ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 3372 365177 364780 2026-07-16T12:52:15Z Sraiki 17612 /* رېښه */ 365177 wikitext text/x-wiki '''پاکستان''' په رسمي توګه '''د پاکستان اسلامي جمهوریت''' په سويل-منځنۍ اسیا کې یو رامېنځته شوی کړکېچن (د جغرافيې جنجال لرونکی) هېواد دی چې د [[افغانستان]] خلک يې په بشپړه توګه په رسميت نه پېژني او [[د ډيورنډ کرښه]] يوه جعلي او تپل شوې کرښه ګڼي، زياتره [[پښتانه]] بیا د [[پاکستان]] نیمه جغرافیه «د [[پښتونخوا]] او [[بلوچستان]] ایالتونه» چې [[پښتانه]] يې اکثریت وګړي جوړوي، د يو خپلواک هېواد پښتونستان یا پښتونخوا جوړولو لپاره مبارزې او هلې ځلې کوي. همداراز د هند هېواد هم ورسره په ستونزه کې دی او پر کشمیر د ملکیت ادعا کوي. {{هېواد-مالوماتبکس |ولسي نوم= <span style="line-height:1.33em;"><big> د پاکستان اسلامي جمهوريت </big><br /><small>'' اسلامی جمہوریۂ پاکستان''</small><br /><big> |رسمي نوم= <span style="line-height:1.33em;">Islamic Republic of Pakistan</span> |ټولگړی نوم= پاکستان |image_flag = Flag of Pakistan.svg |image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg |سمبول = نښان |image_map = Pakistan (orthographic projection).svg |ولسي تگلار = ''[[قومي ترانه]]'' |رسمي ژبې/ژبې = [[انگرېزي]]<br />[[اوردو]] |پلازمېنه = [[اسلام آباد]] |latd = 33|latm=40|latNS=N|longd=73|longm=10|longEW=E |لوی ښار = [[کراچۍ]] |د حکومت بڼه = [[اسلامي فدرالي جمهوريت]] |د لارښود لقب1 = [[د پاکستان هېوادمشر|هېوادمشر]] |د لارښود لقب2 = [[د هېوادمشر مرستيال]] |د لارښود نوم1 = [[آصف علي زرداري]] |د لارښود نوم2 = |د لارښود لقب3 = |د لارښود نوم3 = |ارتواليز وېش= څلور دېرشم هېواد |د ارتوالي څومره والی= 1_E11 |ارتوالی= ۸۸۰۲۵۴ |areami² = ۳۳۹۸۶۸<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |د اوبو سلنه = ۳.۱ |د وگړو اټکل = ۱۶۳,۹۸۵,۳۷۳<ref name="estimate">{{Cite web |title=World Gazetteer population estimate for 2006 |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=-172&srt=npan&col=aohdq |access-date=2012-12-08 |archive-date=2013-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511125411/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=-172&srt=npan&col=aohdq |url-status=dead }}</ref><!--includes Azad Kashmir and Northern Areas--> |د وگړو د شمېر د اټکل کال = ۲۰۰۴ |د وگړو د اټکل له مخې وېش = شپږم هېواد |د وگړو سرشمېرنه = ۱۶۳,۹۸۵,۳۷۳ |د وگړو د سرشمېرنې کال = ۲۰۰۴ |د وگړو گڼه گوڼه = ۲۱۱ |د وگړو گڼه گوڼه په هر متر² کې = ۵۲۹ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |د وېش له مخې د وگړو گڼه گونې= ۵۳ |د ټول کورني عايداتو کال = ۲۰۰۶ |ټول کورني عايدات = ۴۰۴.۶ بيليون $ |د کورني عايداتو له مخې وېش = ۲۶ |GDP_PPP_per_capita = $۲,۶۲۸ |GDP_PPP_per_capita_rank = ۱۲۸ |HDI_year = ۲۰۰۱ |HDI = ۰،۵۲۷ |HDI_rank = په منځنۍ کچه |HDI_category = <font color="gray">n/a</font> |زمکنۍ بشپړتيا= [[د پاکستان خپلواکي|خپلواکي]] |د زمکنۍ بشپړتيا يادښت= له برطانيې او آيرلېنډ نه ترلاسه کړې |established_event1 = د اعلانېدو نېټه |established_event2 = د پېژندلو نېټه |established_date1 = [[۱۴ اگسټ]] [[۱۹۴۷]] |established_date2 = [[۱۴ اگسټ]] [[۱۹۴۷]] |پېسه = [[پاکستاني روپۍ|روپۍ]] <small>(Rs.)</small> |د پېسو نښه = PKR |هېوادنی کوډ = PAK |سيمه ييز وخت=[[د پاکستان معياري وخت|PST]] |utc_offset = +۵:۰۰ |time_zone_DST = |utc_offset_DST = +۶:۰۰ |cctld = [[.pk]] |پېل گڼ = ۹۲ |پايڅوړ = }} == رېښه == [[File:Saraiki region Pakistan.jpg|thumb|پاکستان نقشہ]] د ژبې له پلوه په اردو ژبه کې د پاکستان معنا ده «له پاکي برخمنه ځمکه» يا «هغه ځمکه چې پاک په کې زيات دي». په دې نوم کې «پاک» ته اشاره شوې چې په فارسي او پښتو کې «پاک او صفا» ته ويل کېږي. وروستاړی يې «ستان» دی چې خپله د هندي/اردو ژبې یو اصلي لغات دی، دا لغات اوسمهال په پاړسي ژبې کې هم ډېر عام دی خو اصلي ريښه يې هندي ژبه ده. مانا يې د اوسېدو ځای يا خوا ده.<ref>{{cite book|title=A Dictionary of Pashto|last=Raverty|first=Henry George|url=http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:1478.raverty|لاسرسي نېټه=2021-12-13|خونديځ نېټه=2016-03-07|خونديځ نښه=https://web.archive.org/web/20160307070438/http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:1478.raverty|url-status=dead|تاريخ الوصول=2021-12-13|تاريخ الأرشيف=2016-03-07|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160307070438/http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:1478.raverty|access-date=2021-12-13|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307070438/http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:1478.raverty}}</ref><ref>{{citation|last=Hayyim|first=Sulayman|title=New Persian-English Dictionary|chapter-url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/steingass_query.py?qs=ستان&searchhws=yes|chapter=ستان|page=30|volume=2|location=Tehran|publisher=Librairie imprimerie Béroukhim}} |quote= ستان (p. V2-0030) ستان (۲) Suffix meaning 'a place abounding in'. Ex. گلستان a flower or rose-garden. Syn. زار See گازار Note. This suffix is pronounced stan or setan after a vowel, as in بوستان boostan, a garden, and هندوستان hendoostan, India; and estan after a consonant. Ex. گلستان golestan, and ترکستان torkestan. However, for poetic license, after a consonant also, it may be pronounced setan. Ex. گلستان golsetan</ref><ref>{{citation|last=Steingass|first=Francis Joseph|title=A Comprehensive Persian-English Dictionary|chapter-url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/steingass_query.py?qs=ستان&searchhws=yes|chapter=ستان|page=655|quote=stān (after a vowel), istān (after a consonant), Place where anything abounds, as ḵẖurmāstān, A palm-grove, gulistān, A flower-garden, &c.}}</ref> دا نوم په ۱۹۳۳ز کال کې د پاکستان د خوځښت د يوه فعال چودري رحمت علي له خوا جوړ شوی و، کوم چې هغه په يوه رساله کې خپور کړ«اوس يا کله هم نه»، نوموړي دا نوم په مخفف ډول کارولی و: «په پاکستان کې اوسېدونکي دېرش ميليونه وروڼه»، په دې نوم کې د برتانيې د حکومت پنځو شمالي سيمو ته اشاره شوې وه، چې هغه دا دي: پنجاب، افغانيه، کشمير، سیند او بلوچستان.<ref name=":0">{{cite web|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|access-date=4 December 2007|date=28 January 1933|publisher=Columbia University}}</ref> == تاريخ == === لومړي او منځني پړاوونه === په سويلي اسيا کې ځينې لرغوني انساني تمدنونه، له هغو سيمو راپورته شوي چې په اوسني پاکستان کې دي. د دې سيمې تر ټولو لومړني اوسېدونکي سونيان وو چې په ښکته ډبرين پړاو کې يې ژوند کړی دی او د دوی ډبرين وسايل د پنجاب په سوان دره کې موندل شوي دي. د سیند سيمه، کومه چې د اوسني پاکستان ډېره سيمه په غېږ کې نيسي، د ګڼو پرله پسې لرغونو کلتورونو ځای و، په دې کلتورونو کې د نوي ډبرين پړاو مهرګړ او په هړپا او موهنجوداړو کې د برونز د عصر سیند درې مدنيته (۲۸۰۰ – ۱۸۰۰ له ميلاد مخکې) شامل دي.<ref>Petraglia, Michael D.; Allchin, Bridget (2007), "Human evolution and culture change in the Indian subcontinent", in Michael Petraglia, Bridget Allchin, ''The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics'', Springer, {{ISBN|978-1-4020-5562-1}}</ref><ref>{{cite web|author=Parth R. Chauhan|title=An Overview of the Siwalik Acheulian & Reconsidering Its Chronological Relationship with the Soanian{{Snd}} A Theoretical Perspective|url=http://www.assemblage.group.shef.ac.uk/issue7/chauhan.html#distribution|website=Sheffield Graduate Journal of Archaeology|publisher=University of Sheffield|access-date=22 December 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104171240/http://www.assemblage.group.shef.ac.uk/issue7/chauhan.html#distribution|archive-date=4 January 2012}}</ref><ref name="vipul">{{cite book|author=Vipul Singh|title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination|url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC|publisher=Dorling Kindesley, licensees of Pearson Education India|isbn=978-81-317-1753-0|pages=3–4, 15, 88–90, 152, 162|year=2008}}</ref>{{sfn|Wright|2010|ps=:Quote: "The Indus civilization is one of three in the 'Ancient East' that, along with [[Mesopotamia]] and [[Ancient Egypt|Pharonic Egypt]], was a cradle of early civilization in the Old World (Childe 1950). Mesopotamia and Egypt were longer lived, but coexisted with Indus civilization during its florescence between 2600 and 1900 B.C. Of the three, the Indus was the most expansive, extending from today's northeast Afghanistan to Pakistan and India."}}<ref>{{cite book|last=Feuerstein|first=Georg|author2=Subhash Kak|author3=David Frawley|title=In search of the cradle of civilization: new light on ancient India|publisher=Quest Books|location=Wheaton, IL|year=1995|page=147|url=https://books.google.com/books?id=kbx7q0gxyTcC&q=In+Search+of+the+Cradle+of+Civilization|isbn=978-0-8356-0720-9}}- Yasmeen Niaz Mohiuddin, ''Pakistan: a Global Studies Handbook''. ABC-CLIO publishers, 2006, {{ISBN|1-85109-801-1}} - {{cite web|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/asia-pacific/india/121116/indus-civilization-2000-years-old-archaeologists|title=Archaeologists confirm Indian civilization is 2000 years older than previously believed|date=16 November 2012|website=globalpost.com}} - {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A3aOCwAAQBAJ|title=Killing Civilization: A Reassessment of Early Urbanism and Its Consequences|first=Justin|last=Jennings|year=2016|publisher=UNM Press|via=Google Books|isbn=978-0-8263-5661-1}}</ref><ref>{{cite book|title=India Unveiled|url=https://books.google.com/books?id=Tmn91va2e4UC&pg=PT180|author=Robert Arnett|publisher=Atman Press|access-date=23 December 2011|year=2006|isbn=978-0-9652900-4-3|pages=180–}}- {{cite web|title=Mohenjo-Daro|url=http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601181841/http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html|archive-date=1 June 2010|author=Meghan A. Porter|publisher=Minnesota State University|access-date=15 January 2010}}</ref> ودايي پړاو (له میلاد مخکې ۱۵۰۰ – ۵۰۰) يو اندو-ارين کلتور بلل کېږي؛ په دې پړاو کې ويدايان، د هندويزم اړوند تر ټولو زړې سپېڅلې لیکنې جوړې شوې وې او وروسته همدا کلتور په دې سيمه کې ښه ثابت شو. ملتان د هندوانو يو مهم عبادتځای و. ويدي تمدن د Takṣaśilā - د اوسني پنجاب د ټيکسلا - د لرغوني ګندهارا ښار کې ښه وغوړېده، د کوم بنسټ چې له میلاد مخکې شا او خوا ۱۰۰۰ کې اېښودل شوی و. په دې سيمه کې لرغونو سترواکیو او سلطنتونو په پرله پسې ډول حکومت کړی: ايراني هخامنشي سترواکي (له میلاد مخکې شا او خوا ۵۱۹)، د ستر سکندر سترواکۍ له میلاد مخکې په ۳۲۶ کې او موري سترواکي، کومه چې د چندراګوپتا مايوريا تاسيس کړې وه او ستر اشوکا له میلاد مخکې تر ۱۸۵ پورې نوره هم پراخه کړه. د اندو-يوناني پاچهي چې باختري دمتريوس (له میلاد مخکې ۱۸۰-۱۶۵) کې تاسيس کړې وه، ګندهارا او پنجاب هم په کې شامل وو، دا پاچهي د مناندر (له میلاد مخکې ۱۶۵-۱۵۰) بشپړې پراختيا ته ورسېده او یونانو- بودايي کلتور يې په دې سيمه وغوړاوه. ټيکسلا په نړۍ کې تر ټولو پخوانی پوهنتون او د لوړو زده کړو مرکز درلود، کوم چې له ميلاد مخکې د پخواني ويدي پړاو په شپږمه پېړۍ کې جوړ شوي وو. دې ښوونځي ګڼ عبادتځايونه لرل، چې د خوب لپاره ستر ځايونه يا د تدريس سترې خونې يې نه درلودې او په دې ځايونو کې په انفرادي ډول ديني زده کړې ورکول کېدې. لرغونی پوهنتون، د ستر سکندر د ځواکونو له بريد وروسته مستند شوی، همدا راز په څلورمه او پنځمه زېږديزه پېړۍ کې د چينايي زیارت کوونکو له خوا ثبت شوی دی.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJMlW-zDE14C|title=Pakistan: a primary source cultural guide|publisher=The Rosen Publishing Group Inc|pages=58–59, 100–102|author=Marian Rengel|location=New York|isbn=978-0-8239-4001-1|year=2004}}- {{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/503627/Rigveda|title=Rigveda|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=16 December 2011}}</ref><ref name="taxila">{{cite book|title=Pakistan & the Karakoram Highway|year=2008|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-542-0|pages=60, 128, 376|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC|author1=Sarina Singh|author2=Lindsay Brow|author3=Paul Clammer|author4=Rodney Cocks|author5=John Mock}}</ref><ref name="vipul2">{{cite book|author=Vipul Singh|title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination|url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC|publisher=Dorling Kindesley, licensees of Pearson Education India|isbn=978-81-317-1753-0|pages=3–4, 15, 88–90, 152, 162|year=2008}}</ref><ref>{{cite book|title=Government Leaders, Military Rulers, and Political Activists|url=https://books.google.com/books?id=vSwi2TYabS4C&pg=PA7|publisher=The Oryx Press|editor=David W. del Testa|year=2001|location=Westport, CN|isbn=978-1-57356-153-2|page=7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Historic Taxila|url=http://www.heritage.gov.pk/html_Pages/guide_to_historic_taxila.htm|author=Ahmad Hasan Dani|publisher=The National Fund for Cultural Heritage|access-date=15 January 2010|خونديځ نېټه=5 June 2017|خونديځ نښه=https://web.archive.org/web/20170605063128/http://www.heritage.gov.pk/html_Pages/guide_to_historic_taxila.htm|url-status=dead|تاريخ الأرشيف=5 June 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170605063128/http://www.heritage.gov.pk/html_Pages/guide_to_historic_taxila.htm|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605063128/http://www.heritage.gov.pk/html_Pages/guide_to_historic_taxila.htm}}</ref><ref>"History of Education", ''Encyclopædia Britannica'', 2007.</ref><ref name="ReferenceA">{{cite book|last1=Scharfe|first1=Hartmut|last2=Bronkhorst|first2=Johannes|last3=Spuler|first3=Bertold|last4=Altenmüller|first4=Hartwig|title=Handbuch Der Orientalistik: India. Education in ancient India|year=2002|isbn=978-90-04-12556-8|page=141}}</ref><ref>{{cite book|author=Joseph Needham|title=A selection from the writings of Joseph Needham|year=1994|publisher=McFarland & Co|isbn=978-0-89950-903-7|quote=When the men of Alexander the Great came to Taxila in India in the fourth century BCE they found a university there the like of which had not been seen in Greece, a university which taught the three Vedas and the eighteen accomplishments and was still existing when the Chinese pilgrim Fa-Hsien went there about CE&nbsp;400.|page=24}}- {{cite book|author1=Hermann Kulke|author2=Dietmar Rothermund|title=A History of India|year=2004|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-32919-4|quote=In the early centuries the centre of Buddhist scholarship was the University of Taxila.|page=157}} - {{cite journal|author1=Balakrishnan Muniapan|author2=Junaid M. Shaikh|title=Lessons in corporate governance from Kautilya's Arthashastra in ancient India|journal=World Review of Entrepreneurship, Management and Sustainable Development|year=2007|volume=3|issue=1|pages=50–61|doi=10.1504/WREMSD.2007.012130}} - {{cite book|author=Radha Kumud Mookerji|title=Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist|edition=2nd|year=1951|orig-year=reprint 1989|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0423-4|pages=478–479}}</ref>{{sfn|Allchin|Allchin|1988|p=314}} د سیند رای واکمنې کورنۍ (۴۸۹ – ۶۳۲ز) د خپلې واکمنۍ په اوج کې په دې او ورڅېرمه سيمو حکومت کړی. د پالا واکمني تر ټولو وروستۍ بودايي سترواکي وه، چې د درمپالا او دواپالا تر مشرۍ لاندې په ټوله سويلي اسيا کې له اوسني بنګله ديش نه نیولې، بيا له شمالي هند او تر اوسني پاکستان پورې غځېدلې وه. <ref>{{cite book|author=Andre Wink|title=Al Hind the Making of the Indo Islamic World|year=1996|publisher=Brill|isbn=978-90-04-09249-5|page=152}}</ref> === اسلامي بری(سوبه او فتحه) === عرب فاتح محمد بن قاسم په ۷۱۱ز کال کې سیند ونيو. د پاکستان د حکومت رسمي نېټه لیکنه ادعا کوي چې، دا هغه وخت و چې د پاکستان بنسټ کېښودل شو؛ خو د پاکستان نظريه په نولسمه پېړۍ کې راورسېده. د منځنيو پېړيو لومړيو (۶۳۲-۱۲۱۹ز) کې په دې سيمه کې د اسلام سپېڅلی دین خپور شو. په دې موده کې، صوفي مبلغينو اسلام ته د ډېرو سيمه یيزو بودايانو او هندوانو په اړولو کې بنسټيز اغېز درلود. د ترکي او هندوشاهي واکمنيو له ماتېدو وروسته، چې له اوومې نه تر يوولسمې پېړۍ يې په کابل دره، ګندهارا (اوسنی خيبرپښتونخوا) او لوېديځ پنجاب حکومت کاوه، د غزنوي سترواکۍ (۹۷۵-۱۱۸۷ز)، غوري سلطنت او ډیلي سلطنت (۱۲۰۶-۱۵۲۷ز) په ګډون، په پرله پسې ډول ګڼو مسلمانو سترواکيو په دې سيمه واکمني کړې ده. د ډیلي سلطنت د وروستۍ لودهي واکمنۍ ځای بيا د مغولو سترواکۍ ونيو (۱۵۲۶-۱۸۵۷ز).<ref name="Information of Pakistan">{{cite web|title=History in Chronological Order|url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan|access-date=15 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx|archive-date=23 July 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Paracha|first=Nadeem F.|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab|url=http://scroll.in/article/721012/why-some-in-pakistan-want-to-replace-jinnah-as-the-founder-of-the-country-with-an-8th-century-arab|website=Scroll.in}}- {{cite web|url=http://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won|title=Figuring Qasim: How Pakistan was won|work=Dawn|date=19 July 2012|access-date=19 February 2015}} - {{cite web|title=The first Pakistani?|url=http://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani|work=Dawn|date=12 April 2015|access-date=19 May 2021}} - {{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher|title=Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher?|work=Dawn|access-date=19 February 2015|date=8 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Saigol|first=Rubina|title=What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks?|url=http://www.dawn.com/news/1125484|work=Dawn|year=2014|access-date=14 August 2014}}- {{cite web|last=Rafi|first=Shazia|title=A case for Gandhara|url=http://www.dawn.com/news/1164469|work=Dawn|year=2015|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Lapidus|first=Ira Marvin|title=A history of Islamic societies|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-77933-3|pages=382–384}}</ref> ==ژبې او قومونه== پنجابيان د دې هېواد اکثريت (له پنځوس سلنه څخه ډېر) وګړي جوروي، خو پنجابي د هېواد رسمي ژبه نده. {{انځوربرخه|انځور=20240719 183352.jpg|Description=د پاکستان د ژبو رسمي وېش}} پښتانه د پنجابيانو وروسته دويم لوی قوم دی چې شاوخوا 65 میلیونه وګړي جوړوي. په داسې حال کې چې پښتو د دې هېواد دویمه ژبه ده خو دا ژبه په زده‌کړو او اداري چارو کې له پامه غورځول شوې خو د پښتونخوا ایالت په رسنيو کې دې ژبې ته تر ډېره لومړيتوب ورکړل شوی. نور قومونه يې بلوڅان، سينديان، او داسې نور لږکیان جوړوي. == تاریخ == پاکستان يو وخت نیم د هند برخه وه او نیمه نوره د هند لوېديځې برخې چې له چین هېواد سره د بلتستان د پولې څخه نیولې تر لاندې سنده او بلوچستان پورې د اوسني افغانستان پخوانۍ برخې وې . يو مهال د پښتنو قبایلو تر منځ د تربگلوۍ له کبله دغه سیمې په څو نومونو بېلې شوې چې يو لړ نومونه یې روهستان ، روهیله ، پښتونخوا ، شمال لوېديځه سرحدي ولایت او نور نومان پرې سیمه واکو پښتنو او وروسته بیا انگرېزانو ايښي .د پاکستان د هېواد تاریخ ډېر لنډ دی او يوه پېړۍ لا نه کېږي چې رامنځته شوی . 68 کاله کېږي چې د پاکستان هېواد تاسيس شوی . د نن پاکستان د انگرېزانو او په ځانگړي توگه د امریکا سره د افغان جهاد پر مهال اړیکې د پوځي دیکتاتور ضياالحق لخوا ټینگې شوې چې لمخې یې د امریکا يو ولسمشر رونالډ رېگن پاکستان د امریکا ناوې هېواد گڼلای چې لا تراوسه هم د انگرېزانو تر ولکې یې نظام چلېږي. پاکستان په اسيا کې سوېل ختيځو هېوادونو کې راځي چې په ۱۹۴۷م زېږدي کې په ۱۴م د اگسټ يې د پاکستان نوم خپل کړ . انگرېزانو دغه هېواد له پيل څخه په فدرالي نظام وېشلی دی چې د ۱۹۷۳م زېږدي اساسي قانون لمخې یې په څلورو ايالتونو د قامونو په تناسب بېل کړی دی . دغه څلور ایالتونه پدې توگه ول : د پنجاب ايالت ، د شمال لوېديځې پولې ايالت چې اوسنی پښتونخوا ده ، د سنده ايالت او د بلوچستان ايالت . د هېواد پلازمېنه اسلام آباد نومېږي او کراچۍ ، لاهور ، فیصل آباد او راولپنډۍ يې نور صنعتي او نامتو لوی ښارونه دي . په دغه هېواد کې برسېره پر ۶گو غټو توکمنو سلهاؤ مذهبي فرقې هم شتون لري چې په غټو توکمونو کې یې پنجابيان تر ټولو ډېره ډله بيا پښتانه دوهم لوی توکم دی ، سندهيان ، بلوڅان ، سرايکان ، هندکيان او هندوان شامل دي . په دیني لحاظ پاکستان کې ۹۷ سلنه مسلمانان دي چې په لسهاؤ فرقو او پیرانو وېشل شوي ، ۷۰ سلنه یې [[سني]] اسلام منلی ، ۲۰ سلنه شعيه گان دي او 3 شاوخوا سلنه هندوان او عيسويان هم شته. د 1947 نه وړاندې پاکستان،[[هند]] او [[بنگله دېش]] يو هېواد و چې د (برصغیر هند) يا د هند وړې وچې په نوم بللې کيدل . دغه وخت په هند کې د [[انگرېز|انگرېزانو]] واکمني وه۔ == هېوادنۍ وټه == پينځوس سلنه نفوس په کرهڼه بوخت دي چې ډېری وگړي يې کرونده گر دي او تر ډېره مالوچ، جوار، غنم، وریجې او داسې نورې [[کرکېلې]] کري. د طبعي زېرمو لخوا پاکستان [[سکاره]]، [[مس]]، [[غاز]]، [[وسپنه]] لري. په پاکستان کې [[دروند صنعت]] د حکومت لخوا څارل کېږی. == سیاست (واگ) == واگیزه غونډال یې انگرېزي پارلماني دی.د پاکستان حکومتي نظام جمهوري پارليماني دی چې وزيراعظم د هيواد د حکومت مشر بلل کيږي۔پاکستان دوه لاسبري دولتي ادارې لري ، يو يې قومي اسمبلي (قامي جرگه) ده او بله يې سينيټ (سنا) نومېږي ۔د پاکستان پارلماني غونډال له افغانستان څخه توپیر لري ځکه چې افغان دولتي غونډال کې هېوادمشر د ولس او حکومت مشر وي خو پاکستاني دولتي غونډال کې وزيراعظم (لومړی وزير) د حکومت او ولس مشر وي . == تاریخ او اداري وېش == د "پاکستان" نوم (IPA: /paːkɪst̪aːn/) په اردو ژبه کې "پاک ستان" چې د دوه ستاینومونو تړنگنوم دی مانا يې (پاکه خاوره)راوځي. دا نوم د چوهدري رحمت علي لخوا په ۱۹۳۳ زېږديز کال کې د لومړي ځل لپاره په يوې رسالې کې چې د اوس او يا هېڅکله تر سرليک لاندې نومېده خپور شو. د پاکستان نوم د پنځ ايالتونو د نوم نه هم اخيستي شوي:پ پنجاب ، ا افغانيه (خېبر پښتونخوا) ،ک کشمير،س سند، تان بلوچستان۔ د پاکستان ايالتونه او سیمې <center><font size="+1"> {{Image label begin|width={{{width|600}}}|image=Districts and tehsils of Pakistan.png|float={{{float|none}}}}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.760|y=0.1500|text=[[File:Red pog.svg|7px|link=سکردو|سکردو]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.700|y=0.1300|text=[[File:Red pog.svg|7px|link=گلگت|گلگت]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.650|y=0.1050|text=[[گلگت بلتستان|گلگت و بلتستان]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.665|y=0.202|text=[[File:Red pog.svg|7px|link=مظفر آباد|مظفر آباد، آزاد کشمیر]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.660|y=0.2120|text=[[آزاد کشمیر]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.500|y=0.2850|text=[[فدرالي قبايلي سيمې|قبائل]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.410|y=0.380|text=[[File:Red pog.svg|7px|link=کوټه (ښار)|کويټه، بلوچستان]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.310|y=0.4900|text=[[بلوچستان]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.695|y=0.318|text=[[File:Red pog.svg|7px|link=لاهور|لاهور، پنجاب]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.630|y=0.3500|text=[[پنجاب]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.418|y=0.610|text=[[File:Red pog.svg|7px|link=کراچۍ|کراچۍ، سند]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.450|y=0.5870|text=[[سند]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.59|y=0.210|text=[[File:Red pog.svg|7px|link=پېښور|پېښور، خیبر پختونخوا]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.600|y=0.1700|text=[[خیبر پښتونخوا]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.645|y=0.213|text=[[File:Red pog.svg|9px|link=اسلام آباد|اسلام آباد]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.610|y=0.2480|text=[[اسلام آباد]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.240|y=0.2900|text=[[افغانستان]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.100|y=0.4900|text=[[ایران]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.650|y=0.0600|text=[[چین]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.750|y=0.5900|text=[[هند]]}} {{Image label|scale={{{width|600}}}|x=0.250|y=0.6900|text=[[د عرب سمندر]]}} {{Image label end}} </font></center> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#efefef" !شمار !صوبه/سيمه !class="unsortable"|انگریزې نوم !سرښار !آبادی (ټول پاکستان کې پرسنټيج)<ref name="statpak">{{cite web| url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html| title=Area, Population, Density and Urban/Rural Proportion by Administrative Units| publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan| year=1998| accessdate=2010-03-31| archiveurl=https://web.archive.org/web/20050105015841/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html| archivedate=2005-01-05| deadurl=dead}}</ref> !رقبه (کلومیټر²)<ref name="statpak"/> !کثافت د آبادۍ<br/>(خلک پر يو کلومیټر² کې) !class="unsortable"|نقشہ |- |1 |align=right|[[بلوچستان]] |align=left|Balochistan |[[کوټه (ښار)|کويټه]] |align=right|4.8% |align=right|39.3% |align=right|18.9 |[[File:Balochistan in Pakistan (claims hatched).svg|120px]] |- |2 |align=right|[[خیبر پښتونخوا]] |align=left|Khyber Pakhtunkhwa |[[پېښور]] |align=right|12.9% |align=right|8.5% |align=right|238.1 |[[File:Khyber Pakhtunkhwa in Pakistan (claims hatched).svg|120px]] |- |3 |align=right|[[پنجاب]] |align=left|Punjab |[[لاهور]] |align=right|53.7% |align=right|23.3% |align=right|358.5 |[[File:Punjab in Pakistan (claims hatched).svg|120px]] |- |4 |align=right|[[سند]] |align=left|Sindh |[[کراچۍ]] |align=right|22.2% |align=right|16.0% |align=right|216 |[[File:Sindh in Pakistan (claims hatched).svg|120px]] |- |5 |align=right|[[وفاقی دارالحکومت]] |align=left|Islamabad Capital Territory |[[اسلام آباد]] |align=right|0.6% |align=right|0.1% |align=right|888.8 |[[File:Islamabad Capital Territory in Pakistan (claims hatched).svg|120px]] |- |6 |align=right|[[قبائلی سيمې]] |align=left|Federally Administered Tribal Areas |[[پشاور]] |align=right|2.3% |align=right|3.1% |align=right|116.7 |[[File:Federally Administered Tribal Areas in Pakistan (claims hatched).svg|120px]] |- |7 |align=right|[[آزاد کشمیر]] |align=left|Azad Kashmir |[[مظفر آباد]] |align=right|2.2%<ref name="ak">{{cite web| url=http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=28&Itemid=11| title=Population features| publisher=Government of Azad Kashmir| year=1998| accessdate=2010-03-31| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100409161525/http://www.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=28&Itemid=11| archivedate=2010-04-09| deadurl=dead}}</ref> |align=right|1.5%<ref name="ak"/> |align=right|223.6 |[[File:Azad Kashmir in Pakistan (disputed hatched) (claims hatched).svg|120px]] |- |8 |align=right|[[گلگت بلتستان]] |align=left|Gilgit–Baltistan |[[گلگت]] |align=right|1.3% |align=right|8.2% |align=right|24.8 |[[File:Gilgit-Baltistan in Pakistan (de-facto + Glacier) (disputed hatched) (claims hatched).svg|120px]] |- ! |align=right|پاکستان !Pakistan ![[اسلام آباد]] !182,000,000 !881,889 !226.6/مربع کلومیټر | |-class="sortbottom" |} == هم وګوره == * [[په پاکستان کې د دیپلماتیک ماموریت و فهرست]] == سرچينې == {{د پاکستان سياسي وېش}} {{#invoke:Portal|portal|Pakistan}} [[وېشنيزه:پاکستان| ]] [[وېشنيزه:هېوادونه]] [[وېشنيزه:د نړۍ هېوادونه]] [[وېشنيزه:د سوېلي آسيا هېوادونه]] [[وېشنيزه:اسلامي هېوادونه]] opiex9sf1541dymf53l5r03fw6vvkn4 0 12930 365176 132858 2026-07-16T12:49:07Z Sraiki 17612 365176 wikitext text/x-wiki '''رهيم يار خان ولسوالۍ''' د [[پاکستان]] د [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۳،۱۴۱،۰۵۳و. [[File:Saraiki map.jpg|thumb|سرائیکستان نقشہ]] == سرچينې == {{reflist}} {{کينډۍ:د پنجاب ولسوالۍ (پاکستان)}} [[وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ]] [[وېشنيزه:د پنجاب ولايت (پاکستان)]] 1cc4f7e0jagl63gqxpxz4p9yhqi6s5s 0 47487 365180 360576 2026-07-16T15:47:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 365180 wikitext text/x-wiki کاتولیکههکلیسا، چې د رومي کاتولیکه کلیسا په نامه هم پېژندل کېږي، ترټولو لویهعیسوي کلیسا ده، چې تر ۲۰۱۹زکاله پورې یې په ټولې نړۍ کې ۱.۳ میلیارده تعمید شوي کاتولیکهان درلودل. د نړۍ تر ټولو پخوانۍ او تر ټولو لویې او دایمي فعالې نړیوالې ادارې په توګه، د لویدیځ تمدن په تاریخ او پرمختګ کې یې مهم رول لوبولی دی. دا کلیسا له ۲۴ ځانګړو کلیساګانو څخه رغېدلې ده.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Roman-Catholicism|title=Roman Catholicism|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|last=Marty|first=Martin E.|date=29 April 2021|access-date=17 June 2021}}</ref><ref>Mark A. Noll. ''The New Shape of World Christianity'' (Downers Grove, IL: IVP Academic, 2009), 191.</ref><ref name="O'CollinsPref">[[Gerald O'Collins|O'Collins]], p. v (preface).</ref><ref>{{cite web|title=Lumen gentium|url=https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html|website=www.vatican.va|access-date=11 October 2020}}</ref> پاپ چې د روم اسقف دی، د کلیسا لوی کشیش دی. د روم د اسقف دفتر چې د سپېڅلي مرکز په نوم پیژندل کیږي، د کلیسا مرکزي حاکمیت دی. د سپېڅلي مرکز اداره، لرغونی روم، د واتیکان په ښار کې چې د روم یوه کوچنۍ سیمه ده، خپل اصلي دفترونه لري او پاپ د دولت مشر دی. د کاتولیکهزم اصلي عقیدې په نیسن تړون کې موندل کیږي. کاتولیکه کلیسا ښوونه کوي چې دا یوه سپېڅلې، کاتولیکه او رسالتي کلیسا ده چې د عیسی مسیح له خوا په خپل لوی کمیسیون کې تاسیس شوې، چې د دې اسقفان د مسیح د رسولانو ځایناستي دي او پاپ هم د سینټ پیټر ځای ناستی دی چې د عیسی مسیح له خوا لومړیتوب ورکړل شوی و.<ref name="Catholic News Service">{{cite web|url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703923.htm|title=Vatican congregation reaffirms truth, oneness of Catholic Church|publisher=Catholic News Service|access-date=17 March 2012|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20070710201403/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703923.htm|archive-date=10 July 2007}}</ref><ref>{{Cite CCC|2.1|835|quote=The rich variety of … theological and spiritual heritages proper to the local churches 'unified in a common effort shows all the more resplendently the catholicity of the undivided Church'.(cf. [[Second Vatican Council]], Dogmatic Constitution on the Church [[Lumen gentium]], 23)}}</ref><ref name="Gunton2">Colin Gunton. "Christianity among the Religions in the Encyclopedia of Religion", Religious Studies, Vol. 24, number 1, page 14. In a review of an article from the Encyclopedia of Religion, Gunton writes: "[T]he article [on Catholicism in the encyclopedia] rightly suggests caution, suggesting at the outset that Roman Catholicism is marked by several different doctrinal, theological and liturgical emphases."</ref><ref name="CCC_890">{{Cite CCC|2.1|890}}</ref><ref>Holy Bible: Matthew {{bibleverse-nb||Matthew|16:19|ESV}}</ref><ref>{{Cite CCC|2.1|1322–1327|quote=[T]he Eucharist is the sum and summary of our faith}}</ref><ref name="Geopolitics">{{cite journal|last=Agnew|first=John|title=Deus Vult: The Geopolitics of Catholic Church|journal=Geopolitics|date=12 February 2010|volume=15|issue=1|pages=39–61|doi=10.1080/14650040903420388|s2cid=144793259}}</ref>{{refn|{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/resources/mary/general-information/the-four-marian-dogmas/|publisher=Catholic News Agency|title=The Four Marian Dogmas|access-date=25 March 2017|archive-date=20 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320070206/https://www.catholicnewsagency.com/resources/mary/general-information/the-four-marian-dogmas|url-status=dead}}||name=marian_dogmas}}{{sfn|Bokenkotter|2004|p=7}} == نوم  == کاتولیکه (له یوناني: καθολικός څخه، رومانیایي: katholikos) د لومړي ځل لپاره د دویمې پیړۍ په لومړیو کې د کلیسا تشریح کولو لپاره وکارول شوه. د «کاتولیکه کلیسا» کلمې لومړۍ پیژندل شوې کارونه په یوناني: (καθολικὴ ἐκλησία ، رومانیایي: he katholike ekklesia ) په هغه لیک کې چې د ۱۱۰ وروسته له میلاد کال په شاوخوا کې د سینټ ایګنیټیس څخه اسمیرنایانو ته لیکل شوی و کارول شوې ده. د سینټ سیریل په کاتولیکه لیکچرونو (په ۳۵۰ شاوخوا) کې، د «کاتولیکه کلیسا» نوم د نورو ډلو څخه د توپیر لپاره چې ځانونه یې «کلیسایي» ګڼل کارول شوی. د ټولې کلیسا لپاره د «کاتولیکه کلیسا» نوم د کاتولیکه کلیسا د مذهبي تعلیماتو په کتاب کې (۱۹۹۰ز کال) او د شرعي قوانینو ټولګې (۱۹۸۳ز کال ) کې کارول شوی. د «کاتولیکه کلیسا» نوم د واتیکان د دویمې شورا (۱۹۶۲-۱۹۶۵ز کال )، د واتیکان لومړۍ شورا (۱۸۷۰-۱۸۶۹ ز کال)، د ټرینټ شورا (۱۵۴۵-۱۵۶۳ ز کلونه)، په اسنادو کې او هم یو شمېر نورو رسمي اسنادو کې کارول شوی. <ref>MacCulloch, ''Christianity'', p. 127.</ref><ref name="CathEnc1910_Catholic">{{cite encyclopedia|url=http://www.newadvent.org/cathen/03449a.htm|encyclopedia=The Catholic Encyclopedia|title=Catholic|last=Thurston|first=Herbert|author-link=Herbert Thurston|place=New York|publisher=Robert Appleton Company|date=1908|access-date=17 August 2012|editor-first=Kevin|editor-last=Knight|editor-link=Knight|volume=3}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tertullian.org/fathers2/NPNF2-07/Npnf2-07-23.htm|title=Cyril of Jerusalem, Lecture XVIII, 26|publisher=Tertullian.org|date=6 August 2004|access-date=17 August 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://webu2.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak/Constitutiones/Thessalonique.htm|title=Edictum de fide catholica|access-date=9 October 2017|archive-date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208135704/http://webu2.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak/Constitutiones/Thessalonique.htm|url-status=dead}}</ref> == تاریخچه == عیسوي مذهب د عیسی مسیح په تعلیماتو ولاړ دی چې په لومړۍ پیړۍ کې د روم سترواکۍ د یهودیه په ولایت کې یې ژوند او تبلیغ کاوه. د کاتولیکه الهیات ښوونه کوي چې معاصر کاتولیکه کلیسا د دې ابتدايي عیسوي ټولنې تسلسل دی چې د عیسی له خوا رامنځته شوی. عیسویت د لرغوني روم په ټولې سترواکۍ کې خپور شو. سترواک قسطنطین په ۳۱۳ کال کې د عیسویت دین قانوني کړ او په ۳۸۰ کې دولتي دین شو. په پنځمې او شپږمې پیړیو کې د روم په خاوره کې الماني یرغلګرو، چې ډیری یې پخوا اریایي عیسویت منلی و، په پای کې یې کاتولیک مذهب ومانه، ترڅو ځانونه د پاپانو او خانقاوو سره یوځای کړي. <ref name="Catholic News Service2">{{cite web|url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703923.htm|title=Vatican congregation reaffirms truth, oneness of Catholic Church|publisher=Catholic News Service|access-date=17 March 2012|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20070710201403/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703923.htm|archive-date=10 July 2007}}</ref> === لرغونوالی او د روم سترواکي === د روم سترواکۍ شرایطو د نویو نظریاتو خپریدو ته لاره هواره کړه. د سترواکۍ د سړکونو شبکو او اوبو لارو سفر اسانه کړ. سترواکۍ له یوناني ریښو سره د ګډ کلتور خپریدو ته هڅې پیل کړې او دا اجازه یې ورکړه چې نظریات په اسانۍ بیان او درک کړي. په هرحال، د روم په سترواکۍ کې د ډیریو مذهبونو پرخلاف عیسویت خپل پیروان دې ته اړ کړل چې نور ټول خدایان پریږدي. د کافرانو یا بت پرستانو په جشنونو کې د ګډون کولو څخه د عیسویانو انکار په دې معنا و چې دوی نه شوای کولی په عامه ژوند کې برخه واخلي او غیر عیسویانود حکومتي چارواکو په ګډونبه ویره درلوده چې عیسویان خدایان ناراضه کوي او په دې توګه دوی د سترواکۍ سوله او سوکالۍ ګواښوي.<ref name="macculloch155and164">MacCulloch, ''Christianity'', pp. 155–159, 164.</ref>{{sfn|Bokenkotter|2004|p=24}} === منځنۍ دورې او رنسانس === کاتولیکه کلیسا له لرغوني وخته تر ننني عصره پورې پر لویدیځ تمدن بندې یې نفوذ درلود. دا د هنر، معمارۍ او موسیقۍ په برخه کې د روماني، ګوتیک، رنسانس، د سبکونو لارو او باروک سبکونو لومړنی ملاتړ و. د رنسانس شخصیتونه لکه رافیل، مایکل انجیلو، لیونارډو دا وینچي، بوټیسیلي، فرا انجلیکو، ټینټورټو، ټیټین، برنیني او کاراوګیو د ډیری تجسمي هنرمندانو بیلګې دي چې د کلیسا له خوا تمویل شوي. د سټینفورډ پوهنتون تاریخپوه پاول لیګوتکو وویل چې کاتولیکه کلیسا «د ارزښتونو، نظریاتو، ساینس، قوانینو او بنسټونو د پراختیا په مرکز کې ځای لري، چې موږ یې د لویدیځ تمدن په نامه یادوو».<ref name="O'CollinsPref2">[[Gerald O'Collins|O'Collins]], p. v (preface).</ref><ref>Woods, pp. 115–27</ref><ref>Duffy, p. 133.</ref><ref>{{cite web|title=Review of ''How the Catholic Church Built Western Civilisation''|first=Thomas|last=Woods Jr.|url=http://www.nrbookservice.com/products/bookpage.asp?prod_cd=c6664|work=National Review Book Service|access-date=16 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822150152/http://www.nrbookservice.com/products/BookPage.asp?prod_cd=c6664|archive-date=22 August 2006|url-status=dead}}</ref> === پاپ فرانسیس === پاپ فرانسیس، د کاتولیکه کلیسا اوسنی پاپ، په ۲۰۱۳ ز کال کې له امریکا څخه د لومړي پاپ په توګه د شپاړلسم پاپ بینیډیکټ ځای ناستی شو، د سویلي نیم کرې څخه لومړی، او د سوریې د دریم ګریګوري وروسته چې په اتمې پېړۍ کې یې پاچهي کوله د اروپا څخه بهر لومړی پاپ پېژندل شوی. پاپ فرانسیس د هغه د عاجزۍ، د خدای په رحمت ټینګار، د بې وزلو او چاپیریال ته پاملرنې، او همدارنګه د بین المذاهب خبرو اترو لپاره د هغه ژمنتیا لپاره د پاملرنې وړ واقع شوی. د میډیا تبصره کونکي له اتلانتیک نه راحیل ډونادیو او له ووکس نه برانډن امبروسینو پاپ فرانسس ته د هغه د لږ رسمي چلند لپاره تر پخوانیو پاپانو ډېر امتیاز ورکوي. پاپ فرانسیس د هغه د هڅو «د ارتودوکس کلیساوو سره د نږدې ۱۰۰۰ کلن واټن د ختمولو» لپاره پیژندل شوی.<ref>{{Cite web|last=Donadio|first=Rachel|date=27 October 2019|title=Pope Francis, the Revolutionary, Takes On the Traditionalists|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2019/10/pope-francis-revolutionary-culture-war/600877/|access-date=19 June 2021|website=The Atlantic|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ambrosino|first=Brandon|date=13 July 2018|title=Everything you need to know about Pope Francis|url=https://www.vox.com/2018/7/13/17570124/who-is-pope-francis|access-date=19 June 2021|website=Vox|language=en}}</ref><ref name="patriarch">Demacopoulos, George E., [http://www.archons.org/news/detail.asp?id=619 "The extraordinary historical significance of His Holiness' presence at Pope Francis' installation as Bishop of Rome"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018142627/http://www.archons.org/news/detail.asp?id=619 |date=2017-10-18 }}, Archon News (Order of St. Andrew the Apostle), 19 March 2013. Retrieved 19 March 2013.</ref><ref name="orthodox">Ritter, Karl, [http://www.huffingtonpost.com/2013/03/15/pope-francis-jews_n_2883560.html "Pope Francis reaches out to Jews"], huffingtonpost.com, 16 March 2013. Retrieved 16 March 2013.</ref><ref>{{cite news|title=Our Eastern Brothers|first=Alton J.|last=Pelowski|journal=Columbia|date=May 2013|pages=20–23|url=http://www.kofc.org/un/en/columbia/detail/2013_05_eastern.html|access-date=2022-04-16|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525144237/http://www.kofc.org/un/en/columbia/detail/2013_05_eastern.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-35565085|title=Unity call as Pope Francis holds historic talks with Russian Orthodox Patriarch|publisher=BBC|date=12 February 2016|access-date=13 February 2016}}</ref> === شرعي قانون === شرعي قانون (په لاتین: jus canonicum ) د قوانینو او قانوني اصولو سیسټم دی چې د کاتولیکه کلیسا د لوړ پوړو چارواکو له خوا رامنځته شوی او پلي کیږي، ترڅو خپل بهرنی سازمان او حکومت تنظیم کړي او د ماموریت په لور د کاتولیکانو فعالیتونه تنظیم او لارښوود کړي. د لاتیني کلیسا د شرعې قانون لومړنی عصري لویدیځ حقوقي سیسټم و او په لویدیځ کې ترټولو زوړ دوامداره قانوني سیسټم دی.<ref>Black's Law Dictionary, 5th Edition, pg. 771: "Jus canonicum"</ref><ref>Della Rocca, ''Manual of Canon Law'', p. 3.</ref><ref>[[Edward N. Peters]], [http://canonlaw.info CanonLaw.info Home Page], accessed 11 June 2013.</ref><ref>Raymond Wacks, ''Law: A Very Short Introduction, 2nd Ed.'' (Oxford University Press, 2015) p. 13.</ref><ref>Berman, Harold J. ''Law and Revolution'', pp. 86, 115.</ref> === غړیتوب === کاتولیکهزم په نړۍ کې دویم لوی مذهبي دین دی چې یوازې له سني اسلام څخه په اندازې کې ډیر دی. د کلیسا غړي چې د تعمید شویو کاتولیکانو په توګه تعریف شوي، د ۲۰۱۹ ز کال په پای کې ۱.۳۴۵ میلیارد وو، چې د نړۍ د نفوس ۱۸٪ جوړوي. برازیل په نړۍ کې ترټولو لوی کاتولیک نفوس لري، ورپسې مکسیکو، فیلیپین او متحده ایالات دي. کاتولیکان د ټولو عیسویانو نیمایي استازیتوب کوي.<ref>{{cite web|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|title=The Global Catholic Population|date=13 February 2013|publisher=[[Pew Research Center]]|access-date=4 April 2021}}</ref><ref>{{cite book|last1=Chryssides|first1=George D.|last2=Wilkins|first2=Margaret Z.|date=2014|title=Christians in the Twenty-First Century|page=9|isbn=978-1-317-54558-3|quote=Roughly half of all Christians worldwide are Roman Catholics}}</ref><ref>{{cite web|quote=The Roman Catholic Church, which consists of 23 particular Churches in full communion with the Bishop of Rome. The Catholic Church is the world's second largest religious body after Sunni Islam.|url=https://www.yourdictionary.com/catholic-church|title=Definition of Catholic Church on the Your Dictionary website|publisher=Yourdictionary.com|access-date=3 June 2020}}</ref> په ټوله نړۍ کې د کاتولیکانو جغرافیایي وېش د بدلون په حال کې دی، په افریقا کې ۱۸.۷٪، په امریکا کې ۴۸.۱٪، په آسیا کې ۱۱.۰٪، په اروپا کې ۲۱.۲٪، او په اقیانوسیه کې ۰.۸٪ دي.<ref name="Catholic Church Statistics 2015">{{cite web|url=http://www.fides.org/en/stats|title=News – Agenzia Fides|website=www.fides.org}}</ref> === د کلیسا ماهیت === کاتولیکه کلیسا دا ښوونه ورکوي، چې دا «یوه ریښتینې کلیسا»، «د انسان د نسل لپاره د بښنې نړیوال دیني دود»،او «یو ریښتینی دین» دی. د مذهبي تعلیماتو د کتاب له مخې: د کاتولیکې کلیسا نور په نیکین عقیدې کې د «یوه، سپیڅلي، کاتولیک او رسولي کلیسا» په توګه تشریح شوې. په ټولیزه توګه دا د کلیسا د څلورو نښو په نوم پیژندل کیږي. کلیسا ښوونه کوي چې بنسټ ایښودونکی یې عیسی مسیح دی. نوی تړون، څو ځانګړې پیښې ثبتوي چې د کاتولیکې کلیسا رامنځته کولو لپاره لازمي ګڼل کیږي. <ref name="Catholic News Service3">{{cite web|url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703923.htm|title=Vatican congregation reaffirms truth, oneness of Catholic Church|publisher=Catholic News Service|access-date=17 March 2012|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20070710201403/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/0703923.htm|archive-date=10 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|title=Responses to Some Questions Regarding Certain Aspects of the Doctrine of the Church|location=Rome|publisher=Congregation for the Doctrine of the Faith|date=29 June 2007|author=William Cardinal Levada|access-date=26 November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813100622/https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20070629_responsa-quaestiones_en.html|archive-date=13 August 2013}}</ref><ref name="GAUDIUM">{{cite web|title=Pastoral Constitution on the Church in the Modern World ''GAUDIUM ET SPES'' § 45|url=https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19651207_gaudium-et-spes_en.html|publisher=Vatican.va|date=7 December 1965|access-date=4 April 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017073250/https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19651207_gaudium-et-spes_en.html|archive-date=17 October 2012}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web|url=https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html|title=Dogmatic Constitution on the Church ''Lumen Gentium''|editor-first=Pericle|editor-last=Felici|date=21 November 1964|access-date=4 April 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906031754/https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html|archive-date=6 September 2014}}</ref><ref>Paragraph 2, second sentence: {{cite web|url=https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_decl_19651207_dignitatis-humanae_en.html|title=Dignitatis humanae|access-date=20 June 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211202206/https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_decl_19651207_dignitatis-humanae_en.html|archive-date=11 February 2012}}</ref><ref>{{Cite CCC|2.1|811}}</ref><ref name="Kreeft98">Kreeft, p. 98, quote "The fundamental reason for being a Catholic is the historical fact that the Catholic Church was founded by Christ, was God's invention, not man's;… As the Father gave authority to Christ (Jn 5:22; Mt 28:18–20), Christ passed it on to his apostles (Lk 10:16), and they passed it on to the successors they appointed as bishops." (see also Kreeft, p. 980)</ref><ref name="OneFaith46">Barry, p. 46</ref><ref>{{Cite CCC|2.1|880}}</ref>{{sfn|Bokenkotter|2004|p=30}} == سرچينې == 6qqp7pa4kkiui5jcobcuop4q4zjlb99 0 57982 365178 355457 2026-07-16T13:59:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 365178 wikitext text/x-wiki په متحده ايالاتو کې د ښځو تاريخ د امريکا په ټول تاریخ د ښځو د ژوند تجربې او ونډې رانغاړي. لومړنۍ مېرمنې یې امريکايي الاصله وې چې په هغه ځای کې يې ژوند کاوه چې اوس متحده ايالات دي. د ۱۹ پېړۍ پرمهال ښځې په بنسټيز ډول د پروټسټانټ (د عيسويانو د مذهب هغه ډله چې د لوتر په مشرۍ او لارښوونه يې د زړې کليسا او رومن کليسا د مذهب په خلاف اعتراض وکړ) ارزښتونو سره سم په کورنيو کارونو پورې محدودې وې. په متحده ايالاتو کې د ښځو د رای ورکولو کمپاین په ۱۹۲۰ ز کال کې د متحده ايالاتو په اساسي قانون کې د نولسم تعديل په تصويب سره اوج ته ورسېد. د دويمې نړيوالې جګړې په جريان کې زياتره مېرمنې د نارينه وو له خوا له هېواده بهر د جګړې په موخه نفې شوې يا تعطيل شوې دندې اشغال کړې. د ۱۹۶۰ لسيزو په پيل کې دويمې څپې فيمينيسټ غورځنګ د ښځو کلتوري مفکورې بدلې کړې، که څه هم دغه چاره د مساوي حقونو د تعديل په تصويب کې ناکامه وه. خو په ۲۱ پېړۍ کې ښځو په مهمو ونډو کې لوی استازيتوب ترلاسه کړی دی. د ښځو د تاريخ مطالعه د زياتو علمي کتابونو او مقالو، د موزيم نندارتونونو او په ښوونځيو او پوهنتونونو کې د کورسونو په درلودو سره يو لويه مشهوره او علمي برخه ده. په درسي کتابونو او مشهورو تاريخونو کې د ښځو ونډې په اوږد مهال کې له پامه غورځول شوې وې. د ۱۹۶۰ لسيزو پورې ښځې تر ډېره تر اعتراض لاندې وې. د فيمينيسټ لومړني چلند د نارينه وو په لاس کې د دوی قرباني کېدل او ټيټ دريځ روښانه کړ. په ۲۱ پېړۍ کې ليکوالانو د ښځو په ټولنه کې د مېرمنو تر منځ د لږکيو لپاره په ځانګړې انديښنې سره د ځواک په ښودل شویو ټکو ټينګار کړی دی. == ښکېلاکي عصر يا دوره == د ښکېلاکي دورې په جريان کې د ښځو تجربې له يوې مستعمرې تر بلې توپير درلود خو ځينې ټوليز ډولونه وو. ډېری بریټانوي کډوال د لږ شمېر سکاټلنډي او ايرلينډي کډوالو په ګډون له انګلستان او ويلز څخه وو. کورنيو ډلو که څه هم غوښتل په سويلي مستعمرو کې په خپلواک ډول واوسېږي؛ په نوي انګلينډ کې مېشت شوې. امريکايي مستعمرو څو زره هالنډي او سويډني کډوال جذب کړل. له ۱۷۰۰ څخه وروسته مستعمراتي امريکا ته ډېری کډوال د ګمارل شویو خادمانو په توګه راغلل. نه واده شوي نارينه او ښځینه په ډېر بډايه چاپيريال کې د نوي ژوند په لټه کې وو. له ۱۶۶۰ لسيزو وروسته د تورپوستو غلامانو يو ثابت او منظم بهير په ځانګړي ډول له کرابين (Caribbean) نه راغی. خوراکي توکي د [[اروپا]] په پرتله خورا ډېر وو. حاصلخیزه ځمکې هم ډېرې وې چې کروندګرو کورنيو ته يې اړتيا درلوده. سره له دې په ملاريا ناروغۍ ککړې سویلي سيمې د يوه ګواښ په توګه وې چې په کې په پينځو کلونو کې د راغلو کډوالو لویې برخې ژوند کولو. په امريکا کې زيږدلي ماشومان د ملاريا له وژونکو ډولونو خوندي وو.<ref>Herbert Moller, "Sex Composition and Correlated Culture Patterns of Colonial America," ''William and Mary Quarterly'' (1945) 2#2 pp. 113–153 [https://www.jstor.org/stable/1923515 in JSTOR]</ref><ref>H. Roy Merrens and George D. Terry, "Dying in Paradise: Malaria, Mortality, and the Perceptual Environment in Colonial South Carolina," ''Journal of Southern History'' (1984) 50: 533–50,</ref> په ۱۵۲۶ - ۱۵۲۷ کې د لوکاس وازکویز ډي ايلون (Lucas Vázquez de Ayllón) ناکامه امريکايي مستعمره سان ميګويل ډي ګوالډېپ (San Miguel de Gualdape) کې د مېرمنو په ګډون لږ تر لږه د ۶۰۰ استعمارګرانو له ډلې يوازې شاوخوا ۱۵۰ تنه ژوندي کور ته راستانه شول.<ref name="Cook1998">{{cite book|author=Noble David Cook|title=Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492-1650|url=https://books.google.com/books?id=dvjNyZTFrS4C&pg=PA159|date=13 February 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-62730-6|pages=159–}}</ref><ref name="Hoffman2015">{{cite book|author=Paul E. Hoffman|title=A New Andalucia and a Way to the Orient: The American Southeast During the Sixteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=xp9hCwAAQBAJ&pg=PT104|date=15 December 2015|publisher=LSU Press|isbn=978-0-8071-6474-7|pages=102–104}}</ref><ref name="books.google.com">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ScXpRj6su8EC&pg=PA51|title=Voices of a People's History of the&nbsp;... – Google Books|date=November 1, 2009|access-date=June 29, 2011|isbn=9781583229163|last1=Zinn|first1=Howard|last2=Arnove|first2=Anthony}}</ref> لومړني انګریزان چې امريکا ته ورسېدل د رونوک مستعمرې (Roanoke Colony) غړي وو. دوی د ۱۷ مېرمنو، ۹۱ نارينه وو او ۹ هلکانو سره د مستعمرې د لومړنيو اوسېدونکو په توګه د  ۱۵۸۷ زکال په جولای کې شمالي کارولينا ته راغلل. ويرجينيا ډایر (Virginia Dare) د ۱۵۸۷ ز کال د اګست په ۱۸ نېټه په مستعمره کې زيږېدلې وه. هغه لومړنۍ انګریزه ماشومه وه چې د متحده ايالاتو په خاوره کې وزېږېده. د هغې مور ایلېنورډاېر (Eleanor Dare) د رونوک (Roanoke) مستعمرې د والي جان وايټ (John White) لور وه. دا معلومه نه ده چې د رنوک (Roanoke) مستعمرې غړو ته څه پيښ شول، په داسې حال کې چې پر دوی باندې د امريکایيانو له خوا د بريد احتمال هم شته او هغه کسان چې نه دي وژل شوي په سيمه ییزو قبيلو کې شامل شوي وو.<ref>{{cite web|url=http://www.virginiadare.com/About-Us/The-Virginia-Dare-Story.aspx|title=The Virginia Dare Story|publisher=Virginia Dare|access-date=June 14, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423005113/http://www.virginiadare.com/About-Us/The-Virginia-Dare-Story.aspx|archive-date=April 23, 2015}}</ref><ref>{{cite book|author=Andrew Thomas Powell|title=Grenville and the Lost Colony of Roanoke: The First English Colony of America|url=https://books.google.com/books?id=R31xVVqI-jEC&pg=PA270|year=2011|publisher=Troubador|page=270|isbn=9781848765962}}</ref> === ويرجينيا === جيمزټاون (Jamestown) په امريکا کې د انګریزانو لومړنی میشت ځای دی. په ۱۶۰۷ ز کال کې په هغه ځای کې چې اوس ويرجينيا ده رامنځ ته شو. په ۱۶۰۸ ز کال کې لومړنۍ انګریزانې مېرمن فاريسټ (Forrest) او د هغې خادمه ان براس (Anne Burras) وې، جيمزټاون ته ورسېدې. بوراس (Burras) لومړنۍ انګریزه شوه چې په نوې نړۍ (هغه مهال چې د نړۍ جغرافيوي سيمو بدلون وکړ او حيوانات او نباتات طبقه بندي شول. دغه اصطلاح د زړې نړۍ په مقابل کې کارول کېږي) کې واده وکړ او د هغې لور ويرجينيا ليډن (Virginia Laydon) د انګریزي کډوالو لومړنی ماشوم و چې په جيمزټاون (Jamestown) کې وزېږېده.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1127896220070513|work=Reuters|title=FACTBOX-Jamestown, first English settlement in no America|date=May 13, 2007}}</ref><ref>Smith, John, ''The Generall Historie of Virginia, New England & The Summer Isles ...'', cited Virginia, Alice, Katherine, and Margaret.</ref><ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://files.usgwarchives.net/va/jamestown/census/1623cens.txt |access-date=2021-11-14 |archive-date=2025-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203141826/http://files.usgwarchives.net/va/jamestown/census/1623cens.txt |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ancientplanters.org/anne-burras-history-virginia/|title=Anne Burras and the History of Virginia – Order of Descendents of Ancient Planters}}</ref><ref name="Timeline">[http://apva.org/rediscovery/page.php?page_id=29 Jamestowne Rediscovery: A Timeline of Events and References] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606233644/http://apva.org/rediscovery/page.php?page_id=29|date=June 6, 2014}}. Retrieved July 12, 2014.</ref><ref name="Billings35">Billings, Warren M. ''Jamestown and the Founding of the Nation''. Gettysburg, PA: Thomas Publications, 1991. Originally published 1988. {{ISBN|978-0-939631-27-8}}. p. 35. See also previous citation.</ref><ref name="Dorman">Dorman, John Frederick, ''Adventurers of Purse and Person'', 4th ed., v.2, p. 431.</ref> په ۱۵۲۶ -۱۵۲۷ کې د لوکاس وازکوز ډي ايلون (Lucas Vázquez de Ayllón) نابريالۍ مستعمرې سان ميګويل ډي ګوالډاپ (San Miguel de Gualdape) وروسته لومړني افریقاییان په ۱۶۱۹ ز کال کې جيمزټاون ته راوړل شول. په دوی کې لږ تر لږه د يوې مېرمنې په ګډون شاوخوا شل تنه شامل وو. دوی په اصل کې په عصري [[آنګولا|انګولا]] (Angola) کې د نډونګو (Ndongo) سلطنت له خوا چې مکسيکو ته د تلونکې يوې لويې ډلې برخه وو او د دوی پرتګالي نيول شوې بېړۍ باندې د انګریزي شخصي جنګي بېړیو له خوا له بريد وروسته نيول شوي وو. د دوی راتګ ته په ويرجينيا کې د غلامۍ د تاريخ د پيل په توګه او همدارنګه د افريقايي الاصل امريکايي تاريخ لپاره د پيل ټکي په توګه ځکه ليدل کېږي چې دوی د بريټانوي امريکا په اصلي ټاټوبي کې دا ډول لومړنۍ ډله وه.<ref>{{Cite web|url=https://richmond.com/news/virginia/virginia-to-mark-400-years-since-arrival-of-enslaved-africans/article_40d71719-91f7-502a-8421-65d421caf7e6.html|title=Virginia to mark 400 years since arrival of enslaved Africans|first=DENEEN L. BROWN The Washington|last=Post|website=Richmond Times-Dispatch}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/presentationsandactivities/presentations/timeline/colonial/virginia/rolf.html|title=John Rolf Reports on Virginia to Sir Edwin Sandys, 1619 - American Memory Timeline- Classroom Presentation {{!}} Teacher Resources - Library of Congress|website=www.loc.gov|language=en|access-date=2018-01-03}}</ref><ref name="slavery0">{{Cite web|url=https://hampton.gov/DocumentCenter/View/24075/1619-Virginias-First-Africans|title=1619: Virginia's First Africans|last=Austin|first=Beth|date=August 2019|website=Hampton History Museum|access-date=2021-11-14|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209164745/https://hampton.gov/DocumentCenter/View/24075/1619-Virginias-First-Africans|url-status=dead}}</ref> همدارنګه په ۱۶۱۹ ز کال کې له انګلستان نه ۹۰ تنه ځوانې ښځې جيمزټاون ته ولاړې چې هلته د نارينه وو ښځې شي، چې هره يوه يې د ۱۵۰ پونډه تنباکو لپاره لیلام شوې او دغه بيه امريکا ته د مېرمنو د سفر انفرادي لګښت و؛ (ټاکل شوې اندازه تنباکو به د بار وړلو شرکت ته ورکول کېږي). دې ډول مسافرينو ته زياتره وختونه "د تمباکو ناوې" ويل کېدې. د دې موخې لپاره امريکا ته د تنباکو ناوې سره د وړيا تېرېدلو او د ستونزو لپاره د جهېز په ژمنې سره ډېر داسې سفرونه شوي وو، چې د ۱۶۱۹ ز کال سفر يې لومړنی و.<ref name="warm ups">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nA2mx68jgTkC&pg=PA31|title=Voices of a People's History of the&nbsp;... – Google Books|access-date=June 29, 2011|isbn=9780825144608}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rg7-dOq4ZXQC&pg=PA7|title=America's Women: Four Hundred Years&nbsp;... – Google Books|date=September 1, 2004|access-date=June 29, 2011|isbn=9780060959814|last1=Collins|first1=Gail}}</ref> === نوی انګلستان === په نوي انګلينډ کې له انګلستان نه پيوريټن کډوالو [Puritans په ۱۷ پېړۍ کې د عيسوي مذهب د هغې ډلې غړي وو چې غوښتل يې مذهب کې ساده ګي او تصفيه راشي. په مذهب کې ډېر سختګير خلک وو] خپل پياوړي مذهبي ارزښتونه او خورا منظم ټولنيز جوړښت یې له ځان سره راوړ. دوی په دې باور وو چې ښځه بايد په خپلې غوره وړتيا سره خپل ځان له خدای څخه وېره لرونکي ماشومانو پاللو ته وقف کړي. د ښځو په سلوک يا ډول کې قومي توپيرونه موجود وو. په نوي انګلينډ کې د پيوريټن (Puritan) کډوالو تر منځ مېرمنو هيڅکله د خپلو مېړونو سره په کروندو کې کار ونه کړ، په داسې حال کې چې د [[المان]] په ټولنو لکه پنسلوانيا کې زياتره ښځو په کروندو او د حيواناتو د ساتنې برخو کې کار کولو. الماني او هالنډي کډوالو ښځو ته د ملکيت ډېر واک ورکړ چې د انګليستان په محلي قانون کې ورته اجازه نه وه ورکړل شوې. د ښځينه انګرېز کډوالو برعکس الماني او هالنډي مېرمنو د خپلو جامو او نورو توکو مالکيت درلود او همدارنګه د واده کولو لپاره راوړل شوي ملکيت د وصيت ليکلو وړتيا هم ورکړل شوې وه. د نوي انګلينډ سيمه ییز اقتصاد په ۱۷ پېړۍ کې د کډوالۍ لوړې کچې، زيات زېږون، د مړينې ټيټې کچې او د ارزانه کرهنيزو ځمکو له امله په چټکۍ سره وده وکړه. د دې هېواد نفوس په ۱۶۳۰ کې له ۳۰۰۰ په ۱۶۴۰ کې ۱۴۰۰۰ تنو، په ۱۶۶۰ کې ۳۳۰۰۰ تنو، په ۱۶۸۰ کې ۶۸۰۰۰ تنو او په ۱۷۰۰ کې ۹۱۰۰۰ تنو ته لوړ شو. د ۱۶۳۰ او ۱۶۴۳ تر منځ نږدې ۲۰۰۰۰ تنه پوريټين (Puritan)[Puritans په ۱۷ پېړۍ کې د عيسوي مذهب د هغې ډلې غړي وو، چې غوښتل يې مذهب کې ساده ګي او تصفيه راشي. په مذهب کې ډېر سختګير خلک وو] راغلل او بوسټان (Boston) ته نږدې ميشت شول چې له ۱۶۴۳ څخه وروسته په کلني ډول له پینځوسو لږ کډوال راغلل. په ۱۶۶۰ – ۱۷۰۰ کلونو کې د يوې بشپړې شوې کورنۍ منځنۍ کچه ۷،۱ ماشومان وو. د زيږون کچه په هرو ۱۰۰۰ تنو کې په کلني ډول ۴۹ ماشومان وو او د مړينې کچه په کلني ډول په هرو ۱۰۰۰ تنو کې ۲۲ تنه وه. د نارينه وو په ګډون نږدې ٪۲۷ نفوس د ۱۶ او ۶۰ کلونو تر منځ عمرونه درلودل.<ref>Daniel Scott Smith, "The Demographic History of Colonial New England," ''Journal of Economic History,'' 32 (March 1972), 165–183 [https://www.jstor.org/stable/2117183 in JSTOR]</ref><ref>Terry L. Anderson and Robert Paul Thomas, "White Population, Labor Force and Extensive Growth of the New England Economy in the Seventeenth Century, ''Journal of Economic History,'' Vol. 33, No. 3 (Sept 1973), pp. 634–667 at p 647, 651; they use stable population models. [https://www.jstor.org/stable/2117117 in JSTOR]</ref> == سرچينې او ياداښتونه == pmzr8cdky8141g3zjh28zg494hcrp2f 0 69006 365179 365155 2026-07-16T15:13:58Z Khan Muhammad Akazai 4158 /* برخې او فرعي برخې */ 365179 wikitext text/x-wiki '''اکازئی''' یو [[پښتون]] (یا [[پختون]]/[[پټان]]) قبیله ده چې د شمالي [[پاکستان]] سره تړاو لري. دا په ځانګړي ډول د [[یوسفزئی]] قبیلې د یوې فرعي څانګې، عیسی زئی، برخه ده. یوسفزئی قبیله د پښتنو له هغو قبایلو څخه ده چې ډېر اغېزناک، مشهور او معزز ګڼل کېږي، او په [[خیبر پښتونخوا]] کې مېشت دي. دا قبیله د خپلې بډایه کلتوري میراث، قوي قبایلي اصولو (پښتونولي) او تاریخي نفوذ له امله پېژندل کېږي. یوسفزئی قبیلې د برتانوي استعماري پراختیا پر وړاندې مقاومت او د خپلې خپلواکۍ د ساتلو په برخه کې مهم رول لوبولی دی<ref>.P.D. Bonarjee (1899). [https://archive.org/details/ahandbookfighti00bonagoog/page/n47/mode/1up A Handbook of The Fighting Races of India] p.23-24.</ref> پوځي مورخ کرنل هیرالډ کارمائیکل وائلي د یوسفزئی قبیلې په اړه خپل نظر داسې بیان کړی دی: "یوسفزئی یو کرنیز قوم دی، چې عموماً ښکلی، متناسب بدن، ښه فزیکي جوړښت او ښکلې څېره لري، او په کې نسلي ویاړ ډېر څرګند وي. هغه ښه لباس اغوندي او ښه اخلاق لري، او د هغه مېلمه پالنه بېلګه ده.". <ref>{{Cite web |last=H.C. Wylly |author-link=H.C. Wylly |year=1912 |title=From the Black Mountain to Waziristan |url=https://archive.org/details/fromblackmountai00wyll |publisher=London, Macmillan |page=56}}</ref> == د قبیلې پېژندنه == اکازۍ د [[تور غر ولسوالۍ|تورغر]] قبیلې څخه شمیرل کیږي، چې د یوسفزیو قبیلې د عیسی زي قبیلې یوه څانګه ده. <ref>Compiled by H. A. Rose. ''Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North West Frontier Province''. p.702.https://archive.org/details/glossaryoftribes03rose</ref> د یوسفزي قبیلې نیکه، امجد یوسف، پنځه زامن درلودل: اکو، موسی، عیسی، مالي او اوریا. دوی د اکا له اولادې څخه دي، '''د عیسی''' زوی و. <ref>H. D. Watson. ''Gazetteer of Hazara District'', 1907. p. 164.https://books.google.com/books?ei=LqhXTY6QJI_RrQfV--GHBw&ct=book-thumbnail&id=V1NuAAAAMAAJ&dq=gazetteer+of+hazara+district&q=Akazais</ref> اکازۍ بیا په څلورو برخو ویشل شوي چې هره برخه دوه یا ډیرې فرعي برخې لري. <ref>J. Wolfe Murray. ''A Dictionary of the Pathan Tribes on the North-west Frontier of India''. https://archive.org/details/adictionarypath00brangoog</ref> === برخې او فرعي برخې === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="1" width="100%" | bgcolor="#969696" |'''فرعي کلی''' | bgcolor="#969696" | '''برخه''' | bgcolor="#969696" | '''فرعي برخه (خیل)''' |- | '''اکازۍ''' | پاینده خیل | اول خېل، جوګي خېل او ملال خېل |- | bgcolor="#C0C0C0" | | برت خیل | بيبا خېل، چمبه خېل او خان خېل |- | bgcolor="#C0C0C0" | | تاسن خیل | اکوزي، غازي خان او ماموزي |- | bgcolor="#C0C0C0" | | عزیز خیل | درجا خیل، رسول خیل، سین خیل او کالا خیل |} == جغرافيه == د اکازئی قبیلې اکثریت (شاوخوا ۳۵،۰۰۰ تنه) د یوه غرني سیمې، چې تورغر (تور غر) نومېږي، د لویدیځو لمنو پر سر مېشته ده. د اکازئیو سیمه د حسنزو قبیلې له شمالي خوا سره نږدې پرته ده. د ختیځ خوا ته د اگرور سیمه موقعیت لري، شمال ته چغرزئیان (نصرت خېل او بسی خېل) میشت دي، او لویدیځ لور ته مشهوره د سند سیند بهېږي. د مچایي سر د دوی له جنوبي خوا پرته ده، چې د تورغر تر ټولو لوړه څوکه ده (۹۸۱۷ فوټه لوړوالی لري) — دا څوکه د اکازئیو په برخه کې راځي. د اکازئیو مهم کلي کند (بر کند او کوز کند)، بمبل، او بلیانړه دي. نور کلي عبارت دي له دربنړه، کنډر، بکرې، لید، لاشوړه، بکیانړه، موراتَه، تورم، او لارې. د سکهانو د واکمنۍ پر مهال او تر ۱۸۶۸م کال پورې، اکازئیان د اگرور درې (اوسنۍ تحصیل اوګی) د شاهتوت د کلي مالکین وو. د ژوند د ښه فرصتونو لپاره، اکازئیان له تورغر څخه ګاونډیو سیمو او د هېواد نورو ښارونو ته کډه شول. د تورغر نه کډه شوي اکازئیان اوس د مانسهرې ولسوالۍ په اوګی تحصیل (چې تورغر سره نښتی دی)، د پخل درې، د کونش درې (چنارکوټ، مانسهره ولسوالۍ)، ملک پورې (ایبټ آباد)، کهلابټ ټاؤن شپ، نارا، هري پور، کراچۍ، راولپنډۍ، او د اټک ولسوالۍ په برهان کې مېشته دي.<ref name="archive.org">Wylly H.C. ''From the Black Mountain to Waziristan'', Chapter - II pges (24 -53).https://archive.org/details/fromblackmountai00wyll</ref> د ژوند د ښه امکاناتو لپاره، اکازیان د پاکستان دننه سیمو او ښارونو ته مهاجر شول. هغه خلک چې [[تور غر ولسوالۍ|د تورغر]] څخه مهاجر شوي اوس په تحصیل اوګي (تورغر سره نږدې)،د پکلے دره او کونش دره – چنارکوټ د [[مانسهره ولسوالۍ|مانسهره]]، ملکپوره - [[ايبټ اباد ولسوالۍ|ایبټ آباد]] ، کلابت ټاون شپ ، ناره، [[هريپور ولسوالۍ|هري پور]] ، [[کراچۍ]] ، [[راولپنډي|راولپنډۍ]] او برهان ضلع [[اټک]] کې ژوند کوي.  == د انګرېزانو پر ضد جګړه == تورغر د 1858 څخه تر 1947 پورې [[بریتانوی هند|د برتانوي واکمنۍ]] پرمهال هیڅکله د دوی تر ادارې لاندې نه و. د حسن زيو تر څنګ اکازيانو د انګرېزانو پر ضد په جګړه کې ډېر فعال وو. <ref name="IGI">{{Cite web |title=objectid=DS405.1.I34_V08_257.gif Black Mountain - Imperial Gazetteer of India, v. 8, p. 251 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html |access-date=2023-10-04 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507170752/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html |url-status=dead }}</ref> د دې قبیلې د جنګیالیو شخصیت او زړورتیا د سر ویلیم ویلسن هنټر لخوا په لاندې ډول تشریح شوې: <ref>Sir Willium Wilson Hunter.''The Indian Musalmans'' (1872) page 30 (https://archive.org/details/indianmusalmans03huntgoog</ref> {{Cquote|د 1863 کمپاین موږ ته زموږ په لګښت کې درس راکړ چې د جنون کیمپ پروړاندې مبارزه د نړۍ ترټولو زړور نسل د ۵3,000 جنګیالیو د متحد ځواک سره د جګړې معنی لري. د سیمې نه لاس رسی، د قومونو مزاج او داخلي اړیکې زموږ د سرحدي افسرانو لپاره د بې باورۍ سرچینه ده.}} [[بریتانوی هند|د برتانوي واکمنۍ]] حکومت په مختلفو وختونو کې د تور غر قبیلو د ځپلو لپاره ''تور غر'' ته پنځه لوی مہمات واستول: <ref name="archive.org"/> *'''د تور غر لومړی مہم – ۱۸۵۲-۱۸۵۳'''. د ۱۸۵۱ کال د مني پر مهال د مالګې د څانګې د کارني او تپ په نوم د دوو برتانوي افسرانو وژنه د دې مہم لامل شوه. دا عملیات د 1852 کال د دسمبر څخه تر جنوري 1853 پورې ترسره شوي. په دې مہم کې د ډګرمن مکسن په مشرۍ ۳۸۰۰ سرتیري ګډون درلود. په دغه مہم کې پنځه عسکر وژل شوي او ۱۰ نور ټپيان شوي دي. <ref name="antiquesatoz.com">Stephen Herold.''Expeditions against the Tribes of NWF Province from 1847 to 1908. http://www.antiquesatoz.com/stephenherold/nwfrontc.htm''</ref> * '''د تور غر دوهم مہم – ۱۸۶۸'''. دغه مہم د حسن زيو، اکازو او چغرزي قومونو له خوا د وادي اګرور په اوګي کې د برتانوي پوليسو په پوسته د بريد له امله رامنځته شو. دا عملیات د اکتوبر په 1868 کې ترسره شوي. په دې سفر کې 12,544 سرتیري شامل وو چې د میجر جنرال وائلډ لخوا یې قومانده کوله. په جګړه کې ۵۵ عسکر وژل شوي او ۲۹ نور ټپیان شوي دي. <ref name="antiquesatoz.com" /> * '''د تور غر دریم مہم – ۱۸۸۸'''. دا عملیات د 1888 د لومړي هزاره مہم په نوم هم پیژندل کیږي. د دې مبارزې لامل د انګرېزانو پر کلیو د قومونو پرله پسې بریدونه او پر برتانوي پوځیانو برید وو، چې په ترڅ کې یې دوه برتانوي افسران ووژل شول. دا د اکتوبر له 1 څخه تر نومبر 11، 1888 پورې دوام وکړ. په دې کمپاین کې 9,416 سرتیري شامل وو چې د میجر جنرال جې مک کوین لخوا یې قومانده کوله. په دې کمپاین کې ۲۵ عسکر وژل شوي او ۵۷ نور ټپیان شوي دي. <ref name="antiquesatoz.com" /> * '''د تور غر څلورم مہم – ۱۸۹۱'''. دا عملیات د دویم هزاره مہم ۱۸۹۱ په نوم هم یادیږي. د تورغر قبیلې د برتانیې په خاوره کې په خپلو عسکرو باندې ډزې وکړې چې د همدې مبارزې لامل شو. د کمپاین موده د مارچ څخه تر نومبر 1891 پورې وه. په دې ځواک کې 7,289 سرتیري شامل وو او مشري یې د تورن جنرال W. K. Ellis په غاړه وه. په دغه کمپاين کې ۹ تنه عسکر وژل شوي او ۳۹ نور ټپيان دي. <ref name="antiquesatoz.com" /> <ref>A H Manson ''Expedition Against The Hasanzai And Akazai Tribes Of The Black Mountain 1891''(https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.278708</ref> * '''د 1892 کال د عیسی زی قبیلې پر ضد مہم '''. د قبیلو لخوا د تړونونو څخه سرغړونه او د جوړجاړي څخه ښکاره سرغړونه د دې کمپاین لامل شوه. د دې عملیاتو هدف د حسن زی، اکازي او مدخیل په نوم د دریو داعشیانو پر ضد و. دا د سپتمبر څخه تر اکتوبر 1892 پورې پرمخ وړل شوی و. په دې ځواک کې د تورن جنرال ویلیم لاکهارټ تر قوماندې لاندې 6000 سرتیري او 24 ټوپکونه شامل وو. په دې کمپاین کې ۲۴ تنه عسکر د کولرا له امله مړه شول نه د دښمن د مرمیو.<ref>Watson, H. D. Ed. Gazetteer Of The Hazara District, 1907 https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.31463/page/n236/mode/1up?q=Black+Mountain</ref> == کلتور او دودونه == د نورو ټولو [[پښتانه|پښتنو]] په څیر، اکازیانو خپل کلتوري هویت ساتلی دی. دوی د ''[[پښتونولي]] د اخلاقو اصول په کلکه تعقیبوي،'' چې په هغه کې مینه، نیکمرغي، زړورتیا، وفاداري او تواضع شامل دي. اکازو هم د پښتنو دودونه د ''[[جرگه|جرګې]]'' (مشورتي مجلس)، ''[[ننواتې|نانواتي]]'' (پلاوی د جرم اقرار)، ''هجره'' (لویه دسترخوان) او ''[[Melmastyā́|میلمستیا]]'' (میلمه پالنه) ساتلي دي.<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Surinder |url=https://books.google.com/books?id=QVA0JAzQJkYC&pg=PA336&dq=pushtoonwali |title=Popular Literature and Pre-modern Societies in South Asia |last2=Gaur |first2=I. D. |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1358-7 |language=en}}</ref> <ref>Surinder Singh and Ishwar Dayal Gaur. ''Popular Literature and Pre-Modern Societies in South Asia''. p. 336.https://books.google.com/books?id=QVA0JAzQJkYC&pg=PA336&dq=pushtoonwali</ref> == ژبه == [[پښتو]] د اکازیو اساسي ژبه ده. له نورو خلکو/ژبو سره د سختو طبعي ځمکو او لږو سړکونو له امله لږ تعامل؛ د تور غر اکازۍ د پښتو تر ټولو پاکه بڼه خبرې کوي. هغه اکازیان چې نورو سیمو ته کډه شوي، محلي ژبې یې غوره کړې دي لکه؛ [[هندکو يا انکو ژبه|هندوکو]] په هزاره ډویژن کې. == تور غر ولسوالۍ == په 14 اګست 1947 کې د [[پاکستان]] له جوړېدو وروسته، تور غر [[خېبر پښتونخوا|د خیبر پښتونخوا]] ([[خېبر پښتونخوا|''شمال لویدیز سرحدي صوبې'']]) د صوبايي حکومت تر ادارې لاندې د قبایلي سیمې حیثیت ورکړل شو. د ۲۰۱۱ کال د جنورۍ په ۲۸مه [[تور غر ولسوالۍ|تورغر]] د [[خېبر پښتونخوا]] ۲۵مه ضلعه شوه. <ref>[http://tribune.com.pk/story/110387/tor-ghar-kala-dhaka-becomes-25th-k-p-district/ Tor Ghar: Kala Dhaka becomes 25th K-P district] The Express Tribune. 28 January 2011. Retrieved 12 November 2011.</ref> جودبا د دې نوې جوړې شوې ولسوالۍ مرکز دی چې لاندې تحصیلونه لري: * جودبا * کنډر حسن زی * دوړ میره د اکازۍ ډیری سیمې د کنډر حسن زی تحصیل لاندې راځي. [https://web.archive.org/web/20110225010611/http://khyberpakhtunkhwa.gov.pk/] == حوالې == <references group="" responsive="1"></references> {{Pashtun tribes}} qv6fr2pgsy3zz903biiw8b8e7gh8ziy