۶ مې نېټې د نه شهادت ورکولو اړوند د بیاکتنې چانس له لاسه ورکړ. &lt;ref&gt;Curt Devine and Donie O'Sullivan (November 6, 2020). [https://edition.cnn.com/2020/11/05/tech/steve-bannon-twitter-permanent-suspension/index.html Twitter permanently suspends Steve Bannon account after talk of beheading.] ''CNN.'' Retrieved: November 6, 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;denial&quot;&gt;[https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-06/bannon-loses-bid-to-claim-lawyer-said-he-could-ignore-subpoena Bannon Loses Bid to Claim Lawyer Said He Could Ignore Jan. 6 Subpoena], ''[[Bloomberg.com]]'', Christian Berthelsen, April 6, 2022. Retrieved April 6, 2022.&lt;/ref&gt;

== سیاسي مسلک ==

=== په ۲۰۱۶ زکال کې د ډونالډ ټرامپ د ولسمشریزو ټاکنو کمپاین ===
د ۲۰۱۶ زکال د اګست په ۱۷ مه نېټه چې د ۲۰۱۶ زکال ولسمشریزو ټاکنو ته ۸۸ ورځې پاتې وې، بنن د ډونالډ ټرامپ د ټاکنیز کمپاین اجرائیوي مشر وټاکل شو. بنن برایټبارت او همدارنګه یې د کمبرېج انلیتیکا په نامه د دولتي تجزیې او تحلیل انستیوت خوشي کړل، څو دغه دنده مخته یوسي. وروسته له هغه چې نوموړي د اجرائیوي مدیر رول په واک کې واخیست، د ټرامپ د کمپاین مشر، پل مانافورت له دندې ګوښه کړای شو.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/investigations/trump-adviser-received-salary-from-charity-while-steering-breitbart-news/2016/11/22/75340778-af8a-11e6-8616-52b15787add0_story.html|title=Trump adviser received salary from charity while steering Breitbart News|last=O'Harrow Jr.|first=Robert|date=November 23, 2016|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=January 25, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin, Jonathan; Rutenberg, Jim; Haberman, Maggie (August 17, 2016). [https://www.nytimes.com/2016/08/18/us/politics/donald-trump-stephen-bannon-paul-manafort.html?_r=0 &quot;Donald Trump Appoints Media Firebrand to Run Campaign&quot;]. ''The New York Times''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Data Firm Says 'Secret Sauce' Aided Trump; Many Scoff|url=https://www.nytimes.com/2017/03/06/us/politics/cambridge-analytica.html|work=The New York Times|first1=Nicholas|last1=Confessore|first2=Danny|last2=Hakim|date=March 6, 2017|access-date=September 6, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2016/08/17/trump-reshuffles-staff-in-his-own-image/|title=Trump shakes up campaign, demotes top adviser|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=August 17, 2016|first1=Robert|last1=Costa|first2=Jose A.|last2=DelReal|first3=Jenna|last3=Johnson|date=August 17, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.politico.com/blogs/media/2012/03/breitbart-to-announce-new-management-117836.html|title=Breitbart to announce new management|date=March 19, 2012|work=Politico|last1=Hagey|first1=Keach|access-date=August 12, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/06/26/movies/on-the-right-side-of-the-theater-aisle.html?_r=0|title=On the Right Side of the Theater Aisle|date=June 26, 2005|work=The New York Times|quote=If established Hollywood conservatives welcome the energy of this new group, some nonetheless fear that it is heading down the wrong path ... Even the outspoken Mr. Bannon thinks that little will be gained if conservative ideology moves too far in front of conservative art. 'We have the money, we have the ideas,' he said. 'What we don't have – and what the left has in spades – are great filmmakers.'|last1=Ulmer|first1=James|access-date=August 14, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;New York Times&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/18/us/politics/donald-trump-stephen-bannon-paul-manafort.html|title=Donald Trump Appoints Media Firebrand to Run Campaign|date=August 17, 2016|work=[[The New York Times]]|last2=Rutenberg|first2=Jim|last3=Haberman|first3=Maggie|last1=Martin|first1=Jonathan|access-date=August 18, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/02/17/business/media/breitbart-news-network-plans-global-expansion.html?_r=0|title=Breitbart News Network Plans Global Expansion|date=February 16, 2014|work=The New York Times|last1=Kaufman|first1=Leslie|access-date=August 12, 2015}}&lt;/ref&gt;

ولسمشرۍ ته د ډونالډ ټرامپ له رسېدو وروسته د نومبر په ۱۳ مه بنن د نوي منتخب ولسمشر د ستر سلاکار او مخکښ ستراتیژېست په توګه وټاکل شو. د هغه ټاکل کېدل د افترا ضد اتحادیې (ADL)، اسلامي – امریکايي اړیکو د شورا، په سوېل کې د بېوزلۍ د حقوقي دفتر، په سنا کې د لږه کیو دیموکراتانو د مشر هري رېډ او یو شمېر جمهوري غوښتونکو ستراتېژیستانو له مخالفت سره، هغه هم په برایټبارت نیوز کې د هغه د نژاد پرستانه او یهودیت ضد څرګندونو له امله مخ شول. &lt;ref name=&quot;picks&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/11/14/us/politics/reince-priebus-chief-of-staff-donald-trump.html|title=Donald Trump Picks Reince Priebus as Chief of Staff and Stephen Bannon as Strategist|first2=Maggie|last2=Haberman|first1=Michael D.|last1=Shear|first3=Alan|last3=Rappeport|date=November 13, 2016|work=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=November 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2016/11/13/politics/donald-trump-reince-priebus-white-house-chief-of-staff/index.html|title=Trump picks Priebus as White House chief of staff, Bannon as top adviser|work=CNN|first1=Jim|last1=Acosta|first2=Dana|last2=Bash|first3=Tal|last3=Kopan|date=November 14, 2016|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/steve-bannon-and-the-alt-right-a-primer/|title=Steve Bannon and the alt-right: a primer|work=CBS News|first=Will|last=Rahn|date=August 19, 2016|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.washingtonexaminer.com/reid-spokesman-white-supremacist-bannon-snags-white-house-post/article/2607296?custom_click=rss|title=Reid spokesman: 'White supremacist' Bannon snags White House post|last=Ferrechio|first=Susan|website=[[The Washington Examiner]]|date=November 14, 2016|access-date=November 14, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2016/11/13/trump-draws-sharp-rebuke-concerns-over-newly-appointed-chief-white-house-strategist/|title=Trump draws sharp rebuke, concerns over newly appointed chief White House strategist Stephen Bannon|first=Jose A. Del|last=Real|via=www.washingtonpost.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite news|last1=Shear|first1=Michael D.|last2=Haberman|first2=Maggie|title=Critics See Stephen Bannon, Trump's Pick for Strategist, as Voice of Racism|url=https://www.nytimes.com/2016/11/15/us/politics/donald-trump-presidency.html|access-date=November 15, 2016|work=The New York Times|date=November 14, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto12&quot;&gt;{{cite news|last1=Shear|first1=Michael D.|last2=Haberman|first2=Maggie|title=Critics See Stephen Bannon, Trump's Pick for Strategist, as Voice of Racism|url=https://www.nytimes.com/2016/11/15/us/politics/donald-trump-presidency.html|access-date=November 15, 2016|work=The New York Times|date=November 14, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Analysis: Breitbart's Steve Bannon leads the 'alt right' to the White House|url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/analysis-breitbart-s-steve-bannon-leads-alt-right-white-house-n683316|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811223146/https://www.nbcnews.com/politics/white-house/analysis-breitbart-s-steve-bannon-leads-alt-right-white-house-n683316|archive-date=2021-08-11|access-date=November 15, 2016|work=NBC News|first=Benjy|last=Sarlin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nationalreview.com/article/442189/steve-bannon-trump-administration-alt-right-breitbart-chief-strategist|title=Steve Bannon Is Not a Nazi—But Let's Be Honest about What He Represents|newspaper=National Review|first=Ian|last=Tuttle|access-date=November 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/jewish-writer-says-trumps-appointee-bannon-doesnt-have-an-anti-semitic-bone-in-his-body/2016/11/15 Jewish Writer Says Trump's Appointee, Bannon 'Doesn't Have An Anti-Semitic Bone in His Body'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215020610/https://www.jewishpress.com/news/breaking-news/jewish-writer-says-trumps-appointee-bannon-doesnt-have-an-anti-semitic-bone-in-his-body/2016/11/15/ |date=2021-02-15 }} By Hana Levi Julian, Jewish Press, November 15, 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.algemeiner.com/2016/11/15/amid-antisemitism-controversy-senior-trump-adviser-stephen-bannon-to-attend-major-pro-israel-groups-gala-dinner|title=Amid Antisemitism Controversy, Senior Trump Adviser Stephen Bannon to Attend Major Pro-Israel Group's Gala Dinner|date=November 15, 2016|work=The Algemeiner|first=Barney|last=Breen-Portnoy|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{cite web|url=https://talkingpointsmemo.com/livewire/republican-jewish-coalition-backs-steve-bannon-trump-white-house|title=Republican Jewish Coalition Defends Trump's Appointment Of Bannon|first=Allegra|last=Kirkland|work=[[Talking Points Memo]]|date=November 15, 2016|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.timesofisrael.com/bannon-and-breitbart-friends-of-israel-not-anti-semites|title=Bannon and Breitbart: Friends of Israel, not anti-Semites|date=November 16, 2016|work=The Times of Israel|first=Morton A.|last=Klein|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thehill.com/blogs/pundits-blog/presidential-campaign/306035-letter-to-anti-defamation-leagues-jonathan|title='America's rabbi' rises to defend Steve ′Bannon|first=Shmuley|last=Boteach|work=The Hill|date=November 15, 2016|access-date=August 20, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.msnbc.com/msnbc-news/watch/alan-dershowitz-no-evidence-bannon-is-anti-semitic-809710147844|title=Alan Dershowitz: 'No evidence' Bannon is anti-Semitic|website=MSNBC.com|access-date=2022-05-13|archive-date=2021-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215020552/https://www.msnbc.com/msnbc-news/watch/alan-dershowitz-no-evidence-bannon-is-anti-semitic-809710147844|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=38071 Dershowitz defends Steve Bannon against anti-Semitism claims] Yoni Hersch, [[Yisrael Hayom]], Thursday November 17, 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/opinion/.premium-1.753694?=&amp;ts=_1479410849560|title=Opinion: Bannon's not an Anti-Semite. But he is an anti-Muslim, anti-women bigot|author=Alan M. Dershowitz|newspaper=Haaretz|date=November 17, 2016|access-date=November 17, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4881100,00.html ADL states Trump appt. Bannon not known anti-Semite, while ADL CEO pledges to register as Muslim] [[Ynet]], Gahl Becker and Reuters, 19.11.16&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/11/13/trump-s-man-stephen-bannon-flirts-with-a-le-pen|title=Steve Bannon's Dream: A Worldwide Ultra-Right|first=Asawin Suebsaeng|last=Dickey|date=November 13, 2016|website=The Daily Beast}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۶ زکال د نومبر په ۱۵ مه د متحده ایالاتو د استازو په جرګه کې د روډ آیسلنډ استازي ټرامپ ته د استازو د جرګې د ۱۶۹ دیموکراتانو په لاسلیک لیک ولېږه او له ولسمشر یې وغوښتل، چې د هغه انتصاب لغو کړي. په دغه لیک کې راغلي و چې د بنن انتصاب «د دې په اړه چې ډونالډ ټرامپ به په راتلونکي کې څه ډول ولسمشر وي ، اندېښمنونکی پیغام وړاندې کوي»، ځکه د هغه «اړیکې له ملت پاله سپین خوځښت سره مستندې شوې وې»؛ همدارنګه یې په برایټبارت نیوز کې د پردیو پر وړاندې د هغه د سخت دریځۍ ګڼ شمېر بېلګې وړاندې کړې. بنن رد کړه چې: دی دې سپین پوستی ملت پال وي او څرګنده یې کړه چې: یو «اقتصادي ملت پال» دی. &lt;ref name=&quot;Prignano&quot;&gt;{{cite news|last1=Prignano|first1=Christina|title=More than 150 House members urge Trump to rescind Bannon appointment|url=https://www.bostonglobe.com/news/politics/2016/11/16/more-than-house-members-urge-trump-rescind-bannon-appointment/57MFSBYKGNI0RcP0nVwIWL/story.html|access-date=November 16, 2016|newspaper=Boston Globe|date=November 16, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McCaskill&quot;&gt;{{cite news|last1=McCaskill|first1=Nolan D.|title=Democrats demand that Trump rescind Bannon appointment|url=http://www.politico.com/story/2016/11/democrats-demand-trump-rescind-steve-bannon-231422|access-date=November 16, 2016|publisher=Politico|date=November 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tempera&quot;&gt;{{cite news|last1=Tempera|first1=Jacqueline|title=R.I. delegation taking lead in holding Trump accountable|url=http://www.providencejournal.com/sports/20161115/ri-delegation-taking-lead-in-holding-trump-accountable|access-date=November 16, 2016|newspaper=Providence Journal|date=November 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cicilline.house.gov/sites/cicilline.house.gov/files/images/letter.pdf|title=Cicilline's letter to Donald Trump|access-date=2022-05-13|تاريخ الأرشيف=2020-12-08|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201208141410/https://cicilline.house.gov/sites/cicilline.house.gov/files/images/letter.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-12-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201208141410/https://cicilline.house.gov/sites/cicilline.house.gov/files/images/letter.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201208141410/https://cicilline.house.gov/sites/cicilline.house.gov/files/images/letter.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208141410/https://cicilline.house.gov/sites/cicilline.house.gov/files/images/letter.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2016/11/21/politics/steve-bannon-donald-trump-nationalist/index.html|title=Bannon rejects white nationalism: 'I'm an economic nationalist'|first=Eric|last=Bradner|work=CNN|date=November 21, 2016|access-date=September 6, 2021}}&lt;/ref&gt;

=== د ټرامپ اداره ===

==== د ډونالډ ټرامپ ولسمشري ====
ټرامپ له لوړې کولو وروسته په نوي جوړ کړي پوست کې بنن د خپل مخکښ ستراتیژېست په توګه وټاکه. دغه ځایګي هغه د ولسمشر په سلاکار واړاوه چې د واکونو له مخې هغه د دفتر د رئیس سره نږدې ورته واکونه لرل. د ولسمشر په اجرائیوي دفتر کې د غړي په توګه د هغه ځایګي د سنا تايید ته اړتیا نه لرله. د برایټبارت نیوز مدیر مسئوله جولیا هان هم له بنن وروسته سپینې ماڼۍ ته لار ومونده چېرې چې هغه د بنن د یاورې او همدارنګه د ولسمشر ټرامپ د ځانګړې یاورې په توګه وټاکل شوه.&lt;ref name=&quot;picks2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/11/14/us/politics/reince-priebus-chief-of-staff-donald-trump.html|title=Donald Trump Picks Reince Priebus as Chief of Staff and Stephen Bannon as Strategist|first2=Maggie|last2=Haberman|first1=Michael D.|last1=Shear|first3=Alan|last3=Rappeport|date=November 13, 2016|work=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=November 15, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.brookings.edu/blog/fixgov/2016/12/12/transition-in-three-easy-charts/|title=Everything you need to know about a presidential transition in three easy charts|publisher=The Brookings Institution|date=December 12, 2016|first=Elaine|last=Kamarck|access-date=September 25, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WaPo&quot;&gt;{{cite news|last1=Costa|first1=Robert|title=Trump's latest hire alarms allies of Ryan – and bolsters Bannon|url=https://www.washingtonpost.com/politics/trumps-latest-hire-alarms-allies-of-ryan--and-bolsters-bannon/2017/01/23/2c4b94fa-e18e-11e6-ba11-63c4b4fb5a63_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=January 23, 2017}}&lt;/ref&gt;

د ټرامپ له لوړې څو ورځې وروسته بنن نیویارک ټایمز ته وویل:«رسنۍ باید خجالت او تحقیر شي، خپله خوله وتړي او د یوه څه مودې لپاره یوازې غوږ ونیسي. غواړم دا نقل کړئ: رسنۍ دلته مخالف ګوند دی. هغوی نه کوي، دوی دا هېواد نه درک کوي. هغوی لا نه پوهېږي چې ولې ډونالډ ټرامپ د متحده ایالاتو ولسمشر دی».&lt;ref&gt;{{cite news|last=Allen|first=Nick|title=Steve Bannon claims to be the 'Thomas Cromwell in the court of Donald Trump'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/11/18/steve-bannon-claims-to-be-the-thomas-cromwell-in-the-court-of-do/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/11/18/steve-bannon-claims-to-be-the-thomas-cromwell-in-the-court-of-do/|archive-date=January 11, 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=March 5, 2017|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=November 18, 2016|location=Washington}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Heer|first1=Jeet|title=Steve Bannon Is Turning Trump Into an Ethno-Nationalist Ideologue|url=https://newrepublic.com/article/140344/steve-bannon-turning-trump-ethno-nationalist-ideologue|magazine=[[The New Republic]]|access-date=March 5, 2017|date=February 2, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kilgore|first=Ed|title=Steve Bannon Sees Himself As Thomas Cromwell. Will His Head End Up on a Spike?|url=https://nymag.com/daily/intelligencer/2017/02/what-it-means-that-bannon-sees-himself-as-thomas-cromwell.html|work=[[New York (magazine)|New York]]|access-date=March 5, 2017|date=February 1, 2017}}&lt;/ref&gt;

بنن او سټیفن میلر د ۱۳۷۶۹ اجرائیوي فرمان په جوړولو کې ونډه لرله چې له مخې یې متحده ایالاتو ته د اووه هېوادونو د وګړو په سفر او کډوالۍ محدودیتونه ولګول شول، د ۱۲۰ ورځو لپاره د متحده ایالاتو د کډوالو منلو پروګرام وځنډول شو او په بشپړه توګه یې متحده ایالاتو ته د سوریايي وګړو په ورتلو بندیز ولګاوه. د بریتانوي خبري مجلې اکونومیست د راپور له مخې بنن او میلر « [ولادمیر] پوتین ته د یوه ملت پال همکار او د وطني نړۍ (cosmopolitanism) د مفهوم پر وړاندې د مبارز په توګه کتل».&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/01/26/business/media/stephen-bannon-trump-news-media.html|title=Trump Strategist Stephen Bannon Says Media Should 'Keep Its Mouth Shut'|first=Michael M.|last=Grynbaum|date=January 26, 2017|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۷ زکال په فبروري میاشت کې بنن د ټایم مجلې پر مخ پاڼه راڅرګند شو، چې هغه یې په «لویې لاسوهنې» کې ښکېل بللی و. د دغې مقالې لپاره کارول شوی عنوان دا و: «آیا سټیو بنن د نړۍ دویم ځواکمن کس دی؟»، چې په سپینه ماڼۍ کې یې د هغه نفوذ ته اشاره لرله.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.latimes.com/politics/la-na-pol-trump-immigration-20170129-story.html|title=Travel ban is the clearest sign yet of Trump advisors' intent to reshape the country|first=Brian|last=Bennett|work=[[Los Angeles Times]]|date=January 29, 2017|access-date=January 30, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|authors=Evan Perez, Pamela Brown &amp; Kevin Liptak|url=http://www.cnn.com/2017/01/28/politics/donald-trump-travel-ban/|title=Inside the confusion of the Trump executive order and travel ban|work=CNN|date=January 30, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Donald Trump's G20 speech owed a lot to Putin|url=https://www.economist.com/news/europe/21725024-russian-hopes-american-realignment-are-misplaced-donald-trumps-g20-speech-owed-lot|newspaper=The Economist|date=July 13, 2017|access-date=August 5, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|author=Von Drehle, David|date=February 13, 2017|title=The second most powerful man in the world?|magazine=Time|pages=24–31|url=http://time.com/4657665/steve-bannon-donald-trump/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thehill.com/homenews/media/317599-time-cover-labels-bannon-the-great-manipulator|title=Time cover labels Bannon 'The Great Manipulator'|last=Concha|first=Joe|website=The Hill|date=February 2, 2017}}&lt;/ref&gt;

=== په ټولنیزو رسنیو کې بندیزونه ===
د ۲۰۲۰ زکال د نومبر په ۵ نېټه هغه په خپله انټرنټي وینا کې د عفوني ناروغیو د دولتي مخکښ متخصص انتوني فوکي او د FBI د مشر کریستوفر ورای د سرغوڅولو غوښتنه وکړه. بنن وویل: که چېرې دغه کار ماته اړوند وای، له فوکي او ورای څخه په سرغوڅولو،«د هغوی سرونه مې په نیزو اېښودل» او د سپینې ماڼۍ بهر مې «هغو بیروکراتانو ته د ګواښ په توګه ښوول» چې له ټرمپ سره مخالفت کوي. د دغې ورځې په پای کې فیس بوک او یوټیوب د هغه دغه ویډیو د هغه له پروفایل ډیلیټ کړه او ټویټر هم د هغه اکونټ له تاوتریخوالي څخه د ستاینې په موخه د تل لپاره بند کړ.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Weiser|first1=Benjamin|last2=Schmidt|first2=Michael S.|last3=Rashbaum|first3=William K.|date=2020-11-06|title=Steve Bannon Loses Lawyer After Suggesting Beheading of Fauci|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/11/06/nyregion/bannon-lawyer-beheading.html|access-date=2020-11-06|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2020/11/05/tech/steve-bannon-twitter-permanent-suspension/index.html|title=Twitter permanently suspends Steve Bannon account after talk of beheading|author1=Curt Devine|author2=Donie O'Sullivan|author3=Kara Scannell|access-date=2020-11-08|publisher=[[CNN]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>nwz4d9aotymkifx1y9715u1di0ojcz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جیو کیمیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61630</id>
    <revision>
      <id>364835</id>
      <parentid>335301</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15600" sha1="de584qkc1tkgaw8waznzp9vta983isb" xml:space="preserve">'''جیو کیمیا''' داسې علم دی چې د ځمکې د قشر، سمندرونو او د ځمک‌پوهنې د نورو دې ته ورته لویو سیستمونو د مکانیزمونو د تشرېح کولو لپاره د کیمیا اصول کاروي. د جیو کیمیا لمن د ځمکې له حدودو څخه پراخه ده او ټوله لمریزه منظمومه رانغاړي. جیو کیمیا د ځینو پروسو په اړونده پوهه کې ډېرې مرستې کړې دي چې له دې ډلې د ځمکې پوښ ته د تودوخې لېږد، د سیارو جوړښت او د ګرانیټ او بازالټ منشاء یادولی شو. جیو کیمیا د کیمیا او ځمک‌پوهنې له یوځای کېدو څخه رامنځته شوې څانګه ده.  &lt;ref name=&quot;Albarede&quot;&gt;{{cite book|last1=Albarède|first1=Francis|title=Geochemistry : an introduction|date=2007|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=9780521891486|edition=5th|others=Translated from the French.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cosmo&quot;&gt;{{cite book|last1=McSween, Jr|first1=Harry Y.|last2=Huss|first2=Gary R.|title=Cosmochemistry|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139489461}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
جیو کیمیا اصطلاح د لومړي ځل لپاره سويسي‌الاصله جرمني کیمیاپوه «کریسټين فریډرېش شونبین» په ۱۸۳۸ کال کې وکاروله: &quot;تر دې وړاندې چې جیو کیمیا پر ځمک‌پوهنه بدله شي او تر دې وړاندې چې زموږ د سیارو او په هغو کې د شته کاني توکو د پیدایښت راز څرګند شي، یوه پرتلیزه جیو کیمیا باید رامنځته شي.&quot; له دې سره سره، د پېړۍ په اوږدو کې معموله اصطلاح «کیمیایي ځمک‌پوهنه» وه او د ځمک‌پوهانو او کیمیاپوهانو تر منځ څه ناڅه اړیکه موجوده وه.&lt;ref name=&quot;Buildingbridges&quot;&gt;{{cite book|first=Helge|last=Kragh|chapter=From geochemistry to cosmochemistry: The origin of a scientific discipline, 1915–1955|title=Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries|editor-last=Reinhardt|editor-first=Carsten|date=2008|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-3-527-30271-0|pages=160–192|url=https://books.google.com/books?id=gIOK5EUm5ysC}}&lt;/ref&gt;

جیو کیمیا د لویو لابراتوارونو تر جوړېدو وروسته د یوې جلا څانګې په توګه را څرګنده شوه چې پیل یې د متحدو ایالتونو د ځمک‌پوهنې له سازمان سره په ۱۸۸۴ کال کې وشو. دغه سازمان د ډبرو او کاني توکو د کیمیا سیستماتیکې څېړنې پيل کړې. د دغه سازمان یوه مخکښ کیمیاپوه «فرانک ویلګسورت کلارک» وویل چې کله د عناصرو اتومي وزن ډېرېږي، په ټولیز ډول یې پرېماني یا ډېروالی کمېږي. ښاغلي فرنک د عناصرو د پرېمانۍ په اړه څېړنه «د جیو کیمیا ډېټا» په نامه په یوه کتاب کې راټوله کړه. &lt;ref name=&quot;McSween&quot;&gt;{{cite book|last1=McSween, Jr.|first1=Harry Y.|last2=Richardson|first2=Steven M.|last3=Uhle|first3=Maria E.|title=Geochemistry pathways and processes|date=2003|publisher=Columbia University|location=New York|isbn=9780231509039|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

د اسماني ډبرو ترکیب د ۱۸۵۰ کال په لومړیو کې وڅېړل شو او له ځمکنیو ډبرو سره پرتله شو. په ۱۹۰۱ کال کې «الیور سي فارینګټون» دا فرضیه مطرح کړه چې که څه هم توپیرونه شته، خو نسبي پرېماني باید مشابه وي. دا د کیهاني کیمیا پیل و او له ډېرو هغو معلوماتو سره یې مرسته وکړه چې دا مهال یې د ځمکې او لمریزې منظومې د جوړېدو په اړه لرو.&lt;ref name=&quot;Cornell&quot;&gt;{{cite book|title=Geochemistry (Unpublished)|last=White|first=William M.|page=1|url=http://www.geo.cornell.edu/geology/classes/geo455/Chapters.HTML|access-date=14 March 2012}}&lt;/ref&gt;

د شلمې پېړۍ په لومړیو کې «ماکس وون لاو» او «ویلیم براګ» څرګنده کړه چې د ایکسرې وړانګې د خپرېدو په مرسته د کریسټالونو یا بلورونو جوړښت مشخصولی شو. په ۱۹۲۰مو او ۱۹۳۰مو کلونو کې «ویکتور ګلډشمېټ» او د هغه همکارانو په «اسلو پوهنتون» کې دغه مېتودونه د ګڼو نورو کاني توکو لپاره وکارول او د عناصرو د ډلبندۍ د ډول په اړه یې یو شمېر قوانین جوړ کړل. ګلډشمېټ دغه څېړنه د (Geochemische Verteilungsgesetze der Elemente) یعنې «د عناصرو د وېش جیو کیمیايي قوانین» په نامه لړۍ کې خپره کړه.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Mason|first1=Brian|title=Victor Moritz Goldschmidt : father of modern geochemistry|date=1992|publisher=Geochemical Society|location=San Antonio, Tex.|isbn=0-941809-03-X}}&lt;/ref&gt;

له ۱۹۶۰مې لسیزې څخه تر شاوخوا ۲۰۰۲ کال پورې د «مانفرډ شیډلوفسکي» څېړنې د لومړنۍ ځمکې د بیوکیمیا اړوندې وې چې پر ایزوټوب-بیوکیمیا او په پريکامبرین دوره کې د ژوند د لومړنیو پروسو پر شواهدو هم متمرکزې وې.&lt;ref&gt;[[Manfred Schidlowski]]: ''[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301926800001285?via%3Dihub Carbon isotopes as biochemical recorders of life over 3.8 Ga of Earth history: Evolution of a concept]''. In: Precambrian Research. Vol. 106, Issues 1-2, 1 February 2001, pages 117-134.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harald Strauss: ’’[https://e-docs.geo-leo.de/bitstream/handle/11858/8243/Gmit_50.pdf?sequence=3&amp;isAllowed=y Obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208230237/https://e-docs.geo-leo.de/bitstream/handle/11858/8243/Gmit_50.pdf?sequence=3&amp;isAllowed=y |date=2021-12-08 }}’’. In: Geowissenschaftiche Mitteilungen, Nr. 50, december 2012, page 102-103&lt;/ref&gt;

== فرعي څانګې ==
د جیو کیمیا ځینې فرعي څانګې دا دي:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Welcome to GPS Geochemistry|url=http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/|website=GPS Research Program|publisher=California Institute of Technology|access-date=2 October 2017|تاريخ الأرشيف=21 September 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170921225209/http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/|url-status=dead|خونديځ نېټه=21 September 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170921225209/http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170921225209/http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921225209/http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/}}&lt;/ref&gt;

* د اوبو جیو کیمیا په اوبو خپروونکو حوضو کې د بېلابېلو عناصرو لکه مسو، سلفرو او سیمابو رول او د اتومسفیري-ځمکنیو-اوبیزو متقابلو اغېزو له لارې د عنصري جریانونو د تبادلې څرنګوالی څېړي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Langmuir|first1=Donald|title=Aqueous environmental geochemistry|date=1997|publisher=Prentice Hall|location=Upper Saddle River, N.J.|isbn=9780023674129}}&lt;/ref&gt;
* بیو جیو کیمیا هغه څانګه ده چې د ځمکې پر کیمیا د ژوندیو موجوداتو اغېز څېړي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Schlesinger|first1=William H.|last2=Bernhardt|first2=Emily S.|title=Biogeochemistry : an analysis of global change|date=2013|publisher=Academic Press|isbn=9780123858740|edition=Third}}&lt;/ref&gt;
* کیهاني کیمیا هغه څانګه ده چې د عناصرو د وېش او په کیهان یا تشیال کې د هغوی د ایزوټوپونو تحلیل په کې شاملېږي.&lt;ref name=&quot;cosmo2&quot;&gt;{{cite book|last1=McSween, Jr|first1=Harry Y.|last2=Huss|first2=Gary R.|title=Cosmochemistry|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139489461}}&lt;/ref&gt;
* ایزوټوپي جیو کیمیا هغه څانګه ده چې په ځمکه او د ځمکې په سطحه کې د عناصرو د نسبي او مطلق غلظت او د هغوی د ایزوټوپونو ټاکنه په کې شاملېږي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kendall|first1=Carol|author-link1=Carol Kendall (scientist)|last2=Caldwell|first2=Eric A.|chapter=Chapter 2: Fundamentals of Isotope Geochemistry|title=Isotope Tracers in Catchment Hydrology|editor-last1=Kendall|editor-first1=C.|editor-link1=Carol Kendall (scientist)|editor-last2=McDonnell|editor-first2=J. J.|date=1998|publisher=Elsevier Science|location=Amsterdam|pages=51–86|chapter-url=https://wwwrcamnl.wr.usgs.gov/isoig/isopubs/itchch2.html|access-date=3 October 2017}}&lt;/ref&gt;
* عضوي جیو کیمیا د هغو پروسو او ترکیباتو د رول څېړنه ده چې له ژوندیو موجوداتو یا هغو موجوداتو څخه ترلاسه کېږي چې یو وخت ژوندي وو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Killops|first1=Stephen D.|last2=Killops|first2=Vanessa J.|title=Introduction to Organic Geochemistry|date=2013|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=9781118697207}}&lt;/ref&gt;
* فوټو جیو کیمیا د هغو کیمیايي غبرګونو څېړنه ده چې لامل یې رڼا یا نور دی او د ځمکې په سطحه کې د طبیعي اجزاوو تر منځ پېښېږي یا ښايي پېښ شي.&lt;ref&gt;{{cite journal|pmc=5307419|pmid=28246525|doi=10.1186/s12932-017-0039-y|volume=18|title=A survey of photogeochemistry|journal=Geochem Trans|page=1|last1=Doane|first1=TA|year=2017}}&lt;/ref&gt;
* سیمه‌ييزه جیو کیمیا هغه څانګه ده چې د چاپېریالي، هایدرولوژيکي او مېنرالي څېړنو لپاره د کارونې موارد په کې شاملېږي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Garrett|first1=R.G.|last2=Reimann|first2=C.|last3=Smith|first3=D.B.|last4=Xie|first4=X.|title=From geochemical prospecting to international geochemical mapping: a historical overview: Table 1|journal=Geochemistry: Exploration, Environment, Analysis|date=November 2008|volume=8|issue=3–4|pages=205–217|doi=10.1144/1467-7873/08-174|s2cid=130836294}}&lt;/ref&gt;3

== کیمیايي عناصر ==
د توکو جوړوونکې برخې کیمیایي عناصر دي. دغه عناصر په Z اتومي نمر پېژندلی شو چې په هسته کې د موجودو پروتونونو شمېر دی. یو عنصر کولای شي د N لپاره تر یوه ډېره اندازه یعنې په هسته کې تر یوه ډېر نیوټرونونه ولري. د دغو نیوټرونونو مجموعې ته اتومي نمبر ویل کېږي چې کابو له اتومي کتلې سره برابر دی. هغه اتومونه چې اتومي نمبر یې مساوي دی خو نیوټروني نمبرونه یې توپير لري، ایزوټوپونه بلل کېږي. ایزوټوپ د عنصر په یوه توري چې تر هغه وړاندې د کتلوي نمبر لپاره یو لوی عدد موجود دی، مشخصېږي. د بېلګې په توګه د کلورین دوه معمول ایزوټوپونه 35Cl او 37Cl دي. د Z او N شاوخوا ۱۷۰۰ پېژندل شوي ترکیبونه موجود دي چې په دې کې یوازې ۲۶۰ ثابت دي. له دې سره سره، ډېری ناثابت ایزوټوپونه په طبیعت کې موجود نه دي. په جیو کیمیا کې ثابت ایزوټوپونه د کیمیايي غبرګونونو لپاره کارول کېږي، په داسې حال کې چې راډيو اکټیو ایزوټوپونه تر ډېره د بېلګو د تاریخ ټاکنې لپاره کارول کېږي.&lt;ref name=&quot;McSween2&quot;&gt;{{cite book|last1=McSween, Jr.|first1=Harry Y.|last2=Richardson|first2=Steven M.|last3=Uhle|first3=Maria E.|title=Geochemistry pathways and processes|date=2003|publisher=Columbia University|location=New York|isbn=9780231509039|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== د عناصرو پرېماني ==

=== لمریزه منظومه ===
د لمریزې منظومې ترکیب نورو ډېرو ستورو ته ورته دی او تر ځینو کوچنیو ګډوډیو پرته یې داسې فرض کولی شو چې له یوې داسې لمریزې لړې یا ورېځې څخه جوړه شوې ده چې یواړخیز ترکیب یې درلود، او د لمر د فوټوسفیر ترکیب د نورې لمریزې منظومې فوټوسفیر ته ورته دی. د فوټوسفیر ترکیب په فوټوسفیر کې د جذب د کرښو په ځای پر ځای کولو سره مشخصېږي. تر دې مهاله د ټولې کتلې د یوې برخې په توګه دوه تر ټولو لوی عناصر هایدروجن (۷۴.۹ سلنه) او هیلیم (۲۳.۸ سلنه) دي چې پاتې ټول عناصر یوازې ۱.۳ سلنه برخه لري. د عناصرو په پرېمانۍ کې د کموالي د ښودلو یو ټولیز بهیر د اتومي نمبر به ډېرېدو سره موجود دی، که څه هم هغه عناصر چې اتومي نمبر یې جفت دی، تر هغو ډېر معمول دي چې نمبر یې تاق دی. د ټولیز بهیر په پرتله لیټیم، بارون او بریلیم کم شوي او اوسپنه په غیر عادي ډول پرېمانه شوې ده.&lt;ref name=&quot;Palme&quot;&gt;{{cite book|first1=H.|last1=Palme|first2=A.|last2=Jones|chapter=1.03 &amp;ndash; Solar system abundance of the elements|editor-last1=Holland|editor-first1=H.D.|editor-last2=Turekian|editor-first2=K.K.|title=Treatise on Geochemistry|volume=1: Meteorites, Comets and Planets|date=2003|publisher=Elsevier Science|location=Oxford|isbn=9780080437514|doi=10.1016/B0-08-043751-6/01060-4|pages=41&amp;ndash;61|edition=1st|chapter-url=https://www.elsevier.ca/brochures/treatiseongeochemistry/contents/sample1.pdf|access-date=3 October 2017|archive-date=3 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003225547/https://www.elsevier.ca/brochures/treatiseongeochemistry/contents/sample1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lodders|first1=Katharina|title=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|journal=The Astrophysical Journal|date=10 July 2003|volume=591|issue=2|pages=1220–1247|doi=10.1086/375492|bibcode=2003ApJ...591.1220L|citeseerx=10.1.1.695.5451}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Middlemost|first1=Eric A. K.|title=Magmas, Rocks and Planetary Development: A Survey of Magma/Igneous Rock Systems|date=2014|publisher=Routledge|isbn=9781317892649}}&lt;/ref&gt;

د عناصرو پرېماني تر ډېره دوه عوامل لري. هایدروجن، هیلیم او څه اندازه لیټیم تر بېګ بنګ شاوخوا ۲۰ دقیقې وروسته جوړ شول، په داسې حال کې چې نور عناصر د ستورو په داخلي فضا کې رامنځته شول.&lt;ref name=&quot;McSween3&quot;&gt;{{cite book|last1=McSween, Jr.|first1=Harry Y.|last2=Richardson|first2=Steven M.|last3=Uhle|first3=Maria E.|title=Geochemistry pathways and processes|date=2003|publisher=Columbia University|location=New York|isbn=9780231509039|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>de584qkc1tkgaw8waznzp9vta983isb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روباټیک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61681</id>
    <revision>
      <id>364849</id>
      <parentid>352588</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19438" sha1="h3w2jnvtxai6skqx4mygr48negax1gh" xml:space="preserve">{{روباټ ناوبکس}}
'''روباټیک''' (انګلیسي: Robotics) د کمپیوټر علم او ​​​​انجینرۍ په بېلابېلو څانګو پورې تړلې یوه څانګه ده. په روباټیک کې ډیزاین، جوړښت، عملیات، او د روباټونو کارول شامل دي. د روباټیک موخه د داسې ماشینونو ډیزاینول دي، چې کولی شي له انسانانو سره مرسته وکړي. روباټیک له میخانیکي انجینرۍ، برېښنایي انجینرۍ، معلوماتي انجینرۍ، میکاټرونیک انجینرۍ، برقیاتو یا الکترونیک، بایو انجینرۍ، کمپیوټري انجینرۍ، کنټرول انجینرۍ، سافټویر انجینرۍ، ریاضیاتو او داسې نورو برخو سره تړلې څانګه ده.&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=|date=|title=German National Library|url=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&amp;cqlMode=true&amp;query=nid%3D4261462-4|access-date=|website=International classification system of the German National Library (GND)}}&lt;/ref&gt;

روباټیک داسې ماشینونه جوړوي چې کولی شي د انسانانو ځای ونیسي او د انسان کارونه تکرار کړي. روباټونه په ګڼو ځایونو کې د بېلابېلو موخو لپاره کارېدای شي، مګر په اوسني وخت کې تر ډېره په خطرناکو چاپېریالونو (د راډیو اکټیو موادو د معاینې، د بمونو د کشف او غیر فعالولو په ګډون)، د تولید په پروسو یا چېرې چې انسانان ژوند نشي کولی (لکه په فضا کې، تر اوبو لاندې، په لوړه تودوخه کې، او د خطرناکو موادو او وړانګو په پاکولو او ساتلو کې) کارېږي. روباټونه هر ډول بڼه غوره کولی شي، مګر ځینې یې په ظاهري بڼه له انسانانو سره ورته وي. دا چاره په ځینو هغو تکراري کارونو کې چې معمولا د انسانانو له لوري ترسره کېږي، د روباټونو په منل کېدو کې مرسته کوي. دا ډول روباټونه هڅه کوي تګ یا قدم وهل، پورته کول، خبرې کول، پېژندل، یا هر بل انساني فعالیت تکرار کړي. په اوسني وخت کې ډېری روباټونه له طبیعت څخه په الهام اخیستې توګه جوړېږي، او د بایو الهام شوو روباټونو په برخه کې مرسته کوي.

ځینې ​​​​روباټونه د کار کولو لپاره د کاروونکي له لوري د پروګرام داخلولو ته اړتیا لري، خو ځینې نور روباټونه بیا په خپلواکه توګه کار کوي. د هغو روباټونو د جوړولو تصور، چې کولی شي په خپلواکه توګه کار وکړي، کلاسیکو وختونو ته رسېږي، مګر د روباټ د فعالیت او احتمالي کارونې څېړنو تر ۲۰مې پېړۍ پورې پام وړ وده نه وه کړې. د تاریخ په اوږدو کې بېلابېلو پوهانو او څېړونکو، اختراع کوونکو، انجینرانو او تخنیکرانو په مکرر ډول دا تصور لرلی، چې روباټ به یوه ورځ د انساني چلند تقلید کوي او د انسان په څېر به دندې اداره کوي. نن ورځ، روباټیک په چټکۍ سره وده کوونکی ډګر ګڼل کېږي، ځکه د ټیکنالوژۍ پرمختګ دوام لري؛ او د نوو روباټونو په اړه څېړنه، ډیزاینول، او جوړول بېلابېلې عملي موخې پوره کوي، هم په کورنیو، هم په سوداګریزو، او هم په نظامي برخو کې. ډېری روباټونه د هغو کارونو لپاره جوړ شوي چې خلکو ته خطرناک دي، لکه د بمونو شنډول، په بې ثباته کنډوالو کې د ژوندیو پاتې خلکو پلټل، او د ماینونو او د ډوبو شوو کښتیو پلټل. روباټونه همدا راز په سټېم STEM (ساینس، ټیکنالوژۍ، انجینرۍ، او ریاضي) کې د تدریسي مرستیالانو په توګه هم کارېږي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Nocks|first1=Lisa|title=The robot : the life story of a technology|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|location=Westport, CT}}&lt;/ref&gt;

== د کلمې ریښه ==
روباټیک (''robotics'') کلمه د روباټ (''robot'') له کلمې څخه اخیستل شوې، چې د چکسلواکیا هېواد یوه لیکوال کارل چاپېک په خپله ډرامه R.U.R (د روسوم روبات جوړونې فابریکه) کې عامو خلکو ته ورپېژندلې ده. دا ډرامه په ۱۹۲۰ کال کې خپره شوه. د روباټ (''robot'') کلمه اصلا له سلاویکي کلمې روباټا (''robota'') څخه اخیستل شوې چې معنا یې کار/دنده ده. دغه ډرامه په یوه فابریکه کې پیلېږي چې پکې مصنوعي خلک جوړېږي او روباټونه نومېږي، هغه مخلوقات چې د انسانانو ګومان پرې کېدای شي – د عصري اندروید روباټونو له نظریو سره ډېر مشابه دي. کارل چاپېک په خپله دا کلمه جوړه نه کړه. نوموړي د اکسفورډ انګلیسي قاموس کې د کلمې د ریښې په حواله یو لنډ لیک لیکلی چې په هغه کې یې خپل ورور جوزف چاپېک د دغې کلمې د اصلي بنسټګر په توګه نومولی دی.&lt;ref name=&quot;KapekWebsite&quot;&gt;{{cite web|url=http://capek.misto.cz/english/robot.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123023343/http://capek.misto.cz/english/robot.html|archive-date=23 January 2013|url-status=dead|first=Dominik|last=Zunt|title=Who did actually invent the word &quot;robot&quot; and what does it mean?|publisher=The Karel Čapek website|access-date=5 February 2017}}&lt;/ref&gt;

د اکسفورډ انګلیسي قاموس له مخې، د روباټیک (''robotics'') کلمه په لومړي ځل د ایزاک اسیموف له لوري په خپله دروغجن &quot;Liar&quot; نومې علمي تخیلي لنډه کیسه کې په چاپي توګه کارول شوې وه، چې د ۱۹۴۱ کال په مې میاشت کې په اسټونډېنګ علمي تخیلي یا ساینس فېکشن مجله کې خپره شوه. اسیموف نه پوهېده چې هغه دا اصطلاح جوړوي. دا چې د برېښنایي یا الکترونیکي وسایلو علم او ​​​​ټیکنالوژي د الکترونیک په نوم یادېږي، هغه فکر کاوه چې روباټیک هم لا له وړاندې د روباټانو علم او ​​​​ټیکنالوژۍ ته ویل کېږي. د اسیموف په ځینو نورو اثارو کې، هغه وايي چې د روباټیک کلمه لومړی ځل د هغه په ​​لنډه کیسه رن‌اراونډ ''Runaround'' (اسټونډېنګ علمي تخیلي مجله، مارچ ۱۹۴۲) کې کارول شوې وه، چېرې چې هغه &quot;د روباټانو د دریو قوانینو&quot; مفهوم وړاندې کړ. دا چې د دروغجن &quot;Liar!&quot; نومې کیسې لومړی ځل نشر له &quot;رن‌اراونډ&quot; کیسې څخه لس میاشتې وړاندې و، ځکه نو هماغه په ټولیز ډول د دغې کلمې د ریښې په توګه یاده شوې ده.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Asimov|first=Isaac|author-link=Isaac Asimov|title=Gold|publisher=Voyager &lt;!-- was Eos --&gt;|year=1996 &lt;!-- was 2003 --&gt;|orig-year=1995|location=London|isbn=978-0-00-648202-4|pages=224–225|chapter=The Robot Chronicles}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Asimov|first=Isaac|author-link=Isaac Asimov|title=Counting the Eons|chapter=4 The Word I Invented|publisher=Doubleday|year=1983|quote=Robotics has become a sufficiently well developed technology to warrant articles and books on its history and I have watched this in amazement, and in some disbelief, because I invented … the word|title-link=Counting the Eons|bibcode=1983coeo.book.....A}}&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
نوربرټ وینر په ۱۹۴۸ کال کې د سایبرنیټیک اصول رامنځته کړل، کوم چې د عملي روباټیک بنسټ جوړوي.

په بشپړ ډول خپلواک روباټونه یوازې د ۲۰مې پېړۍ په دویمه نیمایي کې راڅرګند شول. لومړنی په ډیجیټل ډول چلېدونکی او د پروګرامېدو وړ روباټ یونیمیټ (Unimate) نومېده، چې په ۱۹۶۱ کال کې نصب شو، ترڅو د وېلې کولو د قالبونو له دستګاه څخه د فلزاتو ګرمې ټوټې راپورته کړي او یو پر بل یې کېږدي. سوداګریز او صنعتي روباټونه په اوسني وخت کې ډېر زیات دي او د انسانانو په پرتله په خورا ارزانه، ډېر دقیق او باوري ډول دندو ترسره کولو لپاره کارېږي. روباټونه همدا راز په ځینو داسې دندو کې هم ګمارل شوي چې د انسانانو لپاره مناسبې نه وي او له ډېرې چټلۍ، خطر یا بې‌خوندۍ سره مل وي. روباټونه په پراخه کچه په تولید، راټولولو، بسته بندۍ، کان کیندنې، ټرانسپورټ، د ځمکې او فضا سپړنې، جراحۍ، وسلو، لابراتواري څېړنو، خوندیتوب، او د مصرفوونکو او صنعتي توکو په ډله‌ییز تولید کې کاریږي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thetech.org/exhibits/online/robotics/universal/index.html|title=Robotics: About the Exhibition|publisher=The Tech Museum of Innovation|access-date=15 September 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913160743/http://www.thetech.org/exhibits/online/robotics/universal/index.html|archive-date=13 September 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Svoboda|first=Elizabeth|date=25 September 2019|title=Your robot surgeon will see you now|journal=Nature|language=en|volume=573|issue=7775|pages=S110–S111|doi=10.1038/d41586-019-02874-0|pmid=31554995|bibcode=2019Natur.573S.110S|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== د کارولو ځایونه ==
دا چې ډېر بېلابېل روباټونه د مشخصو دندو لپاره ډیزاین شوي، د ډلبندۍ دا مېتود خورا مهم دی. د بېلګې په توګه، ګڼ روباټونه د راټولولو د کار لپاره ډیزاین شوي، چې ممکن د نورو کارونو لپاره په اسانۍ سره د تطبیق وړ نه وي. دوی ته د &quot;راټولولو د روباټانو&quot; نوم کارېږي. د درزونو د ولډینګ یا جوشکارۍ لپاره ځینې شرکتونه له روباټ سره د ولډینګ بشپړ سیسټمونه د ورسره تړلې برخې په توګه وړاندې کوي، د بېلګې په توګه د ولډینګ تجهیزات او د موادو سمبالولو نورې اسانتیاوې لکه څرخنده دړه او داسې نور. دا ډول مدغم روباټیک سیسټم د &quot;ولډینګ روباټ&quot; په نوم یادیږي، که څه هم جلا تنظیموونکی واحد یې ممکن د نورو بېلابېلو کارونو لپاره هم وکارېږي. ځینې ​​​​روباټونه په ځانګړي ډول د درنو بارونو د تنظیمولو لپاره ډیزاین شوي، او د &quot;درنو دندو د روباټونو&quot; په نوم نومول کېږي.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kpXbBwAAQBAJ&amp;pg=PA141|chapter=Smart Robots|title=Smart Robots: A Handbook of Intelligent Robotic Systems|last=Hunt|first=V. Daniel|publisher=Chapman and Hall|year=1985|page=141|isbn=978-1-4613-2533-8}}&lt;/ref&gt;

اوسني او بالقوه کارځایونه یې په لاندې ډول دي:

* نظامي روباټونه.
* صنعتي روباټونه. روباټونه په زیاتیدونکي توګه په تولید کې استفاده کېږي (له ۱۹۶۰مې لسیزې راهیسې). د متحده ایالاتو د روباټیک صنعت اتحادیې د معلوماتو له مخې، په ۲۰۱۶ کال کې د ماشینونو یا موټرو صنعت د ټول پلور د ۵۲٪ صنعتي روباټونو اصلي پیرودونکی و. د موټرو په صنعت کې دوی د &quot;کارګر ځواک&quot; تر نیمایي ډېره برخه نیسي. حتی &quot;له انساني کارګر خالي&quot; (lights off) فابریکې هم شته دي، لکه په ټکزاس کې د IBM کیبورډ جوړولو فابریکه چې په ۲۰۰۳ کال کې په بشپړ ډول اتومات شوې وه.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.robotics.org/content-detail.cfm/Industrial-Robotics-News/Robot-density-rises-globally/content_id/7002|title=Robot density rises globally|date=8 February 2018|publisher=[[Robotic Industries Association]]|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.automationworld.com/news-220|title=Fully automated factories approach reality|date=1 October 2003|last=Pinto|first=Jim|work=[[Automation World]]|access-date=3 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001230609/http://www.automationworld.com/news-220|archive-date=1 October 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* کوباټونه (همکار روباټونه).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.verizon.com/about/our-company/fourth-industrial-revolution/can-robot-make-you-superworker|title=Can a robot make you a 'superworker'?|last=Dragani|first=Rachelle|date=8 November 2018|publisher=[[Verizon Communications]]|access-date=3 December 2018|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806200244/https://www.verizon.com/about/our-company/fourth-industrial-revolution/can-robot-make-you-superworker|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ساختماني روباټونه. ساختماني روباټونه په دریو ډولونو وېشل کېدای شي: دودیز روباټونه، روباټیک لاسونه، او روباټیک بېروني ایسکلیټونه.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.engineering.com/BIM/ArticleID/17059/Construction-Robotics-Industry-Set-to-Double-by-2023.aspx|title=Construction Robotics Industry Set to Double by 2023|last=Pollock|first=Emily|date=7 June 2018|website=engineering.com|access-date=3 December 2018|خونديځ نېټه=7 August 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200807040533/https://www.engineering.com/BIM/ArticleID/17059/Construction-Robotics-Industry-Set-to-Double-by-2023.aspx|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200807040533/https://www.engineering.com/BIM/ArticleID/17059/Construction-Robotics-Industry-Set-to-Double-by-2023.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807040533/https://www.engineering.com/BIM/ArticleID/17059/Construction-Robotics-Industry-Set-to-Double-by-2023.aspx}}&lt;/ref&gt;
* زراعتي یا کرنیز روباټونه (AgRobots). په کرنه کې د روباټونو کارول د مصنوعي هوښ (AI) په مرسته دقیق کرنیز او د ډرون کارولو له مفهوم سره نږدې تړاو لري. د ۱۹۹۶-۱۹۹۸ کلونو څېړنو دا هم ثابته کړه چې روباټ کولی شي د څارویو دنده ترسره کړي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://age-web.age.uiuc.edu/faculty/teg/Research/BiosystemsAutomation/AgRobots/AgRobots.asp|title=Agricultural Robotics|last=Grift|first=Tony E.|year=2004|publisher=[[University of Illinois at Urbana–Champaign]]|url-status=dead|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20070504061730/http://age-web.age.uiuc.edu/faculty/teg/Research/BiosystemsAutomation/AgRobots/AgRobots.asp|archive-date=4 May 2007|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.comlab.ox.ac.uk/oucl/work/stephen.cameron/sheepdog/|title=OUCL Robot Sheepdog Project|publisher=[[Department of Computer Science, University of Oxford]]|date=3 July 2001|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://newint.org/features/2017/11/01/agriculture-robots|title=How corporate giants are automating the farm|date=1 November 2017|last=Thomas|first=Jim|publisher=[[New Internationalist]]|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;
* بېلابېل ډوله طبي روباټونه (لکه دا وینسي جراحي سیسټم او هاسپي).
* د پخلنځي اتومات کول. د پخلنځي اتومات کولو سوداګریزې بېلګې فلیپي (برګرونه)، زوم پیزا (پیزا)، کېفي ایکس (کافي)، مکر شکر (کاکټیلونه)، فروبوټ (منجمدې مستې) او سېلي (سلاټې) دي. کورني مثالونه یې روټیماتیک (د وچې ډوډۍ پخول) او بورېس (د دیګونو مینځلو پورته کوونکی) دي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2017/07/04/miso-robotics-is-bringing-artificial-intelligence-to-restaurants.html|title=Robots are coming to a burger joint near you|last=Kolodny|first=Lora|date=4 July 2017|publisher=[[CNBC]]|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.iothub.com.au/news/ai-driven-robot-makes-perfect-flatbread-478288|title=AI-driven robot makes 'perfect' flatbread|last=Corner|first=Stuart|date=23 November 2017|website=iothub.com.au|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-29168675|title='Boris' the robot can load up dishwasher|last=Eyre|first=Michael|date=12 September 2014|work=[[BBC News]]|access-date=3 December 2018}}&lt;/ref&gt;
* د سپورت لپاره د روباټ جګړه – د شوق یا سپورت پروګرام، چېرې چې دوه یا ډېر روباټونه په یوه ډګر کې سره جنګیږي ترڅو یو بل له کاره وغورځوي. دا په ۱۹۹۰مه لسیزه کې د خوښۍ له کار څخه په ټوله نړۍ کې څو تلویزیوني سیریالونو ته وده وکړه.
* د ککړو ساحو پاکول، لکه زهرجن کثافات یا اټومي تاسیسات.&lt;ref&gt;One database, developed by the [[United States Department of Energy]] contains information on almost 500 existing robotic technologies and can be found on the [https://www.dndkm.org/Technology/AdvanceSearch.aspx?Query=Robotics D&amp;D Knowledge Management Information Tool] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806175132/https://www.dndkm.org/Technology/AdvanceSearch.aspx?Query=Robotics |date=2020-08-06 }}.&lt;/ref&gt;
* کورني روباټونه.
* نانو روباټونه.
* د ګڼې ګوڼې یا ازدحام روباټیک.&lt;ref name=&quot;Search and foraging&quot;&gt;{{cite book|title=Search and foraging:individual motion and swarm dynamics|url=https://books.google.com/books?id=b-r5CQAAQBAJ&amp;pg=PP1|publisher=Chapman and Hall/CRC, 2015|year=2015|author=Kagan, Eugene, and Irad Ben-Gal|isbn=9781482242102}}&lt;/ref&gt;
* خپلواک ډرون.
* د سپورټ میدان کرښه په نښه کول.

== سرچينې ==</text>
      <sha1>h3w2jnvtxai6skqx4mygr48negax1gh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د استراليا اقتصاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62501</id>
    <revision>
      <id>364837</id>
      <parentid>361741</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T01:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26691" sha1="hr3fjjs3hbzxf7ymufo5ikv49q2y4bo" xml:space="preserve">{{Databox}}

استراليا یو پرمختللی هېواد دی چې د مخلوط بازار اقتصاد لري. تر ۲۰۲۱ز کال پورې، استراليا د اسمي جي ډي پي (کورنی ناخالص تولید) له نظره ديارلسم ستر ملي اقتصاد و، د پي پي پي پر بنسټ تنظیم شوي جي ډي پي له نظره اتلسم ستر هېواد، د توکو د صادرولو پر بنسټ پنځه ويشتم ستر هېواد او د توکو د واردولو له نظره شلم ستر هېواد و. استراليا په پرمختللې نړۍ کې، د ۲۰۱۷ز کال د مارچ مياشتې په مالي ربعه کې د تر ټولو اږدې پرله پسې «جي ډي پي» ودې تاريخ لري. دا په استراليا کې دتخنيکي سوړبازارۍ (د منفي ودې دوه پرله پسې ربعې) څخه وروسته يو سل او درېيمه ربعه او شپږ ويشتم کال و. د ۲۰۲۱ز کال د جون تر مياشتې د دې هېواد «جي ډي پي» ۱.۹۸ تريليونه استراليايي ډالره اټکل شوې وه.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Nieuwenhuysen|first1=John|last2=Lloyd|first2=Peter|last3=Mead|first3=Margaret|date=2001|title=Reshaping Australia's Economy: Growth with Equity and Sustainability|url=https://books.google.com/books?id=bAyB2IQWGREC&amp;q=australian+market+economy|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=179|isbn=978-0521011204}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gdp-rank&quot;&gt;{{cite web|title=GDP ranking|url=https://data.worldbank.org/data-catalog/GDP-ranking-table|website=World Bank Open Data|publisher=[[World Bank]]|access-date=13 May 2019|date=April 2019|archive-date=9 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209055842/https://data.worldbank.org/data-catalog/GDP-ranking-table|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gdpPPP-rank&quot;&gt;{{cite web|title=GDP ranking, PPP based|url=https://data.worldbank.org/data-catalog/GDP-PPP-based-table|website=World Bank Open Data|publisher=[[World Bank]]|access-date=13 May 2019|date=25 April 2019|archive-date=10 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110194932/https://data.worldbank.org/data-catalog/GDP-PPP-based-table|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ciafactbook&quot;&gt;{{cite web|title=AUSTRALIA-OCEANIA :: AUSTRALIA|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[CIA]]|access-date=25 September 2017|date=6 September 2017|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smh-Bagshaw-201706&quot;&gt;{{cite web|last1=Bagshaw|first1=Eryk|last2=Massola|first2=James|title=GDP: Australia grabs record for longest time without a recession|url=https://www.smh.com.au/business/the-economy/gdp-australia-grabs-record-for-longest-time-without-a-recession-20170606-gwm0o2.html|website=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=6 September 2017|date=7 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abs-ecoIndicators&quot;&gt;{{cite web|title=Key economic indicators|url=https://www.abs.gov.au/statistics/economy/key-indicators|publisher=Australian Bureau of Statistics|access-date=16 September 2021}}&lt;/ref&gt;

د استراليا په اقتصاد کې د دې هېواد د چوپړتياوو برخه پياوړې ده، کومې برخې چې په ۲۰۱۷ز کال کې د دې هېواد ۶۲.۷٪ جي ډي پي جوړوله او د دې هېواد د کارګر ځواک ۷۸.۸٪ پکې په کار بوخت و. استراليا د طبيعي سرچينو د مجموعي اټکل له مخې لسم لوړه درجه ځای لري چې په ۲۰۱۷ز کال کې يې ارزښت ۱۹.۹۸ تريليونه امريکایي ډالرو ته رسېد. په ۲۰۰۹-۱۰ز کال کې د کان کيندنې د لوړې کچې پر مهال، د کان کيندنې صنعت اضافه شوی مجموعي ارزښت يې د جي ډي پي ۸.۴٪ و. سره له دې چې په وروستيو کې د کان کيندنې په برخه کې کمښت راغلی، د استراليا اقتصاد بيا هم پياوړی او ثابت پاتې شو او له ۱۹۹۱ څخه تر ۲۰۲۰ز کال يې کوم ډول سوړبازاري نه ده تجربه کړې.&lt;ref name=&quot;indins2018&quot;&gt;{{cite web|title=Industry Insights|url=https://www.industry.gov.au/data-and-publications/industry-insights|website=Office of the Chief Economist|date=22 May 2018|publisher=Department of Industry, Innovation and Science|access-date=9 January 2020|تاريخ الأرشيف=28 February 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190228050805/https://www.industry.gov.au/data-and-publications/industry-insights|url-status=dead|خونديځ نېټه=28 February 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190228050805/https://www.industry.gov.au/data-and-publications/industry-insights|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201127113424/https://www.industry.gov.au/data-and-publications/industry-insights|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228050805/https://www.industry.gov.au/data-and-publications/industry-insights}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries with the Most Natural Resources|date=25 June 2019|last=Anthony|first=Craig|website=[[Investopedia]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/1301.0~2012~Main%20Features~Mining%20Industry~150|title=Mining Industry – Economic Contribution|publisher=ABS|access-date=7 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.smh.com.au/business/markets/currencies/aussie-jumps-on-gdp-data-20160302-gn8768.html|title=Aussie jumps on surprising economic strength|work=[[The Sydney Morning Herald]]|date=2 March 2016|access-date=4 March 2016|archive-date=2 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160302133656/http://www.smh.com.au/business/markets/currencies/aussie-jumps-on-gdp-data-20160302-gn8768.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.9news.com.au/national/2016/03/02/03/37/economy-likely-ended-2015-on-soft-note|title=Economy puts aside post-mining boom blues|work=[[Nine Network]] News|date=2 March 2016|access-date=4 March 2016|archive-date=18 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618175303/https://www.9news.com.au/national/2016/03/02/03/37/economy-likely-ended-2015-on-soft-note|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-39124272|title=Australia goes 25 years with recession|publisher=[[BBC]]|date=1 March 2017|access-date=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2020/06/03/economy/australia-recession/index.html|title=Australia suffers first recession in 29 years|publisher=[[CNN]]|date=3 June 2020|access-date=16 July 2020}}&lt;/ref&gt;

د کورني بازار پانګونې له اړخه په سيډني کې د استراليا د وثايقو بازار په نړۍ کې د ونډو شپاړسم ستر بازار دی او د اسيا پیسيفيک په سيمه کې د سود لوړې اندازې تر لاسه کوونکي بازارونو څخه يو دی. د استراليا په ځينو سترو شرکتونو کې «Commonwealth Bank, BHP, CSL, Westpac, NAB, ANZ, Fortescue Metals Group, Wesfarmers, Macquarie Group, Woolworths Group, Rio Tinto, Telstra, Woodside Energy» او «Transuban» شامل دي. د استراليا او د دې هېواد د اړوندو سيمو دودپيسه استراليايي ډالر دی، کومه دودپيسه چې د ګڼو پسيفيک هېوادونو سره شريکه ده.&lt;ref name=&quot;dfat-top20&quot;&gt;{{cite web|url=http://dfat.gov.au/trade/resources/Pages/australia-is-a-top-20-country.aspx|title=Australia is a top 20 country|date=18 May 2017|website=[[Department of Foreign Affairs and Trade (Australia)|Australian Government: Department of Foreign Affairs and Trade]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906224623/http://dfat.gov.au/trade/resources/Pages/australia-is-a-top-20-country.aspx|archive-date=6 September 2017|url-status=dead|access-date=6 September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Corporate Overview|url=http://www.asx.com.au/about/corporate-overview.htm|website=[[Australian Securities Exchange]]|access-date=6 September 2017|تاريخ الأرشيف=17 April 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190417114058/https://www.asx.com.au/about/corporate-overview.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 April 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130916140715/http://www.asx.com.au/about/corporate-overview.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190417114058/https://www.asx.com.au/about/corporate-overview.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417114058/https://www.asx.com.au/about/corporate-overview.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ASX Listed Companies (Full List) - Market Index|url=https://www.marketindex.com.au/asx-listed-companies|access-date=2021-05-14|website=MarketIndex.com.au|language=en}}&lt;/ref&gt;

د استراليا اقتصاد د ختيځې او سويل ختيځې اسيا له هېوادونو سره پياوړی تړاو لری، کوم چې د « ASEAN Plus Three» (APT) په نوم هم پېژندل کېږي، په ۲۰۱۶ز کال کې يې له دې هېوادونو سره د صادراتو کچه ۶۴٪ وه. په ځانګړي ډول چين په ستر توپير سره د استراليا د صادراتو او وارداتو شريک دی. دا هېواد همدا راز له ASEAN، کاناډا، چيلي، چين، سويلي کوريا، ماليزيا، نيوزيلينډ، پيرو، جاپان، سينګاپور، تايلينډ او متحده ايالاتو سره د ازادې سوداګرۍ تړونونه هم لري. له نيوزيلينډ سره « ANZCERTA » تړون د  نيوزلينډ له اقتصاد سره په ګډېدو کې زياتوالی راوستی او په ۲۰۱۱ز کال کې يوه طرحه موجوده وه چې تر ۲۰۱۵ز کال يو واحد استراليايي بازار جوړ کړي.&lt;ref name=&quot;austrade-exports2016&quot;&gt;{{cite web|last=Thirlwell|first=Mark|title=Australia's export performance in 2016|url=https://www.austrade.gov.au/news/economic-analysis/australias-export-performance-in-2016|website=[[Austrade]]|access-date=10 September 2017|date=16 June 2017|تاريخ الأرشيف=8 April 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190408132217/https://www.austrade.gov.au/news/economic-analysis/australias-export-performance-in-2016|url-status=dead|خونديځ نېټه=8 April 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170911030005/https://www.austrade.gov.au/news/economic-analysis/australias-export-performance-in-2016|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190408132217/https://www.austrade.gov.au/news/economic-analysis/australias-export-performance-in-2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408132217/https://www.austrade.gov.au/news/economic-analysis/australias-export-performance-in-2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AUCN&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html|title=Australia's growth may 'never return' to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist|last=Tan|first=Weizhen|date=29 December 2020|website=cnbc.com|publisher=[[CNBC]]|access-date=10 February 2021|quote=China is by far Australia’s largest trading partner, accounting for 39.4% of goods exports and 17.6% of services exports between 2019 and 2020, research firm [[Capital Economics]] said.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.austrade.gov.au/Free-Trade-Agreements/default.aspx|title=International agreements on trade and investment|publisher=[[Austrade]]|access-date=11 September 2011|تاريخ الأرشيف=25 June 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130625022838/http://www.austrade.gov.au/Free-Trade-Agreements/default.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=25 June 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130625022838/http://www.austrade.gov.au/Free-Trade-Agreements/default.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130625022838/http://www.austrade.gov.au/Free-Trade-Agreements/default.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625022838/http://www.austrade.gov.au/Free-Trade-Agreements/default.aspx}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.customs.gov.au/site/page6010.asp|title=Free trade agreements – rules of origin|publisher=Australian Customs and Border Protection Services|access-date=8 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dfat.gov.au/trade/agreements/not-yet-in-force/pafta/Pages/peru-australia-fta.aspx|title=Peru-Australia Free Trade Agreement}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.austrade.gov.au/ANZCERTA/default.aspx|title=Australia New Zealand Closer Economic Agreement (ANZCERTA)|publisher=Austrade.gov.au|date=1 January 2007|access-date=11 September 2011|تاريخ الأرشيف=4 June 2008|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080604022245/http://www.austrade.gov.au/ANZCERTA/default.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=4 June 2008|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080604022245/http://www.austrade.gov.au/ANZCERTA/default.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080604022245/http://www.austrade.gov.au/ANZCERTA/default.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604022245/http://www.austrade.gov.au/ANZCERTA/default.aspx}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== شلمه پېړۍ ===
د ۱۹۰۱-۲۰۰۰ز کلونو مودې لپاره د استراليا په کلني ډول د منځنۍ کچې «جي ډي پي» اندازه ۳.۴٪ وه. د ډېرو ګاونډيو سويل ختيځ اسيايي هېوادونو په خلاف د خپلواکۍ پر لور جريان په پرتليز ډول سوله ييز و او په همدې بنسټ يې پر اقتصاد  او د ژوند پر معيار د پام وړ منفي اغېز نه درلود. د ۱۹۲۰ز لسيزې پر مهال وده خپل اوج ته ورسېده، ورپسې په ۱۹۵۰ او ۱۹۸۰ز لسيزو کې وده پر مخ ولاړه. خو له بلې خوا د ۱۹۲۰ز لسيزې وروستۍ د ۱۹۲۰ز، ۱۹۳۰ز لومړۍ، د ۱۹۷۰ز او ۱۹۹۰ز لسيزې د بحران ښکار وې.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=288|isbn=9781107507180}}&lt;/ref&gt;

==== اقتصادي ازادي ====
د ۱۹۸۰ز لسيزې له لومړيو څخه راپدېخوا، د استراليا اقتصاد وخت په وخت له اقتصادي ازادۍ څخه تېر شوی. په ۱۹۸۳ز کال کې،  استراليايي ډالر عام کړای شو او مالي قيودات لرې کړای شول، دا مهال «باب هاک» لومړی وزير و، خو دا چاره په بنسټيز دول د خزانې د وزير «پال کيټنګ» له خوا پر مخ یوړل شوه.

==== د ۱۹۹۰ز لسيزې د لومړيو سوړبازاري ====
د ۱۹۹۰ز لسيزې په لومړيو کې سوړبازاري د ۱۹۸۷ز کال د اکتوبر مياشتې له «بليک منډی» (په دې ورځ د ونډو بازار په ناڅاپي دول سقوط کړی و) وروسته په تېزۍ سره مخ په وړاندې راغله، لامل يې په غېر معمولي ډول د ونډو بازار سقوط و، د کوم له امله چې د «ډاو جونز» په صنعتي اوسط ۲۲.۶٪ وغورځېد. دا سقوط، کوم چې د ۱۹۲۹ز کال د ونډو بازار له سقوط څخه لوی و، نړيوال اقتصاد وکولای شول په غوره طريقې سره يې سمبال کړي او د ونډو بازار په تېزۍ سره بېرته ورغېد. خو په شمالي امريکا کې، د لرګيو سپما او د پورونو صنعت له زوال سره مخ شو، د کوم په پايله کې چې د سپما او پور بحران منځ ته راغی، کوم چې د متحده ايالاتو د ميلیونونه وګړو سوکالي له ګواښ سره مخ کړه. له دې وروسته سوړبازارۍ د استراليا په ګډون په ډېرو هغو هېوادونو اغېز وکړ چې له متحده ايالاتو سره په اړيکه کې وو. «پال کيټينګ»، څوک چې هغه مهال د خزانې مسئول و، مشهوره ده چې دې سوړبازارۍ ته يې په دې توګه اشاره وکړه چې «هغه سوړبازاري چې استراليا بايد ورسره مخ شوی وای». د سوړبازارۍ پر مهال، «جي ډي پي» کې ۱.۷٪، په روزګار کې ۳.۴٪ کمښت راغی او بې روزګارۍ کچه له ۱۰.۸٪ څخه لوړه شوه. په هر حال، سوړبازارۍ د اوږدمهالي پړسوب د اندازې د تمې په کمولو کې مرسته وکړه او استراليا په ۱۹۹۰ز لسيزې څخه تر اوسه پورې د تر ټولو کم پړسوب چاپيريال ساتلی دی (پړسوب يا د پيسو پړسوب چې انفلاسيون يې بولي، هغه حالت دی چې د پيسو ارزښت کم شي، په ډېرو پيسو کم توکي رانيول کېدای شي، په عادي اصطلاح کې يې د قيمتۍ يا ګرانۍ په توګه بللای شو).&lt;ref&gt;[http://www.australianpolitics.com/executive/keating/keating-chronology.shtml Paul Keating – Chronology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926220100/http://www.australianpolitics.com/executive/keating/keating-chronology.shtml|date=26 September 2011}} at australianpolitics.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/business/the-real-reasons-why-it-was-the-1990s-recession-we-had-to-have/2006/12/01/1164777791623.html?page=3|title=The real reasons why it was the 1990s recession we had to have|work=[[The Age (newspaper)|The Age]]|date=2 December 2006|access-date=8 January 2014|archive-date=12 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140412054240/http://www.theage.com.au/news/business/the-real-reasons-why-it-was-the-1990s-recession-we-had-to-have/2006/12/01/1164777791623.html?page=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== کان کيندنه ===
د کانونو راسپړلو د استراليا په اقتصادي وده کې زياته ونډه درلودلې، په ۱۸۴۰ز کال کې د سرو زرو د لټون لپاره له زياتو هلو ځلو نيولې بيا تر نن ورځې پورې. د څارويو ساتنې او کان کيندنه کې د لوړې ګټې فرصتونو په زیاته اندازه برتانوي پانګې خپل ځان ته راجلب کړې، په داسې حال کې چې د ترانسپورت، مخابراتو، او ښاري زېربناوو لپاره له ډېرو دولتي لګښتونو څخه مرسته ورسېده، کوم چې همدا راز تر ډېره بريده په برتانوي مالي تمويل متکي و. څومره چې اقتصاد پراخېدو، په زیاته پيمانه کډوالۍ د مزدورانو مخ په زیاتېدو غوښتنه پوره کړه، په ځانګړي ډول په ۱۸۴۰ز کال کې په ختيځو سيمو کې د مجرمانو د نقل او حرکت له پای ته رسولو وروسته. د استراليا د کان کيندنې کارونو په پرله پسې ډول اقتصادي وده خوندي کړه او لويديځې استراليا په ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز لسيزو کې د خامې وسپنې او سرو زرو له کانونو څخه زیاته ګټه پورته کړه، کوم چې د لوېديځې استراليا په مرکز او تر ټولو زيات نفوس لرونکي ښار «پرت» او همدا راز نورو سیمه يیزو مرکزونو کې د کليوالي ابادۍ او توکومصرفول زيات کړل.

=== نړيوال مالي بحران ===
د استراليايي حکومت هڅونکې (په خوځښت راوستونکې) بستې (۱۱.۸ ميليارده ډالره) د سوړبازارۍ په مخنیوي کې مرسته وکړه.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Junankar|first1=P.|title=Australia: The Miracle Economy|journal=IZA Discussion Papers 7505, Institute for the Study of Labor (IZA)|year=2013}}&lt;/ref&gt;

نړيوال بانک تمه درلوده چې په ۲۰۱۱ز کال کې به د استرالیا د جي ډي پي وده ۳.۲٪ او په ۲۰۱۲ز کال کې ۳.۸٪ وي. د ۲۰۱۱ز کال په څلورمه ربعه کې اقتصاد ۰.۴٪ پراخه شو او د ۲۰۱۲ز کال په لومړۍ ربعه کې ۱.۳٪ پراخه شو. کال په کال د ۴.۳٪ ودې راپور ورکړل شوی و.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/business/economics/gdp-growth-stronger-than-expected/story-e6frg926-1226385990494|first=Adam|last=Creighton|title=GDP growth surges 1.3pc for first quarter|date=6 June 2012|work=The Australian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-17270827|work=BBC News|title=Australia's economy expands 0.4% in the fourth-quarter|date=7 March 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://au.ibtimes.com/articles/349011/20120606/australia-posts-1-3-gdp-aussie-dollar.htm|title=Australia Posts 1.3% GDP; Aussie Dollar Soars|work=International Business Times|date=6 June 2012|access-date=24 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608081833/http://au.ibtimes.com/articles/349011/20120606/australia-posts-1-3-gdp-aussie-dollar.htm|archive-date=8 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.crikey.com.au/thestump/2011/01/13/world-bank-expects-australian-gdp-growth-of-3-2-in-2011-and-3-8-in-2012/|title=World Bank expects Australian GDP growth of 3.2% in 2011 and 3.8% in 2012 &amp;#124; The Stump|publisher=Blogs.crikey.com.au|date=13 January 2011|access-date=24 July 2012|archive-date=6 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106083849/http://blogs.crikey.com.au/thestump/2011/01/13/world-bank-expects-australian-gdp-growth-of-3-2-in-2011-and-3-8-in-2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د ۲۰۱۲ز کال کې د پيسو نړيوال صندوق وړاندوينه کړې وه چې په راتلونکو دوه کلونو کې به استراليا د نړۍ په کچه تر ټولو ښه فعاليت ښودونکو سترو پرمختللو اقتصادونو څخه وي؛ د استراليا د حکومت د خزانې وزارت وړاندوينه کړې وه چې «په ۲۰۱۲ کې د ۳.۰٪ او په ۲۰۱۳ کې د ۳.۵٪ ودې وړاندوينه کېدای شي»، د ۲۰۱۲ز کال د اپريل په مياشت کې د استراليا ملي بانک د استراليا لپاره د خپلې ودې وړاندوينه له ۳.۲٪ څخه کمه او ۲.۹٪ کړه، او «جی پي مورګن» د ۲۰۱۲ز کال د مۍ په مياشت کې د خپلې ودې وړاندوينه په ۲۰۱۲ کال کې د پخوانۍ وړاندوينې ۳.۰٪ څخه کمه او ۲.۷٪ کړه، همدا راز د ۲۰۱۳ز کال لپاره يې خپله وړاندوينه له ۳.۳٪ څخه کمه او ۳.۰٪ کړه. د ۲۰۱۲ز کال د اګست په مياشت کې « Deutsche Bank» او د ۲۰۱۲ز کال په اکتوبر کې « Société Générale»، خبرداری ورکړ چې په ۲۰۱۳ز کال کې په استراليا کې د سوړبازارۍ خطر شته.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10000872396390444443504577602690621428420?mod=googlenews_wsj|work=The Wall Street Journal|first=James|last=Glynn|title=Deutsche Bank Warns of Australian Recession Risk|date=21 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/dylan-grice-australia-2012-10|title=Dylan Price predicts an Australian recession in 2013|work=Business Insider}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/article/BT-CO-20120524-718299|work=The Wall Street Journal|title=JP Morgan Cuts Australian 2012 GDP Forecast To 2.7% Vs 3.0%|date=24 May 2012|access-date=13 March 2017|archive-date=1 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401083237/https://www.wsj.com/articles/BT-CO-20120524-718299|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://au.ibtimes.com/articles/326290/20120411/nab-cuts-growth-forecast-australia-2-9.htm|title=NAB Cuts Australia's Growth Forecast to 2.9%|work=International Business Times|date=11 April 2012|access-date=24 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413191710/http://au.ibtimes.com/articles/326290/20120411/nab-cuts-growth-forecast-australia-2-9.htm|archive-date=13 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aap-Apr2012-imf&quot;&gt;{{cite web|agency=Australian Associated Press|url=http://www.sbs.com.au/news/article/1643247/Australian-economy-to-outperform-the-world-IMF|title=Australian economy to outperform the world: IMF|website=[[Special Broadcasting Service]]|date=18 April 2012|access-date=24 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423083438/http://www.sbs.com.au/news/article/1643247/Australian-economy-to-outperform-the-world-IMF|archive-date=2012-04-23}}&lt;/ref&gt;

په داسې حال کې چې په ټوليز ډول د استراليا ملي اقتصاد وده وکړه، ځينو هغو ايالتونو چې کان کيندونه يې نه درلوده او د استراليا ځېنې هغو اقتصادونو چې پر کان کېندنې نه و وړلا، له سوړبازارۍ سره مخ شول. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://theconversation.com/national-economy-grows-but-some-non-mining-states-in-recession-12670|title=National economy grows but some non-mining states in recession|work=The Conversation|access-date=22 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.couriermail.com.au/business/mining-punches-through-recession/story-fn7kjcme-1226320756339|archive-url=https://web.archive.org/web/20120416091909/http://www.couriermail.com.au/business/mining-punches-through-recession/story-fn7kjcme-1226320756339|archive-date=16 April 2012|title=Mining punches through recession|work=Courier Mail|author=Syvret, Paul|date=7 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2012-04-23/non-mining-states-27going-backwards27/3967622|title=Non-mining states going backwards|publisher=ABC|access-date=22 March 2013}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>hr3fjjs3hbzxf7ymufo5ikv49q2y4bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماري کلېير کېنګ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62706</id>
    <revision>
      <id>364854</id>
      <parentid>347312</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20819" sha1="mhz0dfzc88p64fke78g0wtqmme5366n" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''ماري کلېير کېنګ''' (د ۱۹۴۶ کال د فبرورۍ په ۲۷مه زېږېدلې) د جنتیک یوه امریکایۍ متخصصه ده. هغه لومړنۍ کس وه چې ویې ښوده د تیو سرطان کېدای شي په هغه جین کې د ناڅاپي بدلون له امله چې نوموړې BRCA1 ونوماوه ارثي وي. هغه د انسانانو جنتیک مطالعه کوي او په ځانګړي ډول له جنتیکي نابرارۍ او پېچلو اوصافو سره مینه لري. هغه د جنتیک دوه اړخیزه اغېزې او پر انساني شرایطو لکه د تیو او تخمدانونو سرطان، ارثي کوڼوالی، شېزوفرینیا، HIV، سیستمیک لوپس ارېتماتوزېس او رروماتویئد ارترایتېس چاپیریالي اغیزې مطالعه کوي. هغه له ۱۹۹۵ کال راهیسې د واشنګټن پوهنتون په طب پوهنځۍ کې د جينوم علومو او طبي جنتیک په څانګه کې د سرطان د امریکایي ټولنې پروفیسوره/استاده پاتې شوې.&lt;ref name=&quot;Yount&quot;&gt;{{cite book|chapter=Mary-Claire King|last1=Yount|first1=Lisa|title=A to Z of women in science and math|date=2008|publisher=Facts On File|location=New York|isbn=978-0816066957|pages=153–156|chapter-url=https://www.mobt3ath.com/uplode/book/book-24728.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UW&quot;&gt;{{cite web |title=Mary-Claire King Professor of Genome Sciences and of Medicine (Medical Genetics) |url=http://www.gs.washington.edu/faculty/king.htm |access-date=12 February 2019 |website=UW Genome Sciences |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811121251/https://www.gs.washington.edu/faculty/king.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Angier&quot;&gt;{{cite news|last1=Angier|first1=Natalie|title=SCIENTIST AT WORK: Mary-Claire King; Quest for Genes and Lost Children|url=https://www.nytimes.com/1993/04/27/science/scientist-at-work-mary-claire-king-quest-for-genes-and-lost-children.html?module=inline|access-date=19 February 2019|work=The New York Times|date=April 27, 1993}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bock&quot;&gt;{{cite news|last1=Bock|first1=Paula|title=The plan of all plans: Mary-Claire King and her team explore secrets of DNA|url=https://www.seattletimes.com/pacific-nw-magazine/the-plan-of-all-plans-mary-claire-king-and-her-team-explore-secrets-of-dna/|access-date=19 February 2019|work=Pacific NW Magazine|date=May 19, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Washington&quot;&gt;{{cite web |title=Mary-Claire King, PhD |url=https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd |access-date=14 February 2019 |website=Division of Medical Genetics, University of Washington |تاريخ الأرشيف=19 February 2021 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210219092305/https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd |url-status=dead |خونديځ نېټه=19 February 2021 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210219092305/https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210219092305/https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210219092305/https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd }}&lt;/ref&gt;

کېنګ د تیو د سرطان د جینونو پر پېژندنه کې د خپل بریالیتوب سربېره د دې د روښانه کولو لپاره هم خورا شهرت تر لاسه کړ چې شامپانزاګانې (د بیزو ګانو یو ډول) له جنتیکي پلوه ۹۹سلنه انسانانو ته ورته‌والی لري او د بشري حقونو څخه د سرغړونې پر قربانیانو د جینومیک ترتیب د پلي کولو لپاره هم پېژندل شوې. هغې په ۱۹۸۴ کال کې په ارجنټاین کې د هغو ماشومانو پر پېژندنه کار وکړ چې د ناپاکې جګړې په بهیر کې(۱۹۷۶- ۱۹۸۳) له خپلو کورنیو څخه تښتول شوي وو او د پوځي دېکتاتورۍ له مخې په ناقانونه ډول په زوی‌ولۍ نیول شوي وو. هغې ډېرې جایزې تر لاسه کړې چې له ډلې یې د لاسکر اېوارډ او د پوهې ملي مډال یادولی شو. په ۲۰۲۲ کال کې ډېسکور مجلې کېنک د علم په ډګر کې له ۵۰ مهمو ښځو څخه یوه یاده کړه.&lt;ref name=&quot;Svitil&quot;&gt;{{cite news|last1=Svitil|first1=Kathy|title=The 50 Most Important Women in Science|url=http://discovermagazine.com/2002/nov/feat50/|access-date=21 December 2014|publisher=Discover|date=13 November 2002}}&lt;/ref&gt;

== د ژوند لومړي کلونه ==
ماري - کلېير کېنګ د ۱۹۴۶ کال د فبرورۍ په ۲۷مه د هاروي او کلاریس کېنګ په کورنۍ کې چیکاګو ته څېرمه د وېلمیټ په ایلینوی کې نړۍ ته راغی. پلار یې د اندیانا په نوم د ستندرد غوړیو کمپنۍ ته کار کاوه. کله چې کېنګ ۱۵ کلنه وه د هغې د ماشومتوب نږدې ملګرې د سرطان ناروغۍ له امله ومړه. کېنګ د دغه ډول ناروغیو د مخنیوي په هیله د ډېر څه پوهېدلو لپاره له ساینس سره مینه پیدا کړه.&lt;ref name=&quot;Dreifus&quot;&gt;{{cite news|last1=Dreifus|first1=Claudia|title=A Never-Ending Genetic Quest|url=https://www.nytimes.com/2015/02/10/science/mary-claire-kings-pioneering-gene-work-from-breast-cancer-to-human-rights.html|access-date=19 February 2019|work=The New York Times|date=February 9, 2015}}&lt;/ref&gt;

== زده کړې ==
کېنګ خپله لیسانس درجه د في بېتا کپا له کالرټون کالج څخه د ریاضیاتو په څانګه (په ممتازه او ویاړلې درجه) کې ترلاسه کړه.&lt;ref name=&quot;Phi67&quot;&gt;{{cite web |date=2015 |title=Life and Science |url=https://apps.carleton.edu/voice/?story_id=1313651&amp;issue_id=1312881 |access-date=18 February 2019 |website=Carleton College Voice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carleton&quot;&gt;{{cite web |title=Distinguished Achievement Award Mary-Claire King |url=https://apps.carleton.edu/alumni/classes/1967/assets/Mary_Claire_King_achievement_award.pdf |access-date=12 February 2019 |website=Carleton College}}&lt;/ref&gt;

کېنګ په برکلي کې د کالفورینیا پوهنتون د بشپړوونکو زده کړې برنامې ته ومنل شوه او له سیاسي پلوه ډېره فعاله شوه. هغې په۱۹۷۰ کال کې د ویتنام په جګړه کې د متحده ایالاتو د ښکېلتیا پر وړاندې لاریونونو په تنظیم کې مرسته وکړه. هغه وایي: &quot;یوازینی ډېر اغېزمن کار چې موږ وکړ پر کمبوډيا د متحده ایالاتو د برید تر ورځې یوه ورځ وروسته موږ خپلې کرتۍ او جاکټونه او بلوز کمیسونه له خپلو جامو څخه لرې کړل او یو هم په خپلو هغو جامو کې نه وو چې بلک بېري ته په کې راغلي وو او کنیسو او کلیساګانو ته ولاړو چې د یکشنبې ورځې تر پای پورې مو د دې ګام خلاف ۳۰۰۰۰ لیکونه ترلاسه کړل.&quot;هغې وروسته له دې چې د معترضو زده کوونکو پر وړاندې ملي‌ګارد ولېږل شو د لنډې مودې لپاره پوهنتون پرېښود.&lt;ref name=&quot;Jaffe&quot;&gt;{{cite journal|last1=Jaffe|first1=Sam|title=Mary-Claire King|journal=The Scientist|date=March 15, 2004|url=http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/15482/title/Mary-Claire-King/|access-date=29 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zhu&quot;&gt;{{cite web |last1=Zhu |first1=Meilin |date=2017-08-23 |title=Mary-Claire King (1946– ) |url=https://embryo.asu.edu/pages/mary-claire-king-1946 |access-date=12 February 2019 |website=The Embryo Project Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KNAW&quot;&gt;{{cite web |title=Mary-Claire King (1946), USA |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/heinekenprize-medicine/mary-claire-king-1946-verenigde-staten |access-date=29 November 2016 |website=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) |تاريخ الأرشيف=13 February 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190213010150/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/heinekenprize-medicine/mary-claire-king-1946-verenigde-staten |url-status=dead |خونديځ نېټه=13 February 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190213010150/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/heinekenprize-medicine/mary-claire-king-1946-verenigde-staten |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190213010150/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/heinekenprize-medicine/mary-claire-king-1946-verenigde-staten |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213010150/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/heinekenprize-medicine/mary-claire-king-1946-verenigde-staten }}&lt;/ref&gt;

هغې یو کال د رالف نادر د مصرف کوونکو په ملاتړ کې تېر کړ او د افت وژونکو د کارونې او پر کروندګرو یې د اغېزو په اړه څېړنه وکړه.&lt;ref name=&quot;Zhu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KNAW&quot; /&gt;

وروسته له دې چې برکلي ته راوګرځېده د هغې سلاکار الن وېلسون هغې ته قناعت ورکړ چې خپل مسیر له ریاضي څخه جنتیک ته بدل کړي. کېنګ د پروفیسور کورت سټرن له خوا چې له  تقاعد څخه مخکې یې د وروستي ټولګي  په توګه په کې تدریس وکړ له جنتیک سره اشنا شوه. کېنګ په برکلي کې د خپلې دوکتورا په کار کې د پروتینو د مقایسې له تجزیې او تحلیل څخه دا روښانه کړه چې شامپانزې د جنتیکي پلوه ۹۹ سلنه له انسانانو سره  ورته دي. د کېنګ کار د الن وېلسن له هغې نظریې څخه ملاتړ وکړ چې شامپانزې او انسانان یوازې پنځه میلیون کاله مخکې له یو بل څخه بېل شوي، کېنګ او وېلسن وړاندیز وکړ چې د جینونو تنظیم په احتمالي ډول د ډولونو تر منځ د پام وړ توپیرونو مسؤل دی. کېنګ په ۱۹۷۲ کال کې خپل تېزېس بشپړ کړ او په ۱۹۷۳ کال کې يې په  برکلي کې له کالفورینیا پوهنتون څخه د جنتیک په برخه کې خپله دوکتورا تر لاسه کړه.&lt;ref name=&quot;Elliott&quot;&gt;{{cite web |last1=Elliott |first1=Ellen |title=Women in Science: Mary-Claire King |url=https://www.jax.org/news-and-insights/jax-blog/2017/february/mary-claire-king |access-date=12 February 2019 |website=The Jackson Laboratory |archive-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214011527/https://www.jax.org/news-and-insights/jax-blog/2017/february/mary-claire-king |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ShawBio&quot;&gt;{{cite web |title=Autobiography of Mary-Claire King |url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=106&amp;threeid=280&amp;fourid=569&amp;fiveid=256 |access-date=12 February 2019 |website=The Shaw Prize |تاريخ الأرشيف=13 February 2019 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190213005734/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=106&amp;threeid=280&amp;fourid=569&amp;fiveid=256 |url-status=dead |خونديځ نېټه=13 February 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190213005734/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=106&amp;threeid=280&amp;fourid=569&amp;fiveid=256 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190213005734/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=106&amp;threeid=280&amp;fourid=569&amp;fiveid=256 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005734/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&amp;twoid=106&amp;threeid=280&amp;fourid=569&amp;fiveid=256 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=King|first1=M.|last2=Wilson|first2=A.|title=Evolution at two levels in humans and chimpanzees|journal=Science|volume=188|issue=4184|pages=107–116|year=1975|pmid=1090005|doi=10.1126/science.1090005|bibcode=1975Sci...188..107K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Gilad|first1=Y.|last2=Oshlack|first2=A.|author-link2=Alicia Oshlack|last3=Smyth|first3=G. K.|last4=Speed|first4=T. P.|author-link4=Terry Speed|last5=White|first5=K. P.|title=Expression profiling in primates reveals a rapid evolution of human transcription factors|doi=10.1038/nature04559|journal=Nature|volume=440|issue=7081|pages=242–245|year=2006|pmid=16525476|bibcode=2006Natur.440..242G|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;phdthesis&quot;&gt;Mary-Claire King, ''Protein polymorphisms in chimpanzee and human evolution'', Doctoral dissertation, University of California, Berkeley (1973).&lt;/ref&gt;

کېنګ وروسته د شیلي سانتیاګو ته لاړه تر څو د شیلي پوهنتون او د کلفورېنیا پوهنتون د تبادلې برنامې د یوې برخې په توګه تدریس وکړي. په هغه ځای کې د هغې موده هغه مهال لنډه شوه کله چې په شیلي کې د سلواډور النده دولت د ۱۹۷۳ کال د سېپټمبر په ۱۱مه د CIA (د مرکزي اطلاعاتو سازمان) په مشرۍ د یوې پوځي کودتا په بهیر کې نسکور شو. کېنګ او د هغې خاوند رابرت کولوېل د ډېسمبر په وروستیو کې برکولي ته راوګرځېدل. هغه وروسته وپوهېده چې د هغې یو شمېر همکاران یا مړه شوي یا ورک شوي دي.&lt;ref name=&quot;BCRF&quot;&gt;{{cite web |date=July 7, 2014 |title=Q&amp;A With Dr. Mary-Claire King |url=https://www.bcrf.org/qa-dr-mary-claire-king |access-date=12 February 2019 |website=Breast Cancer Research Foundation (BCRF)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Katholieke&quot;&gt;{{cite web |title=KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN Laudatio for Professor Mary-Claire King Pronounced in Leuven on 2 February 2006 by Professor Dr. Gert Matthijs, promoter |url=https://www.kuleuven.be/communicatie/congresbureau/evenementen/patroonsfeest/2006/docs/laudatio_king_eng.pdf |access-date=29 November 2016 |website=Katholieke Universiteit}}&lt;/ref&gt;

کېنګ د سانفرانسیسکو په کلفورېنیا پوهنتون (UCSF) کې له نیکولاس اېل. پېتراکېس سره د همکارۍ لپاره تر ډوکتورا پورته موقف ومانه. کېنګ د ۱۹۷۴ کال د جنوري په لومړۍ نېټه پر دې ستونزې کار پیل کړ چې ولې په کورنیو کې د تیو سرطان راڅرګندیږي. &lt;ref name=&quot;BCRF2&quot;&gt;{{cite web |date=July 7, 2014 |title=Q&amp;A With Dr. Mary-Claire King |url=https://www.bcrf.org/qa-dr-mary-claire-king |access-date=12 February 2019 |website=Breast Cancer Research Foundation (BCRF)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elliott2&quot;&gt;{{cite web |last1=Elliott |first1=Ellen |title=Women in Science: Mary-Claire King |url=https://www.jax.org/news-and-insights/jax-blog/2017/february/mary-claire-king |access-date=12 February 2019 |website=The Jackson Laboratory |archive-date=14 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214011527/https://www.jax.org/news-and-insights/jax-blog/2017/february/mary-claire-king |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== کورنۍ ==
د کېنګ کشری ورور ریاضي پوه او سوداګریز سلاکار پاول کېنګ د واشېنګټن په وانکوور کې د وېنالکوعملیاتي مدیر و.&lt;ref name=&quot;McHale&quot;&gt;{{cite news|last1=McHale|first1=Laurie|title=Putting the Puzzle Together|url=http://www.washington.edu/alumni/columns/sept96/king2.html|access-date=29 November 2016|work=Columns: The University of Washington Alumni Magazine|date=1996}}&lt;/ref&gt;

کېنګ په ۱۹۷۳ کال کې د ایکولوژۍ له متخصص رابرټ کې. کولوېل سره واده وکړ. هغوی د اېملي کېنګ کولوېل په نوم یو ماشوم لري چې په ۱۹۷۵ کال کې زېږدلی. اېملي په بروان پوهنتون کې د ژب‌پېژندنې پوهنځۍ د ژبو د تکامل په څانګه کې تر لیسانس کچې زده کړې وکړې. کېنګ او کولوېل په ۱۹۸۳ کال کې له یو بل څخه طلاق واخیست.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Robert K. Colwell Homepage |url=http://viceroy.colorado.edu/Colwell |access-date=2022-07-13 |تاريخ الأرشيف=2022-02-22 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220222132111/http://viceroy.colorado.edu/colwell/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-02-22 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220222132111/http://viceroy.colorado.edu/colwell/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220222132111/http://viceroy.colorado.edu/colwell/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222132111/http://viceroy.colorado.edu/colwell/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Entine&quot;&gt;{{cite book|last1=Entine|first1=Jon|title=Abraham's children : race, identity, and the DNA of the chosen people|date=2007|publisher=Grand Central Pub|location=New York|isbn=978-0446580632|pages=270–289|edition=1st|url=https://books.google.com/books?id=_uO2jMwZVykC&amp;pg=PT202|access-date=13 February 2019}}&lt;/ref&gt;

== دنده ==
کېنګ په ۱۹۷۶ کال کې د برکلي په کلفورېنیا پوهنتون کې د بیولوژي او اپیدیمیولوژي د استادې په توګه د علمي هئيت انتصاب ومانه. هغې همدارنګه په ۲۰۱۵ کال کې د ژوند پوهنې په جوري  هئيت کې د [[ماري کلېير کېنګ#%20ftn2|[2]]]انفوسای/ Infosys جایزې لپاره خدمت وکړ.&lt;ref name=&quot;Washington3&quot;&gt;{{cite web |title=Mary-Claire King, PhD |url=https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd |access-date=14 February 2019 |website=Division of Medical Genetics, University of Washington |تاريخ الأرشيف=19 February 2021 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210219092305/https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd |url-status=dead |خونديځ نېټه=19 February 2021 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210219092305/https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210219092305/https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210219092305/https://medgen.uw.edu/faculty/mary-claire-king-phd }}&lt;/ref&gt;

== څېړنه ==

=== د تي سرطان ===
کېنګ له ۱۹۷۴ څخه تر ۱۹۹۰ کال پورې په کلونو له کړاو سره مل څېړنه تر سره کړه او د یو جنتیکي نښګر او د جنتیکي موادو د یوې ټوټې  په لټه کې وه چې په کورنیو کې يې د تیو د سرطان موجودیت څرګنداوه. هغه مهال تر ډېره غالبه نظریه دا وه چې سرطان ویروسي دی. ډېری پوهان د هغې له نظریې سره مخالف وو یا یې د هغې پر نظریو برید وکړ. دا نظریه چې کولی شو جنتیکي بېلګې د پېچلو ناروغیو له پیدایښت سره ونښلوو یوه لرې بعیده لار بلل کېده. جنتیک د ساده جنتیکي اړیکو لرونکو ناروغیو لکه هانتینګټون، سیستیک فېبروزېس او لور/داسي ډوله کم خونۍ کې د پام وړ تشخیص شوی و، خو څېړونکي د ډېرو عامو پېچلیو ناروغیو په مطالعه کې چې څو ګوني جنتیکي  او محیطي دواړه اغېزې په کې شاملېدې د جنتیک پر ګټورتیا شکمن وو. کېنګ ځینې وختونه اندېښنه ښوده چې هغه د یوې پېچلې انساني ناروغۍ د جنتیکي مداخلې د مطالعې لپاره په یوه ړنده لاره روانه ده.&lt;ref name=&quot;Lemelson&quot;&gt;{{cite web |title=Mary-Claire King Genetic Breast Cancer Detection |url=https://lemelson.mit.edu/resources/mary-claire-king |access-date=14 February 2019 |website=Lemelson-MIT Program}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Entine2&quot;&gt;{{cite book|last1=Entine|first1=Jon|title=Abraham's children : race, identity, and the DNA of the chosen people|date=2007|publisher=Grand Central Pub|location=New York|isbn=978-0446580632|pages=270–289|edition=1st|url=https://books.google.com/books?id=_uO2jMwZVykC&amp;pg=PT202|access-date=13 February 2019}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
----[[ماري کلېير کېنګ#%20ftnref1|[1]]]  د پوځي قطعې نوم، ژباړن

[[ماري کلېير کېنګ#%20ftnref2|[2]]]  د هندي الاصله څېړونکو او پوهانو لپاره کلنی اېوارډ، ژباړن</text>
      <sha1>mhz0dfzc88p64fke78g0wtqmme5366n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کويټ اقتصاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62783</id>
    <revision>
      <id>364848</id>
      <parentid>364589</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41754" sha1="19d0byhg696zkpf83n45brytqnb6yfa" xml:space="preserve">[[دوتنه:Kuwait city cityscape.jpg|بټنوک|327x327px]]
'''د کویټ اقتصاد''' پر پټرولیمو ولاړ یو بډای اقتصاد دی. کویټ په نړۍ کې یو له بډایو هیوادونو څخه دی. د کویټ دینار په نړۍ کې تر ټولو زیات ارزښت لرونکې دودپيسه ده. د نړیوال بانک له نظره، کویټ په نړۍ کې د سړي سر ناخالص ملي عاید کې پنځم بډای هیواد دی. د کویټ اقتصاد د سړي سر «جي ډي پي» کې د نړۍ تر ټولو لوی شلم اقتصاد دی. د بېلا بېلو متنوع کونکو تګلارو په پایله کې، پټرولیم اوس د ټولې جي ډي پي ۴۳٪ او د صادراتو د عاید ۷۰٪ برخه جوړوي. د فولادو تولید د کویټ دویم تر ټولو لوی صنعت دی. کویټ په فولادو کې په خپل ځان بسیا دی.&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |date=10 April 2015 |title=Kuwait |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/ |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=16 July 2022 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;worldbank&quot;&gt;[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc &quot;GDP per capita, PPP (current international $)&quot;, World Development Indicators database], World Bank. Database updated on 14 April 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }}, [[The World Factbook]], Central Intelligence Agency.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?sy=2014&amp;ey=2014&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=16&amp;pr1.y=7&amp;c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&amp;s=PPPPC&amp;grp=0&amp;a=World Economic Outlook Database, October 2015], [http://www.imf.org/external/ns/cs.aspx?id=28 International Monetary Fund]. Database updated on 6 October 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;curr&quot;&gt;{{cite web |date=21 March 2012 |title=10 Most Valuable Currencies in the World |url=http://www.siliconindia.com/finance/news/10-Most-Valuable-Currencies-in-the-World-nid-109953.html |website=Silicon India |access-date=16 July 2022 |archive-date=10 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310124050/https://www.siliconindia.com/finance/news/10-Most-Valuable-Currencies-in-the-World-nid-109953.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;steel&quot;&gt;{{cite web |date=2019 |title=Faisal Awwad Al Khaldi: Go Big or Go Home |url=https://www.thebusinessyear.com/kuwait-2019/go-big-or-go-home/interview |work=The Business Year |access-date=2022-07-16 |تاريخ الأرشيف=2022-02-02 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220202054418/https://www.thebusinessyear.com/kuwait-2019/go-big-or-go-home/interview |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-02-02 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220202054418/https://www.thebusinessyear.com/kuwait-2019/go-big-or-go-home/interview |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220202054418/https://www.thebusinessyear.com/kuwait-2019/go-big-or-go-home/interview |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202054418/https://www.thebusinessyear.com/kuwait-2019/go-big-or-go-home/interview }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;steel1&quot;&gt;{{cite web |date=13 November 2018 |title=KWT Steel: Our ultimate goal is to become a fully-integrated steel manufacturer |url=https://www.steelorbis.com/steel-news/interviews/kwt-steel-our-ultimate-goal-is-to-become-a-fully_integrated-steel-manufacturer-1065742.htm |work=Steel Orbis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;steel4&quot;&gt;{{cite web |date=6 February 2007 |title=United Steel Industries covers Kuwait's demand for steel -- Chairman |url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=1708673&amp;language=en |work=[[Kuwait News Agency]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;steel2&quot;&gt;{{cite web |date=19 November 2019 |title=New rebar capacity coming up in Kuwait |url=https://www.steelorbis.com/steel-news/latest-news/new-rebar-capacity-coming-up-in-kuwait-1120965.htm |work=Steel Orbis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;steel3&quot;&gt;{{cite web |date=19 August 2019 |title=United Steel Industrial Co. (KWTSTEEL) |url=https://www.epicos.com/company/11120/united-steel-industrial-co-kwtsteel |work=Epicos |access-date=16 July 2022 |archive-date=27 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127183806/https://www.epicos.com/company/11120/united-steel-industrial-co-kwtsteel |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usatoday&quot;&gt;{{cite web |author=Grant Suneson |date=7 July 2019 |title=These are the 25 richest countries in the world |url=https://www.usatoday.com/story/money/2019/07/07/richest-countries-in-the-world/39630693/ |website=[[USA Today]]}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۱۹ز کال کې، د کویټ عمده صادراتي تولیدات کاني تیل و چې په صادراتو کې تیل (د ټولو صادراتو ۸۹.۱٪)، الوتکې او فضايی بیړۍ (۴.۳٪)، عضوي کیمیاوي مواد (۳.۲٪)، پلاستیک (۱.۲٪)، وسپنه او فولاد (۰.۲٪)، ارزښتمن غمي او قیمتي فلزات (۰.۱٪)، د کمپیوټر په ګډون ماشینونه (۰.۱٪)، المونیم (۰.۱٪)، مس (۰.۱٪)، او مالګه، سلفر، ډبره او سیمینټ (۰.۱٪) شامل دي. په ۲۰۱۹ز کال کې کویټ د «سلفوني، نايټريډ او نايټروس» شوي «هايدروکاربن» تر ټولو لوی صادرونکی هېواد و. د ۲۰۱۹ز کال د اقتصادي پیچلتیا شاخص (لړیال) کې کویټ د ۱۵۷ هیوادونو له منځه دري شپېتم مقام خپل کړ. په ۲۰۱۹ز کال کې عراق د کویټ د صادراتو مخکښ بازار و او خواړه/کرنیز تولیدات د ټولو صادراتي توکو ۹۴.۲٪ برخه جوړوله.&lt;ref name=&quot;exports&quot;&gt;{{cite web |title=Kuwait's Top 10 Exports |url=https://www.worldstopexports.com/kuwaits-top-10-exports/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;exports1&quot;&gt;{{cite web |title=Kuwait |url=https://oec.world/en/profile/country/kwt |website=[[The Observatory of Economic Complexity]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hktdc&quot;&gt;{{cite web |date=30 April 2021 |title=Kuwait: Market Profile |url=https://research.hktdc.com/en/article/MzU3OTgyNjcw |website=[[Hong Kong Trade Development Council]] |access-date=16 July 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920170940/https://research.hktdc.com/en/article/MzU3OTgyNjcw |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== پتروليم او طبيعي ګاز ==
په ۱۹۳۴ز کال کې، د کویټ امیر، د کویټ د تیلو شرکت (Kuwait Oil Co. (KOC)) ته د تیلو امتیاز ورکړ چې د «انګلو- پارس» د تیلو شرکت (وروسته د برتانیا د پترولیم شرکت) او د خلیج د تیلو اتحادیې یې ګډ ملکیت درلود، په ۱۹۷۶ز کال کې د کویټ حکومت « KOC » دولتي کړ.

د کویټ د پټرولیم شرکت (KPC) چې یو نړیوال يو ځای شوی د تيلو شرکت دی، د پټرولیم په سکتور کې د دولتي چارو بنسټيز شرکت دی، په دې کې د کویټ د تیلو شرکت، کوم چې تیل او ګاز تولیدول؛ د کویټ ملي پټرولیم شرکت، تصفیه او کورنی پلور؛ پټروکیمیکل صنعتونو شرکت، کوم چې «امونیا» او «یوریا» تولیدوي؛ د کویټ بهرني پټرولیم لټونې شرکت، په مخ پر وده هیوادنو کې د ځینو نورو امتیازاتو سره، د کویټ تیلو ټانکر شرکت (Kuwait Oil Tanker Co) او «سانټافي» نړیواله اتحادیه، شامل دي. وروستي شرکت چې په ۱۹۸۲ز کال کې بشپړ رانیول شوی، د پټرولیمو په صنعت کې د کویټ د پټرولیمو اتحادیې ته په ټوله نړۍ کې موجوديت ورکوي.

د کویټ د پټرولیمو اتحادیې د خلیج د تیلو شرکت څخه په «بینیلکس» هیوادونو او سکینډینویا کې د تصفیه کولو او اړوندو خدماتو مرکزونه او همدراراز په ایټالیه کې د زېرمه کولو ځايونه او د خدماتو د مرکزونو شبکه هم رانیولي دي. په ۱۹۸۷ز کال کې، د کویټ د پټرولیمو اتحادیې په برتانيه پترولیم کې ۱۹٪ سهم واخیست، کوم چې وروسته ۱۰٪ ته راټیټ شو. د کویټ پټرولیمو اتحادیه خپل توليد په اروپا کې د «کیو-۸» توليد نوم (برانډ) لاندې بازار ته وړاندې کوي او د متحده ایالاتو او جاپان په بازارونو کې لېوالتيا لري.

کویټ د شاوخوا ۹۴ میلیارده بیلرو (۱۴.۹ کیلو متر مربع) د تر لاسه کېدو وړ تیلو زیرمې لري. تر جګړې د مخه، اټکل شوې ظرفیت يې د یوې ورځې پر سر شااو خوا ۲.۴ میلیون بیلره و (پر ورځ کې ۳۸۰× ۱۰&lt;sup&gt;۳&lt;/sup&gt; متر مکعب). د عراقي نېواک پر مهال، د کویټ د تیلو د تولید وړتیا په عملي توګه هیڅ ته راښکته شوه. همدارنګه، له هغه وروسته خورا ښه بیا رغونه او پرمختګونه وشول. د تیلو تولید د ۱۹۹۲ز کال په پای کې په یوه ورځ کې ۱.۵ میلیون بیلره (۲۴۰×۱۰&lt;sup&gt;۳&lt;/sup&gt; متر مکعب پر ورځ) و او په ۱۹۹۳ز کال کې تر جګړې مخکې ظرفيت حالت ته ورسېد. د کویټ د تولید وړتیا ۲.۵ میلیون بیلره په یو ورځ (۴۰۰×۱۰&lt;sup&gt;۳ &lt;/sup&gt; متر مکعب پر ورځ) کې اټکل شوې ده. کويټ په پام کې  درلوده چې تر ۲۰۰۵ز کال پورې د دوی وړتيا پر یوه ورځ کې ۳.۵ میلیون بیلره ته لوړه کړي. 

== چاپېريالي پايښت ==
د کویټ د ۲۰۳۵ز کال د لرید د برخې په توګه، د کويټ موخه دا ده چې ځان ته د «پیټروکیمیکل» (هغه مواد چې د طبيعي ګاز يا پيتروليمو له تصفيې يا پروسس څخه تر لاسه کېږي) صنعت د نړیوال مرکز په توګه ځای ورکړي. الزور تصفیه ځای په منځني ختیځ کې تر ټولو لویه تصفیه خونه ده. دا د کویټ تر ټولو لويه له چاپیریال سره برابره د تیلو تصفیه خونه ده. الزور تصفیه خونه د یو کمربند او یوې لارې نوښت تر مخې د کویټ – چین د همکارۍ پروژه ده.&lt;ref name=&quot;kuwaitvision&quot;&gt;{{cite web |author=Ellie Pritchard |date=22 June 2021 |title=Al-Zour: Kuwait's vision of becoming an international hub in the Middle East |url=https://www.valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html |website=Valve World |access-date=16 July 2022 |تاريخ الأرشيف=21 January 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220121165954/https://valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=21 January 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220121165954/https://valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220121165954/https://valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121165954/https://valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chambers&quot;&gt;{{cite web |title=KUWAIT: An Introduction |url=https://chambers.com/content/item/3216 |website=[[Chambers and Partners]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zour1&quot;&gt;{{cite web |date=16 December 2019 |title=Sinopec completes main unit of the Middle East's largest refinery |url=https://www.hydrocarbonprocessing.com/news/2019/12/sinopec-completes-main-unit-of-the-middle-easts-largest-refinery |work=Hydrocarbon Processing}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zour2&quot;&gt;{{cite web |date=24 August 2016 |title=Largest Refinery Project in the Middle East |url=https://www.process-worldwide.com/largest-refinery-project-in-the-middle-east-a-547741/ |work=Process Worldwide}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zour3&quot;&gt;{{cite web |date=16 March 2021 |title=Start-up of Kuwait's al-Zour refinery still months off |url=https://www.argusmedia.com/en/news/2196345-startup-of-kuwaits-alzour-refinery-still-months-off |work=[[Argus Media]] |تاريخ الوصول=16 July 2022 |تاريخ الأرشيف=16 March 2021 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210316153723/https://www.argusmedia.com/en/news/2196345-startup-of-kuwaits-alzour-refinery-still-months-off |url-status=dead |لاسرسي نېټه=16 July 2022 |خونديځ نېټه=16 March 2021 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210316153723/https://www.argusmedia.com/en/news/2196345-startup-of-kuwaits-alzour-refinery-still-months-off |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210316153723/https://www.argusmedia.com/en/news/2196345-startup-of-kuwaits-alzour-refinery-still-months-off |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316153723/https://www.argusmedia.com/en/news/2196345-startup-of-kuwaits-alzour-refinery-still-months-off }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alzour_env&quot;&gt;{{cite journal|url=https://onepetro.org/SPEKOGS/proceedings-abstract/19KOGS/3-19KOGS/D033S018R006/218128|title=Site Preparation &amp; Soil remediation for Kuwait's Largest Environmental Friendly oil Refinery, by Utilizing Dredging &amp; Soil Compaction|website=OnePetro|author=Talal Aljiran; Walid Alkandari|date=13 October 2019|doi=10.2118/198101-MS|s2cid=210318313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kuwaitvision2&quot;&gt;{{cite web |author=Ellie Pritchard |date=22 June 2021 |title=Al-Zour: Kuwait's vision of becoming an international hub in the Middle East |url=https://www.valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html |website=Valve World |access-date=16 July 2022 |تاريخ الأرشيف=21 January 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220121165954/https://valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=21 January 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220121165954/https://valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220121165954/https://valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121165954/https://valve-world.net/webarticles/2021/06/22/al-zour-kuwaits-vision-of-becoming-an-international-hub-in-the-middle-east.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chinakuwaitzour&quot;&gt;{{cite web |date=14 December 2019 |title=Feature: Kuwait's refinery project showcases Chinese concept of &quot;win-win cooperation&quot; |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/14/c_138629489.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214024129/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/14/c_138629489.htm |archive-date=14 December 2019 |website=[[Xinhua News Agency]]}}&lt;/ref&gt;

الزور اډه د منځني ختیځ د مایع شوي طبيعي ګاز تر ټولو لویه اډه ده. دا د نړې اوبه شوي ګاز تر ټولو لوی زېرمه ځای او په ګاز د بيا بدلولو تر ټولو لويې شنې سیمې پروژه ده. دې پروژې د درې میلیارده امريکايي ډالرو په ارزښت پانکونه راجلب کړې ده. نورې غټې پروژې یې «بایوفیول» (له عضوي موجوداتو نفط جوړول) او پاک تیل دي. د «سولایبیا» فاضله اوبو تفصيه ځای د نړۍ تر ټولو لوی د فاضله اوبو د پاکولو اډه (تصفيه خانه) ده چې د  قشر د جلا کولو ټیکنالوجۍ انرژي استعمالوي. ام الحیام د فاضله اوبو د تفصيې اډه د نړۍ د لویو ایکولوژیکي دوامداره فاضله موادو د تصفيې له فابریکو څخه يوه ده. د اټکلي ۱.۸ میلیارده امريکايي ډالرو ارزښت په لرلو سره، دا د «پي پي پي» غټو پروژو یوه مخکښه اډه ده. دې په ۲۰۲۰ز کال کې د سیمې په کچه د څلورمې تر ټولو لویې پروژې جایزې ګټلې وه.&lt;ref name=&quot;lng&quot;&gt;{{cite web |date=15 September 2020 |title=Kuwait Aims to Finish Middle East's Biggest LNG Terminal by March |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-15/kuwait-aims-to-finish-mideast-s-biggest-lng-terminal-by-march |work=[[Bloomberg News|Bloomberg]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lng1&quot;&gt;{{cite web |date=21 September 2020 |title=Middle East's Largest Import Terminal for Liquefied Natural Gas |url=https://cosmopolitantdaily.com/energy/middle-easts-largest-import-terminal-for-liquefied-natural-gas/ |work=Cosmopolitan Daily}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lng2&quot;&gt;{{cite web |author=Alex Siow |date=2 October 2020 |title=Kuwait LNG import to rival Pakistan in three years |url=https://www.icis.com/explore/resources/news/2020/10/02/10559376/kuwait-lng-import-to-rival-pakistan-in-three-years |work=[[RELX|ICIS]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lng7&quot;&gt;{{cite web |year=2020 |title=AL-ZOUR LNG IMPORT PROJECT |url=https://www.denso.net/al-zour-lng-import-project/ |work=Denso }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lng8&quot;&gt;{{cite web |year=2021 |title=Liquefied Natural Gas Import Facility (LNGI) |url=https://kipic.com.kw/OurBusiness/Details/5 |work=KIPIC |access-date=2022-07-16 |تاريخ الأرشيف=2022-05-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220526030202/https://kipic.com.kw/OurBusiness/Details/5 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-05-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220526030202/https://kipic.com.kw/OurBusiness/Details/5 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220526030202/https://kipic.com.kw/OurBusiness/Details/5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526030202/https://kipic.com.kw/OurBusiness/Details/5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lng4&quot;&gt;{{cite web |year=2021 |title=Al-Zour Project |url=https://www.nesfircroft.com/candidates/projects/al-zour-project |work=NES Fircroft |access-date=2022-07-16 |archive-date=2022-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716181844/https://www.nesfircroft.com/candidates/projects/al-zour-project |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lng3&quot;&gt;{{cite web |year=2017 |title=Al-Zour LNG Import Terminal Project, Kuwait |url=https://www.hydrocarbons-technology.com/projects/al-zour-lng-import-terminal-project/ |work=Hydrocarbons Technology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;argus&quot;&gt;{{cite web |date=30 May 2021 |title=Kuwait completes work on $16bn Clean Fuels Project |url=https://www.argusmedia.com/en/news/2220011-kuwait-completes-work-on-16bn-clean-fuels-project |work=[[Argus Media]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;biofuel&quot;&gt;{{cite web |date=27 May 2021 |title=Kuwait completes biofuel project |url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2979519&amp;language=en |work=[[Kuwait News Agency]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sulaibiya5&quot;&gt;{{cite web |date=2 May 2017 |title=Sulaibiya sewage plant |url=https://www.meed.com/sulaibiya-sewage-plant/ |work=[[MEED]] |quote=The Sulaibiya wastewater treatment plant is the largest facility in the world to use energy-efficient reverse osmosis and ultrafiltration membrane technology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sulaibiya2&quot;&gt;{{cite web |date=18 February 2015 |title=Kuwait-based wastewater treatment plant to become world's largest facility of its kind |url=https://www.watertechonline.com/directory/article/15547477/kuwaitbased-wastewater-treatment-plant-to-become-worlds-largest-facility-of-its-kind |work=Water Technology Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sulaibiya4&quot;&gt;{{cite web |date=17 February 2015 |title=Sulaibiya to be world's largest RO treatment plant |url=https://www.utilities-me.com/article-3357-sulaibiya-to-be-worlds-largest-ro-treatment-plant |work=Utilities Middle East}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sulaibiya3&quot;&gt;{{cite web |date=17 February 2015 |title=Kuwait's Sulaibiya Plant to Set New Global Benchmark after Upgrade with GE's Advanced Water Reuse Technology |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2015/02/17/707102/10120540/en/Kuwait-s-Sulaibiya-Plant-to-Set-New-Global-Benchmark-after-Upgrade-with-GE-s-Advanced-Water-Reuse-Technology.html |work=Global News Wire}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sulaibiya&quot;&gt;{{cite web |title=Sulaibiya Wastewater Treatment |url=https://www.water-technology.net/projects/sulaibiya/ |work=Water Technology |access-date=2022-07-16 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701232048/https://www.water-technology.net/projects/sulaibiya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hog&quot;&gt;{{cite web |date=19 August 2020 |title=Hogan Lovells advises on financial close for Kuwait's megaproject Umm Al-Hayman |url=https://www.hoganlovells.com/en/news/financial-close-umm-al-hayman-mit-hogan-lovells |work=[[Hogan Lovells]] |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716180341/https://www.hoganlovells.com/en/news/financial-close-umm-al-hayman-mit-hogan-lovells |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipex&quot;&gt;{{cite web |date=29 January 2019 |title=KfW IPEX-Bank, Al Ahli Bank of Kuwait and the Commercial Bank of Kuwait finance Umm Al Hayman wastewater treatmant plant |url=https://www.kfw-ipex-bank.de/Presse/News/Pressemitteilungsdetails_563968-2.html |work=[[KfW IPEX-Bank]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ummalhayman&quot;&gt;{{cite web |year=2021 |title=Umm Al Hayman Project |url=https://uahpc.com/index.html |website=UAHPC |access-date=2022-07-16 |تاريخ الأرشيف=2022-07-05 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220705215215/https://uahpc.com/index.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-07-05 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220705215215/https://uahpc.com/index.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220705215215/https://uahpc.com/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705215215/https://uahpc.com/index.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uhw&quot;&gt;{{cite web |date=25 December 2020 |title=أحمد الصالح لـ الجريدة•: توسعة &quot;أم الهيمان&quot; تضع الكويت على خريطة المياه العالمية |url=https://www.aljarida.com/articles/1608819297112090300/ |website=[[Al-Jarida]] |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wte&quot;&gt;{{cite web |date=2 June 2020 |title=Umm Al Hayman Wastewater Project |url=https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US |work=WTE Wassertechnik |access-date=16 July 2022 |تاريخ الأرشيف=1 October 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221001144856/https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US |url-status=dead |خونديځ نېټه=1 October 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20221001144856/https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221001144856/https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001144856/https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ppp&quot;&gt;{{cite web |date=2020 |title=Kuwait: Wastewater Treatment |url=https://www.thebusinessyear.com/al-ahli-bank-umm-al-hayman-wastewater-treatment-plant/focus |work=The Business Year }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hog2&quot;&gt;{{cite web |date=19 August 2020 |title=Hogan Lovells advises on financial close for Kuwait's megaproject Umm Al-Hayman |url=https://www.hoganlovells.com/en/news/financial-close-umm-al-hayman-mit-hogan-lovells |work=[[Hogan Lovells]] |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716180341/https://www.hoganlovells.com/en/news/financial-close-umm-al-hayman-mit-hogan-lovells |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ppp_project&quot;&gt;{{cite web |date=30 June 2021 |title=WTE Wassertechnik GmbH's UMM AL Hayman Kuwait Project |url=https://www.lawyer-monthly.com/2021/06/wte-wassertechnik-gmbhs-umm-al-hayman-wastewater-treatment-plant-ppp-project-in-kuwait/ |work=Lawyer Monthly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipex2&quot;&gt;{{cite web |date=29 January 2019 |title=KfW IPEX-Bank, Al Ahli Bank of Kuwait and the Commercial Bank of Kuwait finance Umm Al Hayman wastewater treatmant plant |url=https://www.kfw-ipex-bank.de/Presse/News/Pressemitteilungsdetails_563968-2.html |work=[[KfW IPEX-Bank]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asar&quot;&gt;{{cite web |date=7 February 2020 |title=ASAR – Al Ruwayeh &amp; Partners act as Kuwait Legal counsel to the consortium of WTE Wassertechnik GMBG and International Financial Advisors Holdings KSCP on the UMM Al Hayman Wastewater Treatment Plant PPP Project in Kuwait |url=https://www.asarlegal.com/asar-al-ruwayeh-partners-acts-as-kuwait-legal-counsel-to-theconsortium-of-wte-wassertechnik-gmbh-and-international-financialadvisors-holding-kscp-on-the-umm-al-hayman-wastewater-treatmentp/ |work=Al Ruwayeh &amp; Partners (ASAR)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wte2&quot;&gt;{{cite web |date=2 June 2020 |title=Umm Al Hayman Wastewater Project |url=https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US |work=WTE Wassertechnik |access-date=16 July 2022 |تاريخ الأرشيف=1 October 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221001144856/https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US |url-status=dead |خونديځ نېټه=1 October 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20221001144856/https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221001144856/https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001144856/https://www.wte.de/WTE/Aktuell/Umm-Al-Hayman-Wastewater-Project.aspx?lang=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ppp2&quot;&gt;{{cite web |date=2020 |title=Kuwait: Wastewater Treatment |url=https://www.thebusinessyear.com/al-ahli-bank-umm-al-hayman-wastewater-treatment-plant/focus |work=The Business Year }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kamco1&quot;&gt;{{cite web |date=30 May 2021 |title=GCC Projects Market Update |url=https://www.kamcoinvest.com/sites/default/files/research/pdf/GCC%20Projects%20Market%20Update%20-%20May-2021-English.pdf |work=Kamco Invest |page=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kamco&quot;&gt;{{cite web |date=30 May 2021 |title=GCC Projects Market Update |url=https://www.kamcoinvest.com/sites/default/files/research/pdf/GCC%20Projects%20Market%20Update%20-%20May-2021-English.pdf |work=Kamco Invest |page=3}}&lt;/ref&gt;

د کویټ د چاپیریال ساتنې پروګرام په نړۍ کې تر ټولو لوی د چاپیریال ساتنې پروژو څخه يو دی. د کویټ د ۲۰۳۵ز کال لرلید تر مخې نورې مختلفې لویې زیربنايي پروژې هم شته. اوس مهال کویټ په منځني ختيځ کې د نړۍ تر ټولو لويه قضايي ودانۍ جوړوي، دا نوي قضايي ودانۍ له چاپیریال ساتنې سره برابرې دي. په نورو لويو پرمختګونو کې يې د حصة المبارک «KIPCO» سيمه هم شامله ده.&lt;ref name=&quot;remediation1&quot;&gt;{{cite web |author=Wil Crisp |date=3 June 2021 |title=Kuwait awards remediation scheme contracts |url=https://www.meed.com/kuwait-awards-remediation-scheme-contracts |work=[[MEED]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;remediation2&quot;&gt;{{cite web |date=9 May 2021 |title=Kuwait Quarterly Newsletter - Issue 17 |url=https://www.rsm.global/kuwait/sites/default/files/media/publications/Kuwait%20Quarterly/kuwait_quarterly_newsletter_-_issue_5.pdf |work=[[RSM International]] |page=17 |quote=KERP is the largest environmental remediation project in the world}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;remediation3&quot;&gt;{{cite web |author=Wil Crisp |date=18 November 2020 |title=Contractors submit Kuwait remediation bids |url=https://www.meed.com/contractors-submit-kuwait-remediation-bids |work=[[MEED]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kuwaitvision2035&quot;&gt;{{cite web |date=1 June 2021 |title=Eyeing the private sector |url=http://80.241.146.114/gulfconstruction/news/1625946_Eyeing-the-private-sector.html |work=Gulf Construction}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rsm&quot;&gt;{{cite web |date=4 November 2020 |title=Kuwait Quarterly Newsletter – Issue 3 |url=https://www.rsm.global/kuwait/sites/default/files/media/news/Publications/kuwait_quarterly_newsletter_-_issue_3.pdf |work=[[RSM International]] |page=15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newkuw&quot;&gt;{{cite web |title=New Kuwait (Kuwait Vision 2035) |url=https://www.newkuwait.gov.kw/ |website=New Kuwait }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zour5&quot;&gt;{{cite web |date=1 May 2017 |title=Al-Zour refinery strategic project of Kuwait 2035 Vision |url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2607941&amp;Language=en |work=Kuwait News Agency (KUNA)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pace&quot;&gt;{{cite web |author=Ranju Warrier |date=18 February 2021 |title=Pace on being a 'repeat choice' for judicial complexes' projects |url=https://www.constructionweekonline.com/projects-and-tenders/270729-pace-on-being-a-repeat-choice-for-judicial-complexes-projects |work=Construction Week}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smartcourt&quot;&gt;{{cite web |date=1 March 2021 |title=Smart Kuwait courts complex ready |url=http://80.241.146.114/gulfconstruction/news/1625744_Smart-Kuwait-courts-complex-ready.html |work=Gulf Construction}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ta&quot;&gt;{{cite web |date=2 June 2016 |title=New Kuwait court complexes opened |url=http://www.tradearabia.com/news/CONS_308033.html |work=[[Trade Arabia]] |تاريخ الوصول=16 July 2022 |تاريخ الأرشيف=28 May 2023 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230528074050/http://www.tradearabia.com/news/CONS_308033.html |url-status=dead |لاسرسي نېټه=16 July 2022 |خونديځ نېټه=28 May 2023 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230528074050/http://www.tradearabia.com/news/CONS_308033.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230528074050/http://www.tradearabia.com/news/CONS_308033.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528074050/http://www.tradearabia.com/news/CONS_308033.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gsas&quot;&gt;{{cite web |date=18 April 2019 |title=GSAS to be adopted in Kuwait following a strategic partnership between GORD and NTEC. |url=https://www.e-mc2.gr/el/news/gsas-be-adopted-kuwait-following-strategic-partnership-between-gord-and-ntec |website=e-mc2.gr |access-date=16 July 2022 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220161834/https://www.e-mc2.gr/el/news/gsas-be-adopted-kuwait-following-strategic-partnership-between-gord-and-ntec |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dme&quot;&gt;{{cite web |date=14 February 2021 |title=Pace delivers Hawalli Smart Courts Complex in Kuwait |url=https://design-middleeast.com/pace-delivers-hawalli-smart-courts-complex-in-kuwait/ |work=Design Middle East}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;urc&quot;&gt;{{cite web |date=1 June 2021 |title=Landmark set to dominate horizon |url=http://80.241.146.114/gulfconstruction/news/1625947_Landmark-set-to-dominate-horizon.html |work=Gulf Construction}}&lt;/ref&gt;

=== د نوې کېدو وړ انرژي ===
د کویټ ۲۰۳۵ز کال د ليدلوري د یوې برخې په توګه، کویټ د بيا نوې کېدو وړ انرژۍ يو لوی پارک پرانیست چې «شقايا د نوې کېدو وړ انرژۍ پارک نومېږي»، په کوم کې چې متمرکزه لمريزه انرژي، لمریز فوتوولټیک او د هوا انرژۍ اډې (فابريکې) شاملې دي. دا پارک څلور برخې لري او هدف يې د ۴۰۰۰ ميګاواټه ظرفيت تر لاسه کول دي. دا به په نړۍ کې د نوي کیدونکې انرژۍ تر ټولو لويو پارکونو څخه يو وي.&lt;ref name=&quot;shagaya2&quot;&gt;{{cite web |date=24 February 2019 |title=Kuwait launches Phase One of Shagaya Renewable Energy Park |url=https://meconstructionnews.com/33566/kuwait-launches-phase-one-of-shagaya-renewable-energy-park |work=ME Construction News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;renewable&quot;&gt;{{cite web |date=2021 |title=Kuwait Solar Energy Market – Growth, Trends, COVID-19 Impact, and Forecasts (2021–2026) |url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/kuwait-solar-energy-market |work=Mordor Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shagaya&quot;&gt;{{cite web |date=20 February 2019 |title=Shagaya power plant 1st phase launched |url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2778772&amp;language=en |work=Kuwait News Agency (KUNA)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shagaya1&quot;&gt;{{cite web |date=25 February 2019 |title=First Phase Of Kuwait's Shagaya Renewable Energy Park Launched |url=https://www.utilities-me.com/news/12453-first-phase-of-kuwaits-shagaya-renewable-energy-park-launched |work=Utilities Middle East}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;renewable2&quot;&gt;{{cite web |date=2021 |title=Kuwait Solar Energy Market – Growth, Trends, COVID-19 Impact, and Forecasts (2021–2026) |url=https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/kuwait-solar-energy-market |work=Mordor Intelligence}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shagaya5&quot;&gt;{{cite web |date=23 June 2021 |title=Kuwait extends renewable advisory deadline |url=https://www.meed.com/kuwait-extends-renewable-advisory-deadline |work=[[MEED]] |quote=Various phases of the Shagaya renewable energy project will have a combined capacity of 4GW once completed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shagaya4&quot;&gt;{{cite web |date=18 May 2021 |title=PROJECTS: Kuwait to invite consultancy bids for renewable energy project |url=https://www.zawya.com/mena/en/projects/story/PROJECTS_Kuwait_to_invite_consultancy_bids_for_renewable_energy_project-ZAWYA20210518081129/ |work=Zawya}}&lt;/ref&gt;

== د فولادو توليد ==
د فولادو تولید د کویټ دویم تر ټولو لوی صنعت دی. متحده فولادو صنعتي شرکت، د کويټ د فولادو عمده توليدونکی شرکت دی، دا  شرکت د ټول کویټ کورني بازار تقاضا (په ځانګنړي ډول ابادول) پوره کوي. کویټ په فولادو کې پر خپل ځان بسیا هېواد دی.&lt;ref name=&quot;steel12&quot;&gt;{{cite web |date=13 November 2018 |title=KWT Steel: Our ultimate goal is to become a fully-integrated steel manufacturer |url=https://www.steelorbis.com/steel-news/interviews/kwt-steel-our-ultimate-goal-is-to-become-a-fully_integrated-steel-manufacturer-1065742.htm |work=Steel Orbis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;steel42&quot;&gt;{{cite web |date=6 February 2007 |title=United Steel Industries covers Kuwait's demand for steel -- Chairman |url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=1708673&amp;language=en |work=[[Kuwait News Agency]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;steel22&quot;&gt;{{cite web |date=19 November 2019 |title=New rebar capacity coming up in Kuwait |url=https://www.steelorbis.com/steel-news/latest-news/new-rebar-capacity-coming-up-in-kuwait-1120965.htm |work=Steel Orbis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;steel32&quot;&gt;{{cite web |date=19 August 2019 |title=United Steel Industrial Co. (KWTSTEEL) |url=https://www.epicos.com/company/11120/united-steel-industrial-co-kwtsteel |work=Epicos |access-date=16 July 2022 |archive-date=27 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127183806/https://www.epicos.com/company/11120/united-steel-industrial-co-kwtsteel |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== کرنه ==
په ۲۰۱۶ز کال کې، په سبزیو کې د خوړو په برخه کې د کویټ پر ځان بسیاينې تناسب ۴۹.۵٪، په غوښه کې ۳۸.۷٪، په لبنیاتو کې ۱۲.۴٪، په میوو کې ۲۴.۹٪ او په غلو دانو کې ۸.۵٪ و. د کویټ په ټوله سیمه کې ۸.۵٪ کرنیزه ځمکه شامله ده، په داسې حال کې چې د کرنې وړ ځمکه د کویټ د ټولې سیمې ۰.۶٪ برخه پوښي. له تاريخي اړخه جاهرا تر ټولو زياته کرنيزه ځمکه وه. اوس مهال په جاهرا کې ډول ډول کروندځایونه شته.&lt;ref name=&quot;food_selfsufficient&quot;&gt;{{cite web |date=26 August 2020 |title=Food self-sufficiency ratio in Kuwait in 2016, by type |url=https://www.statista.com/statistics/678034/kuwait-food-self-sufficiency-ratio-by-type/ |work=Statista}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aidanbrooks.co.uk/farmers-of-jahra/nyrzyh4fvwxx7o49vf4ynub8vyfbrq Farmers of Jahra]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;agri2&quot;&gt;{{cite web |author=Choi Moon-hee |date=18 May 2021 |title=South Korean Companies Building Smart Farms in the Middle East |url=http://www.businesskorea.co.kr/news/articleView.html?idxno=67375 |work=Business Korea}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;agri3&quot;&gt;{{cite web |title=Land use - The World Factbook - CIA |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/land-use/ |access-date=2022-07-16 |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814084025/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/land-use |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۱۷ز کال کې، کرڼه (د کبانو په ګډون) د ناخالص کورني توليد نږدې ٪۰.۴ سلنه جوړوله. له اقتصادي پلوه شاوخوا څلور سلنه نفوس په کرنه کې کار کوي چې نږدې ټول یې بهرنیان دي. د کروندو مالکان نږدې ټول پانګوال دي. په ۲۰۱۴ز کال کې ټوله کرنیزه ځمکه ۱،۵۲۱ کلیو متر مربع وه.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Employment in agriculture (% of total employment) (modeled ILO estimate) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?name_desc=true |access-date=2018-04-24 |website=data.worldbank.org |language=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=general profile |url=http://www.fao.org/countryprofiles/index/en/?iso3=KWT |access-date=2018-04-22 |website=Food and Agriculture Organization of the United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

د اوبو رسېدو محدوديت او د کرنې وړ ځمکې د کرنې صنعت ته له ستونزو سره مخ کړی. دولت د «هایدروپونیک» او په احتیاط سره اداره شويو کروندو له لارې د خوړو کرل تجربه کړي. همداراز، کله چې عراقي عسکرو په سیمه کې د تیلو څاګانو ته اور ورته کړ او د تیلو لوی ډنډونه یې جوړ کړل، په سويلي مرکزي کویټ کې د کرنې لپاره برابره ډېره برخه ځمکه له منځه ولاړه. کب او «شریمپ» په سیمه يیزو اوبو کې ډیر دي او په لویه پیمانه سوداګریزه کب نیونه په داخلي توګه او د هند په بحر کې تر سره کیږي. 

== مالي تمويل ==
کویټ د مالي تمويل په صنعت کې په «GCC» (د خليج د همکاريو شورا) کې مخکښ ځای لري. امیر دا نظریه وړاندې کړې چې کویټ باید خپله انرژي د اقتصادي پراختیا په برخه کې په مالي صنعت متمرکزه کړي.&lt;ref name=&quot;wages&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=laODBQAAQBAJ|title=The Wages of Oil: Parliaments and Economic Development in Kuwait and the UAE|work=Michael Herb|isbn=9780801454684|last1=Herb|first1=Michael|date=18 December 2014}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>19d0byhg696zkpf83n45brytqnb6yfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د نفوس له مخې د هیوادونو نوملړ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63126</id>
    <revision>
      <id>364842</id>
      <parentid>363837</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140107" sha1="n91z4cc3rsecx61c73vvd3r77e4x6ox" xml:space="preserve">[[دوتنه:World_Population.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/World_Population.svg/330px-World_Population.svg.png|بټنوک| په 2019 کې د نفوس له مخې د هېوادونو او سیمو نقشه (تور رنګ، ډېر نفوس)]]
دا د '''نفوس له مخې د هېوادونو نوملړ دی''' . په دې کې خپلواک دولتونه ، مېشته، انحصاري سیمې او په ځینو مواردو کې د خپلواکو دولتونو اجزاوو لرونکي هېوادونه شامل دي، په لړليک کې شاملول په ابتدايي توګه د [[د معيار نړيوال تنظيم|ISO]] معیار [[ایزو ۳۱۶۶-۱|ISO 3166-1]] پر بنسټ دي. د مثال په توګه، [[بریتانیا|انګلستان]] یو واحد وجود ګڼل کیږي، په داسې حال کې چې د هالنډ د سلطنت اجزاوو هېوادونه په جلا توګه ګڼل کیږي. سرېره پردې ، پدې لېست کې ځینې [[په محدوده رسمي توګه پیژندل سوي دولتونه|ایالتونه شامل دي چې محدود پېژندل]] شوي په ISO 3166-1 کې نه دي موندل شوي. همدارنګه د [[د نړۍ نفوس|نړۍ]] د نفوس په پرتله د هر هېواد نفوس په سلنه کې ورکړل شوی، کوم چې [[ملګري ملتونه]] د 7.954 ملیارد وګړي په 2022 کال کې اټکل کوي  . &lt;ref name=&quot;UNFPA&quot;&gt;{{Cite web |year=2022 |title=World Population Dashboard |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |access-date=15 June 2022 |website=United Nations Population Fund |publisher=UNFPA}}&lt;/ref&gt;

== تګلاره ==
په دې چارټ کې کارول شوي ارقام د ملي [[سرشمېرنه|سرشمېرنې]] د ادارې له خوا د خورا تازه اټکلونو یا نسبتونو پراساس دي، چې تل په تغير کې وي.

د کومو هېوادونو او ځايونو چې ملي معلومات شتون نلري، ارقام د 2021 لپاره د اټکلونو یا اټکلونو پر بنسټ د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزو چارو د نفوس څانګې له خوا چمتو شوي. &lt;ref name=&quot;unpop&quot;&gt;{{Cite web |last=United Nations |title=World Population Prospects 2019 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2021 |website=population.un.org}}&lt;/ref&gt;

ځکه چې راټول شوي ارقام په هر هېواد کې په ورته وخت کې نه راټولیږي، یا د دقت په ورته کچه کې، د پایلې شمېرې پرتله کول ممکن غلطې پایلې رامنځته کړي. سربېره پردې، د ټولو هېوادونو څخه د ارقامو اضافه والی ممکن د نړۍ مجموعې سره مساوي نه وي.

هغه سیمې چې د خپلواکو دولتونو بشپړې برخې جوړوي، لکه د انګلستان هېوادونه ، د اړوندو خپلواکو هېوادونو د برخې په توګه شمېرل کیږي. په دې کې نور نهادونه شامل دي، لکه [[اروپایي ټولنه|اروپایي اتحادیه]] ، {{Efn|The European Union is a ''[[sui generis]]'' [[supranational union]] whose sovereign members delegate to it by treaty certain powers that are often exercised by sovereign states. Its combined population has been estimated at 447,319,916 on 1 January 2020, and it would be ranked 3rd if it were included in the list. It has {{#expr: 447319916 / {{worldpop}} * 100 round 2}}% of the world's population — see {{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en|title=Eurostat-Tables, Graphs and Maps Interface（TGM）table|publisher=[[European Commission]]}}}} چې خپلواکه دولتونه نه دي، او خپلواکې سیمې چې دایمي نفوس نلري، لکه د [[انتارکتیکا|انټارکټیکا]] په اړه د مختلفو هېوادونو ادعاګانې .

== د نفوس له مخې خپلواک دولتونه او تړلې سیمې ==
نوټ: د ملګرو ملتونو د ۱۹۳ [[د ملگري ملتونو غړي هېوادونه|غړو هېوادونو]] او د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې ته د دوو څارونکو هېوادونو لپاره یوه شمېره درجه ټاکل شوې ده. انحصاري سیمې او هغه هېوادونه چې د خپلواکو دولتونو برخې دي د شمېرې درجې ندي ټاکل شوي. برسېره پردې، د محدود پېژندنې سره خپلواکه دولتونه شامل دي، مګر د شمېرې درجه نه ده ټاکل شوې.
{{sticky header}}{{sort under}}{{mw-datatable}}{{table alignment}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header sort-under mw-datatable col2right col6right&quot; {{right}}
|+ د مجموعي نفوس له مخې د هېوادونو او انحصاري سيمو نوملړ
! 
! موقعيت
! نفوس
! style=width:2em | ٪ د{{br}}نړۍ
! نېټه
! {{nowrap|Source (رسمي يا له}}{{br}} [[ملګري ملتونه]] څخه)
! class=&quot;unsortable&quot;|يادښتونه
|-

| –
| '''{{noflag|World}}'''
| 8,119,000,000 || {{center|100%}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref name=&quot;UNFPA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;unpop&quot;/&gt;||
|-

| rowspan=2 | {{ntsh|1}} 1/2 {{br}} {{efn|According to د ملګرو ملتونو اټکلs, India surpassed China by the end of April 2023.&lt;ref&gt;{{cite news |title=India to overtake China as world's most populous country in Apr 2023 |url=https://www.un.org/en/desa/india-overtake-china-world-most-populous-country-Apr-2023-united-nations-projects#:~:text=Smith%20Mehta%2Funsplash.-,India%20to%20overtake%20China%20as%20world's%20most%20populous%20country%20in,the%20world's%20most%20populous%20country |access-date=27 April 2023 |work=[[United Nations]] |date=24 April 2023}}&lt;/ref&gt;}}
| {{هېواد بيرغ|China}}
| {{n+p|1408280000|{{worldpop}}|sigfig=3|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2024) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202501/t20250117_1958330.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=17 January 2025 |access-date=17 January 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Refers to [[mainland China]]; excludes China's [[special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]], which returned to Chinese sovereignty in 1997 and 1999, respectively.}}
|-

| {{right}} {{هېواد بيرغ|India}}
| {{n+p|1402737000|{{worldpop}}|sigfig=3|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| {{right}} رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;*data provided by [[Ministry of Health and Family Welfare]]*{{cite web |title=Projected total Population by sex as on 1st July, 2011–2036: India, States and Union Territories (pg.43–March and pg.82–July) |url=https://geographicinsights.iq.harvard.edu/files/geographicinsights2/files/report_population_projection_2019.pdf |publisher=Harvard Center for Population and Development |website=www.iq.harvard.edu |date=November 2019 |access-date=1 January 2025 }}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || {{right}} {{efn|Includes the population of the [[Kashmir conflict|India-administered]] [[union territory|union territories]] of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], and [[Ladakh]].}}
|-

| {{nts|3}}
| {{هېواد بيرغ|United States}}
| {{n+p|340110988|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html | title=National Population Totals and Components of Change: April 1, 2020 to July 1, 2024 |publisher=[[United States Census Bureau]] (USCB) |website=www.census.gov |access-date=20 December 2024}}&lt;/ref&gt;|| {{efn|Includes the [[list of states and territories of the United States|50 states]] and the [[Washington, D.C.|District of Columbia]], but excludes the [[territories of the United States]].}}
|-

| {{nts|4}}
| {{هېواد بيرغ|Indonesia}}
| {{n+p|282477584|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{citation|url=https://dispendukcapil.acehtimurkab.go.id/berita/kategori/berita-nasional/rilis-data-kependudukan-semester-i-tahun-2024-potret-demografi-dan-implikasinya-bagi-pembangunan-nasional|title=Indonesian Population June 2024|work=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|language=id|access-date=20 October 2024}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|5}}
| {{هېواد بيرغ|Pakistan}}
| {{n+p|241499431|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 March 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' |date=5 August 2023 |website=Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date=14 August 2023 |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814181311/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the population of [[Kashmir conflict|Pakistan-administered]] [[Azad Kashmir]] and [[Gilgit-Baltistan]].}}
|-

| {{nts|6}}
| {{هېواد بيرغ|Nigeria}}
| {{n+p|223800000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cdn.sanity.io/files/5otlgtiz/production/d7fb94a5c16220cd7559ac066f95f9d53a433ac8.pdf |title=The annual population lecture series – APLS (pg.1 and pg.159) |publisher=National Population Commission – NPC Nigeria |website=www.nationalpopulation.gov.ng |date=22 November 2023 |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|7}}
| {{هېواد بيرغ|Brazil}}
| {{n+p|212583750|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.ibge.gov.br/en/statistics/social/population/18176-population-projection.html?lang=en-GB&amp;t=resultados |title = Population Projection |website = ibge.gov.br |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|8}}
| {{هېواد بيرغ|Bangladesh}}
| {{n+p|169828911|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|14 June 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population &amp; Housing Census 2022 – Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |website=Bangladesh Bureau of Statistics (www.bbs.gov.bd) |date=18 April 2023 |access-date=24 August 2023 |language=en |archive-date=24 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824082228/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn| The [[Bangladesh Bureau of Statistics]] has a projection of 181 million for 2025, but this method derives from a base year of 2011. This same projection overcounted the population for 2022 by about 4.4 million.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://bbs.gov.bd/site/page/29855dc1-f2b4-4dc0-9073-f692361112da/- |title = Statistical Yearbook |website = bbs.gov.bd |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;}}
|-

| {{nts|9}}
| {{هېواد بيرغ|Russia}}
| {{n+p|146150789|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 [Estimated permanent population on 1 January 2024 and average 2023] |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service (Росстат)]] |website=www.rosstat.gov.ru |access-date=11 April 2024 |language=ru |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406215805/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp2024_Site.xlsx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the [[Republic of Crimea (Russia)|Republic of Crimea]] and [[Sevastopol]], administrative areas on the [[Crimea|Crimean Peninsula]] occupied by Russia. The population does not include the [[Russian annexation of Donetsk, Kherson, Luhansk and Zaporizhzhia oblasts of Ukraine|four annexed Ukrainian oblasts]]. The Ukrainian government and [[Political status of Crimea|most of the world's other states]] consider the Crimean Peninsula, [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]] and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]] parts of [[Administrative divisions of Ukraine|Ukraine's territory]].}}
|-

| {{nts|10}}
| {{هېواد بيرغ|Mexico}}
| {{n+p|130154247|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;*data provided by [https://www.inegi.org.mx/sistemas/Infoenoe/Default_15mas.aspx INEGI → ENOE]* {{cite web |title=Mexico Population |url=https://www.economy.com/mexico/population/not-seasonally-adjusted |publisher=Moody's Analytics |website=www.economy.com |access-date=2 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|11}}
| {{هېواد بيرغ|Japan}}
| {{n+p|123590000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Population Estimates by Age (Five-Year Groups) and Sex |work=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]] |url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |access-date=21 November 2024 |archive-date=1 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401013551/https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|12}}
| {{هېواد بيرغ|Philippines}}
| {{n+p|114123600|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/dhsd/Statistical%20Tables%20CBPP_0.pdf |title=Table 10. Projected Population, by Age group, Sex, and single-Year interval, Philippines: 2020 - 2030 [Scenario 2 - pg.18] |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] (PSA) |website=www.psa.gov.ph |date=31 January 2024 |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|13}}
| {{هېواد بيرغ|Ethiopia}}
| {{n+p|109499000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |title=Population Size by Sex, Area and Density by Region, Zone and Wereda: July 2024 |website=www.statsethiopia.gov.et |publisher=Ethiopian Statistical Service (ESS) |access-date=7 July 2024 |archive-date=7 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240707022122/https://www.statsethiopia.gov.et/wp-content/uploads/2024/07/Projected_Population-2024.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|14}}
| {{هېواد بيرغ|Democratic Republic of the Congo}}
| {{n+p|109276000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو اټکل&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=25 December 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|15}}
| {{هېواد بيرغ|Egypt}}
| {{n+p|105914499|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.capmas.gov.eg/Admin/Pages%20Files/20245121324361-%20pop_new.pdf |title=Egypt in Figures 2024 – Population Estimates By Sex &amp; Governorate 1/1/2024 |publisher=[[Central Agency for Public Mobilization and Statistics (Egypt)|CAPMAS]] |website=www.capmas.gov.eg |date=1 March 2024 |access-date=28 May 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|16}}
| {{هېواد بيرغ|Vietnam}}
| {{n+p|100309209|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2024/07/NG-TCTK-2023_Final.pdf |title=Statistical yearbook of Vietnam (2023) – Population and employment [pg.101] |publisher=[[General Statistics Office of Vietnam]] (GSO) |website=www.gso.gov.vn |date=24 December 2024 |access-date=26 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|17}}
| {{هېواد بيرغ|Iran}}
| {{n+p|85961000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|20 March 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |title=Estimated population in Iran by province in 2024 |publisher=Iran Open Data (IOD) |website=www.iranopendata.org/fa/ |date=5 December 2024 |access-date=27 December 2024 |archive-date=8 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508011504/https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|18}}
| {{هېواد بيرغ|Turkey}}
| {{n+p|85372377|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2023-49684&amp;dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2023 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |date=6 February 2024 |access-date=6 February 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|19}}
| {{هېواد بيرغ|Germany}}
| {{n+p|83465411|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 March 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html |title=Population by nationality and sex (quarterly figures) |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|DESTATIS]] |website=www.destatis.de |date=10 January 2025 |access-date=20 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|20}}
| {{هېواد بيرغ|France}}
| {{n+p|68615000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Démographie – Population au début du mois – France (inclus Mayotte à partir de 2014) |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/serie/001641607 |publisher=INSEE |website=www.insee.fr |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the integral 18 [[regions of France]] (including 5 [[Overseas departments and regions of France|overseas departments and regions]]). Excludes France's 5 [[Overseas collectivity|overseas collectivities]]: [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]], and the sui generis collectivity of [[New Caledonia]], which are shown separately. The [[French Southern and Antarctic Lands]] (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff) and [[Clipperton Island]] (an uninhabited state private property of France) are not listed at all due to their extraordinary nature.}}
|-

| {{nts|21}}
| {{هېواد بيرغ|United Kingdom}}
| {{n+p|68265209|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |publisher=[[Office for National Statistics]] (ONS) |website=www.ons.gov.uk |date=8 October 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the three [[Crown Dependencies|British Crown Dependencies]] and the 14 [[British Overseas Territories]], listed separately. Four British Overseas Territories are not listed due to their extraordinary nature. The four not listed are ''[[British Antarctic Territory]]'' (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff), the [[British Indian Ocean Territory]] (a military base), [[South Georgia and the South Sandwich Islands]] (hosts only government officials and research station staff), and the [[Akrotiri and Dhekelia|Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia]] (a military base where permanent residency is limited to citizens of the [[Cyprus|Republic of Cyprus]]).}}
|-

| {{nts|22}}
| {{هېواد بيرغ|Thailand}}
| {{n+p|65932105|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |title=สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน) – Official population statistics from the civil registration (monthly) |last=จำนวนประชากร (population) → ตรวจสอบข้อมูลแยกรายเดือน (check monthly data separately) → ขอบเขตข้อมูล (data scope - monthly) → ยอดรวมข้อมูล (total data - whole country) |publisher=The Bureau of Registration Administration (BORA) |website=www.bora.dopa.go.th |access-date=6 February 2025 |language=thai}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|23}}
| {{هېواد بيرغ|South Africa}}
| {{n+p|63015904|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 – Statistical Release |publisher=Government of South Africa |website=www.gov.za |date=10 October 2023 |access-date=15 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015192129/https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|24}}
| {{هېواد بيرغ|Tanzania}}
| {{n+p|61741120|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 August 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sensa.nbs.go.tz/ |title=Population Size in Tanzania |website=National Bureau of Statistics |access-date=24 September 2024 |archive-date=31 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031164518/https://sensa.nbs.go.tz/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Zanzibar]].}}
|-

| {{nts|25}}
| {{هېواد بيرغ|Italy}}
| {{n+p|58966101|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B |title=ISTAT – Bilancio Demografico Mensile / Monthly Demographic Balance |publisher=Istituto Nazionale di Statistica (Istat) |website=demo.istat.it |language=it |access-date=6 February 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|26}}
| {{هېواد بيرغ|Colombia}}
| {{n+p|52695952|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx |title=Proyecciones de Población DANE |access-date=10 April 2023 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410005852/https://www.dane.gov.co/files/censo2018/proyecciones-de-poblacion/Nacional/DCD-area-proypoblacion-Nac-2020-2070.xlsx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|27}}
| {{هېواد بيرغ|Kenya}}
| {{n+p|52428290|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |date=Sep 2022 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results: Analytical Report on Population Projections, Vol XVI (Table 3.1: Projected Population, Kenya, 2020–2045) |url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204110524/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kphc-analytical-report-on-population-projections-vol-xvi/ |archive-date=4 December 2022 |access-date=25 June 2023 |website=knbs.or.ke |publisher=Kenya National Bureau of Statistics |page=23}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|28}}
| {{هېواد بيرغ|Myanmar}}
| {{n+p|51316756|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 Oct 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.moi.gov.mm/moi:eng/news/16583 |title =  Myanmar's 2024 Census Provisional Results: Population at 51.3M |date = 1 Jan 2025 |website = Myanmar Ministry of Information |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn| Does not include the [[Rohingya people]]. Some regions were estimated by satellite.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-says-2024-census-shows-population-513-mln-2025-01-01/ |title = Myanmar says 2024 census shows population of 51.3 million |website = reuters.com |access-date = 31 Dec 2024}}&lt;/ref&gt;}}
|-

| {{nts|29}}
| {{هېواد بيرغ|South Korea}}
| {{n+p|51207874|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resident population by City, County, and District |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&amp;tblId=DT_1B040A3&amp;conn_path=I2&amp;language=en |publisher=[[Statistics Korea|Statistics Korea (KOSTAT)]] → Korean Statistical Information Service (KOSIS) |website=www.kostat.go.kr |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|30}}
| {{هېواد بيرغ|Sudan}}
| {{n+p|50448963|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|31}}
| {{هېواد بيرغ|Spain}}
| {{n+p|48946035|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population |url=https://www.ine.es/en/index.htm |publisher=[[National Statistics Institute (Spain)]] (INE) |website=www.ine.es |access-date=2 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|32}}
| {{هېواد بيرغ|Algeria}}
| {{n+p|47400000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie_Algerienne2020_2023.pdf |title=DEMOGRAPHIE ALGERIENNE 2020 à 2025 |publisher=[[National Office of Statistics]] (NOS) |website=www.ons.dz |date=July 2024 |access-date=17 January 2025 |language=French}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|33}}
| {{هېواد بيرغ|Argentina}}
| {{n+p|47067641|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |title=Proyecciones y estimaciones |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |access-date=17 January 2025 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609202751/https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|34}}
| {{هېواد بيرغ|Uganda}}
| {{n+p|45935046|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/publications/National-Population-and-Housing-Census-2024-Preliminary-Report.pdf |title=NPHC 2024 – Preliminary Results |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|35}}
| {{هېواد بيرغ|Iraq}}
| {{n+p|44414800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=2 July 2024 |title=Estimated population of Iraq for the period (2015–2030)|url=http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 |website=cosit.gov.iq |archive-date=3 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203214014/http://cosit.gov.iq/ar/2013-01-31-08-43-38 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|36}}
| {{هېواد بيرغ|Afghanistan}}
| {{n+p|42045000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |title = World Population Prospects 2024 Summary of Results |at = p61 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Data_Sources.pdf |title = World Population Prospects 2024 Data Sources |at = p11 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; (ياداښت وګورئ)
| {{efn| The last census was conducted in 1979. Sources disagree about the current population:
* The Afghani [[National Statistics and Information Authority]] gives an estimate of 35,695,527 for 2024.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://nsia.gov.af/library |title = Library |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025 |archive-date = 23 March 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220323031521/https://nsia.gov.af/library |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://drive.google.com/file/d/1PWzeE5zCoqwHfht-16xVkHejlgW9Wbeb/view |title = Estimated Populatin of Afghanistan 2024-25 |website = [[National Statistics and Information Authority]] |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The [[Encyclopædia Britannica]] gives an estimate of 36,432,000 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/place/Afghanistan |title = Afghanistan |website = www.britannica.com |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The BBC gives a figure of 38.3 million for 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12011352 |title = Afghanistan country profile |date = 15 Aug 2023 |website = bbc.com |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The CIA gives an estimate of 40,121,552 for 2024.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |title = Afghanistan |website = cia.gov |access-date = 6 Jan 2025 |archive-date = 4 January 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
* The US Census Bureau provides an estimate of 49,552,566 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.census.gov/popclock/world/af |title = Afghanistan  |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
All figures are mid-year.}}
|-

| {{nts|37}}
| {{هېواد بيرغ|Canada}}
| {{n+p|41465298|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |title = Population estimates, quarterly |date = 17 December 2024 |website = statcan.gc.ca |access-date = 19 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|38}}
| {{هېواد بيرغ|Uzbekistan}}
| {{n+p|37543167|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.uz/en/ |title = Uzbekistan by the Numbers |website = stat.uz |access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|39}}
| {{هېواد بيرغ|Poland}}
| {{n+p|37507000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-122024,4,170.html |title=Statistical Bulletin No 12/2024 → Population |publisher=[[Statistics Poland]] (GUS) |website=www.stat.gov.pl |date=31 January 2025 |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|40}}
| {{هېواد بيرغ|Morocco}}
| {{n+p|36828330|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 September 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hcp.ma/Population-legale-du-Royaume-du-Maroc-repartie-par-regions-provinces-et-prefectures-et-communes-selon-les-resultats-du_a3974.html |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2024 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan (Morocco)]] (HCP) |website=www.hcp.ma |date=22 November 2024 |access-date=11 December 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the regions [[Laâyoune-Sakia El Hamra]] and [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]], the [[Regions of Morocco|disputed territory]] of [[Western Sahara]] administered by Morocco and excluding [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] (see [[Western Sahara conflict]]).}}
|-


| {{nts|41}}
| {{هېواد بيرغ|Angola}}
| {{n+p|35121734|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gov.ao/ |title=Início |website=www.ine.gov.ao |access-date=2 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601043657/https://www.ine.gov.ao/ |archive-date=1 June 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|42}}
| {{هېواد بيرغ|Malaysia}}
| {{n+p|34112400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-third-quarter-2024 |title = Demographic Statistics, Third Quarter 2024 |website = dosm.gov.my |access-date = 17 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|43}}
| {{هېواد بيرغ|Peru}}
| {{n+p|34038457|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html |title=Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950–2070 (3. Resultados) |publisher=[[Instituto Nacional de Estadística e Informática|INEI – Peru]] |website=www.gob.pe |access-date=2 July 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|44}}
| {{هېواد بيرغ|Ukraine}}
| {{n+p|33443000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| آی اېم اېف اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of Ukraine – Population (by estimate) as of 2024 |website=IMF |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=926,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the [[Autonomous Republic of Crimea]] and the city of [[Sevastopol]], Ukraine's ''de jure'' territory which is occupied by Russia (however, includes the [[Donbas]] region, [[2022 Russian invasion of Ukraine|partly occupied by Russia]]).}}
|-

| {{nts|45}}
| {{هېواد بيرغ|Mozambique}}
| {{n+p|33244414|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ine.gov.mz |title=População 2024 |website=www.ine.gov.mz |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601041948/http://www.ine.gov.mz/ |archive-date=1 June 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|46}}
| {{هېواد بيرغ|Ghana}}
| {{n+p|33007618|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2&amp;#91;1&amp;#93;&amp;#91;2&amp;#93;_with_links&amp;#91;_final_website.pdf |title=Population Projection 2021 – 2050 (pg.45–46) |publisher=[[Ghana Statistical Service]] (GSS) |website=www.statsghana.gov.gh |date=June 2024 |access-date=23 October 2024 |archive-date=23 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723110019/https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2%5B1%5D%5B2%5D_with_links%5B_final_website.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|47}}
| {{هېواد بيرغ|Yemen}}
| {{n+p|32305264|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |title=Annual Statistical Health Report 2022 (pg.4) |publisher=Yemeni Ministry Of Health |website=www.moh.gov.ye |date=3 September 2024 |access-date=23 October 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203112119/https://moh.gov.ye/storage/1900/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2022_%D9%A0%D9%A5%D9%A3%D9%A5%D9%A3%D9%A9.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|48}}
| {{هېواد بيرغ|Saudi Arabia}}
| {{n+p|32175224|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |title = Overall count of population |url = https://portal.saudicensus.sa/portal |publisher = General Statistics Authority – Kingdom of Saudi Arabia |website = portal.saudicensus.sa |access-date = 5 July 2023 |archive-date = 28 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|49}}
| {{هېواد بيرغ|Madagascar}}
| {{n+p|30811969|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |title=Projections démographiques |website=instat.mg |access-date=2 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615103016/https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |archive-date=15 June 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|50}}
| {{هېواد بيرغ|Ivory Coast}}
| {{n+p|29389150|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 December 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ins.ci/n |title=Institut National de la Statistique (INS) – RGPH-2021 Résultats globaux |website=www.ins.ci |access-date=10 August 2022 |archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310230400/http://www.ins.ci/n |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|51}}
| {{هېواد بيرغ|Nepal}}
| {{n+p|29164578|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 November 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results |title=National Population and Housing Census 2021 |website=www.cbs.gov.np |access-date=28 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327230350/http://censusnepal.cbs.gov.np/results |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|52}}
| {{هېواد بيرغ|Cameroon}}
| {{n+p|28758503|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |title=Projections demographiques et estimations des cibles prioritaires des differents programmes et interventions de sante |publisher=INS du Cameroun |website=www.ins-cameroun.cm |date=30 June 2023 |access-date=2 July 2024 |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002083019/https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|53}}
| {{هېواد بيرغ|Venezuela}}
| {{n+p|28405543|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|54}}
| {{هېواد بيرغ|Australia}}
| {{n+p|27204800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0 |title = National, state and territory population |date = 19 September 2024 |website = abs.gov.au |access-date = 28 September 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the external territories of [[Christmas Island]], the [[Cocos (Keeling) Islands]], and [[Norfolk Island]].}}
|-

| {{nts|55}}
| {{هېواد بيرغ|Niger}}
| {{n+p|26312034|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat-niger.org/projections/ |title=Projections démographiques du Niger Horizon 2012–2024 (extraction de donnees) |publisher=INSN |website=www.stat-niger.org |access-date=2 July 2024 |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610170556/https://www.stat-niger.org/projections/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|56}}
| {{هېواد بيرغ|North Korea}}
| {{n+p|25950000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea (2014–2050) [pg.40] |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|57}}
| {{هېواد بيرغ|Syria|revolution}}
| {{n+p|24672760|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|58}}
| {{هېواد بيرغ|Burkina Faso}}
| {{n+p|23409015|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/VOLUME%204%20PROJECTIONS%20DEMOGRAPHIQUES%202020%202035%20RGPH%20%C3%A9dition%202-%2006-02-2023.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES 2020–2035 |publisher=INSD Burkina Faso |website=www.insd.bf |date=January 2023 |access-date=2 July 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Taiwan}}
| {{n+p|23400220|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |title=National Statistics, Taiwan |website=eng.stat.gov.tw |access-date=11 January 2025 |archive-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|[[Taiwan]] includes [[Penghu]], [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]] and other minor islands.}}
|-

| {{nts|59}}
| {{هېواد بيرغ|Mali}}
| {{n+p|22395489|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 June 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://instat-mali.org/fr |title=TAILLE DE LA POPULATION EN 2022 (HBTS) (SOURCE RÉSULTATS RGPH5) |publisher=INSTAT Mali |website=www.instat-mali.org/fr |date=10 August 2023 |access-date=23 September 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003092311/https://instat-mali.org/fr |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|60}}
| {{هېواد بيرغ|Sri Lanka}}
| {{n+p|21916000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 |title=Mid-year Population Estimates by District &amp; Sex, 2014 – 2024 |website=statistics.gov.lk |access-date=28 September 2024 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928085025/http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|61}}
| {{هېواد بيرغ|Kazakhstan}}
| {{n+p|20286084|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/ |title=Population |publisher=QAZSTAT |website=www.stat.gov.kz |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|62}}
| {{هېواد بيرغ|Malawi}}
| {{n+p|20270568|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |title=Population Projections 2018–2050 |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214154949/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |archive-date=14 February 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|63}}
| {{هېواد بيرغ|Chile}}
| {{n+p|20086377|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion |title = Proyecciones de población |website =www.ine.cl |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828051041/https://www.ine.cl/estadisticas/sociales/demografia-y-vitales/proyecciones-de-poblacion |archive-date=28 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|64}}
| {{هېواد بيرغ|Zambia}}
| {{n+p|19610769|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 September 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lusakatimes.com/2022/12/24/preliminary-data-shows-population-grew-from-13-1-million-in-2010-to-19-6-million-in-2022/ |title=Preliminary data shows Population grew from 13.1 million in 2010 to 19.6 million in 2022 |website=www.zamstats.gov.zm |date=24 December 2022 |access-date=27 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227142047/https://www.zamstats.gov.zm/population-size-by-sex-and-rural-urban-zambia-2022/ |archive-date=27 December 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|65}}
| {{هېواد بيرغ|Romania}}
| {{n+p|19064409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf |title=On 1st January 2024, the usually resident population amounted to 19064409 persons, a growth of 9.9 thousand persons compared to 1st January 2023 |publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)]] – INSSE |website=www.insse.ro |date=30 August 2024 |access-date=30 August 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|66}}
| {{هېواد بيرغ|Somalia}}
| {{n+p|19009151|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Somaliland]].}}
|-

| {{nts|67}}
| {{هېواد بيرغ|Chad}}
| {{n+p|18675547|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inseed.td/ |website=www.inseed-td|publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques |title=Population* 2024 |access-date=2 July 2024 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014184620/https://www.inseed.td/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|68}}
| {{هېواد بيرغ|Senegal}}
| {{n+p|18126390|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 May 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ansd.sn/sites/default/files/recensements/rapport/rapport_national/RGPH-5_Rapport%20global-Prov-juillet2024_0.pdf |title=RAPPORT PROVISOIRE, PGPH-5, 2023 |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|69}}
| {{هېواد بيرغ|Netherlands}}
| {{n+p|18045532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1712804860730 |title=Population dynamics – month and year |website=www.opendata.cbs.nl |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the three constituent countries of the [[Kingdom of the Netherlands]] in the Caribbean Sea ([[Aruba]], [[Curaçao]], and [[Sint Maarten]]), but includes the three special municipalities of the [[Caribbean Netherlands]] ([[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] and [[Saba (island)|Saba]]).}}
|-

| {{nts|70}}
| {{هېواد بيرغ|Guatemala}}
| {{n+p|17843132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019 |publisher = Instituto Nacional de Estadística Guatemala |url= https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |title=Estimaciones y proyecciones nacionales de población |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223192959/https://www.censopoblacion.gt/archivos/Estimaciones_y_proyecciones_nacionales_de_poblacion.pdf |archive-date=23 December 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|71}}
| {{هېواد بيرغ|Cambodia}}
| {{n+p|17336307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |date = Nov 2021|url = https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf|publisher = National Institute of Statistics |title = Population Projection |access-date = 2 July 2024 |archive-date = 8 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230908123512/https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf |url-status = live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|72}}
| {{هېواد بيرغ|Ecuador}}
| {{n+p|16938986|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.censoecuador.gob.ec/ |title= Inicio – Censo Ecuador |website= censoecuador.gob.ec |access-date= 15 June 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|73}}
| {{هېواد بيرغ|Zimbabwe}}
| {{n+p|16751469|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |title=Population Projections Thematic Report |access-date=12 November 2024|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |archive-date = 28 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|74}}
| {{هېواد بيرغ|South Sudan}}
| {{n+p|15254268|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |title=South Sudan Population Projections, 2020–2040 (pg.12) |publisher=National Bureau of Statistics – South Sudan (NBSS) |website=www.nbs.gov.ss |date=January 2016 |access-date=22 January 2024 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416211927/https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|75}}
| {{هېواد بيرغ|Rwanda}}
| {{n+p|13798561|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |title=Size of the resident population |website=statistics.gov.rw |url=http://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |access-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515193613/https://statistics.gov.rw/publication/size-resident-population |archive-date=15 May 2024 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|76}}
| {{هېواد بيرغ|Guinea}}
| {{n+p|13261638|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stat-guinee.org/ |title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org |website=www.stat-guinee.org |access-date=25 May 2023 |archive-date=12 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|77}}
| {{هېواد بيرغ|Benin}}
| {{n+p|12910087|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES DE 2014 A 2063 ET PERSPECTIVES DE LA DEMANDE SOCIALE DE 2014 A 2030 AU BENIN |website=www.insae-bj |access-date=2 July 2024 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529104440/https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|78}}
| {{هېواد بيرغ|Burundi}}
| {{n+p|12837740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |title=Projections de la population au Burundi |website=www.isteebu.bi |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525150948/https://isteebu.bi/projection-de-la-population/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|79}}
| {{هېواد بيرغ|Haiti}}
| {{n+p|12394537|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ihsi.gouv.ht/public/statistiques/statistiques_demographiques_et_sociales/projections_et_estimations_de_la_population |title=Projections et estimations de la population 2024 |website =ihsi.gou.ht |access-date=3 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{nts|80}}
| {{هېواد بيرغ|Tunisia}}
| {{n+p|11887412|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ins.tn/en/statistiques/111 |title=Population |website=ins.tn |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|81}}
| {{هېواد بيرغ|Belgium}}
| {{n+p|11872024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 November 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibz.rrn.fgov.be/fr/population/statistiques-de-population/ |title=Statistiques de population |publisher=[[Federal Public Service Interior|IBZ]] |website=www.ibz.rrn.fgov.be |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|82}}
| {{هېواد بيرغ|Papua New Guinea}}
| {{n+p|11781559|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |title = Population Estimates 2021 |website = nso.gov.pg |access-date = 20 July 2023 |archive-date = 20 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230720004458/https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|83}}
| {{هېواد بيرغ|Jordan}}
| {{n+p|11516000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf |title= Estimated population of 2023 and some of selected data |publisher=Department of Statistics (DOS) |website=www.dosweb.dos.gov.jo |date=January 2024 |access-date=18 April 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|84}}
| {{هېواد بيرغ|Bolivia}}
| {{n+p|11312620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 March 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censo.ine.gob.bo/ |title=Censo Bolivia 2024 |publisher=[[National Institute of Statistics of Bolivia]] |website=www.ine.gob.bo |access-date=3 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|85}}
| {{هېواد بيرغ|Cuba}}
| {{n+p|11089511|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2022 |website =www.onei.gob.cu |access-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211142555/http://www.onei.gob.cu/node/13815 |archive-date=11 December 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|86}}
| {{هېواد بيرغ|Czech Republic}}
| {{n+p|10897237|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population |url=https://csu.gov.cz/home |publisher=[[Czech Statistical Office]] (CZSO) |date=30 December 2024 |access-date=30 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|87}}
| {{هېواد بيرغ|Dominican Republic}}
| {{n+p|10771504|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |title=Población por sexo, según provincia de residencia |publisher=Oficina Nacional de Estadística (ONE) |website=www.one.gob.do |date= |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627163434/https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |archive-date=27 June 2024 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|88}}
| {{هېواد بيرغ|United Arab Emirates}}
| {{n+p|10678556|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&amp;folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&amp;subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9 |title=Statistics by Subject |website=fcsa.gov.ae |access-date=29 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx |archive-date=4 July 2020}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|89}}
| {{هېواد بيرغ|Portugal}}
| {{n+p|10639726|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| 2023 estimate&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=645507713&amp;DESTAQUESmodo=2|title=População residente ultrapassa os 10,6 milhões – 2023|website=ine.pt|publisher=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|INE]]|access-date=18 June 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|90}}
| {{هېواد بيرغ|Sweden}}
| {{n+p|10588230|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population/population-composition/population-statistics |title=Population statistics |website=scb.se |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|91}}
| {{هېواد بيرغ|Greece}}
| {{n+p|10400720|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Estimated Population and Migration Flows, 2024 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 |publisher=[[Hellenic Statistical Authority]] |access-date=8 January 2025 |location=Piraeus |date=31 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|92}}
| {{هېواد بيرغ|Tajikistan}}
| {{n+p|10277100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.tj/ |title=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=www.stat.tj |access-date=21 July 2024 |archive-date=13 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091213094447/https://www.stat.tj/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|93}}
| {{هېواد بيرغ|Azerbaijan}}
| {{n+p|10218536|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;*right corner →*{{cite web |url=https://www.azstat.gov.az/portal/?lang=en |title=Number of Population |publisher=[[State Statistics Committee|Azerbaijan Statistical Information Service (ASIS)]] |website=www.azstat.gov.az/portal/?lang=az |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|94}}
| {{هېواد بيرغ|Israel}}
| {{n+p|10026900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| National monthly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&amp;uptodate=1 |title = Time Series DataBank |date = |website = cbs.gov.il |access-date = 9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[East Jerusalem]] and the [[Golan Heights]]. Also includes [[Israeli settlement|Israeli settlers]] within [[Area C (West Bank)|Area C]] of the [[West Bank]].}}
|-

| {{nts|95}}
| {{هېواد بيرغ|Honduras}}
| {{n+p|9892632|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |title=TOMO: HONDURAS: PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2013–2050 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=2 July 2024 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405210701/https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||

|-
| {{nts|96}}
| {{هېواد بيرغ|Hungary}}
| {{n+p|9540000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html |title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=6 February 2025 |archive-date=15 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215153106/http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd001.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|97}}
| {{هېواد بيرغ|Austria}}
| {{n+p|9198124|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter |title=Population at beginning of year/quarter |website=www.statistik.at |access-date=10 August 2023 |archive-date=12 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612161754/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|98}}
| {{هېواد بيرغ|Belarus}}
| {{n+p|9155978|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |title=Population at the beginning of 2022 |website=belstat.gov.by |access-date=3 August 2022 |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105133324/http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|99}}
| {{هېواد بيرغ|Switzerland}}
| {{n+p|9027859|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.gnpdetail.2024-0542.html |title=Bevölkerungsstand am Ende des 3. Quartals 2024 |language=de |date=4 December 2024|publisher=Bundesamt für Statistik |website=bfs.admin.ch |access-date=9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|100}}
| {{هېواد بيرغ|Sierra Leone}}
| {{n+p|8884032|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba |date=Oct 2017|publisher=Statistics Sierra Leone |website =www.statistics.sl |access-date=18 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |archive-date=13 November 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|101}}
| {{هېواد بيرغ|Togo}}
| {{n+p|8095498|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 November 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |title=Resultats RGPH5 |language=fr |website=inseed.tg |access-date=20 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418035453/https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|102}}
| {{هېواد بيرغ|Laos}}
| {{n+p|7546000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |title = Distribution of citizens by gender and age group |website = laosis.lsb.gov.la |access-date = 21 November 2024 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920122809/https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Hong Kong}} (China)
| {{n+p|7531800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}}
|| {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |title=Population – Overview &amp;#124; Census and Statistics Department |website=www.censtatd.gov.hk |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|103}}
| {{هېواد بيرغ|Libya}}
| {{n+p|7381023|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|104}}
| {{هېواد بيرغ|Kyrgyzstan}}
| {{n+p|7161900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kg/ru/statistics/naselenie/ |title=Население |access-date=12 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|105}}
| {{هېواد بيرغ|Turkmenistan}}
| {{n+p|7057841|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 December 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/ |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана 2022 года |date=14 July 2023 |website=www.stat.gov.tm/ |access-date=21 September 2023 |archive-date=20 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720125616/https://www.stat.gov.tm/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|106}}
| {{هېواد بيرغ|Nicaragua}}
| {{n+p|6803886|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario2022/ANUARIO_ESTADISTICO2022.pdf |title=Anuario Estadístico 2022 |website=www.inide.gob.ni |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|107}}
| {{هېواد بيرغ|Serbia}}
| {{n+p|6605168|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.rs/en-US |title=Population |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia (РЗС) |website=www.stat.gov.rs |access-date=2 July 2024 |language=en |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013224848/https://stat.gov.rs/en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|| {{efn|Excludes [[Kosovo]].}}
|-

| {{nts|108}}
| {{هېواد بيرغ|Central African Republic}}
| {{n+p|6470307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |title = Population of the central African Republic in 2021 and 2024 |date = 14 May 2024 |website = icasees.org |access-date = 5 September 2024 |archive-date = 29 May 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240529142921/https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|109}}
| {{هېواد بيرغ|Bulgaria}}
| {{n+p|6445481|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |title=Население към 7 септември 2021 година |date=3 October 2022|language=Bulgarian |website=www.nsi.bg |access-date=21 February 2022 |archive-date=3 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003102110/https://nsi.bg/bg/content/19806/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%8A%D0%BC-7-%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B2%D1%80%D0%B8-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|110}}
| {{هېواد بيرغ|El Salvador}}
| {{n+p|6351000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |title=El Salvador: Estimatciones y proyecciones de población nacional 2005–2050 departamental 2005–2025 |website=www.digestyc.gob.sv |access-date=29 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |archive-date=22 April 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|111}}
| {{هېواد بيرغ|Republic of the Congo}}
| {{n+p|6142180|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 May 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 |title= Le cinquième Recensement Général de la Population et de l'habitation du Congo (RGPH-5) / pg.VIII |publisher=INS Congo |website=www.ins-congo.cg |date=29 December 2023 |access-date=23 January 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|112}}
| {{هېواد بيرغ|Paraguay}}
| {{n+p|6109644|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| Preliminary census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ |title=Paraguay has 6,109,644 inhabitants, according to the last Census |date=31 August 2023 |website=ABC Color|language=ES |access-date=4 September 2023 |archive-date=5 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230905110622/https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||

|-
| {{nts|113}}
| {{هېواد بيرغ|Singapore}}
| {{n+p|6036900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |title=Singapore Department of Statistics (DOS) |website=www.singstat.gov.sg |access-date=28 September 2024 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||

|-
| {{nts|114}}
| {{هېواد بيرغ|Denmark}}
| {{n+p|5989985|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal |title=Population figures |website=www.dst.dk |access-date=16 February 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the [[Faroe Islands]] and [[Greenland]].}}
|-

| {{nts|115}}
| {{هېواد بيرغ|Finland}}
| {{n+p|5636521|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref name=&quot;pxnet2.stat.fi&quot;&gt;{{cite web |url=https://pxdata.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px |title=Statistics Finland – Population – Preliminary population statistics |website=statfin.stat.fi |access-date=25 December 2024 |archive-date=22 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522153952/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Åland]].}}
|-

| {{nts|116}}
| {{هېواد بيرغ|Norway}}
| {{n+p|5585044|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ssb.no/en |title=2020-01-01 |website=ssb.no |access-date=22 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526091639/https://www.ssb.no/en/ |archive-date=26 May 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Svalbard]].}}
|-

| {{nts|117}}
| {{هېواد بيرغ|Lebanon}}
| {{n+p|5490000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |title = Lebanese Republic |date = 2 March 2019 |website = City Population |access-date = 16 May 2023 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920133612/https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|118}}
| {{هېواد بيرغ|Palestine}}
| {{n+p|5483450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 |title=عدد السكان المقدر في فلسطين منتصف العام حسب المحافظة، 1997–2026 |website =www.pcbs.gov.ps |access-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112247/https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 |archive-date=7 December 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[East Jerusalem]] or [[Israeli settlement]]s in the [[West Bank]].}}
|-

| {{nts|119}}
| {{هېواد بيرغ|Slovakia}}
| {{n+p|5421272|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |title=Stock of population in the SR on 30 September 2024 |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |website=slovak.statistics.sk |date=29 November 2024 |access-date=29 November 2024 |archive-date=4 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304062241/https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVLLktowEPyWHHyUNbYkS-RmtoIxUFQM2IAuKT8EKIDsNY7J5utjJ1uVyiYLm0PmMjp0q6dnGku8wdKkrd6njS5NesITLHV2tq_52QabCw6Ec0FdOvAYIR1665uMiD2WtdqpWtX2obw0eKOMfdVHXalCp3ZZ7_-G_FKf8ObQNNXlvQUWvKRY0ItL71PEQzEcOj7AcEYgnEyX8_HDyA1i1v-qPz8-Sh_LvDSN-tpJl9klPSBlkDY7lB4bC7pHWZ87R61R6FLVaftkQXtRzbHrRKUuLTKBGM89RBXNUMYIQ8Cg6DopKBd4i7eSvzqIw_ESSyyrXBd4W-x24KjCQ4OCCkRdUqBUMIJcjw-YGrhOLgCvW62uODb9XCe8VKa3ctvr-h6g3xW8Uj685Ith4kLI5wtnGkXB1KE_-H4URctZkkCQuCMIiRPAPI47Me-Zf0PgTfyHwB9TPgMQs4BB6I_jxSAiBHzyNv6v-eeLDxCu_I_BYkIdoOz3rPxp7yf_hsCdrCX9iXPTVM0Bb_9HyP4xQT3-hqGV9wy4tfF7mRkDrs5r0Ygn8m21Gx9Oo74m7RwdF8J_9x2gbZaf/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|120}}
| {{هېواد بيرغ|Ireland}}
| {{n+p|5380300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ |title=Population and Migration Estimates, April 2024 |website=www.cso.ie |date=27 August 2024 |access-date=15 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|121}}
| {{هېواد بيرغ|New Zealand}}
| {{n+p|5348600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |title = Estimated population of NZ |date = 20 November 2024 |website = stats.govt.nz |access-date = 21 November 2024 |archive-date = 26 April 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230426102243/https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the two self-governing associated states of the [[Cook Islands]] and [[Niue]], and the dependent territory of [[Tokelau]].}}
|-

| {{nts|122}}
| {{هېواد بيرغ|Costa Rica}}
| {{n+p|5309625|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |title=Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según región de planificación y sexo |website=www.inec.go.cr |access-date=2 July 2024 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124541/https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|125}}
| {{هېواد بيرغ|Oman}}
| {{n+p|5268072|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_20-1-2025%20indd-Final_afdf97ec-1849-4b7c-8731-36680c9f8160.pdf |title=Monthly Statistical Bulletin: January 2025 |website=ncsi.gov.om |date=20 January 2025 |access-date=6 February 2025 |archive-date=15 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415094244/https://ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_20-1-2025%20indd-Final_afdf97ec-1849-4b7c-8731-36680c9f8160.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|124}}
| {{هېواد بيرغ|Liberia}}
| {{n+p|5248621|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |title=Liberia announces provisional results of its 5th National Population and Housing Census |publisher=United Nations Liberia |website=www.liberia.un.org |date=23 February 2023 |access-date=14 October 2023 |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324043346/https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|125}}
| {{هېواد بيرغ|Mauritania}}
| {{n+p|4927532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 December 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ansade.mr/wp-content/uploads/2024/09/Depliant-RGPH5-1.pdf |title=Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH-5 2023) |publisher=ANSADE – Mauritanie |website=www.ansade.mr |date=September 2024 |access-date=23 October 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|126}}
| {{هېواد بيرغ|Kuwait}}
| {{n+p|4913271|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.csb.gov.kw/Default_EN |title=Population Estimates at the beginning of 2024 |website=www.csb.gov.kw |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|127}}
| {{هېواد بيرغ|Panama}}
| {{n+p|4064780|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 January 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inec.gob.pa/archivos/P053342420231009161532Comentarios_Poblacion%20RFB%202023%20VF.pdf |title=Censos década – 2023 |publisher=[[:es:Instituto Nacional de Estadística y Censo (Panamá)|INEC de Panamá]] |website=www.inec.gob.pa |date=9 October 2023 |access-date=9 March 2023}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|128}}
| {{هېواد بيرغ|Croatia}}
| {{n+p|3859686|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://podaci.dzs.hr/2024/en/76805 |title = POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2023 |website = podaci.dzs.hr |date = 6 September 2024 |access-date = 15 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|129}}
| {{هېواد بيرغ|Georgia}}
| {{n+p|3694600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geostat.ge/en |title=National Statistics Office of Georgia |website=www.geostat.ge |access-date=25 May 2023 |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528115010/https://www.geostat.ge/en |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).}}
|-

| {{nts|130}}
| {{هېواد بيرغ|Eritrea}}
| {{n+p|3535603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|131}}
| {{هېواد بيرغ|Mongolia}}
| {{n+p|3504741|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nso.mn/ |title=Unified Database of Statistics |website=nso.mn |access-date=19 June 2023 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|132}}
| {{هېواد بيرغ|Uruguay}}
| {{n+p|3444263|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|27 November 2023|abbr=on}}
| 2023 National census&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |title=Estimaciones y Proyecciones – Instituto Nacional de Estadística |website=www.ine.gub.uy |access-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322200708/http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones |archive-date=22 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|133}}
| {{هېواد بيرغ|Bosnia and Herzegovina}}
| {{n+p|3264873|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rzs.rs.ba/ |title=Republika Srpska Institute of Statistics |website=rzs.rs.ba |access-date=19 June 2023 |archive-date=16 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916034658/https://rzs.rs.ba/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fzs.ba/index.php/procjena-broja-stanovnika/ |title=Population estimation |website=fzs.ba |access-date=19 June 2023 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619201152/https://fzs.ba/index.php/procjena-broja-stanovnika/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Puerto Rico}} (US)
| {{n+p|3203295|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Annual projection&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/PR |publisher=[[United States Census Bureau]] |title=Quick Facts Puerto Rico |date=25 November 2024 |access-date=25 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|134}}
| {{هېواد بيرغ|Armenia}}
| {{n+p|3067400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&amp;id=19001&amp;submit=Search |title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia |website=www.armstat.am |access-date=25 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|135}}
| {{هېواد بيرغ|Namibia}}
| {{n+p|3022401|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 September 2023|abbr=on}}
| 2023 National census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://census.nsa.org.na/ |title=Namibia – Census (2023) |publisher=Namibia Statistics Agency |website=www.census.nsa.org.na |access-date=18 April 2024 |archive-date=13 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313094106/https://census.nsa.org.na/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|136}}
| {{هېواد بيرغ|Lithuania}}
| {{n+p|2897430|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|137}}
| {{هېواد بيرغ|Qatar}}
| {{n+p|2857822|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.psa.gov.qa/en/statistics1/pages/topicslisting.aspx?parent=Population&amp;child=Population |title=Population |website=psa.gov.qa |access-date=3 July 2024 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619201210/https://www.psa.gov.qa/en/statistics1/pages/topicslisting.aspx?parent=Population&amp;child=Population |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|138}}
| {{هېواد بيرغ|Jamaica}}
| {{n+p|2825544|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |title=Population Statistics |access-date=19 June 2023 |website=statinja.gov.jm |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306205719/https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|139}}
| {{هېواد بيرغ|Moldova}}
| {{n+p|2423300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistica.gov.md/en/statistic_indicator_details/25 |title=Population |publisher=Biroului Național de Statistică (BNS) |website=statistica.gov.md |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Transnistria]].}}
|-

| {{nts|140}}
| {{هېواد بيرغ|Gambia}}
| {{n+p|2417471|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gbosdata.org/data/40-population-and-household-characteristics/1653-population-total |title=Population – Total |access-date=25 May 2023 |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511134924/https://www.gbosdata.org/data/40-population-and-household-characteristics/1653-population-total |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|141}}
| {{هېواد بيرغ|Botswana}}
| {{n+p|2410338|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |title=Botswana Population Projections 2011–2026 |website=www.statsbots.org.bw |access-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|142}}
| {{هېواد بيرغ|Gabon}}
| {{n+p|2408586|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |title=Projection de la Population Gabon 2019–2025 |website=www.statgabon.ga |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |archive-date=29 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|143}}
| {{هېواد بيرغ|Albania}}
| {{n+p|2402113|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|18 September 2023|abbr=on}}
| 2023 national census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |title=Population in Albania, 1 Jan 2023 |access-date=10 August 2023 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124542/https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|144}}
| {{هېواد بيرغ|Lesotho}}
| {{n+p|2306000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lesotho/ |title = Lesotho |date = 8 April 2023 |website = City Population |access-date = 26 June 2023 |archive-date = 19 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230519091617/https://citypopulation.de/en/lesotho/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|145}}
| {{هېواد بيرغ|Slovenia}}
| {{n+p|2129052|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.si/statweb |title=Prebivalci Slovenije |website=www.stat.si |access-date=6 February 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|146}}
| {{هېواد بيرغ|Latvia}}
| {{n+p|1853400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 December 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/ |title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 – 2024M12 |website=Statistikas datubāzes |access-date=6 February 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|147}}
| {{هېواد بيرغ|North Macedonia}}
| {{n+p|1826247|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 |title=Population |website= State Statistical Office |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|148}}
| {{هېواد بيرغ|Guinea-Bissau}}
| {{n+p|1781308|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stat-guinebissau.com/ |title = National Institute of Statistics of Guinea-Bissau |website = stat-guinebissau |access-date = 4 July 2023 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721231946/https://www.stat-guinebissau.com/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|149}}
| {{هېواد بيرغ|Bahrain}}
| {{n+p|1588670|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://bahrain.opendatasoft.com/explore/dataset/03-mid-year-population-by-nationality-and-sex/table/?disjunctive.sex&amp;sort=-year |title = Mid-Year Population |date =  |website = bahrain.opendatasoft.com |access-date = 3 October 2024 |archive-date = 1 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230901001907/https://bahrain.opendatasoft.com/explore/dataset/03-mid-year-population-by-nationality-and-sex/table/?disjunctive.sex&amp;sort=-year |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Kosovo}}
| {{n+p|1585566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2024|abbr=on}}
| 2024 national census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |title=ReKos 2024 (pg. 32-35) |publisher=[[Kosovo Agency of Statistics]] (ASK) |website=www.ask.rks-gov.net |language=Albanian |date=19 December 2024 |access-date=20 December 2024 |archive-date=13 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213121912/https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || 
|-

| {{nts|150}}
| {{هېواد بيرغ|Equatorial Guinea}}
| {{n+p|1558160|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inege.gq/ |title=INEGE |website=www.inege.gq |access-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/ |archive-date=20 April 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||

|-

| {{nts|151}}
| {{هېواد بيرغ|Estonia}}
| {{n+p|1374687|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web|title=Population figure|url=https://www.stat.ee/et |access-date=20 April 2023 |archive-date=1 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401052333/https://www.stat.ee/et/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|152}}
| {{هېواد بيرغ|East Timor}}
| {{n+p|1373024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |title=Analytical Report on Population Projection |website=timor-leste.unfpa.org |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |archive-date=2 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|153}}
| {{هېواد بيرغ|Trinidad and Tobago}}
| {{n+p|1368333|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |title=Population |website=cso.gov.tt |date=15 August 2023 |access-date=12 November 2024 |archive-date=6 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206192934/https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|154}}
| {{هېواد بيرغ|Mauritius}}
| {{n+p|1259509|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius |title=Population and Vital Statistics |date=29 August 2024 |website=statsmauritius.govmu.org |access-date=15 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|155}}
| {{هېواد بيرغ|Eswatini}}
| {{n+p|1235549|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |title =Swaziland Population Projections 2007–2030 |at = p20 |date = 1 July 2015 |website = ccm.org.sz |access-date = 3 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |archive-date = 23 July 2015 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|156}}
| {{هېواد بيرغ|Djibouti}}
| {{n+p|1066809|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|20 May 2024|abbr=on}}
| د ۲۰۲۴ ز کال د سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |title=RGPH-3 (2024) |url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&amp;token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |publisher=Institut National de la Statistique de Djibouti (INSD) |website=www.instad.dj |access-date=3 December 2024 |archive-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401130450/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&amp;token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|157}}
| {{هېواد بيرغ|Cyprus}}
| {{n+p|918100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 October 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cystat.gov.cy/el/PressRelease?id=66207 |title = Census of Population and Housing 2021 |date = 26 November 2021 |website = cystat.gov.cy |access-date = 29 June 2023 |archive-date = 6 August 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220806221137/https://www.cystat.gov.cy/el/PressRelease?id=66207 |url-status = live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Northern Cyprus]].}}
|-

| {{nts|158}}
| {{هېواد بيرغ|Fiji}}
| {{n+p|900869|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statsfiji.gov.fj/ |title=BULA and Welcome |website=www.statsfiji.gov.fj |access-date=27 April 2023 |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408072353/https://www.statsfiji.gov.fj/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|159}}
| {{هېواد بيرغ|Comoros}}
| {{n+p|900141|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}}
| 2024 CIA Factbook est.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/comoros/#people-and-society |title=CIA World Factbook Comoros |access-date=2025-02-06 |archive-date=2021-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110042946/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/comoros#people-and-society |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|160}}
| {{هېواد بيرغ|Bhutan}}
| {{n+p|777224|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017–2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 January 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|161}}
| {{هېواد بيرغ|Guyana}}
| {{n+p|772975|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-vital-and-social-statistics/year-end-and-mid-year-population-estimates-by-sex-guyana-1992-to-2021/ |title=Year-end and Mid-year Population Estimates by Sex, Guyana: 1992 to 2021 |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{nts|162}}
| {{هېواد بيرغ|Solomon Islands}}
| {{n+p|750325|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |title = Population |website = www.statistics.gov.sb |access-date = 3 July 2024 |archive-date = 30 June 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220630191359/https://statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Macau}} (China)
| {{n+p|686600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}}
|| {{dts|30 September 2024|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dsec.gov.mo/ts/#!/step2/KeyIndicator/en-US/240 |title=DSEC – 統計數據庫 |website=www.dsec.gov.mo |access-date=17 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|163}}
| {{هېواد بيرغ|Luxembourg}}
| {{n+p|672050|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistiques.public.lu/dam-assets/actualite/2024/stn16-pop-2024/stn16-2024-population-2024-v20.pdf |title=Une croissance démographique réduite en 2023 |date=18 April 2024 |website=statistiques.public.lu |language=fr}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|164}}
| {{هېواد بيرغ|Montenegro}}
| {{n+p|623633|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 October 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.monstat.org/eng/page.php?id=1990&amp;pageid=1758 |title=The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings – Releases |website=www.monstat.org |access-date=12 November 2024 |archive-date=2 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502204215/https://www.monstat.org/eng/page.php?pageid=1758&amp;id=1990 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|165}}
| {{هېواد بيرغ|Suriname}}
| {{n+p|616500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |title=Population Statistics |date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org |access-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |archive-date=28 March 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغicon image|Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg}} [[Western Sahara]]
| {{n+p|590506|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{Western Sahara-note}}}}
|-

| {{nts|166}}
| {{هېواد بيرغ|Malta}}
| {{n+p|542051|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |title = Population and migration: 2012–2022 |date = 26 January 2024 |website = nso.gov.mt |access-date = 23 June 2024 |archive-date = 14 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|167}}
| {{هېواد بيرغ|Maldives}}
| {{n+p|515132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|13 September 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/WPD2023.pdf |title = Census 2022: Combined Summary |date = 11 July 2022 |website = census.gov.mv |access-date = 14 March 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|168}}
| {{هېواد بيرغ|Cape Verde}}
| {{n+p|491233|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|16 June 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |title=CENSO 2021 |publisher=ine.cv |access-date=23 September 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327051422/https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Northern Cyprus}}
| {{n+p|476214|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%c4%b1-2019-2023 |title = Population Projections 2019–2023 |date = 11 November 2024 |website = stat.gov.ct.tr |access-date = 12 November 2024 |archive-date = 14 April 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250414032416/https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%C4%B1-2019-2023 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].}}
|-

| {{nts|169}}
| {{هېواد بيرغ|Brunei}}
| {{n+p|450500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |title=National Statistics |website=www.deps.mofe.gov.bn |access-date=12 November 2024 |archive-date=3 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240903110213/https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|170}}
| {{هېواد بيرغ|Belize}}
| {{n+p|410919|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Statistical Institute of Belize Presents Key Finding of the 2022 Population and Housing Census |website=Statistical Institute of Belize|date=8 April 2024 |url=https://sib.org.bz/statistics/population/ |access-date=2 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409065601/https://sib.org.bz/press-release_census-launch/ |archive-date=9 April 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|171}}
| {{هېواد بيرغ|Bahamas}}
| {{n+p|398165|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/433f799e-c62e-4226-90b8-720840352337/Handout+2022+CENSUS+25+October+2024.pdf?MOD=AJPERES |title=Census of Population and Housing 2022 – Official Census Results and Data Highlights |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|172}}
| {{هېواد بيرغ|Iceland}}
| {{n+p|389450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-4th-quarter-2024/ |title=Statistics – Population |publisher=Statistics Iceland (Hagstofa Íslands) |website=www.statice.is |date=4 February 2025 |access-date=6 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Transnistria}}
| {{n+p|360938|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |title=352 de mii de locuitori din regiunea Transnistreană dețin cetățenia Republicii Moldova și 362 de mii figurează în registrul de stat al populației |website=gov.md |date=20 January 2023 |access-date=12 February 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235144/https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].}}
|-

| {{nts|173}}
| {{هېواد بيرغ|Vanuatu}}
| {{n+p|321409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name = &quot;pacificdata&quot;&gt;{{cite web |url = https://stats.pacificdata.org/ |title = Pacific Data Hub Explorer |website = stats.pacificdata.org |access-date = 4 August 2024 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721002349/https://stats.pacificdata.org/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|French Polynesia}} (France)
| {{n+p|279890|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|New Caledonia}} (France)
| {{n+p|268510|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/population/demographie |title=Bilan démographique 2022 : la Nouvelle-Calédonie perd 1 300 habitants |website=www.isee.nc/ |access-date=30 September 2023 |archive-date=13 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113162110/https://www.isee.nc/population/demographie |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|174}}
| {{هېواد بيرغ|Barbados}}
| {{n+p|267800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل| &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |title=Vital Statistic Indicators |access-date=15 June 2023 |archive-date=11 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611031804/https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Abkhazia}}
| {{n+p|244236|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |title = Управление государственной статистики Республики Абхазия |website = ugsra.org |access-date = 27 October 2023 |archive-date = 29 March 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230329170012/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |url-status = live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{Abkhazia note}}}}
|-

| {{nts|175}}
| {{هېواد بيرغ|São Tomé and Príncipe}}
| {{n+p|228319|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.st/ |title=Instituto Nacional de Estatística |website=ine.st |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|176}}
| {{هېواد بيرغ|Samoa}}
| {{n+p|205557|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|6 November 2021|abbr=on}}
| Census 2021&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sbs.gov.ws/ |title=POPULATION &amp; HOUSING CENSUS 2016 – 2021 |website=www.sbs.gov.ws |access-date=27 April 2023 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322144201/https://www.sbs.gov.ws/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|177}}
| {{هېواد بيرغ|Saint Lucia}}
| {{n+p|184100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stats.gov.lc/ |title=Home |website=The Central Statistical Office of Saint Lucia |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Curacao|name=Curaçao}} (Netherlands)
| {{n+p|155826|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2 September 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://senso.cbs.cw/cbs-presents-the-first-results-of-the-2023-census?language_content_entity=pap-cw |title=CBS Presents the First Results of the 2023 Census |date=4 June 2024 |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Guam}} (US)
| {{n+p|153836|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |title=Population of Guam: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=3 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103005501/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|178}}
| {{هېواد بيرغ|Seychelles}}
| {{n+p|121355|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/1620-mid-2024-estimated-resident-population/download |title=Mid 2024 Estimated Resident Population |website=www.nbs.gov.sc |access-date=16 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|179}}
| {{هېواد بيرغ|Kiribati}}
| {{n+p|120740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-

| {{nts|180}}
| {{هېواد بيرغ|Grenada}}
| {{n+p|112579|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stats.gov.gd/subjects/population-2/annual-population-estimates-by-parish-and-sex-2011-to-2019/ |title = Annual Population Estimates by Parish and Sex, 2011 to 2019 |website = stats.gov.gd |access-date = 24 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230624211753/https://stats.gov.gd/subjects/population-2/annual-population-estimates-by-parish-and-sex-2011-to-2019/| archive-date=24 June 2023}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|181}}
| {{هېواد بيرغ|Saint Vincent and the Grenadines}}
| {{n+p|110872|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mid Year Total Population Estimates by Age and Sex, 2018 to 2022 |url=https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422031423/https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-date=22 April 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.vc |publisher=Statistical Office, Government of Saint Vincent and the Grenadines |language=en-US}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Aruba}} (Netherlands)
| {{n+p|107566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cbs.aw/wp/index.php/2022/09/20/test-2/ |title=General characteristics of Aruba |website=cbs.aw |date=20 September 2022 |publisher=Central Bureau of Statistics Aruba |access-date=12 November 2024 }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|182}}
| {{هېواد بيرغ|Micronesia}}
| {{n+p|105754|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-

| {{nts|183}}
| {{هېواد بيرغ|Antigua and Barbuda}}
| {{n+p|103603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| National annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Annual estimate – Antigua and Barbuda; 2022 |url=https://statistics.gov.ag/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx |archive-date=11 January 2021 |access-date=2 July 2024 |website=statistics.gov.ag}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Jersey}} (UK)
| {{n+p|103267|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|21 March 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |title=Bulletin 1: Population characteristics|first=States of|last=Jersey |website=gov.je |access-date=23 September 2023 |archive-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413165711/https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|184}}
| {{هېواد بيرغ|Tonga}}
| {{n+p|100179|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}}
| National annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://tongastats.gov.to/ |title=Tonga Statistics Department &amp;#124; The official statistics provider for Tonga |access-date=16 November 2022 |archive-date=25 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925121044/https://tongastats.gov.to/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|U.S. Virgin Islands}} (US)
| {{n+p|87146|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314154015/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|185}}
| {{هېواد بيرغ|Andorra}}
| {{n+p|86931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.estadistica.ad/portal/apps/sites/#/estadistica-en/pages/estadistiques-i-dades-detall?Idioma=en&amp;N2=605&amp;N3=606&amp;DV=1143 |title=Departament d'Estadística |website=www.estadistica.ad |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Cayman Islands}} (UK)
| {{n+p|84738|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population and Demographics 2023 |url=https://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html |access-date=29 November 2024 |website=www.eso.ky}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Isle of Man}} (UK)
| {{n+p|84530|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.im/media/1380987/isle-of-man-population-report-2023-updated-061123.pdf |title=Isle of Man Population Report 2023 |website=www.gov.im |access-date=29 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|186}}
| {{هېواد بيرغ|Dominica}}
| {{n+p|67408|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2017|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |date=2011 |title=End of year Population by Sex 2005 to 2017 |url=https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331200204/https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-date=31 March 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.dm |publisher=Central Statistics Office of Dominica}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}} (UK)
| {{n+p|64781|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.gg/population |title=Population, Employment and Earnings |website=www.gov.gg |date=29 October 2024 |access-date=9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Bermuda}} (UK)
| {{n+p|64055|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |title=Bermuda Population Projections 2016–2026 |website=www.gov.bm |access-date=11 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Greenland}} (Denmark)
| {{n+p|56865|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| ملي درې مياشتنی اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |title=Quarterly Population |date=1 August 2020|publisher=Statistics Greenland |website=bank.stat.gl |access-date=1 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028062810/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE85/BEXSTK3.px/?rxid=BEXSAT101-08-2020%2023:21:09 |archive-date=28 October 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|South Ossetia}}
| {{n+p|56520|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2021|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова |date=29 March 2022 |website=ugosstat.ru |access-date=11 February 2023 |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128005918/https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{South Ossetia-note}}}}
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Faroe Islands}} (Denmark)
| {{n+p|54675|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 December 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hagstova.fo/en/population/population/population |title=POPULATION |date=10 January 2025 |website=[[Statistics Faroe Islands]] |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|187}}
| {{هېواد بيرغ|Saint Kitts and Nevis}}
| {{n+p|51320|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts| 2022|abbr=on}}
| د ۲۰۲۲ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |title=THE POPULATION AND HOUSING CENSUS SUMMARY |access-date=16 July 2024 |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504034413/https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|American Samoa}} (US)
| {{n+p|49710|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |title=Population of American Samoa: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206171554/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Turks and Caicos Islands}} (UK)
| {{n+p|49309|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.tc/stats/ |title=2023 INDICATORS |website=www.gov.tc |access-date=3 July 2024 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182013/https://www.gov.tc/stats/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Northern Mariana Islands}} (US)
| {{n+p|47329|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125125558/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|188}}
| {{هېواد بيرغ|Marshall Islands}}
| {{n+p|42418|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&amp;se=2024-03-25T18%3A07%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |title=Republic of the Marshall Islands ۲۰۲۱ سرشمېرنه Report, Volume 1: Basic Tables and Administrative Report |date=30 May 2023 |website=Pacific Community (SPC): Statistics for Development Division |publisher=[[Pacific Community]] |access-date=27 September 2023 |archive-date=27 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927183142/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&amp;se=2024-03-25T18:07:37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public,%20max-age%3D864000,%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application/pdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Sint Maarten}} (Netherlands)
| {{n+p|41349|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stats.sintmaartengov.org/press_releases.php?cat=VTL |title=Rebased Population Estimates and Vital Statistics for January 1, 2024 |website=stat.gov.sx |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|189}}
| {{هېواد بيرغ|Liechtenstein}}
| {{n+p|40232|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=LLV |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand#collapse-accordion-6374a91a53010709246463-1 }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|190}}
| {{هېواد بيرغ|Monaco}}
| {{n+p|38367|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |title=Population and employment / IMSEE – Monaco IMSEE |website=www.monacostatistics.mc |access-date=27 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |archive-date=27 December 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Gibraltar}} (UK)
| {{n+p|38000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 November 2022|abbr=on}}
| Preliminary census results&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |title = Abstract of Statistics 2016 |website = gibraltar.gov.gi |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 2 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230702070247/https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|191}}
| {{هېواد بيرغ|San Marino}}
| {{n+p|33987|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 October 2024|abbr=on}}
| مياشتنی ملي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{Flagicon image|Local هېواد بيرغ of the Collectivity of Saint Martin.svg}} [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] (France)
| {{n+p|32358|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683019?sommaire=6683037#consulter |title=Populations légales des collectivités d'outre-mer en 2020 |website=www.insee.fr |access-date=27 April 2023 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425205704/https://www.insee.fr/fr/statistiques/6683019?sommaire=6683037#consulter |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|British Virgin Islands}} (UK)
| {{n+p|31538|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| د ملګرو ملتونو وړاندوينه&lt;ref name=&quot;unpop&quot; /&gt; ||
|-

| {{nts|192}}
| {{هېواد بيرغ|Palau}}
| {{n+p|16733|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |title=Health Statistics – PalauGov.pw |access-date=16 November 2022 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609150157/https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Anguilla}} (UK)
| {{n+p|15931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://statistics.gov.ai/ |title=Anguilla Statistics Department &amp;#124; Home |website=statistics.gov.ai |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Cook Islands}} (New Zealand)
| {{n+p|15040|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |title=Census 2021 – Cook Islands – Ministry of Finance and Economic Management |website=www.mfem.gov.ck |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630084401/https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|193}}
| {{هېواد بيرغ|Nauru}}
| {{n+p|11680|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 October 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |title=NAURU 2021 POPULATION AND HOUSING CENSUS – ANALYTICAL REPORT |url=https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |access-date=6 December 2023 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416034108/https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Wallis and Futuna|variant=local}} (France)
| {{n+p|11620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 July 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |title=Résultats du recensement de la population 2023 de Wallis-et-Futuna |url=https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |access-date=16 July 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203094523/https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{nts|194}}
| {{هېواد بيرغ|Tuvalu}}
| {{n+p|10679|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| کلنۍ ملي وړاندوينه&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Saint Barthélemy|variant=local}} (France)
| {{n+p|10585|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Saint Pierre and Miquelon|variant=local}} (France)
| {{n+p|6092|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2020|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} (UK)
| {{n+p|5651|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saint Helena 2021 Population |url=https://www.tristandc.com/population.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121070744/https://www.tristandc.com/population.php |archive-date=21 November 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |title=Statistics |access-date=16 November 2022 |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726162858/https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ascension 2021 population |url=https://www.sainthelena.gov.sh/statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029005019/http://www.sainthelena.gov.sh/statistics/ |access-date=16 November 2022 |archive-date=29 October 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Montserrat}} (UK)
| {{n+p|4386|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 September 2023|abbr=on}}
| د ۲۰۲۳ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.ms/2024/04/19/key-findings-of-the-2023-population-and-housing-census/ |title=KEY FINDINGS OF THE 2023 POPULATION AND HOUSING CENSUS |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Falkland Islands}} (UK)
| {{n+p|3662|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 October 2021|abbr=on}}
| د ۲۰۲۱ ز کال سرشمېرنې پايله&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |title = ۲۰۲۱ سرشمېرنه – Preliminary Data Tables |date = 25 October 2022 |website = falklands.gov.fk |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 11 June 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230611234237/https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Norfolk Island}} (Australia)
| {{n+p|2188|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |title=2021 Norfolk Island, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101225958/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Christmas Island}} (Australia)
| {{n+p|1692|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |title=2021 Christmas Island, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224054405/https://abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Niue}} (New Zealand)
| {{n+p|1681|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|11 November 2022|abbr=on}}
| ۲۰۲۲ سرشمېرنه &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022 |title=Niue Census of Population and Housing, 2022 Niue Statistics Office |date=30 August 2023 |website=niuestatistics.nu |access-date=6 December 2023}}
&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Tokelau}} (New Zealand)
| {{n+p|1647|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2019|abbr=on}}
| 2019 Census &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |title=Statistics |website=www.tokelau.org.nz |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830214712/https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{nts|195}}
| {{هېواد بيرغ|Vatican City}}
| {{n+p|764|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|26 June 2023|abbr=on}}
| Official figure&lt;ref name=va&gt;{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=26 June 2023 |website=www.vaticanstate.va |access-date=16 August 2023 |language=it |archive-date=17 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517063650/https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|764 residents regardless of citizenship, 618 citizens regardless of residence, 246 resident citizens.&lt;ref name=va/&gt;}}
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Cocos (Keeling) Islands}} (Australia)
| {{n+p|593|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2020|abbr=on}}
| ۲۰۲۱ سرشمېرنه&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |title=2021 Cocos Islands, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=16 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116101418/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-

| {{hs|end}} –
| {{هېواد بيرغ|Pitcairn Islands}} (UK)
| {{n+p|35|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| رسمي اټکل&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |title=Life on Pitcairn — Pitcairn Island Immigration |publisher=Government of the Pitcairn Islands |access-date=18 July 2024 |date=2023 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227154807/https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||

|}

== یادښتونه ==

== سرچينې ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>n91z4cc3rsecx61c73vvd3r77e4x6ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د برازیل کلتور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63404</id>
    <revision>
      <id>364839</id>
      <parentid>335444</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T02:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18452" sha1="lt1d9m74re87jqmwo4g7ww8wl3stayo" xml:space="preserve">


د برازیل کلتور په اصل کې غربي کلتور دی، چې له پرتګالي کلتور او همدارنګه د هغه کلتوري او توکمیز یوځای والي نه چې د بومي خلکو، پرتګالي استعمارګرانو او افریقیانو ترمنځ رامنځته شوی، اخیستل شوی دی. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې ایټالویان، هسپانویان، جرمنان، اتریشیان، عربان، ارمنیان، جاپانیان، چینایان، کوریایان، یونانیان، پولنډیان، سویسیان، اوکراینیان او روسان په برازیل کې مېشت شوو، چې د برازیل په کلتور کې او د څو کلتوري او څو توکمیزې ټولنې په رامنځته کولو کې یې مهم رول ولوباوه. &lt;ref name=&quot;Meade2009&quot;&gt;{{cite book|author=Teresa A. Meade|title=A Brief History of Brazil|url=https://books.google.com/books?id=e6Jw-KNq2QUC&amp;pg=PA146|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7788-5|page=146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BRASIL CULTURA &amp;#124; O site da cultura brasileira&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.brasilcultura.com.br/conteudo.php?id=187&amp;menu=97&amp;sub=196 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090405071721/http://www.brasilcultura.com.br/conteudo.php?id=187&amp;menu=97&amp;sub=196 |archive-date=April 5, 2009}}&lt;/ref&gt;

د پرتګالي سترواکۍ د استعمار په پایله کې چې درې پېړۍ یې دوام وکړ، د برازیل د کلتور هسته یا اصلي بنسټ د پرتګال له کلتور نه واخیستل شو. د پرتګالي میراثونو په ډله کې ژبه، د خواړو توکي لکه وریجې، لوبیا او فیجوډا، غالب مذهب او د استعماري معمارۍ سبکونه شامل دي. په هرحال، دا اړخونه د افریقایي او بومي یا اصلي امریکایي د دودونو او همدارنګه د نورو لویدیځو اروپایي هیوادونو له خوا اغیزمن شوي. د برازیل د کلتور ځینې اړخونه د ایټالوي، هسپانوي، جرمني، جاپاني او نورو اروپایی مهاجرینو ونډه ده. امريکايانو او افريقايانو د برازيل د ژبې، خواړو، موسيقۍ، نڅا او مذهب په جوړولو کې ستر رول لوبولی دی. &lt;ref&gt;{{cite web |title=15th-16th Century |url=http://www.brasil.gov.br/ingles/about_brazil/history/xvi_cent/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070615145847/http://www.brasil.gov.br/ingles/about_brazil/history/xvi_cent/ |archive-date=2007-06-15 |access-date=2008-06-08 |work=History |publisher=Brazilian Government official website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=People and Society|encyclopedia=Encarta|publisher=MSN|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html|access-date=2008-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029034959/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html|archive-date=2009-10-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507093101/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html |date=2008-05-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encarta 2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Population|encyclopedia=Encarta|publisher=MSN|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html|access-date=2008-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029034959/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html|archive-date=2009-10-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507093101/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html |date=2008-05-07 }} {{Dubious|date=January 2010}}&lt;!-- tertiary source --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Freyre|first=Gilberto|title=The Afro-Brazilian experiment – African influence on Brazilian culture|publisher=UNESCO|year=1986|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022|access-date=2008-06-08}}&lt;/ref&gt;

دغه متنوع کلتوري شالید د هغو ډیریو جشنونو او مراسمو په ښودلو کې کې مرسته کړې، چې په ټولې نړۍ کې پیژندل شوي لکه: د برازیل کارنیوال او Bumba Meu Boi. دې رنګین کلتور د سیلانیانو لپاره داسې چاپیریال رامنځته کړی چې هر کال شاوخوا یو میلیون نه ډیر سیلانیان له برازیل نه لیدنه کوي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Culture of Brazil |url=http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |archive-date=11 January 2012 |access-date=20 September 2011}}&lt;/ref&gt;

== تاریخ ==
له درېیو پیړیو راهیسې برازیل د پرتګال مستعمره و. په دې دوره کې شاوخوا یو میلیون پرتګالي مهاجر راغلل او خپل کلتور یې مستعمرې ته راووړ. د برازیل بومي یا اصلي اوسیدونکو له استعمارګرانو سره ډیرې اړیکې درلودې. ډیری یې له منځه لاړل، ځینې نور له پرتګالیانو سره یوځای شوو. د همدې دلیل لپاره، برازیل په خپل کلتور کې په ځانګړې توګه په خپلو خواړو او ژبه کې امریکايي اغیزې هم لري. برازیلي پرتګالي په سلګونو داسې کلیمې لري چې له اصلي امریکايي نه یې سرچینه اخیستې ده.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 February 2013 |title=IBGE teen |url=http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/portugueses.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224012534/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/portugueses.html |archive-date=24 February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=15 March 2008 |title=IBGE teen |url=http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/indios/vida.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315161753/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/indios/vida.html |archive-date=15 March 2008}}&lt;/ref&gt;

هغه تور افریقایان چې برازیل ته د غلامانو په توګه راوړل شوي وو، د برازیل د کلتور په جوړولو کې یې فعاله ونډه درلوده. که څه هم پرتګالي استعمارګرانو خپل غلامان دې ته اړ کول چې کاتولیکزم ته مخه کړي او په پرتګالي ژبې خبرې وکړي، خو د هغوئ کلتوري اغیزې د برازیل د ټولو توکمونو او &lt;ref&gt;{{cite web |date=15 March 2008 |title=IBGE teen |url=http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/negros/hercultural.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315160944/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/negros/hercultural.html |archive-date=15 March 2008}}&lt;/ref&gt; 

اصلي اوسیدونکو له خوا جذب شوې. د برازیل ځینې سیمې، په ځانګړې توګه باهیا، د موسیقۍ، خواړو، نڅا او ژبې په برخه کې د پام وړ افریقایي میراثونو درلودونکې دي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IBGE Educa |url=https://educa.ibge.gov.br/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112013348/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/italianos.html |archive-date=November 12, 2007 |website=IBGE - Educa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IBGE Educa |url=https://educa.ibge.gov.br/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029075148/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/alemaes.html |archive-date=October 29, 2007 |website=IBGE - Educa}}&lt;/ref&gt;

== ژبه ==
د برازیل رسمي ژبه پرتګالي ده. شاوخوا ۹۹ سلنه نفوس په همدې ژبې خبرې کوي، چې دا ژبه یې د ملي هویت یو له پیاوړو عناصرو څخه ګرځولې ده. یوازې ځینې امریکايي ډلې او د مهاجرینو کوچنۍ ډلې شتون لري چې په پرتګالي ژبې خبرې نه کوي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A guide to Brazil – etiquette, customs, clothing and more… |url=https://www.kwintessential.co.uk/resources/guide-to-brazil-etiquette-customs-culture-business |website=Kwintessential |access-date=2022-08-07 |تاريخ الأرشيف=2012-01-11 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2012-01-11 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html }}&lt;/ref&gt;

اقلیت ژبې په ټول هیواد کې ویل کیږي. په لیرې پرتو سیمو کې یو سل او اتیا امریکایی ژبې ویل کیږي او یو شمیر نورې ژبې د مهاجرینو او د دوی د ماشومانو له خوا ویل کېږي. د هیواد په سویل کې د الماني ژبې د پام وړ ټولنې شتون لري (ډېری د Hunsrückisch، د الماني ژبې لوړه لهجه ده) او ایټالیوي (ډېری د تالیان لهجه ده) خبرې کوي، چې دواړه د پرتګالي ژبې له خوا اغیزمنې شوې دي. د یادونې وړ ده چې سلاویکي ټولنې، اوکراینیان او پولنډیان هم ددې اقلیت ژبو برخې دي.  &lt;ref name=&quot;Naro2007&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Naro|Scherre|2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PEuAAAAYAAJ|title=Origens do português brasileiro|first1=Anthony Julius|last1=Naro|first2=Maria Marta Pereira|last2=Scherre|date=January 1, 2007|publisher=Parábola|via=Google Books|isbn=9788588456655}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Noll, Volker, ''&quot;Das Brasilianische Portugiesisch&quot;'', 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=o portugues brasileiro: formaçao e contrastes - Livro |url=https://m.travessa.com.br/produtoAmp.aspx?codartigo=ddb98df7-bdbd-4b7c-929a-780431289d26 |website=m.travessa.com.br |access-date=2022-08-07 |archive-date=2017-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923002922/https://m.travessa.com.br/produtoAmp.aspx?codartigo=ddb98df7-bdbd-4b7c-929a-780431289d26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Miscigenação da Língua Portuguesa |url=https://brasilescola.uol.com.br/cultura/miscigenacao-lingua-portuguesa.htm |website=Brasil Escola}}&lt;/ref&gt;

== دین ==
د برازیل د نفوس شاوخوا ۲/۳ برخه رومي کاتولیکان دي. کاتولیک د پرتګالي یسوعیونو له خوا چې په ۱۵۴۹ کې د استعمار پر مهال د بومي خلکو د مذهب د بدلولو په موخه راغلي وو، معرفي او خپور شو. د عیسی ټولنې د برازیل د مذهبي هویت په جوړولو کې لوی رول لوبولی دی، تر هغه چې په ۱۸ پیړۍ کې د مارکي پومبال له خوا له دې هیواد نه وشړل شو.   &lt;ref&gt;{{cite web |title=Jesuítas |url=http://www.suapesquisa.com/religiaosociais/jesuitas.htm |access-date=21 September 2011}}&lt;/ref&gt;

د برازیل ټولنه په دې وروستیو لسیزو کې د پروټیسټانټ د ودې شاهده وه. د ۱۹۴۰ او ۲۰۱۰ کلونو ترمنځ، د رومي کاتولیکانو سلنه له ۹۵٪ نه ۶۴،۶٪ ته راښکته شوه، په داسې حال کې چې د پروټیسټانټ بېلابېل مذهبونه له ۲،۶٪ نه ۲۲،۲٪ ته لوړ شوي دي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Censo |url=http://g1.globo.com/brasil/noticia/2012/06/numero-de-evangelicos-aumenta-61-em-10-anos-aponta-ibge.html |access-date=10 July 2012}}&lt;/ref&gt;

افریقایي-برازیلی مذهب Candomblé، د orixá  له خدایانو سره، چې د یوروبا له دودونو نه مشتق شوی دی، په عمومي ډول سلواډور او باهیا کې ځانګړی ارزښت لري.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shirey|first=Heather|date=December 2009|title=Transforming the Orixás: Candomblé in Sacred and Secular Spaces in Salvador da Bahia, Brazil|url=http://dx.doi.org/10.1162/afar.2009.42.4.62|journal=African Arts|volume=42|issue=4|pages=62–79|doi=10.1162/afar.2009.42.4.62|issn=0001-9933}}&lt;/ref&gt;

== ادبیات ==
په برازیل کې د ادبیاتو تاریخ شپاړلسمې پیړۍ پورې رسېږي، په برازیل کې د لومړنيو پرتګالي سپړونکو لیکنو لکه Pêro Vaz de Caminha، چې د ژویو، نباتاتو او بومي خلکو توضیحات په کې شامل وو، هغه اروپایان یې حیران کړل چې برازیل ته تللي وو. کله چې برازیل د پرتګال مستعمره شو، هلته «یسوعي ادبیات» شتون درلود، چې اصلي نوم یې پلار انتونیو وییرا و، یو پرتګالي یسوعی و چې د پرتګالي ژبې د نامتو باروک لیکوالانو له ډلې څخه و. د دې دورې یو څو نورې څرګندې ادبي بېلګې لا ژوندۍ پاتې دي، چې له هغې ډلې د José Basílio da Gama's حماسي شعر دی چې دپرتګاليانو له خوا د ماموریتونو د فتحې په جشن کې، او د Gregório de Matos Guerra کار دی، چې په لویه کچه یې طنزي، مذهبي او سیکولر شعرونه رامنځته کړه. په برازیل کې د اتلسمې پیړۍ په نیمایي کې نیوکلاسیزم د ایټالوي سبک په پیروۍ دود و. &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Literature|encyclopedia=Encarta|publisher=MSN|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_5/Brazil.html|access-date=2008-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029035012/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_5/Brazil.html|archive-date=2009-10-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420103920/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_5/Brazil.html |date=2008-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BritanicaDias&quot;&gt;&quot;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/238315/Antonio-Goncalves-Dias Antonio Gonçalves Dias]&quot;. Article on [https://www.britannica.com Encyclopædia Britannica].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Caldwell, Helen (1970) ''Machado de Assis: The Brazilian Master and his Novels.'' Berkeley, Los Angeles and London, University of California Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fernandez, Oscar Machado de Assis: The Brazilian Master and His Novels The ''Modern Language Journal'', Vol. 55, No. 4 (Apr., 1971), pp. 255–256&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;João Cezar de Castro Rocha, [http://www.plcs.umassd.edu/pdfs/plcs13_14_intro.pdf &quot;Introduction&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625042658/http://www.plcs.umassd.edu/pdfs/plcs13_14_intro.pdf|date=June 25, 2008}}. ''Portuguese Literature and Cultural Studies'' 13/14 (2006): xxiv.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bloom|first=Harold|url=https://books.google.com/books?id=xbSmQgAACAAJ|title=Genius: A Mosaic of One Hundred Exemplary Creative Minds|publisher=Warner Books|year=2002|isbn=978-0-446-52717-0|location=New York|page=674|oclc=49031283}}&lt;/ref&gt;

== ټلویزیون ==
د برازیل د معاصر مشهور کلتور په رغونې کې ټلویزیون لوی رول لوبولی دی. چې په ۱۹۵۰ کې د  Assis Chateaubriand  له خوا معرفي شو او د هیواد د ډله ییزو رسنیو په ډله کې ترټولو مهم عنصر پاتې دی.

Telenovelas د برازیل د تلویزیون یوه ځانګړتیا ده، چې معمولا په ډیریو لویو تلویزیوني شبکو کې په هغه وخت کې چې ډېر لیدونکي لري خپریږي. په انګلیسي ژبو هیوادونو کې Telenovelas د مفهوم له لحاظه تلویزیوني سریالونو ته ورته دی، خو د وخت له اړخه توپیر لري، telenovelas ډېر لنډ (معمولا شاوخوا ۱۰۰ نه تر ۲۰۰ برخې) وي. چې په پراخه کچه په ټول هیواد کې لیدل کیږي، تر دې حده چې د ملي هویت او یووالي په برخه کې د پام وړ عنصر ګڼل کېږي، او له ۱۲۰ نه زیاتو هیوادونو ته لېږدول شوي دي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Telenovela |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/arts/features/latinamericanwords/brazil/telenovela.shtml |access-date=27 September 2011}}&lt;/ref&gt;

== ټولنیزې رسنۍ ==
په برازیل کې چې د سویلي امریکا یو هېواد دی ټولنیزې رسنۍ د ټولنیزو شبکو غوښتنلیکونه کاروي. دا د اقتصادي ودې او کمپیوټرونو او ځیرک مبایلونو ته د لاسرسۍ له امله دی. برازیل په نړۍ کې د ټویټر دویم لوی کارونکی هېواد دی (په ۴۱،۲ میلیون ټویټرونو کې) او د متحده ایالاتو نه بهر د یوټیوب ترټولو لوی بازار دی. په ۲۰۱۲ کې، په اوسط ډول په فیسبوک کې د مصرف شوي وخت ۲۰۸٪ زیاتوالی موندلی په داسې حال کې چې په نړیواله کچه په کارولو کې یې ۲٪ کموالی راغلی. په ۲۰۱۳ کې، برازیل د نړۍ په کچه د ۶۵ میلیونو خلکو په درلودلو سره د فیسبوک د کاروونکو په دویم لوړ شمیر کې ځای درلود. په دې موده کې، برازیل کې د ټولنیزو رسنیو کاروونکو په اوسط ډول په میاشت کې ۹،۷ ساعته انلاین تېر کړي دي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal|last1=Joia|first1=Luiz Antonio|title=Social Media and the &quot;20 Cents Movement&quot; in Brazil: What Lessons Can Be Learnt from This?|journal=Information Technology for Development|date=2 July 2016|volume=22|issue=3|pages=422–435|doi=10.1080/02681102.2015.1027882}}&lt;/ref&gt;  

== سرچينې ==</text>
      <sha1>lt1d9m74re87jqmwo4g7ww8wl3stayo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روډولف کارناپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63711</id>
    <revision>
      <id>364850</id>
      <parentid>284616</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16267" sha1="e4950tvike5qy74woq3hzcsygxhcwff" xml:space="preserve">{{Infobox person}}روډولف کارناپ (د ۱۸۹۱ کال د مې له ۱۸ – ۱۹۷۰ کال د سپټمبر تر ۱۴) د جرمني ژبې فیلسوف ؤ چې له ۱۹۳۵ کال وړاندې په اروپا کې او له هغه وروسته په متحده ایالاتو کې فعال ؤ. نوموړی د وین حلقې لوی غړی او د منطقی اثبات پالنې (logical positivism) مدافع ؤ.  نوموړی &quot;د شلمې پېړۍ یو له لویو فیلسوفانو څخه&quot; شمېرل کېږي.   &lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/carnap &quot;Carnap&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://texts.cdlib.org/view?docId=hb6h4nb3q7&amp;doc.view=frames&amp;chunk.id=div00004&amp;toc.depth=1&amp;toc.id= California Digital Library]&lt;/ref&gt;

== ژوندلیک  ==
د کارناپ پلار له بې وزل پیته اوبدونکي څخه د پیتې جوړونې کارخونې خاوند ته وده کړې وه. مور یې له یوې علمي کورنۍ څخه وه؛ د دې پلار تعلیمي اصلاح کونکی ؤ او مشر ورور یې لرغونپوه ویلهلم ډورپفلډ ؤ. کارناپ په لس کلنۍ یونان ته په سفر کې د ویلهلم ډورپفلډ سره ملتیا وکړه. کارناپ په یوه ټینګه دیني پروټسټان کورنۍ کې لوی شو، خو وروسته ملحد شو.   &lt;ref name=&quot;DCDVlife&quot;&gt;{{cite book|last=Quine, W.V. and Rudolf Carnap|title=Dear Carnap, Dear Van: The Quine-Carnap Correspondence and Related Work|url=https://archive.org/details/dearcarnapdearva00quin|url-access=limited|year=1990|publisher=University of California Press|location=Berkeley, CA|page=[https://archive.org/details/dearcarnapdearva00quin/page/n299 23]|isbn=9780520068476}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://depts.washington.edu/vienna/carnap/carnapbio.htm Biography – UW Departments Web Server]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Carnap had a modest but deeply religious family background, which might explain why, although he later became an atheist, he maintained a respectful and tolerant attitude in matters of faith throughout his life.&quot; Buldt, Bernd: &quot;Carnap, Paul Rudolf&quot;, ''Complete Dictionary of Scientific Biography'' Vol. 20 p. 43. Detroit: Charles Scribner's Sons, 2008.&lt;/ref&gt;

ده خپل رسمي تعلیم په ینا کې په بارمېن ښوونځۍ او کارولو - الکساندرینم ښوونځۍ کې پیل کړ. له ۱۹۱۰ کال څخه تر ۱۹۱۴ کال پورې د په جینا پوهنتون کې تحصیل وکړ او اراده یې درلوده چې په فزیک کې تېزس ولیکي. هغه د یوه کورس په جریان کې چې برونو باچ له خوا تدرس کېد، د ایمانویل کانټ خالص دلیل انتقاد (''Critique of Pure Reason'') کتاب په ځیر سره مطالعه کړ او یو له ډېرو کمو محصلینو څخه ؤ چې په ریاضي منطق کې یې د ګوتلوب فریګ په کورسونو کې برخه اخیسته.   &lt;ref&gt;Mormann 2000, p. 14.&lt;/ref&gt;

د پوهنتون په دوران کې د آلمان ځوانانو غورځنګ مجذوب شو.   &lt;ref name=&quot;SEP&quot;&gt;{{SEP|carnap|Rudolf Carnap|[[Hannes Leitgeb]], André Carus}}&lt;/ref&gt;

پداسې حال کې چې کارناپ د لومړۍ نړیوالې جګړې سره اخلاقي او سیاسي مخالفت درلود، خو مکلف ؤ چې د آلمان په اردو کې خدمت وکړي. کارناپ ته د درې کلن خدمت وروسته اجازه ورکړل شوه ترڅو په برلین پوهنتون کې چې البرټ انشټاین په کې تازه استاد ټاکل شوی ؤ، له ۱۹۱۷ – ۱۹۱۸ پورې د فزیک زده کړې وکړي. کارنپ وروسته ینا پوهنتون ته لاړ او هلته یې یو مقاله ولیکه چې د فضا او وخت د اکسیومي تیوری یې تعریف کوه. د فزیک څانګې وویل چې یاده مقاله زیاته فلسفه ده او د فلسفې څانګې څخه برونو باچ وویل چې خالص فزیک دی. کارناپ بیا په ۱۹۲۱ کال کې د باخ تر څارنې لاندې په زیاته ارتودوکس کانتي طریقه د فضا تیوري په اړه یو بله مقاله ولیکه او د ''Der Raum'' (فضا) سرلیک سره د کانټ سټوډین جورنال (۱۹۲۲) په ضمیموي موضوع کې خپره شوه.   

د فریګه کورس هغه د منطق او فلسفې په اړه د برټرانډ رسل آثارو تر اغېزې لاندې راوست، چې د هغه زده کړو ته یې د موخو احساس ورکړ. هغه په منطقي نوښتونو سره چې علومو سره مرسته کوي، له دودیزې فلسفې څخه د وړاندې کېدو هڅه ومنله. هغه رسل ته یو لیک ولیک، چې د کارناپ د ګټې لپاره یې د ریاضیاتو مبادي (''Principia Mathematica'') خپل کتاب څخه د لاسي اوږدو متنونو په کاپي کولو سره ځواب ورکړ، ځکه چې نه کارناپ او نه هم د هغه پوهنتون کولی شوی د دې عصري کار یوه کاپي برابره کړي. په ۱۹۲۴ او ۱۹۲۵ کلنو کې یې په هغو سیمینارونو کې ګډون وکړ چې د اډمونډ هوسرل، د پدیدې پېژندنې بنسټګر په مشرۍ پر مخ وړل کېدل او هغه د فزیک په اړه د منطقي اثبات پال لید له پلوه لیکنو ته دوام ورکړ.   &lt;ref&gt;Smith, D. W., and Thomasson, Amie L. (eds.), 2005, ''Phenomenology and Philosophy of Mind''. Oxford and New York: Oxford University Press, p. 8 n. 18.&lt;/ref&gt;

کارناپ کله چې د ۱۹۲۳ کال په کنفرانس کې له هانس رایشنباچ په نوم سره آشنا شو، یو مهربان کس یې وموند. رایشنباخ کارناپ د وین پوهنتون یوه استاد موریتز شلیک ته ور وپېژانده، هغه کارناپ ته په خپله څانګه کې د دندې وړاندیز وکړ او کارنپ په ۱۹۲۶ کې ومنله. له هغې وروسته کارناپ د ویني روڼ آندو له یوې نارسمي ډلې سره یو ځای شو چې د وین حلقې په نوم پېژندل کېده چې د تر ډېره حده د شلیک له لوري اداره کېده او هانس هان، فریدریش وایزمن، اوټو نیورات او هربرټ فیګل په کې شامل وو، د هان شاګرد کورت ګوډیل هم کله کله وتله. کله چې ویټګنشټاین وین ته لاړ، کارنپ به ورسره لیدل. هغه (د هان او نیورات سره) د حلقې د ۱۹۲۹ کال منشور ولیک او (د هانس رایشنباخ سره) یې د پوهه (''Erkenntnis'') په نوم فلسفې ژورنال پیل کړ.   

الفریډ تارسکي د ۱۹۳۰ کال په فبروري کې په وین کې وینا ورکړ او د ۱۹۳۰ کال په نومبر کې کارناپ وارسا ته لاړ. هغه په دې مودو کې د تارسکي د معني پېژندنې ماډل نظري میتود په هکله ډېر څه زده کړل. د وین حلقې یوه بل فیلسوف، روز رانډ، څرګنده کړه، &quot;د کارناپ تصور د تارسکي په کار کې د راغلي اساس څخه پیل کېږي، خو د منطقي او غیر منطقي ثابتونو او د منطقي او واقعي حقیقت ترمنځ یې توپیر کړی .... په ورته وخت کې هغه د معاني او مصداق په مفاهېمو کار وکړ او دا دوه مفاهېم یې د معنی پېژندنې د یوې نوې طریقې بنسټ په توګه وټاکل.   &lt;ref&gt;{{cite web |last=Rand |first=Rose |title=Reading Notes and Summaries on Works by Rudolph Carnap, 1932 and Undated |url=http://digital.library.pitt.edu/u/ulsmanuscripts/pdf/31735061817825.pdf |access-date=May 16, 2013 |work=Rose Rand Papers |publisher=Special Collections Department, University of Pittsburgh |archive-date=September 28, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928213709/http://digital.library.pitt.edu/u/ulsmanuscripts/pdf/31735061817825.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

کارناپ په ۱۹۳۱ کال کې د آلمان په پراګ پوهنتون کې استاد وټاکل شو. دبلیو. وي. کواین په ۱۹۳۳ کال کې په پراګ کې د کارنیپ سره ولیدل او د وروستي کار په اړه یې یو اوږد بحث وکړ. په دې توګه د دوی عمري دوه اړخیز درناوی پیل شو، هغه درناوی چې د کارناپ له یو شمېر فلسفي پایلو سره د کواین له وروستي سخت اختلافونو څخه خوندي پر ځای پاتې شو.   

کارناپ د خپلو سوسیالیستي او سوله پاله عقایدو له لاسه په نازي جرمني کې له خطر سره مخ شو او په ۱۹۳۵ کال کې يې متحده ایالاتو ته کډه وکړه او په ۱۹۴۱ کال کې یې تابعیت ترلاسه کړ. په ضمن کې  شلیک په ۱۹۳۶ کال کې په ویانا کې ووژل شو. کارناپ له ۱۹۳۶ څخه تر ۱۹۵۲ پورې په شیکاګو پوهنتون کې د فلسفې استاد ؤ. کارناپ د ۱۹۳۰ کال لسیزې په وروستیو کې کارل ګوستاو همپل ته په فلسفه کې د مرستیال دنده وړاندیز کړه، هغه ومنله او د هغه یو له ډېرو مهمو فکري همکارانو څخه شو. تر یوه حده د کواین د مرستې له امله کارناپ د ۱۹۳۹ – ۱۹۴۱ کلونو په هاروارډ پوهنتون کې تیر کړل، په دې پوهنتون  د تارسکي سره بېرته یوځای شو. کارناپ (۱۹۶۳) وروسته په شیکاګو پوهنتون کې د خپل وخت په اړه یو خپګان څرګند کړ، په دې پوهنتون کې دی او چارلز ډبلیو. موریس د څانګې یوازینۍ غړي وو چې د ساینس او ​​​​منطق لومړیتوبونو ته ژمن وو. (د شیکاګو پوهنتون همکاران یې ریچارډ مک کیون، چارلز هارتشورن او مانلي تامپسون وو.) سره له دې په شیکاګو کې د کارناپ دوران ډېر ګټور او مثمر ؤ. هغه د معنی پېژندنې (کارناپ ۱۹۴۲، ۱۹۴۳، ۱۹۵۶) ماډل منطق او د احتمال او استقرايي منطق (کارناپ ۱۹۵۰، ۱۹۵۲) د فلسفي بنسټونو په اړه یې کتابونه ولیکل.   &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Carnap, Tarski, and Quine at Harvard: Conversations on Logic, Mathematics, and Science|last=Frost-Arnold|first=Greg|publisher=Open Court|year=2013|isbn=9780812698374|location=Chicago|page=27}}&lt;/ref&gt;

کارناپ په پرنسټون (۱۹۵۲ - ۱۹۵۴) کې د پرمختللو مطالعاتو په انسټیټیوټ کې د دندې وروسته، په ۱۹۵۴ کال کې د UCLA فلسفې څانګې سره یو ځای شو او هانس رایشنباخ تېر کال مړ شوی ؤ. هغه مخکې د برکلي په کالیفورنیا پوهنتون کې د ورته دندې وړاندیز رد کړی ؤ، ځکه چې د دې دندې منلو لپاره اړتیا وه چې د وفادارۍ لوړه لاسلیک کړي، هغه عمل چې اصولاً ورسره مخالف ؤ. کله  چې په UCLA کې ؤ، د ساینسي پوهې، تحلیلي - مصنوعي توپیر او د اثبات اصل په هکله یې لیکلنې وکړې. د ترموډینامیک او همدارنګه د احتمال او د استقرايي منطق د بنسټونو په اړه د هغه لیکنې، د ده له مړینې وروسته د کارناپ (۱۹۷۱، ۱۹۷۷، ۱۹۸۰) سرلیک سره خپرې شوې.   

کارناپ په ۱۴ کلنۍ کې ځان ته اسپرانتو ژبه زده کړه او ور سره حساس پاتې شو (کارناپ ۱۹۳۳). وروسته يې په ۱۹۰۸ او ۱۹۲۲ کال کې د اسپرانتو نړیواله ِغونډه کې ګډون وکړ او د سفر پرمهال یې له یادې ژبې کار واخیست.   

کارناپ له الیزابیت شونډوبه سره د خپل لومړي واده په پایله کې د څلور ماشومان خاوند شو، چې په ۱۹۲۹ کال کې په طلاق سره پای ته ورسېد. هغه په ۱۹۳۳ کال کې له خپلې دوهمې مېرمن الیزابت اینا سټوګر سره واده وکړ. انا په ۱۹۶۴ کال کې ځان وژنه وکړه.   &lt;ref name=&quot;DCDVlife2&quot;&gt;{{cite book|last=Quine, W.V. and Rudolf Carnap|title=Dear Carnap, Dear Van: The Quine-Carnap Correspondence and Related Work|url=https://archive.org/details/dearcarnapdearva00quin|url-access=limited|year=1990|publisher=University of California Press|location=Berkeley, CA|page=[https://archive.org/details/dearcarnapdearva00quin/page/n299 23]|isbn=9780520068476}}&lt;/ref&gt;

== فلسفي اثر  ==
لاندې د روډولف کارناپ د فلسفې د تکامل مهم موضوعات څېړو. دا څېړنه جامع نه ده، خو د کارناپ مهم آثار او په عصري پوهاوي او د منطق په فلسفه کې د هغه ونډې په لنډه ټوکه په ګوته کوي.   

=== در رام   ===
له ۱۹۱۹ کال څخه تر ۱۹۲۱ کال پورې، کارناپ د (''Der Raum''): ''Ein Beitrag zur Wissenschaftslehre'' (فضا: د ساینس تیوري په اړه یوه لیکنه، ۱۹۲۲) په نوم د ډوکتورا په تېزس باندې کار وکړ. کارناپ د هندسې د فلسفی اساساتو په هکله په دې تېزس کې هڅه وکړه چې په فزیک کې د فضا او وخت تیورۍ لپاره منطقي بنسټ برابر کړي. له خالص ریاضياتو، طبیعي علومو او فلسفې سره د کارناپ د لېوالتیا په پام کې نیولو سره، د هغه تېزس د مختلفو رشتو لکه هندسې، فزیک او فلسفې ترمنځ د پل جوړولو لپاره یوه هڅه ګڼل کېدی شي. د کارناپ فکر کاوه چې په زیات شمېر مواردو کې په دې رشتو کې ورته مفکورې، خو په بشپړ ډول د جلا معناګانو سره، کارل کېږي. د کارناپ د تېزس اصلي موخه دا وه چې وښيي، د فضا په اړه د نظریو ترمنځ تضاد یوازې له دې وجهې موجود دی، چې فیلسوفان، ریاضي پوهان او ساینس پوهان د بېلابېلو شیانو په اړه د خبرو په وخت د ورته &quot;فضا&quot; کلمه کاوري. له همدې امله کارناپ مشخصاً استدلال وکړ چې د فضا درې جلا مفکورې شته دي. &quot;رسمي&quot; فضا د ریاضیاتو په مفهوم کې فضا ده: فضا د اړیکو یو انتراعي سیسټم دی. &quot;شهودی&quot; فضا د شهود له ځانګړې محتوا څخه جوړ شوی دی چې د انفرادي تجربو څخه خپلواک وه. &quot;فزیکي&quot; فضا د فضا واقعي حقایقو څخه چې په تجربه کې وړاندې کېږي، جوړ شوی ده. پایله دا ده چې د &quot;فضا&quot; دا درې ډولونه د پوهې په دریو جلا ډولونو او په دې ټوګه د څېړنو په دریو جلا ډولونو باندې دلالت کوي. په زړه پورې خبره دا ده چې په دې تېزس کې د کارناپ د فلسفې اصلي موضوعات ښکاره کېږي، تر ټولو مهمه دا مفکوره چې زیاتره فلسفي تضادونه د ژبې د ناسمې کارونې او د وینا د رسمي او مادي طریقو د جلا کولو په اهمیت باندې د تینګار له امله څرګندېږي.   &lt;ref&gt;Christian Damböck (ed.), ''Influences on the Aufbau'', Springer, p. 55.&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>e4950tvike5qy74woq3hzcsygxhcwff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د سویلي افریقا کلتور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63803</id>
    <revision>
      <id>364840</id>
      <parentid>284746</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T03:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13939" sha1="5ql7m6wkl1t3rjq74cd5eozr728oto1" xml:space="preserve">سویلي افریقا د خپلې توکمیزې او کلتوري رنګارنګۍ له امله پېژندل کېږي. د سویلي افریقا زیاتره تورپوستي کلیوال په ډېرې بېوزلۍ کې ژوند کوي. کابو ټول سویلي افریقایان له مورنۍ ژبې پرته په انګلیسي ژبه هم د خبرو کولو مهارت لري. له انګلیسي نه په سوداګرۍ، زده کړه او حکومت کې د فرانکا ژبې په څېر ګټه اخلي. په سویلي افریقا کې یوولس رسمي ژبې دي، خو د کوچنیو ډلو له خوا نورې مورنۍ ژبې په ځانګړې توګه د خویسان ژبه هم ویل کېږي. &lt;ref name=&quot;PoselZeller2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Posel|first1=Dorrit|last2=Zeller|first2=Jochen|title=Home language and English language ability in South Africa: Insights from new data|journal=Southern African Linguistics and Applied Language Studies|volume=29|issue=2|year=2011|pages=115–126|issn=1607-3614|doi=10.2989/16073614.2011.633360|hdl=10413/8453|s2cid=145123143|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Teaching English Today 2020&quot;&gt;{{cite web |date=2020-11-03 |title=ENGLISH IN SOUTH AFRICA – A DOUBLE-EDGED SWORD (2) |url=https://teachenglishtoday.org/index.php/2010/06/english-in-south-africa-a-double-edged-sword-2/ |access-date=2021-06-15 |website=Teaching English Today |archive-date=2021-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118121246/https://teachenglishtoday.org/index.php/2010/06/english-in-south-africa-a-double-edged-sword-2/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;du Plessis2019&quot;&gt;{{cite journal|last1=du Plessis|first1=Menán|title=The Khoisan Languages of Southern Africa: Facts, Theories and Confusions|journal=Critical Arts|year=2019|volume=33|issue=4–5|pages=1–22|issn=0256-0046|doi=10.1080/02560046.2019.1647256|s2cid=203429045}}&lt;/ref&gt;

په ټوله کې زیاتره د منځنۍ طبقې غړي سپین او هندي دي، چې په لیکه کې یې نورې ډلې هم مخ پر زیاتېدو دي. په زیاترو برخو کې یې ژوند د لوېدیځې اروپا، شمالي امریکا، آسټرالیا او نیوزیلینډ د خلکو په څېر دی. 

اپارتایډ هغه ایالت و، چې سویلي افریقایان یې په قانوني توګه په څلورو توکمیزو ډلو ووېشل او د دوی د ژوند ساحې یې وټاکلې، په زده کړه، کاري فرصتونو، عامه اسانتیاوو او ټولنیزو اړیکو کې یې پر توکمیز تبعیض ټینګار وکړ. سره له دې چې دا قوانین د ۱۹۹۰ز کال په لومړیو کې رد شوي وو، د اپارتاید توکمیزه کټګوري په ذاتي ډول د سویلي افریقا په کلتور کې پاتې ده، دوی دې ته دوام ورکړ چې ځانونه د سویلي افریقایانو په وېش کې راولي او هر یو یې ځانونه له تعریف شوو څلورو توکمونو( تور، سپین، رنګین او هندیان) نه په یوه پورې وتړي. دا د سویلي افریقا د یوه واحد کلتور تعریفول ستونزمنوي چې توکمیزو کټګوریو ته اشاره نه کوي. &lt;ref&gt;{{cite news|last=Rondganger|first=Lee|title=Being an African makes me who I am|url=http://www.iol.co.za/scitech/technology/being-an-african-makes-me-who-i-am-1.280599#.UTsrQ9ZTCz4|access-date=9 March 2013|newspaper=IOL|date=6 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=du Preez|first=Max|title=Are we all 'coloured'?|url=http://www.news24.com/Columnists/MaxduPreez/Are-we-all-coloured-20110309|access-date=9 March 2013|newspaper=News24|date=9 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Posel20012&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.transformation.und.ac.za/issue%2047/47%20posel1.pdf|title=What's in a name? Racial categorisations under apartheid and their afterlife|archive-url=https://web.archive.org/web/20061108101109/http://www.transformation.und.ac.za/issue%2047/47%20posel1.pdf|archive-date=2006-11-08|journal=Transformation|issn=0258-7696|year=2001|last=Posel|first=Deborah|pages=50–74}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pillay20192&quot;&gt;{{cite book|last1=Pillay|first1=Kathryn|title=The Palgrave Handbook of Ethnicity|chapter=Indian Identity in South Africa|year=2019|pages=77–92|doi=10.1007/978-981-13-2898-5_9|isbn=978-981-13-2897-8|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== هنر ==
د نړۍ تر ټولو پخواني هنري توکي د سویلي افریقا له یوه غار نه ترلاسه شول. دا سوري شوي صدفونه، چې تاریخ یې ۷۵۰۰۰ کاله مخکې و یوازې د امېل په توګه په تار کې ځړېدلای شي، بل کار ترې نه اخیستل کېږي. سویلي افریقا د انسانانو د مهدونو یوه زانګو وه. د هنر جوړول زموږ د ډولونو یوه مشخصه ځانګړنه ده ( له لاتین ars نه اخیستل شوې او معنا یې دا ده، چې له اولیه موادو نه جوړ شوي یا کار ترې اخیستل شوی دی).

د خویسان د خلکو قبیلې له ۱۰۰۰۰ مخ زېږدیز کال راهیسې په سویلي افریقا کې خپرې شوې دي، چې نن ورځ یې روان هنري سبک په ډېرو غارونو کې تر سترګو کېږي. دوی د بانتو او نګوني وګړو له خوا له خپلو ځانګړو کلیمو سره په هنري ډولونو کې ځایناستي شوي دي. په ۲۰مه پېړۍ کې د قبیلوي هنر دودیزې بڼې ووېشل شوې او بېرته بیا د اپارټایډ له تفرقه اچونکو تګلارو سره ګډې شوې دي. 

له کانونو او ښارګوټو نه د هنر نوي ډولونه را اېستل شوي دي، دا یو خوځنده هنر دی، چې له پلاستيکي نوارونو نیولې د بایسکل تر مېلې پورې ترې کار اخیستل کېږي. له ۱۸۵۰ لسیزې نه مخکې د افریکانر ټریکبویر د اغېزمن شوي  هالنډي ملت هنر او ښاري سپین پوستو هنرمندانو د اروپایي دودونو بدلون تعقیب کړی او له دې انتخابي ترکیب سره یې مرسته کړې، چې نن ورځ یې خپل پرمختګ ته دوام ورکړی دی. 

د هنر یوې بڼې د اپارتاید په دوره کې پراختیا موندلې ده. دا نوې ځانګړنه د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز کلونو ترمنځ عامه شوه او د (ښارګوټي هنر) نوم ورکړل شو. په سویلي افریقا کې د بېوزلو تور پوستو خلکو د ورځني ژوند صحنې د همدغه هنري سبک  له لارې انځور شوې دي. په دغه هنري سبک کې عام لیدل کېدونکي عناصر لکه ویجاړ شوي کورونه، ښځې د جامو وینځلو په حال کې او د مور او ماشوم تورې تابلو ګانې شاملې دي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Peffer, John.|title=Art and the end of apartheid|date=2009|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-6792-5|location=Minneapolis|pages=31|oclc=320842091}}&lt;/ref&gt;

د اوسنۍ سویلي افریقا هنرمندان نړیواله پېژندګلوي ترلاسه کوي او یوه په زړه پورې هنري صحنه لري. د لندن په ویکټوریا او البرټ موزیم کې چې د سویلي افریقا د انځورګرۍ وروستی نندارتون «انځورونه او افسانې» و، په دغه نندارتون کې میخایل سوبوټزکي، زینیل موهلي، ډیویډ ګولډبلاټ، زویلتو میتیوا او ګای ټیلم کار کړی و. مارلین ډومس او ویلیم کینټریج د سویلي افریقا معاصر هنرمندان دي، چې په نړیواله کچه یې د کار ستاینه شوې ده. 

== معماري ==
سویلي افریقا  داسې معماري لري، چې د هېواد پراخه توکمیزه او کلتوري رنګارنګي او تاریخي استعماري دورې څرګندوي. د دې ترڅنګ د سویلي افریقا د معمارۍ د منظرې له ډول سره د نورو لرې پرتو هېوادونو نفوذ مرسته کړې ده.

هربرټ بیکر د هېواد له ډېرو اغېزناکو معمارانو نه دی، چې په پریتوریا کې یې د اتحادیې ودانۍ ډیزاین کړې ده. نورې د پام وړ ودانۍ هم شته چې په هغو کې د روډز یادګار، په کیپ ټاون کې د سینټ جورج کلیسا او په جوهانسبرګ کې د سینټ جان کالج شامل دي.

د کیپ هالنډي معمارۍ نوم له دغه حقیقت نه ترلاسه شوی، چې په اصل کې د کیپ لومړني اوسېدونکي د هالنډ وو او د کیپ کالونی په لومړیو ورځو (۱۷مه پېړۍ) کې مشهور و. د دې بڼې ریښې د منځنۍ پېړۍ په هالنډ، جرمني، فرانسه او اندونیزیا کې دي. د دې بڼې یا سټایل لرونکو کورونو ډیزاین ځانګړی او د پېژندنې وړ دی، چې د پام وړ ځانګړنو په لرلو سره لوی، ښکلي او ګرد درې ضلعي دي. دا کورونه د امسټرډم په ښارګوټو کې په هالنډي بڼه جوړې شوې ځانګړنې ذهن ته راولي. 

د سویلي افریقا کلیوالي منظره ټوله دودیزه معماري ده، چې له افریقایي اروپایانو نه اغېزمنه ده.

== شاعري ==
د ګړنیو شعرونو د دود له اړخه سویلي افریقا بډایه ده. د افریقا زیاتره اغېزناک شاعران په ۱۹۷۰مه لسیزه کې خلکو وپېژندل لکه مونګین ویلی سیروټ، چې « هېڅ ماشوم باید و نه ژاړي» یې تر ټولو مشهور کار و او دې کار یې د تورپوستو سویلي افریقایانو ورځني ژوند ته تر توکمیز تعصب لاندې لیدلوری ورکړ. زاکس مادا بل تورپوستی نامتو ناول لیکونکی و، چې په ورته وخت کې یې له شاعرۍ او ډرامو لیکلو نه ناول لیکلو ته دوام ورکړ. « د سوروالي زړه» یې هغه ناول و، چې په ۲۰۰۱ز کال کې یې د مشترک المنافع د لیکوالو جایزه وګټله او دغه ناول په سویلي افریقا کې د ښوونځي د نصاب برخه وګرځېده.

== لوبې ==
فوټبال، رګبي او کریکټ په سویلي افریقا کې ترټولو نامتو لوبې دي. فیلډ هاکي، لامبو، اتلیټیکس، ګالف، سوک وهنه، ټینس او ​​نېټبال هغه لوبې دي چې د پام وړ مینه ‌وال لري. سره له دې چې د فوټبال ټولنه د ځوانانو ترمنځ د ډېرې تعقیبونې امر کوي، خو د ځینو نورو لوبو لکه باسکیټبال، سرفینګ او سکیټ بورډینګ شهرت مخ پر زیاتېدو دی.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sport in South Africa |url=http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629152527/http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm |archive-date=29 June 2010 |access-date=28 June 2010 |publisher=SouthAfrica.info}}&lt;/ref&gt;

بیبي جیک جیکب ماتلالا، وویاني بنګو، ویلکم نکیتا، ډینګان توبیلا، ګیري کوتزي او براین مچل د سوک وهنې په مشهورو شخصیتونو کې راځي. لوکاس رادیبي او فیلیمون مسینگا (دواړه د لیډز یونایټیډ پخواني غړي دي)، کوینټن فارچون (اتلیټیکو ماډریډ او مانچسټر یونایټیډ)، بینني مک کارتي (ایجکس امستردام، ایف سي پورټو، بلیک برن روورز او ویسټ هام یونایټډ) آرون موکوینا (ایجکس امستردام، بلیک برن روورز او پورټسموت)، ډیلرون بکلي (بورسیا دورتموند) او سټیون پیینار (ایجکس امستردام او ایورټن) د فوټبال هغه لوبغاړي دي، چې په لویو بهرنیو کلبونو کې لوبېدلي دي. سویلي افریقا په ۱۹۷۹ز کال کې جوډي شیکټر او د هغه زوی توماس شیکټر وروزل، چې د فارمولا ون نړیوال اتل و، دوه ځله یې د انډیکار لوبلړۍ ګټلې وه، چې د ۲۰۰۲ز او ۲۰۰۳ز کلونو د منډو د سیالیو په لړ کې یې په دوو لومړیو ایندیاناپولیس ۵۰۰ کې تر ټولو ډېر لیپونه ترسره کړي وو. ډربن سرفر جورډي سمیټ د ۲۰۱۰ز کال د بلابونګ جې-بې سیالۍ وګټلې چې په ټوله نړۍ کې یې لومړی مقام ور په برخه کړ. هرشل ګیبس، ګریم سمیټ، ژاک کیلیس، جې پي ډومیني او داسې نور د کرکټ اوسني مشهور لوبغاړي دي، چې زیاتره یې د هند په غوره لیګ کې هم لوبېږي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cooper |first=Billy |date=12 July 2010 |title=South Africa gets 9/10 for World Cup |url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-for-world-cup |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715063001/http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-for-world-cup |archive-date=15 July 2010 |access-date=9 September 2010 |publisher=[[Mail &amp; Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>5ql7m6wkl1t3rjq74cd5eozr728oto1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د نوې کېدونکې وړ تودوخه (چې په يو ځل استعمال له منځه نه ځي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64018</id>
    <revision>
      <id>364843</id>
      <parentid>363922</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14772" sha1="mexnk368wytdisafo947gqfyfeuyy54" xml:space="preserve">د نوي کېدو وړ تودوخه د نوې کېدو وړ انرژۍ يو ډول کارول دي، کوم چې د نوي کېدو وړ سرچينې څخه د تودوخې تر لاسه کولو ته اشاره کوي؛ د بېلګې په ډول، د فوسيلي سون توکو د اوبو ګرمونکي پر ځای، د متمرکزې لمريزې شعاع په مټ د تودو شويو اوبو سره راديتور (يخچال) ته ځواک ورکول. د نوي کېدو وړ تودوخې په ټیکنالوژيو کې د نوي کېدو وړ بيالوژيکي سون توکي، لمريزه تودوخه، ځمکمنۍ تودوخه، د تودوخې پمپونه او د تودوخې تبادله کوونکي شامل دي. جلا والی عموماً د تل لپاره د نومي کېدو وړ تودوخې د پلې کېدو په څرنګوالي کې يو مهم عنصر دی.

ډېری ساړه هېوادونه د برېښنا د برابرولو په پرتله ډېره انرژي د تودوخې لپاره مصرفوي. د بېلګې په ډول، په ۲۰۰۵ز کال کې انګلستان ۳۵۴ تيراواټه برېښنايي طاقت کارولی و، خو د تودوخې اړتيا يې ۹۰۷ تيراواته وه، د کوم ستره برخه (۸۱٪) چې د ګاز په کارولو سره پوره شوې وه. استوګنيزې برخې یواځې ۵۵۰ تيراواټه انرژي د تودوخې لپاره کارولې وه چې عموماً له «ميتان» څخه تر لاسه شوې وه. په انګلستان کې نږدې نيمه کارول شوې انرژي (۴۹٪) د تودوخې په بڼه کې وه، له دې ډلې څخه ۷۰٪ يې په کورنيو او سوداګريزو او دولتي ودانيو کې شوې وه. کورنيو عموماً تودوخه د هوا د تودولو لپاره کارولې وه (۶۹٪).&lt;ref&gt;Department of Trade and Industry report [http://www.berr.gov.uk/files/file39881.pdf UK Energy in Brief July 2007, Page 25] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527233923/http://www.berr.gov.uk/files/file39881.pdf|date=May 27, 2008}} (URL accessed May, 2008)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;UK Government Call for Evidence on Heat, Office of Climate Change, Jan 2008 [http://www.berr.gov.uk/files/file43609.pdf 'Heat Call for Evidence', Paragraphs 11 and 12] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527233914/http://www.berr.gov.uk/files/file43609.pdf|date=May 27, 2008}} (URL accessed May, 2008)&lt;/ref&gt;

د نوي کېدو وړ برېښنا او د نوي کېدو وړ تودوخې پرتليزه سيالي د انرژۍ او چاپېريال په اړوند د يو هېواد د تګلارې تر ليدلوري پورې اړه لري. په ځينو هېوادوندو کې په فوسيلي سون توکو چلېدونکې تودوخې سره د مرستې له امله د نوي کېدو وړ تودوخې په مخ کې خنډ ګرځېدلی. په دې هېوادونو کې، لکه سويډن، ډنمارک او فينلينډ، چېرته چې حکومتي مداخلت د کاربن د تشخيص د ټيکنالوژۍ د بې طرفه شکل سره نژدې دی (يعنې د کاربن او انرژۍ ماليات)، د نوي کېدو وړ تودوخې د انرژۍ په وروستي لګښت کې د پام وړ نوي کېدو انرژۍ په ونډه کې مخکښه برخه درلودلې ده. په هغو هېوادونو کې، لکه المان، متحده ايالات او انګلستان، چېرته چې د مختلفو ټيکنالوژيو، استعمال او پیمانې لپاره په بېلابېلو کچو د حکومتي مداخلې ټاکنه شوې ده، د نوي کېدو وړ تودوخې او نوي کېدو برېښنا ټيکنالوژيو ونډې د اړوند ملاتړ تر کچې پورې اړه لري او د دې په پايله کې د انرژۍ وروستي لګښت کې يې عموماً د نوي کېدو ونډه کمه ده.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Renewables 2021 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2021 |access-date=2021-12-03 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== د نوي کېدو وړ تودوخې مخکښې ټيکنالوژۍ ==

=== لمريزه تودوخه ===
لمريزه تودوخه د ودانۍ د جوړولو يو سبک دی، کومه چې د دوبي يا ژمي د لمر د ځلا انرژي کاروي، څو يوې ودانۍ ته ابتدايي يا مرستندویه اقصتادي تودوخه برابره کړي. دا تودوخه هم د هوا د تودوخې لپاره کارول کېدای شي (د هوا لمريزه تودوخه وګورئ) او هم د اوبو د تودوخې لپاره کارېدای شي (لمريزې تودې اوبه وګورئ). د لمريزې تودوخې طرحه په دوه ډلو وېشل شوې ده:

* منفي لمريزه تودوخه، د تودوخې د راټولولو لپاره د کور په طرحه او جوړښت پورې اړه لري. د منفي لمريزې ودانۍ په طرحه کې بايد همدا راز د تودوخې په زېرمه کولو او وېشلو هم غور وشي، کومه چې په غېر فعال ډول بشپړېدای شي، يا د زېرمه کولو لپاره د ودانۍ پر بنسټ تودوخه په فعال ډول راکش کولو لپاره د هوا د ايستلو څخه کار اخيستلای شي. دا ډول يوه طرحه تر يو بريده د لمر لرونکي دوبي په ورځ کې (-7 °C يا 19 °F) د کور د تودوخې درجه تر ۲۴ سانتيګراد (۷۵ فارنهايت) پورې زياتولو سره اندازه شوې وه او ادعا کېږي چې دا سيستم په غېر فعال ډول د ودانۍ ډېرې برخې ته تودوخه برابروي. د ۴۰۰۰ فوټ مربع (۳۷۰ متر مربع) کور د يو مربع فوټ (۳۷۰ متر مربع) پر سر ارزښت ۱۲۵ ډالره دی (يا ۳۷۰ متر مربع په ۱۳۵۱ ډالره په يو متر مربع)، دا د دوديز نوي کور له قیمت سره برابر ارزښت دی.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Solar House, Solar Home, Solar Homes, Solar Houses |url=http://www.solarhouseproject.com/index.html |access-date=2013-10-02 |publisher=Solarhouseproject.com |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317041111/http://www.solarhouseproject.com/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

* د تودوخې فعال لمريز سيستم له پمپ څخه کار اخلي، څو د لمريزې تودوخې له راټولونکي څخه هوا يا مايع يوې ودانۍ يا زېرمه ځای ته ولېږدوي. د لمريزې هوا تودوخې يا لمريزې اوبو تودوخې په څېر وسايل په عام ډول په تختو کې لمريزه تودوخه جذب کوي، کوم چې وروسته په نورو وسايلو کې کارېدای شي، لکه د هوا تودوخه او يا د استوګنيزو اوبو تودونکو لپاره تودخه پوره کول. به برېښنا د لمر وړانګو بدلونکو تختو په عکس، کومې چې د برېښنا د توليد لپاره کارول کېږي، برېښنايي تودوخې تختې ارزانه دي او د لمريزې انرژۍ ډېر لوړ تناسب له ځانه سره زېرمه کوي.

د لمريزې تودوخې سيستمونه عموماً د يوې کوچنۍ بشپړونکې تودوخې سيستم مرستې ته اړتيا لري، که هغه دوديز وي يا د نوي کېدو وړ وي.

=== د ځمکنۍ ګرمۍ تودوخه ===
د ځمکنۍ تودوخې انرژۍ ته د اوبو د کيندلو يا د بخار د څاګانو له لارې په داسې يوه پروسه کې لاسرسی کېدای شي، لکه د تيلو لپاره کيندل کول. د ځمکنۍ تودوخې انرژي يوه ستره، لږه استعمال شوې تودوخه او د انرژۍ سرچينه ده، کومه چې پاکه ده (د شنې خونې ډېر کم او يا بيخي ګاز نه خارجوي)، باوري ده (د منځني سيستم شتون يې ۹۵٪ دی) او په کور کې د جوړېدو وړ ده (خلک په تيلو کم تکيه ګرځوي).&lt;ref name=&quot;EERE1&quot;&gt;{{cite web |title=Geothermal Basics Overview |url=http://www1.eere.energy.gov/geothermal/geothermal_basics.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004020606/http://www1.eere.energy.gov/geothermal/geothermal_basics.html |archive-date=2008-10-04 |access-date=2009-06-25 |publisher=Office of Energy Efficiency and Renewable Energy}}&lt;/ref&gt;

ځمکه د لمر انرژي جذبوي او دا په سمندرونو او د ځمکې لاندې تودوخې په توګه زېرمه کوي. د ځمکې د تودوخې درجه د کال په اوږدو کې له ۴۲ څخه تر ۱۰۰ درجې فارنهايت (له شپږ څخه تر ۳۸ سانتيګراد پورې) په نقطه پاتې کېږي، خو تر دې پورې اړه لري چې تاسې د ځمکې په کومه برخه کې ژوند کوئ. د ځمکنۍ تودوخې يو سيستم د ځمکې د سطحې په ښکته برخه کې موندل کېدونکې ثابتې تودوخې درجې څخه ګټه اخلي او دا بيا د ودانيو د تودولو او سړولو لپاره استعمالوي. دا سيستم د ځمکې لاندې د نصب شويو پايپونو د يوې لړۍ څخه جوړ دی، کومه چې په يوه ودانۍ کې له نورو پايپونو سره تړلې وي. يو پمپ د مدار په مټ مايع په څرخ کې راولي. په ژمي کې پايپ کې شته مايع د ځمکې تودوخه جذبوي او هغه بيا د ودانۍ د تودولو لپاره استعمالوي. په دوبي کې، دا مايع تودوخه له ودانۍ څخه جذبوي او هغه بيا په ځمکه کې له منځه وړي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2013-01-22 |title=What is Geothermal? - Geothermal Resources Council |url=http://www.geothermal.org/what.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004048/http://www.geothermal.org/what.html |archive-date=2013-10-05 |access-date=2013-10-02 |publisher=Geothermal.org}}&lt;/ref&gt;

=== د تودوخې پمپونه ===
د تودوخې پمپونه تودوخه له يو ځای څخه بل ځای ته د لېږدولو لپاره کار استعمالوي او دا د تودوخې او هوا د سړولو دواړو لپاره کارول کېږي. که څه هم  زیاتې پانګې ته اړتيا لري، بيا هم د تودوخې پمپونه د استعمال لپاره  اقتصادي او د نوي کېدو وړ برېښنا په مټ چلېدای شي. د تودوخې د پمپ دوه عام ډولونه د هوا د سرچينې په مټ د تودوخې پمپونه (ASHP) او د ځمکې د سرچينې د تودوخې پمپونه (GSHP) دي، په دې پورې اړه لري چې ايا تودوخه له هوا څخه لېږدول شوې ده او که له ځمکې څخه. هغه مهال کله چې د بهرنۍ هوا د تودوخې درجه تقريبا ۱۵ سانتيګراد څخه کمه وي، نو د هوا له سرچينې څخه تودوخه تر لاسه کونکي پمپونه اغېزناک نه دي، په داسې حال کې چې د ځمکې له سرچينې څخه تودوخه تر لاسه کونکي پمپونه نه اغېزمن کېږي. د تودوخې د پمپ فعاليت اغېزمنتيا د فعاليت په عامل مشترک (CoP) سره اندازه کېږي: د برېښنا د هر واحد لپاره چې د تودوخې د پمپ کولو لپاره کارول شوی دی، د هوا د سرچينې څخه د تودوخې تر لاسه کونکی پمپ له ۲.۵ څخه تر ۳ يونټه پورې تودوخه توليدوي (دا معنا چې دا له ۲.۵ څخه تر ۳ پورې CoP  لري)، په داسې حال کې چې GSHP له ۳ څخه تر ۳.۵ يونټه پورې تودوخه توليدوي. د انګلستان لپاره د سون توکو د اوسنيو قیمتونو پر بنسټ، د ۳-۴ CoP  په اټکل کولو سره، کله کله GSHP د برېښنايي، تيلو او جامدو سون توکو د تودولو په پرتله د هوا د تودوخې د سيستم ارزانه شکل دی. د تودوخې پمپونه همدا راز د موسمونو تر منځ د تودوخې انرژۍ د زېرمه کولو (توده يا يخه) سره تړل کېدای شي، له تودې ځمکې څخه د تودوخې په را ايستلو سره CoP  له ۴ څخه تر ۸ پورې دوه برابره زياتوي.&lt;ref&gt;[http://www.energysavingtrust.org.uk/renewable-energy/heat/ground-source-heat-pumps Ground Source Heat Pumps: Costs, savings and financial support] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202165420/http://www.energysavingtrust.org.uk/renewable-energy/heat/ground-source-heat-pumps|date=December 2, 2016}} Retrieved 2016-12-02&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=GSHP &amp;#124; Ground Source Heat Pumps &amp;#124; GSHPs &amp;#124; Ground Source Heating &amp;#124; Coefficient of Performance CoP &amp;#124; Ground source heat pump efficiency &amp;#124; Thermal Energy Storage |url=http://www.icax.co.uk/gshp.html |access-date=2013-10-02 |publisher=Icax.co.uk |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405125253/http://www.icax.co.uk/gshp.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== د موسمونو تر منځ د تودوخې لېږد ====
د موسمونو تر منځ د تودوخې په لېږد سره د تودوخې يو پمپ د تودوخې اضافي حرارت د تودوخې په زېرمه ځايونو کې زېرمه کولو لپاره فعاله لمريزه انرژي راټولوي، د ځمکې د سرچينې تودوخې د پمپونو په مرسته، تر څو هغه په ژمي کې د هوا د تودوخې لپاره بهر وايستلای شي. په دې سره د «لفټ» اړتيا کميږي او د تودوخې د پمپ CoP دوه برابره لوړوي، ځکه چې پمپ له ځمکې څخه د يخ پر ځای د تودوخې له زېرمه ځای څخه په ګرمۍ پيل کوي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thermal Banks store heat between seasons &amp;#124; Seasonal Heat Storage &amp;#124; ThermalBanks from ICAX save carbon emissions &amp;#124; Thermal Energy Storage using Inter seasonal Heat Stores &amp;#124; Underground Thermal Energy Storage UTES &amp;#124; Reusable Heat |url=http://www.icax.co.uk/thermalbank.html |access-date=2013-10-02 |publisher=Icax.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>mexnk368wytdisafo947gqfyfeuyy54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جان کي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64288</id>
    <revision>
      <id>364833</id>
      <parentid>364747</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22679" sha1="qnsiu5dwymw5v57q8vm2k71bof5wojh" xml:space="preserve">{{Infobox person}}جان فیلیپ کي (زوکړه: د ۱۹۶۱ زکال د اګست ۹ مه) تقاعد شوی نیوزلنډي سیاستوال دی چې له ۲۰۰۸ زکال څخه یې تر ۲۰۱۶ زکال پورې د نیوزلنډ د ۳۸ لومړي وزیر او همدارنګه یې له ۲۰۰۶ زکال څخه تر ۲۰۱۶ کال پورې د نیوزلنډ د نېشنل ګوند د مشر په توګه خدمت کړی. د ۲۰۱۶ زکال په ډسمبر میاشت کې له دغو دواړو څوکیو څخه په استعفا کولو او د سیاست په خوشي کولو سره کي د نیوزلنډ د شرکتونو د مدیره پلاوي مشر وټاکل شو. &lt;ref&gt;{{cite news|title=John Key celebrates birthday|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10664823|access-date=5 August 2020|work=NZ Herald|date=9 August 2010|language=en-NZ}}&lt;/ref&gt;

کي په اوکلنډ کې وزېږېد او په ماشومتوب کې یې کرېسټ چرچ ته کډه وکړه؛ نوموړي په کانټربري پوهنتون کې زده کړې وکړې او په ۱۹۸۱ زکال کې یې له دغه پوهنتون څخه د سوداګرۍ په څانګه کې د لیسانس سند ترلاسه کړ. هغه په مریل لینچ کې د کارکولو په موخه له هېواد څخه له وتو وړاندې د نیوزلنډ د بهرنیو اسعارو په بازار کې کار وموند او په ۱۹۹۵ زکال کې د نړیوالو بهرنیو اسعارو د مارکېټ مشر شو، هغه ځایګی چې نوموړي په کې شپږ کاله کار وکړ. په ۱۹۹۹ زکال کې نوموړی د نیویارک په فدرال ریزرف بانک کې د بهرنیو اسعارو د تبادلې د کمېتې د غړي په توګه وټاکل شو چې تر ۲۰۰۱ زکال پورې یې دلته کار وکړ.

کي د اوکلنډ د هلینزوېل ټاکنیزې حوزې څخه په استازولۍ د نېشنل ګوند له هغه محدود شمېر استازو څخه و چې د ۲۰۰۲ زکال په ټاکنو کې د نېشنل ګوند له پام وړ ماتې سربېره یې د نیوزلنډ پارلمان ته لار ومونده. په ۲۰۰۴ زکال کې نوموړی د نېشنل ګوند د مالي مسئول په توګه وټاکل شو او بالاخره په ۲۰۰۶ زکال کې د دان براش د ځای ناستي په توګه د نېشنل ګوند مشرۍ ته ورسېد. د اپوزیسیون له دوه کلنې رهبرۍ وروسته کي وکولای شول د ۲۰۰۸ زکال د نومبر میاشتې په عمومي ټاکنو کې خپل ګوند بریا ته ورسوي. هغه د ۲۰۰۸ زکال د نومبر په ۱۹ مه د لومړي وزیر په توګه لوړه وکړه. نېشنل ګوند د هغه تر مشرۍ لاندې په دوه راتلونکو نورو عمومي ټاکنو کې (د ۲۰۱۱ زکال په نومبر او د ۲۰۱۴ زکال په سپټمبر میاشت کې) هم بریا خپله کړه. تمه کېدله چې کي به د ۲۰۱۷ زکال په عمومي ټاکنو کې بیا سیالۍ ته ودرېږي، خو نوموړي د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر په ۵ مه د لومړي وزارت له څوکۍ او د نېشنل ګوند له مشرۍ څخه استعفا ورکړه. د هغه ځای د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر په دولسمه بېل انګلېش ونیو. &lt;ref name=&quot;resignation&quot;&gt;{{cite news|title=New Zealand Prime Minister John Key announces resignation|url=http://www.stuff.co.nz/national/politics/87202756/New-Zealand-Government-makes-major-announcement|access-date=5 December 2016|work=Stuff.co.nz|date=5 December 2016}}&lt;/ref&gt;

د لومړي وزیر په توګه کي د نیوزلنډ پنځم ملي حکومت اداره کړ چې د ۲۰۰۰مې لسیزې په وروستیو یعنې په ۲۰۰۸ زکال کې یې د اقتصادي رکود په پیل سره حکومت کول پیل کړل. نوموړي د خپلې واکمنۍ په لومړۍ دوره کې په توکو او خدماتو باندې مالیات لوړ کړل او شخصي مالیات یې راکم کړل، په داسې حال کې چې د اقتصادي بسیاینې له ګڼو نورو لارو چارو یې هم کار واخیست. د نوموړي دولت د TVNZ 6، TVNZ 7، Kidzone او Heartland په ګډون د څو تلویزیوني چینلونو د جوازونو له تمدید څخه ډډه وکړه او ورته مهال یې د نیوزلنډ راډیو بودیجه هم راکمه کړه. د ۲۰۱۱ زکال په فبروري میاشت کې د دغه هېواد په دویم لوی ښار کریسټ چرچ کې پیاوړې ځمک ښووېدنې په پام وړ توګه په ملي اقتصاد اغېز وکړ او دولت د کانټربري د ځمک ښووئیدنې د ژغورنې اداره رامنځته کړه. د لومړي وزارت په دویمه دوره کې د کي ادارې د پنځو دولتي شرکتونو د جزیي خصوصي سازۍ پالیسي مخته یووړه، په داسې حال کې چې د وګړو څخه په دې اړوند ټول پوښتنه د ۲ پر ۱ پایلې سره له دغه سیاست سره مخالفت څرګند کړ. نوموړی همدارنګه د استوګن ځایونو له شدید کړکېچ په ځانګړې توګه په اوکلنډ کې مخ شو چې له وړاندې د نه نیول شوو تدابیرو له امله ورباندې کلکې نیوکې ترسره شوې. د خارجي سیاست په برخه کې، کي د افغانستان په جګړه کې ښکېل د نیوزلنډ دفاعي ځواکونه له افغانستان څخه وویستل، له متحده ایالاتو سره یې ویلنګټون اعلامیه لاسلیک کړه او په ټرانس پاسیفیک مشارکت کې یې د نورو هېوادونو د ګډون په موخه فشار راوړ. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Politics |first=Tracy Watkins- |date=2012-05-23 |title=Kiwis are tolerating moderate austerity |url=https://www.stuff.co.nz/business/budget-2012/opinion/6950260/Kiwis-are-tolerating-moderate-austerity |access-date=2022-07-17 |website=Stuff |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=SMALL |first=VERNON |date=2012-07-08 |title=Austerity has outgrown its welcome |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/opinion/7245067/Austerity-has-outgrown-its-welcome |access-date=2022-07-17 |website=Stuff |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sachdeva |first=Sam |date=2016-05-24 |title=John Key says no Auckland housing crisis, but 76 per cent of voters want more action |url=https://www.stuff.co.nz/business/industries/80320513/john-key-defends-govt-housing-action-rules-out-misplaced-housebuilding-programme |access-date=2022-07-17 |website=Stuff |language=en}}&lt;/ref&gt;

== لومړی وزارت (۲۰۰۸- ۲۰۱۶ زکال) ==

=== لومړۍ دوره (۲۰۰۸- ۲۰۱۱ زکال) ===
کي د ۲۰۰۸ زکال د نومبر د اتمې نېټې په عمومي ټاکنو کې له بریا وروسته لومړی وزیر شو چې په دې سره یې د کلارک تر رهبرۍ لاندې د کارګر ګوند ۹ کلنې حکومتولۍ ته پای ټکی کېښود. نېشنل ګوند ۴۵ سلنه ګوندي رایې او همدارنګه د پارلمان له ۱۲۲ څوکیو څخه ۵۹ څوکۍ خپلې کړې چې د برحاله کارګر ګوند د موجود اکثریت څخه یې ځان مخته کړ. &lt;ref&gt;{{cite web |date=24 December 2008 |title=Final Results for the 2008 New Zealand General Election |url=https://www.parliament.nz/resource/en-nz/00PLLawrp08051/181c26eed1d0fa8f8b9c8670e8ad3db7b767e7bf |access-date=8 July 2018 |publisher=New Zealand Parliamentary Library}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=History of coalition building under MMP|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10541484|access-date=8 July 2018|work=The New Zealand Herald|date=8 November 2008|language=en-NZ|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708133808/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10541484|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

کي د ۲۰۰۸ زکال د نومبر په ۱۹ مه د لومړي وزیر او د تورېزم د وزیر په توګه لوړه وکړه او په دې سره هغه د خپلې وړاندیز شوې کابینې سره د اجرایوي شورا غړیتوب ترلاسه کړ. نوموړي بېل انګلېش د خپل مرستیال او د مالیې د وزیر په توګه وټاکه. د هغه د لومړي وزارت په لومړۍ دوره کې نېشنل ګوند په نظر پوښتنو کې تر ټولو مخکښ و چې یو مبصر له کي څخه ملاتړ د «ستراتوسفیر» په توګه توصیف کړ. په ۲۰۱۱ زکال کې نوموړی په مخکښو رسنیو کې د «تلفون جان» (تلفون یوه خالصه کیمیاوي ماده ده چې په ډېرو مهمو چارو کې ترې ګټنه کېږي» په مستعار نوم یادېده ځکه هېڅ خراب کوونکې چاره په هغه پورې نه وه نښتې، یا یې هم هېڅ خرابي نه لرله. &lt;ref&gt;&quot;Appointment of Ministers&quot; (21 November 2008) 179 [https://web.archive.org/web/20130212153404/http://www.dia.govt.nz/MSOS118/On-Line/NZGazette.nsf/6cee7698a9bbc7cfcc256d510059ed0b/8155efb9e8df9c7ecc25750f0047784d!OpenDocument ''New&amp;nbsp;Zealand Gazette''] 4634.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz-election-2008/news/article.cfm?c_id=1501799&amp;objectid=10543317|title=John Key announces he has numbers to govern|work=[[The New Zealand Herald]]|date=16 November 2008|access-date=17 November 2008|first=Grant|last=Fleming}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Members of Executive Council Appointed&quot; (21 November 2008) 179 [https://web.archive.org/web/20130212153409/http://www.dia.govt.nz/MSOS118/On-Line/NZGazette.nsf/6cee7698a9bbc7cfcc256d510059ed0b/f0b26c54c2b6dd0ecc25750f00477759!OpenDocument ''New&amp;nbsp;Zealand Gazette''] 4634.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Key could do with element of doubt |url=http://www.nzherald.co.nz/politics/news/article.cfm?c_id=280&amp;objectid=10769199 |access-date=20 September 2014 |work=The New Zealand Herald}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Chapman |first=Paul |date=26 November 2011 |title=John Key, the 'smiling assassin' on course to win New Zealand's election |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8917447/John-Key-the-smiling-assassin-on-course-to-win-New-Zealands-election.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605094632/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8917447/John-Key-the-smiling-assassin-on-course-to-win-New-Zealands-election.html |archive-date=5 June 2014 |access-date=6 September 2013 |publisher=The Telegraph |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

د کي دولت د نړیوال اقتصادي رکود په غبرګون کې چې د هغه د واکمنۍ له پیلېدو ډېر ژر وروسته پیل شو، څو پیاوړي اقتصادي سیاستونه معرفي کړل. دولت پر وګړو او په ټولو هر ډول عوایدو باندې د مالیاتو د کمښت طرحه وړاندې کړه. د شخصي مالیاتو لوړه کچه له ۳۹٪ څخه ۳۸٪ او بیا ۳۳٪ ته راښکته کړای شوه. هغه په خپله لومړۍ بودیجه کې په توکو او خدماتو باندې د دولتي مالیاتو کچه له ۱۲.۵٪ څخه ۱۵٪ ته لوړه کړه، په داسې حال کې چې کي وړاندې اعلان کړی و چې دغه ډول زیاتوالی به د نېشنل ګوند په دولت کې رامنځته نه شي. د کي دولت همدارنګه د اقتصادي بساینې ګڼ شمېر طرحې تصویب کړې. . د نوموړي دولت د TVNZ 6، TVNZ 7، Kidzone او Heartland په ګډون د څو تلویزیوني چینلونو د جوازونو له تمدید څخه ډډه وکړه او ورته مهال یې د نیوزلنډ راډیو بودیجه په واقعي توګه راکمه کړه.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10562448|title=Spend tax cut or give it to the needy: PM|work=The New Zealand Herald|first=Claire|last=Trevett|date=19 March 2009|access-date=25 January 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=PM defensive after video reveals GST flip-flop|url=https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&amp;objectid=10625326|access-date=8 July 2018|work=The New Zealand Herald|date=10 February 2010|language=en-NZ|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708133622/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&amp;objectid=10625326|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |last=SMALL |first=VERNON |date=2012-07-08 |title=Austerity has outgrown its welcome |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/opinion/7245067/Austerity-has-outgrown-its-welcome |access-date=2022-07-17 |website=Stuff |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دویمه دوره: ۲۰۱۴ – ۲۰۱۷ زکال ===
د ۲۰۱۱ زکال د نومبر د ۲۶ مې نېټې عمومي ټاکنې د نېشنل ګوند د رایو او څوکیو د ګټلو د زیاتوالي شاهدې وې، په داسې حال کې چې کارګر ګوند په زیاته کچه شاته پاتې شو. کي د دغو ټاکنو شپه د خپل ګوند لپاره د «ډېره ښاده شپه» او «پیاوړې بریا» وبلله. &lt;ref&gt;{{cite web |title=National defies the pundits |url=http://www.nzherald.co.nz/nz-government/news/article.cfm?c_id=144&amp;objectid=10797157 |access-date=20 September 2014 |work=The New Zealand Herald}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stuff1&quot;&gt;{{cite web |date=27 November 2011 |title=Key to hold confidence and supply talks |url=http://www.stuff.co.nz/national/politics/6042265/Key-to-hold-confidence-and-supply-talks |access-date=29 August 2016 |website=Stuff.co.nz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cas&quot;&gt;{{cite web |date=5 December 2011 |title=Key signs deals with United Future and ACT |url=http://www.radionz.co.nz/news/political/92859/key-signs-deals-with-united-future-and-act |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913102938/http://www.radionz.co.nz/news/political/92859/key-signs-deals-with-united-future-and-act |archive-date=13 September 2016 |access-date=30 August 2016 |publisher=Radio New Zealand}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 December 2011 |title=Nats and Maori Party sign |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10772529 |access-date=30 August 2016 |publisher=The New Zealand Herald}}&lt;/ref&gt;

په ۲۰۱۲ زکال کې، کي د کیم ډاټکام په نیولو او همدارنګه د وروستیو افشاګریو په بنسټ هغه له ډاټکام څخه په غیرقانوني توګه د دولتي ارتباطاتو د امنیت ادارې (GCSB) له خوا په جاسوسي کولو کې لاس درلود. د لومړي وزیر په توګه کي په مستقیم ډول د (GCSB) مسئولیت پر غاړه درلود، هغه اداره چې د نیوزلنډي وګړو اړوند د جاسوسۍ اجازه نه لري – ډاټکام دایمي اقامت ترلاسه کړی و. درې ورځې وروسته کي د ناقانونه جاسوسۍ له امله بخښنه وغوښته. «زه له ښاغلي ډاټکام څخه بخښنه غواړم. زه له نیوزلنډیانو بخښنه غواړم ځکه هر نیوزلنډي وګړی... د GCSB پر وړاندې دا حق لري چې د قانون له مخې خوندي واوسي او ما ونشو کولای د هغه لپاره مناسب ملاتړ برابر کړم». وروسته څرګنده شوه چې هغه مهال چې کي له هېواده بهر و GCSB له واکیال لومړي وزیر بېل انګلېش څخه غوښتي و چې په دې اړوند «وزارتي اجازه» لاسلیک کړي او په دغه دوسیه کې د دغه دفتر د دخالت اړوند د جزیاتو پلټنه ودروي – دا یوازنۍ دغه ډول چاره وه چې په تېرو لسو کلونو کې ترسره شوې وه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vance |first1=Andrea |date=29 August 2013 |title=GCSB acted illegally on Kim Dotcom |url=http://www.stuff.co.nz/national/9103159/GCSB-acted-illegally-on-Kim-Dotcom |access-date=29 August 2016 |website=Stuff.co.nz |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dotcom: Illegal spying revealed |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10836179 |access-date=20 September 2014 |work=The New Zealand Herald}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=New Zealand Prime Minister John Key Apologizes To Kim Dotcom, Says Spying Was Illegal|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/27/new-zealand-prime-minister-illegally-spied-on-kim-dotcom_n_1919275.html|date=27 September 2012|access-date=27 September 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929222038/http://www.huffingtonpost.com/2012/09/27/new-zealand-prime-minister-illegally-spied-on-kim-dotcom_n_1919275.html|archive-date=29 September 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Spy agency's secrecy order one-in-10-year case|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=10851774|newspaper=[[The New Zealand Herald]]|date=4 December 2012|access-date=18 June 2015|issn=1170-0777|language=en|first=David|last=Fisher}}&lt;/ref&gt;

=== دریمه دوره: ۲۰۱۴- ۲۰۱۶ ===
د ۲۰۱۴ زکال د سپټمبر میاشتې د ۲۰ مې نېټې ټاکنو د نېشنل ګوند بیاځلي بریا تضمین کړه. نېشنل ګوند د ګوندي ۴۷ سلنه رایو او د ۱۲۱ څوکیو څخه د ۶۰ څوکیو په ترلاسه کولو سره بیا اکثریت ترلاسه کړ. د ټاکنو د رایو د شمېرنې په شپه داسې ښکارېده چې دغه ګوند له ۱۹۹۴ زکال وروسته لومړنی تر ټولو زیات اکثریت د ۶۱ څوکیو په ترلاسه کولو خپل کړی خو د رسمي شمېرنو (د ځانګړو رایو د شمېرنې په ګډون) دغه ګوند یوه څوکۍ (د مورین پېګ) د شنه ګوند په ګټه له لاسه ورکړه. &lt;ref&gt;{{cite news|first=Hamish|last=Rutherford|date=4 October 2014|title=National loses majority, Greens pick up one|url=http://www.stuff.co.nz/national/politics/10580208/National-loses-majority-Greens-pick-up-one|publisher=Fairfax NZ News|access-date=4 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Issac|last=Davison|date=29 September 2014|title=Dunne deal: United Future signs agreement with National-led govt|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11333482|publisher=The New Zealand Herald|access-date=29 September 2014|archive-date=29 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140929084609/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11333482|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Adam|last=Bennett|date=5 October 2014|title=National signs deal with Maori Party|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11337362|publisher=The New Zealand Herald|access-date=5 October 2014|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006162731/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11337362|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Issac|last=Davison|date=29 September 2014|title=Act deal: No portfolio for David Seymour|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11333521|publisher=The New Zealand Herald|access-date=29 September 2014|archive-date=29 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140929083455/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=11333521|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

کي له ډېر مهال راهیسې د نیوزلنډ د بیرغ د بدلون څخه ملاتړ کاوه او د ۲۰۱۴ زکال د عمومي ټاکنو په ټاکنیزو سیالیو کې یې د دغې موضوع اړوند د ټول پوښتنې ترسره کولو ژمنه وکړه. په ټاکنو کې له بریا وروسته د نیوزلنډ د بیرغ د بدلون اړوند دوه ټول پوښتنې د ۲۰۱۵ زکال په نومبر/ډسمبر او د ۲۰۱۶ زکال په مارچ کې ترسره شوې. دویمه ټول پوښتنه د موجود بیرغ د ساتنې لامل وګرځېده. د هغه متنقدینو (ملي او نړیوالو) دغه ټول پوښتنې غیرضروري، لګښتمنې او «بېهوده پروژې» وبللې. &lt;ref&gt;{{cite news|author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|title=National Security and Intelligence role created|url=http://www.scoop.co.nz/stories/PA1410/S00026/national-security-and-intelligence-role-created.htm|newspaper=Scoop Media|location=New Zealand|date=6 October 2014|access-date=7 October 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007124939/http://www.scoop.co.nz/stories/PA1410/S00026/national-security-and-intelligence-role-created.htm|archive-date=7 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=6 October 2014 |title=Outline of security portfolio responsibilities |url=http://img.scoop.co.nz/media/pdfs/1410/Outline_of_security_portfolio_responsibilties.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023214420/http://img.scoop.co.nz/media/pdfs/1410/Outline_of_security_portfolio_responsibilties.pdf |archive-date=23 October 2014 |access-date=7 October 2014 |website=Scoop Media |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Right Honourable John Key MP |url=http://idu.org/officers/the-right-honourable-john-key-mp/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160901085240/http://idu.org/officers/the-right-honourable-john-key-mp/ |archive-date=1 September 2016 |access-date=29 August 2016 |publisher=International Democrat Union}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=21 November 2014 |title=Key elected chair of conservative union |url=http://www.radionz.co.nz/news/political/259948/key-elected-chair-of-conservative-union |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913055928/http://www.radionz.co.nz/news/political/259948/key-elected-chair-of-conservative-union |archive-date=13 September 2016 |access-date=29 August 2016 |publisher=Radio New Zealand}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>qnsiu5dwymw5v57q8vm2k71bof5wojh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>افريقايي ژبې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65044</id>
    <revision>
      <id>364830</id>
      <parentid>360758</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T22:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22478" sha1="5k8hgtwrj4h9kmby3gaz98t39xbbu8z" xml:space="preserve">[[دوتنه:Map_of_African_language_families.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Map_of_African_language_families.svg/220px-Map_of_African_language_families.svg.png|بټنوک|په افریقا کې د ژبو کورنیو ته يوه لنډه کتنه{{Legend|#D8CC6B|[[افرواسيايي ژبې|افرواسيايي ژبې]]}}{{Legend|#35256E|نېلو سارايي ژبې}} {{Legend|#A33929|نيجر کانګويي ژبې}}{{Legend|#C05545|[[بانتو ژبې|بانتو]]}}{{Legend|#2FA7E8|[[خويسان ژبې|خويسان]] (د ژبو کورنۍ نه ده)}}{{Legend|#7DE647|[[اندو-اروايي ژبې|اندو-اروپايي]]}}{{Legend|#FBFF36|[[استرونزيايي ژبې|استرونزيايي]]}}]]
'''افریقایي''' ژبې په لویو او ډېری ژبو کورنیو وېشل شوي دي:

* [[نیجر کانګویي ژبې|نایجر - کانګو]] یا شاید د اطلس - کانګو ژبې ( [[بانتو ژبې|بانټو]] او غیر بنټو ، [[ماندي ژبې|د]] مانډی شتون او یو څو نورو ډلو سره اختلاف دی) چې په لویدیځ ، [[مرکزي افريقا|مرکزي]] ، سویل ختیځ او سویلي افریقا کې عام دي.
* [[افریقایي-آسیایي ژبي|افريقايي ژبې]] چې په [[لويديځه اسيا]] ، [[شمالي افريقا]] ، د افريقا د سينګ او د صحارا د ساحل په برخو کې خپرې شوې دي.
* [[اندو-اروپايي ژبې|هند-اروپايي ژبې]] په [[سویلي افریقا]] او [[نامیبیا|نمیبیا]] کې عام دي ( [[افریکانس ژبه|افریقیان]] ، [[انګلیسي]] ، [[الماني ژبه|جرمني]] ) او په [[د بریتانیا سترواکي، امپراتوري|پخوانیو برتانوي استعمارونو]] او [[لیبریا|لایبریا]] کې د منځګړي ژبې په توګه، چې د امریکا د استعماري ټولنې (انګلیسي) برخه وه، د فرانسوي پخوانیو مستعمرو او بلجیم ( فرانسوی )، پخوانی پرتګالی مستعمرات ( [[پرتګالي ژبه|پرتګالی]] )، د ایټالیا پخوانی مستعمرات ( [[ایټالیایي ژبه|ایټالوی]] )، د هسپانیې پخوانی مستعمرات ( [[اسپانیایي ژبه|هسپانوی]] ) او د [[سیوتا]] ، [[ملیلیه|میلیلا]] او کانری ټاپوګانو ( هسپانوی) سیمې هم کارول کیږی.
* د نیلو -سهاران مختلفې کورنۍ (یووالی متنازع دی) له [[تانزانیه|تنزانیا]] څخه [[اریتریا]] او [[سوډان]] او له [[چاد]] څخه تر [[مالي]] پورې خبرې کیږي.
* په [[مادغاسکر|ماداګاسکر]] کې د [[استرونزیایي ژبې|آسترونیزیایي ژبې خبرې]] کیږي.
* Khoi-Kwadi ژبې چې په نمیبیا او بوټسوانا کې ویل کیږي.

سربیره پردې، په افریقا کې څو نورې کوچنۍ کورنۍ؛ دلته مونوفامیلونه او همدارنګه کریول او غیر کټګوري ژبې شتون لري. افریقا هم مختلفې نښې ژبې لري، چې ډیری یې مونوفامیلي دي.

د ډېری اټکلونو له مخې، افریقا له 1,250 څخه تر 2,100 پورې ژبې لري، &lt;ref&gt;{{Cite book|title=African Languages: an Introduction|editor-last=Heine|editor-first=Bernd|editor2-last=Heine|editor2-first=Bernd|publisher=Cambridge University Press|year=2000}}&lt;/ref&gt; ځینې یې اټکل کوي چې دا شمیره له دریو زرو څخه زیاته ده. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Language of African Literature|page=ix|editor-last=Epstein|editor-first=Edmund L.|editor2-last=Kole|editor2-first=Robert|publisher=Africa World Press|year=1998|isbn=0-86543-534-0|quote=Africa is incredibly rich in language—over 3,000 indigenous languages by some counts, and many creoles, pidgins, and lingua francas.|url=https://books.google.com/books?id=XkkrDH27jmIC&amp;pg=PR9|access-date=2011-06-23}}&lt;/ref&gt; یوازې [[نیجریا|نایجیریا]] له 500 څخه ډیر ژبې لري (د [[اتنولوګ|ایتنولوګ]] په وینا) او په نړۍ کې یو له خورا متمرکز ژبني تنوع کور دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethnologue report for Nigeria |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=nigeria |website=Ethnologue Languages of the World}}&lt;/ref&gt; افریقا په نړۍ کې د څو ژبو لویه وچه ده؛ او ډیری خلک موندل کیدی شي چې نه یوازې په مختلفو افریقایي ژبو، بلکې په یوه یا دوه اروپايي ژبو هم خبرې کوي. په هرصورت، د افریقا او نورو ژبنیو سیمو ترمنځ یو د پام وړ توپیر د دې نسبي یووالی دی. د څو استثناوو سره، ټولې افریقایي ژبې په څلورو اصلي کټګوریو کې راځي. &lt;ref&gt;Blench, Roger. 2017. African language isolates. In ''Language Isolates'', edited by Lyle Campbell, pp. 176-206. Routledge.&lt;/ref&gt;

د استعمار په تعقیب، نږدې ټولو افریقایي هېوادونو رسمي ژبې اختیار کړې چې د افريقې لويې وچې ژبې نه دي، مګر پدې ورځو کې ډېری هېوادونه بېلابېلې ژبې د اصلي ریښو سره (لکه سواهیلي) د [[رسمي ژبه|رسمي ژبو]] په توګه کاروي. په یو شمېر هېوادونو کې ، [[انګلیسي]] او [[فرانسوي ژبه|فرانسوي]] په عامه برخو کې د خبرو اترو لپاره کارول کیږي لکه حکومت ، سوداګرۍ ، تعلیم او رسنۍ. [[عربي ژبه|عربي]] ، [[پرتګالي ژبه|پرتګالي]] ، [[افریکانس ژبه|افریقیان]] (د هالنډي ریښو سره) او [[مالاګاسي ژبه|ملاګاسي]] د اصلي غیر افریقایي ژبو نورې بیلګې دي چې نن ورځ په ملیونونو افریقایي په عامه او خصوصي برخو کې کارول کیږي.

په افریقا کې شاوخوا 100 ژبې په پراخه کچه د توکمیزو اړیکو لپاره کارول کیږي. په دې وچه کې عربي ، [[سومالیایي ژبه|سومالي]] ، [[آمازیغي ژبه|بربر]] ، [[امهري ژبه|اماریک]] ، اورومو ، ایګبو ، [[سواحلي ژبه|سواهیلي]] ، هاوسا ، مانډینګ ، [[فولاني ژبه|فلاني]] او یوروبا ژبې په لسګونو میلیونه خلک خبرې کوي. دولس ژبي زنځیرونه (چې ممکن د سلو ژبو ډولونه وي) د 75٪ او 15 لخوا د 85٪ افریقایانو لخوا [[مورنۍ ژبه|د لومړۍ یا دوهمې ژبې]] په توګه ویل کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |year=2004 |title=HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2004 |url=http://hdr.undp.org/en/media/hdr04_complete.pdf |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt; که څه هم په راډیو، ورځپاڼو او د لومړنیو ښوونځیو په زده کړو کې ډیری منځنۍ ژبې کارول کیږي، او ځینې لویې ژبې ملي ژبې ګڼل کیږي ، یوازې یو څو یې په ملي کچه [[رسمي ژبه|رسمي]] دي. [[د افریقا اتحادیه|د افريقا اتحاديې]] 2006 کال د افريقايي ژبو د کال په توګه اعلان کړ. 

== د ژبو ډلې ==
[[دوتنه:Map_of_African_languages.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Map_of_African_languages.svg/300px-Map_of_African_languages.svg.png|بټنوک|300x300px| د ژبو د کورنیو نقشه، د هغوی فرعي ګروپونه او په افریقا کې خپرې شوې ژبې]]
په افریقا کې ویل شوي ډیری ژبې د دریو لویو ژبو کورنیو څخه یوه پورې اړه لري: [[افریقایي-آسیایي ژبي|افرو]] - آسیایی ، نیلو - سهاران او [[نیجر کانګویي ژبې|نایجر - کانګو]] .

=== افریقایي (افرواسيايي ژبې ) ژبې ===
{{بشپړه ليکنه|زبان‌های آفروآسیایی}}
افریقایي [[افریقایي-آسیایي ژبي|ژبې]] په ټوله [[شمالي افريقا|شمالي افریقا]] ، د افریقا سینګ ، [[لويديځه اسيا|لویدیځې اسیا]] او د صحرا د صحرا په برخو کې ویل کیږي. شاوخوا 375 افریقایي - آسیایي ژبې د 400 ملیون څخه ډیر خلک خبرې کوي. د افریقی آسیا عمده فرعي ګروپونه [[آمازیغي ژبه|بربر]] ، چادیان ، [[کوشي ژبې|کوشي]] ، اوموتي ، [[مصري ژبه|مصري]] او [[سامي ژبې|سامي]] دي. د کورنۍ ترټولو پراخه څانګه، سیمیټیک، (د [[عربي ژبه|عربي]] ، [[امهري ژبه|امهاري]] او [[عبري ژبه|عبراني]] په شمول) د کورنۍ یوازینۍ څانګه ده چې د افریقا څخه بهر هم ویل کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite book|authors=Christopher Ehret; Bernd Heine, Derek Nurse (ed.)|title=African Languages: An Introduction|year=2000|publisher=Cambridge University|isbn=0-521-66629-5|page=290|url=https://www.google.com/books?id=C7XhcYoFxaQC&amp;pg=PA290|access-date=12 March 2018}}&lt;/ref&gt;

په پراخه کچه ویل شويو ژبو کې [[عربي ژبه|عربي]] (سامي)، [[سومالیایي ژبه|سومالي]] (کوشي)، [[آمازیغي ژبه|بربر]] (بربیري)، هوسا (چاډي)، [[امهري ژبه|اماریک]] (سامي) او اورومو (کوشي) شامل دي. د نړۍ د پاتې ژبو کورنیو په مینځ کې ، افرواسیاټیک د [[اکدي ژبه|اکاډیان]] (میسوپوتامیا) او [[مصري ژبه|لرغوني مصري]] شتون سربیره ، ترټولو اوږد لیکل شوی تاریخ لري.

=== د نیلو-سارايي ژبې ===
{{بشپړه ليکنه|زبان‌های نیلوصحرایی}}
د نیلو-سارايي ژبې سل جلا ژبې شاملې دي. په دې وړاندیز شوې کورنۍ کې له [[نیل سیند|نیل]] څخه تر شمالي [[تانزانیه|تنزانیا]] ، [[نیجریا|نایجیریا]] او [[د کانګو دیموکراتیک جمهوریت|د کانګو دیموکراتیک جمهوریت د]] نایجر سیند په منځ کې ژبې شاملې دي. د دې ژبو تر منځ جنیټیک اړیکه په بشپړه توګه ثابته شوې نه ده، او د ژبپوهانو ترمنځ لږ ملاتړ شتون لري. &lt;ref&gt;Lyle Campbell &amp; Mauricio J. Mixco, ''A Glossary of Historical Linguistics'' (2007, University of Utah Press)&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;P.H. Matthews, ''Oxford Concise Dictionary of Linguistics'' (2007, 2nd edition, Oxford)&lt;/ref&gt;

د نیلو-سهاران ترټولو مشهوره ژبه د کانوري ژبه ده . د دې کورنۍ ژبې موسیقي دي.

=== د نایجر - کانګو ژبې ===
[[نیجر کانګویي ژبې|د نایجر - کانګو]] ژبې په لویدیز افریقا کې او شاید په نړۍ کې د ژبو د شمیر له مخې ترټولو لوی ژبې کورنۍ تشکیلوي. د دې ځانګړتیاوو څخه یو د مهارت لرونکي نومول شوي کچې سیسټم دی. د دې کورنۍ ډیری ژبې لکه یوروبا ، ایګبو ، اکاني او اووی ، موسیقي دي. د دې کورنۍ یو له لویو څانګو څخه [[بانتو ژبې|بنتو]] دی چې په پراخه سیمو کې خبرې کیږي.

=== نورې کورنۍ ===

==== استرونیزيايي ====
[[مالاګاسي ژبه|د مالګاسي]] ژبه [[استرونزیایي ژبې|د آسټرونیشیا ژبې]] کورنۍ پورې اړه لري او د کورنۍ ترټولو لویدیز ژبه ګڼل کیږي. دا ژبه ملي ژبه ده او د [[مادغاسکر|ماداګاسکر]] یوه رسمي ژبه ده، او د هغې یوه ژبه هم په [[مایوت|مایوټ]] کې ویل کیږي. د 20 ملیون څخه زیاتو ویونکو سره، مالاګاسي د آسترونیزیایي ژبو څخه یوه ده چې په پراخه کچه ویل کیږي.

د ملاګاسي خلکو پلرونه شاوخوا 1500 کاله دمخه د سویل ختیځ آسیا څخه ماداګاسکر ته مهاجرت وکړ ، په ځانګړي توګه د بورنیو ټاپو . ماداګاسکر ته د دوی د رسیدلو اصلیت یو راز پاتې دی، په هرصورت، آسټرونیایان د دوی د سمندري کلتور لپاره پیژندل کیږي.

==== هندي او اروپايي ====
[[افریکانس ژبه|افریقیان]] یوه [[اندو-اروپايي ژبې|هندی]] -اروپایی ژبه ده چی د [[سویلي هالنډ|سویلی]] هالنډی ژبی له هالنډی ژبی څخه اخیستل شوی ده &lt;ref&gt;K. Pithouse, C. Mitchell, R. Moletsane, Making Connections: Self-Study &amp; Social Action, p.91&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Heese1971&quot;&gt;{{Cite book|title=Die herkoms van die Afrikaner, 1657–1867|publisher=A. A. Balkema|location=Cape Town|year=1971|language=Afrikaans|oclc=1821706|author=J. A. Heese|trans_title=The origin of the Afrikaner}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.dbnl.org/tekst/kloe004herk01_01/kloe004herk01_01.pdf Herkomst en groei van het Afrikaans - G.G. Kloeke (1950)]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Download Limit Exceeded |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/messages/downloadsexceeded.html |website=citeseerx.ist.psu.edu}}&lt;/ref&gt; چې زیاتره یې په اوسنۍ [[سویلي افریقا]] کې د هالنډي مهاجرینو لخوا ویل کیږي. &lt;ref name=&quot;coetzee&quot;&gt;{{Cite book|url=http://www.dbnl.org/arch/coet003stan01_01/pag/coet003stan01_01.pdf|title=Standaard Afrikaans|publisher=Afrikaner Pers|year=1948|access-date=2014-09-17}}&lt;/ref&gt; ډیری افریقی ویونکي په [[سویلي افریقا]] کې ژوند کوي. په [[نامیبیا]] کې، دا ژبه د منځګړیتوب ژبه ده ، او په [[بوتسوانا|بوټسوانا]] او [[زیمبابوې]] کې، دا د 10,000 خلکو اقلیت ژبه ده. په مجموع کې له ۱۵ تر ۲۰ میلیونه خلک په دې ژبه خبرې کوي.

د [[استعمار]] له دورې راهیسې، هند-اروپايي ژبې لکه [[افریکانس ژبه|افریقی]] ، [[انګلیسي]] ، [[فرانسوي ژبه|فرانسوي]] ، [[ایټالیایي ژبه|ایټالوي]] ، [[پرتګالي ژبه|پرتګالي]] او [[اسپانیایي ژبه|هسپانوي]] په ډیری هیوادونو کې رسمي حیثیت لري او په پراخه کچه خبرې کیږي (ډیری د منځګړیتوب ژبه ). [[الماني ژبه|جرمني]] هم د یو وخت لپاره په افریقا کې د جرمني استعمارونو کې د 19 پیړۍ له پای څخه تر [[لومړنۍ نړېواله جگړه|لومړۍ نړیوالې جګړې]] پورې (کله چې انګلستان د جرمني استعمار اشغال کړ) رسمي و. په هرصورت، آلمان اوس هم په [[نامیبیا]] کې د سپینو ترمنځ خبرې کیږي. که څه هم دا په 1990 لسیزه کې خپل رسمي حیثیت له لاسه ورکړ، دا د ملي ژبې په توګه راڅرګند شو. [[د هند ژبې|هندي ژبې]] لکه ګجراتي د جنوبي آسیا د مهاجرینو لخوا ویل کیږي. په پخوانیو تاریخي دورو کې، نورې هند-اروپایي ژبې د لویدیځ په مختلفو برخو کې موندل کیدی شي، لکه [[لرغونې پاړسي|لرغونی پارسي]] او یوناني په مصر کې، [[لاتیني ژبه|لاتیني]] او وندال په شمالي افریقا کې، او [[پاړسي ژبه|عصري فارسي]] د افریقا په سینګ کې .

==== کوچنۍ کورنۍ ====
په افریقا کې داسې نورې کورنۍ هم شته چې له پورتنیو کورنیو څخه یوه یې هم نه ده ثابته شوې. په دوی کې شامل دي:

* [[ماندي ژبې|پاتې]] ، شاوخوا 70 ژبې، د [[مالي]] او [[ګینه|ګیني]] لويې ژبږو په شمول. ځینې وختونه دوی د نایجر - کانګو کورنۍ برخه ګڼل کیږي.
* اوبانګي ، شاوخوا 70 ژبې، چې ډیری یې [[د منځنۍ افریقا ولسمشریزه|د مرکزي افریقا جمهوریت]] کې دي؛ شاید نایجر - کانګو
* هويي ، شاوخوا 10 ژبې، د خویسان لومړنۍ کورنۍ چې په [[نامیبیا|نمیبیا]] او [[بوتسوانا|بوټسوانا]] کې عام ده
* سنډاوی، په تانزانیا کې د یوې کورنۍ ژبه، شاید د خوی سره تړاو ولري
* کا ، په جنوبي افریقا کې یوه ژبه ده
* تو ، دوه ژوندۍ ژبې
* هادزا ، په تانزانیا کې د یوې کورنۍ ژبه
* بنګیم ، په مالي کې د یوې کورنۍ ژبه
* جالا ، په نایجیریا کې د یوې کورنۍ ژبه ده
* لال ، په چاد کې د کورنۍ ژبه

== رسمي ژبې ==
[[پرونده:Official_languages_in_Africa.svg|link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Official_languages_in_Africa.svg|alt=په افريقا کې رسمي ژبې:|بټنوک|په افريقا کې رسمي ژبې:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|{{Legend|#FF8C00|افريکانس ژبه}}
|{{Legend|8EB423|پرتګالي ژبه}}
|-
|{{Legend|#19822D|عربي ژبه}}
|{{Legend|DAC716|هسپانوي ژبه}}
|-
|{{Legend|#C35A91|انګليسي ژبه}}
|{{Legend|#55433B|سواحلي ژبه}}
|-
|{{Legend|#415096|فرانسوي ژبه}}
|{{Legend|#8A8B8D|نورې ژبې}}
|}
]]
د پخوانیو استعماري ژبو انګلیسي، فرانسوي، پرتګالي او هسپانوي سربیره، لاندې ژبې په افریقا کې په ملي کچه رسمي دي:

; افرواسيايي ژبې

* [[عربي ژبه|عربي]] په [[الجزایر]] ، [[چاد]] ، [[قمرټاپوګان|اتحاد قمر]] ، [[جیبوتی|جیبوتي]] ، [[مصر]] ، [[لیبیا]] ، [[موریتانیا]] ،  [[مراکش]] ، [[سومالیا]] ،  [[سوډان]] ، [[تونس]] او زنزیبار ( [[تانزانیه|تنزانیا]] )
* [[آمازیغي ژبه|بربري]] په مراکش او الجزایر کې &lt;ref&gt;{{Cite news|URL=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-35515769}}&lt;/ref&gt;
* په [[ایتوپیا]] کې [[امهري ژبه|اماریک ژبه]]
* [[سومالیایي ژبه|سومالیا]] په [[سومالیا]] ، [[جیبوتی|جیبوتي]] او [[ایتوپیا]] کې
* [[تګرینیایي ژبه|تیگرینیا]] په [[اریتریا]] او تیګری ( [[ایتوپیا]] ) کې

; استرونیزيايي

* [[مالاګاسي ژبه|ملاګاسي]] په [[مادغاسکر|ماداګاسکر]] کې

; فرانسوي کریول

* په [[سیشل|سیچیلس]] کې سیچیلوس کریول

; [[اندو-اروپايي ژبې]]

* [[افریکانس ژبه|افریقایان]] په [[سویلي افریقا]] کې

; نایجر- کانګو

* چاوی په [[مالاوي]] او [[زیمبابوې]] کې
* قمري [[قمرټاپوګان|د سپوږمۍ]] سره په ګډه
* په روانډا کې د [[راونډا|روانډا]] [[رواندایي ژبه|ژبه]]
* په [[بروندي|برونډي]] کې [[روندي ژبه|یوه رجحاني ژبه]]
* [[سوتي ژبه|سوتو]] په لیسوتو ، [[سویلي افریقا]] او زیمبابوې کې
* [[تسوانایي ژبه|Setswana]] / [[تسوانایي ژبه|Tswana]] په [[بوتسوانا|بوټسوانا]] او سویلي افریقا کې
* شونا ، سیندبیل په زیمبابوې کې
* [[شمالي سوتویي ژبه|شمالي سوتو]] په جنوبي افریقا کې
* په سویلي افریقا کې [[سویلي نیدلبل ژبه|ندبیلي]] 
* په [[تانزانیه|تنزانیا]] ، [[کینیا]] ، [[راونډا|روانډا]] او [[اوګاندا|یوګانډا]] کې [[سواحلي ژبه|ساحلونه]]
* [[سوازیلانډ|په سویلي افریقا کې سوازیلینډ]] او سویلي افریقا
* [[شنګاني ژبه|شانګاني]] په جنوبي افریقا کې
* Venda په سویلي افریقا کې
* [[خوسایي ژبه|Xhosa]] په جنوبي افریقا کې
* [[زولو ژبه|زولو]] په جنوبي افریقا کې

* غربي عربي
* پرتګالي په افریقا کې
* هسپانوي په افریقا کې

== سرچینې ==
{{لړسرچينې|۲}}

== بهرنۍ لینک ==

* [http://kasahorow.org/ د ماشومانو لپاره د افریقایي ژبې سرچینې د] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803022422/http://www.kasahorow.org/ |date=2015-08-03 }}   بایگانی‌شده آرشیف شوي
* [http://www.africanlanguages.com/ د افریقایي ژبو لپاره ویب سرچینې]
* [http://www.muturzikin.com/carteafrique.htm له Muturzikin.com څخه د افریقا ژبني نقشې]
* [http://www.ilissafrica.de/en/als/iliss-advanced.html?query=&amp;tt=&amp;kw=&amp;sbj=0700300&amp;geo=&amp;res=3020&amp;search=1 آنلاین قاموسونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418200805/http://www.ilissafrica.de/en/als/iliss-advanced.html?query=&amp;tt=&amp;kw=&amp;sbj=0700300&amp;geo=&amp;res=3020&amp;search=1 |date=2012-04-18 }} ، [http://www.ilissafrica.de/en/als/iliss-advanced.html?query=&amp;tt=&amp;kw=&amp;sbj=0700300&amp;geo=&amp;res=6082&amp;search=1 ای کتابونه]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} او نور [http://www.ilissafrica.de/en/als/iliss-advanced.html?query=&amp;tt=&amp;kw=&amp;sbj=0700300&amp;geo=&amp;res=6170&amp;search=1 آنلاین بشپړ متنونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418192628/http://www.ilissafrica.de/en/als/iliss-advanced.html?query=&amp;tt=&amp;kw=&amp;sbj=0700300&amp;geo=&amp;res=6170&amp;search=1 |date=2012-04-18 }} په افریقایي ژبو او یا هم
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>5k8hgtwrj4h9kmby3gaz98t39xbbu8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عمر فاروق ګل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67738</id>
    <revision>
      <id>364852</id>
      <parentid>362622</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T08:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3440" sha1="nbe11alxbamtf6qx7u5baqur8107k3r" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name= عمر فاروق ګل
|image:|alt=|caption=|birth_date=|other_names=|birth_place=
[[سوات]]|religion=[[اسلام]]|death_date=|death_place=|nationality=پاکستانی|occupation=|years_active=2019 - تر اوسه|alma_mater=د انجینرۍ او ټیکنالوژۍ پوهنتون پېښور}}

'''عمر فاروق ګل'''([[انگرېزي ژبه|انګرېزي]]: '''Umar Farooq Gul''')، عمر فاروق ګل د سوات سره تعلق لري&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-26-02 |title=YIC او NEP NICs سوات د پیل کولو کلتور مالتړ لپاره MOU لاسلیک کړ |url=https://techx.pk/yic-nep-nics-swat-signed-mou-to-support-startups-culture/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. هغه [[یوتھ انٹرنیشنل کنکلیو|د ځوانانو د نړیوال]] کنفرانس بنسټ ایښودونکی ولسمشر دی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-07 |title=YIC د مشرتابه او متشبثینو غونډه تنظیموي |url=https://www.nation.com.pk/07-Nov-2021/yic-organises-leadership-entrepreneurship-summit |url-status=live |access-date=2023-28-02}}&lt;/ref&gt;، کوم چې د ځوانانو د پراختیا ترټولو لوی سازمان دی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-08 |title=د ځوانانو نړیوال کنفرانس د ټولې نړۍ څخه د ځوانانو د پیاوړتیا لپاره د آسیا ترټولو لوی هایبرډ مشرتابه او متشبثینو سرمشریزه جوړه کړه. |url=https://www.startup.pk/youth-international-conclave-organized-one-of-the-asias-largest-hybrid-leadership-entrepreneurship-summit-to-empower-the-youth-from-all-over-the-world/ |url-status=live |website=startup.pk}}&lt;/ref&gt; 

== وختي ژوند او زدکړه ==
عمر فاروق ګل په سول انجینرۍ کې د پاکستان د یو لوړ انجینرۍ پوهنتون څخه چې د UET پیښور په نوم یادیږي لیسانس کړی.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-19-01 |title=انجینر عمر فاروق ګل {{!}} لیکوال، انجینر او د پاکستان د سوات دره یو سوداګر یو داسې سازمان جوړوي چې ځوانان به په ټوله نړۍ کې سره وصل کړي |url=https://www.goodreads.com/author_blog_posts/23321339-engr-umar-farooq-gul-author-engineer-an-entrepreneur-from-swat-va |url-status=live |access-date=2023-03-02}}&lt;/ref&gt;

بیا یې د پروژې مدیریت کې د سوداګرۍ اداره کې ماسټر بشپړ کړ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-16-10 |title=د سیکاس پوهنتون او YIC ترمنځ تفاهم لیک لاسلیک شو |url=https://mashriqtv.pk/latest/191039/ |url-status=dead |access-date=2023-1-1 |archive-date=2023-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305053555/https://mashriqtv.pk/latest/191039/ }}&lt;/ref&gt;

لکه څنګه چې عمر فاروق ګل یو متشبث او د جذبې له مخې لیکوال دی او د مسلک له مخې انجینر دی.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-11 |title=د آسیا ترټولو لوی هایبرډ مشرتابه او متشبثه پیښه د ځوانانو نړیوال کنفرانس لخوا تنظیم شوې |url=https://dailypakistan.com.pk/04-Nov-2021/1361429 |url-status=live |access-date=2023-01-02 }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== باندنۍ تړنې ==
{{reflist|2}}

[[وېشنيزه:پښتانه]]</text>
      <sha1>nbe11alxbamtf6qx7u5baqur8107k3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنسیتي مطالعات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69216</id>
    <revision>
      <id>364834</id>
      <parentid>296937</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21417" sha1="d6p90ltzo3sll6lt5dcup482iqdsepu" xml:space="preserve">

جنسیتي مطالعات د پوهنتوني علمي څانګو ترمنځ هغه څانګه ده چې د جنسیتي هویت تحلیل او تجزیې او همدارنګه جنسیتي بیان ته اړوندېږي. جنسیتي مطالعات د ښځو، فیمینېزم، جنسیت او سیاستونو په برخو کې د ښځو اړوند له مطالعاتو سرچینه اخلي. دغه څانګه اوس مهال د کوئیر جنسیت لرونکو (چې ځانونه نه ښځینه او نه نارینه بولي) او نارینه وو مطالعات هم ترپوښښ لاندې راولي. دغه څانګه په ځانګړې توګه په لویدیځو پوهنتونونو کې له ۱۹۹۰ زکال وروسته رامنځته شوه چې د دود ماتونې د بهیر له را څرګندېدو سره هم مهاله ده. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Wiesner-Hanks|first=Merry|author-link=Merry Wiesner-Hanks|title=Women and Gender in Early Modern Europe|year=2019|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge, UK|isbn=9781108683524|pages=1–22|edition=4|url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/women-and-gender-in-early-modern-europe/86B27B08AF675395E5ADE5544AAD4CB0#overview|access-date=7 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;whitman&quot;&gt;{{cite web |title=Gender Studies |url=http://www.whitman.edu/content/genderstudies |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20121212181127/http://www.whitman.edu/content/genderstudies |archive-date=12 December 2012 |access-date=1 May 2012 |publisher=[[Whitman College]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gottshall02&quot;&gt;{{cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/1466463|title=The Ethical Implications of the Deconstruction of Gender|last=Gottschall|first=Marilyn|year=2002|journal=[[Journal of the American Academy of Religion]]|volume=70|issue=2|pages=279–99|doi=10.1093/jaar/70.2.279|jstor=1466463|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;

په هغو علمي څانګو کې چې تر ډېره له جنسیتي مطالعاتو سره مرسته کوي ادبیات، ژب پوهنه، انساني جغرافیه، تاریخ، سیاسي علوم، لرغونپوهنه، اقتصاد، ټولنپوهنه، ارواه پوهنه، وګړ پوهنه، سینما، موسیقي پوهنه، رسنیز مطالعات، انساني پراختیا، حقوق، عامه روغتیا او طبابت په کې شاملېږي. جنسیتي مطالعات همدارنګه دا تحلیل کوي چې څه ډول نژاد، قومیت، موقعیت، ټولنیزه طبقه، ملت او معلولیت د جنس او جنسیت له کټګوریو سره تقاطع کوي. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Gender and Media: Representing, Producing, Consuming|last1=Krijnen|first1=Tonny|last2=van Bauwel|first2=Sofie|publisher=[[Routledge]]|year=2015|isbn=978-0-415-69540-4|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Gender and Media: Representing, Producing, Consuming|last1=Krijnen|first1=Tonny|last2=van Bauwel|first2=Sofie|publisher=[[Routledge]]|year=2015|isbn=978-0-415-69540-4|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Race, Ethnicity, Gender &amp; Class&quot;&gt;Healey, J. F. (2003). ''Race, Ethnicity, Gender and Class: The Sociology of Group Conflict and Change''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;indiana&quot;&gt;{{cite web |title=Department of Gender Studies |url=http://www.indiana.edu/~gender/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910173314/http://www.indiana.edu/~gender/ |archive-date=10 September 2017 |access-date=1 May 2012 |publisher=[[Indiana University]] (IU Bloomington)}}&lt;/ref&gt;

په جنسیتي مطالعاتو کې د «جنسیت» اصطلاح تر ډېره پورې د ښځې یا نارینه د بیولوژیکي ځانګړنو پر ځای د ښځینه او نارینه ټولنیزو او کلتوري جوړښتونو ته د نغوتې کولو په موخه کارول کېږي. ورته مهال دغه لیدلوری د ټولو جنسیتي پوهانو له خوا په پام کې نه نیول کېږي. &lt;ref name=&quot;Stephanie Garrett&quot;&gt;Garrett, S. (1992). &quot;Gender&quot;, p. vii.&lt;/ref&gt;

جنسیت له ګڼ شمېر څانګو لکه ادبي نظریي، نمایشي مطالعاتو، فلمي تیوري، د نندارې له تیوري، د معاصر هنر له تاریخ، انسان پوهنې، ټولنپوهنې، ټولنیزې ژب پوهنې او ارواه پوهنې سره اړیکه لري. ورته مهال د دغه څانګو کړنلارې ځینې وختونه د دې اړوند چې ولې او څرنګه جنسیت لوستل کېږي له یو بل توپیر مومي. په سیاست کې جنسیت کېدلای شي د یو بنسټیز بحث په توګه په پام کې ونیول شي ځکه چې سیاسون له هغو څخه په بېلابېلو موضوعاتو کې ګټنه کوي. جنسیتي مطالعات هم په یوازې توګه داسې یوه څانګه ده چې د ګڼ شمېر څانګو لارې چارې په ځان کې رانغاړي. &lt;ref&gt;Salime, Zakia. ''Between Feminism and Islam: Human Rights and Sharia Law in Morocco''. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;companion&quot;&gt;{{cite book|last1=Essed|first1=Philomena|author-link1=Philomena Essed|last2=Goldberg|first2=David Theo|author-link2=David Theo Goldberg|last3=Kobayashi|first3=Audrey|author-link3=Audrey Kobayashi|title=A Companion to Gender Studies|publisher=Wiley-Blackwell|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=ZPgYDTa9P84C|access-date=7 November 2011|isbn=978-1-4051-8808-1}}&lt;/ref&gt;

ګڼ شمېر نورې څانګې «جنسیت» د یو عمل په توګه په پام کې نیسي چې ځینې وختونه د هغه څه په توګه ترې یادونه کوي چې نه یوازې شته واقعیت بیانوي بلکې ټولنیز واقعیتونه هم بدلوي. &lt;ref name=&quot;performativity of gender&quot;&gt;{{cite book|last=Butler|first=Judith|author-link=Judith Butler|title=Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity|title-link=Gender Trouble|year=1999|pages=[https://archive.org/details/gendertroublefem00butl_628/page/n197 163]–71, 177–8}}&lt;/ref&gt;

د جنسیتي مطالعاتو په برخه کې تر ټولو اغېزناکې نظریې؛ اروايي څېړنې ته اړونده فیمینېستې نظریه چې تر ډېرې کچې د جولیا کریسټوا او براچا ال. اټینګر له خوا بیان شوې او فروید او لاکان یې اړوند معلومات ورکړي او همدارنګه د شیانو ترمنځ د اړیکو تیوري ده. &lt;ref&gt;Anne-Marie Smith, ''Julia Kristeva: Speaking the Unspeakable'' (Pluto Press, 1988).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pollock|first=Griselda|author-link=Griselda Pollock|title=Art in the Time-Space of Memory and Migration: Sigmund Freud, Anna Freud and Bracha L. Ettinger in the Freud Museum|location=Leeds, London|publisher=Wild Pansy Press &amp; Freud Museum|year=2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gutierrez-Albilla|first=Julian|title=Aesthetics, Ethics and Trauma in the Cinema of Pedro Almodovar|publisher=Edinburgh UP|year=2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Škof|first=Lenart|title=Antigone's Sisters: On the Matrix of Love|publisher=SUNY Press|year=2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor-last=de Zegher|editor-first=Catherine|title=Inside the Visible|publisher=MIT Press|year=1996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Griselda Pollock]], &quot;Inscriptions in the Feminine&quot; and &quot;Introduction&quot; to &quot;The With-In-Visible Screen&quot;, in: ''Inside the Visible'' edited by [[Catherine de Zegher]]. MIT Press, 1996.&lt;/ref&gt;

== په جنسیتي مطالعاتو باندې نیوکې ==
تاریخ لیکونکی او نظر ورکوونکی برایان پالمر استدلال کوي چې په مخکنۍ جوړښت پالنې باندې د جنسیتي مطالعاتو اوسنۍ اتکا د تاریخي پېښو او بهیرونو بنسټ، معنی او پایلې مبهمې کوي. نوموړی په دې استدلال په جنسیتي مطالعاتو کې د جاري بهیرونو سره د مقابلې په لټه کې دی چې باید د ژوندانه تجربیات، د لاس لاندې توب او واک جوړښتونه تحلیل کړي. ارواه پوهه دبرا ډبلیو. سو، باوري ده چې جنسیتي مطالعات له یو لړ مشکوکو علمي چارو څخه رامنځته شوي او یوه غیر علمي نظریه ده چې د ماشومانو په ژوندانه کې د اخلال لامل ګرځي. &lt;ref&gt;Bryan Palmer, ''Descent into Discourse: The Reification of Language and the Writing of Social History'', Trent University (Peterborough, Canada) 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Soh|first=Debra|author-link=Debra W. Soh|title=The End of Gender: Debunking the Myths about Sex and Identity in Our Society|publisher=[[Threshold Editions]]|date=August 2020|pages=336|url=https://www.simonandschuster.com/books/The-End-of-Gender/Debra-Soh/9781982132514|isbn=978-1982132514}}&lt;/ref&gt;

فیمینېسته فیلسوفه روزي بریډونټي پر جنسیتي مطالعاتو له دې امله نیوکې کوي چې «د مردانګۍ د اجنډا پر بنسټ دغه مطالعات د فیمینېستي لارو چارو ځای نیونکې دي او له امله یې د فیمینېستي علمي پلاوو څخه مالي مرستې نورو موقعیتونو ته هدایت کېږي. د لته د داسې ... موقعیتونو موارد شتون لري چې د جنسیتي مطالعاتو تر عنوان لاندې ورته تبلیغ کېږي او ځای په کې «روڼ آندو هلکانو» ته ورکړل شوی. یو شمېر سیالي کوونکي یې د همجنس بازانو د مطالعاتو تر پوښښ لاندې راولي. په دغه بحث کې تر ټولو ځانګړی اهمیت د هغو اصلي خپرونکي راتلج ته اړوندېږي چې زموږ پر باور په داسې ډول د جنسیت د ترویج مسئول دی چې هڅه کوي د هغو له مخې فیمینېستي کړنلارې له منځه یوسي او په دې سره مردانګۍ او د همجنس ګرایانو نارینه هویت ته بیا بازار ومومي». کالوین توماس یې په غبرګون کې څرګنده کړه چې «هماغه ډول چې جوزف آلن بون ورته اشاره کوي، د فیمینېزم ډېری پیاوړي ملاتړي همجنس ګرایان دي» او د دغه جریان د اصلي خپرونکو د لارو چارو له پامه غورځول «ناسمه» چاره ده؛ هماغه ډول چې راتلج د فیمینېستي نظریه ورکوونکو د هڅو په ترویج کې مرسته کړې. &lt;ref&gt;Thomas, Calvin, ed., &quot;Introduction: Identification, Appropriation, Proliferation&quot;, ''Straight with a Twist: Queer Theory and the Subject of Heterosexuality''. University of Illinois Press, 2000.&lt;/ref&gt;

جنسیتي مطالعات، په ځانګړې توګه د جنسیتي مطالعاتو په اډانه کې کوئیر جنسیتي مطالعات د کاتولیک کلیسا د کشیشانو او کاردینالانو له خوا په انساني بیولوژي باندې د برید په توګه تر نیوکو لاندې راغلي. پاپ فرانسېس ویلي چې په ښوونځیو کې د جنسیتي هویت زده کړې «مفکوروي استعمار» دی چې سنتي کورنۍ او ناهمجنس پالنه ګواښي. فرانسه لومړنی هېواد و چې هغه مهال په کې دغې ادعا رواج وموند کله چې کاتولیک خوځښتونو د پاریس په واټونو کې د همجنس بازانو د واده او زوی بللو (بچه خواندګۍ) د لایحې پر ضد لاریونونه ترسره کړل. د حقوقو او جنسیت په برخه کې څېړونکی برنو پیریو استدلال کوي چې دغه وېره ژورې تاریخي ریښې لري او د جنسیتي مطالعاتو او کوئیر نظریې رد کول د ملي هویت او د لږکیو د سیاستونو اړوند د اندېښنو څرګندویي کوي. جیسون هریسون استدلال کوي چې د جنسیت ضد تیوري لرونکی فرانسوي خوځښت له حقیقت وروسته د ښي اړخو پوپولیستي سیاستونو ځانګړنې له ځانه ښيي. &lt;ref&gt;{{cite web |last=Hatchett |first=Bentley |date=3 January 2017 |title=12 Cardinals and Bishops Condemn Gender Theory Madness |url=https://tfpstudentaction.org/blog/12-cardinals-and-bishops-condemn-gender-theory-madness |access-date=19 May 2021 |website=[[American Society for the Defense of Tradition, Family and Property|TFP]] Student Action |quote=In clear terms these prelates call gender theory what it really is; destructive, anti-reason, neo-Marxist, tyrannical, a form of spiritual terrorism and demonic.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2018 |title=Understanding Gender Ideology |url=https://www.hli.org/resources/the-roots-of-gender-ideology/ |access-date=19 May 2021 |website=[[Human Life International]] |quote=This article is directed only towards examining the origins of an ideology that seeks to legitimize the application of potentially harmful behavior or mentality to children, marriage, family and society as a whole.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=John|last=Newsome|title=Pope warns of 'ideological colonization' in transgender teachings|work=CNN|date=4 October 2016|url=http://www.cnn.com/2016/10/02/world/pope-transgender-comments/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Harsin|first=Jayson|date=2018|pages=193–214|series=Palgrave Studies in Globalization, Culture and Society|publisher=Palgrave Macmillan, Cham|language=en|doi=10.1007/978-3-319-63982-6_10|isbn=9783319639819|title=Global Cultures of Contestation|chapter=Tactical Connecting and (Im-)Mobilizing in the French Boycott School Day Campaign and Anti-Gender Theory Movement}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Bruno Perreau]], ''[http://www.sup.org/books/title/?id=27481 Queer Theory: The French Response] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611072054/http://www.sup.org/books/title/?id=27481 |date=2016-06-11 }}'', Stanford University Press, 2016.{{Page needed|date=October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Harsin|first=Jayson|date=2018-03-01|title=Post-Truth Populism: The French Anti-Gender Theory Movement and Cross-Cultural Similarities|journal=Communication, Culture and Critique|language=en|volume=11|issue=1|pages=35–52|doi=10.1093/ccc/tcx017|issn=1753-9129}}&lt;/ref&gt;

په نیوسوت ولز کې هغه مهال د جنسیتي مطالعاتو ځانګړې برخې منع اعلان شوې چې د جنسي او اړوندو روغتیايي زده کړو په برخه کې یوې خپلواکې بیاکتنې د هغو په ښوونیزو توکو کې د موجودو بحث پارونکو توکو څخه یادونه وکړه. &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Urban|first1=Rebecca|title=Gender theory banned in NSW classrooms|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/education/gender-theory-banned-in-nsw-classrooms/news-story/eeb40f3264394798ebe67260fa2f5782|access-date=2 November 2017|work=[[The Australian]]|date=9 February 2017|archive-url=https://archive.today/20170209051530/http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/education/gender-theory-banned-in-nsw-classrooms/news-story/eeb40f3264394798ebe67260fa2f5782|archive-date=9 February 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== دولتي لیدلوري ===
په مرکزي او ختیځه اروپا په ځانګړې توګه په هنګري، پولنډ او روسیه کې جنسیت ضد خوځښتونه مخ پر زیاتوالي دي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Global |first=The Conversation |date=2016-10-14 |title=How Hungary and Poland have silenced women and stifled human rights |url=https://www.huffingtonpost.com/the-conversation-global/how-hungary-and-poland-ha_b_12486148.html |access-date=2018-10-31 |website=Huffington Post |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Anti-Gender Movements on the Rise?|url=https://pl.boell.org/sites/default/files/anti-gender-movements-on-the-rise.pdf|journal=Publication Series on Democracy|volume=38}}&lt;/ref&gt;

==== روسیه ====
اوس مهال په روسیه کې جنسیتي مطالعات شتون لري. په داسې حال کې چې د دولت له خوا ملاتړ کېدوني اقدامات یې د واکمنانو له سنتي جنسیتي لیدلورو څخه پیروي کوي. د بېلګې په توګه د کورني تاوتریخوالي د څېړنو او مجازاتو قانون په ۲۰۱۷ زکال کې تر ډېرې کچې محدود و. له ۲۰۱۰ زکال راهیسې د روسیې دولت د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په شورا کې داسې یو کمپاین مخته وړي چې هڅه کوي روسي «سنتي ارزښتونه» د بشري حقونو د ملاتړ او د هغو د ودې په برخه کې د مشروعو ملاحظاتو په توګه په رسمیت وپېژندل شي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://blogs.lse.ac.uk/gender/2018/01/15/traditional-values-for-the-99-the-new-gender-ideology-in-russia/|title='Traditional values' for the 99%? The new gender ideology in Russia|date=2018-01-15|work=Engenderings|access-date=2018-10-31|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ferris-Rotman |first=Amie |title=Putin's War on Women |url=https://foreignpolicy.com/2018/04/09/putins-war-on-women/ |access-date=2018-10-31 |website=Foreign Policy |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== هنګري ====
د جنسیتي مطالعاتو پروګرامونه د ۲۰۱۸ زکال په اکتوبر میاشت کې په هنګري کې منع شول. په هغه اعلامیه کې چې د لومړي وزیر ویکټور اوربان له دفترڅخه خپره شوه، د هغه یو له ویندویانو څخه وویل «د دولت لیدلوری دا دی چې وګړي یا نارینه یا ښځینه نړۍ ته راځي او موږ دا د منلو وړ نه بولو چې د بیولوژیکي جنیست پر ځای د ټولنیزو جوړو شوو جنسیتونو اړوند خبرې وکړو». دغه ممنوعیت د ګڼ شمېر هغو اروپايي پوهنتونونو نیوکې راوپارولې چې په خپلو ښوونیزو پروګرامونو کې یې د جنسیت زده کړې وړاندې کولې؛ له دغو پوهنتونونو څخه یو هم په بوداپست کې د مرکزي اروپا پوهنتون و چې منشور یې د دولت له خوا لغو شو او دغه چاره له علمي اصولو څخه د هنګري د واکمن ګوند د لرې کېدو په توګه وګڼل شوه. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/hungary-bans-gender-studies-programmes-viktor-orban-central-european-university-budapest-a8599796.html|title=Hungarian Prime Minister Viktor Orban bans gender studies programmes|last=Oppenheim|first=Maya|date=2018-10-24|work=The Independent|access-date=2018-10-17|language=en-UK}}&lt;/ref&gt;

==== چین ====
د چین د خلکو مرکزي دولت د جنسیتي مطالعاتو او همدارنګه د جنسیتي ټولنیزې پراختیا له مطالعاتو څخه د تاریخ او هغو اقداماتو په برخه کې ملاتړ کوي چې د جنسیتي برابرۍ لامل ګرځي. د مائوتسه تونګ په فلسفې باندې په استناد سره «ښځو نیم آسمان ولاړ ساتلی»، دغه لیدلوری کولای شو د کلتوري انقلاب د برخې په توګه د ښځینه او نارینه و د برابرۍ د دوام په توګه وبولو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/may/20/china-voices-lu-ying|title=China voices: the professor of gender studies|last=Branigan|first=Tania|date=2009-05-20|newspaper=The Guardian|language=en|access-date=2018-10-31}}&lt;/ref&gt;

==== رومانیا ====
د رومانیا مشرانو جرګې د ۲۰۲۰ زکال په جون میاشت کې د رایو په اکثریت د زده کړو ملي قانون تصویب کړ او په هغو کې یې جنسیتي هویت ته اړوندې هغه نظریې او لیدلوري منع اعلان کړل چې د بیولوژیکي جنسیت څخه جلا مفهوم وړاندې کوي. دغه ممنوعیت د ۲۰۲۰ زکال په ډسمبر میاشت کې د رومانیا د اساسي قانون د محکمې له خوا لغو شو؛ له دې څخه وړاندې ولسمشر کلاوس یوهانیس دغه لایحه ننګولې وه. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 December 2020 |title=Romanian top court overturns ban on gender identity studies |url=https://www.reuters.com/article/us-romania-lgbt-rights-idUSKBN28Q2NF |access-date=1 October 2021 |website=[[Reuters]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tidey |first=Alice |date=2020-06-17 |title='Back to the Middle Ages': Outrage in Romania over gender studies ban |url=https://www.euronews.com/2020/06/17/romania-gender-studies-ban-students-slam-new-law-as-going-back-to-the-middle-ages |access-date=2020-06-18 |website=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Raport Suplimentar |url=https://www.senat.ro/legis/PDF/2020/20L087S1.PDF |website=[[Senate of Romania]]}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>d6p90ltzo3sll6lt5dcup482iqdsepu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ليبيا کورنۍ جګړه (2014-2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73079</id>
    <revision>
      <id>364841</id>
      <parentid>335594</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26584" sha1="6x4hr8rrlejmcqv4xr887laoykgmhwx" xml:space="preserve">{{مالومات
|نوم=
|انځور=
|د انځور اړوند=
}}
د ليبيا کورنۍ جګړه (2014-2020)، چې عموماً د ليبا د دويمې کورنۍ جګړې په نوم هم پېژندل کېږي، یوه ګڼ اړخيزه کورنۍ جګړه وه چې په لیبيا کې د يو شمېر وسله والو ډلو تر منځ پېښه شوې وه، خو مرکزي اړخونه يې د استازو د مجلس (HoR) او ملي تړون حکومت و، دې جګړې له 2014 څخه تر 2020 کال پورې شپږ کاله دوام وکړ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|title=Libya's Second Civil War: How did it come to this?|work=Conflict News|access-date=22 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|archive-date=20 March 2015}}

{{cite web|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|author=National Post View|date=24 February 2015|work=National Post|access-date=22 March 2015}}&lt;/ref&gt;

عمومي ملي کانګريس (GNC)، چې مرکز يې د لېبيا په لوېديځ کې و، ګڼو مليشو يې ملاتړ کاوه او د قطر او ترکيې يو څه ملاتړ هم ورسره و، په لومړيو کې د 2014ز کال د ټولټاکنو پايلې ومنلې، خو له هغې وروسته يې رد کړې چې د اساسي قانون سترې محکمې د ليبيا د انتقالي او HoR ټولټاکنو لپاره لارنقشې اړوند تعديل منسوخ کړ. د استازو شورا (يا د مرستيالانو شورا) ختيځه او مرکزي ليبيا په واک کې درلوده، او د ليبيا د ملي پوځ (LNA) له وفادارۍ څخه برخمن و، مصر او متحده عرب اماراتو يې په هوايي بريدونو ملاتړ کاوه. د قانوني تعديلاتو پر سر د اختلافاتو له امله، HoR په طرابلس کې له GNC څخه د واک اخيستل رد کړل، چې د مصراته د وسله والو اسلامپالو په واک کې و. د دې پر ځای، HoR په طبرق کې خپل پارلمان جوړ کړ، چې واک يې د جنرال حفتر د ځواکونو په لاس کې و. د 2015ز کال د ديسمبر په مياشت کې، په طرابلس، طبرق او نورو سيمو کې ميشت د سيالو سياسي ګوندونو تر منځ د اوږدو مذاکراتو په پايله کې د ليبيا پر سياسي تړون په الصخيرات کې لاسليک وشو، کوم تړون چې په نړيواله کچه د منل شوي حکومت د منل شوي ملي تړون (GNA) په توګه پر يوځای کېدو توافق وکړ. د 2016ز کال د مارچ په دېرشمه نېټه، د GNA مشر، فايز السراج طرابلس ته ورسېد، او د GNC د مخالفت سره يې له هغه ځايه په کار پيل وکړ.&lt;ref name=&quot;guardianbriefing&quot;&gt;{{cite news|last1=Stephen|first1=Chris|date=29 August 2014|title=War in Libya – The Guardian briefing|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya|access-date=19 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|title=Libya's Legitimacy Crisis|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=20 August 2014|access-date=6 January 2015|تاريخ الأرشيف=28 January 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|url-status=dead|خونديځ نېټه=28 January 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/news/briefing/21638123-four-year-descent-arab-spring-factional-chaos-it-should-come|title=That it should come to this|newspaper=The Economist|date=10 January 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardianbriefing2&quot;&gt;{{cite news|last1=Stephen|first1=Chris|date=29 August 2014|title=War in Libya – The Guardian briefing|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya|access-date=19 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Unity Government Extends Control Over Tripoli Ministries|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archive-date=8 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI|title=UN welcomes 'historic' signing of Libyan Political Agreement|date=17 December 2015|publisher=UN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/30/chief-libyas-un-backed-government-fayez-sarraj-arrives-tripoli|title=Chief of Libya's new UN-backed government arrives in Tripoli|last=Stephen|first=Chris|date=30 March 2016|website=The Guardian|access-date=28 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/123755/World/Region/Bashir-says-Sudan-to-work-with-UAE-to-control-figh.aspx|work=Al-Ahram Online|title=Bashir says Sudan to work with UAE to control fighting in Libya|date=23 February 2015|access-date=24 March 2015}}&lt;/ref&gt;

پر دې درې ډلو سربېره، نورې ډلې هم وې چې هغه دادي: د بنغازي د انقلابيانو اسلامي شورا، چې مشري يې انصار الشريعة کوله، کومې چې د GNC ملاتړ له ځانه سره درلود، او په 2017ز کال کې په بنغازي کې له ماتې سره مخ شوې وه؛ په عراق او شام کې اسلامي دولت (ISIL) د ليبيا ولايت؛ په درنه کې د مجاهدينو شورا، کومې چې د 2015ز کال په جولای مياشت کې ISIL له درنه څخه ايستلی و، او خپله په 2018ز کال کې د طبرق د حکومت له خوا له ماتې سره مخ شوې وه؛ او د دوی تر څنګ نورې وسله والې ډلې او مليشې چې وفاداري به يې اکثره بدلوله.&lt;ref name=&quot;Benghazi&quot;&gt;{{cite news|date=1 August 2014|work=The International Business Times|title=Ansar Al-Sharia Claims Control Of Benghazi, Declares Islamic Emirate In Libya|url=http://www.ibtimes.com/ansar-al-sharia-claims-control-benghazi-declares-islamic-emirate-libya-1645328}}

{{cite news|newspaper=The Star|date=31 October 2014|url=http://www.thestar.com.my/News/World/2014/10/31/Libyan-army-says-recaptures-four-barracks-in-Benghazi/|title=Libyan army says recaptures four barracks in Benghazi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stronghold&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234515/http://www.xinhuanet.com/english/2017-12/29/c_136858201.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2017|title=Libyan army takes over remaining militant stronghold in Benghazi|agency=Xinhua News Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|title=Omar Al-Hassi in &quot;beautiful&quot; Ansar row while &quot;100&quot; GNC members meet|work=Libya Herald|date=18 November 2014|access-date=14 June 2015|archive-date=3 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203215502/http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/|title=Why Picking Sides in Libya won't work|work=Foreign Policy|date=6 March 2015}} &quot;One is the internationally recognized government based in the eastern city of Tobruk and its military wing, Operation Dignity, led by General Khalifa Haftar. The other is the Tripoli government installed by the Libya Dawn coalition, which combines Islamist militias with armed groups from the city of Misrata. The Islamic State has recently established itself as a third force&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISIL expelled from Derna&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/isis-libya-islamic-state-driven-out-derna-stronghold-by-al-qaeda-linked-militia-1506241|title=Isis in Libya: Islamic State driven out of Derna stronghold by al-Qaeda-linked militia|work=International Business Times UK|date=15 June 2015|access-date=4 July 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardianbriefing3&quot;&gt;{{cite news|last1=Stephen|first1=Chris|date=29 August 2014|title=War in Libya – The Guardian briefing|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya|access-date=19 February 2015}}&lt;/ref&gt;

د 2016ز کال په مۍ مياشت کې، GNZ او GNC له ISIL څخه د سرت او د هغې د شا او خوا سيمو د نيولو لپاره شريک عمليات پيل کړل. د دې عملياتو په پايله کې ISIL د ټولو مهمو سيمو واک له لاسه ورکړ، چې له دې وړاندې يې په ليبيا کې په واک کې وې. د 2016ز کال په وروستيو کې، د خليفه الغويل وفادارو ځواکونو د فايز السراج او GNA د ولسمشريزې شورا پر ضد د کودتا هڅه وکړه.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite news|title=Attack on Sirte &quot;imminent&quot; says Presidency Council's new Operations Room|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/07/attack-in-sirte-imminent-says-presidency-councils-new-operations-room/|access-date=7 May 2016|work=Libya Herald|date=7 May 2016|archive-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628124925/https://www.libyaherald.com/2016/05/07/attack-in-sirte-imminent-says-presidency-councils-new-operations-room/|url-status=dead}}

{{cite news|title=Central Region Joint Operations Room announces all-out war on ISIS in Sirte|url=http://www.libyanexpress.com/central-region-joint-operations-room-announces-all-out-war-isis-in-sirte/|access-date=7 May 2016|work=Libyan Express|date=7 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OffensiveSeized&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|work=Libya Herald|title=Misratans report they have recaptured Abu Grain from IS|access-date=16 May 2016|date=16 May 2016|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102211708/https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|url-status=dead}}

{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/libyan-forces-retake-port-isil-bastion-sirte-160611131347272.html|title=Freed Gaddafi loyalists found dead in Libya's Tripoli|publisher=Al Jazeera|date=12 June 2016|access-date=24 June 2016}}

{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN0YL1V0|title=Libyan security forces pushing Islamic State back from vicinity of oil terminals|publisher=Reuters|access-date=2016-05-31|date=2016-05-31}}

{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|title=Al-Bunyan Al-Marsoos captures Harawa district, says will free Sirte in two days|work=The Libya Observer|access-date=2016-12-07|date=2016-06-09|archive-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628154212/https://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|url-status=dead}}

{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13V15R|title=Libyan forces clear last Islamic State hold-out in Sirte|date=6 December 2016|work=Reuters|access-date=6 December 2016}}

{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/africa/2016/12/06/libyan-forces-seize-last-daesh-positions-in-sirte|title=Libyan forces seize last Daesh positions in Sirte|work=Daily Sabah|date=6 December 2016|access-date=6 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/us-concerned-about-gnc-coup-on-legitimate-government-in-libya/|title=US concerned about GNC coup on legitimate government in Libya|work=Libyan Express|date=16 October 2016}}&lt;/ref&gt;

د 2019ز کال د اپريل په څلورمه نېټه، د ليبيا د ملي پوځ قوماندان خليفه حفتر د 2019-20 د لوېديځې ليبيا په پوځي عملیاتو کې پر خپلو پوځي ځواکونو غږ وکړ چې د پلازمېنې طرابلس پر لور مخ پر وړاندې حرکت وکړي. دا کار د ملګرو ملتونو د عمومي منشي انتونيو ګوتريش او ملګرو ملتونو د امنيت شورا له خوا له غندنې سره مخ شو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/06/libya-international-community-warns-haftar-against-tripoli-attack|title=Libya: international community warns Haftar against Tripoli attack|last=Wintour|first=Patrick|date=6 April 2019|work=The Guardian|access-date=2019-04-06|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406180652/https://www.theguardian.com/world/2019/apr/06/libya-international-community-warns-haftar-against-tripoli-attack|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.latimes.com/world/la-fg-libya-civil-war-20190404-story.html|title=Libya army leader Khalifa Haftar orders forces to march on Tripoli|date=4 April 2019|work=Los Angeles Times|access-date=2019-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406182926/https://www.latimes.com/world/la-fg-libya-civil-war-20190404-story.html|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-06/libyan-air-force-strikes-haftar-positions-south-of-tripoli|title=Libya Lurches Toward Battle for Capital as Haftar Advances|last1=Mohareb|first1=Hatem|date=6 April 2019|work=Bloomberg|access-date=2019-04-06|last2=Sarrar|first2=Saleh|language=en|last3=Al-Atrush|first3=Samer|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406111831/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-06/libyan-air-force-strikes-haftar-positions-south-of-tripoli|archive-date=6 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

د 2020ز کال د اکتوبر په درويشتمه نېټه، د LNA او GNA په استازولۍ  5+5 د ليبيا شریک پوځي کميسیون &quot;د ليبيا په ټولو سيمو کې دايمي اوربند تړون&quot; ته سره ورسېدل. د دې تړون تر مخې، چې په سملاسي ډول نافذ و، له ټولو بهرنيو جنګيالیو غوښتل شوي و، چې بايد په درې مياشتو کې له ليبيا څخه ووځي، په داسې حال کې چې شريک پوليس ځواکونه به په ټولو لانجمنو سيمو کې ګزمې کوي. په همدې ورځ د طرابلس او بنغازي تر منځ لومړۍ سوداګريزه الوتنه تر سره شوه. د 2021ز کال د مارچ په لسمه نېټه، يو لنډمهالی اتحادي حکومت جوړ شو، کوم به چې د همدې کال د ديسمبر په څلور وېشتمه نېټه د ليبيا د راتلونکو ولسمشريزو ټاکنو پورې پر ځای پاتې وای. په هر حال، دا ټولټاکنې څو ځلې وځنډېدلې، او له همدې وخت اتحادي حکومت تر نامعلومې مودې پورې په اغېزناک ډول په واک کې پاتې شو، د کوم له امله چې ترينګلتيا پيدا او د بيا جګړې پيل کېدو وېره پیدا شوه.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{cite news|last1=Nebehay|first1=Stephanie|last2=McDowall|first2=Angus|editor1-last=Jones|editor1-first=Gareth|editor2-last=Maclean|editor2-first=William|title=Warring Libya rivals sign truce but tough political talks ahead|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0|access-date=23 October 2020|work=[[Reuters]]|date=23 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{cite news|title=UN says Libya sides reach 'permanent ceasefire' deal|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/23/un-says-libya-sides-reach-permanent-ceasefire-deal|access-date=23 October 2020|agency=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|date=23 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alj&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/10/libyan-lawmakers-endorse-govt-of-pm-designate-dbeibah|title=Libyan lawmakers approve gov't of PM-designate Dbeibah|access-date=10 March 2021|agency=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|date=10 March 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Libya electoral commission dissolves poll committees|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/21/libya-electoral-commission-dissolves-poll-committees|access-date=21 December 2021|website=www.aljazeera.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=AfricaNews|date=17 January 2022|title=UN: Libya elections could be held in June|url=https://www.africanews.com/2022/01/17/libya-elections-could-be-in-june-un-official/|access-date=23 January 2022|website=Africanews|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-05-26|title=Libya's PM Dbeibah proposes holding polls at end of 2022|url=https://www.dailysabah.com/world/africa/libyas-pm-dbeibah-proposes-holding-polls-at-end-of-2022|access-date=2022-06-14|website=Daily Sabah}}&lt;/ref&gt;

== له عمومي ملي کانګريس سره د ناخوښۍ مخينه ==
د 2014ز کال په پيل کې، ليبيا د عمومي ملي کانګريس (GNC) له خوا اداره کېده، کوم چې د 2012ز کال په ټولټاکنو کې د خلکو رايې تر لاسه کړې وې. GNC له دوه سترو سياسي ډلو څخه جوړ و، د ملي ځواکونو اتحاد (NFC) او د عدالت او بيا رغونې ګوند (JCP). په پارلمان کې دا دوه ستر ګوندونه د هغو سترو موضوعاتو پر سر په جوړجاړي کې ناکم شول، چې GNC ورسره مخ و.

د دې ګوندونو تر منځ وېش، د سياسي ګوښه والي د قانون پر سر اختلاف، او پرله پسې بې ثباته امنيتي حالت د ليبيا لپاره د نوي اساسي قانون پر لور تګ په لار کې د GNC پر وړتيا ژور اغېز وکړ، کوم څه چې د دې اداري هستې لپاره يو اساسي هدف و. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S.|publisher=RAND Corporation|year=2014}}&lt;/ref&gt;

GNC همدا راز له محافظه کارو اسلام پالو ډلو او تر څنګ يې انقلابي ډلو (ثوار) سره اړوند غړي هم شامل کړل. له مليشو سره د تړاو له امله د GNC يو شمېر غړيو په خپل منځ کې د ګټو ټکر درلود، او وسله والو ډلو او نورو ته د دولتي پانګو په استولو تورن وو، تر څو وژنې او اختطافونه تر سره کړي. اکثريت څوکيو لرونکو ډلو او يو شمېر لږکيو څوکيو لرونکو ډلو د پرېکون يا د پرېکون د ګواښونو په استعمال پيل وکړ، د کوم له امله چې په اختلاف کې زياتوالی راغی او د کانګريس له اجنډا څخه د اړوندو بحثونو په لېرې کولو سره يې دا بحثونه وځپل؛ هغه چې بحثونهة د شریعت د اعلان لپاره رايه ورکول، او د ټولو شته قوانينو د ارزونې لپاره د يوې ځانګړې کمېټې جوړول و، تر څو د دې تضمين وشي، چې دا قوانين له اسلامي شريعت سره سمون لري؛ د ليبيا په پوهنتونونو کې د جنسيت پر بنسټ جلا والي او لازمي حجاب؛ او د 2014ز کال د جنورۍ په مياشت کې د ټولټاکنو د وخت د پای ته رسېدو پورې د تازه ټولټاکنو څخه انکار کول و، تر دې چې د 2014ز کال د مۍ په مياشت کې جنرال خليفه حفتر د اسلامپالو پر ضد پراخه پوځي عمليات پيل کړل، چې د دې عملياتو نوم د وقار عمليات (عربي: عملية الکرامة) و.&lt;ref name=&quot;John, Ronald Bruce 2014 p. 201&quot;&gt;{{cite book|last=St John|first=Ronald Bruce|date=4 June 2014|title=Historical Dictionary of Libya|publisher=Rowman &amp; Littlefield|page=201}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters.com&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-law-idUSBRE9B30M220131204|title=Libyan assembly votes to follow Islamic law|publisher=Reuters|date=4 December 2013|access-date=26 August 2014|last1=Bosalum|first1=Feras|last2=Markey|first2=Patrick}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya congress extends its mandate until end-2014|url=http://www.mei.edu/content/libya-congress-extends-its-mandate-until-end-2014|agency=AFP|date=23 December 2013|access-date=3 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134140/http://www.mei.edu/content/libya-congress-extends-its-mandate-until-end-2014|archive-date=13 June 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Magharebia Shahat&quot;&gt;{{cite web|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|access-date=20 August 2014|author=Al-Gattani, Ali}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-27492354|title=Profile: Libyan ex-General Khalifa Haftar|date=16 October 2014|first=Mohamed|last=Madi|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

=== د GNC سياسي وېش ===
د 2012ز کال ټولټاکنې، چې د ليبيا د ټولټاکنو کميسيون يې په ليبيا کې د ملګرو ملتونو د ځانګړي ماموريت (UUSMIL) او د ټاکنيزو نظامونو لپاره د نړيوال بنسټ (IFES) په څېر نادولتي سازمانونو په ملاتړ څارنه کوله، د ډېرو ليبيايانو له خوا &quot;عادلانه او ازادې&quot; وبلل شوې. په هر حال، ټاکنو په لازمي ډول يو پياوړی حکومت جوړ نه کړ، ځکه چې په ليبيا کې له اوښتون وروسته د منظمو سياسي ګوندونو د نيشتوالي له امله پارلمان سره وېشل شوی و. GNC له دوه لويو ګوندونو جوړ و، د ملي ځواکونو اتحاد او د عدالت او بيا رغونې ګوند، تر څنګ يې خپلواک غړي هم موجود و، په کومو کې چې ځینې منځلاري او نور يې محافظه کار اسلامپال وو. GNC يو پراخ بنسټه کانګريس وګرځېد.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S.|publisher=RAND Corporation|year=2014}}&lt;/ref&gt;

GNA نوري ابو سهمين د 2013ز کال د جون په مياشت کې د GNA رئيس وټاکه. نوموړی يو خپلواک اسلامپال او د کانګريس ازادخيالو غړيو ته د منلو وړ جوړجاړی کونکی نوماند بلل کېدو، ځکه چې نوموړی د GNA له خوا د ټولو 184 رايو څخه د 96 رايو په تر لاسه کولو سره ټاکل شوی و.&lt;ref name=&quot;transitions.foreignpolicy.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations|title=Can the New Libyan President Live Up to Expectations?|date=26 June 2013|work=Foreign Policy|access-date=26 August 2014|author=Eljarh, Mohamed|archive-date=9 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109162735/http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;america.aljazeera.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/8/4/libya-parliamentmeets.html|title=Libya's new parliament meets amid rumbling violence|date=4 August 2014|publisher=Al Jazeera America|access-date=26 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=ISIS enters the Stage in the Libyan Drama – How the IS Caliphate expands in Northern Africa|last=Kotra|first=Johnathan|publisher=International Institute for Counter-Terrorism (ICT)}}&lt;/ref&gt;

=== د ليبا د انقلابيانو عملياتي خونه او د علي زيدان اختطاف ===
په طرابلس کې د مخ پر زياتېدونکو امنيتي اندېښنو له امله GNC وننګول شو. خپله په GNC د مليشو او وسله والو لاريونوالو له خوا ګڼ بريدونه وشول، کومو چې د GNC د اسامبلۍ پر تالار هجوم وروړ. له ټاکل کېدو وروسته ابو سهمين ته د امنيت د تامين هدف ورکړل شو. نوموړي د ليبيا د انقلابيانو عملیاتي خونه (LROR) جوړه کړه، کومه چې د غريان د ياغيانو څخه جوړه وه، او لومړۍ موخه يې د 2013ز کال د اګست په مياشت کې د طرابلس خوندي کول او ساتل و. قوماندان يې عادل غرياني و. په دې موده کې، ابو سهمين د دولتي پانګو د وېش په اړه پوښتنې ګرويګنې ودرولې، او تور پورې شو چې ابو سهمين د LROR لور ته دولتي پانګو لېږدوي.&lt;ref name=&quot;www.dw.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/en/two-lawmakers-shot-in-libya-as-protesters-storm-parliament/a-17468646|title=Two lawmakers shot in Libya as protesters storm parliament|date=2014-03-03|work=Deutsche Welle|access-date=2016-12-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|title=ISIS enters the Stage in the Libyan Drama – How the IS Caliphate expands in Northern Africa|last=Kotra|first=Johnathan|publisher=International Institute for Counter-Terrorism (ICT)}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>6x4hr8rrlejmcqv4xr887laoykgmhwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عیسوي صهیونېزم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73430</id>
    <revision>
      <id>364853</id>
      <parentid>309469</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T08:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22380" sha1="4gvtibo71i5rapn0tkhba9f66ub94di" xml:space="preserve">عیسوي صهیونېزم هغه ایډیالوژي ده چې د عیسویت په اډانه کې سپېڅلې سیمې ته د یهودي وګړو د بېرته راګرځېدو ملاتړ کوي. په همدې ترتیب دا باور وړاندې کوي چې په ۱۹۴۸ زکال کې د اسرائیلو د هېواد تاسیس د سپېڅلي کتاب له وړاندوینې سره همغږی دی: دا چې په شام کې د یهودي حاکمیت بېرته رامنځته کېدل – د قیامت د نښې په توګه «د اسرائیلو بېرته غونډېدل» - د عیسی&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt; د راتګ نښانه ده. له دغې اصطلاح څخه ګټنه د شلمې پېړۍ په نیمايي کې د عیسوي مرمت پالنې پر ځای پیل شوه، هماغه ډول چې د دغې ایډیالوژي پلویان د یهودانو د ملي وطن د جوړېدو څخه د ملاتړ په موخه د صهیونېستانو تر شا ودرېدل. &lt;ref name=&quot;sharif&quot;&gt;{{cite book|last=Sharif|first=Regina|title=Non-Jewish Zionism: Its Roots in Western History|url=https://www.palestine-studies.org/ar/node/229833|year=1983|type=translated in Arabic by [[:ar:قائمة عناوين سلسلة عالم المعرفة#01+|Ahmad Abdullah Abdul Aziz]] (1985)|publisher=[[Zed Books]]|location=London, UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701140241/https://www.palestine-studies.org/ar/node/229833|archive-date=July 1, 2019|url-status=live|access-date=July 1, 2019|isbn=978-0-86232-151-2|quote=The Zionist idea itself has its organic roots deep within the European imperialist movement. [...] England of the seventeenth century was, in Carlyle's own words, an England of 'awful devout Puritanism'. [Note: [[Thomas Carlyle]], ''Oliver Cromwell's Letters and Speeches'' (Boston, 1884), 1:32] Puritanism meant the invasion of Hebraism as transmitted through the Old Testament, but distorted by the effort to apply the ethics, laws and manners of the Old Testament Hebrew people, a people that lived in the Middle East more than two thousand years earlier, to post-Renaissance England. [Note: In the words of [[Matthew Arnold]], 'Puritanism was a revival of the Hebraic spirit in reaction to the Hellenic spirit that had animated the immediately preceding period of the Renaissance.' See Matthew Arnold, ''Culture and Anarchy'' (London, 1869), chap. 4] [...] Palestine had up until then been remembered as the Christian Holy Land, unfortunately lost to Islam. But in seventeenth century England it came to be regarded as the homeland of the Jews, whose return to Palestine was, according to Old Testament prophecies, inevitable for the coming of the [[Second Advent of Christ]].}}{{,}}{{cite book|last=Samman|first=Khaldoun|title=Clash of Modernities: The Making and Unmaking of the New Jew, Turk, and Arab and the Islamist Challenge|chapter=The Anti-Semitic Gaze and the Making of the New Jew|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=[[Abingdon, Oxon]], [[New York, NY]]|isbn=978-1-317-26235-0|pages=49–92|chapter-url={{google books|7zoeCwAAQBAJ|page=77|plainurl=yes}}|quote=Long before the arrival of Theodor Herzl and other prominent Jewish nationalists, as Regina Sharif has so persuasively argued, there had already existed a significant non-Jewish Zionist movement within Europe. [...] [W]hen an influential U.S. evangelist named [[William E. Blackstone]] learned upon his visit to Palestine in 1889 that Herzl had been considering Uganda and Argentina as possible sites for the Jewish homeland [...] [i]mmediately, he sent Herzl a Bible, 'marking every passage which referred to Palestine, with instructions that it alone was to be the site of the Jewish State.{{'-}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;weber&quot;&gt;{{Citation|last=Weber|first=Timothy|title=Living in the Shadow of the Second Coming: American Premillennialism, 1875–1982|publisher=Univ of Chicago Press|location=Texas|date=April 1987|isbn=9780226877327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christian Perspectives on the Israeli-Palestinian Conflict, p. 131, Wesley Haddon Brown, Peter F. Penner, 2008, 11, &quot;Western Restorationism and Christian Zionism: Germany as a Case Study&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Proceedings of the World Congress of Jewish Studies: World Union of Jewish Studies, 1993&lt;/ref&gt;

د یهودي بېرته رغېدنې د برخې په توګه د عیسویانو ملاتړ د اصلاحاتو له بهیر وروسته وده وکړه چې ریښه یې د اوولسمې پېړۍ انګلستان ته اړوندېږي. معاصرې اسرائیلي تاریخ پوهې انیتا شاپیرا څرګنده کړې چې د انګلستان صهیونېستي انجیلي عیسویانو د ۱۸۴۰مې لسیزې په شاوخوا کې «دغه مفهوم یهودي کړیو ته ولېږداوه»، په داسې حال کې چې د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې یهودي ملت پالنه د بریتانوي یهودانو له مخالفتونو سره مخ شوه. &lt;ref name=&quot;sharif2&quot;&gt;{{cite book|last=Sharif|first=Regina|title=Non-Jewish Zionism: Its Roots in Western History|url=https://www.palestine-studies.org/ar/node/229833|year=1983|type=translated in Arabic by [[:ar:قائمة عناوين سلسلة عالم المعرفة#01+|Ahmad Abdullah Abdul Aziz]] (1985)|publisher=[[Zed Books]]|location=London, UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701140241/https://www.palestine-studies.org/ar/node/229833|archive-date=July 1, 2019|url-status=live|access-date=July 1, 2019|isbn=978-0-86232-151-2|quote=The Zionist idea itself has its organic roots deep within the European imperialist movement. [...] England of the seventeenth century was, in Carlyle's own words, an England of 'awful devout Puritanism'. [Note: [[Thomas Carlyle]], ''Oliver Cromwell's Letters and Speeches'' (Boston, 1884), 1:32] Puritanism meant the invasion of Hebraism as transmitted through the Old Testament, but distorted by the effort to apply the ethics, laws and manners of the Old Testament Hebrew people, a people that lived in the Middle East more than two thousand years earlier, to post-Renaissance England. [Note: In the words of [[Matthew Arnold]], 'Puritanism was a revival of the Hebraic spirit in reaction to the Hellenic spirit that had animated the immediately preceding period of the Renaissance.' See Matthew Arnold, ''Culture and Anarchy'' (London, 1869), chap. 4] [...] Palestine had up until then been remembered as the Christian Holy Land, unfortunately lost to Islam. But in seventeenth century England it came to be regarded as the homeland of the Jews, whose return to Palestine was, according to Old Testament prophecies, inevitable for the coming of the [[Second Advent of Christ]].}}{{,}}{{cite book|last=Samman|first=Khaldoun|title=Clash of Modernities: The Making and Unmaking of the New Jew, Turk, and Arab and the Islamist Challenge|chapter=The Anti-Semitic Gaze and the Making of the New Jew|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=[[Abingdon, Oxon]], [[New York, NY]]|isbn=978-1-317-26235-0|pages=49–92|chapter-url={{google books|7zoeCwAAQBAJ|page=77|plainurl=yes}}|quote=Long before the arrival of Theodor Herzl and other prominent Jewish nationalists, as Regina Sharif has so persuasively argued, there had already existed a significant non-Jewish Zionist movement within Europe. [...] [W]hen an influential U.S. evangelist named [[William E. Blackstone]] learned upon his visit to Palestine in 1889 that Herzl had been considering Uganda and Argentina as possible sites for the Jewish homeland [...] [i]mmediately, he sent Herzl a Bible, 'marking every passage which referred to Palestine, with instructions that it alone was to be the site of the Jewish State.{{'-}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;friedman&quot;&gt;{{cite book|last=Friedman|first=Isaiah|title=The Question of Palestine: British-Jewish-Arab Relations, 1914–1918|series=Armenian Research Center collection. Judaica history|publisher=[[Transaction Publishers]]|location=[[New Brunswick, NJ]]|page=458|url={{google books|AdpHnwEACAAJ|plainurl=yes}}|year=1992|type=reprint|orig-year=1991|isbn=978-0-88738-214-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shapira&quot;&gt;{{cite book|last=Shapira|first=Anita|author-link=Anita Shapira|translator-last=Berris|translator-first=Anthony|title=Israel: A History|series=The Schusterman Series in Israel Studies|type=illustrated, reprint|publisher=[[Brandeis University Press]]|location=[[Lebanon, NH]]|page=15|url={{google books|KHWxoAEACAAJ|plainurl=yes}}|date=2014|isbn=978-1-61168-618-0|quote=[T]he idea of the Jews returning to their ancient homeland as the first step to world redemption seems to have originated among a specific group of evangelical English Protestants that flourished in England in the 1840s; they passed this notion on to Jewish circles.}}&lt;/ref&gt;

صهیونېزم پلوه عیسوي لیدلورو تر ډېره پورې د اصلاحاتو له مهال راوروسته د پروتستانتانو ترمنځ شتون درلود. عیسوي صهیونېزم په داسې حال کې چې اسرائیلو ته د یهودانو د ډله ئیز بېرته تګ ملاتړ کوي، په دغه موازي لیدلوري ټینګار لري چې بېرته ګرځېدلي کسان باید وهڅول شي له یهودیت څخه مخ وګرځوي او د بایبل د وړاندینو د رښتیا توب د وسیلې په توګه عیسویت ومني. ورته مهال نظرپوښتنې بیا د انجیلي عیسویانو د انګېزو اړوند د یهودانو ترمنځ د پراخې بې باورۍ د شتون څرګندويي کوي. &lt;ref&gt;Stephen Spector, [https://books.google.com/books?id=ggLWBgAAQBAJ&amp;pg=PT5 ''Evangelicals and Israel: The Story of American Christian Zionism,''] [[Oxford University Press]] 2009 {{isbn|978-0-195-36802-4}} p.vii: &quot;The alliance that many born-again Christians offer to Israel and the Jewish people is astonishing to many Jews. Bible-believing Christians are the last people whom Jews expect to love, defend, and even idealize them. Polls have shown just how much the Jewish community distrusts them. In 2004, when asked to give a 'thermometer rating' of their feelings towards groups of people... Jews gave evangelicals a frigid average rating of twenty-four degrees. More than one-third of them (37%) rated evangelicals at zero!&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lewis&quot;&gt;{{cite book|last=Lewis|first=Donald|title=The Origins of Christian Zionism: Lord Shaftesbury And Evangelical Support For A Jewish Homeland|publisher=Cambridge University Press|date=2 January 2014|location=Cambridge|page=380|isbn=9781107631960}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;com-mag&quot;&gt;{{cite web|author=Hillel Halkin|title=Power, Faith, and Fantasy by Michael B. Oren|url=http://www.commentarymagazine.com/article/power-faith-and-fantasy-by-michael-b-oren/|work=[[Commentary (magazine)|Commentary magazine]]|date=January 2007|access-date=1 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boyer, Paul S., ''When Time Shall Be No More: Prophecy Belief in Modern American Culture'', Cambridge, MA: Harvard University Press, 1992.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Berlet, Chip, and Nikhil Aziz. &quot;Culture, Religion, Apocalypse, and Middle East Foreign Policy,&quot; IRC Right Web, Silver City, NM: Interhemispheric Resource Center, 2003, [http://rightweb.irc-online.org/analysis/2003/0312apocalypse.html online] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614225812/http://rightweb.irc-online.org/analysis/2003/0312apocalypse.html|date=2011-06-14}}&lt;/ref&gt;

== د عیسویت په اډانه کې د هغو اړوند نقدي لیدلوري ==

=== کاتولیک کلیسا ===
کاتولیک کلیسا – په نړۍ کې د عیسویانو تر ټولو لویه څانګه – دغه الهیاتي مقدمات چې د پروتستانتي بیا رغېدن پالنې د زریزې بنسټ جوړوي، نه تائید کوي او په ټولیزه توګه په فلسطین کې په سپېڅلو ځایونو باندې د یهودانو د حکومت لیدلوری ننګوي چې پروتستانتان یې مهم بولي. د معاصر سیکولار سیاسي صهیونېزم بنسټګر، تئودور هرتزل د ۱۹۰۴ زکال پر مهال له پاپ لسم پیوس سره په واټیکان کې ولیدل څو د صهیونېزم د تاسیس په برخه کې د هرتزل د راتلونکې پروژې اړوند د کاتولیک کلیسا دریځ ومومي؛ دغه ناسته د اتریشي کنټ برتولډ ډومنیک لیپي له خوا ترتیب شوې وه. پاپ لسم پیوس وویل: «موږ نشو کولای اورشلیم ته د یهودانو له تګ څخه مخه ونیسو – خو هېڅکله نه یو توانېدلي هغه تحریم کړو. د اورشلیم خاوره له دې سره چې تل سپېڅلې نه وه، خو د عیسی مسیح په ژوندانه سپېڅلې شوې ده. د کاتولیک کلیسا د مشر په توګه زه نه شم کولای له دې پرته تاسو ته بل څه ووایم. یهودان زموږ خدای په رسمیت نه پېژني، له همدې امله موږ هم نشو کولای یهودان په رسمیت وپېژنو». وروسته له هغه چې هرزل تشرېح کړه، د دغې پروژې موخه مذهبي نه بلکې د یو سیکولار یهودي دولت جوړول دي او غواړي ملي خپلواکي ولري؛ پاپ ور غبرګه کړه «آیا دا به په اورشلیم بیت المقدس کې وي؟».&lt;ref name=&quot;vi&quot;&gt;{{cite web|title=The Vatican, American Catholics and the Struggle for Palestine, 1917-1958: A Study of Cold War Roman Catholic Transnationalism|url=https://ir.lib.uwo.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1501&amp;amp=&amp;context=etd&amp;amp=&amp;sei-redir=1&amp;referer=https%253A%252F%252F|publisher=Western University}} Retrieved on 20&amp;nbsp;March 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;{{cite web|title=THEODOR HERZL: Audience with Pope Pius X (1904)|date=26 January 1904|url=https://www.ccjr.us/dialogika-resources/primary-texts-from-the-history-of-the-relationship/herzl1904|publisher=Council of Centers on Jewish-Christian Relations}} Retrieved on 20&amp;nbsp;March 2018.&lt;/ref&gt;

په داسې حال کې چې دا د صهیونېزم الهیاتي بنسټ په بشپړه رد کوي، خو ډېره اندېښنه یې بیا د هغو سپېڅلو ځایونو له برخلیک سره ده چې عیسی مسیح ته اړوند و او دا به د یو داسې دولتي حاکمیت لاندې راشي. د نوولسمې پېړۍ په نیمايي کې د واټیکان او استانبول ترمنځ اړیکې تر ډېره پورې د همکارۍ په بڼه وې؛ دغه مهال مسلمانو عثمانیانو واټیکان ته اجازه ورکړه څو په فلسطین کې د عربو کاتولیکانو ترمنځ کار وکړي او همدارنګه په بشپړه آزاده توګه سپېڅلو ځایونو ته لاسرسی ولري، له همدې امله موجود حالت د دوی لپاره کار وړ و. د فلسطین لپاره د ملګرو ملتونو د وېش له طرحې وروسته، واټیکان له دغې موضوع دفاع وکړه چې اورشلیم باید د یو جلا «نړیوال ښار» په توګه په پام کې ونیول شي، هماغه ډول چې کاتولیک کلیسا ګانو ته د پاپ په لیک (Redemptoris nostri cruciatus) کې راغلي و. د واټیکان تر دویمې شورا پورې کاتولیک کلیسا د صهیونېزم پر ضد خپلې لابي ګرۍ کې څرګند دريځ درلود؛ په دغو کې د متحده ایالاتو کاتولیک کلیسا هم شامله وه، ځکه چې دولت یې د صهیونېزم پیاوړی ملاتړی و. د اسرائیلو دولت او واټیکان په ۱۹۹۳ زکال کې بشپړې دیپلماتیکې اړیکې ټینګې کړې، خو لا هم دا یوه سیاسي او مدني په رسمیت پېژندنه وه؛ نه دا چې هغوی له الهیاتي پلوه ومني. &lt;ref name=&quot;vi2&quot;&gt;{{cite web|title=The Vatican, American Catholics and the Struggle for Palestine, 1917-1958: A Study of Cold War Roman Catholic Transnationalism|url=https://ir.lib.uwo.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1501&amp;amp=&amp;context=etd&amp;amp=&amp;sei-redir=1&amp;referer=https%253A%252F%252F|publisher=Western University}} Retrieved on 20&amp;nbsp;March 2018.&lt;/ref&gt;

=== پروتستانتېزم ===
سیاسي صهیونېزم چې «په رمه باندې د لېوه په څېر راپیدا شو» د پام وړ پروتستانتانو له خوا له سپکاوي سره مخ شو:&lt;ref&gt;Cf.{{space|thin}}[[Isaiah]] {{bibleverse-nb|Isaiah|37:33–38|KJV}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ght&quot;&gt;{{cite web|author=Ghada Hashem Talhami|title=Zionism and the Quest for Justice in the Holy Land|publisher=[[Middle East Policy Council]]|type=[[book review]]|access-date=June 6, 2019|url=https://www.mepc.org/zionism-and-quest-justice-holy-land|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915081849/https://www.mepc.org/zionism-and-quest-justice-holy-land|archive-date=September 15, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wagner|first=Donald E.|year=1995|title=Anxious for Armageddon: A Call to Partnership for Middle Eastern and Western Christians|location=[[Scottdale, PA]]|publisher=Herald Press|isbn=978-0-8361-3651-7|page=[https://archive.org/details/anxiousforarmage00wagn/page/80 80]|url=https://archive.org/details/anxiousforarmage00wagn/page/80}} ''The introduction by [[Stephen Sizer]] to [[John Stott]]'s sermon &quot;The Place of Israel&quot; (see below) renders similarly:'' &quot;[https://www.amazon.co.uk/gp/aw/cr/rRSO8676035D2R Zionism, both political and Christian, is incompatible with biblical faith.]&quot; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606183046/https://www.amazon.co.uk/gp/aw/cr/rRSO8676035D2R|date=June 6, 2019|nolink=y}}{{,}}{{cite web|last=Stott|first=John|title=The Place of Israel|publisher=Stephen Sizer|type=[[sermon]] preached at [[All Souls Church, Langham Place]]|access-date=June 6, 2019|url=http://www.stephensizer.com/2018/04/john-stott-the-place-of-israel/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190312121228/http://www.stephensizer.com/2018/04/john-stott-the-place-of-israel/|archive-date=March 12, 2019|url-status=live|quote=It is an amazing statement that Paul makes. '[[s:Bible (King James)/Romans#2:28|He is not a real Jew who is one outwardly by descent from Jacob. Nor is true circumcision something external and physical. He is a Jew who is one inwardly, that is by faith in Jesus. And real circumcision is a matter of the heart, spiritual and not literal.]]{{'-}}}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;دا د سپېڅلي کتاب د ډېری څېړونکو باور دی چې لرغوني تړون (د انجیل پخوانۍ بڼه) په هېڅ توګه دې ته اشاره نه ده کړې چې اسرائیل دې خپلې لرغونې سیمې ته راوګرځول شوي او یا هم دغه ډول موضوع د نن ورځې یهودانو اړوند پلې کړای شي.

کریسټین سنچري مجله: ۱۴۴ – ۱۴۵؛ ډسمبر ۱۹۲۹ زکال. &lt;/blockquote&gt;په متحده ایالاتو کې د کلیسا ګانو د ملي شورا عمومي اسمبلۍ د ۲۰۰۷ زکال په نومبر میاشت کې د لا څېړنو په موخه یو پرېکړه لیک تصویب کړ او څرګنده یې کړه چې «د مسیحي صهیونېستي الهیاتو موضوع ناوړه اغېز لري:

* په منځني ختیځ کې سوله او عدالت، د داسې ورځې راتګ چې اسرائیلي وګړي او فلسطینیان وکولای شي د امن پولو په لرلو ژوند وکړي،
* د منځني ختیځ له عیسویانو سره اړیکې،
* له یهودانو سره اړیکې، له دې امله چې یهودان تر ډېره پورې د قیامت د نښې په توګه په پام کې نیول کېږي،
* له مسلمانانو سره اړیکې، له دې امله چې د مسلمانانو حقونه د یهودانو د حقونو تابع دي؛
* د ادیانو ترمنځ مذاکره، له دې امله چې نړۍ ته په بشپړ ډول په دوه ګوني ډول کتل کېږي». &lt;ref&gt;{{cite web|title=ncccusa.org|url=http://www.ncccusa.org/NCCpolicies/|access-date=1 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023080544/http://www.ncccusa.org/NCCpolicies/|archive-date=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;

په بریتانیا کې د سکاټلنډ کلیسا د خپل مرمت پالونکي تاریخ سربېره، په دې وروستیو کې په ټولیز ډول په صهیونېزم نیوکې کړې دي او د «ابراهیم وارث: د موعود د ځمکې اړوند راپور» تر عنوان لاندې یې خپل راپور کې د هغو بې عدالتۍ ته نغوته کړې وه، له همدې امله دغه راپور بیاځلي په لنډه بڼه خپور شو. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Position on Christian Zionism|url=https://www.rca.org/sslpage.aspx?pid=3839|publisher=[[Reformed Church in America]]|access-date=1 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=The Church Of Scotland|title=Narrative of a Mission of inquiry|publisher=Presbyterian Board of Publication|location=Philadelphia|page=535|date=1845|url=https://archive.org/stream/narrativeofmissi00bona#page/n9/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/church-of-scotland-jews-do-not-have-a-right-to-the-land-of-israel.premium-1.518932|title=Church of Scotland: Jews do not have a right to the land of Israel A new church report challenging Jewish historic claims and criticizing Zionism has drawn anger and harsh condemnation from the local Jewish community.|work=Haaretz|access-date=2014-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/church-of-scotland-thinks-twice-grants-israel-the-right-to-exist/2013/05/12/|title=Church of Scotland Thinks Twice, Grants Israel the Right to Exist|publisher=The Jewish Press|date=2013-05-12|access-date=2014-06-29|archive-date=2014-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20141128122301/http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/church-of-scotland-thinks-twice-grants-israel-the-right-to-exist/2013/05/12/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>4gvtibo71i5rapn0tkhba9f66ub94di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د هندوستان د انرژۍ تګلاره</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77322</id>
    <revision>
      <id>364845</id>
      <parentid>349433</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T05:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32416" sha1="h0po6i4bhlrgyvlj3l3hvp5aa3pikrk" xml:space="preserve">د هندوستان د انرژۍ تګلاره په سيمه ييزه کچه هندوستان کې د توليد شوې انرژۍ زياتول او د انرژۍ د فقر کمول دي، په داسې حال کې چې د انرژۍ د بديلو سرچينو په چوړولو زیات تمرکز لري، په ځانګړي ډول هستوي، لمريزه او بادي انرژي. په 2021-22ز کال کې په واردې شوې خالصې انرژۍ تکيه 40.9% وه.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=India Energy Outlook 2021 – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/india-energy-outlook-2021|access-date=2022-01-15|website=IEA|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/power/india-2nd-biggest-driver-of-global-energy-consumption-in-2019-bp-statistical-review/76435744|title=India 2nd biggest driver of global energy consumption in 2019: BP Statistical Review|access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.niti.gov.in/edm/#home|title=India energy dashboard|access-date=17 February 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cso23&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/Energy%20Statistics%202022.pdf|title=Energy statistics 2023|publisher=CSO, GoI|access-date=23 March 2023|خونديځ نېټه=2 February 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220202115000/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/Energy%20Statistics%202022.pdf|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220202115000/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/Energy%20Statistics%202022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202115000/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/Energy%20Statistics%202022.pdf}}&lt;/ref&gt;

په  2021ز کال کې په هندوستان کې د انرژۍ مصرف تر 10.4% پورې لوړ شو، او دا هېواد له چين او متحده ايالتونو وروسته د 6% نړيوالې برخې په لرلو سره د انرژۍ څلورم مصرف کونکی هېواد دی. په 2018ز کال کې له ډبرو سکرو څخه د انرژۍ ټولټال ابتدايي مصرف 809.2 Mtoe دی [Mtoe د انرژۍ د اندازه کولو مقياس دی]، چې په دې کې له ډبرو سکرو څخه (452.2 Mtoe; 45.88%)؛ له خامو تيلو څخه (239.1 Mtoe; 29.55%)؛ له طبيعي ګاز څخه (49.9 Mtoe; 6.17%)؛ له هستوي انرژۍ څخه (8.8 Mtoe; 1.09%)؛ له اوبو توليد شوې برېښنا څخه (31.6 Mtoe; 3.91%)؛ او د نوې کېدو وړ انرژۍ څخه (27.5 Mtoe; 3.40%) مصرف دی (په دې کې دوديز بايوماس استعمال شامل نه دی). په 2018ز کال کې، د هندوستان د خامو تېلو واردات نږدې 205&gt;3 ميلیونه ټنه دی، او توليد يې 26.3 Mtoe LNG او 141.7Mtoe د ډبرو سکاره دي، چې په ټوليز ډول په ابتدايي توګه 373.3 Mtoe ته رسېږي، کوم چې د ټولټال ابتدايي انرژۍ مصرف له 46.13% برخې سره برابر دی. هندوستان تر ډېره بريده د خپلې انرژۍ د اړتياوو پوره کولو لپاره د فوسيلي سون توکو په وارداتو تکيه لري – تمه ده چې تر 2030ز کال پورې، به په واردې شوې انرژۍ د دې هېواد د ټولټال مصرف تکيه 53% ته لوړه شي. د هندوستان د برېښنا توليد نږدې تر 80% پورې د فوسيلي سون توکو څخه کېږي. هندوستان له اړتيا زياته برېښنا توليدوي، او په 2017ز کال کې د برېښنا حاشيوي واردوونکی هېواد و. د 2015ز کال له پای ته رسېدو وروسته، د برېښنا د تقاضا د کمښت له امله د برېښنا د توليد لوی تاسيسات بې کاره پاتې دي. په 2016ز کال کې د 208.7 Mtoe په توليد سره هندوستان له چين وروسته د نوې کېدو وړ انرژۍ په تولید کې دويم ځای لري. په 2016ز کال کې په هندوستان کې د CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; یو کيلو واټ کې د کاربن شدت 0.29 و، کوم چې د متحده ايالاتو، چين او اروپايي ټولنې څخه زيات دی. په 2021ز کال کې له انرژۍ، د اخراج له پروسې، ميتان او بلېدو څخه د انسان له خوا جوړ شوی CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;  اخراج، 2797.2 ميليون ټنه دی، کوم چې د نړيوال اخراج 7.2% برخه جوړوي. &lt;ref name=&quot;mspi&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/EnergyStatistics_India_publication_2024N.pdf?download=1|title=Energy Statistics_India 2024|publisher=Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|access-date=16 March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bp22&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2022-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy, 2022|access-date=30 July 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usdebtclock.org/energy.html|title=World energy consumption clock|publisher=US debt clock org|access-date=6 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bp17&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review 2019|access-date=15 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Yep|first=Eric|date=9 March 2011|title=India's Widening Energy Deficit|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/03/09/indias-widening-energy-deficit/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228091842/https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/03/09/indias-widening-energy-deficit/|archive-date=28 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=160105|title=India becomes Net Exporter of Electricity for the first Time|access-date=15 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nocap&quot;&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/india-wont-need-extra-power-plants-for-next-three-years-says-government-report/articleshow/52545715.cms|title=India won't need extra power plants for next three years – Says government report|newspaper=The Economic Times|access-date=13 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://energyatlas.iea.org/#!/profile/WORLD/IND|title=India – country energy profile, IEA|access-date=13 January 2017|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901145621/http://energyatlas.iea.org/#!/profile/WORLD/IND|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://ourworldindata.org/co2/country/india?country=~IND|title=India: CO2 Country Profile|journal=Our World in Data|date=11 May 2020|access-date=27 April 2021|last1=Ritchie|first1=Hannah|last2=Roser|first2=Max}}&lt;/ref&gt;

په 2020-21ز کال کې، له  دوديز بايوماس څخه توليد شوې انرژۍ له استعمال پرته د سړي سر انرژۍ مصرف 0.6557 Mtoe دی او د هندوستان د يوې روپۍ پر بنسټ د هندوستان اقتصاد 0.2233 ميګا جولز (53.4 kcal/INR) دی. هندوستان په 2017ز کال کې ټولټال 63% انرژۍ برخه کې په ځان بسياوالي ته رسېدلی دی. د چټکې اقتصادي پراختيا له امله، هندوستان د نړۍ په کچه يو له چټکې مخ پر ودې انرژۍ بازارونو څخه دی او تمه ده چې تر 2035ز کال پورې به د انرژۍ د نړيوالې تقاضا په زياتوالي کې دويم ونډه لرونکی هېواد وي، چې په نړيواله کچه د انرژۍ د مصرف د زياتوالي لامل به وګرځي. د هندوستان له خوا د انرژۍ د مخ پر زياتېدونکې تقضا او د تيلو او ګاز محدودو زېرمو ته په کتنې سره، دا هېواد د نوې کېدو وړ او ډېر حل شوي هستوي انرژۍ پروګرام د پراخولو اميدوار پلانونه لري. هندوستان د نړۍ په کچه د بادي انرژۍ څلورم ستر بازار لري، او په پلان کې لري چې تر 2022ز کال پورې د لمريزې برېښنا وړتيا تر شا اوخوا 100,000 MW پورې زياته کړي. هندوستان په پنځه ويشتو کلونو کې د برېښنا د ټولټال وړتيا توليد هم له 4.2% څخه تر 9% پورې د ونډې ليد لري. په دې هېواد کې تر جوړېدو لاندې پنځه هستوي ريکترونه شته (چې په نړۍ کې درېيم ځای لري) او په پام کې لري چې تر 2025ز کال پورې 18 نور هستوي ريکټرونه جوړ کړي (چې په نړۍ کې دويم لوړ ځای لري). د 2018ز کال په اوږدو کې، د انرژۍ په برخه کې د نړيوالې پانګونې څخه چې 1.85 تريليونه امريکايي ډالره ده، د هندوستان له خوا د انرژۍ د سکتور په برخه کې ټولټال پانګونه 4.1% (75 ميليارده امريکايي ډالره) وه.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/Energy%20Statistics%202022.pdff|title=Energy statistics, 2022 of India (Table 8.4)|publisher=CSO, GoI|access-date=27 January 2022}}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theglobaleconomy.com/India/|title=India Economic Indicators|access-date=10 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;profile2&quot;&gt;{{cite web|url=http://energyatlas.iea.org/#!/profile/WORLD/IND|title=India – country energy profile, IEA|access-date=13 January 2017|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901145621/http://energyatlas.iea.org/#!/profile/WORLD/IND|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iea.org/Sankey/#?c=India&amp;s=Balance|title=India- Energy balance, IEA|access-date=6 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vedas.sac.gov.in/energymap/view/powergis.jsp|title=Interactive GIS Energy Map of India, NITI Aayog|access-date=19 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;renewable&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ireeed.gov.in/glossary|title=::Welcome to INDIAN RENEWABLE ENERGY AND|access-date=9 November 2015|archive-date=18 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218080334/http://www.ireeed.gov.in/glossary|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaenergy.gov.in/default.php|title=India energy security scenarios up to 2047 (IESS 2047)|publisher=NITI Aayog, GoI|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911012238/http://indiaenergy.gov.in/default.php|archive-date=11 September 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gwec&quot;&gt;{{cite web|url=http://gwec.net/wp-content/uploads/vip/GWEC_PRstats2017_EN-003_FINAL.pdf|title=Global Wind Statistics 2017|access-date=25 July 2018|archive-date=16 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416020743/https://gwec.net/wp-content/uploads/vip/GWEC_PRstats2017_EN-003_FINAL.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/will-try-to-achieve-pledged-renewable-energy-targets-in-less-than-four-and-half-years-piyush-goyal/articleshow/49687054.cms|title=Will try to achieve pledged renewable energy targets in less than four and half years: Piyush Goyal|newspaper=The Economic Times|access-date=9 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/slowdown-not-to-affect-india-s-nuclear-plans-109012100091_1.html|title=Slowdown not to affect India's nuclear plans|newspaper=Business Standard India|publisher=Business-standard.com|date=21 January 2009|access-date=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/03/global_nuclear_power Going nuclear, The Economist]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/WEI2019.pdf|title=World Energy Investment 2019|publisher=IEA|access-date=15 May 2019|archive-date=3 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003174033/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/WEI2019.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د 2017ز کال د مۍ په مياشت کې د هندوستان د لمريزې انرژۍ PV تعرفه په يو کيلو وارټ ساعت کې 2.44 هندي روپۍ راښکته شوه، کوم چې په هندوستان کې د انرژۍ هر ډول توليد څخه ښکته ده. په 2020ز کال کې، د لمريزې PV برېښنا لپاره په امريکايي ډالرو کې برابره شوې تعرفه په يو کيلو واټ ساعت کې تر 1.35 سينټه پورې راښکته شوه. همدا راز د لمريزې تودوخې زېرمې انرژۍ بټۍ تعرفه په يو کيلو واټ ساعت کې تر 0.063 امریکايي ډالرو راښکته شوې، کوم چې د فوسيلي سون توکو له بټیو څخه ارزانه ده. ارزانه هايبريډ لمريزه انرژي (کومه چې د لمريزې PV او لمريزې تودوخې زېرمه کولو انرژۍ ګډوله وي) د ثابت شبکه يي فعاليت د ډاډمنولو لپاره قيمتي او د ککړتيا خپرونکو ډبرو سکرو/ګاز په مټ چلېدونکې برېښنا په توليد تکيې ته اړتيا نه لري. د لمريزې انرزۍ نرخ د نورو سون توکو د نرخونو (پيټروليم توليدات، طبيعي ګاز/بايوګاز، LNG، CNG، LPG، ډبرو سکاره، ليګنايت، ژوندي کتله او داسې نور) د وروستي استعمال او ګټو پر بنسټ ټاکلو لپاره قياسي نرځ ګرځېدونکی دی.&lt;ref name=&quot;tariff&quot;&gt;{{cite news|title=Solar power tariffs drops historic low at Rs 2.44 per unit|newspaper=The Economic Times|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/solar-power-tariff-drops-to-historic-low-at-rs-2-44-per-unit/articleshow/58649942.cms|access-date=21 May 2017|last1=Chandrasekaran|first1=Kaavya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abu Dhabi's 2 GW Al Dhafra Solar Project Records World's Lowest Tariff of $0.0135/kWh|date=30 April 2020|url=https://mercomindia.com/abu-dhabi-2-gw-solar-project-2/#:~:text=The%20Emirates%20Water%20and%20Electricity,0.0497%20(%240.0135)%2FkWh.|access-date=28 June 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes.com&quot;&gt;{{cite web|title=Race Heats Up For Title Of Cheapest Solar Energy In The World|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/sites/dominicdudley/2019/10/17/cheapest-solar-energy-in-the-world/#517f472a4772|access-date=28 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chile&quot;&gt;{{cite web|url=https://cleantechnica.com/2017/03/13/solarreserve-bids-24-hour-solar-6-3-cents-chile/|title=SolarReserve Bids 24-Hour Solar At 6.3 Cents In Chile|date=13 March 2017|access-date=29 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aus&quot;&gt;{{cite web|url=http://helioscsp.com/solarreserve-awarded-au78mwh-concentrated-solar-power-contract/|title=Solar Reserve awarded AU$78/MWh Concentrated Solar Power contract|access-date=23 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://helioscsp.com/uaes-push-on-concentrated-solar-power-should-open-eyes-across-world/|title=UAE's push on concentrated solar power should open eyes across world|access-date=26 September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://helioscsp.com/dispatchable-solar-concentrated-solar-power-broke-price-records-in-2017/|title=Dispatchable Concentrated Solar Power Broke Price Records in 2017|access-date=22 September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.solarpaces.org/wp-content/uploads/2024/02/Blue-Book-of-Chinas-Concentrating-Solar-Power-Industry-2023.pdf|title=Blue Book of China’s Concentrating Solar Power Industry 2023|access-date=6 March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;food1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/2112298-food-made-from-natural-gas-will-soon-feed-farm-animals-and-us/|title=Food made from natural gas will soon feed farm animals – and us|access-date=31 January 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/renewable/india-wins-deal-for-24x7-supply-of-green-power/75639046|title=India wins deal for 24X7 supply of green power|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;

د هندوستان د انرژۍ تګلاره د څلورو سترو پر مخ وړونکو تر منځ د سوداګريزو اړيکو ځانګړتيا لري چې هغه دا دي: په چټکۍ سره مخ پر وده اقتصاد، په کوم کې چې د برېښنا، ګاز او پټروليم توليداتو باور وړ او اعتمادي عرضې ته اړتيا لري؛ په کورني عايد کې زياتوالی، کوم چې د برېښنا ارزانه او مناسبې عرضې او د پخلي پاکو سون توکو ته اړتيا لري؛ د فوسيلي سون توکو محدودې کورنۍ زېرمې، او د طبيعي ګاز او خامو تيلو پراخه برخې واردولو ته اړتيا، او په وروستيو کې د دې تر څنګ د ډبرو سکرو واردولو ته اړتيا؛ او د داخلي، ښاري او سيمه ييز چاپېريال اغېزې، کومې چې د پاکو سون توکو او پاکو ټيکنالوژيو خپلولو ضرورت ته اړتيا لري. په وروستيو کلونو کې، دې ننګونو په پرله پسې ډول اصلاحاتو، بيا جوړولو او انرژۍ پر خونديتابه پاملرنې ترمرکز کولو يوه ستره مجموعه جوړه کړې.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lathia|first1=Rutvik Vasudev|last2=Dadhaniya|first2=Sujal|date=February 2017|title=Policy formation for Renewable Energy sources|journal=Journal of Cleaner Production|language=en|volume=144|pages=334–336|doi=10.1016/j.jclepro.2017.01.023}}&lt;/ref&gt;

== تيل او ګاز ==
هندوستان په 2020ز کال کې په يوه ورځ کې د 4.669 ميليونه بيرل تيلو په مصرف کولو سره له متحده ايالاتو او چين وروسته درېیم ستر مصرف کونکی دی. د 2019ز کال په اوږدو کې، هندوستان 221.7 ميليونه ټنه خام تيل او 44.4  ميليونه ټنه تصفيه شويو پيټروليمو محصولات  وارد کړي و، او 60.7 ميليونه ټڼه تصفيه شوي پيټروليمو محصولات يې صادر کړي و. هندوستان له چين وروسته د خامو تيلو او د هغې د محصولاتو دويم ستر خالص واردونکی دی. هندوستان د تصفيه شويو پيټروليمو محصولاتو د وارداتو لپار د صادرو شويو خامو تيلو په استعمال سره په نړيواله طبقه کې د زياتې تفصيې وړتيا لرونکی دی. د خامو تيلو خالص واردات د تصفيه شويو پيټروليمو محصولاتو د صادراتو او وارداتو له محاسبې وروسته يو په څلور برخې کم دی. د 2019ز کال په اوږدو کې د طبيعي ګاز توليد 26.9 ميليارده مکعب ميتره او مصرف يې 59.7 ميليارده مکعب متره و.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/bp%20statistical%20review%20of%20world%20energy%202021.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy 2021 (page 33)|access-date=13 July 2021|archive-date=12 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212103703/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/bp%20statistical%20review%20of%20world%20energy%202021.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of world energy 2016 (page 19)|access-date=21 April 2016}}&lt;/ref&gt;

د 2012-13 مالي کال په اوږدو کې، د خامو تيلو توليد 37.86 ميلیونه ټنه و، د طبيعي ګاز توليد 40,679 ميليونه معياري مکعب متره (نږدې 26.85 ميلیونه ټنه) و. د خامو تيلو او پټرولیمو د محصولاتو خالص واردات 146.70 ميلیونه ټنه دی چې ارزښت يې 5611.40 ميليارده روپیو ته رسېږي. په دې کې 9.534 ميلیونه ټنه LNG واردات شامل دي چې ارزښت يې 282.15 ميليارده روپيو ته رسېږي. په نړيواله کچه، د LNG نرخ (د LNG يو ميليون Btu = 0.1724 بيرل خام تيل (Boe) = 29.52 مکعب متره طبيعي ګاز = 21 کيلو ګرامه طبيعي ګاز = 29.2 ليتره ډيزل = 21.3 کيلو LPG = 0.293 ميګا واټ ساعت) د حراتي اندازې له اړخه د خامو تيلو ارزښت څخه ښکته ټاکل شوی دی. LNG په ګاز له بدلېدو پرته، د سرک او سمندر له لارې ترانسپورت کې نېغ په نېغه استعمال سون توکو په توګه خپل ځای تر لاسه کوي.&lt;ref name=&quot;png2013&quot;&gt;{{cite web|url=https://mopng.gov.in/en/petroleum-statistics/indian-png-statistics|title=Indian PNG statistics|access-date=25 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;srwew&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-full-report.pdf|title=Statistical Review of world energy 2016|access-date=17 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://oilprice.com/oil-price-charts/#prices|title=LNG Landed Prices in Asia|access-date=30 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/PXl8ybCFVEJiKRhL2FUGJP/LNGbuses-to-debut-in-Kerala-import-capacity-to-be-doubled.htmlf|title=LNG-buses to debut in Kerala, import capacity to be doubled: Dharmendra Pradhan|access-date=13 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thehindubusinessline.com/companies/petronet-pitches-for-lng-as-auto-fuel/article2004320.ece Petronet pitches for LNG as auto fuel]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theicct.org/sites/default/files/publications/ICCTwhitepaper_MarineLNG_130513.pdf|title=Assessment of the fuel cycle impact of liquefied natural gas as used in international shipping|access-date=6 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oilprice.com/Energy/Energy-General/The-US-Drives-Forward-To-Become-A-Player-On-The-World-LNG-Market.html|title=The US Drives Forward To Become A Player On The World LNG Market|access-date=1 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bunker fuel spot price|url=http://www.mabux.com|access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;

د 2016ز کال تر پای پورې، د LNG نرخ د هغې د تيلو د لومړيتوب د نرخ څخه نږدې 50% کم شوی دی، چې په دې سره د ترانسپورت په سکتور کې له ډيزلو/ګاز تيلو څخه ډېر اقتصادي سون توکي ګرځېدلي دي. په 2012-13 کال کې، هندوستان 15.744 ميلیونه ټنه پيټرول او 69.179 ميليونه ټنه ډيزل مصرف کړي دي، کوم چې تر ډېره حده د ډېرې بهرنۍ مبادلې په مټ له واردو شويو خامو تيلو څخه توليد شوي دي. د تودوخې، پخلي او برېښنا د توليد لپاره د طبيعي ګازو کارول اقتصادي نه دي، ځکه چې په سيمه ييزه کچه توليد شوي طبيعي ګاز به په زیاته کچه په LNG بدل شي، ترڅو د ترانسپورت په سکتور کې وکارول شي او په دې ډول د خامو تيلو واردات کم کړای شي. د دوديز طبيعي ګاز پر توليد سربېره، په ګاز د ډبرو سکرو بدلول، د ډبرو سکرو د بستر ګاز، د ډبرو سکرو کان ميتان او د بايوګاز هاضم / د نوې کېدو وړ طبيعي ګاز به هم د LNG يوه سرچينه وګرځي، کوم به چې په پراخه کچه د وېشل شوې تقاضا د پوره کولو لپاره د LNG د توليد لپاره غېر متمرکز بنسټ شي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gastechnology.org/Training/Documents/LNG17-proceedings/Transport-13-Jim-Harger-Presentation.pdf|title=The On-Road LNG Transportation Market in the US|access-date=6 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429211059/http://www.gastechnology.org/Training/Documents/LNG17-proceedings/Transport-13-Jim-Harger-Presentation.pdf|archive-date=29 April 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/energy-transportfuel-idUKL6E8IB1XK20130124|title=Gas at the gates of oil's transport fuel citadel|newspaper=Reuters|date=24 January 2013|access-date=6 June 2014|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327135224/https://uk.reuters.com/article/energy-transportfuel-idUKL6E8IB1XK20130124|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/rise-in-petrol-prices-agitating-people-nitin-gadkari/84338019|title=Rise in petrol prices agitating people: Nitin Gadkari|access-date=12 July 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/india-to-end-central-control-of-gas-prices-lift-lng-transport-use/articleshow/76651771.cms|title=India to end central control of gas prices, lift LNG transport use|website=[[The Times of India]]|date=26 June 2020|access-date=30 June 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/india-trucking-into-gas-age-as-govt-clears-norms-for-lng-stations/60235480|title=India trucking into gas age as govt clears norms for LNG stations|access-date=27 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.igu.org/sites/default/files/node-page-field_file/IGU%20-%20World%20LNG%20Report%20-%202014%20Edition.pdf|title=Chapter 7 of World LNG Report – 2014 Edition|access-date=17 April 2015|archive-date=12 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412090122/http://www.igu.org/sites/default/files/node-page-field_file/IGU%20-%20World%20LNG%20Report%20-%202014%20Edition.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;energy&quot;&gt;{{cite web|url=http://petroleum.nic.in/sites/default/files/autopol.pdf|title=Sections 10.1.3 to 10.2.8, Auto Fuel Vision and policy, 2025, GoI|access-date=16 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lngfacts.org/lng-market/lng-vehicles/|title=LNG vehicles|access-date=25 June 2014|archive-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218090836/http://www.lngfacts.org/lng-market/lng-vehicles/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lngvehiclefuel.com/why.html|title=Why LNG for heavy vehicles?|access-date=25 June 2014|archive-date=23 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023152021/http://www.lngvehiclefuel.com/why.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WR2015&quot;&gt;{{cite web|url=http://igu.org/sites/default/files/node-page-field_file/IGU-World%20LNG%20Report-2015%20Edition.pdf|title=Page 71 of World LNG Report – 2015 Edition|access-date=17 June 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621164659/http://igu.org/sites/default/files/node-page-field_file/IGU-World%20LNG%20Report-2015%20Edition.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د دې ډېره شونتيا شته چې د درنو بارونو ډېر موټر (په ډيزل سره د اورګاډي چليدونکو ماشينونو په ګډون) د LNG په سون توکو  چلېدونکو موټرو بدل شي، تر څو د عملياتي لګښت او کمې ککړتيا د ګټو لرنکي ډيزل مصرف تر ډېره بريده کم کړای شي. همدا راز، د برېښنا په توليد کې د واردو شويو ډبرو سکرو څخه په LNG د بدلولو لپاره تر کارونکي پورې، د معادل نرخ اټکل د يو ميليون برتانوي ترمل واحدونو (په ميګاواټ ساعت کې 20 امريکايي ډالره) په سر شپږ امريکايي ډالرو ته نږدې دی. د ارزانه سمندري CNG ترانسپورت په راتګ سره به د لوړ نرخ او لوړ معيار ټرانسپورت په سکتور کې د LNG استعمال محدود شي، تر څو د قيمته مايعو سون توکو ځای ونيسي، او د واردو شويو CNG استعمال به نورو اړتياوو ته پاتې شي. له دې امله چې سمندري CNG ټرانسپورت د منځني واټن د ترانسپورت لپاره اقتصادي دی او په ډېرو بندرګاوو کې د قيمته ښکته کولو اسانتيا څخه پرته په چټکۍ سره د ښکته کولو وړتيا لري، دا د اوبتل د ګاز پايپ لیکو لپاره بديل ګرځېدلی دی. طبيعي ګاز/ميتان هم د سون توکو د حجرې لرونکي موټر ټيکنالوژۍ په مټ د ترانسپورت په سکتور کې د استعمال لپاره د شنو خونو د کوم ډول ګاز له اخراج پرته، په ارزانه نرخ سره په هايډروجن ګاز او کاربن بليک بدلېدای شي.&lt;ref name=&quot;split&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/The_Future_of_Hydrogen.pdf|title=The Future of Hydrogen (page 41)|access-date=28 May 2019|خونديځ نېټه=21 June 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190621054822/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/The_Future_of_Hydrogen.pdf|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190621054822/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/The_Future_of_Hydrogen.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621054822/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/files/file/The_Future_of_Hydrogen.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hotcopper.com.au/documentdownload?id=uOMxKKzFkiWRTLKhOROKAxjvTDYC6w%2B8zRKZp%2FJvke92GA%3D%3D|title=GEV secures site for CNG export terminal at the port of Chabahar, Iran for gas supply to India|access-date=27 April 2018|archive-date=6 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306084417/https://hotcopper.com.au/documentdownload?id=uOMxKKzFkiWRTLKhOROKAxjvTDYC6w%2B8zRKZp%2FJvke92GA%3D%3D|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pacmar.com/story/2017/01/01/features/gas-carriers-theyve-come-a-long-way/481.html?m=true|title=Gas carriers they have come a long way|access-date=17 August 2017|archive-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908142614/http://www.pacmar.com/story/2017/01/01/features/gas-carriers-theyve-come-a-long-way/481.html?m=true|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hellenicshippingnews.com/launch-of-jayanti-baruna-worlds-first-cng-carrier/|title=Launch of Jayanti Baruna: World's First CNG Carrier|access-date=17 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910060704/http://www.hellenicshippingnews.com/launch-of-jayanti-baruna-worlds-first-cng-carrier/|archive-date=10 September 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.platts.com/IM.Platts.Content/ProductsServices/ConferenceandEvents/2013/pc302/presentations/Lyndon_Ward.pdf|title=Marine CNG Transportation|access-date=17 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lng-world.com/lngshipping2015/Slides/Day%202/Bima%20Putrajaya%20PT%20Pelayaran%201015.pdf|title=Compressed Natural Gas (CNG) Shipping in Indonesia|access-date=17 March 2017|archive-date=15 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615213739/http://www.lng-world.com/lngshipping2015/Slides/Day%202/Bima%20Putrajaya%20PT%20Pelayaran%201015.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WR20152&quot;&gt;{{cite web|url=http://igu.org/sites/default/files/node-page-field_file/IGU-World%20LNG%20Report-2015%20Edition.pdf|title=Page 71 of World LNG Report – 2015 Edition|access-date=17 June 2015|archive-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621164659/http://igu.org/sites/default/files/node-page-field_file/IGU-World%20LNG%20Report-2015%20Edition.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>h0po6i4bhlrgyvlj3l3hvp5aa3pikrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د نیپال تاریخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78583</id>
    <revision>
      <id>364844</id>
      <parentid>357890</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T05:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18939" sha1="9b0b3oq5sgkwt4jbj0vuz9o7nuzpl1z" xml:space="preserve">نیپال یو ګڼ توکمیز، ګڼ نژادي، څو کلتوري، څو مذهبي او ګڼ ژبنیز هېواد دی. تر ټولو زیات غږیدونکي ژبه یې نیپالي او وروسته د نورو توکمونو ژبې دي.

د نیپال نننی سلطنت په ۱۷۶۸ کال کې جوړ شو او د یوموټي والی کمپاین یې پیل کړ کوم چې د نن ورځې د نیپال خاوره جوړوي. ځینې پخوانۍ سیمې یې د چین-نیپال په جګړه کې له لاسه ورکړې. دا جګړه هم په بریا او هم په ماتې سره پای ته ورسېده او د نیپال سلطنت بالاخره د چین د چینګ له سلسلې سره له ۱۷۹۲ تر ۱۸۶۵ کال پورې د حراجي وضعیت ومانه. د نیپال او انګریز جګړه بیا د بریتانیا په بریا سره پای ته ورسېده او تر څنګ یې نیپال ځینې سیمې د سوګاولي په تړون کې له لاسه ورکړې. په یوه تاریخي رای اچوونه کې د نیپال پارلمان د موسسانو د مجلس د ټاکنې لپاره د ۲۰۰۶ کال په جون میاشت کې د نیپال سلطنت لغو اعلان کړ. د ۲۰۰۸ کال د مۍ په ۲۸مه نېټه نیپال په یوه فډرال جمهوریت باندې بدل شو او خپل نوم یې په رسمي بڼه په «د نیپال دیموکراتیک فډرال جمهوریت» ته بدل کړ او ۲۰۰ کلن زاړه شاهي سلطنت ته یې د پای ټکی کېښود.&lt;ref&gt;{{Google books|xDUFAAAAQAAJ|&quot;Nepal,&quot; pp. 609-610.|page=609}}&lt;/ref&gt;

== توپونیم ==
د نیپال منشا یا سرچینه د پنځمې پېړۍ اړوند لیکلو اسنادو د شتون با وجود یو راز پاتې دی. هندي کلاسکې سرچینې د نیپال نوم یادوي او نیپالي داستانونه د روښانه تاریخي رپوټونو د وړاندې کولو پر ځای په افسانو، مذهب او کلتور کې له ورایه ښکاري.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Shaha |first=Rishikesk |title=Ancient and medieval nepal |date=1992 |publisher=[[Ratna Pustak Bhandar]] |isbn=9788185425696 |location=Kathmandu |pages=2}}&lt;/ref&gt;

د نیپال د کلیمې اشتقاق د بېلابېلو تیوري ګانو موضوع ده:

* د شمالي نیپال زیاتره اوسېدونکي له تیبیت څخه راغلي دي، چېرې چې هغوی به رمې پوولې او وړۍ به یې تولیدولي. په تیبیتي ژبه کې، د Ne کلیمه د «وړیو» او د Pal کلیمه د «کور» په معنی ده. له همدې امله نیپال د «وړیو کور» دی.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book |last=Bhattarai |first=Krishna P. |url=http://archive.org/details/nepal0000bhat |title=Nepal |date=2008 |publisher=New York : Chelsea House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7910-9672-7}}&lt;/ref&gt;
* د کتمندو په دره کې تر ټولو نویو خلکو بیا خپلې خاورې ته نیپال وایه، چې له Nepa څخه را اخیستل شوی یعنې «د منځني زون هېواد»، چې په هیمالیا کې خپل مرکزي موقعیت بیانوي.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
* مشهوره تیوري دا ده چې د Lepcha خلکو نیپال له یوه «مقدس یا سپېڅلې غار» سره تړلی بولي.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
* د هندي افسانو له مخې، نیپال خپل نوم له یوه لرغوني هندو حکیم یعنې د Ne له نوم څخه را اخیستی چې په بېلابېلو بڼو د Ne Muni یا Nemi په نوم سره پېژندل کېږي.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
* د بودايي افسانې له مخې، د منجوشري خدای د ناګاداها (هغه افسانه اې جهیل چې ګومن کېږي د کتمندو دره یې له اوبو ډکه کړې وه) دره له اوبو خالي کړه. وروسته دا دره د اوسېدو وړ وګرځېده چې د د یوه بوکتمان غوا لرونکي له خوا پرې حکومت کېده او د Ne په نوم له یوه حکیم څخه به یې مشوره اخیسته. Pala یعنې ساتونکی یا هغه چې پالنه کوي، له همدې امله د نیپال کلیمه له دوو تورو څخه جوړه ده چې لومړی کلیمه یې د حکیم له نوم څخه اخیستل شوې ده.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Shaha |first=Rishikesk |title=Ancient and medieval nepal |date=1992 |publisher=[[Ratna Pustak Bhandar]] |isbn=9788185425696 |location=Kathmandu |pages=6–7}}&lt;/ref&gt;

== لرغونی تاریخ ==

=== له تاریخ مخکې ===
د ډنګ ولسوالۍ په سیوالیک غونډیو کې د ډبرو د لرغونې دورې، منځنۍ دورې او نوې دورې اړوند سایټونه کشف شوي دي. باور پر دې دی چې د موډرن نیپال او د هغه د شاوخوا سیمو لومړني اوسېدونکي د سند د درې خلک و. دا احتمال شته چې د ډراویډي قوم چې تاریخ یې د هند په نیمه قاره کې د برونزو له زمانې څخه زوړ دی (له میلاد څخه ۳۳۰۰ کاله وړاندې) ښايي دلته د نورو توکمیزو ګروپونو لکه تیبیټ-برمانیانو او هندواریايي له راتګ وړاندې دلته مېشت و.د تاروس قوم چې د تیبیټ-برمانیانو یوه ښاخه ده هغوی په سویلي سیمو کې له هنديانو سره ډېر ګډ شوی دي، کوم چې د نیپال د تیرای د مرکزي سیمې اوسېدونکي دي. په نیپال کې لومړني ثبت شوي قبایل د کرات قوم دی. د کیرات د پاچاهانو اسناد ښیي چې کیراتا له میلاد څخه ۸۰۰ کاله وړاندې دلته حاکمان و. همداشان اسناد ښیي چې کیراتیانو په نیپال کې له ۲۰۰۰ تر ۲۵۰۰ کلونو پورې پاچاهي درلوده او د هغوی د پاچاهي حدود یو وخت د ګنګا تر دلتا پورې رسېده. نورې قومي ډلې چې د هنداریايي منشا یې لرله هغوی بیا د نیپال سویلي برخو ته د هند له شمالي سیمو څخه کډه وکړه.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|title=The Prehistory of Nepal|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603155105/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|archive-date=2022-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Krishna P. Bhattarai |url=https://books.google.com/books?id=-aArqOqBGBQC&amp;pg=PA32 |title=Nepal |publisher=Infobase publishing |year=2009 |isbn=9781438105239}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Brega|first1=A|last2=Gardella|first2=R|last3=Semino|first3=O|last4=Morpurgo|first4=G|last5=Astaldi Ricotti|first5=G B|last6=Wallace|first6=D C|last7=Santachiara Benerecetti|first7=A S|date=October 1986|title=Genetic studies on the Tharu population of Nepal: restriction endonuclease polymorphisms of mitochondrial DNA.|journal=American Journal of Human Genetics|volume=39|issue=4|pages=502–512|issn=0002-9297|pmc=1683983|pmid=2876631}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Hodgson |first=B. H. (Brian Houghton) |url=https://archive.org/details/miscellaneousess01hodguoft |title=Miscellaneous essays relating to Indian subjects |date=1880 |publisher=London, Trübner |others=Robarts - University of Toronto}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&amp;pg=PT199 |title=Social Inclusion of Ethnic Communities in Contemporary Nepal |date=15 August 2013 |publisher=KW Publishers Pvt Ltd |isbn=978-93-85714-70-2 |pages=199–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Sarkar |first1=Jayanta |url=https://books.google.com/books?id=ywY_dN6ad8gC&amp;q=Nepalese+proto-australoid&amp;pg=PA41 |title=Populations of the SAARC Countries: Bio-cultural Perspectives |last2=Ghosh |first2=G. C. |date=2003 |publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd |isbn=9788120725621 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سټیلا کرامریش (۱۹۶۴) له ډراویډیانو او ډراویډیانو نه وړاندې د یوه نژاد یادوونه کوي چې ان تر نیوارانو وړاندې په نیپال کې مېشت و، چې د کتمندو د درې د لرغونو اوسېدونکو اکثریت یې جوړاوه.&lt;ref&gt;Susi Dunsmore British Museum Press, 1993 - Crafts &amp; Hobbies - 204 pages&lt;/ref&gt;

سترواک اشوکا په نیپال کې د ګڼو اصلی ودانیو د جوړولو مسوول و. په دې کې د راماګراما سټوپه، د اشوکا د ګوتیهاوا پایه، د اشوکا د نیګالي-ساګار د پایې کتبیه او د اشوکا د لومبیني د پایې کتیبه شاملیږي. چینايي زایر فه-هاین (۳۳۷ میلادي کال – ۴۲۲ میلادي کال) او Xuanzang (۶۰۲ – ۶۶۴ میلادي کال) په خپلو سفرلیکونو کې د کاناکاموني سټوپه او د نیپال په اوسنۍ سیمه کې د اشوکا د ستنې یادونه کړې ده. ژوانزانګ بیا د یوې پایې پر سر د زمري یادونه کړې ده چې اوس نشته. په ګواتیهاوا کې د اشوکا د پایې یو بیز له نیګالي ساګار څخه څو مایله لرې کشف شوې ده او ویل کېږي چې د نیګالار ساګار د پایې د قطعاتو اصلي پایه ده. په ۲۴۹ میلادي کال کې، سترواک اشوکا د نیپال د لالیتاپاتان ښار جوړ کړ.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vincent A. Smith |url=http://archive.org/details/earlyhistoryofin0000vinc |title=Early History of India |date=1958-12-01 |publisher=Oxford University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-19-821513-4 |pages=207 |quote=249 BCE, Pilgrimage of Asoka to Buddhist holy places; erection of pillars at Lumbini Garden and near a stupa of Konakamana; his visit to Nepal, and foundation of Lalita Patan his daughter Charumati becomes a nun.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sen |first=Gercrude Emerson |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529188 |title=Pageant Of India’s History Vol.1 |date=1948 |publisher=Longmans, Green And Co. New York |pages=131 |quote=Asoka is also credited with having founded two important cities, Srinagar in Kashmir and Lalita Patan in Nepal.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ghosh|first=A.|date=1967|title=The Pillars of Aśoka - Their Purpose|url=https://www.jstor.org/stable/29755169|journal=East and West|volume=17|issue=3/4|pages=273–275|issn=0012-8376}}&lt;/ref&gt;

=== افسانې او لرغونې زمانې ===
که څه هم د نیپال د پخواني تاریخ په اړه ډېر کم معلومات شته، خو افسانې او لیکل شوي ریفرنسونه له میلاد څخه وړاندې ۳۰مې پېړۍ ته رسیږي. همداشان، د تاریخي سایټونو شتون لکه والمیکي اشرام، په هغه وخت کې د نیپال په ځینو برخو کې د سناټانا (لرغونې) هندي کلتور د شتون ښکارندوی دي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=9616436150&amp;searchurl=tn=kirates+ancient+india&amp;sortby=17&amp;cm_sp=snippet-_-srp1-_-title1|title=Kirates in Ancient India by G.P. Singh/ G.P. Singh: South Asia Books 9788121202817 Hardcover - Revaluation Books|website=abebooks.com|language=en|access-date=2017-12-09}}&lt;/ref&gt;

د افسانوي روایاتو له مخې، د نیپال پخواني حاکمان ګوپالاوامسي (ګوپال بنسا) یا «د غوا لرونکو سلسله» وه چې په احتمال سره یې د پنځو پېړیو لپاره حکومت کړی دی. ویل کېږي چې له هغوی وروسته، ماهیشاپالاواشا یا «د ګاومېښ رمې لرونکي سلسله» وه چې د بهول سنګ په نوم د یداوي له خوا رامنځته شوې وه.&lt;ref&gt;[[Shaha, Rishikesh]]. ''Ancient and Medieval Nepal'' (1992), p. 7. Manohar Publications, New Delhi. {{ISBN|81-85425-69-8}}.&lt;/ref&gt;

د شاکیا طایفې بیا یو خپلواک اولیګارشي جمهوري غوښتونکی دولت جوړ کړ چې د ویډي دورې (۱۰۰۰ تر ۵۰۰ له میلاد وړاندې کلونو کې) د «شاکیا ګاناراجیا» په نوم مشهور و او دویم یې د ښارې مېشتو (له میلاد څخه ۶۰۰ تر ۲۰۰ کلونو پورې) حکومت و. د دې حکومتونو پلازمېنه کاپیلواستو وه چې ښايي د ننني نیپال په تیلوراکوټ کې و. ګوتاما بودا (له میلاد څخه ۶-۴ پېړیو پورې)، چې د هغه خبرې د بودا د دین بنسټ وګرځېدې، د شاکیا تر ټولو پېژندل شوی کس و. هغه په خپل ژوندوني کې د «سیذارتا ګوتاما» او «شاکیاموني» (د شاکیانو حکیم) په نوم هم پېژندل کېده. هغه د شاکیا ګاناراګیا د منتخب مشر سودهودانا زوی و.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Groeger|first1=Herbert|last2=Trenkler|first2=Luigi|date=2005|title=Zen and systemic therapy: Similarities, distinctions, possible contributions of Zen theory and Zen practice to systemic therapy|url=http://www.jugendberatung.at/download/kunden/00009162.pdf|journal=Brief Strategic and Systematic Therapy European Review.|volume=2|pages=2|access-date=2024-08-14|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225130946/http://www.jugendberatung.at/download/kunden/00009162.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Srivastava|first1=K.M.|title=Archaeological Excavations at Priprahwa and Ganwaria and the Identification of Kapilavastu|date=1980|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8511/2418|journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies|volume=3|issue=1|page=108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Tuladhar|first=Swoyambhu D.|title=The Ancient City of Kapilvastu - Revisited|date=November 2002|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_01.pdf|journal=Ancient Nepal|issue=151|pages=1–7|access-date=2024-08-14|archive-date=2016-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109111946/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_01.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Huntington|first=John C|title=Sowing the Seeds of the Lotus|date=1986|url=http://huntingtonarchive.osu.edu/resources/downloads/jchArticles/Part%205.pdf|journal=Orientations|volume=September 1986|pages=54–56|archive-url=https://web.archive.org/web/20141128233735/http://huntingtonarchive.osu.edu/resources/downloads/jchArticles/Part%205.pdf|archive-date=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

=== د کیرات سلسله ===
په نیپال کې د لیچاوي سلسلې او بیا وروسته د ماهیسپال سلسلې (اهیر) نه وروسته د کرات سلسلې په اړه بېلابېلې لاسې لیکنې راغلي دي. د کرات سلسله د نیپال په تاریخ کې تر ټولو اوږده حاکمه سلسله وه چې له میلاد څخه ۸۰۰ کاله وړاندې پیل او له میلاد څخه وروسته ۳۰۰ کال کې له نږدې ۱۲۲۵ کاله حکومت وروسته پای ته ورسېده. هغوی د سان کوشي او تاماکوشي د سیندونو تر منځ د خپلې سیمې له ټاکلو وړاندې په خپله پلرنۍ خاوره یعنې د کتمندو په دره کې حکومت کاوه. د کراتي پاچاهانو لیست د ګوپال په شجره لیک کې راغلی. د ماهیپالا سلسله بیا هغه سلسله وه چې د ابیرا له خوا رامنځته شوه کوم چې د کتمندو پر دره یې حکومت کاوه. هغوی وروسته له هغه چې د ګوپالا د سلسلې ځایناستي شول، نو د نیپال کنټرول یې په لاس کې واخیست. د ماهیساپالا د سلسلې دریو پاچاهانو وړاندې تر دې چې د کیراتا سلسلې له خوا له منځه ولاړ شي، پر دغه دره باندې حکومت کړی دی.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vaidya |first=Tulasī Rāma |url=https://books.google.com/books?id=ofU6AAAAMAAJ&amp;q=mahispal |title=Crime and Punishment in Nepal: A Historical Perspective |date=1985 |publisher=Bini Vaidya and Purna Devi Manandhar |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Regmi |first1=D. R. |url=https://books.google.com/books?id=4cEBAAAAMAAJ&amp;q=mahisapala |title=Ancient Nepal |last2=Studies |first2=Nepal Institute of Asian |date=1969 |publisher=Firma K. L. Mukhopadhyay |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shaha |first=Rishikesh |url=https://books.google.com/books?id=kmwwAQAAIAAJ |title=An Introduction to Nepal |date=2001 |publisher=Ratna Pustak Bhandar |pages=39 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Singh |first=G. P. |url=https://books.google.com/books?id=4ff2gk27p9oC&amp;dq=abhira&amp;pg=PA391 |title=Researches Into the History and Civilization of the Kirātas |date=2008 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-212-0281-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Khatri |first=Tek Bahadur |url=https://books.google.com/books?id=u1K3Hzk2HNkC&amp;q=mahispal+dynasty |title=The Postage Stamps of Nepal |date=1973 |publisher=Sharada Kumari K.C. |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Khatri |first=Shiva Ram |url=https://books.google.com/books?id=YIPeAAAAMAAJ&amp;q=mahispal |title=Nepal Army Chiefs: Short Biographical Sketches |date=1999 |publisher=Sira Khatri |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ḍhakāla |first=Bāburāma |url=https://books.google.com/books?id=YoENAQAAMAAJ&amp;q=mahispal |title=Empire of Corruption |date=2005 |publisher=Babu Ram Dhakal |isbn=978-99946-33-91-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;renamed_from_0_on_20220321144102&quot;&gt;{{Cite web|title=The Lichhavi and Kirat kings of Nepal|url=http://telegraphnepal.com/national/2014-02-19/the-lichhavi-and-kirat-kings-of-nepal|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210020933/http://telegraphnepal.com/national/2014-02-19/the-lichhavi-and-kirat-kings-of-nepal|url-status=dead|archive-date=2017-12-10|access-date=2017-12-09|website=telegraphnepal.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite book |last=Hodgson |first=B. H. (Brian Houghton) |url=https://archive.org/details/miscellaneousess01hodguoft |title=Miscellaneous essays relating to Indian subjects |date=1880 |publisher=London, Trübner |others=Robarts - University of Toronto}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>9b0b3oq5sgkwt4jbj0vuz9o7nuzpl1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ډيموکراسۍ لپاره ملي بنسټ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78812</id>
    <revision>
      <id>364846</id>
      <parentid>331810</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T05:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7358" sha1="b7o3h42oysvhdftja1epkegmead61aa" xml:space="preserve">د ډيموکراسۍ لپاره ملي بنسټ (په [[انګليسي ژبه|انګرېزي]]: National Endowment for Democracy) چې لنډ نوم يې &quot;NED&quot; دی په امريکا کې د ډيموکراسۍ لپاره په ظاهره يو ملي بنسټ دی خو ترشا يې ډېر جنجالونه دي.
{{مالومات
|نوم=د ولسواکۍ لپاره ملي دريځ}}
په متحده ایالاتو کې دا سازمان په نړیواله کچه ځان د ډیموکراسۍ د پراختیا او ملاتړ په نوم معرفي کوي، خو په حقیقت کې دا بنسټ د امریکا د حکومت د سیاسي اجنډا د پلي کولو او د نورو هېوادونو په داخلي چارو کې د لاس وهنې وسیله ګرځېدلې ده. NED د ډیموکراسۍ د ملاتړ تر نامه لاندې د هغو هېوادونو په دولتونو کې د تخریب او ګډوډۍ د راوستلو لپاره هڅې کوي چې د امریکا له ګټو سره په تضاد کې وي.
دغه بنسټ په ښکاره توګه فعالیت کوي، خو هدف یې د سیاسي فشار او د امریکا د سیاسي ګټو د تأمین لپاره د نورو هېوادونو په کورنیو چارو کې مداخله ده. د دې بنسټ فعالیتونه نه یوازې د هېوادونو ملي حاکمیت ته زیان رسوي، بلکې نړیوال ثبات او امنیت هم ګواښي.
==د سیاسي مداخلو پټ لاس==
NED د یو غیر دولتي سازمان په توګه ځان ښکاره کوي، خو په حقیقت کې دا بنسټ د امریکا د حکومت لپاره د هغو هېوادونو په داخلي چارو کې د مداخلې او تخریب یوه پټه وسیله ده. د NED پټ فعالیتونه له اوږدې مودې راهیسې د نورو هېوادونو د حکومتونو د تخریب او د سیاسي فشار د راوستلو په برخه کې ترسره کېږي. دا بنسټ د ډیموکراسۍ د پرمختګ په نامه د هغو هېوادونو په کورنیو چارو کې مداخله کوي چې د امریکا د ګټو په وړاندې دریږي.
==د CIA عمليات==
NED د سړې جګړې په لومړیو کې د CIA د پټو عملیاتو په توګه تاسیس شو. د دې بنسټ موخه دا وه چې د سوشیالستي هېوادونو په وړاندې د مخالفینو د فعالیتونو ملاتړ وکړي او په تدریجي توګه د هغوی حکومتونه کمزوري کړي. د ۱۹۶۰ کلونو په منځ کې، دغه عملیات افشا شول او د نړیوالو ټولنو له سختو غبرګونونو سره مخامخ شول. په همدې اساس، د امریکا حکومت پریکړه وکړه چې د پټو عملیاتو پر ځای یو ښکاره بنسټ جوړ کړي تر څو په ښکاره توګه د نورو هېوادونو په داخلي چارو کې مداخله وکړي. په دې توګه NED تاسیس شو، چې د CIA پټې اجنډا یې په ښکاره توګه پرمخ یوړه.
==د امریکا د حکومت مالي ملاتړ==
NED په ۱۹۸۳ کال کې د امریکا د کانګرس په واسطه تاسیس شو او په لومړي کال کې یې ۱۸ میلیونه ډالر ترلاسه کړل. له هغه وخت راهیسې، د دې بنسټ مالي ملاتړ هر کال زیات شوی دی. د امریکا د کانګرس د ۲۰۲۳ مالي کال د راپور له مخې، NED د ۳۱۵ میلیونه ډالرو مالي ملاتړ ترلاسه کړی دی. د دې مالي ملاتړ تر شا موخه دا ده چې NED په نړیواله کچه د امریکا د سیاسي اجنډا پلي کولو لپاره د یوې وسیلې په توګه وکارول شي.
==د بهرنیو چارو وزارت او سفارتونو لارښوونه==
NED په هر هېواد کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت او د امریکا سفارتونو په لارښوونه فعالیت کوي. دا بنسټ د خپلې هرې پروژې د پلي کولو په اړه د بهرنیو چارو وزارت سره مشوره کوي او د بهرنیو پالیسیو په اړه لارښوونې ترلاسه کوي. دغه عمل د دې لپاره ترسره کېږي چې د NED فعالیتونه د امریکا د بهرنیو پالیسیو سره په همغږۍ کې وي او د امریکا ګټې په بهر کې خوندي شي.
==په انتخاباتو کې لاسوهنه==
NED په پرله پسې ډول د هغو هېوادونو په انتخاباتو کې لاسوهنه کړې چې د امریکا د سیاسي ګټو سره په تضاد کې وي. دا بنسټ د انتخاباتو په پروسه کې د خپل ملاتړ وړ کاندیدانو لپاره مالي او تخنیکي ملاتړ برابروي تر څو د امریکا د خوښې وړ حکومتونه واک ته ورسېږي. د مثال په توګه، په ۲۰۲۲ کال کې په سربیا کې د انتخاباتو په پروسه کې د NED مداخلې ډېرې څرګندې وې، چیرې چې دغه بنسټ په پرله پسې توګه د امریکا د ملاتړ وړ کاندیدانو لپاره مالي او تخنیکي ملاتړ برابر کړ.
==د نړیوالې ټولنې غبرګون==
د NED فعالیتونه په نړیواله کچه د سختو نیوکو او غبرګونونو سره مخامخ شوي دي. د روسیې حکومت په ۲۰۱۵ کال کې NED په رسمي توګه د “غیر مطلوب سازمان” په توګه اعلان کړ او د دې بنسټ فعالیتونه په روسیه کې منع کړل. د روسیې د بهرنیو چارو وزارت په یوه بیان کې وویل چې NED په روسیه کې د سیاسي وضعیت د بې ثباته کولو لپاره کار کاوه.
===پایله===
NED د ډیموکراسۍ، آزادۍ، او بشري حقونو په نامه د نورو هېوادونو په داخلي چارو کې مداخله او تخریب کوي. دغه ناوړه اعمال د نورو هېوادونو ملي حاکمیت ته جدي زیان رسوي، نړیواله سوله او ثبات ګواښي، او د نړیوالو ټولنو له خوا په کلکه غندل شوي دي. نړۍ په تدریجي ډول څو قطبي کېږی، او د نړیوالو اړیکو په برخه کې رښتینې ډیموکراسۍ ته اړتیا ده. هر هېواد حق لري چې د خپلو ملي واقعیتونو او د خپلو خلکو د اړتیاوو سره سم د پرمختګ لاره وټاکي. هېڅ یو هېواد حق نه لري چې په نورو هېوادونو باندې د ډیموکراسۍ او بشري حقونو په نامه لاسوهنه وکړي او د هغوی په داخلي چارو کې مداخله وکړي. نړیواله ټولنه باید په متقابل احترام او مساواتو باندې ولاړې اړیکې رامنځته کړي او د انسانیت د پرمختګ لپاره ګډ کار وکړي
==سرچينې==
https://www.spogmairadio.com/103765/{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>b7o3h42oysvhdftja1epkegmead61aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آصف آهنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85361</id>
    <revision>
      <id>364828</id>
      <parentid>359637</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T21:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>364828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5237" sha1="hoiqdw16as1mscv87cdzv468w4pn0ey" xml:space="preserve">'''محمد آصف آهنګ''' (په ۱۳۰۴ لمریز کال کابل کې زېږېدلی او په ۲۰۱۵ میلادي کال ونکوور، کاناډا کې وفات شوی) د افغانستان لیکوال، څېړونکی، سیاسي فعال او د درېیم مشروطه غوښتنې غورځنګ یو وتلی شخصیت و. هغه د افغانستان د تاریخ، سیاست او فرهنګ په برخه کې اووه لسیزې فعالیت کړی او ګڼ آثار یې لیکلي دي.&lt;ref&gt;https://8am.media/fa/critical-notes-and-insights-into-the-history-of-afghanistan/&lt;/ref&gt;

== ژوند ==
محمد آصف آهنګ په ۱۳۰۴ کال کې د کابل د چنداول د چوب فروشي په محله کې نړۍ ته راغی. پلار یې میرزا مهدي خان د امان الله خان سرمنشي او د دوهم مشروطیت له مخکښو شخصیتونو څخه و، او مور یې امیر بېګم وه.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429&lt;/ref&gt;

میرزا مهدي خان د ۱۳۱۲ کال د وږي په ۲۴ مه نېټه د شاه امان الله د بیا راتګ په تور په دهمزنګ زندان کې په دار وځړول شو.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429&lt;/ref&gt;

د پلار له وژلو وروسته، کم عمره آصف او ورونو یې له رسمي زده کړو محروم شول، خو د خپلې مور په ملاتړ یې دودیز تعلیم پیل کړ.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429&lt;/ref&gt;

آهنګ په خپلو خاطرو کې لیکي چې مور یې د مشروطیت د غورځنګ پلوی وه او د ده د شخصیت په جوړښت کې یې مهم رول درلود.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429&lt;/ref&gt;

== حرفوي فعالیت ==
په ۱۳۲۳ کال کې یې د افغان نساجۍ په فابریکه کې د کارمند په توګه کار پیل کړ او وروسته د فابریکې ریاست ته ورسېد.
په ۱۳۵۱ کال کې یې په جنګلک فابریکه کې کار وکړ او ۱۳۶۰–۱۳۶۴ کې د افغان نساجۍ رئیس و.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429
&lt;/ref&gt;

د کمونیستي رژیم پر مهال یې له سیاسي همکارۍ ډډه وکړه او تقاعد ته اړ شو.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429
&lt;/ref&gt;
==سیاسي فعالیت==
آهنګ له ځوانۍ سیاسي بحثونو ته علاقمند شو او په ۱۳۲۹ کال کې د «وطن جمعیت» غړی شو. همدغه وخت یې خپل کورنی نوم له «مهدي‌زاده» څخه «آهنګ» ته بدل کړ.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429
&lt;/ref&gt;

په ۱۳۳۱ کال کې، د درېیم مشروطه غوښتنې د رهبرانو له بندي کېدو وروسته، د وطن جمعیت رهبري آهنګ ته وسپارل شوه.
په ۱۳۳۶ کال کې د عبدالملک عبدالرحیمزي سره د اړیکو په تور ونیول شو او تر ۱۳۴۲ پورې په زندان کې و.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429
&lt;/ref&gt;

په ۱۳۴۴–۱۳۴۷ کې د کابل د خلکو د استازي په توګه په ملي شورا کې کار وکړ.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429
&lt;/ref&gt;

==مهاجرت==
د جګړو او د نجیب‌الله حکومت له سقوط وروسته، آهنګ پېښور ته مهاجر شو او په ۱۳۷۴ کال کاناډا ته ولاړ.
په جلاوطنۍ کې یې خپلو فرهنګي او سیاسي فعالیتونو ته دوام ورکړ.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429
&lt;/ref&gt;

==علمي او تحقیقي فعالیتونه==
له تقاعد وروسته، آهنګ د تاریخي کتابونو لیکلو ته مخه کړه او ګڼ آثار یې ولیکل.
د هغه مشهور کتاب «تاریخ افغانستان؛ یادداشتونه او برداشتونه» د واژه انتشارات له‌خوا چاپ شوی دی.&lt;ref&gt;https://fa.wikipedia.org/wiki/تاریخ_افغانستان_یادداشت‌ها_و_برداشت‌ها{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

آهنګ د کډوالۍ پر مهال هم فعال پاتې شو او له رسنیو سره مرکې، مقالي او تاریخي لیکنې یې درلودې.&lt;ref&gt;https://8am.media/fa/critical-notes-and-insights-into-the-history-of-afghanistan/
&lt;/ref&gt;

د ده ځینې آثار:

د زوړ کابل یاداشتونه او برداشتونه

د مختلفو ایډیولوژیو تاریخ (۴ جلده)

د زندان خاطرې

د مقالو ټولګه (۱۰ جلده)

قزلباش

د ۱۳۶۰–۱۳۷۰ لسیزې سیاسي طنزي کیسې

د افغانستان د حاضر عصر څېرې

(ځینې قلمي، شمېر یې د سرچینو پر بنسټ ذکر شوی)&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429
&lt;/ref&gt;

==شخصي ژوند==
آهنګ له پوهندوی پروین شامل سره واده وکړ او درې اولادونه یې لرل:
کاوه شفق آهنگ، پرستو آهنگ مهدوي، رتبیل آهنگ.&lt;ref&gt;https://af.shafaqna.com/FA/391429
&lt;/ref&gt;

== سرچینی ==
&lt;references /&gt;
[[en:Mohammad Asef Ahang]]
[[fa:محمدآصف آهنگ]]</text>
      <sha1>hoiqdw16as1mscv87cdzv468w4pn0ey</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>