ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 2765 368232 361732 2026-08-10T16:42:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368232 wikitext text/x-wiki '''بورکینا فاسو''' Burkina Faso) په [[لویدیځه افریقا|لویدیځې افریقا]] کې په وچې پورې تړلی یو هیواد دی. پلازنینه یې [[آواګادوګو]] او مساحت یې ۰۰۰'۲۷۴ کیلومتره مربع دی، د یاد هیواد رسمي ژبه [[فرانسوي]] ده او ۲۲۸'۲۲۸'۱۳ میلیونه وګړي لري.د بورکینافاسو د پیسو واحد د یاد هیواد [[د لویدیځې افریقا سی اف ای فرانک|فرانک (XOF)]] دی، په ۱۹۶۰ د اګست په ۵ یې له [[فرانسه]] نه خپله خپلواکي ترلاسه کړې. {{Infobox country | conventional_long_name = بورکینافاسو هیواد | common_name = بورکینافاسو | image_flag = Flag of Burkina Faso.svg | image_coat = Coat of arms of Burkina Faso.svg | national_motto = {{Native name|fr|"Unité–Progrès–Justice"|italics=off}}{{سخ}}{{small|"تنهایی، پرمختګ، ورکونه"}} | national_anthem = {{Nowrap|{{native phrase|fr|[[Une Seule Nuit]] / Ditanyè|nolink=yes}}{{سخ}}{{small|''له شپو څخه / Hymn of Victory''}}}}{{سخ}}{{منځ‌چین}}[[File:Hymne National du Burkina Faso.ogg]]{{پای}} | image_map = Burkina Faso (orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|countryprefix=|location_color=په شین رنګ کې د نړۍ پرمخ د بورکینا فاسو هیواد موقیعت|region=[[افریقا]]|region_color=شین ټکی subregion=the [[افریقایي ټولنه]]|subregion_color=light blue|legend=Location Burkina Faso AU Africa.svg}} | image_map2 = Burkina Faso - Location Map (2013) - BFA - UNOCHA.svg | capital = [[واګادوګو]] | coordinates = {{Coord|12|20|N|1|40|W|type:city}} | largest_city = پلازمینه | official_languages = [[فرانسوي]] | national_languages = [[دیولا ژبه]]{{سخ}}[[فولاني ژبه]]{{سخ}}[[ language]]<ref>{{Cite journal|last=André|first=Géraldine|date=31 May 2007|title=École, langues, cultures et développement|journal=Cahiers d'Études Africaines|language=fr|volume=47|issue=186|pages=221–247|doi=10.4000/etudesafricaines.6960|issn=0008-0055}}</ref> | ethnic_groups = {{ |۵۲% [[یوسف لنګو]] |۸٫۴٪ [[فولانیان]] |۲٫۴% [[لوبیان]] |۴٫۹% [[محذاحمد]] |۰٫۸% [[دیولایان خلک]] |۴٫۵% [[سنوفو]] |۴٫۶% [[ګورونزي خلک]] |۷% [[ګورما]] |۱٫۹٪ [[طوارقیان]] }} | ethnic_groups_year = ۲۰۱۰<ref name="CIAFactbook2019uv">{{cite web |title=Africa: Burkina Faso The World Factbook - Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/uv.html |website=www.cia.gov |accessdate=22 December 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190615035718/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/uv.html |archivedate=15 June 2019 |date=2019 |url-status=live}}</ref> | religion = <!-- See Religion section --> | demonym = [[بورکینا فاسویان]] | government_type = [[دولت|حاکم نظام]] [[نظام|نیمه ریاستي نظام]], [[اساسي قانون]] [[جمهوريت]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[روچ مارک کریستیان کبور]] | leader_title2 = [[لومړی وزیر]] | leader_name2 = [[کریستوف جوزف ماري دابیر]] | legislature = [[ولسي جرګه|ملي جرګه]] | sovereignty_type = خپلواکي | established_event1 = له [[فرانسه|فرانسې]] | established_date1 = ۵ اوت ۱۹۶۰ | area_km2 = ۲۷۴٬۲۰۰ | area_rank = ۷۴ام | area_sq_mi = ۱۰۵٬۸۶۹ <!--Do not remove per [[ویکیپېډیا]]--> | percent_water = ۰٫۱۴۶٪ | population_estimate = ۲۰٬۱۰۷٬۵۰۹<ref name="The World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|title=Burkina Faso population projection|year=2017|accessdate=8 January 2018|language=en|تاريخ الأرشيف=6 September 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=6 September 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html}}</ref> | population_census = ۱۴٬۰۱۷٬۲۶۲ | population_estimate_year = ۲۰۱۷ | population_estimate_rank = ۶۱ام | population_census_year = ۲۰۰۶ | population_density_km2 = ۶۴ | population_density_sq_mi = ۱۶۳٬۶۳ <!--Do not remove per [[تاریخ]]--> | population_density_rank = ۱۳۷ام | GDP_PPP = $۴۵٫۳۳۹ بیلیونه | GDP_PPP_year = ۲۰۲۰ | GDP_PPP_per_capita = $۲٬۲۰۷<ref name="imf.org">{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=88&pr.y=8&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= | title=Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_nominal = $۱۶٫۲۲۶ بیلیونه | GDP_nominal_year = ۲۰۲۰ | GDP_nominal_per_capita = $۷۹۲<ref name="imf.org"/> | Gini = ۳۹٫۵ <!-- number only --> | Gini_year = ۲۰۰۷ | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref =<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Distribution of family income – Gini index|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=1 September 2009|تاريخ الأرشيف=13 May 2009|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=13 August 2008|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080813045724/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080813045724/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813045724/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ۰٫۴۳۴ <!--number only--> | HDI_year = ۲۰۱۸ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[برنامه عمران ملل متحد]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ۱۸۲ام | currency = [[د لویدیځې افریقا سی اف ای فرانک]]<ref>CFA Franc BCEAO. Codes: XOF / 952 [http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml ISO 4217 currency names and code elements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407090907/http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml|date=7 April 2014}}. ISO.</ref> | currency_code = XOF | utc_offset = {{Sp}} | time_zone = [[نړیوال ساعت|GMT]] | drives_on = ښوی | calling_code = [[+۲۲۶]] | iso3166code = BF | cctld = [[.bf]] | footnotes = The data here is an estimation for the year 2005 produced by the International Monetary Fund in April 2005. | today = }} بروکينا فاسو (انګليستان: /bɜːrˌkiːnə ˈfæsoʊ/، متحده ايالتونه: /- ˈfɑːsoʊ ، فرانسوي: [buʁkina faso]) د ۲۷۴۲۰۰ کېلومتر مربع (۱۰۵۹۰۰ ميل مربع) پراخوالي په لرلو سره د لويديځې افريقا په وچه کې را ایسار هېواد دی، چې شمال لويديځ ته له مالي، شمال ختیځ ته له نايجير، سويل ختيځ ته له بينين، سوېل ته له ټوګو او غانا او سويل لويديځ ته له (Ivory) ساحل سره پوله لري. نفوس يې (۲۰۳۲۱۳۷۸) تنه دی. پخوا (۱۹۸۴۰۱۹۵۸) ورته د پورته ولټا جمهوريت (Republic of Upper Volta) ويل کېدل، چې د ولسمشر توماس سنکارا (Thomas Sankara) له لورې بورکينا فاسو ونومول شو. اتباع يې د “Burkinabe” (/bɜːrˈkiːnəbeɪ/ ''bur-KEE-nə-bay'') په نوم يادېږي او پلازمېنه او لوی ښار يې واګاډوګو (Ouagadougou) دی. <ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/burkina-faso|title=burkina-faso noun – Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|access-date=20 November 2017}}</ref><ref name="worldpopulationreview.com">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/burkina-faso-population|title=Burkina Faso Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs)|website=worldpopulationreview.com}}</ref> په بورکينا فاسو کې تر ټولو لويه توکمي ډله د Mossi خلک دي، چې په ۱۱ او ۱۳ پېړۍ کې په ياده سيمه کې استوګن شول. دوی لکه د Ouagadougou, Tenkodogo او Yatenga په شان پياوړې پاچاهۍ رامنځته کړې. دا هېواد په ۱۸۹۶ ز کال کې د فرانسې د لويديځې افريقا د برخې په توګه د فرانسې له لورې مستعمره شو، چې په ۱۹۵۸ز کال کې (Upper Volta) په فرانسوي ټولنه کې خپلواکه مستعمره شوه. په ۱۹۶۰ ز کال کې يې د ولسمشر “Maurice Yameogo” په مرسته بشپړه خپلواکي تر لاسه کړه. په لومړيو کالونو کې د بې ثباتۍ، وچکاليو، قحطۍ او فساد ښکار وه. په ۱۹۶۶، ۱۹۸۰، ۱۹۸۲، ۱۹۸۳، ۱۹۸۷ ز کلونو کې په کې بېلابېلې کودتاګانې پېښې او په ۱۹۸۹، ۲۰۱۵ او ۲۰۲۲ زکلونو کې په کې د کودتا هڅې وشوې. توماس سنکارا (Thomas Sankara) پر هېواد باندې له ۱۹۸۲ څخه د ۱۹۸۷ز کال کودتا کې د وژل کېدلو تر وخته پورې واکمني وکړه. د يادې کودتا مشري (Blaise Compaore) کوله، چې له بريا وروسته ولسمشر شو او د ۲۰۱۴ ز کال د اکتوبر پر ۳۱ نېټه له واک څخه تر لرې کېدلو پورې يې پر هېواد حکومت وکړ. سنکارا د لوړې هيلې يوه ټولنيزه اقتصادي خپرونه پيل کړه، چې د لوست يا سواد يوه ملي مبارزه، بزګرانو ته د ځمکو بيا وېش، د اورګاډي د پټلۍ او سړک جوړښت او د ښځينه جنسي الې د پرېکولو، د زور ودونو او په يوه وخت کې له يو څخه زياتو مېړونو سره د واده له قانون څخه سرغړونه يې راونغاړله. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/10/31/world/africa/burkina-faso-protests-blaise-compaore.html|title=Violent Protests Topple Government in Burkina Faso|date=October 31, 2014|work=The New York Times}}</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/06/tens-thousands-attend-burkina-faso-protest-20146102919189695.html Tens of thousands attend Burkina Faso protest, Protesters voice opposition to referendum that would allow Blaise Campaore to extend his presidential term], Al Jazeera (Reuters). Last updated: 1 June 2014 01:34.</ref><ref name="ReutersChe2">[https://www.reuters.com/assets/print?aid=USL17577712 Burkina Faso Salutes "Africa's Che" Thomas Sankara] by Mathieu Bonkoungou, [[Reuters]], 17 October 2007</ref><ref name="UprightDVD">''[[Thomas Sankara: the Upright Man]]'' by ''[[California Newsreel]]''</ref><ref name="Grila2">[https://web.archive.org/web/20120124093433/http://www.zcommunications.org/commemorating-thomas-sankara-by-farid-omar Commemorating Thomas Sankara] by Farid Omar, ''Group for Research and Initiative for the Liberation of Africa'' (GRILA), 28 November 2007</ref><ref name="DailyTelegraph">{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Burkina Faso coup: military says it now controls country after arresting leaders|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burkinafaso/11870962/Burkina-Faso-coup-military-says-it-now-controls-country-after-arresting-leaders.html|archive-url=https://archive.today/20150919023742/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burkinafaso/11870962/Burkina-Faso-coup-military-says-it-now-controls-country-after-arresting-leaders.html|url-status=dead|archive-date=19 September 2015|newspaper=[[The Daily Telegraph]] (Online edition)|location=United Kingdom|date=17 September 2015|access-date=17 September 2015}}</ref><ref name="BBC World News">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34334430|title=Burkina Faso coup: Michel Kafando reinstated as president|date=23 September 2015|work=BBC News|access-date=23 September 2015}}</ref> بورکينا فاسو د ۲۰۱۰ ز لسيزې راهيسې په Sahel کې د اسلام پال ترور له راپورته کېدنې څخه په سخت ډول اغېزمن شوی دی. بېلابېلې ملېشې چې يو څه يې له اسلامي دولت (Islamic State “IS”) يا القاعده سره متحدې دي، له مالي او نايجير سره د هېواد په پولو کې فعاليت کوي. د هېواد د ۲۱ ميليونه اوسېدونکو له ډلې له يو ميليون څخه زيات يې د هېواد دننه بې ځايه شوي وګړي دي. د ۲۰۲۲ ز کال د جنوري پر ۲۴ پوځ او «د خونديتوب او بيارغونې لپاره د هېوادپالنې خوځښت» يې په ګډه ځان واکمن اعلان کړ. پوځ وار له مخه د ولسمشر روک مارک کابوري (Roch Marc Kabore) پر وړاندې کودتا کړې وه. د جنوري پر ۳۱ د پوځ دولتي شورا اساسي قانون بيا نوی (تمديد) کړ او “Paul-Henri Sandaogo Damiba” يې د انتقالي ولسمشر په توګه وټاکه. <ref>{{Cite web|title=Burkina Faso restores constitution, names coup leader president|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/31/burkina-faso-restores-constitution-names-coup-leader-president|access-date=2022-01-31|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> ياد هېواد د ۱۶۲۶۶ بېليون امريکايي ډالر ناخالص کورني محصول په درلودلو سره يو وروسته پاتې هېواد دی. ٪۶۳ وګړي يې د اسلام او ٪۲۲ يې د عيسويت پيروي کوي. د فرانسوي استعمار له امله د هېواد د حکومت رسمي ژبه او سوداګري فرانسوي ده. ۵۹ هېوادنۍ يا اصلي ژبې په کې ويل کېږي، چې تر ټولو عامه ژبه په کې “Moore” ده چې نږدې ٪۵۰ اوسېدونکي پرې خبرې کوي. بورکينا فاسو د اجرائيه، مقننه او قضايه قوو په درلودلو سره د يو نيمه [مشروطه] ولسمشريز جمهوريت په توګه اداره کېږي. د ملګرو ملتونو، La Francophonie او د اسلامي مرستو سازمان غړيتوب لري. اوسمهال يې له “ECOWAS” او افريقايي ټولنې څخه غړيتوب ځنډول شوی دی. <ref>{{cite web|last1=Brion|first1=Corinne|title=Global voices Burkina Faso: Two languages are better than one|url=https://kappanonline.org/global-voices-burkina-faso-two-languages-brion/|website=Phi Delta Kappan|date=November 2014|access-date=12 October 2020}}</ref><ref name="CIAWorldFactBook2020">{{cite web|title=Africa :: Burkina Faso – People and Society – The World Factbook – Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|website=cia.gov|publisher=CIA|access-date=11 March 2020|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead}}</ref> == رېښه == ياد هېواد چې وار له مخه د “Upper Volta” جمهوريت و، د ۱۹۸۴ ز کال د اګسټ پر ۴ نېټه د وخت ولسمشر “Thomas Sankara” له لورې بورکينا فاسو (Burkina Faso) ونومول شو. د “Burkina” او “Faso” وییکی په هېواد کې له بېلابېلو ويونکو ژبو څخه سرچينه اخلي: “Burkina” له “Mossi” ژبې څخه اخيستل شوې، چې د «سم، نېغ يا عمود» معنا لري او پر خپل سپېڅلتوب يا رښتينولۍ باندې د خلکو د وياړ کولو څرنګوالی څرګندوي. د “Faso” ويی له “Dioula” ژبې څخه اخېستل شوی دی، چې په انکو کې د ( ߝߊ߬ߛߏ߫ ''faso'') په ډول ليکل کېږي او د «پلارنۍ ځمکې يا د لغت له مخې د پلار کور» معنا لري. د “Burkina” له ويي سره د “-be” وروستاړي يو ځای کېږي، چې د “Burkinabe” ترکيب جوړوي. “Burkinabe” په خپل وار د “Fula” ژبې ويی دی، چې د «ښځو يا سړیو» معنا لري. د امريکا د استخباراتو مرکزي اداره (CIA) د هېواد ايتمولوژي «د رښتينو (فساد نه منونکو) خلکو خاوره» په توګه لنډيز کوي. <ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|title=Africa – Burkina Faso|date=21 December 2018|website=CIA|access-date=16 January 2019|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://afrolegends.com/2013/09/12/why-the-name-burkina-faso/|title=Why the name: Burkina Faso?|date=12 September 2013}}</ref> د “Upper Volta” فرانسوي مستعمره د Volta سيند (تور، سور او سپين اولټا) پر پورتنيو برخو باندې د درک له امله [Upper Volta] ونومول شوه. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=by3eqBwNRyIC&pg=PA21|title=iAfrica – Ancient History UNTOLD|publisher=Forbidden Fruit Books LLC|pages=21|language=en}}</ref> == تاريخچه == د اوسني بورکينا فاسو شمال لويديځه برخه کې له ميلاد څخه مخکې (۵۰۰۰-۱۴۰۰۰) کلونو کې ښکاري، راټولېدونکي مېښت شول. د کيندنې الې، ترښځ او د غښو د څوکو په ګډون توکي يې د لرغون پېژندنې د کيندنو له لارې په ۱۹۷۳ ز کال کې وموندل شول. کرنيزې استوګنې په کې له ميلاد څخه مخکې د ۳۶۰۰ او ۲۶۰۰ کالونو تر منځ رامنځته شوې. د “Bura” په نوم کلتور د اوسپنې دورې يو تمدن و، چې مرکز يې د اوسني نايجير په سوېل لويديځه برخه او د معاصرې بورکينا فاسو په سوېل ختيځه برخه کې و. د توکو او ټوپکونو لپاره په وېلې کولو او پښ ګرۍ کې د اوسپنې صنعت له ميلاد څخه مخکې ۱۲۰۰ کال پورې په نيمه سهارايي افريقا کې پرمختګ کړی و. تر اوسه پورې د اوسپنې وېلي کوونې ثبوت چې په بورکينا فاسو کې موندل شوی دی، له ميلاد څخه مخکې (۷۰۰-۸۰۰) نېټه څرګندوي او د لرغوني فيروس فلزي دورې نړيواله ميراثي سيمه (Ancient Ferrous Metallurgy World Heritage Site) جوړوي. له درېيمې څخه تر ۱۳ ميلادي پېړۍ پورې د اوسپنې دورې د بورا کلتور د ننني سوېل ختيځ بورکينا فاسو او سوېل لويديځ نايجير په سيمو کې شتون درلود. د اوسني بورکينا فاسو بېلابېلې توکميزې ډلې، لکه “Mossi”، “Fula” او “Dioula” د اتمې او ۱۵ پېړيو تر منځ په پرله پسې څپو کې راورسېدلې. له ۱۱ پېړۍ څخه د Mossi [توکم] خلکو راز راز بېلې پاچهۍ رامنځته کړې. <ref name=":0">{{Cite web|title=Burkina Faso|url=https://www.smoketreemanor.com/burkina-faso/|date=23 October 2019|website=Smoke Tree Manor|language=en-US|access-date=30 May 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1017/S0021853700025949|jstor=182719|title=Early Metal Working in Sub-Saharan Africa: A Review of Recent Research.|journal=The Journal of African History|volume=35|issue=1|pages=1–36|year=2009|last1=Miller|first1=D. E.|last2=Van Der Merwe|first2=N. J.|s2cid=162330270}}</ref><ref>{{cite journal|title=Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1968-02_9_1/page/54|author=Stuiver, Minze|author2=van der Merwe, Nicolaas J.|journal=Current Anthropology|volume=9|issue=1|year=1968|pages=54–58|jstor=2740446|doi=10.1086/200878|s2cid=145379030}}</ref><ref name="whc.unesco.org">UNESCO World Heritage Centre. [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5045/ "Site archéologique de Bura"]. UNESCO.</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1602|title=Ancient Ferrous Metallurgy Sites of Burkina Faso|website=UNESCO World Heritage List|publisher=UNESCO|access-date=21 March 2021}}</ref> === له اتمې تر ۱۸ پېړۍ پورې === سيمې ته د بورکينا فاسو د زياتو توکميزو ډلو د راتګ د کره نېټو په اړه د نظر اختلاف دی. د “Proto-Mossi” توکم د اتمې او ۱۱ پېړيو تر منځ د ننني بورکينا فاسو لرې ختيځې برخې ته ورسېدل. “Samo” توکم ۱۵ پېړۍ ته نږدې وختونو کې سيمې ته ورسېدل، “Dogon” توکم د هېواد په شمالي او شمال لويديځو سيمو کې د ۱۵ او ۱۶ پېړيو تر يو څه وخته پورې ژوند وکړ او د هېواد د نفوس جوړښتي نورې توکميزې دلې د همدې وخت پر مهال سيمې ته ورسېدلې. <ref name="ReferenceA">[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p.&nbsp;28</ref><ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p.&nbsp;27</ref> د منځنيو پېړيو پر مهال “Mossi” توکم د “Tenkodogo”، “Yatenga”، “Zandoma” او “Ouagadougou” د پاچاهيو په ګډون څو بېلابېلې پاچهۍ رامنځته کړې. د ۱۳۲۸ او ۱۳۳۸ تر منځ یو څه موده کې موسي جنګياليو پر “Timbuktu” باندې يرغل وکړ، مګر په ۱۴۸۳ ز کال مالي کې يې د “Kobi” په جګړه کې “Songhai” د سني علي (Sonni Ali) له لورې ماته وخوړه. <ref name="Nations 2014">"Encyclopedia of the Nations." History. Advameg, Inc., n.d. Web. 8 October 2014.</ref><ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p. xxvioi</ref> د ۱۶ پېړۍ په لومړيو کې “Songhai” پر ننني بورکينا فاسو باندې د غلامۍ زيات بريدونه وکړل. د ۱۸ پېړۍ پر مهال په “Bobo Dioulasso” کې د ګوېرېکو سترواکي (Gwiriko Empire) رامنځته شوه او توکمي ډلې لکه “Dyan”، “Lobi” او “Birifor” د تور ولټا (Black Volta) په اوږدو کې هستوګن شوې. <ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p. xxvix</ref> ==وګړي== [[دوتنه:A woman in Burkina Faso.jpg|vignette|upright|Une femme [[Peuls|peule]] au Burkina Faso.]] یوه بورکینا فاسویي میرمن. ==اقتصاد== ==ایداري وېش== د بورکینا فاسو هیواد د ولایتونو نوملړ. [[دوتنه:BurkinaFaso Regions.png|400px]] * بوکل دو موهون * کاسکادس * مرکز * مرکز-لویدیځ * مرکز-شمال * مرکز-ختیځ * مرکز-سویل * لویدیځ * هاوتز-باسیني * شمال * پلاتیو مرکز * ساحل * شمال ختیځ ==کلتور== ==جغرافیه== [[دوتنه:Burkina sat.png|vignette|Image satellite du Burkina Faso.]] د بورکینا فاسو طبیعي نقشه. [[دوتنه:Lac de Bam MS 2553.jpg|vignette|Le [[lac Bam]], situé dans la région [[Centre-Nord (Burkina Faso)|Centre-Nord]].]] ==تاریخ== [[وېشنيزه:بورکینا فاسو]] [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه]] 5vbsy5apozdgyae37lc35m9oocbblwy 0 2769 368104 366112 2026-08-10T12:57:35Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368104 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Flag of Canada.svg|thumb|200px]] [[دوتنه:Canada (orthographic projection).svg|thumb|200px]]کاناډا په شمالي امريکا کې پروت هېواد دی. د دې هېواد لس ولايتونه او درې سيمې له اتلانتيک څخه ارام سمندرګي او شمال لور ته تر شمالي منجمد اقيانوس پورې غځېدلي دي چې نهه اعشاريه اته نوي ميليونه کيلو متر مربع (۳.۸۵ ميليونه ميله مربع) سيمه پوښي. په دې توګه دا هېواد د مساحت له نظره د نړۍ دويم ستر هېواد دی. له متحده ايالاتو سره د کاناډا سويلي او لوېدېځې پولې ۸،۸۹۱ کيلومتره (۵،۵۲۵ ميله) غځېدلې دي چې دا د دوو هېوادونو تر منځ تر ټولو اوږدې ځمکنۍ پولې دي. د کاناډا پلازمېنه اوتاوا دی، د دې هېواد درې سترې ښاري سيمې ټورنټو، مونترال او ونکور دي. لرغوني خلک په اوسنۍ کاناډا کې له زرګونو کلونو راهيسې اوسېدلي دي. د شپاړسمې پېړۍ په پيل کې بریتانوي او فرانسوي موندنې د اتلانتيک په ساحلونو کې پراخې او بيا هلته مېشت شول. د ګڼو وسله والو نښتو د پايلو په توګه، په ۱۷۶۳ز کال کې فرانسې په شمالي امريکا کې نژدې خپلې ټولې مستعمرې خوشې کړې. په ۱۸۶۷ز کال کې د کنفډريشن له لارې د شمالي امريکا د درې برتتانوي مستعمرو په اتحاد سره، کاناډا له څلورو ولايتونو څخه جوړد يوې فدرالي واکمنۍ په توګه منځ ته راغله. په دې ډول د ولايتونو او ځمکو د يووالي پيل او له بریتانی څخه د خپلواکۍ بهير په زیاتېدو شو. د ۱۹۳۱ز کال د ويست مينستر اساسنامې له لارې دا مخ پر وده خپلواکي لا پياوړې شوې او په ۱۹۸۲ز کال کې د کاناډا په قانون سره اوج ته ورسېده، کوم قانون چې د بریتانیې په پارلمان د کاناډا د اغېز تکيه پرې کړه. کاناډا د ويسټ مينیسټر د دود ترمخې پارلماني ديموکراسي او پر اساسي قانون ولاړ پاچاهي دولت دی. د دې هېواد د حکومت مشر لومړی وزير دی؛ څوک چې د عوامو د ټاکلي مجلس د باور د تر لاسه کولو د وړتياوو پر بنسټ ټاکل کېږي – د ګورنر جنرال له خوا ټاکل کيږي، د پاچا استازيتوب کوي او پاچا د دولت د مشر په توګه خدمات وړاندې کوي. دا هېواد د ټولګټو قلمرو دی او په رسمي ډول په فدرالي کچه د دوو ژبو لرونکی دی. د حکومت د روڼتيا، مدني آزادي، د ژوند معيار، اقتصادي خپلواکي او زده کړې د کړنو له پلوه په نړيواله کچه په لوړه درجه کې راځي. کاناډا په نړۍ کې یو له هغو هېوادونو نه دی چې زيات توکميزه تنوع او ګڼ کلتورونه لري، کوم چې د ډېرو نورو هېوادونو څخه دې هېواد ته د کډوالۍ پايله ده. له متحده ايالاتو سره د کاناډا اوږدې او پېچلې اړيکې، د دې هېواد پر اقتصاد او کلتور مهم اغېز کړی دی.   ډېر پرمختللی هېواد کاناډا د سړي سر اسمي(نامینل) عايد له اړخه په نړۍ کې شپږ وېشتم هېواد او د بشري پرمختګ شاخص له پلوه د نړۍ په کچه شپاړسم هېواد دی. د کاناډا پرمختللی اقتصاد د نړۍ نهم ستر اقتصاد دی چې تر ډېره بريده په خپلو ډېرو طبيعي سرچينو او پرمختللي نړيوال سوداګريز جال باندې تکيه کوي. کاناډا د ګڼو سترو نړيوالو او د څوهېوادونو د ادارو او ډلو غړی دی چې په هغې کې، ملګري متلونه، ناټو، جي۷، د لسو ډله، جي۲۰، د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان، د نړيوال سوداګريز سازمان، د هېوادونو ټولګټې، شمالي قطب شورا، د فرانکفوني نړيوال سازمان، د اسيا او اوقيانيسويه د اقتصادي همکاريو ټولنه او د امريکايي ايالتونو سازمان شامل دي. == رېښه == په داسې حال کې چې د ژبپوهنې له نظره د کاناډا ټکي د رېښو په اړه بېلا بېلې نظريې شته، اوس دا منل شوې چې دا نوم د سنټ لاورنس ايروکويي ټکي «کاناټا» څخه اخستل شوی، چې معنا يې ده «کلی» يا «مېشتځای». په ۱۵۳۵ز کال کې، د اوسني کبک ښار لرغونو اوسېدونکو له دې نوم څخه ګټه اخیستې وه، ترڅو فرانسوي لوڅاوو «ژاک کارتيه» ته د (Stadacona) کلي پر لور لارښوونه وکړي. کارتيه وروسته د کاناډا لفظ وکاراوه، نه يوازې دا چې هغه ځآنګړي کلي ته اشاره وکړي؛ بلکې د دوناکونا اړوند ټولې سيمې ته (په سټاډاکونا کې تر ټولو مرکزي)، په ۱۵۴۵ز کال کې، اروپايي کتابونو او نقشو دې کوچنۍ سيمې او تر څنګ يې سنت لانس سيمې سيند ته کاناډا نوم اخستل پيل کړل. <ref>{{Cite book|last1=Olson|first1=James Stuart|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109|title=Historical Dictionary of European Imperialism|last2=Shadle|first2=Robert|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1991|isbn=978-0-313-26257-9|page=109}}</ref><ref name="Rayburn2001">{{Cite book|last=Rayburn|first=Alan|url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14|title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names|publisher=[[University of Toronto Press]]|year=2001|isbn=978-0-8020-8293-0|pages=14–22}}</ref> له شپاړسمې پېړۍ څخه د اتلسمې پېړۍ تر لومړيو پورې، کاناډا د نوې فرانسې يوه برخه بلل کېده چې د سينټ لاورنس سيند پر څنډه يې پرته وه. په ۱۷۹۱ز کال کې، دا سيمه د بریتانی په دوو مستعمرو بدله شوه چې يوې ته يې لوړه کاناډا او بلې ته يې ښکته کاناډا ويله. دواړو مستعمرو ته کاناډاګانې ويل کېدلې، تر دې چې دواړه په ۱۸۴۱ز کال کې د  بریتانیا د کاناډا په ولايت کې سره يو ځای شوې.<ref>{{Cite book|last=Magocsi|first=Paul R.|url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048|title=Encyclopedia of Canada's Peoples|publisher=University of Toronto Press|year=1999|isbn=978-0-8020-2938-6|page=1048}}</ref><ref>{{Cite web|year=1841|title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada|url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20|publisher=J.C. Fisher & W. Kimble|page=20}}</ref> په ۱۸۶۷ز کال کې د کنفډريشن په رامنځ ته کېدو سره، د لندن په کنفرانس کې د دې نوي هېواد د قانوني نوم په توګه وټاکل شو او ډامنن د هېواد د لقب په توګه غوره شو. په ۱۹۵۰ز کلونو کې، بریتانیې چې کاناډا يې د ټولګټو شريک قلمرو باله، د « Dominion of Canada» اصطلاح کارول پرېښودل. د لويس سينټ لوارينټ د کاناډا د ۱۹۵۱ز کال په قوانينو کې د ډومينن اصطلاح کارولو ته د پای ټکی کېښود. <ref>{{Cite book|last=O'Toole|first=Roger|title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation|publisher=Brill|year=2009|isbn=978-90-04-17828-1|editor-last=Hvithamar|editor-first=Annika|page=137|chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context|editor-last2=Warburg|editor-first2=Margit|editor-last3=Jacobsen|editor-first3=Brian Arly}}</ref><ref name="Morra2016">{{Cite book|last=Morra|first=Irene|url=https://books.google.com/books?id=enJ1DQAAQBAJ&pg=PT49|title=The New Elizabethan Age: Culture, Society and National Identity after World War II|publisher=I.B.Tauris|year=2016|isbn=978-0-85772-867-8|page=49}}</ref><ref>{{Cite web|title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session)|url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/|access-date=April 9, 2019|website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bowden|first=J.W.J.|year=2015|title='Dominion': A Lament|url=https://www.researchgate.net/publication/319533946|journal=The Dorchester Review|volume=5|issue=2|pages=58–64}}</ref><ref name="McLeanQuentin-Baxter2017">{{cite book|author1=Janet McLean|author2=Alison Quentin-Baxter|date=11 December 2017|title=This Realm of New Zealand: The Sovereign, the Governor-General, the Crown|publisher=Auckland University Press|pages=|isbn=978-1-77558-963-1|oclc=1007929877|url=https://books.google.com/books?id=Pu07DwAAQBAJ&pg=PT36}}</ref> د ۱۹۸۲ز کال د کاناډا قانون، کوم چې د کاناډا اساسي قانون په بشپړ ډول د کاناډا تر واک لاندې راوست، يوازې د کاناډا په ډول اشاره کوي. وروسته د ملي رخصتۍ ورځې نوم هم  د ډومینن ورځې نه د کاناډا ورځې ته بدل شو. د ډومینن اصطلاح، د دې لپاره کارېده چې د فدرالي حکومت او ولايتونو تر منځ توپیر وکړي، که څه هم له دويمې نړيوالې جګړې وروسته د ډومینن ځای د فدرال اصطلاح ونيو.  <ref name="buckner">{{Cite book|title=Canada and the British Empire|url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2008|isbn=978-0-19-927164-1|editor-last=Buckner|editor-first=Philip|pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Courtney|first1=John|url=https://books.google.com/books?id=5KomEXgxvMcC&pg=PA114|title=The Oxford Handbook of Canadian Politics|last2=Smith|first2=David|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-533535-4|page=114}}</ref> == تاريخجه == === اصلي اوسېدونکي === د اوسنۍ کاناډا په اصلي لرغونو قومونوکې لومړي ملتونه، اينويټ او ميټيس شامل دي، دوی د شريک اصليت لومړي موجودات وو چې د اولسمې پېړۍ په نيمايي کې هغه مهال منځ ته راغلل، کله چې د لومړيو ملتونو خلکو د اروپايي استوګنو سره ودونه وکړل او بيا يې خپلې پېژندګلوي ته وده ورکړه.<ref name="GraberKuprecht2012">{{Cite book|last1=Graber|first1=Christoph Beat|url=https://books.google.com/books?id=5dv2d57n52MC&pg=PA366|title=International Trade in Indigenous Cultural Heritage: Legal and Policy Issues|last2=Kuprecht|first2=Karolina|last3=Lai|first3=Jessica C.|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2012|isbn=978-0-85793-831-2|page=366}}</ref> د شمالي امريکا د لومړيو استوګنو په اړه داسې ویل کېږي چې له سايبيريا څخه د برينګ د وچ ځمکني پول له لارې کډوال شوي او نژدې ۱۴۰۰۰ کاله مخکې هلته رسېدلي دي. په « Old Crow Flats» او د «بلو فيش په غارونو» کې د سور پوستو هندوانو د لرغون پېژندنې سيمې دوه هغه تر ټولو پخوانۍ سيمې دي، چېرې چې انسان په کاناډا کې ژوند کړی. د اصلي ټولنو په ځانګړتياوو کې دايمي استوګنځايونه، کرنه، پېچلې ټولنيز وراثت او د سوداګرۍ شبکې شاملې دي. ځينې دا کلتورونه هغه مهال ړنګ شول، کله چې اروپايي کشافان په پنخلسمه او د شپاړسمې پېړۍ په لومړيو کې دلته راورسېدل او دا کلتورونه يوازې د لرغون پېژندنې د څېړنو له لارې موندل شوي دي.<ref>{{Cite book|last=Dillehay|first=Thomas D.|url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|publisher=Basic Books|year=2008|isbn=978-0-7867-2543-4|page=61}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book|last1=Fagan|first1=Brian M.|url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124|title=World Prehistory: A Brief Introduction|last2=Durrani|first2=Nadia|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-34244-1|page=124}}</ref><ref name="Rawat2012">{{Cite book|last=Rawat|first=Rajiv|url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58|title=Circumpolar Health Atlas|publisher=University of Toronto Press|year=2012|isbn=978-1-4426-4456-4|page=58}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hayes|first=Derek|title=Canada: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6|publisher=Douglas & Mcintyre|year=2008|isbn=978-1-55365-259-5|pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book|last=Macklem|first=Patrick|url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170|title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada|publisher=University of Toronto Press|year=2001|isbn=978-0-8020-4195-1|page=170}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Chronology of American Indian History|url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5|date=January 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-6770-1|pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> د لومړي اروپايي مېشتېدو پر مهال د اصلي خلکو استوګنه د ۲۰۰۰۰۰ او دوه ميليونه کلونو تر منځ اټکل شوې ده چې د ۵۰۰۰۰۰ شمېره د لرغونو خلکو د کاناډا د شاهي کميسيون له خوا منل شوې ده. د اروپايي نیواک د پايلو په توګه، د اصلي اوسېدونکو شمېر له څلوېښتو نه تر اتيا سلنه پورې کم شو او د بيوتوک (Beothuk) په څېر لومړي ملتونه له منځه ولاړل. د دې کمښت بېلا بېل لاملونه ښودل شوي دي، لکه: د انفلوينزا په څېر د اروپايي ناروغيو لېږد، شری او ننکۍ د کومو په وړاندې چې دوی طبيعي خونديتوب نه لاره. د وړيو د سوداګريو پر سر جګړې، د نېواکګرو چاروکو او استوګنو سره نښتې، نوو کډوالو ته د اصلي ځمکو بايلل او په پايله کې په خپل ځان د بسيايينې له لاسه ورکول.<ref name="dying">{{Cite book|last1=Wilson|first1=Donna M|url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25|title=Dying and Death in Canada|last2=Northcott|first2=Herbert C|publisher=University of Toronto Press|year=2008|isbn=978-1-55111-873-4|pages=25–27}}</ref><ref name="Steckel">{{Cite book|last=Thornton|first=Russell|title=A population history of North America|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=978-0-521-49666-7|editor-last=Haines|editor-first=Michael R|pages=13, 380|chapter=Population history of Native North Americans|editor-last2=Steckel|editor-first2=Richard Hall}}</ref><ref>{{Cite book|last=O'Donnell|first=C. Vivian|title=Indians in Contemporary Society|publisher=Government Printing Office|year=2008|isbn=978-0-16-080388-8|editor-last=Bailey|editor-first=Garrick Alan|series=Handbook of North American Indians|volume=2|page=285|chapter=Native Populations of Canada|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref><ref name="Marshall1998">{{Cite book|last=Marshall|first=Ingeborg|url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442|title=A History and Ethnography of the Beothuk|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1998|isbn=978-0-7735-1774-5|page=442}}</ref><ref>{{Cite book|last=True Peters|first=Stephanie|url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39|title=Smallpox in the New World|publisher=Marshall Cavendish|year=2005|isbn=978-0-7614-1637-1|page=39}}</ref><ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book|last1=Laidlaw|first1=Z.|url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150|title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World|last2=Lester|first2=Alan|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-1-137-45236-8|page=150}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ray|first=Arthur J.|url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244|title=I Have Lived Here Since The World Began|publisher=Key Porter Books|year=2005|isbn=978-1-55263-633-6|page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> که څه هم جګړې وې، خو بیا هم له لومړيو ملتونو او اينويټ خلکو سره د اروپايي کاناډايانو لومړی تعامل یو څه سوله یيز و. لومړيو ملتونو او ميټيس خلکو په کاناډا کې د اروپايي مستعمرو په وده کې مهم اغېز درلود، په ځانګړي ډول د شمالي امريکا د وړيو د سوداګرۍ پر مهال له اروپايانو « coureur des bois» او مسافرو سره د نوې لويې وچې د کشفولو پر مهال په مرستې کولو سره وليعهد او اصلي اوسېدونکو د اروپايي نیواک د پړاو پر مهال يو له بل سره تعاملات پيل کړل، که څه هم په عموم کې اينويټ له اروپايي کډوالو سره لږې اړیګې لرلې. <ref>{{Cite book|last=Preston|first=David L.|url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43|title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=2009|isbn=978-0-8032-2549-7|pages=43–44}}</ref><ref name="Miller2009j">{{Cite book|last=Miller|first=J.R.|url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34|title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada|publisher=University of Toronto Press|year=2009|isbn=978-1-4426-9227-5|page=34}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanner|first=Adrian|year=1999|title=3. Innu-Inuit 'Warfare'|url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|archive-date=December 30, 2014|access-date=March 8, 2017|website=Innu Culture|publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref><ref>{{Cite book|last=Asch|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28|title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference|publisher=UBC Press|year=1997|isbn=978-0-7748-0581-0|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Kirmayer|first1=Laurence J.|url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9|title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada|last2=Guthrie|first2=Gail Valaskakis|publisher=UBC Press|year=2009|isbn=978-0-7748-5863-2|page=9}}</ref><ref>{{Cite web|year=2015|title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action|url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|archive-date=June 15, 2015|access-date=July 9, 2016|publisher=National Centre for Truth and Reconciliation|page=5}}</ref>  {{Infobox country |name = کاناډا |native_name = Canada |common_name = Canada |image_flag = Flag of Canada.svg |alt_flag = Vertical triband (red, white, red) with a red maple leaf in the centre |image_coat =<!-- DO NOT insert a non-free image here. Also, do not insert "Coat of Arms of Canada rendition.svg" here as it's not accurate. --> |alt_coat =<!--alt text for coat of arms--> |symbol_type = Coat of Arms |national_motto = {{Native name|la|"[[له دی ساحله تربله]]"|italics=off}}{{سخ}}{{small|"[[له دی ساخله تر بله]]"}}{{سخ}}({{small|د کاناډا [[رسمي نښان]]}}) |national_anthem = "[[د کاناډا ملي سرود]]" [[File:&quot;O Canada&quot;, performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]] |royal_anthem = "[[خدای پامان ملکه]]" [[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] <ref name="Jackson2013a">{{cite book|author=D. Michael Jackson (Chief of protocol for the Government of Saskatchewan)|title=The Crown and Canadian Federalism|url=http://books.google.com/books?id=ZcIf46DzpfUC&pg=PA199|date= 2013|publisher=Dundurn|isbn=978-1-4597-0989-8|page=199}}</ref> |image_map = Canada (orthographic projection).svg |alt_map = Projection of North America with Canada in green |map_width = 220px |capital = [[اتاوا]] |latd=45 |latm=24 |latNS=N |longd=75 |longm=40 |longEW=W |largest_city = [[ټورنټو]] |official_languages = {{Hlist|[[انګلیسي]] |[[فرانسوي]]}} |regional_languages = {{Hlist|[[سولاین ژبه|چیپویان ژبه]] |[[کري ژبه|کري]] |[[ګویچ]] |[[اینونناکتون]] |[[اینوکتیتوت]] |[[اینوویالکتون]] |[[سلاوي|شمالي سلاوي]] |[[سویلي سلاوي ژبه]] |[[دوګریب ژبه]]}} |ethnic_groups = {{د وګړو سلنه | ۷۶٫۷٪ [[کاناډایي اروپایي|سپین]] | ۱۴٫۲٪ [[کاناډایي آسیایي|آسیایي]] | ۴٫۳٪ [[د کاناډا بومیان|بومي]] | ۲٫۹٪ [[تور پوستي کاناډایان|تورپوستي]] | ۱٫۲٪ [[د مرکزي امریکا ناډایان|مرکزي امریکا]] | ۰٫۵٪ [[څو نژادي]] | ۰٫۳٪ [[سرشمیرنه ۲۰۱۱ کاناډا|نور]] }} |demonym = کاناډایي |government_type = {{Nowrap|[[فدرالیزم|فدرال]] [[پارلماني نظام|پارلماني]] [[مشروطه پادشاهي]]<ref name=hail>{{cite journal |last=Hail |first=M |author2=Lange, S |title=Federalism and Representation in the Theory of the Founding Fathers: A Comparative Study of US and Canadian Constitutional Thought |url=https://archive.org/details/sim_publius_summer-2010_40_3/page/366 |journal=Publius: the Journal of Federalism |date=February 25, 2010 |volume=40 |issue=3 |pages=366–388 |doi=10.1093/publius/pjq001}}</ref>}} |leader_title1 = [[د کاناډا پادشاهي|پادشاه]] |leader_name1 = [[دوهمه الیزابت]] |leader_title2 = {{Nowrap|[[کاناډا|والی]]}} |leader_name2 = [[جولی پایت]] |leader_title3 = [[د کاناډا لومړی وزیر|لومړی وزیر]] |leader_name3 = [[جاستین تروډو]] |leader_title4 = [[د کاناډا د محکمی ریس]] |leader_name4 = [[بورلی مک‌لاکلین]] |legislature = [[د کاناډا ولسي جرګه|پارلمان]] |upper_house = [[د کاناډا مشرانو جرګه|مشرانو جرګه]] |lower_house = [[د کاناډا معمول جرګه|معمول جرګه]] |sovereignty_type = [[د کاناډا فدراسیون|جوړښت]] |sovereignty_note = از [[د بریتانیا پادشاهي او ایرلنډ]] |established_event1 = [[د کاناډا اساسي قانون|د اساسي قانون هوکړه]] |established_date1 = ۱ جنوری ۱۸۶۷ |established_event2 = [[اږ وست‌مینستر ۱۹۳۱|وست‌مینستر مقاله لیک ]] |established_date2 = ۱۱ ډسمبر ۱۹۳۱ |established_event3 = [[دکاناډا تړون ۱۹۸۲|د کاناډا تړون]] |established_date3 = ۱۷ افریل ۱۹۸۲ |area_km2 = ۹٬۹۸۴٬۶۷۰ |area_sq_mi = ۳٬۸۵۴٬۰۸۵ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = دوهم |area_magnitude = 1 E12 |percent_water = 8.92 (891,163 km{{Smallsup|2}}{{\}}344,080 mi{{Smallsup|۲}}) |population_estimate =۳۵,۶۷۵,۸۳۴<ref>{{cite web|url=http://www5.statcan.gc.ca/cansim/a26?lang=eng&retrLang=eng&id=0510005&paSer=&pattern=&stByVal=1&p1=1&p2=31&tabMode=dataTable&csid=|title=CANSIM - 051-0005 - Estimates of population, Canada, provinces and territories|publisher=Statistics Canada|date=December 17, 2014|accessdate=January 25, 2015}}</ref> |population_estimate_year = [[کالاندار کال|۴ فصل]] ۲۰۱۴ |population_estimate_rank = ۳۷ام |population_census = 33,476,688<ref name="StatsCan-2011Census">{{cite web | author = Statistics Canada | title = Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses | date = January 30, 2013 | url = http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&S=50&O=A | accessdate = December 2, 2013}}</ref> |population_census_year = ۲۰۱۱ |population_density_km2 = ۳٫۴۱ |population_density_sq_mi = ۸٫۳ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = ۲۲۸ام |GDP_PPP = {{Nowrap|$۱٫۵۱۸ تریلیون<ref name=imf2/><!--end nowrap:-->}} |GDP_PPP_rank = دیارلسم |GDP_PPP_year = ۲۰۱۳ |GDP_PPP_per_capita = $43,146<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = نهم |GDP_PPP_per_capita_year = ۲۰۱۳ |GDP_nominal = {{Nowrap|$۱٫۸۲۵ ټریلیون<ref name=imf2/>}} |GDP_nominal_rank = لسم |GDP_nominal_year = ۲۰۱۳ |GDP_nominal_per_capita = $۵۱,۸۷۱<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank =لسم |GDP_nominal_per_capita_year = ۲۰۱۲ |Gini_year = ۲۰۱۰ |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = ۳۳٫۷ <!--number only--> |Gini_ref =<ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=GINI index |publisher=The World Bank |accessdate=October 23, 2014}}</ref> |Gini_rank = 103rd<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html|title=Country Comparison: Distribution Of Family Income – Gini Index|work=World Factbook|publisher=CIA|accessdate=May 1, 2013|تاريخ الأرشيف=June 4, 2011|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=June 4, 2011|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html}}</ref> |HDI_year = ۲۰۱۳<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = ۰٫۹۰۲ <!--number only--> |HDI_ref =<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/table-1-human-development-index-and-its-components|title=Table 1: Human Development Index and its components|publisher=UNDP|accessdate=October ۵, ۲۰۱۴}}</ref> |HDI_rank = اتم |currency = [[د کاناډا ډالر]] ($) |currency_code = CAD |utc_offset = −۳٫۵ تا −۸ |utc_offset_DST = −۲٫۵ تا −۷ |date_format = {{نوملړ|dd-mm-yyyy |mm-dd-yyyy |yyyy-mm-dd ([[نور کوډونه|CE]])}} |drives_on = ښوی |calling_code = [[په کاناډا کې د تلفن شماري|۱+]] |cctld = [[.ca]] }} ==ایداري ویش== {|class="wikitable sortable " !جغرافیایي سیمه !پلازمینه !د پلازمینی ډول |- | [[کاناډا]] || [[آټاوا]] || ملي |- | [[آلبرتا]] || [[ادمونتون]] || ولایتي |- | [[بریتیش کلمبیا]] || [[ویکتوریا (بریتیش کلمبیا)|ویکتوریا]] || ولایتي |- | [[مانیتوبا]] || [[وینیپګ]] || ولایتي |- | [[نیوبرانزویک]] || [[فردریکتون]] || ولایتي |- | [[نیوفاندلند او لابرادور]] || [[سنت جونز، نیوفاندلنډ او لابرادور|سنت جانز]] || ولایتي |- | [[اسکوشیا سیمه]] || [[هلیفکس، اسکوشیا سیمه|هلیفاکس]] || ولایتي |- | [[انتاریو]] || [[ټورنټو]] || ولایتي |- | [[پرنس اډوارډ ټاپو]] || [[شارلوت‌ ټاون]] || ولایتي |- | [[کبک ولایت|کبک]] || [[کبک (ښار)|کبک]] || ولایتي |- | [[سسکچوان]] || [[رجاینا]] || ولایتي |- | [[نورت‌وست تریتوریز]] || [[یلونایف]] || ولایتي |- | [[نوناووت]] || [[ایکالوییت]] || ولایتي |- | [[یوکان]] || [[وایت‌هورس]] || ولایتي |- |} ==د وګړو ویش== د کاناډا پلازمېنه اوتاوا ښار دی. د دغه هېواد د وګړو شمېر تر ۳۵ ميلیونو تنو پورې رسېږي. د نفوسو ګڼوالی یې په هر کیلو متر مربع ساحه کې تر څلورو تنو پورې رسېږي. د دغه هېواد ۸۲ سلنه وګړي په ښارونو او پاتې ۱۸ سلنه نور یې په کلیو او بانډو کې ژوند کوي. د دغه هېواد د قانون له مخې هره کورنۍ يوازې د دوو ماشومانو د لرلو اجازه لري. ۲۳ سلنه وګړي یې کاناډایان ، ۲۰ سلنه فرانسویان، ۱۶ سلنه برېټانويان، ۱۴ سلنه سکاټلنديان، ۱۳ سلنه اېرلنډیان او پاتې نور یې جرمنیان او چینایان دي. ==دین== د کال ۲۰۱۱ میلادي د کورنۍ سروې د شمېرو ترمخه د کاناډا ۶۳.۳% وګړي مسیحیان دي چې له هغوی څخه بیا ۳۸.۷% رومن کیتهولک او پاتې برخه یې پروتسټنټ دي ۳.۲% یې مسلمانان، ۱.۵%هندوان، ۱۰۴% سیکهان او پاتې نور یې د نورو دینونو پیروان دي . رسمي ژبه یې انګرېزي ده، خو لیکدود یې لاتیني دی. د اداري وېش له مخې کاناډا ۱۰ ايالتونو او درې خپلواکې سیمې لري. ==مهم ښارونه== تورنټو، مونټریال، وانکوور، کالګري، اډمېنټن، کیوبېک او سکاربورو یې مهم ښارونه دي. ==اساسي قانون== د کاناډا اساسي قانون دوه لیکلې او نالیکلې برخې لري. د دغه هېواد د قانون لیکلې برخه د شمالي امریکا اساسنامه ده چې د ۱۸۶۷ زېږدیز کال د مارچ په ۲۹مه نافذه شوې ده. اساسنامې هغه وخت د داسې یو فدراسیون د جوړېدلو بنسټ کېښود، چې څلور برخې یې درلودې. کاناډایان د ۱۹۲۷ او ۱۹۸۱ زېږدیزو کلونو تر منځ د یو بشپړ اساسي قانون د جوړولو په چاره کې ډېر بریالي نه وو، خو وروسته د کاناډا فدارالی دولت، ايالتي حکومتونه، مشرانو جرګه او ولسي جرګه په دې سلا شول چې په خپل لیکلي اساسي قانون کې بدلونونه راولي، دې قانون په کاناډا کې د برېټانیا د پارلمان د واک ټغر ټول کړ. ==د حکومت ډول== د کاناډا د نظام بڼه مشروطه پاچايي ده، خو پارلمان یې بیا د ولسواکۍ څرګندونه کوي. د کاناډا ګونرجنرال د پاچا له خوا د لومړي وزیر په مشوره د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي، البته په هغه صورت کې چې ګوند یې په پارلمان کې ډېرې څوکۍ وګټي. د کابینې وزیران بیا د لومړي وزیر له خوا په پارلمان کې د اکثريت څوکيو لرونکي ګوند یا اېتلاف د غړو له منځه ټاکل کېږي. ==قضایه نظام== د کاناډا حقوقي نظام پر مدني قوانینو ولاړ دی، خو په کیوبېک کې د فرانسوي مدني قوانینوته ورته قوانین عملي کېږي. ستره محکمه د دغه هېواد تر ټولو لوړ قضایي ارګان دی چې یو مشر او ۸ غړي لري، ټول د لومړي وزیر له خوا د ګورنر جنرال او قضایي شورا په مشوره ټاکل کېږي او تر ۷۵ کلنۍ پورې کار کولی شي. ==سیاسي ګوندونه== بلاک کیوبېکس، د کاناډا محافظه کار ګوند، زرغون ګوند، لېبرال ګوند او نوی ولسواک ګوند د دغه هېواد مشهور او لوی ګوندونه دي. یاد هېواد د ۱۸۶۷ زېږدیز کال د جولای په لومړۍ له برېټانیا څخه خپلواکي ترلاسه کړه چې اوس هم په دغه هېواد کې د جولای لومړۍ نېټه د خپلواکۍ د ورځې په مناسبت نمانځل کېږي. ==طبیعي زیرمي== طبيعي زېرمې، کرنه، فعال انساني ځواک، په پراخه پیمانه اوبه او ځنګلونه د کاناډا د اقتصادي ودې عمده او مهم لاملونه دي. ==پرمختګ== کاناډا اوس د نړۍ له ډېرو پرمختللو هېوادونو څخه شمېرل کېږي چې د کرنې، صنعت، ترانسپورټ، مخابراتو، کانونو او خدماتو سکټورونه یې په ډېره پرمختللې ټکنالوژۍ سمبال شوي. له دويمې نړیوالې جګړې وروسته د کاناډا د کانونو استخراج او پروسس، صنعتي تولیداتو او د خدماتو سکټورونو دومره پرمختګ کړی چې دغه هېواد اوس له روسیې وروسته د نړۍ اتم لوی صنعتي هېواد دی. ==صادرات او واردات== د کاناډا ۷۵ سلنه صادراتي توکي امریکا ته ځي. د ناخالصو کورنيو تولیداتو کچه يې هر کال تر ۱.۸۰ ټرېلیونو ډالرو پورې رسېږي. د سړي سر کلني عاید کچه یې ۴۰۴۰۹ ډالرو او کاري ځواک یې بیا تر ۲۰ مېلیونو تنو پورې رسېږي. اوسپنه، پولاد، المونیم، نقلیه وسایط، بېړۍ، الوتکې، لوی او کوچني موټر، د اورګاډي پټلۍ، د کانونو د ایستلو او د لارو او ډګرونو د جوړولو لوی ماشینونه، دچاپ ماشینونه، کېمیاوي توکي، پلاستیک، ربړ او درمل د دغه هېواد له مهمو صنعتي تولیداتو څخه شمېرل کېږي. ==کرکیله== د کاناډا ۶ سلنه ځمکه د کرکيلې وړ ده. ۲ سلنه یې څړځایونو، ۳۵ سلنه يې ځنګلونو او پاتې یې غرونو، غونډیو، سیندونو، ښارونو، د کار او تولید ځایونو او د استوګنې کلیوالو سیمو نیولې ده. کاناډا د کرنې لوی سکټور لري. د دغه سکټور د ښه پرمختګ له امله کاناډا د ځان بسياینې تر څنګ، نورو هېوادونو ته هم په پراخه پیمانه کرنیز محصولات صادروي. کاناډا په نړۍ کې د غنمو شپږم لوی تولیدوونکی او د امریکا له متحدو ایالتونو څخه وروسته دويم ستر صادروونکی هېواد دی. ==سیلاني== سیاحت د کاناډا په ناخالص کورني تولید کې ۴ سلنه ونډه لري. دغه هېواد په یوه وخت کې درې لکو سیلانیانو ته د ټولو اسانتیاوو د برابرولو وړتیا لري. په کاناډا کې ۷۲۰۰۰ هوټلونه، رسټوانټونه او ۳۱۰۰ ترانسپورټي شرکتونه فعال دي. د دغه هېواد د صادراتو ټوله کچه ۴۸۵ ميلياردو ډالرو او د وارداتو ټوله کچه یې بیا ۳۷۵ ميلياردو ډالرو ته رسېږي. ==د کاناډا مهم سوداګریز شریکان== د امریکا متحد ایالتونه، جاپان، برېټانیا، جنوبي کوریا، جرمني، چین، اسټرالیا، برازیل، ډنمارک، فرانسه، مالېزیا، مکسیکو، نایجيریا، ناروې، سعودي عربستان، تایوان، او سویډن هغه هېوادونه دي چې کاناډا ورسره په لویه کچه سوداګریزه راکړه ورکړه لري. ==د پیسو واحد== د کاناډا پولي واحد کاناډایي ډالر دی. مالي کال یې د اپرېل له لومړۍ ورځې پیل او د بل کال د مارچ تر ۳۱ مې پورې دوام کوي. ==جغرافیه== کاناډا د پراخوالي له پلوه د نړۍ دويم، خو د وګړو د شمېر له پلوه بيا په نړۍ کې ۲۸م هېواد دی. دغه هېواد ۱۸۱ سوداګریزې بېړۍ او ۱۴۶۷ هوایي ډګرونه لري چې له دې ډلې يې ۵۳۳ ډګرونه په پاخه او اساسي ډول رغول شوي دي. ==رسنۍ== کاناډا دولتي ټلوېزیون او چاپي رسنۍ نه لري او ټولې په عامه شرکتونو او خصوصي سکټور پورې اړه لري. ۱۴۸ ټلوېزیونونه او ۲۰۰۰ راډیوګانې لري چې په بېلا بېلو برخو کې نشرات لري. د دې تر څنګ ۲۵ ورځپاڼې او ۱۴۰۰ مجلې هم په دغه هېواد کې فعالیت کوي. همدا راز په دغه هېواد کې هر کال ۲۰۰۰۰ نوي علمي، هنري او ادبي لیکلي یا ژباړلي کتابونه خپرېږي. ==پوهنه== کاناډا د نړۍ د سترو او هوسا هېوادونو څخه دی. د کاناډا ۹۹ سلنه وګړي په لیک او لوست پوهېږي او منځنۍ، مسلکي او یا لوړې زده کړې لري. د دغه هېواد د قانو ن له مخې زده کړې له ۶ کلنۍ تر ۱۵ کلنۍ پورې وړیا او اجباري دي. ==روغتیا== په کاناډا کې د ژوند چاپېریال د ښه جغرافیایي موقعیت، اوبو، ځنګلونو، پارکونو، د خلکو د لوړ پوهاوي او سم مدیریت له امله زرغون او پاک دی. د خلکو روغتیايي حالت یې ښه دی او داسې ټولنیزې بیمې لري چې له خلکو سره د زړښت، ناروغتیا وزګارتیا، معلولیت، تقاعد او مړینې په صورت کې مرسته کوي. ==قومي ډلې== د کاناډا لومړني اوسېدونکي اینویت او نور هغه قومونه دي چې د اسیا له ختیځو برخو څخه د بینک تنګي له لارې دې سیمې ته تللي دي. دا خلک ډېره موده په شمال، لویدیځ او نورو سیمو کې په غلو، دانو او د ښکار په غوښو ژوندي وو او هڅه یې کوله چې له طبعیت سره په جګړه کې بریالي راووځي او پر مختګ وکړي. ==تاریخ== په ۱۶۱۰ زېږدیز کال کې برېټانوي سمندري سیلاني او کاشف هېنري هوډسن یو خلیج وموند چې وروسته د ده په نامه ونومول شو. په ۱۶۲۹ زېږدیز کې برېټانویانو د کیوبېک ښارګوټی ونیو. په ۱۶۳۱ زېږدیز کې دویم برېټانوی توماس جامس له خپلو ملګرو سره کاناډا ته په سفر لاړ چې اوس یې یو خلیج په نامه یادېږي. برېټانویانو په ۱۶۶۳ زېږدیز کال کې د کیوبېک ښارګوټی فرانسویانو ته پرېښود. ==له افغانستان سره اړیکي== له کاناډا سره د افغانستان اړیکې د ۱۹۷۰ زېږدیز کال د جون په پنځمه په واشنګټن کې افغان سفیر عبدالله خان ملکیار او په اسلام اباد کې د کاناډا سفیر مک کوکي د خپلو متبوعو دولتونو په استازیتوب د کابل - اوتاوا تر منځ د نا استوګنو سفیرانو په کچه د ډیپلوماټیکو اړیکو د پیل هوکړه لاسلیک کړه او د ۲۰۰۳ زېږدیز کال دسپټمبر په ۵ مه په کابل کې د کاناډا سفارت پرانيستل شو. له افغانستان څخه تر کاناډا پورې د هوا له لارې ۱۰۰۰۸ کیلومتره واټن پروت دی. د کابل او اوتاوا تر منځ د وخت توپير نهه نيم ساعته دی == سرچینې == {{reflist|colwidth=30em}} [[وېشنيزه:کاناډا| ]] [[وېشنيزه:د نړۍ هېوادونه]] 09j0nd4yn1obd9pgexokvapmx25wt0b 0 3357 368108 365560 2026-08-10T13:09:44Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368108 wikitext text/x-wiki '''موزمبېق''' په پرتکالي República de Moçambique) چې رسمي نوم یې '''د موزمبېق جمهوریت''' دی. پلازمینه یې د [[ماپوتو ]] ښار او رسمي ژبه یې پرتګالي ده، موزمبیق ۵۹۰'۸۰۱ کیلومتره مساحت او ۰۰۰'۳۹۷'۲۱ وګړي لري. نوموړی هیواد په ۲۵ د جون ۱۹۷۵م کال له [[پرتګال]] نه خپلواکی ترلاسه کړه. د یاد هیواد د پیسو واحد [[د موزامبیق متیکال]] (MZN) دی. {{Infobox country | conventional_long_name = د موزامبیق ولسمشریزه | common_name = (موزامبیک) | native_name = {{ |item_style=font-size:88%;|{{Native name|pt|República de Moçambique}}}} | image_flag = Flag of Mozambique.svg | image_coat = Emblem of Mozambique.svg | symbol_type = نښان | national_motto = | national_anthem = {{Native name|pt|[[د موزامبیق هیواد ملي سرود]]|nolink=yes}}{{سخ}}{{small|"Beloved Homeland"}}{{سخ}}{{}}[[دوتنه:Mozambican national anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]{{پای}} | image_map = Location Mozambique AU Africa.svg | map_caption = {{Map caption|location_color=تیز آسماني |region=[[ افریقایي ټولنه]] |region_color=روښانه آسماني}} | capital = [[ماپوتو]] | coordinates = {{Coord|25|57|S|32|35|E|type:city_region:MZ}} | largest_city = [[ماپوتو]] | official_languages = [[پرتګالي ژبه]] | languages_type = په رسمیت پیژندل شوې ژبې | languages = [[سواحلي ژبه]]{{سخ}}[[امواني ژبه]]{{سخ}}[[چوایي ژبه]]{{سخ}}[[شنګاني ژبه]] | languages2_type = | ethnic_groups_year = | demonym = موزامبقیان | government_type = [[حاکم دولت]] [[حاکم ګوند]] [[نیمه ولسمشریزه]] [[ولسمشریزه]]<ref name="SpL">{{cite journal |last1=Neto |first1=Octávio Amorim |last2=Lobo |first2=Marina Costa |year=2010 |ssrn=1644026 |title=Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries |publisher=[[ د ټولنیزو علومو شبکه]]}}</ref><ref>{{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=September 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url= http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |url-status= |journal= Graduate School of International Relations and Pacific Studies |location=United States |publisher= University of California, San Diego |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date= 19 August 2008 |access-date= 20 August 2016}}</ref><ref>{{cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |url=http://www.palgrave-journals.com/fp/journal/v3/n3/pdf/8200087a.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053112/http://www.palgrave-journals.com/fp/journal/v3/n3/pdf/8200087a.pdf |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |journal=French Politics |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |s2cid=73642272 |quote=Of the contemporary cases, only four provide the assembly majority an unrestricted right to vote no confidence, and of these, only two allow the president unrestricted authority to appoint the prime minister. These two, Mozambique and Namibia, as well as the Weimar Republic, thus resemble most closely the structure of authority depicted in the right panel of Figure 3, whereby the dual accountability of the cabinet to both the president and the assembly is maximized. |access-date=21 January 2021 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053112/http://www.palgrave-journals.com/fp/journal/v3/n3/pdf/8200087a.pdf }}</ref> | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[فیلیپ نیوسی]] | leader_title2 = [[لومړی ‌وزیر]] | leader_name2 = [[کارلوس اګستینو دو روساریو]] | leader_title3 = {{Nowrap|[[د ولسي جرګې رئیس]]}} | legislature = {{Nowrap|[[ولسي جرګه]]}} | sovereignty_type = [[جوړښت]] | established_event1 = [[پرتګالی موزامبیق]] | established_date1 = ۱ مارچ ۱۴۹۸ | established_event2 = [[د موزامبیق د خپلواکې جنګ|خپلواکي]] له [[پرتګال]]، [[د موزامبیق د خلکو ولسمشریزه]] | established_date2 = ۲۵ جون ۱۹۷۵ | established_event3 = [[د امنیت شورا ۳۷۴ هوکړه ]] ملګري ملتونه | established_date3 = ۱۶ سپټمبر ۱۹۷۵ | established_event4 = اوسنی اساسی قانون | established_date4 = ۳۰ نوامبر ۱۹۹۰ | established_event5 = [[Islamist insurgency in Mozambique|Cabo Delgado Province insurgency]] | established_date5 = ۵ اکتوبر ۲۰۱۷ | area_km2 = ۸۰۱٬۵۹۰ | area_rank = ۳۵ام | area_sq_mi = ۳۰۹٬۴۹۶ <!--Do not remove per [[د موزامبیق هیواد ولایتونه]]--> | percent_water = ۲٫۲ | population_estimate = ۳۰٬۰۶۶٬۶۴۸<ref>"Projecções da População — Instituto Nacional de Estatistica". www.ine.gov.mz. Archived from the original on 2020-03-07. Retrieved 2020-04-18.</ref> | population_census = ۲۷٬۹۰۹٬۷۹۸ | population_estimate_year = ۲۰۲۰ | population_estimate_rank = ۴۸ام | population_census_year = ۲۰۱۷ | population_density_km2 = ۲۸٫۷ | population_density_sq_mi = ۷۴٫۳ <!--Do not remove per [[‌د موزامبیق جغرافیه]]--> | population_density_rank = ۱۷۸ام | GDP_PPP = $۴۱٫۴۷۳ بیلیونه | GDP_PPP_year = ۲۰۱۹ | GDP_PPP_per_capita = $۱٬۳۳۱<ref name="imf.org">{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=89&pr.y=14&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=688&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|accessdate=8 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209205555/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=89&pr.y=14&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=688&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|archive-date=9 December 2019|url-status=live}}</ref> | GDP_nominal = $۱۵.۳۷۲ بیلیونه | GDP_nominal_year = ۲۰۱۹ | GDP_nominal_per_capita = $۴۹۳<ref name="imf.org"/> | Gini = ۴۵٫۷ <!--number only--> | Gini_year = ۲۰۰۸ | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208203439/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |archive-date=8 December 2015 |url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ۰٫۴۴۶ <!--number only--> | HDI_year = ۲۰۱۸<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[ولسوالۍ]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322121226/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ROU.pdf|archive-date=22 March 2017|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = ۱۸۰ام | currency = [[متیکال موزامبیکی]] | currency_code = MZN | time_zone = [[د مرکزي افریقا وخت|وخت]] | utc_offset = +۲ | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = [[د موټر چلونې لوری |چپ]] | calling_code = [[+۲۵۸]] | cctld = [[.mz]] | official_website = [http://www.portaldogoverno.gov.mz/ www.portaldogoverno.gov.mz] | footnote_a = [[ماخوا قوم]], [[تسونګا قوم]]، لوموی, [[سینا قوم]] او نور. | footnotes = Estimates for this country explicitly take into account the effects of excess mortality due to AIDS; this can result in lower life expectancy, higher infant mortality and death rates, lower population and growth rates, and changes in the distribution of population by age and sex than would otherwise be expected. | religion = {{ |item_style=white-space:nowrap; |۵۶٫۱٪ [[مسیحیت]] |—۲۸٫۷٪ [[کاتولیک]] |—۲۷٫۳٪ [[پروتستانتیسم]] |—۰٫۱٪ نور |۱۸٫۰٪ [[اسلام]] |۱۷٫۹٪ بی دیني |۷٫۴٪ [[سنتي دینونه]] |۰٫۶٪ نور }} | religion_year = ۲۰۱۷ | religion_ref =<ref>{{Cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/mozambique#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |title=آرشیف کاپي |access-date=2021-01-21 |تاريخ الأرشيف=2022-10-10 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20221010035827/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/mozambique#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-10-10 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20221010035827/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/mozambique#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20221010035827/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/mozambique#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010035827/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/mozambique#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 }}</ref><ref>https://www.indexmundi.com/mozambique/religions.html</ref> | today = }} موزمبيق (/ˌmoʊzæmˈbiːk/) چې په رسمي ډول د موزمبيق جمهوريت دی، پرتګالي ژبه کې (''Moçambique'' or ''República de Moçambique'')، پرتګالي تلفظ يې ([ʁɛˈpuβlikɐ ðɨ musɐ̃ˈbikɨ])، چيچيوا ژبه کې (Mozambiki)، سواهيلي ژبه کې (Msumbiji) او په Tsonga ژبه کې (Muzambhiki) ليکل کېږي. موزمبيق په سويل ختيځه افريقا کې پروت هېواد دی، چې په ختيځ کې له هند سمندر، شمال کې له تانزانيا، شمال لويديځ کې له مالاوي او زمبيا، لويديځ کې له زيمبابوی او سويل لويديځ ته له ايسواټيني (سوازيلېنډ) او سويلي افريقا سره ګډه پوله لري. ياد خپلواک دولت ختيځ ته د موزمبيق کانال په واسطه له کومروس (Comoros)، مايوټي (Mayotte) او ماډاګاسکر (Madagascar) څخه بېل شوی دی. پلازمېنه او ستر ښار يې ماپيوټو (Maputo) دی، چې له ۱۸۷۶ څخه تر ۱۹۷۶ ز کال پورې د (Lourenco Marques) په نوم پېژندل کېږي. د لومړۍ او پينځمې ميلادي پېړيو تر منځ د “Bantu” [ژبې] ويونکي وګړي له لرې شمال او لويديځ څخه نني موزمبيق ته کډه وکړه. شمالي موزمبيق د هند سمندر په مونسون يا موسمي سوداګريزو بادونو کې پروت دی. د ۷ او ۱۱ پېړيو تر منځ د سواهيلي بندر ښارګوټو يو لړۍ په کې اباده شوه، چې د يو ځانګړي سواهيلي کلتور او ژبې په پرمختګ کې يې مرسته وکړه. د منځنيو دورو په وروستيو کې ياد ښارګوتي يو ځل بيا د سوماليا، ايتوپيا، مصر، عربستان، ايران او هند د سوداګرو له لورې ودان شول. <ref>Newitt, M.D.D. "A Short History of Mozambique." Oxford University Press, 2017</ref> په ۱۴۹۸ ز کال کې د (Vasco da Gama) سفر سيمې ته د پرتګاليانو رسېدنه په نښه کړه، چې په ۱۵۰۵ ز کال کې يې د استعمار او مېښت کېدنې يو پرله پسې بهير پيل کړ. د پرتګاليانو له څلور پېړۍ واکمنۍ څخه وروسته موزمبيق په ۱۹۷۵ز کال کې خپلواکي تر لاسه کړه او له يادې نېټې څخه لږه موده وروسته د موزمبيق د خلکو جمهوريت (People’s Republic of Mozambique) شو. له خپلواکۍ څخه يوازې دوه کلونه وروسته هېواد يوې سختې او پراخه کورنۍ جګړې ته دننه شو، چې له ۱۹۷۷ څخه تر ۱۹۹۴ز کلونو پورې يې دوام وکړ. موزمبيق خپلې لومړنۍ ګڼ ګوندي ټاکنې وکړې او له همغه وخت راهيسې يو څه ثابت ولسمشريز جمهوريت پاتې شوی دی، که څه هم اوس هم له کوچنيو سرکښيو سره مخامخ کېږي. موزمبيق بډايه او پراخه  طبيعي سرچينې لري. د هېواد اقتصاد زياتره د کرنې پر بنسټ دی، مګر په ځانګړي ډول د خوړو او څښاکو، کيمياوي جوړښت او د المونيم او نفتو د توليد صنعت په کې ورځ تر بلې وده کوي. د چکر او سياهت برخه يې هم پراختيا کوي. سويلي افريقا د دې هېواد اصلي سوداګريز ملګری او د باندنۍ سيده پانګه اچونې سرچينه ده، په داسې حال کې چې بلجيم، برازيل، پرتګال او هسپانيه هم د موزمبيق تر ټولو مهم اقتصادي ملګري هېوادونه دي. د ۲۰۰۱ ز کال راهيسې د هېواد د کلني ناخالص کورني محصول منځنۍ وده د نړۍ د لوړو [ودو يا پرمختګونو] له ډلې څخه ده. که څه هم ياد هېواد د نړۍ له تر ټولو بې وسه او وروسته پاتې هېوادونو څخه دی، د سړي سر ناخالص کورني محصول، انساني پرمختګ، د نابرابرۍ معيارونو او د منځني ژوند اټکل کې ښکته ځای لري. <ref>[http://www.ifad.org/operations/projects/regions/Pf/factsheets/mozambique_e.pdf Investing in rural people in Mozambique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427212809/http://ifad.org/operations/projects/regions/Pf/factsheets/mozambique_e.pdf|date=27 April 2015}}. ifad.org</ref><ref name="CIA">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mozambique/ "Mozambique".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204143927/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mozambique/|date=4 February 2021}} ''The World Factbook''. Retrieved 22 May 2007.</ref> د دې هېواد يوازينۍ رسمي ژبه پرتګالي ده، چې د نږدې نيمايي نفوس له لورې پرې زياتره د دويمې ژبې په توګه خبرې کېږي. په عامې هېوادنۍ ژبې Tsonga، Makhuwa، Sena او Swahili دي. د هېواد نږدې ۲۹ ميليونه نفوس زياتره له بانټو (Bantu) توکم وګړو څخه جوړ شوی دی. تر ټولو ستر مذهب په کې عيسويت دی، چې د پام وړ لږه کي په کې د اسلام او افريقايي دوديزو مذهبونو پيروي کوي. موزمبيق د ملګرو ملتونو، افريقايي ټولنې، د ملتونو د ګډو ګټو، د اسلامي مرستې سازمان، د پرتګالي ژبې هېوادونو ټولنې، د ناپييلي خوځښت او د سويلي افريقا د پرمختګ ټولنې غړی او په (La Francophonie) کې ناظر هېواد دی. == رېښه == ياد هېواد د موزمبيق له ټاپو څخه وروسته د پرتګاليانو له لورې (Moçambique) ونومول شو، چې له “Mussa Bin Bique” يا “Musa Al Big” يا “Mossa Al Bique” يا “Mussa Ben Mbiki” يا “Mussa Ibn Malik” څخه اخيستل شوی دی، چې يو عرب سوداګر و چې په لومړي ځل يې له ياد ټاپو څخه کتنه وکړه او وروسته په کې واوسېده. د ټاپو ښارګوټی تر ۱۸۹۸ پورې د پرتګالي مستعمرې پلازمېنه و. په همدې کال کې د هېواد پلازمېنه کې “Lourenco Marques” (نني Maputo) ته ولېږدول شوه. <ref>[https://web.archive.org/web/20100630040028/http://www.ilhademo.net/history.html History]. ilhademo.net</ref> == تاريخچه == موزمبيق ته د بېنټو (Bantu) ويونکو وګړو د کډوالۍ نېټه له ميلاد څخه مخکې څلورمې پېړۍ ته ورګرځي. د لومړۍ او پينځمې ميلادي پېړيو تر منځ باور کېږي، چې د زمبيزي سيند (Zambezi River) د درې له لارې د کډوالۍ څپې له لويديځ او شمال څخه تېرې او بيا په پرله پسې ډول د سويلي افريقا لوړو [غرنيو] او ساحلي سيمو ته ننوتې. دوی د اهلي ژوو د ساتنې پر بنسټ کرنيزې ټولنې يا ډلې رامنځته کړې او له ځانونو سره يې د اوسپنې د ويلې کولو پښ کولو صنعت يا تخنيک پوهنه راوړله. <ref>{{Cite journal|title=The archaeological evidence for the appearance of pastoralism and farming in southern Africa|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=6|pages=e0198941|language=en|doi=10.1371/journal.pone.0198941|year=2018|last1=Lander|first1=Faye|last2=Russell|first2=Thembi|pmid=29902271|pmc=6002040|bibcode=2018PLoSO..1398941L|doi-access=free}}</ref><ref name="BilateralRelationsFactSheet">{{Cite web|title=Mozambique (07/02)|work=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets/Background Notes|publisher=U.S. Department of State|access-date=1 July 2018|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/mozambique/26477.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702011103/https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/mozambique/26477.htm|archive-date=2 July 2018|url-status=live}} {{PD-notice}}</ref> === سواهيلي ساحل === له ميلاد څخه د مخکې لومړۍ زريزې له وروستيو څخه د هند سمندر د سوداګرۍ پراخه شبکې د سويل پر لور موزمبيق ته دومره پراخه وغځېدې، چې د “Chibuene” لرغونی بندري ښارګوټی يې هم شاهد و. د هند سمندر په سوداګرۍ کې مخ پر وده پانګه اچونه، چې په نهمه پېړۍ کې پيل شوه؛ د معاصر يا نني موزمبيق په ګډون د ټول ختيځ افريقايي ساحل په اوږدو کې د ګڼو بندري ښارګوټو د ودې لامل شوه. ياد ښارګوټي چې زياتره يې خپلواک وو، په لومړني سواهيلي کلتور کې په پراخه ډول ګډون وکړ. اسلام په کې زياتره د هغو ښاري روڼ اندو له لورې ومنل شو، چې د سوداګرۍ چارې يې اسانولې. په موزمبيق کې “Sofala”، “Angoche” او د موزمبيق ټاپو تر ۱۵ پېړۍ پورې سيمه ايز قدرتونه وو. <ref name="Sinclair2">{{cite journal|last1=Sinclair|first1=Paul|last2=Ekblom|first2=Anneli|last3=Wood|first3=Marilee|title=Trade and Society on the Southeast African Coast in the Later First Millennium AD: the Case of Chibuene|url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2012-09_86_333/page/723|journal=Antiquity|year=2012|volume=86|issue=333|pages=723–737|doi=10.1017/S0003598X00047876|s2cid=160887653}}</ref> يادو ښارګوټو د افريقا له کورنيو او د هند له سمندر څه د باندې سوداګرو سره سوداګري وکړي. په ځانګړي ډول مهم يې د سرو زرو او د عاج [د فيل غاښ] کاروان لارې وې. دنني دولتونه لکه د زيمبابوی پاچاهۍ او د ميوټاپا پاچاهۍ غوښتل شوي سره زر او د فيل غاښونه چمتو کړل، چې وروسته له ساحل څخه پورته پراخه بندري ښارونو لکه کيلوا “Kilwa” او مومباسا “Mombasa” ته يې راکړه ورکړه تر سره شوه. <ref>Newitt, Malyn. "Mozambique Island: The Rise and Decline of an East African Coastal City" 2004.</ref> === پرتګالي موزمبيق (۱۹۷۵-۱۴۹۸) === کله چې په ۱۴۹۸ کې موزمبيق ته پرتګالي سپړونکي ورسېدل، وار له مخه په کې عرب سوداګريز استوګن د څو پېړيو لپاره د ساحل په اوږدو او له ټاپوګانو څخه لرې مېشت وو. له نږدې ۱۵۰۰ څخه پرتګالي سوداګريزو پوسټونو او کلا ګانو د عرب د سوداګريز او پوځي واک او لومړيتوب ځای ونيو او په ختيځ کې پر نوي اروپايي سيند باندې د غوښتنې منظم بندرونه شول، چې دا د مستعمرې کېدنې بهير جوړېدلو لپاره لومړني ګامونه وو. <ref name="gupta">{{cite book|last1=Gupta|first1=Pamila|title=Portuguese decolonization in the Indian Ocean world: History and ethnography|date=2019|publisher=Bloomsbury Academic|location=London|isbn=9781350043657}}{{rp|page=27}}</ref><ref name="auto">{{cite book|last1=Isaacman|first1=Allen|last2=Peterson|first2=Derek|chapter=Making the Chikunda: Military Slavery and Ethnicity in Southern Africa, 1750–1900|editor1-last=Brown|editor1-first=Christopher Leslie|editor2-last=Morgan|editor2-first=Philip D.|title=Arming Slaves: From Classical Times to the Modern Age|url=https://archive.org/details/armingslavesfrom0000unse|date=2006|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-13485-8|pages=[https://archive.org/details/armingslavesfrom0000unse/page/95 95]–119|doi=10.12987/yale/9780300109009.003.0005}}</ref> په ۱۴۹۸ کې “Cape of Good Hope” ته نږدې د “Vasco da Gama” يون د سيمې په سوداګرۍ، سياست او ټولنه کې پرتګالي ننوت په نښه کړ. پرتګاليانو د ۱۶ پېړۍ په لومړيو کې د موزمبيق ټاپو او د “Sofala” بندري ښار واک تر لاسه کړ او تر ۱۵۳۰ لسيزې پورې د پرتګالي سوداګرو او کان پېژندونکو کوچنيو ډلو، چې د سرو زرو په لټه کې وو؛ دننۍ سيمو کې يې نفوذ وکړ. يادو ډلو د “Zambezi” پر سيند باندې په Sena او “Tete” کې لښکرکوټونه او سوداګريزې پايې جوړې کړې او د سرو زرو پر سوداګرۍ باندې د پراخه واک تر لاسه کولو هڅه يې وکړه. <ref name="BilateralRelationsFactSheet2">{{Cite web|title=Mozambique (07/02)|work=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets/Background Notes|publisher=U.S. Department of State|access-date=1 July 2018|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/mozambique/26477.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702011103/https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/mozambique/26477.htm|archive-date=2 July 2018|url-status=live}} {{PD-notice}}</ref><ref name="EBmoz">{{cite book|last1=Sheldon|first1=Kathleen Eddy|last2=Penvenne|first2=Jeanne Marie|title=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Mozambique|access-date=7 June 2021|language=en|chapter=Mozambique: Arrival of the Portuguese}}</ref><ref name="EBmoz2">{{cite book|last1=Sheldon|first1=Kathleen Eddy|last2=Penvenne|first2=Jeanne Marie|title=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Mozambique|access-date=7 June 2021|language=en|chapter=Mozambique: Arrival of the Portuguese}}</ref><ref name="Newitt">{{cite journal|last1=Newitt|first1=Malyn|title=Mozambique Island: The Rise and Decline of an East African Coastal City, 1500–1700|journal=Portuguese Studies|date=2004|volume=20|pages=21–37|doi=10.1353/port.2004.0001|jstor=41105216|s2cid=245842110|url=http://www.jstor.org/stable/41105216|access-date=7 June 2021|issn=0267-5315}}</ref><ref name="auto2">{{cite book|last1=Isaacman|first1=Allen|last2=Peterson|first2=Derek|chapter=Making the Chikunda: Military Slavery and Ethnicity in Southern Africa, 1750–1900|editor1-last=Brown|editor1-first=Christopher Leslie|editor2-last=Morgan|editor2-first=Philip D.|title=Arming Slaves: From Classical Times to the Modern Age|url=https://archive.org/details/armingslavesfrom0000unse|date=2006|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-13485-8|pages=[https://archive.org/details/armingslavesfrom0000unse/page/95 95]–119|doi=10.12987/yale/9780300109009.003.0005}}</ref> ==ایداري وېش== موزامبیق هیواد په ټوله کې په ۱۰ ولایتونو او ۱۲۹ ولسوالیو وېشل شوی دی. ر این کشور تشکیل شده‌است. [[دوتنه:Maputo.jpg|تڼۍ|300px|د ښار منظره [[ماپوتو]]، د موزامبیق پلازمینه. له [[ماپوتو]] ولایت نه جدا د ښار وضیعت.]] {| border="0" |style="vertical-align:middle;"| # [[نیاسا]] # [[کابو دلګادو]] # [[نامپولا]] # [[تته]] # [[زامبزیا]] # [[مانیکا]] # [[سوفالا]] # [[ګازا]] # [[اینهامبانه]] # [[ماپوتو]] (ښار) # [[Maputo Province|ماپوتو]] | style="width:230px; vertical-align:middle;"| [[دوتنه:Mozambique, administrative divisions - Nmbrs - colored 2018.svg|170px|د موزامبیق هیواد ولایتونه ]] |} ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:موزمبېق| ]] b0pil1623pa1kb2lrijlto5rhggzh9a 0 3909 368231 364529 2026-08-10T16:42:24Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368231 wikitext text/x-wiki اېنټرنټ د یو له بل سره تړلیو کمپيوټري شبکو نړیوال سیستم دی، چې د شبکو او دستګاه/وسیلو تر منځ د اړیکې نښلولو لپاره د اېنټرنټي پروتوکول (TCP/IP) له ټولګې څخه کار اخلي. دا د شبکو شبکه ده چې له خصوصي، عمومي، اکادمیکو، سوداګریزو او دولتي شبکو څخه جوړه شوې ده، لمنه یې له ځايي ان تر نړیوالو شبکو رسېږي، چې د برېښنايي/الکترونیکي، بې‌سیمه او نظري شبکې تېکنالوژيو د پراخې لړۍ په واسطه تړل شوې ده. اېنټرنټ د معلوماتو، سرچینو او خدماتو لکه یو له بل سره تړلي د لومتن اسناد او د پراخ نړیوال وېب (WWW) اپلېکېشن/ کاریالونه، برېښنايي پوست، تلېفون او د فایل شریکولو د لېږد پراخه لړۍ لري.  د اېنټرنټ تاریخ د پکېټ سوېچېنګ (د ځانګړي مسیر له ټاکلو پرته د معلوماتو د لېږد او مسیر موندنې کوچنی کڅوړې) او څېړنو پرمختګ ته ورګرځي چې ۱۹۶۰ لسیزه کې د متحده ایالتونو د دفاع وزارت له خوا رامنځته شو چې د کمپیوټرونو د وخت شریکولو (په ورته وخت کې د څو کاروونکو تر منځ د کمپيوټري سرچینو شریکول) امکان رامنځته کړي. لومړنۍ مخکښې شبکې ارپانېت (ARPANET) په لومړیو کې د اکادمیکو او سيمه‌ییزو نظامي شبکو د ملا د تیر په توګه خدمت وکړ. د ملي ساینس د تمویل بنسټ شبکه په ۱۹۸۰ لسیزه کې د نوي ملا تیر په توګه، همداراز د نورو سوداګریزو برنامو د پراختیا لپاره د خصوصي مالي تمویل، د نوې تېکنالوژۍ د پراختیا په برخه کې د نړیوال مشارکت لامل شو او ډېری شبکې یې سره یو ځای کړې. په ۱۹۹۰ لسیزه کې د سوداګریزو شبکو او شرکتونو اړیکې مدرن اېنټرنېټ ته د اوښتون پیل وښود او له شبکې سره د شخصي، موبایلي او ګرځنده کمپيوټري نسلونو د نښلونې په برخه کې يې دوامداره وده رامنځته کړه. په ۱۹۸۰ لسزه کې که څه هم اېنټرنټ په پراخ ډول د اکادېمیکو خلکو له خوا کارول کېده، سوداګریز کېدلو يې خدمات او تېکنالوژۍ تقریباً د مدرن ژوند په بېلابېلو برخو کې ځای پر ځای کړل.   <ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|title=A Flaw in the Design|date=30 May 2015|work=The Washington Post|quote=The Internet was born of a big idea: Messages could be chopped into chunks, sent through a network in a series of transmissions, then reassembled by destination computers quickly and efficiently. Historians credit seminal insights to Welsh scientist Donald W. Davies and American engineer Paul Baran. ... The most important institutional force ... was the Pentagon’s Advanced Research Projects Agency (ARPA) ... as ARPA began work on a groundbreaking computer network, the agency recruited scientists affiliated with the nation’s top universities.|access-date=20 February 2020|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108111512/https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm|title=Internet History – One Page Summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702210150/http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm|archive-date=2 July 2014|website=The Living Internet|first=Bill|last=Stewart|date=January 2000}}</ref><ref>"#3 1982: the ARPANET community grows" in [https://www.vox.com/a/internet-maps ''40 maps that explain the internet''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306161657/http://www.vox.com/a/internet-maps|date=6 March 2017}}, Timothy B. Lee, Vox Conversations, 2 June 2014. Retrieved 27 June 2014.</ref> د تلېفون، رادیو، تلويزیون، کاغذي لیک او ورځپاڼو په ګډون ډېری دودیزې رسنۍ د اېنټرنېټ په واسطه بیا تعریف شوې په بڼه کې يې بدلون راغی یا ان لرې کړی شوې.  نوي خدمتونه زېږوي لکه ایمېل، اېنټرنټي تلېفون، اېنټرنټي تلویزیون، انلاین موسیقي، ډیجیتالي ورځپاڼې او د ويډیويي خبرونو د خپرولو ويب سایټونه. ورځپاڼې کتابونه ګڼې نورې چاپي خپرونې د وېب‌پاڼو د تېکنالوژۍ د تطبیق په حال کې دي، یا هم د بلاګ او انلاین وېب فیډونو او د بېلابېلو سرچینو څخه دانلاین خبرونو د راټولولو له لارې بدليږي. اېنټرنټ د شخصي اړیکو چټکتیا او نوې بڼې د چټکو پیغامونو، اېنټرنټي اتحادیو او د ټولنیزو شبکو د خدمتونو له لارې رامنځته کړې. انلاین پېر د لویو پرچون پلورونکو، کوچنیو سوداګرو او متشبثینو لپاره په تصاعدي ډول وده کړې، ځکه شرکتونو ته وړتیا ورکوي چې د «خښتې او هاوان» (په سوداګرۍ کې د يوې کمپنۍ یوازي فزیکي حضور ته کاریږي) له حضور څخه خپلو خدمتونو ته د لوی بازار په لور پراختیا ورکړي. یا ان کولی شي مالونه په انلاین ډول وپلوري. په اېنټرنټ کې مالي خدمتونه او سوداګري پر سوداګرۍ د ټول صنعت د تأمین پر ځنځير اغېز کوي.  اېنټرنټ د لاس‌رسي او کارولو د پاليسۍ په برخه کې د تېکنالوژيکي پلي کولو په برخه کې هېڅ کوم واحد متمرکز حاکمیت نه لري. هره اساسي شبکه خپله ځانګړې پالیسي لري. په اېنټرنټ کې د دوه اصلي نوم‌ځایونو پراخ تعریفونه، د اېنټرنټ پروتوکول پته (IP address) ځای او د ډومېن نوم سیستم (DNS) د ساتونکي سازمان په لارښونه د ټاکل شویو نومونو د اېنټرنټي مرستې (ICANN) له خوا ټاکل شوي. د اصلي پروتوکولونو څارل او معیاري کول د اېنټرنټي انجنيرۍ د کاري ځواک (IETF) فعالیت دی، چې یو غیر انتفاعي سازمان دی او نړیوال ګدونوال لري، د کمزورۍ ټکی یې دا دی چې ښايي هر څوک د تخصصي تخنیک په مشارکت ورسره اړیکه جوړه کړي. اېنټرنټ د ۲۰۰۶ کال د نوامبر په میاشت کې د امریکا د نن ورځې/ یو اېس اې ټوډې (''USA Today'') له خوا د نړۍ د اووه عجایبو په نوي نوم‌لړ کې ځای کړای شو. <ref>{{cite web|url=http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619070159/http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm|archive-date=19 June 2014|first=Jonathan|last=Strickland|title=How Stuff Works: Who owns the Internet?|date=3 March 2008|access-date=27 June 2014}}</ref><ref>{{cite IETF|title=The Tao of IETF: A Novice's Guide to Internet Engineering Task Force|rfc=4677|last1=Hoffman|first1=P.|last2=Harris|first2=S.|date=September 2006|publisher=[[Internet Engineering Task Force|IETF]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/travel/news/2006-10-26-seven-wonders-experts_x.htm|title=New Seven Wonders panel|work=USA Today|date=27 October 2006|access-date=31 July 2010}}</ref> == ترمېنالوژي/ اصطلاحات == د اېنټرنټېډ (''internetted'' ) کلیمه د 1849م کال په لومړیو کې د یو له بل سره نښلول شویو یا یو له بل سره تړل شویو په معنا وکارول شوه. د اېنټرنټ کلیمه په 1947 کې د داخلي شبکو (Internetwork) د لنډې بڼې په توګه وکارول شوه. نن ورځ د اېنټرنټ اصطلاح تر ډېره د یو له بل سره نښلول شویو کمپیوټري شبکو نړیوال سیستم لپاره کارول کېږي. که څه هم ښایي د کوچنیو شبکو د هرې ډلې لپاره وکاريږي. <ref>{{OED|Internetted}} nineteenth-century use as an adjective.</ref><ref name="RFC675">{{cite IETF|title=Specification of Internet Transmission Control Protocol|rfc=675|last1=Cerf|first1=Vint|last2=Dalal|first2=Yogen|first3=Carl|last3=Sunshine|date=December 1974|publisher=[[Internet Engineering Task Force|IETF]]}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|last=Corbett|first=Philip B.|date=1 June 2016|title=It's Official: The 'Internet' Is Over|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html|access-date=29 August 2020|issn=0362-4331|archive-date=14 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014142148/https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html|url-status=live}}</ref> کله چې د دې کلمې کارول عام شول, ډېری خپرندویانو د اېنټرنټ له کلیمې سره د یو لوی خاص نوم په توګه چلند وکړ, دا لږ عام دی. چې په انګلیسي کې  په لویو تورو باندې لیکلو یا کپیتلایزېشن ته تمایل ښیي چې نوي اصطلاحات په لویو تورو ولیکي او د کوچنيو تورو لور ته مخه کړي چې ورسره اشنا شي.  ځینې وختونه لاهم دا کلیمه په لویو تورو لیکل کېږي تر څو چې نړیوال اېنټرنټ له هغو کوچنیو شبکو څخه بېل کړي چې په لویو تورو لیکل کېږي. که څه هم ډېرې خپرندويې د اې پي سټایل بوک په ګډون له 2016 کال راهیسې په هره حالت کې په کوچنیو تورو د لیکلو وړاندیز کوي. په 2016 کال کې د اکسفورډ ډېکشنري د یوې مطالعې په پایله کې ومونده چې په شاوخوا 2,5 بېلیونه چاپ شویو او انلاین سرچینو کې   اېنټرنټ په 54 سلنه قضایو  کې په لویو تورو لیکل شوی. <ref name=":12">{{Cite news|last=Herring|first=Susan C.|date=19 October 2015|title=Should You Be Capitalizing the Word 'Internet'?|work=Wired|url=https://www.wired.com/2015/10/should-you-be-capitalizing-the-word-internet/|access-date=29 August 2020|issn=1059-1028|archive-date=31 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031024342/https://www.wired.com/2015/10/should-you-be-capitalizing-the-word-internet/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Coren|first=Michael J.|title=One of the internet's inventors thinks it should still be capitalized|url=https://qz.com/698175/one-of-the-internets-inventors-thinks-it-should-still-be-capitalized/|access-date=8 September 2020|website=Quartz|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927102759/https://qz.com/698175/one-of-the-internets-inventors-thinks-it-should-still-be-capitalized/|url-status=live}}</ref> د اېنټرنټ او پراخ نړیوال وېب اصطلاحات زیاتره د یو بل پر ځای کارول کېږي. کله چې د وېب پاڼو د کتلو لپاره له  وېب بروزر څخه کار اخلو اېنټرنټ ته د تللو خبره عامېږي. که څه هم پراخ نړیوال وېب یا وېب د پراخو اېنټرنټي خدماتو څخه یوازینۍ وېب  دی. د اسنادو یوه ټولګه (وېبپاڼه) او نورې سرچینې د یو آر اېل او هایپرلېنک په واسطه سره نښلول شوي دي.<ref>{{cite web|date=11 March 2014|title=World Wide Web Timeline|url=http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150729162322/http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/|archive-date=29 July 2015|access-date=1 August 2015|publisher=Pews Research Center}}</ref><ref>{{cite web|title=HTML 4.01 Specification|url=http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html#h-12.1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006131915/http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html|archive-date=6 October 2008|access-date=13 August 2008|publisher=World Wide Web Consortium|quote=[T]he link (or hyperlink, or Web link) [is] the basic hypertext construct. A link is a connection from one Web resource to another. Although a simple concept, the link has been one of the primary forces driving the success of the Web.}}</ref> == تاریخچه == په ۱۹۶۰ لسیزه کې، د امریکا د دفاع وزارت د پرمختللو څېړنو د پروژو اجنسۍ (ARPA) د کمپيوټرونو د وخت شریکولو په اړه څېړنې له مالي پلوه تمویل کړي. د پکېټ سوېچېنګ په اړه څېړنه د اېنټرنټي تېکنالوژۍ له بنسټیزو څېړنو څخه یوه وه، د ۱۹۶۰ لسیزې په لومړیو کې د پاول باران (Paul Baran) له کارونو څخه او په مستقل ډول د ډونالډ ډاوېس (Donald Davies) له خوا په ۱۹۶۵ کې پیل شوه. په ۱۹۶۷ م کال کې د عملیاتي سیستمونو پر اوصولو تر سپوزیم وروسته پکېټ سوېچېنګ د NLP وړاندیزي شبکې له طرحې څخه د ARPANET او د سرچینو شریکولو د نورو شبکو لکه مېريټ نېټورک / Merit Network (په امریکا کې د کمپيوټري شبکو د غوره خدماتو وړاندې کوونکی غیر انتفاعي سازمان) سیکلېډس /CYCLADES (په فرانسه کې د کمپيوټري شبکو څېړنیزه شبکه) په طرحو کې چې د ۱۹۶۰ لسیزې په لومړیو کې يې پراختیا موندلې وه ځای په ځای شوې. <ref>{{Cite book|last1=Hauben|first1=Michael|url=http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf|title=Netizens: On the History and Impact of Usenet and the Internet|last2=Hauben|first2=Ronda|date=1997|publisher=Wiley|isbn=978-0-8186-7706-9|language=en|chapter=5 The Vision of Interactive Computing And the Future|access-date=2 March 2020|archive-date=3 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103184558/http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Zelnick|first1=Bob|url=https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&pg=PA66|title=The Illusion of Net Neutrality: Political Alarmism, Regulatory Creep and the Real Threat to Internet Freedom|last2=Zelnick|first2=Eva|date=1 September 2013|publisher=Hoover Press|isbn=978-0-8179-1596-4|language=en|access-date=7 May 2020|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110133435/https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&pg=PA66|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{cite web|url=http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html|title=So, who really did invent the Internet?|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903001108/http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html|archive-date=3 September 2011|first=Ian|last=Peter|website=The Internet History Project|year=2004|access-date=27 June 2014}}</ref><ref name="NIHF2007">{{cite web|url=http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316|title=Inductee Details - Paul Baran|publisher=National Inventors Hall of Fame|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906091231/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316|archive-date=6 September 2017|access-date=6 September 2017|postscript=none}}; {{cite web|url=http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328|title=Inductee Details - Donald Watts Davies|publisher=National Inventors Hall of Fame|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906091936/http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=328|archive-date=6 September 2017|access-date=6 September 2017}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kim|first1=Byung-Keun|title=Internationalising the Internet the Co-evolution of Influence and Technology|date=2005|publisher=Edward Elgar|isbn=978-1-84542-675-0|pages=51–55|url=https://www.google.com/books/edition/Internationalizing_the_Internet/lESrw3neDokC}}</ref> د ارپانېټ/ ARPANET پراختیا د شبکې له دوو غوټو سره پيل شوه چې د لاس‌انجلس په کلفورینیا پوهنتون کې د شبکو د اندازه کولو د مرکز(UCLA) او هنري سامیولي د انجنیرۍ او تطبیقي علومو د ښوونځي تر منځ چې د لیونارد کلېن راک (Leonard Kleinrock,) او NLS سیستم په لارښوونه د امریکا د څېړنو په نړیوال مرکز SRI کې د ډاګلوس اېنجېل‌بارت (Douglas Engelbart) په واسطه د کلفورينیا په میلانو پارک کې د ۱۹۶۹ کال د اکتوبر په ۲۹ رامنځته شوه. درېیم سایټ په کلفورېنیا پوهنتون کې سانتا بابرا (Santa Barbara) د کولرـ فرېډ (Culler-Fried) د محاوره‌يي ریاضیاتو مرکز و، چې د اوتا (Utah) پوهنتون د جغرافیې ډیپارتمنت په واسطه څارل کېده. د ۱۹۷۱ کال په پای کې د راتلونکې ودې د یوې نښې په توګه، ۱۵ سایټونه له ځوان ARPANET سره وصل شول، دا وروستي کلونه په ۱۹۷۲کال کې د کمپيوټري شبکې په فلم  (د سرچینو له شریکولو څخه خبرول) کې مستند شول. <ref name="NetValley">{{cite web|url=http://www.netvalley.com/intval.html|title=Roads and Crossroads of Internet History|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127082435/http://www.netvalley.com/intval.html|archive-date=27 January 2016|first=Gregory|last=Gromov|year=1995}}</ref><ref>{{cite book|author-link=Katie Hafner|last=Hafner|first=Katie|title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins of the Internet|publisher=Simon & Schuster|year=1998|isbn=978-0-684-83267-8}}</ref><ref>{{cite web|author=Hauben, Ronda|title=From the ARPANET to the Internet|year=2001|url=http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt|access-date=28 May 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721093920/http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt|archive-date=21 July 2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Internet Pioneers Discuss the Future of Money, Books, and Paper in 1972|url=https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175|access-date=31 August 2020|website=Paleofuture|language=en-us|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017141323/https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175|url-status=live}}</ref> د ARPANET لپاره لومړنۍ نړیوالې همکارۍ لږې وې. اړیکې په ۱۹۷۳ کې د ناروې پر زلزلیز صف (NORSAR) د سپوږمکۍ ستېشن له لارې د سویډن په تانوم (Tanum) کې د پيټر کرېسټن (Peter Kirstein) د څېړنیز ګروپ له خوا د لندن پوهنتون کالېج کې جوړې شوې، چې د بریتانوي اکادمیکو شبکو لپاره یې لار پرانیسته. د ARPA  پروژې او نړیوالې کاري ډلې د بېلابېلو سټندردونو او پروتوکولونو د پرمختګ لامل شوې چې په واسطه یې څو بېلابېلې شبکې له یوې واحدې شبکې یا «د شبکو یوه شبکه» سره نښلول کېدی شوی. په ۱۹۴۷ کې وېنت سریف (Vint Cerf) او باب کهان (Bob Kahn) د اېنټرنټ اصطلاح په  <nowiki>RFC 675</nowiki> (د نظر غوښتنه) کې د اېنټرنټي کار د لنډیز لپاره وکاروله، او وروستني RCF دا کارونه بیاځلي کړه.  سرف او کان TCP/IP په ډیزاین او اړینو اغیزو کې لیوس پويزېن ته امتیاز/کرېډېت ورکړ. د سوداګریز PPT (د تلېګراف، تلېفون او پُست خدمتونه) وړاندې کوونکي د عمومي معلوماتو د شبکې (X.25 public data networks) د پرمختګ په اړه اندېښمن و. <ref>{{cite web|title=NORSAR and the Internet|url=http://www.norsar.no/norsar/about-us/History/Internet/|publisher=NORSAR|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121220318/http://www.norsar.no/norsar/about-us/History/Internet/|archive-date=21 January 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kirstein|first=P.T.|s2cid=1558618|year=1999|title=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom|url=https://archive.org/details/ieee-annals-of-the-history-of-computing_january-march-1999_21_1/page/38|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=21|issue=1|pages=38–44|doi=10.1109/85.759368|issn=1934-1547}}; {{cite magazine|url=https://www.wired.com/2012/12/queen-and-the-internet/|title=How the Queen of England Beat Everyone to the Internet|author=Cade Metz|magazine=Wired|date=25 December 2012|access-date=27 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719055501/http://www.wired.com/2012/12/queen-and-the-internet/|archive-date=19 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet#concepts|title=Brief History of the Internet: The Initial Internetting Concepts|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105511/http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet|archive-date=9 April 2016|first=Barry M.|last=Leiner|website=Internet Society|access-date=27 June 2014}}</ref><ref>{{cite web|first1=Barry M.|year=2003|last8=Roberts|author-link8=Lawrence Roberts (scientist)|first9=Stephen|last9=Wolff|author-link9=Stephen Wolff|title=A Brief History of Internet|url=http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml|author-link7=Jon Postel|access-date=28 May 2009|bibcode=1999cs........1011L|page=1011|arxiv=cs/9901011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070604153304/http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml|first8=Larry G.|last7=Postel|last1=Leiner|first4=Robert E.|first2=Vinton G.|last2=Cerf|author-link2=Vinton G. Cerf|first3=David D.|last3=Clark|author-link3=David D. Clark|last4=Kahn|first7=Jon|author-link4=Robert E. Kahn|first5=Leonard|last5=Kleinrock|author-link5=Leonard Kleinrock|first6=Daniel C.|last6=Lynch|archive-date=4 June 2007}}</ref><ref>{{Cite news|date=30 November 2013|title=The internet's fifth man|work=The Economist|url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its|access-date=22 April 2020|issn=0013-0613|quote=In the early 1970s Mr Pouzin created an innovative data network that linked locations in France, Italy and Britain. Its simplicity and efficiency pointed the way to a network that could connect not just dozens of machines, but millions of them. It captured the imagination of Dr Cerf and Dr Kahn, who included aspects of its design in the protocols that now power the internet.|archive-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419230318/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Schatt|first=Stan|title=Linking LANs: A Micro Manager's Guide|publisher=McGraw-Hill|year=1991|isbn=0-8306-3755-9|page=200}}</ref> [[دوتنه:Internet map 1024.jpg|thumb|Visualization of the various routes through a portion of the Internet.]] == سرچينې == {{reflist}} [[وېشنيزه:انټرنټ| ]] f3udx2rdstfpx3o60yujinbfrntjxuy 0 4658 368142 366556 2026-08-10T13:58:17Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368142 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[دوتنه:Human heart with coronary arteries new.png|بټنوک|250px|زړه]] [[دوتنه:Heart-and-lungs.jpg|بټنوک|250px|زړه او سږي، د ''[[Gray's Anatomy]]'' د زاړه چاپ کتاب نه.]] زړه په ډېری ژوندیو موجوداتو کې یو عضلاني غړی دی. دغه غړی وینه د وینې د رګونو په واسطه ټول وجود ته پمپ کوي. پمپ شوې وینه اکسیجن او انرژي د وجود ټولو برخو ته رسوي او بېرته اضافي متابولیکي مواد لکه کاربن ډای اکسایډ سږو ته را انتقال کوي. په انسانانو کې د زړه اندازه د یوه سوک کړي لاس په کچه ده او د سږو ترمنځ د سینې د قفس په منځنۍ برخه کې موقعیت لري. <ref name="tabers">{{cite book|author1=Taber, Clarence Wilbur|author2=Venes, Donald|title=Taber's cyclopedic medical dictionary|publisher=F. A. Davis Co.|year=2009|pages=1018–1023|isbn=978-0-8036-1559-5}}</ref><ref name="Moore's 6">{{cite book|author1=Moore, Keith L.|author2=Dalley, Arthur F.|author3=Agur, Anne M. R.|title=Clinically Oriented Anatomy|publisher=Wolters Kluwel Health/Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-1-60547-652-0|pages=127–173|chapter=1|year=2009}}</ref>{{sfn|Guyton & Hall|2011|p=157}} په انسانانو، ټولو تي لرونکو حیواناتو او الوتونکو کې زړه څلور برخې لري: کیڼ دهلېز، ښی دهلېز، کیڼ بطن او ښی بطن. په معمول ډول ښی دهلېز او ښی بطن د ښي زړه او کیڼ دهلېز او کیڼ بطن د کیڼ زړه په توګه یادول کېږي. په داسې حال کې چې د ماهیانو زړه دوه برخې یو دهلېز او یو بطن او د حشراتو زړه درې برخې لري. په یوه سالم زړه کې وینه د زړه له یوې خوا څخه پمپ کېږي او د هغو له بېرته شاته راتلو مخه نیسي. زړه د پریکارډ په نامه په یوه ساتونکې کڅوړه کې چاپېر دی چې یوه اندازه مایع هم لري. د زړه دیوال له دریو طبقو اپي کارډ، میوکارډ او انډوکارډ څخه جوړ شوی. <ref name="StarrEvers2009">{{cite book|author1=Starr, Cecie|author2=Evers, Christine|author3=Starr, Lisa|title=Biology: Today and Tomorrow With Physiology|url=https://books.google.com/books?id=dxC27ndpwe8C&pg=PA422|year=2009|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-56157-6|page=422|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502095349/https://books.google.com/books?id=dxC27ndpwe8C&pg=PA422|archive-date=2 May 2016}}</ref><ref name="K2008">{{cite book|last1=Reed|first1=C. Roebuck|last2=Brainerd|first2=Lee Wherry|last3=Lee|first3=Rodney|last4=Inc|first4=the staff of Kaplan|title=CSET : California Subject Examinations for Teachers|date=2008|publisher=Kaplan Pub.|location=New York|isbn=978-1-4195-5281-6|page=154|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=hP7n4Rki02EC&pg=PA154|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504211756/https://books.google.com/books?id=hP7n4Rki02EC&pg=PA154|archive-date=4 May 2016}}</ref><ref name="K20082">{{cite book|last1=Reed|first1=C. Roebuck|last2=Brainerd|first2=Lee Wherry|last3=Lee|first3=Rodney|last4=Inc|first4=the staff of Kaplan|title=CSET : California Subject Examinations for Teachers|date=2008|publisher=Kaplan Pub.|location=New York|isbn=978-1-4195-5281-6|page=154|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=hP7n4Rki02EC&pg=PA154|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504211756/https://books.google.com/books?id=hP7n4Rki02EC&pg=PA154|archive-date=4 May 2016}}</ref><ref name="CNX2014">{{cite book|last1=Betts|first1=J. Gordon|title=Anatomy & physiology|date=2013|isbn=978-1-938168-13-0|url=http://cnx.org/content/m46676/latest/?collection=col11496/latest|access-date=11 August 2014|pages=787–846|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227144954/https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/19-1-heart-anatomy|url-status=live}}</ref>{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=960}} زړه د هغه ریتم له مخې چې په دهلېزي سینوسي غوټه کې د ضربان ټاکونکو حجراتو له مخې ټاکل کېږي، وینه پمپ کوي. دغه حجرې هغه جریان رامنځته کوي چې د زړه د انقباض لامل ګرځي او د دهلېزي بطني غوټې له لارې د زړه د الکتریکي هدایت د سیسټم په اوږدو کې حرکت کوي. په انسانانو کې له اکسیجن پرته وینه د ښي دهلېز له لارې له ستر پورتني او لاندني ورید څخه زړه ته ننوزي او هغه ښي بطن ته رسوي. له دغه ځایه هغه د ریوي سرکولشن له لارې سږو ته ځي، چېرې چې اکسیجن له ځانه سره اخلي او کاربن ډای اکساید پرېږدي. له دې وروسته اکسیجن لرونکې وینه د زړه کیڼ دهلېز ته راګرځي او له کیڼ بطن څخه په تېرېدو د زړه د آئورټ لوی شریان پر مټ د وجود د وینې جریان ته پمپ کېږي او د شریانونو او کوچنیو رګونو پر واسطه د وجود هرې برخې ته رسېږي – چېرې چې انرژي او نور مواد د وینې د رګونو او حجراتو ترمنځ تبادله کېږي اکسیجن هغو ته رسوي او کاربن ډای اکساید اخلي – وړاندې له دې چې بېرته د وریدونو له لارې زړه ته را وګرځي. د استراحت په حالت کې د زړه د ضربان کچه په دقیقه کې ۷۲ ځله ده. بدني فعالیت په لنډ مهالې توګه د زړه ضربان زیاتوي خو په اوږد مهال کې د استراحت پر مهال د زړه ضربان ورسره کمېږي چې دا بیا د زړه روغتیا ته ګټمن دی. {{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=101, 157–158, 180}}{{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=105–107}}{{sfn|Guyton & Hall|2011|pp=1039–1041}} له ۲۰۰۸ زکال راهیسې د زړه د رګونو ناروغۍ په ټوله نړۍ کې د مړینې تر ټولو لوی لامل دی او نږدې ۳۰ سلنه مړینه له همدغه امله ده. د دغې کچې مړینې درې پر څلور برخې یې د رګونو د بندښت او همدارنګه د زړه د درېدو له امله دي. د زړه د ناروغیو په رامنځته کوونکو عواملو کې سګرټ وهل، چاغوالی، لږ ورزش، لوړ کلسترول لرل، د وینې لوړ فشار لرل، نه کنټرول شوی شکر شاملېږي. د زړه د رګونو ناروغۍ تر ډېره پورې کومې نښې نه لري او یا هم کېدای شي د سینې د قفس د درد او یا هم د نفس د بندیدو لامل وګرځي. د زړه د ناروغیو تشخیص د طبي سوابقو په اخیستو، په طبي غوږیو سره د زړه غږ ته له اورېدو، اکوکارډیوګرام او سونوګرافي له لارې ترسره کېږي. هغه متخصصین چې د زړه د ناروغیو درملنه کوي کارډیالوژیست یا د زړه متخصصین بلل کېږي؛ په داسې حال کې چې کېدای شي ګڼ شمېر نور طبي تخصصونه هم د هغو په درملنه کې داخل وي. <ref name="Harrisons">{{cite book|last1=Longo|first1=Dan|last2=Fauci|first2=Anthony|last3=Kasper|first3=Dennis|last4=Hauser|first4=Stephen|last5=Jameson|first5=J.|last6=Loscalzo|first6=Joseph|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|year=2011|publisher=McGraw-Hill Professional|isbn=978-0-07-174889-6|page=1811|edition=18}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Graham|first1=I|last2=Atar|first2=D|last3=Borch-Johnsen|first3=K|last4=Boysen|first4=G|last5=Burell|first5=G|last6=Cifkova|first6=R|last7=Dallongeville|first7=J|last8=De Backer|first8=G|last9=Ebrahim|first9=S|last10=Gjelsvik|first10=B|last11=Herrmann-Lingen|first11=C|last12=Hoes|first12=A|last13=Humphries|first13=S|last14=Knapton|first14=M|last15=Perk|first15=J|last16=Priori|first16=SG|last17=Pyorala|first17=K|last18=Reiner|first18=Z|last19=Ruilope|first19=L|last20=Sans-Menendez|first20=S|last21=Scholte op Reimer|first21=W|last22=Weissberg|first22=P|last23=Wood|first23=D|last24=Yarnell|first24=J|last25=Zamorano|first25=JL|last26=Walma|first26=E|last27=Fitzgerald|first27=T|last28=Cooney|first28=MT|last29=Dudina|first29=A|last30=European Society of Cardiology (ESC) Committee for Practice Guidelines|first30=(CPG)|title=European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: executive summary: Fourth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice (Constituted by representatives of nine societies and by invited experts)|journal=European Heart Journal|date=Oct 2007|volume=28|issue=19|pages=2375–2414|pmid=17726041|doi=10.1093/eurheartj/ehm316|url=https://pure.qub.ac.uk/ws/files/498032/European%20guidelines%20on%20cardiovascular%20disease%20prevention%20in%20clinical%20practice%20-%20executive%20summary%20-%20Eur%20Heart%20J%202007%20-%20Yarnell%20JW%20(EACPR).pdf|doi-access=free|access-date=21 October 2019|archive-date=27 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427100116/https://pure.qub.ac.uk/ws/files/498032/European%20guidelines%20on%20cardiovascular%20disease%20prevention%20in%20clinical%20practice%20-%20executive%20summary%20-%20Eur%20Heart%20J%202007%20-%20Yarnell%20JW%20(EACPR).pdf|url-status=live}}</ref><ref name="WHO CVD 2013">{{cite web |title=Cardiovascular diseases (CVDs) Fact sheet N°317 March 2013 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919020049/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/en/ |archive-date=19 September 2014 |access-date=20 September 2014 |website=WHO |publisher=World Health Organization}}</ref><ref name="Moore's 62">{{cite book|author1=Moore, Keith L.|author2=Dalley, Arthur F.|author3=Agur, Anne M. R.|title=Clinically Oriented Anatomy|publisher=Wolters Kluwel Health/Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-1-60547-652-0|pages=127–173|chapter=1|year=2009}}</ref> == وده == زړه لومړنی عمل کوونکی غړی دی چې د جنین د رامنځته کېدو د دریمې اونۍ په شاوخوا کې په وده پیل کوي، ضربان مومي او وینه پمپ کوي. د دغه غړي دکار ژر پیل کول د جنین په ودې او د امیدارۍ په راتلونکې کې ډېر مهم دی. <ref>{{cite book|last1=Dorland's|title=Dorland's Illustrated Medical Dictionary|url=https://archive.org/details/dorlandsillustra0000unse_s1g5|date=2012|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4160-6257-8|page=[https://archive.org/details/dorlandsillustra0000unse_s1g5/page/1461 1461]|edition=32nd}}</ref><ref name="CNX20142">{{cite book|last1=Betts|first1=J. Gordon|title=Anatomy & physiology|date=2013|isbn=978-1-938168-13-0|url=http://cnx.org/content/m46676/latest/?collection=col11496/latest|access-date=11 August 2014|pages=787–846|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227144954/https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/19-1-heart-anatomy|url-status=live}}</ref> زړه په عصبي صفحه کې له splanchnopleuric mesenchyme څخه سرچینه اخلي چې کارډیوژنیک سیمه جوړوي. دوه اندوکاریال ټیوبونه دلته جوړي او بیا له یو بل سره پیوند مومي او د زړه لومړنۍ لوله جوړوي چې د لوله یي زړه په نوم یادېږي. د جنین د دریمې او څلورمې اونۍ پر مهال د زړه لوله اوږدېږي او په پریکارډیوم کې د S ډول مومي. دغه برخې او اصلي رګونه په خپله سمه توګه د زړه په توګه وده کوي. په راتلونکې وده کې یې د سپتا او د زړه د بطنونو او دهلېزونو وده شاملېږي. د پنځمې اونۍ په پای کې سپتومونه او په نهمه اونۍ کې د زړه برخې بشپړېږي.<ref>{{cite web |title=Main Frame Heart Development |url=http://www.meddean.luc.edu/lumen/MedEd/GrossAnatomy/thorax0/heartdev/main_fra.html |url-status=live |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011116192836/http://www.meddean.luc.edu/lumen/meded/grossanatomy/thorax0/heartdev/main_fra.html |archive-date=16 November 2001 |access-date=2010-10-17 |publisher=Meddean.luc.edu}}</ref><ref name="CNX20143">{{cite book|last1=Betts|first1=J. Gordon|title=Anatomy & physiology|date=2013|isbn=978-1-938168-13-0|url=http://cnx.org/content/m46676/latest/?collection=col11496/latest|access-date=11 August 2014|pages=787–846|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227144954/https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/19-1-heart-anatomy|url-status=live}}</ref> له پنځمې اونۍ وړاندې د جنین په زړه کې د فورامن اوال په نوم سوری شتون لري. فورامن اوال (foramen ovale) د جنین په زړه کې ویني ته اجازه ورکوي په مستقیم ډول له ښي دهلېز څخه چپ دهلېز ته ولېږي او همدارنګه یوه اندازه وینه سږو ته هم ورسېږي. له زیږون یوازې څو ثانیې وروسته د سپټوم پریموم په نامه یو متحرک نسج چې وړاندې یې د دهلېز په توګه عمل کاوه فورامن اوال تړي او په معمولي توګه د وینې جریان رامنځته کوي. د ښي دهلېز په هغه ځای کې چې وړاندې په کې بیضوي سوري ځای درلود؛ ژوروالی پاتې کېږي چې دغه ژوروالي ته فوسا اولیس (fossa ovalis) ویل کېږي. <ref name="CNX20144">{{cite book|last1=Betts|first1=J. Gordon|title=Anatomy & physiology|date=2013|isbn=978-1-938168-13-0|url=http://cnx.org/content/m46676/latest/?collection=col11496/latest|access-date=11 August 2014|pages=787–846|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227144954/https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/19-1-heart-anatomy|url-status=live}}</ref> د جنین زړه د القاح څخه ۲۲ ورځې وروسته (د طبیعي قاعدګۍ (حیض) له وروستۍ دورې ۵ اونۍ وروسته) په ضربان پیل کوي؛ چې د مور د زړه د ضربان په کچه په دقیقه کې شاوخوا ۷۵ -۸۰ ځله ضربان کوي. وروسته یې د زړه ضربان زیاتېږي او د اوومې اونۍ په لومړیو کې (له LMP وروسته د اوومې اونۍ په لومړیو کې) یې د ضربان کچه په دقیقه کې ۱۶۵-۱۸۵ ته رسېږي. له ۹ مې اونۍ وروسته (د جنیني مرحلې په شروع کېدو سره) یې ضربان راکمېږي او د زیږون تر مهاله په دقیقه کې تر ۱۴۵ (±۲۵) پورې رسېږي. له زیږون وړاندې د ښځینه او نارینه د زړه په ضربان کې هېڅ توپیر شتون نه لري.<ref>{{cite journal|last1=DuBose|first1=T. J.|last2=Cunyus|first2=J. A.|last3=Johnson|first3=L.|s2cid=72955922|title=Embryonic Heart Rate and Age|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-diagnostic-medical-sonography_may-june-1990_6_3/page/151|journal=J Diagn Med Sonography|year=1990|volume=6|doi=10.1177/875647939000600306|pages=151–157|issue=3|citeseerx=10.1.1.860.9613}}</ref><ref name="Fetal Sonography">DuBose, TJ (1996) ''Fetal Sonography'', pp. 263–274; Philadelphia: WB Saunders {{ISBN|0-7216-5432-0}}</ref><ref>DuBose, Terry J. (26 July 2011) [http://www.obgyn.net/articles/sex-heart-rate-and-age Sex, Heart Rate and Age] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502000841/http://www.obgyn.net/articles/sex-heart-rate-and-age|date=2 May 2014}}. obgyn.net</ref> == د زړه لومړنی پړاو == {{آرنی|د زړه وده}} [[دوتنه:HeartBeat.gif|بټنوک|250px|د زړه د درزا سايکل]] [[دوتنه:EHR-BBII.jpg|بټنوک|250px|د انسان زړه د حاملگۍ يا بلاربوالي نه ۲۱ ورځې وروسته د لومړي ځل لپاره په وينې پمپولو پيل کوي.]] انساني زړه د يوه کس د ژوند په مهال کې په منځنۍ کچه له ۲،۵ بيليون وار نه هم ډېر درزېږي. د انسان زړه د حاملگۍ يا بلاربوالي نه ۲۱ ورځې وروسته د لومړي ځل لپاره په وينې پمپولو پيل کوي او يا هم د وروستي حيض نه پينځه اوونۍ وروسته، عموماً دا هغه وخت وي چې د زېږون نېټه پکې اټکل کېږي. پدې وخت کې د ماشوم زړه او د مور د زړه د پمپولو کچه يو شان وي، چې سمه کچه يې د ۷۵ نه تر ۸۰ درزا په يو دقيقه کې اټکل کېږي. خو د مور په نس کې د جنين د زړه درزا د وخت په تېرېدو سره چټکه کېږي چې په لويه کچه د ۱۶۵ نه تر ۱۸۵ درزا په يوه دقيقه پورې رسېږي. دا هغه مهال پېښېږي کله چې د بلاربوالي نه اووه اوونۍ تېرې شوي وي چې د وروستي حېض نه د ۹ اوونيو د تېرېدو مودې سره سمون خوري. نو په همدې توگه مونږ ويلای شو چې د هرې ورځې د تېرېدو وروسته، د زړه درزا ۳،۳ ځله په يوه دقيقه کې ډېرېږي. او يا په بل ډول د هر درې ورځو وروسته د زړه درزا د لومړۍ ځل په پرتله په يوه دقيقه کې ۱۰ درزا ډېره شوې وي چې د يوې مياشتې د تېرېدو سره سره د ماشوم د زړه چټکي په يوه دقيقه کې ۱۰۰ درزا ته رسېږي.<ref>{{Cite web |url=http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=/us/cotm/0001/ehr2000 |title=آرشیف کاپي |access-date=2007-06-11 |تاريخ الأرشيف=2006-06-30 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20060630015812/http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=%2Fus%2Fcotm%2F0001%2Fehr2000 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2006-06-30 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20060630015812/http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=%2Fus%2Fcotm%2F0001%2Fehr2000 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20060630015812/http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=%2Fus%2Fcotm%2F0001%2Fehr2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060630015812/http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=%2Fus%2Fcotm%2F0001%2Fehr2000 }}</ref> کله چې د يوې مور په نس کې ماشوم د وروستي ځل حېض نه وروسته د ۹.۲ اوونيو شي نو په دې وخت کې په يوه دقيقه کې يې د زړه درزا ۱۵۰ (BPM +/-۲۵) واره ته راټيټيېږي او د 15مې اوونۍ د وروستي حيض وروسته بيا د زړه درزا نوره هم منځنۍ کچې ته راټيټېږي. په منځنۍ کچه په يوه دقيقه کې د زړه درزا نژدې ۱۴۵ (+/-۲۵ BPM) واره اټکل شوې. مخکې له دې نه چې يو جنين، د سر-کوناټي په مېچنه کې، ۲۵ ملي مترو پورې رسېږي او يا هم د وروستي حېض د ۹.۲ اوونيو په پړاو کې وي، نو په داسې وخت کې هم مونږ کولای شو چې د يوه جنين د زړه چټکوالی د لانديني فورمول په مرسته مالوم کړو: عمر په ورځو کې = EHR(0.3)+6 Embryonic Heart Rate = د نطفې د زړه د پمپولو کچه دا هم وگورۍ: [http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=/us/cotm/0001/ehr2000 Embryonic Heart Rates Compared in Assisted and Non-Assisted Pregnancies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060630015812/http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=%2Fus%2Fcotm%2F0001%2Fehr2000 |date=2006-06-30 }} د زېږون نه دمخه د نارينه او ښځينه زړه په درزا کې هېڅ کوم توپير نشته.<ref>Terry J. DuBose http://www.obgyn.net/english/pubs/features/dubose/ehr-age.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615162023/http://www.obgyn.net/english/pubs/features/dubose/ehr-age.htm |date=2012-06-15 }} Sex, Heart Rate and Age]</ref> ==جوړښت== په انسانانو کې زړه د ټټر په منځنۍ برخه کې کيڼ لور وخوا ته او د سينې د هډوکي لاندې پروت دی ([http://www.easyrashi.com/TEFILLIN/Position_of_heart.htm انځورونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219153607/http://www.easyrashi.com/TEFILLIN/Position_of_heart.htm |date=2007-12-19 }} وگورۍ). په ټولگړي توگه زړه کيڼ لور ته پروت دی او ساينسپوهان په دې باور دي چې ددې سبب د زړه کيڼ بطن دی. د زړه کيڼ بطن د ښي بطن په پرتله ډېر غښتلی او ځواکمن دی دا ځکه چې د زړه کيڼ بطن، ټول بدن ته د وينې رسولو دنده ترسره کوي. د سږو اناتومي ته که وگورو نو دا به ښکاره شي چې کيڼ سږی د ښي [[سږي]] په پرتله وړوکی دی او ددې سبب هم دا دی چې زړه د نيم-ټټر کيڼه برخه نيسي. زړه په يو ډول کڅوړه کې پوښل شوی چې د پيريکارډيم په نامه سره يادېږي او په همدې توگه د همدغې کڅوړې نه دباندې بيا دواړه سږي د زړه نه راچارپېر دي. پيريکارډيم يوه غبرگه پرده ده چې په ځان کې يو ډول مايع لري. دغه مايع چې د serous fluid په نامه سره يادېږي، د زړه د راغونجېدو په مهال اصطېکاک کې کمی راولي. گوگل چې په انگريزي ژبه بلل کېږي، په ټټر کې يو تشځای دی، او په همدغه تشځای کې زړه ځای پرځای شوی. The ''apex'' is the blunt point situated in an inferior (pointing down and left) direction. A stethoscope can be placed directly over the apex so that the beats can be counted. It is located posterior to the 5th intercostal space in the left mid-clavicular line. In normal adults, the mass of the heart is 250-350 [[gram|g]] (9-12 oz), or about three fourths the size of a clenched fist, but extremely diseased hearts can be up to 1000 g (2 lb) in mass due to [[Organ hypertrophy|hypertrophy]]. It consists of four chambers, the two upper ''atria'' (singular: atrium ) and the two lower ''ventricles''. On the left is a picture of a fresh human heart which was removed from a 64-year-old British male. == کړنه == [[دوتنه:Humhrt2.jpg|بټنوک|انساني زړه]] د زړه د ښي برخې کړنه دا ده چې دغه برخه بې آکسيجنه وينه، چې د ټول بدن نه ښي بطن ته راځي، د ښي دهليز لخوا سږو ته ورپمپ کړي. هر کله چې همدا وينه سږو ته ورننوځي نو په سږو کې دinto the lungs ([[pulmonary circulation]]) so that carbon dioxide can be dropped off and oxygen picked up ([[gas exchange]]). This happens through a passive process called [[diffusion]]. The left side (see [[left heart]]) collects oxygenated blood from the [[lung]]s into the [[left atrium]]. From the left atrium the blood moves to the [[left ventricle]] which pumps it out to the body. On both sides, the lower ventricles are thicker and stronger than the upper atria. The muscle wall surrounding the left ventricle is thicker than the wall surrounding the right ventricle due to the higher force needed to pump the blood through the [[systemic circulation]]. The blood flows through a system, starting in the right atrium, the blood flows to the tricuspid valve, then to the right ventricles that pump blood out, to the pulmonary semilunar valve [psv], and on to the pulmonary [[artery]] which delivers blood to the lungs. From there, blood flows back to the pulmonary [[vein]] to the left atrium, then the bicuspid valve, and to the left ventricle, then on to the aortic semilunar valve. Then the blood "forks off" and is delivered to the rest of the body through the aorta, then the arteries, to the arterioles, and to capillaries where they go back to the heart to the venules, to the veins, to the inferior/superior vena cava, and starts all over again. The heart is effectively a [[syncytium]], a meshwork of cardiac muscle cells interconnected by contiguous cytoplasmic bridges. This relates to electrical stimulation of one cell spreading to neighboring cells. == لومړۍ مرسته == [[دوتنه:heart.jpg|بټنوک|زړه]] ''د لا نورو مالوماتو لپاره [[د زړه درېدل]] ولولۍ'' که چېرته د يو چا زړه درېږي، (د زړه د درزا نشتون)، نو په دغه وخت کې [[د زړه احيا]] کولو کړنه بايد سمدلاسه پيل شي او بيا دې د مسلکي طبي املې سره اړيکې ونيولای شي. If an [[automated external defibrillator]] is available, this device may automatically administer [[defibrillation]] if this is indicated. Usually, if there is enough time, the person can be rushed to the hospital where he or she will be cared for by a cardiologist, a doctor who specializes in the heart and lungs. Electrical innervation of the heart in health is supplied by two closely intertwined mechanisms. The first mechanism is well demonstrated in electrical coil systole (interpreted by the electrocardiogram as QRS)as an individualized myocardial electrical tree initiated by the sinoatrial node. Secondary diastolic electrical control is posited to represent autonomic recoil control from the vagus nerve and cardiac branches and the thoracic ganglia. == د خواړو په توگه کارول == په ډېرو هېوادونو کې د بېلابېلو ژويو لکه د [[چرگ]]، [[پسه]]، [[غوا]]، غوايي، او نورو زړونه د خواړو په توگه کارېږي. که څه هم چې دا د حلال شويو ژويو منځني غړي لکه سږي، کولمې او زړه اکثراً ناخوړنده غړي گڼل کېږي، خو دا چې زړه د عضلاتو نه جوړ دی، که چېرته څوک زړه پوخ کړي نو د زړه خوند هم د نورمالې غوښې خوند ته ورته دی. په بله وينا د پوخ شوي زړه خوند د هوسۍ د غوښې خوند ته ورته دی. == زړه د سمبول په توگه == په پخوانيو پېرونو کې زړه ته د روح د ناستي ځای په سترگه کتل کېده او خلکو داسې انگېرله چې زړه هغه غړی دی چې د انساني فکر او آند دنده لري. د ساري په توگه روميانو دې ته پام کړی وه چې د انساني احساساتو او د زړه د خوځښت تر مېنځ يو تړاو دی لکه د ډار، مينې او هيجان په وختونو کې چې د زړه د درزېدو په کچه کې توپير راځي. نن ورځ دا ثابته شوې چې د زړه او د انساني فکر يا انساني احساساتو لکه مينه، هېڅ تړاو نشته، خو په نني پېر کې هم خلک د زړه وييکه د مينې اړونده په تشبيحاتو کې کاروي. کله چې په خبرو کې په انځوريزه توگه د مينې اړوند خبرې کوي نو دوی يوه ځانگړې نښه کاروي چې په دې توگه (<font size=4 color="red">♥</font>)ده. د "زړه" اصطلاح بيا د يو شي منځنۍ برخې يا مرکزي برخې لورې هم اشاره کوي، د بېلگې په توگه "د يو شي زړه". The ancient [[Aztec]] civilization used the heart as a sacrificial token during the sacrifice of a human being. The priest used a stone knife to cut into the thoracic cavity and remove the heart, upon which it would be placed on a stone altar as an offering to the gods. The greatest sacrifice under the reign of Montezuma involved the removal of the hearts of over 12,000 enemy soldiers. There has been some recent research on the Cellular memory of the heart, particularly with heart transplant patients.<ref>Sylvia, Claire (1997). A Change of Heart. New York, New York: Little, Brown and Company. ISBN 0-316-82149-7.</ref><ref>Pearsall, Doctor Paul; et alii (1999). The Heart's Code. New York, New York: Broadway Books. ISBN 0-7679-9942-8.</ref> This study shows how the heart contains thinking and memory skills, interacting heavily with the brain. This, though, is not widely accepted by the scientific community. == سرچينې == {{reflist}} == دا هم وگورئ == * [[زړه څرخ]] * [[اېلېکټروکارډيوگرافي]] * [[د زړه برېښنايي غونډال]] * [[مصنوعي زړه]] * [[Atrium (heart)|Atrium]] * [[د وينې خج]] * [[کارډيولوژي]] * [[د زړه او ټټر جراحي]] * [[د زړه او رگونو رنځپوهنه]] * [[اکرنی غونډال]] * [[ايکوکارډيوگرافي]] * [[Electrical conduction system of the heart]] * [[Haemodynamics]] * [[د زړه سرطان]] * [[Congenital heart defect|Heart defects]] * [[زړه تپان]] * [[د زړه ټرانسپلانټېشن]] * [[Heart valve]] * [[انساني اناټومي]] * [[نبض]] * [[Ventricle (heart)|Ventricle]] * [[Aorta]] * [[Ventricular hypertrophy]] * [[Holiday heart syndrome]] * [[Circle map]] — simplified mathematical model of the beating heart. * [[MUGA scan]] * [[Cardiac stress test]] == باندنۍ تړنې == [http://www.3dscience.com/Resources/3d_Heart_Model_anterior_cut.php 3D Animated Heart with Anterior Cut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627071015/http://www.3dscience.com/Resources/3d_Heart_Model_anterior_cut.php |date=2007-06-27 }} - life-like 3D human heart animation with anterior cut. * [http://www.3dscience.com/Resources/3d_Heart_Model_base.php 3D Animated Heart Beat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530060240/http://www.3dscience.com/Resources/3d_Heart_Model_base.php |date=2007-05-30 }} - life-like 3D human heart animation. * [http://www.vimo.com/heart American Heart Month] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503005904/http://www.vimo.com/heart |date=2007-05-03 }} - National month devoted to discussion of heart disease. * [http://www.scribd.com/doc/43283/Heart-matters/ Answers to several questions from curious kids about heart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527200530/http://www.scribd.com/doc/43283/Heart-matters |date=2007-05-27 }} * [http://www.emedicine.com/ped/topic2902.htm eMedicine: Surgical anatomy of the heart] * [http://library.thinkquest.org/C003758/home.htm Very Comprehensive Heart Site] * [http://www.invisionguide.com/heart The InVision Guide to a Healthy Heart] An interactive website * [http://www.abc.net.au/sydney/stories/s1572459.htm Self Improvement Wednesday] - ABC 702 Drive audio * [http://www.heartone.com/index.php?option=com_wrapper&Itemid=96 3D Animated Heart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310163601/http://www.heartone.com/index.php?option=com_wrapper&Itemid=96 |date=2007-03-10 }} - A great resource to view and interact with the anatomy of a 3 dimensional heart * [http://www.emc.maricopa.edu/faculty/farabee/BIOBK/BioBookcircSYS.html The circulatory system] * [http://www.easyrashi.com/TEFILLIN/sternum.htm The position of the heart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071130013426/http://www.easyrashi.com/TEFILLIN/sternum.htm |date=2007-11-30 }} * [http://www.americanheart.org American Heart Association] <!-- interwiki --> [[وېشنيزه:ټټر]] [[وېشنيزه:غړي]] [[وېشنيزه:اناتومي]] [[وېشنيزه:زړه]] hgtm66tvy9osywtta75zwtzaw5td1ya 0 7306 368066 340418 2026-08-10T12:10:00Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368066 wikitext text/x-wiki [[انځور:All-trans-Retinol2.svg|کيڼ|بټنوک|360px|د [[ريټانول]] جوړښتبڼه، په خواو کې د [[وېټامين]] اې تر ټولو عامه بڼه]] '''ويټامين اې''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Vitamin A)'' يو دوه قطبي [[ماليکيول]] دی چې د [[کاربون]] او [[هايډروجن]] تر مېنځ يو دوه قطبي [[کوولنټ بانډ]] لري. دا د هم بڼو ماليکيولونو د کورنۍ، رېټنايډز پورې تړلی دی. رېټنايډز د دغه وېټامين پاتې سلسله بشپړه کوي. د رېټنايډز اهمه برخه د ريټانيل ډله ده چې په گڼو بڼو موندل کېږي. د حيواني اصل نه جوړو خواړو کې د وېټامين اې لويه برخه يو اېسټز، يو لومړنی [[ريټانيل پالميټېټ]] دی چې په وړه کولمه کې په الکول ([[ريټينول]]) بدلېږي. ويټامين اې د يو [[الډهيډ]] (ريټينال) په بڼه او يا هم د يو اسيد (ريټينوېک اسيد) په توگه هم وي. د دې وېټامين مختلوني (پرووېټامينونه) د بوټو نه لاس ته راغلو خوړو کې دي لکه هغه بوټي چې د [[کاروټېنويډ]] د کورنۍ په تړنگونو پورې تړاو لري شته.<ref name="encyclo"> Carolyn Berdanier. 1997. Advanced Nutrition Micronutrients. pp 22-39</ref> د ويټامين اې هر ډول بڼه د بيټا آيونون يوه کړۍ لري چې همدغې کړۍ سره د [[آيسوپرېنويډ]] زنځير تړلی دی. دا جوړښت د وېټامين اې په کړنو کې ډېر ضروري دی. د گازرو نارنجي زېړ رنگ [[بيټا کاروټين]] نومېږي. دا رنگ د دوه ريټانيل ډلې د د خپلمنځي نښلون په توگه راڅرگند شوی چې په بدن کې د ويټامين اې د کچې په لوړولو کې مرسته کوي. کله چې د ريټانيل ډله د يو ډول ځانگړي پروټين سره ونښلي بيا همدا د ليدنې د حس په درک کې لومړنۍ نور جذبونکې ماده ده او په همدې توگه د دغه مرکب نوم د سترگې د ريټينا سره هم اړيکې لري. وېټامين اې په گڼ شمېر بڼو کې موندلی شو: * رېټېنول، دا د وېټامين اې هغه بڼه ده چې د حېواني خواړو د سرچينې نه راجذبېږي، دا يو زېړ رنگه، په غوړو کې حل کېدونکی وېټامين دی چې د سترگو په ليد کې او د هډوکو په وده کې ډېرې اهمه دنده لري. دا چې د دغې ډلې الکولي بڼه ناثابته ده نو په همدې خاطر اکثراً همدا وېټامين د ريټانيل اسېټېټ يا پالمټېټ په بڼه کې توليدېږي او د کارولو وړ گرځي. * نور رېټنايډونه د يو ډول کيميايي تړنگونو د ټولگي نه دي چې په کيميايي توگه ويټامين اې سره اړيکې لري او دا مرکبونه په طبابت کې کارېږي.<ref>{{Cite web |url=http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_4x_Retinoid_Therapy.asp?sitearea= |title=American Cancer Society: Retinoid Therapy |access-date=2009-02-05 |تاريخ الأرشيف=2003-10-22 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20031022023020/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_4x_Retinoid_Therapy.asp?sitearea= |url-status=dead |خونديځ نېټه=2003-10-22 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20031022023020/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_4x_Retinoid_Therapy.asp?sitearea= |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20031022023020/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_4x_Retinoid_Therapy.asp?sitearea= |archive-url=https://web.archive.org/web/20031022023020/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_4x_Retinoid_Therapy.asp?sitearea= }}</ref> == د ويټامين اې اېجاد == ويټامين اې په ۱۹۰۶ ز کال کې د يوې څېړنې په پايله کې وپېژندل شو، او دا په ډاگه شوه چې د [[کاربوهايډرېټ|کاربوهايډرېټو]]، [[پروټين|پروټينو]] او [[غوړ|شهمياتو]] تر څنگ داسې نور عاملين هم شته چې د څارويو په روغتيا کې اهم رول لري.<ref name="Discovery">{{cite journal|title=Discovery of Vitamin A|journal=Encyclopedia of Life Sciences|date=2001-04-19|first=George|last=Wolf|coauthors=|volume=|issue=|pages=|doi=10.1038/npg.els.0003419|url=http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9780470015902/els/article/a0003419/current/html|format=|accessdate=2007-07-21}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> په ۱۹۱۷ ز. کال کې اېلمر مککولم په [[وېسکونسين ماډېسون پوهنتون]] کې وېټامين اې کشف کړ او بيا لافايټ مېنډېل او توماس اوسبورن په دويم ځل د يېل په پوهنتون کې همدا وېټامين وپېژانده. دا چې په هغه وخت کې په اوبو کې حل کېدونکی عامل بي (وېټامين بي) نوی پېژندل شوی ؤ، نو په لومړي سر کې څېړونکو هم همدا وېټامين په شهمياتو کې حل کېدونکي عامل اې (ويټامين اې) په نامه ونوماوه..<ref name="Discovery" /> په ۱۹۴۷ ز. کال کې د لومړي ځل لپاره، وېټامين اې په آزمېنتون کې د يوه هالنډي کيمياگرو، ډاوېډ ادريان وان دورپ او يوزف فېردېناند آرېنس لخوا جوړ شو. == د ويټامين اې سرچينه == ويټامين اې په طبيعي ډول په گڼ شمېر خوړو کې موندل کېږي: * '''[[ځيگر]] (د غوايي غوښه، د چرگ غوښه، د شونډکيز چرگ غوښه، د کب غوښه)''' (6500 μg 722%) * '''[[گازرې]]''' (835 μg 93%) * '''[[براکولي|د براکولي پاڼې]]''' (800 μg 89%) - Acc. to [http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ د USDA توکبنسټ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |date=2015-03-03 }}. د براکولي گل بيا د براکولي د پاڼو په پرتله په لږه کچه ويټامين اې لري - دا يادښت وگورۍ<ref>The RAE value in the USDA data for broccoli leaves is similar to the IU value for broccoli florets, which implies rather improbably that the leaves have about 20 times as much beta-carotene. It is possible that there was an error in the table.<!--This is not "original research"! I could just put a {{verify credibility}} tag on this, but I thought it would be better to specify why it seems incredible. If you think the value of 800 μg is good, let's discuss it on the talk page. --></ref>. * '''[[خواږه کچالو]]''' (709 μg 79%) * '''[[kale]]''' (681 μg 76%) * '''[[کوچ]]''' (684 μg 76%) * '''[[پالک]]''' (469 μg 52%) * [[سابه]] * '''[[کدو]]''' (369 μg 41%) * '''[[کانټالوپ خټکی]]''' (169 μg 19%) * [[هگۍ (خواړه)|هگۍ]] (140 μg 16%) * [[خُرماڼۍ]] (96 μg 11%) * [[پپايا]] (55 μg 6%) * [[آم]] (38 μg 4%) * [[نخود]] (38 μg 4%) * [[براکولي]] (31 μg 3%) * [[تورايي]] </div> يادونه: هغه گڼ چې په ليندکيو کې کښل شوی هغه په هر ۱۰۰ گرامو کې د رېټانول کچه او د ويټامين اې د سلنې هغه کچه ښودل شوې چې غذايي کارپوهان يې يوه بالغه نارينه ته سپارښتنه کوي. خو د کاروټين او رېټانول دغه کچې له يوه وگړي نه تر بل وگړي پورې د هغوی د ژونپوهنيزې بېلابېلوالي په سبب او د خوړو د بېلابېلوالي په سبب توپير يو له بل سره توپير لري.<ref>{{cite journal |author=Borel P, Drai J, Faure H, ''et al'' |title=[Recent knowledge about intestinal absorption and cleavage of carotenoids] |language=French |journal=Ann. Biol. Clin. (Paris) |volume=63 |issue=2 |pages=165–77 |year=2005 |pmid=15771974 |doi=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Tang G, Qin J, Dolnikowski GG, Russell RM, Grusak MA |title=Spinach or carrots can supply significant amounts of vitamin A as assessed by feeding with intrinsically deuterated vegetables |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-10_82_4/page/821 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=82 |issue=4 |pages=821–8 |year=2005 |pmid=16210712 |doi=}}</ref> == سرچينې == {{Reflist}} [[وېشنيزه:ويټامينونه]] jjgl1i3xxjtnyhemlqg3upn1epywpjp 0 7728 368073 190341 2026-08-10T12:14:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368073 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:InsulinHexamer.jpg|thumb|250px|انسولين]] '''انسولين''' (''په انگرېزي: Insulin'') يو حيواني [[هورمون]] دی چې د بدن په [[مېټابوليزم]] او نورو کيميايي کړنو باندې اهمه اغېزه لري. انسولين د [[ځيگر]]، عضلاتو او شهمي ژونکې (سلولونه) د دې جوگه کوي چې له وينې نه [[گلوکوز]] واخلي او په ځيگر او عضلاتو کې يې د [[گلايکوجېن]] په توگه زېرمه کړي او همداشان شهميات د انرژي د سرچينې په توگه و نه کاروي. کله چې انسولين په بدن کې نه وي (او يا هم لږ وي)، نو د بدن ژونکې (سلولونه) د وينې له بهير نه گلوکوز نه شي اخيستلی، او په دغه وخت کې بدن د انرژي د اړتيا د پوره کولو په خاطر له شهمياتو نه کار اخلي، مثلاً، د انرژي د سرچينې په ډول، د شهمي ووب نه ليپيدونه، ځيگر کې د مېټابوليزم لپاره ورځي. دا څرگنده ده چې د اصلي مېټابوليکي کنټرول په کړنه کې انسولين خپل ځانته ځانگړی ځای لري، خو دغه هورمون د بدن په نورو غونډالونو (د بدن ژونکو (سلولونو) کې د [[امينو اسيد|امينو اسيدونو]] د جذبېدو کړنه) کې د کنټرولي سېگنال په توگه ځانته بېل دريځ خپل کړی هم دی. دغه هورمون په بدن کې د گڼ شمېر نورو انابوليکو اغيزو نه هم برخمن دی. کله چې د انسولينو د کنټرول کچه وغورځېږي، نو په دغه وخت کې [[ډيابېټيز مېليټوز]] يا د شکرې ناروغۍ پېښېږي. په طبي ډول انسولين د ډيابېټيز مېليټوز په درملنه کې کارېږي. د ډيابېټيز مېليټوز ۱ ډول ناروغۍ باندې اخته ناروغان د ژوندي پاتې کېدو لپاره د انسولينو ستنې ته اړتيا لري (چې اکثراً د پوستکي لاندې تذريق کېږي)، دا ځکه چې د هغوی بدن نور دا هورمون نه جوړوي. د ډيابېټيز مېليټوز ۲ ډول نارغۍ باندې اخته ناروغان د انسولينو په وړاندې مقاومت ښکاره کوي، او د همدې دليل په خاطر د هغوی بدن د انسولينو د نسبي کمښت سره مخ کېدلای شي؛ په ځينې نورو ناروغانو کې چې کله نورې درملنې ناکامه شي، نو په وينه کې د گلوکوزو د کچې د کنټرول لپاره، د انسولينو اخيستو ته اړ شي. انسولين يو [[پېپټايډ]] هورمون دی چې له ۵۱ امينو اسيدونو نه جوړ دی او ماليکيولي وزن يې ۵۸۰۸ ډالټونه دی. دا هورمون د [[پانکراس]]، د [[لانگرهانز]] په ټاپوانو کې جوړېږي. د انسولين نوم هم د پانکراس د جوړېدونکې سلولي بڼې نه راوتلی، دا يو لاطيني نوم دی او له انسولا نه راوتلی او د ټاپو مانا لري. د ژويو په بېلابېلو توکمونو کې د انسولين جوړښت ډېر لږ توپير لري. د ژويو له سرچينې نه لاس ته راغلي انسولين د انساني انسولينو سره څه نا څه په 'ځواکمنتيا' کې توپير لري (مثلاً، د کاربوهايډرېټو يا نشايستې د مېټابوليزم د کنټرول په اغېزمنتيا کې). [[پورساين]] (د خنځير نه لاس ته راځي) انسولين هغه ځانگړي حيواني انسولين دي چې د انساني انسولينو ته ډېر ورته والی او نژدېوالی لري. == جين == [[پروانسولين]] د انسولين سزرځی دی چې د ''INS'' په کوډ د [[جين]] په بڼه څرگند شوی.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: INS insulin| url =http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3630| accessdate = }}</ref><ref name="pmid6243748">{{cite journal |author = Bell GI, Pictet RL, Rutter WJ, Cordell B, Tischer E, Goodman HM | title = Sequence of the human insulin gene | journal = Nature | volume = 284 | issue = 5751 | pages = 26–32 | year = 1980 | month = March | pmid = 6243748 | doi = 10.1038/284026a0 | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_1980-03-06_284_5751/page/26}}</ref> === آلېلونه === == پروټيني جوړښت == په شمزۍ لرونکيو ژويو کې د انسولينو ورته والی ډېر نژدې دی. بوين (Bovine) انسولين د انساني انسولينو سره يواځې په درې امينو اسيدونو کې توپير لري، همدا شان پورساين (porcine) انسولين په يوه امينو اسيد کې د انساني انسولين سره توپير لري. آن د ځينو ډول کبان هم د انساني انسولينو سره ورته والی لري چې په کلينيکي لحاظ انسانانو ته گټور تمامېدلی شي. په بې شمزيو ژويو کې (د بېلگې په توگه، کانورهابدايټس اېلېگانس نېماټوډ) هم ځينې انسولينونه د انسانانو انسولينو سره نژدې والی، په سلولونو باندې يو ډول اغېزې او د جوړښت له مخې ورته والی لري. د بېلابېلو ژويو تر مېنځ د بشپړتابه په وختونو کې انسولينو يو څه نا څه په کلکه توگه خپل آرنی حالت ساتلی دی، او له دې نه دا څرگندېږي چې انسولين د ژويو په مېټابوليکي کړنو کې مرکزي حيثيت لري. د بېلابېلو ډولونو ژويو کې د پروانسولين، چې د دويم کچې هورمون دی، په سي-پېپټايډ (C-peptide) تړ (بانډ) کې ډېر توپير ليدل کېږي. == جوړېدنه، فيزيولوژيکي اغېزې او کمېدنه == === جوړېدنه === [[انځور:Insulinpath.png|thumb|400px|انسولين د توليدي لارې نه د لېږدېدو وروسته د ستر بدلون سره مخامخېږي. د انسولينو توليد او افرازېدنه يوه خپلواکه پروسه ده؛ جوړشوي انسولين د افرازېدلو انتظار باسي. دواړه، د سي-پېپټايډ (C-peptide) او رسېدلي انسولين په بيالوژيکي توگه فعاله وي. په همدې انځور کې سلولي توکي او پروټينونه د اندازې له مخې نه دي ښودل شوي.]] انسولين په پانکراس کې توليدېږي او دا هورمون هغه وخت افرازېږي کله چې گڼې پارېدنې راولاړې شي. په دغو کې د پروټينو جذبېدنه او په وينه کې د گلوکوزو شتون شامل دي (له خوړو نه چې د هضمېدلو وروسته په گلوکوزو بدلېږي—دا په ځانگړي توگه کاربوهايډرېټ يا نشايسته ده، که څه هم چې هر ډول خواړه گلوکوز نه جوړوي او نه هم په وينه کې د گلوکوزو کچه لوړوي). انسولين په هدفي سلولونو کې د يوه سگنال لېږدنې پېل کوي چې همدا سگنال د وينې له بهير نه د گلوکوزو په اخيستنه او زېرمه کولو اغېزه ښکاره کوي. په پای کې انسولين د انتزالي حالت نه تېرېږي او د کمېدنې وروسته ځوابي اغېزه پای مومي. == سرچينې == <references/> [[وېشنيزه:طب]] [[وېشنيزه:درمل]] [[وېشنيزه:هورمونونه]] ewbi2zf8ecmob0fmyi481e3i2zfbdd5 0 8415 368192 364242 2026-08-10T15:37:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368192 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Akha cropped.png|بټنوک|300px|کيڼ|د انسانانو یوه ښځينه او نرينه جوړه]] '''انسانان''' (Homo sapiens) د لومړنیو حیواناتو ډېر پراخه ډولونه دي چې دوه پښې لري او لوی او پېچلي دماغ یې د پرمختللو وسایلو، کلتور او ژبې د پراختیا وړتیا لري. انسانان ډېر ټولنیز دي او لېواله دي چې له کورنیو او خپلوانو د شبکو تر سیاسي دولتونو پورې د ډېرو همکارو او سیالو ډلو څخه رامنځته شوي پېچلو ټولنیزو جوړښتونو کې ژوند کوي چې د ډېرو همکاري کوونکو او سیالو ډلو څخه جوړ شوي. د انسانانو ترمنځ ټولنیز تعامل د ارزښتونو، ټولنیزو نورمونو او دودونو داسې پراخ ډولونه یې جوړ کړي چې انساني ټولنه پیاوړې کوي. د چاپېریال په اړه پوهېدلو او تر اغېزې لاندې راوستلو او د پېښو تشریح کولو او سمبالولو په موخه، د انسان لېوالتیا او هیلې د ساینس، فلسفې، افسانې، مذهب او د پوهې په نورو برخو کې یې د انسان پرمختګ هڅولی دی. که څه هم ځینې ساینس پوهان انسانان د هومو نسل ټولو غړو سره برابروي خو په عموم کې دا هومو ساپینز ته راجع کېږي چې یوازیني شته غړي دي. هومو ساپینز نږدې ۳۰۰،۰۰۰ کلونه مخکې راڅرګند شول چې د هومو هیډیلبرګینس څخه یې وده وکړه او له افریقا بهر ته کډوال شول. په تدریجي ډول د لرغونو انسانانو د ځایي نفوس ځای یې ونیولو. د تاریخ ډېره برخه کې ټول انسانان کوچي ښکاریان وو. د نیولیتیک انقلاب چې نږدې ۱۳،۰۰۰ کاله په خوا په سویل لویدیځه اسیا کې پیل شو، د کرنې د را څرګندېدلو او د انسان دایمي مېشتېدلو شاهد ؤ. کله چې وګړي ډېر شول د ټولنو ترمنځ د حکومتوالۍ بڼې رامنځته شوې او یو شمېر تمدنونه راپورته او نړېدل خو انسانانو پراخېدلو ته دوام ورکړ چې د ۲۰۲۱ ز کال د اکتوبر په میاشت کې په په نړۍ کې د وګړو شمېرله ۷.۹ میلیاردو هم زیات شو. جینونه او چاپېریال په څرګندو ځانګړتیاوکې د انسان بیولوژیکي بدلونونه، فزیولوژي، د ناروغۍ  پر وړاندې حساسیت، ذهني وړتیاوې، د بدن اندازه او ژوند موده تراغېزې لاندې راولي. که څه هم انسانان په ډېرو ځانګړتیاوو کې توپیر لري (لکه جنیټیکي چمتووالي او فزیکي ځانګړتیاوې)، دوه انسانان په منځني ډول له ۹۹٪ څخه ډېر له یو او بل سره ورته والی لري او ډېر جنیټیکي توپیر په افریقا کې دی. انسانان له جنسي پلوه دوه شکلي (ډای مورفیک) دي. په غټوالي کې، انسانان ثانوي جنسي ځانګړتیاوو ته وده ورکوي. ښځې د امیندوارۍ وړتیا لري او میاشتنی عادت (مینوپاز) تجربه کوي او تر ۵۰ کلنۍ پورې امېدوارې کېږي. د نارینه او ښځینه جنډر رول د تاریخ له پلوه توپیر لري او په ډېرو ټولنو کې د جنډر د عمده معیارونو ننګونې تکرار شوې دي. د هومو ایریکټس له زمانې راهیسې، انسانان هر څه خوړوونکی ژوی دی د بېلابېلو ژویو او حیواني توکو د مصرفولو وړتیا لري او د خوړو د چمتو کولو او پخولو لپاره اور او د ګرمولو نورې بڼې کاروي. دوی له خوړو پرته تر اته اونیو او له اوبو پرته د درې نه تر څلور ورځو پورې ژوندي پاتې کېدلای شي. انسانان معمولاً د ورځې له خوا فعال وي، د شپې په منځنۍ کچه د اوو نه تر نهه ساعتونو پورې خوب کوي، دواړه میندې او پلرونه د خپلو هغو اولادونو ته پاملرنه کوي چې د زېږون پرمهال بې وسه وي. انسانان یو لوی او ډېر پرمختللی مخکیني دماغ (کورټیکس) لري، دا د دماغو هغه ساحه ده چې له لوړ ادراک سره تړاو لري. دوی ځیرک دي، پړاو په پړاو د یادښت وړتیا لري، د مخ انعطاف منوونکي څرګندونې/احساساتو، د ځان پوهاوي او ذهني تیورۍ وړتیا هم لري. د انسان ذهن همدارنګه د موجودیت په اړه د احساساتو ازمویلو، شخصي فکر، تصور، ارادې او نظرونو رامنځته کولو وړتیا لري. دې کار راتلونکو نسلونو ته د دلایلو او د پوهې د لېږدولو له لارې د ټیکنالوژیکي پرمختګونو او پېچلو وسایلو رامنځته کولو ته اجازه ورکړې ده. ژبه، هنر او سوداګري د انسانانو پېژندل شوې ځانګړتیاوې دي د اوږد واټن سوداګریزې لارې ښایي د کلتوري چاودنو او د سرچینو د وېش لامل شوي وي چې انسانانو ته د نورو ورته ډولونو په پرتله ګټه رسوي. == لغت پېژندنه/ایتیمولوژي او تعریف == ټول عصري انسانان د هومو ساپینز په ډولونو کې ډلبندي شوي چې د کارل لینیس له خوا د هغه د ۱۸ پېړۍ د سیسټیما نیچري اثر کې رامنځته شوي دي. عام نوم "هومو" د ۱۸ پېړۍ د لاتیني ژبې د ۱۸ مې پېړۍ د هومو ټکي څخه اخېستل شوی دی چې د هر جنس انسانانو ته راجع کېږي. د ''انسان'' کلمه د هومو جنس ټولو غړو ته راجع کېدلای شي که څه هم په عمومي کارولو کې دا عموماً یوازې ''هومو ساپینز'' ته راجع کېږي، چې دا یوازیني شته ډولونه دي. د "هومو ساپینز" نوم د "هوښیار سړي" یا "پوه سړي" معنا لري. په دې اړه اختلاف شته چې د جنس له منځه تللي غړي، یعني نیندرتالزNeanderthals باید د هومو ساپینز په فرعي ډولونو کې شامل شي او که نه. <ref>{{cite journal|vauthors=Spamer EE|date=29 January 1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences|volume=149|issue=1|pages=109–14|jstor=4065043}}</ref><ref>[[IEW|Porkorny (1959)]] s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 September 2008. {{cite dictionary|url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo|dictionary=Dictionary.com|title=Homo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/http://dictionary.reference.com/browse/homo|archive-date=27 September 2008}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Barras C|title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Definition of HUMAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/human|access-date=2021-03-31|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Spamer|first=Earle E.|date=1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|url=https://www.jstor.org/stable/4065043|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|volume=149|pages=109–114|issn=0097-3157|jstor=4065043}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Barras C|title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref> هیومن له زړې فرانسوۍ ژبې هیومین څخه پور شوی منځنۍ انګریزي کلمه ده چې په پای کې د لاتین ژبې له هیومنس څخه اخېستل شوې او د صفت بڼه یې هومو ("سړی" – د انسان په معنا) دی. د انګریزي اصلي اصطلاح ''مین'' په عمومي توګه ډولونو (د انسانیت مترادف کلمه ده) او همدارنګه نارینه انسان ته راجع کېدلای شي. دا همدارنګه ښایي د هر ډول جنس ته هم راجع شي که څه هم چې وروستۍ بڼه یې په عصري انګلیسي کې لږ عام ده.<ref>[[OED]], [[Sub verbo|s.v.]] "human."</ref><ref>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/man|title=Man|quote=Definition 2: a man belonging to a particular category (as by birth, residence, membership, or occupation) —usually used in combination|work=Merriam-Webster Dictionary|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922050822/https://www.merriam-webster.com/dictionary/man|url-status=live|access-date=14 September 2017}}</ref> د پرسن/شخص کلمه ډېری د انسان سره د تبادلې په ډول کارول کېږي، خو داسې فلسفي بحث شته چې ایا شخص والی ټولو انسانانو یا ټولو حساسو مخلوقاتو باندې پلي کېږي او که چېرته یو شخص شخصیت له لاسه ورکولای شي (لکه د دوامداره ژویو حالت ته ولاړ شي).<ref>{{Cite web|title=Concept of Personhood - MU School of Medicine|url=https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood|access-date=2021-07-04|website=medicine.missouri.edu}}</ref> == تکامل == انسانان بېزوګان دي (ستره کورنۍ یې هومینایډي ده). ګیبون بېزوګان (Hylobatidae کورنۍ) او اورنګوټان (پونګو جنس) لومړنۍ ژوندۍ ډلې وې چې له دې نسل څخه بېلې شوې دي بیا ګوریلا او په پای کې شامپنزي chimpanzees (پان جنس) دی. د انسانانو او شامپنزي نسلونو تر منځ د وېش نېټه د ۴ تر ۸ میلیونو کلونو دې مخه د مایوسین دورې په وروستیو کې او د ځینو جنیټیک پوهانو له خوا د وړاندیز شوې ۷  تر ۸ میلیون واټن ټاکل شوی دی. دې وېش پرمهال ۲ کروموزوم دوو نورو کروموزومونو له یوځای کېدو څخه جوړ شوی و او د نور بېزوګانو د ۲۴ جوړه کروموزومونو په پرتله، انسان یوازې ۲۳ جوړه کروموزومونه لري. <ref>{{Cite book|last=Tuttle|doi=10.1002/9781118584538.ieba0246|editor4-first=Clark|editor4-last=Larsen|editor3-first=Dana|editor3-last=Dufour|editor2-first=Matt|editor2-last=Cartmill|access-date=2021-05-26|author-link=Russell Tuttle|chapter=Hominoidea: conceptual history|first=Russell H.|language=en|pages=1–2|place=[[Hoboken]], [[New Jersey]], [[United States]]|editor-first=Wenda|editor-last=Trevathan|isbn=978-1-118-58442-2|publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]]|date=2018-10-04|title=International Encyclopedia of Biological Anthropology|chapter-url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Tattersall I, Schwartz J|year=2009|title=Evolution of the Genus ''Homo''|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|issue=1|pages=67–92|bibcode=2009AREPS..37...67T|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL|display-authors=6|title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=30|issue=3|pages=260–6|date=March 1990|pmid=2109087|doi=10.1007/BF02099995|s2cid=2112935|bibcode=1990JMolE..30..260G}}</ref><ref name="Ruvolo1997">{{cite journal|vauthors=Ruvolo M|date=March 1997|title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=14|issue=3|pages=248–65|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761|pmid=9066793|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|first=C.|last=Brahic|title=Our True Dawn|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2012-11-24_216_2892/page/34|journal=New Scientist|volume=216|issue=2892|pages=34–37|year=2012|doi=10.1016/S0262-4079(12)63018-8|bibcode=2012NewSc.216...34B}}</ref><ref name="fusion">{{cite web|title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes|url=http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-date=9 August 2011|access-date=18 May 2006|work=Evolution pages|vauthors=MacAndrew A}}</ref> د هومو نسل له اسټرالیوپیتیکوس څخه رامنځته شوی دی. د هومو تر ټولو لومړنی ریکارډ له ایتوپیا څخه د ۲.۸ میلیون کاله پخوانی ډول LD 350-1 دی او په لومړي ځل نومول شوي ډولونه هومو هابیلیس او هومو روډولبینسیس دي چې ۲.۳ میلیونه کلونه په خوا یې وده کړې ده. د جنس د بڼې راڅرګندېدل د ډبرینو وسایلو د تولید له اختراع سره برابردي. هومو ایریکټس (افریقایي ډول چې ځیني وختونه د هومو ایرګاسټر په نوم هم یادېږي) ۲ میلیون کاله په خوا رامنځته شوی او د لرغونو انسانانو لومړني ډولونه دي چې له افریقا څخه کډوال شوي او په ټوله  یوریشیا کې خپاره شول. هومو ایرکټوس همدارنګه لومړنی ډول و چې د ځانګړتیاو له پلوه یې د انسان د بدن پلان رامنځته کړی دی. هومو سیپي ینس په افریقا کې د هومو هیډلبرګینسیس یا هومو روډیسینسیس او د هومو ایرکټوس هغو بچیانو په توګه په عامه توګه ټاکل شوي ډولونو څخه نږدې ۳۰۰،۰۰۰ کاله په خوا را څرګند شوي چې په افریقا کې پاتې دي. هومو سیپي ینس له وچې څخه کډوال شول او په تدریجي ډول د لرغونو انسانانو ځایي وګړو ځای نیسي.<ref name="Villmoare2015">{{cite journal|first=B.|journal=[[Science (journal)|Science]]|bibcode=2015Sci...347.1352V|pmid=25739410|doi=10.1126/science.aaa1343|pages=1352–1355|issue=6228|volume=347|title=Early ''Homo'' at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352|last1=Villmoare|year=2015|display-authors=et al.|last3=Seyoum|first3=C.|last2=Kimbel|first2=W. H.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first9=Jiubing|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|bibcode=2018Natur.559..608Z|pages=608–612|issue=7715|volume=559|journal=Nature|url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0299-4|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|date=2018|s2cid=49670311|first11=Tingping|last11=Ouyang|first10=Jiangwei|last10=Han|last9=Xie|first1=Zhaoyu|first8=Yamei|last8=Hou|first7=Zhiguo|last7=Rao|first6=Shixia|last6=Yang|first5=Shifan|last5=Qiu|first4=Yi|last4=Wu|first3=Weiwen|last3=Huang|first2=Robin|last2=Dennell|pmid=29995848}}</ref><ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=May 13, 2005|title=Out of Africa Revisited|journal=[[Science (journal)|Science]]|type=This Week in ''Science''|volume=308|issue=5724|page=921|doi=10.1126/science.308.5724.921g|issn=0036-8075|s2cid=220100436}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Stringer C|title=Human evolution: Out of Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692|journal=Nature|volume=423|issue=6941|pages=692–3, 695|date=June 2003|pmid=12802315|doi=10.1038/423692a|bibcode=2003Natur.423..692S|s2cid=26693109|author-link=Chris Stringer}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Johanson D|author-link=Donald Johanson|date=May 2001|title=Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?|url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|access-date=November 23, 2009|website=[[actionbioscience]]|publisher=[[American Institute of Biological Sciences]]|location=Washington, DC}}</ref> == سرچینې == {{reflist}} [[وېشنيزه:انسان]] bwwhm8hda76l40c7qjakbtqzska12j4 0 8959 368069 366612 2026-08-10T12:12:26Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368069 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Beijing montage.png|300px|بټنوک|د بېجنگ ښار]] [[دوتنه:China Beijing.svg|200px|بټنوک]] بېجېنګ چې په چينايي ژبه (北京) لیکل کېږي او په انګلیسي يې پېکېنګ (Peking) هم بولي، د چین د ولسي جمهوریت پلازمېنه ده. دا ښار د نړۍ تر ټول  ګڼمېشتې پلازمېنه ده چې ۲۱ مېلیونه اوسېدونکي لري او شاوخوا ۱۶۴۱۰ کیلومتر مربع (۶۳۳۶ میله مربع) مساحت لري. بېجینګ د چین په شمالي برخه کې موقعیت لري، یوه شاروالي يې اداره کوي چې د ۱۶ ښاري، نیمه ښاري او کلیوالي ناحیو دولتي شورا يې مستقیم مدیریت په لاس کې لري. بېجینګ تر ډېره د هېبي ولایت سره پوله لري خو بیا يې په سوېل ختیځه برخه کې تیانجین ولایت پروت دی. دا درې واړه ولایتونه په ګډه یو ستر ښار او د چین د ملي پایتخت سیمه جوړوي.  <ref>{{lexico|Beijing}}</ref><ref name="longman">{{cite book|last=Wells|first=John|author-link=John C. Wells|title=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|publisher=Pearson Longman|edition=3rd|date=3 April 2008|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{citation|title=China Postal Album: Showing the Postal Establishments and Postal Routes in Each Province|edition=1st|location=Shanghai, [[Qing dynasty|China]]|publisher=Directorate General of Posts|year=1907}}</ref><ref>{{cite OED|Peking}}</ref><ref name="bulletin2018">{{cite web|url=http://www.bjstats.gov.cn/zxfb/201901/t20190123_415558.html|title=Beijing Municipal Bureau of Statistics and NBS Survey Office in Beijing|publisher=Beijing Municipal Bureau of Statistics|language=en|date=23 January 2019|access-date=24 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123121721/http://www.bjstats.gov.cn/zxfb/201901/t20190123_415558.html|archive-date=23 January 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="figures">Figures based on 2006 statistics published in 2007 National Statistical Yearbook of China and available online at {{lang|zh-Hans|[http://www.chinapop.gov.cn/wxzl/rkgk/200806/t20080629_157020.htm 2006年中国乡村人口数 中国人口与发展研究中心]}} ([https://web.archive.org/web/20090310163630/http://www.chinapop.gov.cn/wxzl/rkgk/200806/t20080629_157020.htm archive]). Retrieved 21 April 2009.</ref><ref name="basic">{{cite web|title=Basic Information|url=http://www.bjstats.gov.cn/esite/bjsq/jbqk/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313225759/http://www.bjstats.gov.cn/esite/bjsq/jbqk/|archive-date=13 March 2012|publisher=Beijing Municipal Bureau of Statistics|access-date=9 February 2008|url-status=dead}}</ref> بېجینګ یو نړیوال ښار او د نړۍ یو له مخکښو کلتوري، ډپلوماسي، سیاسي، سوداګریز او اقتصادي، تعلیمي، ژبې او ساینس او ټکنالوژۍ له مرکزونو څخه دی. دا ستر ښار له شانګهای وروسته د چین دویم تر ټولو ستر ښاري نفوس لري او د یاد هېواد کلتوري، تعلیمي او سیاسي مرکز دی. دلته د چین ترټولو سترې دولتي کمپنۍ مرکزونه لري او یاد ښار نړۍ د فورچون ګلوبل ۵۰۰ (Fortune Global 500) یو ستر شمېر شرکتونو ته يې ځای ورکړی دی. د ټولو داراییو په لحاظ، بېجېنګ د نړۍ د مالي بنسټونو درلودونکی څلورم ترټولو ستر ښار دی. بېجنګ د "نړۍ د میلیاردرانو پلازمېنه" ده ځکه په دې ښار تر ټولو ډېر شمېر میلیاردران اوسېږي. همدا ډول، دا ښار د هېواد د ملي لویو لارو، چټکو لارو، رېل پټلیو او لوړ سرعت رېل شبکو یو ستر مرکز دی. له ۲۰۱۰ راهیسې، د مسافرینو د تګ راتګ له اړخه د بېجېنګ پلازمېنې نړیوال هوايي ډګر د نړۍ تر ټولو بوخت (د آسیا تر ټولو بوخت) دویم هوايي ډګر دی. له ۲۰۱۶ راپديخوا د دې ښار مټرو شبکه د نړۍ تر ټولو بوخته او اوږده شبکه ده. د بېجینګ ډېکسېنګ نړیوال هوايي ډګر، په بېجینګ کې دویم نړیوال هوايي ډګر، په نړۍ کې د واحد جوړښت هوايي ډګر ټرمېنل تر ټولو ستر هغه دی. <ref name="columbia encyclopaedia">{{cite encyclopedia|title=Beijing|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx|encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]]|edition=6th|year=2008|access-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100212121906/http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx|archive-date=12 February 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Top 100 Banks in the World|url=https://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets|website=www.relbanks.com|language=en-gb|access-date=12 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729045255/https://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets|archive-date=29 July 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Beijing International">{{cite web|title=Beijing has most Fortune 500 global HQs|url=http://www.ebeijing.gov.cn/BeijingInformation/BeijingNewsUpdate/t1399744.htm|publisher=Beijing Municipal People's Government|access-date=27 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141735/http://www.ebeijing.gov.cn/BeijingInformation/BeijingNewsUpdate/t1399744.htm|archive-date=28 November 2016|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite news|last1=Shapiro|first1=Ariel R.|title=Beijing is 'Billionaire Capital of the World'|url=https://www.barrons.com/articles/beijing-is-billionaire-capital-of-the-world-1519939245|access-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709153824/https://www.barrons.com/articles/beijing-is-billionaire-capital-of-the-world-1519939245|archive-date=9 July 2018|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{cite news|title=Beijing is new 'billionaire capital'|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-35657107|work=BBC News|date=25 February 2016|access-date=19 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719162201/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-35657107|archive-date=19 July 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ACI aero">{{cite web|title=Year to date Passenger Traffic|url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date|publisher=[[Airports Council International]]|access-date=26 June 2014|date=23 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129021001/http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date|archive-date=29 January 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=15 April 2019|title=What does the world's largest single-building airport terminal look like?|publisher=BBC|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/world-asia-47914210/what-does-the-world-s-largest-single-building-airport-terminal-look-like|access-date=20 April 2019}}</ref><ref>{{cite web|last=Taylor|first=Alan|title=Photos: The World's Largest Airport-Terminal Building - The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/photo/2019/01/photos-the-worlds-largest-airport-terminal-building/580954/|access-date=25 September 2019|website=www.theatlantic.com|language=en}}</ref> په ګډه د عصري او سنتی سبک معمارۍ درلودونکی بېجنیګ، د نړۍ یو تر ټولو زړو ښارونو څخه دی چې د درې زرو کلونو یو غني تاریخ لري. د چین وروستیو څلورو سترو لرغونو پلازمېنو څخه، بېجینګ له تېرو اتو پېړیو راهیسې د یاد هېواد پایتخت پاتې شوی دی، او د دویمې زریزې په ډېری موده کې د نړۍ تر ټولو ګڼمېشتی ښار و. د بېجینګ له دریېو اړخونو څخه غرونه راتاو دي او دا ښار د امپراطورۍ د اوسېدونکو لپاره په سټراټيژيکه بڼه جوړ او پراخ شوی دی، نو ځکه د امپراطورۍ د پلازمېنې لپاره يې زښته مناسب موقعیت درلود. دا ښار پخپلو شتمنو او سترو ځایونو، معبدونو، پارکونو، باغونو، زیارتونو، دیوالونو او دروازو پېژندل کېږي. پدې ښار کې د یونیسکو د نړیوال میراث اووه ځایونه شتون لري چې ټول يې مشهور سیاحتي موقعیتونه دي، لکه ممنوع ښار، د جنت یا آسمان معبد، د اوړي ماڼۍ، مینګ زیارت، ژوکودیان او د ستر دېوال او ستر کانال برخې. سېهي یوانز، د ښار د کورونو سنتي سبک، او د سېهي یوانز تر منځ نرۍ کوڅې سترې توریستي جاذبې او داسې ځایونه په بېجینګ ښار کې ډېر دي. <ref>{{cite encyclopedia|title=Peking (Beijing)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=''[[Macropædia]]'', [[Encyclopædia Britannica#Edition summary|15th]]|volume=25|page=468}}</ref><ref name="Top Ten Cities By Population Throughout History">{{cite web|title=Top Ten Cities Through History|url=http://www.thingsmadethinkable.com/item/top_ten_cities_through_history.php|publisher=things made unthinkable|access-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624043713/http://www.thingsmadethinkable.com/item/top_ten_cities_through_history.php|archive-date=24 June 2011|url-status=live}}</ref><ref name="world book">{{cite encyclopedia|url=http://worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb|title=Beijing|encyclopedia=[[World Book Encyclopedia]]|year=2008|access-date=7 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080519232539/http://worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb|archive-date=19 May 2008|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519232539/http://worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb |date=19 May 2008 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://beijingww.qianlong.com/1470/2014/08/18/Zt290@228841.htm|script-title=zh:走进北京七大世界文化遗产 – 千龙网|date=18 August 2014|website=qianlong.com|language=zh-hans|access-date=21 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129035045/http://beijingww.qianlong.com/1470/2014/08/18/Zt290@228841.htm|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> د بېجېنګ ښار له ۹۱ پوهنتونونو څخه ډېری يې د آسیا-پاسیفیک او نړۍ له غوره پوهنتونو څخه ګڼل کېږي. د آسیا پاسیفیک او راپورته کېدونو هېوادونو له ډلې څخه، د سي۹ لیګ (C9 League universities) پوهنتونونو څخه دوه غوره يې په بېجېنګ کې دي (د شینهوا او پېکېنګ پوهنتونونه). د بېجینګ CBD د بېجنګ د اقتصادي پراختیا مرکز دی چې په دې سیمه کې یا ګڼې اسمان څکې ودانۍ بشپړې شوې یا يې کار روان دی. د بېجینګ ژونګوانکون سیمه د نړۍ د نړۍ د علمي او ټکنالوژيکي نوښتونو او همدا ډول کارمخکښۍ (entrepreneurship) یو مخکښ مرکز دی. له ۲۰۱۶م کال راهیسې، د طبیعت شاخص (Nature Index) لخوا بېجینګ د نړۍ د علمي څېړنو لرونکی تر ټولو ستر مرکز ګڼل شوی دی. دې ښار د ګڼو نړیوالو او ملي ورزشي سیالیو کوربه توب کړی دی، لکه د ۲۰۰۸م کال د اوړي المپیک او د ۲۰۰۸م کال د پارالمپیک لوبې. بېجېنګ لومړنی ښار دی چې هم يې د اوړي او هم يې د ژمي المپیک او هم پارالمپیک لوبو کوربه توب کړی دی. په بېجينګ کې ۱۷۵ بهرني سفارتونه او د ډېری سازمانونو مرکزونه دي، لکه د آسیا بنسټیزې پانګه اچونې بانک (AIIB)، د شانګهای د همکاریو سازمان، د ورېښمو لارې صندوق، د چین د علومو اکاډمي، د چین د انجنیرۍ اکاډمي، د چین د ټولنیزو علومو اکاډمي او د چین د سره صلیب ټولنه. <ref name="Beijing's Universities2">{{cite web|date=22 May 2015|script-title=zh:2015年北京市高校名单（共91所）|url=http://www.gaokao.com/e/20150522/555e867ac971b.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130185436/http://www.gaokao.com/e/20150522/555e867ac971b.shtml|archive-date=30 November 2016|access-date=29 November 2016|publisher=gaokao.com}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|title=Top 10 institutions in Beijing|url=https://www.natureindex.com/supplements/nature-index-2020-science-cities/tables/beijing|access-date=27 September 2020|website=www.natureindex.com}}</ref><ref name=":52">{{Cite web|title=US News Best Global Universities in Beijing|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=beijing|website=US News}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|date=28 May 2020|title=Asia University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/regional-ranking|access-date=27 September 2020|website=Times Higher Education (THE)|language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|date=22 January 2020|title=Emerging Economies|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/emerging-economies-university-rankings|access-date=13 September 2020|website=Times Higher Education (THE)|language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite journal|last=Jia|first=Hepeng|date=19 September 2020|title=Beijing, the seat of science capital|journal=Nature|language=en|volume=585|issue=7826|pages=S52–S54|doi=10.1038/d41586-020-02577-x|bibcode=2020Natur.585S..52J|doi-access=free}}</ref><ref name=":9">{{cite web|author=jknotts|date=25 September 2020|title=Beijing Defends its Title as World's Top City for Scientific Research|url=https://www.thebeijinger.com/blog/2020/09/25/beijing-defends-its-title-worlds-top-city-scientific-research|access-date=27 September 2020|website=www.thebeijinger.com|language=en}}</ref><ref name=":2">{{cite web|url=http://www.insidethegames.biz/olympics/winter-olympics/2022/1016809-beijing-and-zhangjiakou-launch-a-joint-bid-to-host-the-2022-winter-olympic-games|title=Beijing and Zhangjiakou launch joint bid to host 2022 Winter Olympic Games|website=insidethegames.biz|access-date=5 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105154638/http://www.insidethegames.biz/olympics/winter-olympics/2022/1016809-beijing-and-zhangjiakou-launch-a-joint-bid-to-host-the-2022-winter-olympic-games|archive-date=5 November 2013|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/sports/wp/2015/07/31/ioc-awards-2022-winter-olympics-to-beijing/|title=IOC awards 2022 Winter Olympics to Beijing|website=[[The Washington Post]]|access-date=24 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715143645/https://www.washingtonpost.com/news/sports/wp/2015/07/31/ioc-awards-2022-winter-olympics-to-beijing/|archive-date=15 July 2017|url-status=live}}</ref> == د نوم اېښودنې لامل == په تېرو ۳۰۰۰ کلونو کې د بېجینګ ښار ګڼ نومونه لرلې دي. د بېجینګ نوم د "شمالي پلازمېنه" معني لري چې په چینايي کې 北 د شمال او 京 د پلازمېنې لپاره راځي. دا نوم په ۱۴۰۳م کال کې د مېنګ خاندان په دوران کې پدې ښار ځکه کېښودل شو چې د نانجینګ (سوېلي پلازمېنه) سره یې توپیر وشي. د بېجېنګ انګلیسي لیکل (Beijing) د چین حکومت د ۱۹۸۰مو کلونو له رسمي سندونو څخه اخیستل شوي او دا ټکی په ماندرین چینايي ژبه همدغه رقم تلفظ کېږي. پېکېنګ (Peking) ځکه ورته وايي چې په جنوبي بندري ښارګوټو کې د چین په بله لهجه دا ډول تلفظ کېږي او دا نوم هغه مهال دود شو چې اروپايي سوداګر او تبلیغیان هغې سیمې ته ولاړل. دا لهجه په منځني چین کې 京 د کجېنګ په توګه تلفط کېږي چې بیا وروسته شمالي لهجې او ورپسې عصري تلفظ داخلېږي. که څه هم نور پېکینګ دومره ډېر نه کارول کېږي، خو بیا هم د ښار ځینې زاړه ځایونه او تاسیسات په همدې نامه یادېږيو لکه د بېجینګ پلازمېنې نړیوال هوايي ډګر ته IATA کوډ PEK کارول کېږي، او د پېکېنګ پوهنتون تر اوسه خپل هغه پخوانی نوم لري. <ref name="minggov">{{cite journal|jstor=2718619|title=Governmental Organization of the Ming Dynasty|url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_1958-12_21/page/1|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=21|pages=1–66|last=Hucker|first=Charles O.|year=1958|doi=10.2307/2718619}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lane Harris|title=A 'Lasting Boon to All': A Note on the Postal Romanization of Place Names, 1896–1949|journal=Twentieth Century China|volume=34|issue=1|year=2008|pages=96–109|doi=10.1353/tcc.0.0007|s2cid=68653154}}</ref><ref name="BaxSag">Baxter, Wm. H. & Sagart, Laurent. {{cite book|url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927141238/http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|url-status=dead|archive-date=27 September 2013|title=Baxter–Sagart Old Chinese Reconstruction}}&nbsp;{{small|(1.93&nbsp;MB)}}, p.&nbsp;63. 2011. Retrieved 11 October 2011.</ref><ref>Coblin, W. South. "A Brief History of Mandarin". ''Journal of the American Oriental Society'' 120, no. 4 (2000): 537–552. {{doi|10.2307/606615}}. {{jstor|606615}}.</ref> په چینايي ژبه بېجینګ په یوه ټکي کې دا ډول په مخففاتو لیکل کېږي (京)، چې په ښار کې د ننه د ګاډو په لمبرپلېټونو کې کارول کېږي. د بېجینګ لپاره د لاتین الفبې مخفف "BJ" دی.<ref>[[Standardization Administration of China]] (SAC). "[http://www.people.fas.harvard.edu/~chgis/work/design/chinastdb_1210.doc GB/T-2260: Codes for the administrative divisions of the People's Republic of China]" (Microsoft Word). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040305025950/http://www.people.fas.harvard.edu/~chgis/work/design/chinastdb_1210.doc|date=5 March 2004}}.</ref> == تاریخ == === پخوانی تاریخ === د پېکېنګ په ښاروالۍ کې د پخوانیو انسانانو د اوسېدنې پل د فنګشان ولسوالۍ د ژوکودیان کلي سره نږدې د ښامار هډوکۍ غونډۍ (Dragon Bone Hill) په غارونو کې پسې اخیستي شو، ځکه هلته پېکېنګ انسانان اوسېدل. د هغو غارونو څخه د ۲۳۰۰۰۰ څخه تر ۲۵۰۰۰۰ کلونو پخواني انساني پاتې شوني (فوسیل) موندل شوي دي. ۲۷۰۰۰ کاله مخکې هم هلته انسانان اوسېدل. لرغون پېژندونکو د دې ښاروالۍ په سیمه کې په نوسنګي عصر کې هم د انسانانو د مېشتېدو نښې موندلې دي، چې یوه سیمه يې هم د پېګېنګ په مرکز کې وانګفوژینګ نومېږي.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|access-date=7 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309111645/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=9 March 2013|url-status=live}}</ref> په بېجینګ کې لومړنی دېوال لرونکی ښار ژیچېنګ نومېده چې د ژي د دولت پلازمېنه وه او ۱۰۴۵ کاله وړاندې له مېلاد څخه جوړ شوی و. په اوسني بېجینګ کې، ژېجینګ د ګوانګانمېن په سیمه کې موقعیت لري چې د ژي چېنګ ولسوالۍ په جنوب کې پرته ده. دا سیمه وروسته د یان د دولت لخوا فتحه شوه او هغه بیا پلازمېنه ترې جوړه کړه. <ref>Haw, Stephen. ''Beijing: A Concise History''. Routledge, 2007. p. 136.</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web|title=Beijing's History|url=http://china.org.cn/english/features/beijing/30785.htm|publisher=China Internet Information Center|access-date=1 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501152800/http://www1.china.org.cn/english/features/beijing/30785.htm|archive-date=1 May 2008|url-status=live}}</ref> === پخوانی امپراطوري چین === له هغه وروسته چې لومړنۍ امپراطورۍ چین یو واحد هېواد کړ، ژي چېنګ د سیمې لپاره د دولت پلازمېنه شوه. <ref name="Rene">{{cite book|last=Grousset|first=Rene|title=The Empire of the Steppes|url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou|url-access=registration|publisher=Rutgers University Press|year=1970|isbn=978-0-8135-1304-1|page=[https://archive.org/details/empireofsteppes00grou/page/58 58]}}</ref> ==اقتصاد== ==جغرافیه== ==وګړي== ==صنعت== ==تاریخ== بېجینگ ۲۰۰۰ کالونه مخکې تاسیس شو. مگر په دی وخت کی دغه ښار د ټی ( Ji ) په نوم یادېده. د ټی ښار په ۱۲۱۵ کال کی د مغل اردو لخوا ونیول شو. دغه ښار په ۱۳۶۸ کال کی د یوآن د کورنۍ ( Yuan dynasty ) پلازمېنه شوه. په ۱۴۲۱ کال کې د مینگ د کورنۍ ( Ming dynasty ) پلازمېنه شوه. او په ۱۶۴۴ کال کی د لی چخېنگ ( Li Cheng ) اردو لخوا نیول شو. دغه ښار هم د چخینگ د کورنۍ ( Qing dynasty ) حکومت په وخت کی د چین پلازمېنه وه. بېجینگ په ۱۹۱۲ کال کې د چین د جمهوریت تر تاسیسولو وروسته پلازمېنه شوه. د جاپان پوځ په ۱۹۳۷ کال کې د چین پر جهوریت برید وکړ او بېجینگ یې ونیوه. په ۱۹۴۹ کال کې د ماو څی ټونگ ( Mao Zedong ) لخوا د چین ولسي جمهوریت اعلان وشو او بېجینگ یې پلازمېنه شوه. ==سرچينې== [http://pushtu.cri.cn/401/2009/10/20/1s92883.htm|د د بيجينګ اړوند]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <br><gallery class="center" caption="بیجنګ"> Beijing-Tiananmen-68-Blumenkorb-gje.jpg Beijing-Verbotene Stadt-Mittagstor-04-Tiananmen-gje.jpg Beijing-Lamakloster Yonghe-58-Halle der ewigen Harmonie-gje.jpg Beijing-Lamakloster Yonghe-88-Halle des unendlichen Gluecks-Dach-gje.jpg Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-68-gje.jpg Beijing-Dao-Tempel Dongyue-058-Hall of wealth-gje.jpg Beijing-Dao-Tempel Dongyue-042-gje.jpg Beijing-34-Fahrradrikscha-2012-gje.jpg </gallery> [[وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې]] [[وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې]] [[وېشنيزه:د خلکو جمهوري چين]] bldwuekp7wo36ym5sgvgh2wizwibj42 0 9781 368145 341297 2026-08-10T14:02:49Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368145 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Downtown area of Kabul.jpg|thumb|left|270px|په [[کابل]] کې متراکمه ژوند.]] ښاریتوب له کلیوالي سیمو نه ښاري سیمو ته د خلکو بدلون، د کلیوالي سیمو په نفوسو کې کمښت او هغو لارو چارو ته ویل کېږي چې ټولنې په کې له دغه بدلون سره ځان برابروي. په دې بهیر کې ښارګوټي او ښارونه جوړېږي او دا چې ډېر خلک په مرکزي سیمو کې ژوند او کار پیلوي، دغه سیمې ورسره لویېږي.<ref>{{cite web|title=Urbanization|url=https://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2014/MB_cgi?term=Urbanization|website=MeSH browser|publisher=National Library of Medicine|quote=The process whereby a society changes from a rural to an urban way of life. It refers also to the gradual increase in the proportion of people living in urban areas.|access-date=5 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Urbanization in|url=http://demographicpartitions.org/urbanization-2013/|website=demographic partitions|access-date=8 July 2015}}</ref> که څه هم کله ناکله دغه دوه مفاهیم د یو بل پر ځای کارول کېږي، خو د ښاریتوب او ښاري ودې تر منځ باید توپیر وشي. ښاریتوب په طبقه ‌بندي شویو ښاري سیمو کې د ټول ملي نفوس تناسب ته ویل کې او ښاري وده په دغو سیمو کې د مېشتو کسانو مطلق شمېر ته وايي. داسې وړاندوېینه کېږي چې تر ۲۰۵۰ ز کال پورې به د مخ پر ودې هېوادونو شاوخوا ۶۴ سلنه خلک او د پرمختللو هېوادونو شاوخوا ۸۶ سلنه خلک ښارمېشتي شي. دغه سلنه تر ۲۰۵۰ ز کال پورې له کابو ۳ میلیارده ښارمېشتو سره مساوي ده چې ډېره برخه به یې په افریقا او اسیا کې وي. د یادونې وړ ده چې ملګرو ملتونو په دې وروستیو کې وړاندوېینه کړې چې د نړۍ د نږدې ټول نفوس وده به له ۲۰۱۷ ز نه تر ۲۰۳۰ ز کال پورې په راتلونکو لسو کلونو کې د ښارونو پر بنسټ نږدې ۱.۱ میلیارده نوي ښارمېشتي وي.<ref>{{Cite book|title=Urbanisation, rural-urban migration and urban poverty|last=Tacoli|first=Cecilia|date=2015|publisher=International Institute for Environment and Development|others=McGranahan, Gordon, Satterthwaite, David|isbn=9781784311377|location=London|oclc=942419887}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/news/special-report/21564998-cities-are-turning-vast-data-factories-open-air-computers|title=Urban life: Open-air computers|newspaper=The Economist|date=27 October 2012|access-date=20 March 2013}}</ref><ref name="unfpa.org">{{cite web|url=http://www.unfpa.org/urbanization|title=Urbanization|work=UNFPA – United Nations Population Fund}}</ref><ref>{{cite news|title=Urbanization, City Growth, and the New United Nations Development Agenda|author=Barney Cohen|publisher=Cornerstone, The Official Journal of the World Coal Industry|volume=3|issue=2|pages=4–7|date=2015|url=http://cornerstonemag.net/urbanization-city-growth/|access-date=26 June 2015|archive-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627045821/http://cornerstonemag.net/urbanization-city-growth/|url-status=dead}}</ref> ښاریتوب یوازې یوه معاصره ښکارنده نه ده، بلکې په نړیواله کچه د انسان د ټولنیزو رېښو چټک او تاریخي بدلون دی، چې له امله یې کلیوالي فرهنګ پر ښاري فرهنګ بدلېږي. د مېشتېدو په ډولونو کې لومړنی ستر بدلون زرګونه کاله مخکې په کلیو کې د هغو ښکاریانو راټولېدل وو، چې د ښکار له لارې یې د ژوند اړتیاوې پوره کولې. کلیوالي فرهنګ د ګډې شجرې، صمیمي اړیکو او ټولیز چلند پر بنسټ مشخصیږي، په داسې حال کې چې ښاري فرهنګ د لرې شجرې، نا اشنا اړیکو او رقابتي چلند له مخې مشخصیږي. داسې وړاندوېینه کېږي چې، د خلکو دغه بې‌ساری حرکت به په څو راتلونکو لسیزو کې دوام ولري او لا به چټک شي، ښارونه به دومره وده وکړي چې یوه پېړۍ مخکې یې هېڅ تصور نه کېده. <ref>{{cite journal|last1=Gries|first1=T.|last2=Grundmann|first2=R.|year=2018|title=Fertility and modernization: the role of urbanization in developing countries|journal=Journal of International Development|volume=30|issue=3|pages=493–506|doi=10.1002/jid.3104}}</ref><ref name="unfpa.org2">{{cite web|url=http://www.unfpa.org/urbanization|title=Urbanization|work=UNFPA – United Nations Population Fund}}</ref><ref>[https://www.academia.edu/22215616/Introduction_to_Social_Macrodynamics_Secular_Cycles_and_Millennial_Trends ''Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends.''] Moscow: URSS, 2006; Korotayev A. [https://www.academia.edu/17729205/The_World_System_urbanization_dynamics_a_quantitative_analysis The World System urbanization dynamics. ''History & Mathematics: Historical Dynamics and Development of Complex Societies'']. Edited by [[Peter Turchin]], [[Leonid Grinin]], Andrey Korotayev, and Victor C. de Munck. Moscow: KomKniga, 2006. [https://www.academia.edu/17729205/The_World_System_urbanization_dynamics_a_quantitative_analysis The World System urbanization dynamics. ''History & Mathematics: Historical Dynamics and Development of Complex Societies'']. Edited by [[Peter Turchin]], [[Leonid Grinin]], Andrey Korotayev, and Victor C. de Munck. Moscow: KomKniga, 2006. {{ISBN|5-484-01002-0}}. P. 44-62</ref> == تاریخچه == د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې په بریتانیا کې د کرنیز او صنعتي انقلاب په پیل سره په ښارونو او کلیو کې د نفوس اړیکه پرې شوه او د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې ښاري نفوس بې‌سارې وده وکړه، په دې وده کې له کلیو نه ښارونو ته ډېره کډوالي شامله وه. په انګلنډ او وېلز کې په ښارونو کې د مېشت نفوس وده له ۲۰۰۰۰ کسانو نه چې په ۱۸۰۱ز کال کې ۱۷ سلنه وه، په ۱۸۹۱ ز کال کې ۵۴ سلنې ته لوړه شوه. د فرانسې په څېر په نورو هېوادونو کې دا شمېره ۳۷ سلنه، په پروسیا کې ۴۱ سلنه او په متحدو ایالتونو کې ۲۸ سلنه وه. <ref>{{cite journal|last2=Political|last3=System|first3=World|year=2006|title=A compare quantitative analysis|url=https://www.academia.edu/26447633|journal=History & Mathematics|volume=2|pages=115–53}}</ref><ref name="eraly">[[Abraham Eraly]] (2007), [https://books.google.com/books?id=Zpa8gyGW_twC&pg=PA5 ''The Mughal World: Life in India's Last Golden Age'', p. 5], [[Penguin Books]]</ref><ref name="habib170">{{cite book|author1=Irfan Habib|author2-link=Dharma Kumar|author2=Dharma Kumar|author3-link=Tapan Raychaudhuri|author3=Tapan Raychaudhuri|title=The Cambridge Economic History of India|volume=1|page=170|year=1987|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=http://www.hkrdb.kar.nic.in/documents/Downloads/Good%20Reads/The%20Cambridge%20Economic%20History%20of%20India,%20Volume%201.pdf#page=186|author1-link=Irfan Habib}}</ref><ref>{{cite book|title=Pre-Modern European Economy: One Thousand Years (10th-19th Centuries)|author=Paolo Malanima|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2009|page=244|url=https://books.google.com/books?id=C1Ej4VEPwSgC&pg=PA244|isbn=978-9004178229|author-link=Paolo Malanima}}</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0415862875|pages=738}}</ref> کله چې کارګران د ډېرو کرنیزو محصولاتو له امله په ځمکو کې له کاره خلاص شول، د منچسټر او بیرمنګم په څېر هغو نویو صنعتي ښارونو ته لاړل چې هلته سوداګرۍ، تجارت او صعنت وده کړې وه. په ټوله نړۍ کې مخ پر ودې سوداګرۍ له شمالي امریکا نه د غلو دانو او له استرالیا او سویلي امریکا نه د یخچالي غوښو واردول ممکن کړل. ښارونه د عمومي ترانسپورت د سیستمونو د ودې له امله پراخ شول، چې د کارګرانو لپاره یې د ښارونو مرکزونو ته اوږده مزلونه اسانه کړل. <ref>{{Cite web|title=Industrial Revolution {{!}} Definition, History, Dates, Summary, & Facts|url=https://www.britannica.com/event/Industrial-Revolution|access-date=2020-10-29|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref name="urbanization">{{Cite conference|title=Trends in urbanisation|year=1993|author=Christopher Watson|editor1=K.B. Wildey|editor2=Wm H. Robinson|conference=Proceedings of the First International Conference on Urban Pests|citeseerx=10.1.1.522.7409}}</ref> په ټوله لوېدیځه نړۍ کې ښاریتوب چټکه وده وکړه او له ۱۹۵۰مې ز لسیزې وروسته یې په مخ پر ودې هېوادونو کې هم وده پیل کړه. د شلمې پېړۍ په پیل کې د نړۍ یوازې ۱۵ سلنه خلکو په ښارونو کې ژوند کاوه. د ملګرو ملتونو د راپور له مخې ۲۰۰۷ ز کال د بشر په تاریخ کې لومړنی کال و چې د نړۍ تر ۵۰ سلنه ډېر نفوس په ښارونو کې ژوند کاوه. <ref>{{cite book|last1=Annez|first1=Patricia Clarke|last2=Buckley|first2=Robert M.|chapter=Urbanization and Growth: Setting the Context|chapter-url=http://www2.lawrence.edu/fast/finklerm/chapter1urban.pdf|title=Urbanization and Growth|editor1-last=Spence|editor1-first=Michael|editor2-last=Annez|editor2-first=Patricia Clarke|editor3-last=Buckley|editor3-first=Robert M.|isbn=978-0-8213-7573-0|year=2009}}</ref><ref name="urbanization2">{{Cite conference|title=Trends in urbanisation|year=1993|author=Christopher Watson|editor1=K.B. Wildey|editor2=Wm H. Robinson|conference=Proceedings of the First International Conference on Urban Pests|citeseerx=10.1.1.522.7409}}</ref> د ۲۰۱۶ ز کال په جون میاشت کې «يېل پوهنتون» له ۳۷۰۰ مخزېږد کال نه تر ۲۰۰۰ ز کال پورې د ښاریتوب په اړه معلومات خپاره کړل، دغه معلومات په هغه فلم کې وکارول شول چې د وخت په اوږدو کې یې په نړۍ کې د ښارونو وده ښودله. د دې تر څنګ لرغون‌ پوهانو په ټوله نړۍ کې د ښاري مرکزونو د پيدايښټ او پراختیا نقشې وکښلې. <ref>{{Cite journal|last1=Reba|journal=Scientific Data|pages=160034|pmid=27271481|pmc=4896125|issn=2052-4463|doi=10.1038/sdata.2016.34|volume=3|title=Spatializing 6,000 years of global urbanization from 3700 BC to AD 2000|first1=Meredith|date=2016-06-07|author-link3=Karen Seto|first3=Karen C.|last3=Seto|first2=Femke|last2=Reitsma|bibcode=2016NatSD...360034R}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.urban.yale.edu/data|title=Research Data–Seto Lab|website=urban.yale.edu|access-date=2016-07-09|تاريخ الأرشيف=2019-05-18|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190518122843/https://urban.yale.edu/data|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-05-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190518122843/https://urban.yale.edu/data|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190518122843/https://urban.yale.edu/data|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518122843/https://urban.yale.edu/data}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yKJYXujJ7sU|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211030/yKJYXujJ7sU|archive-date=2021-10-30|title=The History of Urbanization, 3700 BC – 2000 AD|website=YouTube|access-date=2018-09-24}}{{cbignore}}</ref><ref name="Stephens 897–902">{{Cite journal|last1=Stephens|first9=C. Michael|bibcode=2019Sci...365..897S|hdl-access=free|hdl=10150/634688|issn=0036-8075|pmid=31467217|doi=10.1126/science.aax1192|pages=897–902|issue=6456|volume=365|language=en|journal=Science|title=Archaeological assessment reveals Earth's early transformation through land use|url=https://archive.org/details/science_2019-08-30_365_6456/page/897|date=2019-08-30|last9=Barton|first1=Lucas|first8=Chelsey Geralda|last8=Armstrong|first7=Ben|last7=Marwick|first6=Andrea|last6=Kay|first5=Nicolas|last5=Gauthier|first4=Torben|last4=Rick|first3=Nicole|last3=Boivin|first2=Dorian|last2=Fuller|s2cid=201674203}}</ref> == چاپېریالي اغېزې == ښاریتوب ښايي د بېلابېلو دلایلو له مخې له چاپېریالي کیفیت سره مرسته وکړي. د مثال په توګه: ښاریتوب د عاید کچه لوړوي چې چاپېریال ته د زیان نه لرونکو خدماتو سکتور هڅوي او د شنو او له چاپېریال سره برابرو محصولاتو لپاره غوښتنه لوړوي. پر دې سربېره ښاریتوب په ښاري سیمو کې د کلیوالو سیمو په پرتله د غوره امکاناتو او باکیفیته ژوند د معیارونو له لارې د چاپېریال له ښه‌والي سره مرسته کوي. په پای کې ښاریتوب د څېړنې، پراختیا او نوښتونو په ډېرېدو سره د ککړوالي د خپرېدو مخنیوی کوي. سټيوارټ برنډ په خپل کتاب «د ټولې ځمکې نظم» کې استدلال کوي چې، د ښاریتوب اغېزې په ابتدايي ډول د چاپېریال لپاره مثبتې دي. <ref>{{Cite journal|last1=Yasin|first1=Iftikhar|last2=Ahmad|first2=Nawaz|last3=Chaudhary|first3=M. Aslam|date=2019-07-22|title=Catechizing the Environmental-Impression of Urbanization, Financial Development, and Political Institutions: A Circumstance of Ecological Footprints in 110 Developed and Less-Developed Countries|journal=Social Indicators Research|language=en|volume=147|issue=2|pages=621–649|doi=10.1007/s11205-019-02163-3|issn=0303-8300|s2cid=199855869}}</ref><ref>[https://www.prb.org/urbanization-an-environmental-force-to-be-reckoned-with/ Urbanization: An Environmental Force to Be Reckoned With]</ref><ref>Carbon Zero: Imagining Cities that can save the planet by Alex Steffen</ref> اوسنۍ موجودې زېربناوې او د ښاري پلانونې طریقې تلپاتې نه دي. د ۲۰۱۳ ز کال په جولای میاشت کې د ملګرو ملتونو د اقتصاد او ټولنیزو چارو څانګې یو راپور خپور کړ او خبرداری یې ورکړ چې، تر ۲۰۵۰ ز کال پورې باید د ۲.۴ میلیارده کسانو په ډېرېدو سره د خوړو د تولید کچه ۷۰ سلنه لوړه شي، چې دا کار به غذايي سرچینې تر فشار لاندې راولي، په ځانګړې توګه په هغو هېوادونو کې چې د چاپېریالي شرایطو د بدلون له امله مخکې له مخکې له غذايي نا امنۍ سره مخامخ دي. د ملګرو ملتونو د کارپوهانو په وینا: د چاپېریالي شرایطو د بدلون او ښاري سیمو د مخ پر ودې نفوس ترکیب به د حفظ الصحې او روغتیايي پالنو سیستمونه تر فشار لاندې راولي او په بالقوه ډول به د انساني او چاپېریالي ناورین لامل شي. <ref>[http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/2843WESS2013.pdf "World Economic and Social Survey (WESS) 2013"] World Economic and Social Affairs. July 2013.</ref><ref>Auber, Tamar (17 July 2013) [http://unearthnews.org/2013/07/17/climate-change-and-rapid-urban-expansion-in-africa-threaten-childrens-lives/ "Climate change and rapid urban expansion in Africa threaten children’s lives."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113014025/http://unearthnews.org/2013/07/17/climate-change-and-rapid-urban-expansion-in-africa-threaten-childrens-lives/|date=13 November 2014}} UNEARTH News. Retrieved 10 August 2013.</ref> === د ښاري ګرمۍ ټاپو === د ښاري ګرمۍ د ټاپوګانو شتون له ډېرو کلونو راهیسې پر ډېرېدونکې اندېښنه بدل شوی دی. د ښاري ګرمۍ ټاپوهغه مهال جوړېږي چې صنعتي او ښاري سیمې تودوخه تولید او وساتي. د لمر ډېری تودوخه چې کلیوالي سیمو ته رسېږي، د اوبو د بړاس کېدو او د نباتاتو او خاورې په مرسته بېرته مصرفېږي. په ښارونو کې چې نباتات او خاوره کمه ده، ډېره دغه تودوخه د ودانیو او کانکرېټونو په مرسته جذبېږي چې د تودوخې د لوړېدو لامل کېږي. نقلیه وسایل، فابریکې او د ګرمولو او سړولو صنعتي او کورني سیستمونه ډېره تودوخه تولیدوي. ښارونه د کلیوالو سیمو په نسبت له ۱ تر ۳ سانتي ګرېد درجې ګرم دي. اغېزې یې د خاورې د نم کموالی او د کاربن ډای اکسایډ کم جذب او خپرېدل دي.  <ref>Park, H.-S. (1987). [[hdl:2241/4711|Variations in the urban heat island intensity affected by geographical environments]]. Environmental Research Center papers, no. 11. Ibaraki, Japan: Environmental Research Center, The University of Tsukuba.</ref><ref>[http://www.epa.gov/heatisland/ "Heat Island Effect"]. Epa.gov (17 November 2010). Retrieved on 7 April 2014.</ref><ref>{{cite web|title=Heating Up: Study Shows Rapid Urbanization in China Warming the Regional Climate Faster than Other Urban Areas|url=http://gtresearchnews.gatech.edu/newsrelease/china-climate.htm|access-date=2022-01-15|archive-date=2019-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020041109/http://gtresearchnews.gatech.edu/newsrelease/china-climate.htm|url-status=dead}}</ref> === د خوړو ضایعات === په پرمختللو هېوادونو کې د ټولنو چټکې ودې نوي ګواښونه زیږوي، له دې ډلې یو ګواښ د خوراکي توکو ضایعات دي چې د ښاري خوړو د ضایعاتو په نامه هم پېژندل کېږي. خوراکي ضایعات د خوراکي محصولاتو هغو ضایعاتو ته ویل کېږي، چې د نه استعمال، تر تاریخ تېرېدو یا خوسا کېدو له امله نور د کارولو وړ نه وي. د خوراکي موادو ضایعات ښايي چاپېریالي ګواښونه، لکه: د میتان ګاز د لوړېدو او ناروغۍ لېږدوونکو د ډېروالي لامل شي. د اشغالو د خښېدو ځایونه د میتان ګاز د خپرېدو درېیم اصلي لامل دی چې پر اوزون پرده او عامه روغتیا ناوړه اغېزه کوي. د خوارکي توکو ضایعات ډېرېدل د تخمر کېدو سبب کېږي، چې له امله یې حشرات او داړونکي حیوانات ډېرېږي. د ناروغیو د لېږدوونکو راتګ، انسان ته د لا ډېرو ناروغیو د پیدا کېدو سبب کېږي. <ref>{{Cite journal|last1=Thyberg|first1=Krista L.|last2=Tonjes|first2=David J.|date=2016|title=Drivers of food waste and their implications for sustainable policy development|url=https://www.tib.eu/en/search/id/tema:TEMA20151218325/Drivers-of-food-waste-and-their-implications-for/|journal=Resources, Conservation and Recycling|volume=106|pages=110–123|doi=10.1016/j.resconrec.2015.11.016|issn=0921-3449}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inderscience.com/info/inarticle.php?artid=24696|title=Article: "Urban Food Waste generation: challenges and opportunities" Journal: Int. J. of Environment and Waste Management, 2009 Vol.3 No.1/2 pp.4 - 21 Abstract: Greater economic activity and a wider economic gap between rural and urban areas is leading to accelerated urbanisation and the generation of 35% more Urban Food Waste (UFW) from 2007 to 2025. Besides landfilling, this paper examines the advantages of introducing onsite composting and anaerobic digestion for the environmental recycling of UFW and the lowering of handling cost. For Asia and Africa, these solutions for UFW could reduce the mass of MSW by 43% and 55%, respectively, thus help there cities manage almost all of their MSW. For North America and Europe, such practice could reduce earth warming trends. - Inderscience Publishers - linking academia, business and industry through research|website=inderscience.com|access-date=2018-10-07}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Adhikari|first1=Bijaya K.|last2=Barrington|first2=Suzelle|last3=Martinez|first3=José|date=October 2006|title=Predicted growth of world urban food waste and methane production|url=https://archive.org/details/waste-management-research_2006-10_24_5/page/421|journal=Waste Management & Research|volume=24|issue=5|pages=421–433|doi=10.1177/0734242X06067767|issn=0734-242X|pmid=17121114|s2cid=34299202}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Adhikari|first1=Bijaya K.|last2=Barrington|first2=Suzelle F.|last3=Martinez|first3=Jose|date=2009|title=Urban Food Waste generation: challenges and opportunities|journal=International Journal of Environment and Waste Management|volume=3|issue=1/2|pages=4|doi=10.1504/ijewm.2009.024696|issn=1478-9876|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00615443/file/RE2009-PUB00026234.pdf}}</ref><ref name=":022">{{Cite journal|last1=Adhikari|first1=Bijaya K.|last2=Barrington|first2=Suzelle|last3=Martinez|first3=José|date=October 2006|title=Predicted growth of world urban food waste and methane production|url=https://archive.org/details/waste-management-research_2006-10_24_5/page/421|journal=Waste Management & Research|volume=24|issue=5|pages=421–433|doi=10.1177/0734242X06067767|issn=0734-242X|pmid=17121114|s2cid=34299202}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/vector-borne-diseases|title=Vector-borne diseases|website=World Health Organization|access-date=2018-10-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.epa.gov/ghgemissions/overview-greenhouse-gases#methane|title=Overview of Greenhouse Gases {{!}} US EPA|last=EPA,OA|first=US|website=US EPA|access-date=2018-10-16|date=2015-12-23}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Venkateswaran|first=Sandhya|date=1994|title=Managing Waste: Ecological, Economic and Social Dimensions|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1994-11_29_45-46/page/2907|journal=Economic and Political Weekly|volume=29|issue=45/46|pages=2907–2911|jstor=4401996}}</ref> == روغتیايي او ټولنیزې اغېزې == په مخ پروده هېوادونو کې ښاریتوب، ژوندي پاتې کېدو ته د هیله‌ مندۍ د ډېرېدو په معنا نه دی. چټک ښاريتوب، د غیر ساري ناروغیو، لکه: نري رنځ (سرطان) او زړه د ناروغیو له امله د مړینې د زیاتوالي لامل کېږي. د ساري ناروغیو له امله په مړینه کې توپیر، په ناروغۍ او ځای پورې اړه لري. <ref name="Eckert-2014">{{cite journal|vauthors=Eckert S, Kohler S|title=Urbanization and health in developing countries: a systematic review|journal=World Health & Population|volume=15|issue=1|pages=7–20|year=2014|pmid=24702762|doi=10.12927/whp.2014.23722|url=http://www.longwoods.com/product/download/code/23722|doi-access=free}}</ref><ref name="Allender-2008">{{cite journal|vauthors=Allender S, Foster C, Hutchinson L, Arambepola C|title=Quantification of urbanization in relation to chronic diseases in developing countries: a systematic review|journal=Journal of Urban Health|volume=85|issue=6|pages=938–51|date=November 2008|pmid=18931915|pmc=2587653|doi=10.1007/s11524-008-9325-4}}</ref> په ښار کې د روغتیا کچه په منځنۍ کچه تر کلیوالي سیمو ښه ده. د بېوزلو ښاري سیمو اوسېدونکي«د وخت په تېرېدو سره د ناوړه ناروغیو، ټپونو، ژرمړینې او بېوزلۍ» له امله زیانمنېږي. ډېری بېوزلي ښارمېشتي، د لګښتونو وس نه‌لري او روغتیايي خدمتونو ته په لاسرسي کې له ستونزې سره مخامخ دي، له همدې امله د بې‌کیفیته او غیر قانوني خدمتونو وړاندې کوونکو ته ورځي. <ref name="UNFPA">{{cite web|url=http://www.unfpa.org/resources/urbanization-gender-and-urban-poverty|title=Urbanization, gender and urban poverty:Paid work and unpaid carework in the city|year=2012|publisher=UNFPA}}</ref><ref name="Eckert-20142">{{cite journal|vauthors=Eckert S, Kohler S|title=Urbanization and health in developing countries: a systematic review|journal=World Health & Population|volume=15|issue=1|pages=7–20|year=2014|pmid=24702762|doi=10.12927/whp.2014.23722|url=http://www.longwoods.com/product/download/code/23722|doi-access=free}}</ref> == سرچینې == [[وېشنيزه:ښاریتوب]] [[وېشنيزه:ښارجوړونه]] [[وېشنيزه:ښار]] l2xfrxjx4tppkdck2cru7so2hk8nzsc 0 12251 368068 316628 2026-08-10T12:11:46Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368068 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|کيڼ|250px|بټنوک|اېشېريکيا کولي]] '''''اېشېريکيا کولي''''' (په انگرېزي: Eschericia Coli {{IPAc-en|icon|ˌ|ɛ|ʃ|ə|ˈ|r|ɪ|k|i|ə|_|ˈ|k|oʊ|l|aɪ}}; په عام ډول د '''''E. coli په نوم هم يادېږي'''''; چې د [[تيوډور اېشېريک]] په نوم نومول شوې) د [[گرام-منفي]] د ډلې يوه [[باسېلوس(شکل)|ميله-وزمه]] [[باکټريا|باکټېريا]] ده چې په عامه توگه د تودې وينې ژوانديو د کولمې په ښکتنۍ برخه کې موندل کېږي. د اې. کولي اکثره کړۍ بې ضرره دي، خو ځينې کړۍ يې لکه سېروټايپ [[اېشېريکيا کولي O157:H7|O157:H7]]، په انسانانو کې د [[Foodborne illness|خواړو زهرجن]] کېدنې د ناروغۍ سبب گرځي چې ډېر ځل په پرمختللو هېوادونو کې له بازار نه د يوه توليد د بېرته ستنولو لامل گرځي.<ref name=CDC>{{cite web | title=''Escherichia coli'' O157:H7| work=CDC Division of Bacterial and Mycotic Diseases | url=http://www.cdc.gov/nczved/divisions/dfbmd/diseases/ecoli_o157h7/ | accessdate=2011-04-19}}</ref><ref name=Vogt>{{cite journal |author=Vogt RL, Dippold L |title=''Escherichia coli O157:H7'' outbreak associated with consumption of ground beef, June–July 2002 |journal=Public Health Rep |volume=120 |issue=2 |pages=174–8 |year=2005 |pmid=15842119 |pmc=1497708 }}</ref> د دغې باکټېريا بې ضرره کړۍ د کولمو د نورمالې فلورا برخه جوړوي چې د بدن په مېټابوليکي کړنو کې اهمې دنده ترسره کوي، همداراز د دغې باکټېريا گټورې کړۍ د پالونکي په بدن کې د وېټامين K د جوړولو تر څنگ₂,<ref name=Bentley>{{cite journal |author=Bentley R, Meganathan R |title=Biosynthesis of vitamin K (menaquinone) in bacteria |journal=Microbiol. Rev. |volume=46 |issue=3 |pages=241–80 |date=1 September 1982|pmid=6127606 |pmc=281544 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=6127606 }}</ref> په کولمو کې د نورو زيانمنو باکټېرياگانو د نفوذ مخه هم نيسي.<ref name=Hudault>{{cite journal |author=Hudault S, Guignot J, Servin AL |title=''Escherichia coli'' strains colonising the gastrointestinal tract protect germfree mice against ''Salmonella typhimurium'' infection |url=https://archive.org/details/sim_gut_2001-07_49_1/page/47 |journal=Gut |volume=49 |issue=1 |pages=47–55 |year=2001 |month=July |pmid=11413110 |pmc=1728375 |doi=10.1136/gut.49.1.47 }}</ref><ref name=Reid>{{cite journal |author=Reid G, Howard J, Gan BS |title=Can bacterial interference prevent infection? |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2001-09_9_9/page/424 |journal=Trends Microbiol. |volume=9 |issue=9 |pages=424–8 |year=2001 |month=September |pmid=11553454 |doi=10.1016/S0966-842X(01)02132-1 }}</ref> == سرچينې == <references/>‎ 37my55tc15qrkl564wcm1kxevo5a7ge 0 14528 368226 365426 2026-08-10T16:37:31Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368226 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}} [[دوتنه:GreaterMiddleEast2.png|thumb|350px|منځني ختيځ او لويه منځني ختيځ]]منځنی ختیځ (په عربي کې: الشرق الاوسط، ISO 233: ash-Sharq al-Awsat) جیوپولیټیکي اصطلاح ده چې په عام ډول هغې سیمې ته چې شام، عرب ټاپووزمه، اناتولیا (معاصره ترکیه او قبرس په کې شاملېږي)، مصر، ایران او عراق په کې راځي، اړوندېږي. دغه اصطلاح د نږدې ختیځ (د لرې ختیځ په مقابل کې) د اصطلاح پر ځای د شلمې پېړۍ په پیل کې دود شوه. د «منځني ختیځ» اصطلاح د هغو د ګڼ شمېر تعریفونو له مخې د ګډوډېدو لامل شوې چې د ځینو پر باور، تر ډېره له تبعیض ډکه او اروپا محوره ده. په دغه اصطلاح کې شاملې سیمې تر ډېره هغه سیمې دي چې د لویدیځې آسیا له تعریف سره نږدې اړیکې لري، چې یوازې قفقاز او ټول مصر او یا هم سینا ټاپووزمه نه په کې شاملېږي.<ref>Beaumont, Peter; Blake, Gerald H; Wagstaff, J. Malcolm. ''The Middle East: A Geographical Study''. Second Edition. London: David Fulton. 1988.</ref><ref name="dont">{{cite web|last=Khraish|first=Louay|title=Don't Call Me Middle Eastern|publisher=Raseef 22|url=https://raseef22.net/article/1083546-dont-call-me-middle-eastern|archive-date=2007-03-12}}</ref><ref name="hanafi">{{cite web|last=Hanafi|first=Hassan|title=The Middle East, in whose world? (Primary Reflections)|url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html|publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies (The fourth Nordic conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in globalizing world Oslo, 13–16 August 1998)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008121436/http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html|archive-date=8 October 2006}} ("unedited paper as given at the Oslo conference. An updated and edited version has been published in Utvik and Vikør, The Middle East in a Globalized World, Bergen/London 2000, 1–9. Please quote or refer only to the published article") "The expression Middle East is an old British label based on a British Western perception of the East divided into middle or near and far". see also {{cite web|last=Shohat|first=Ella|title=Redrawing American Cartographies of Asia|url=http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html|publisher=City University of New York|access-date=2007-01-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312062752/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html|archive-date=2007-03-12}}</ref> د منځني ختیځ ډېرۍ هېوادونه (له ۱۸ نه ۱۳) یې، د عربي نړۍ برخه دي. په دغه سیمه کې تر ټولو ډېر وګړي لرونکي هېوادونه یې مصر، ایران او ترکیه دي، په داسې حال کې چې سعودي عربستان د مساحت له مخې د منځني ختیځ تر ټولو لوی هېواد دی دی. د منځني ختیځ تاریخ لرغونو دورو ته اړوندېږي، چې جیوپولټیک اهمیت یې له زرګونو کلونو راهیسې په رسمیت پېژندل شوی دی. د ګڼ شمېر دینونو بنسټ په منځني ختیځ کې اېښودل شوی چې یهودیت، عیسویت او اسلام په کې شاملېږي. عرب د دغې سیمې اصلي ټولنیزې ډلې جوړوي چې ورپسې ترکان، کوردان، آزریان، قبطیان، یهودان، آشوریان، عراقيان، ترکمنان او یوناني قبرسي وګړي دي.<ref>Cairo, Michael F. [https://books.google.nl/books?id=_ukBNxLFNxgC&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&source=gbs_navlinks_s ''The Gulf: The Bush Presidencies and the Middle East''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222230823/https://books.google.nl/books?id=_ukBNxLFNxgC&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&source=gbs_navlinks_s|date=2015-12-22}} University Press of Kentucky, 2012 {{ISBN|978-0-8131-3672-1}} p xi.</ref><ref>Government Printing Office. [https://books.google.nl/books?id=UOgvZdjOsb0C&pg=PA177&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CDMQ6AEwA2oVChMIlNGcnPv5yAIVybMUCh2Sag-6#v=onepage&q=middle%20east%20of%20high%20importance%20since%20ancient%20times&f=false ''History of the Office of the Secretary of Defense: The formative years, 1947–1950''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222230708/https://books.google.nl/books?id=UOgvZdjOsb0C&pg=PA177&dq=middle+east+of+high+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CDMQ6AEwA2oVChMIlNGcnPv5yAIVybMUCh2Sag-6|date=2015-12-22}} {{ISBN|978-0-16-087640-0}} p 177</ref><ref>Kahana, Ephraim. Suwaed, Muhammad. [https://books.google.nl/books?id=Xoftt29B4soC&pg=PR31&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CFEQ6AEwB2oVChMI-8aUsPr5yAIVxGsUCh3q_wR-#v=onepage&q=middle%20east%20of%20crucial%20importance%20since%20ancient%20times&f=false ''Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223002634/https://books.google.nl/books?id=Xoftt29B4soC&pg=PR31&dq=middle+east+of+crucial+importance+since+ancient+times&hl=nl&sa=X&ved=0CFEQ6AEwB2oVChMI-8aUsPr5yAIVxGsUCh3q_wR-|date=2015-12-23}} Scarecrow Press, 13 apr. 2009 {{ISBN|978-0-8108-6302-6}} p. xxxi.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&q=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&pg=PA16|title=Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia|access-date=26 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424084425/https://books.google.com/books?id=SPBfnT_E1mgC&pg=PA16&lpg=PA16&dq=main+ethnic+groups+in+the+middle+east&source=bl&ots=uGb8t7Re3p&sig=wlU7EbnyjrI4FHgw5H2WTeJvePI&hl=nl&sa=X&ei=JHCDU_HgMInHOeCGgLgK&ved=0CDAQ6AEwADgU#v=onepage&q=Turks&f=false|archive-date=24 April 2016|isbn=978-1-59884-362-0|last1=Shoup|first1=John A.|date=2011-10-31}}</ref> منځنی ختیځ تر ډېره توده او وچه اوبه او هوا لري، په ځانګړي ډول په عرب ټاپووزمه او د مصر په سیمو کې. له کرنې نه د ملاتړ په موخه په ځینو محدودو سیمو کې لوی سیندونه، لکه: په مصر کې د نیل سیند، په بین النهرین (عراق، کویټ او سوریې ختیځو برخو کې) د دجلې او فرات د اوبو حوضې چې تر ډېره د حاصلخېزې سپوږمۍ په نوم یادېږي، شتون لري. برعکس د شام سواحل او د ترکیې ډېره برخه معتدل، سمندریز او مرطوب اقلیم لري. له فارس خلیج سره په پوله هېوادونه یې تر ډېره د نفتو لویې زیرمې لري، چې په ځانګړي ډول د عرب ټاپووزمې پاچهۍ د نفتو له صادراتو لویه اقتصادي ګټه ترلاسه کوي. د وچ اقلیم لرلو او د فسیلي سون توکو صنعت ته د سختې اړوندتیا له امله د اقلیمي بدلونونو په برخه کې هم منځنی ختیځ او هم هغه سیمې چې تمه کېږي، په شدت سره به یې تر منفي اغېز لاندې راشي، د پام وړ ونډه لري. دغې سیمې ته اړوند نور مفاهیم هم شته، له دې ډلې منځنی ختیځ او شمالي افریقا (MENA)، چې د مغرب او سوډان هېوادونه په کې شاملېږي او «لوی منځنی ختیځ» چې له هغو سربېره په کې ختیځه افریقا، افغانستان، پاکستان او ځینې مهال سویلي قفقاز او مرکزي آسیا هم په کې شاملېږي. == رېښه == د منځني ختیځ اصطلاح کېدای شي، په ۱۸۵۰ مه ز لسیزه کې د بریتانوي هند له دفتر نه سرچینه اخیستې وي. په داسې حال کې چې دغه اصطلاح، وروسته له هغه چې د امریکا د سمندریزو ځواکونو ستراتیژي جوړوونکي الفرد تایر ماهان په ۱۹۰۲ ز کال کې د «عربستان او هند ترمنځ سیمې» لپاره وکاروله، ډېره مشهوره شوه. دغه مهال بریتانوي او روسي سترواکیو په مرکزي اسیا کې د خپل نفوذ زیاتولو په موخه سیالي کوله، هغه سیالي چې د لویې لوبې په نوم پېژندل کېدله. ماهان نه یوازې د دغې سیمې، بلکې د هغه د مرکز فارس خلیج ستراتیژیک موقعیت یې هم درک کړی و. هغه د فارس خلیج چاپېره سیمه، د منځني ختیځ په نوم ونوموله او زیاته یې کړه چې، د مصر د سوئز کانال وروسته، دغه تر ټولو مهم کانال دی چې بریتانویان یې باید هند ته د روسانو د مخکې تګ نه د مخنیوي په موخه تر خپل کنترول لاندې ولري. ماهان د لومړي ځل لپاره دغه اصطلاح «د فارس خلیج او نړیوالو اړیکو» تر عنوان لاندې په خپله مقاله کې، چې د ۱۹۰۲ ز کال په سپتمبر میاشت کې په بریتانوي مجله نیشنل ریویو(''National Review) کې خپره شوه، وکاروله.{{Sfn|Beaumont|Blake|Wagstaff|1988|p=16}}<ref>{{cite journal|last=Koppes|first=CR|title=Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"|journal=Middle East Studies|volume=12|pages=95–98|year=1976|doi=10.1080/00263207608700307}}</ref><ref>{{cite book|last=Fromkin|first=David|author-link=David Fromkin|title=A Peace to end all Peace|year=1989|page=[https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from/page/224 224]|isbn=978-0-8050-0857-9|title-link=A Peace to End All Peace}}</ref><ref>{{Citation|last=Melman|first=Billie|url=http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010|publisher=Cambridge|title=Companion to Travel Writing|volume=6 The Middle East/Arabia|series=Collections Online|access-date=January 8, 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010|archive-date=July 25, 2011|date=November 2002}}.</ref><ref>Palmer, Michael A. ''Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992.'' New York: The Free Press, 1992. {{ISBN|0-02-923843-9}} pp. 12–13.</ref><ref>Laciner, Dr. Sedat. "[http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 Is There a Place Called 'the Middle East'?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220093342/http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117|date=2007-02-20}}", ''The Journal of Turkish Weekly'', June 2, 2006. Retrieved January 10, 2007.</ref>'' له دویمې نړیوالې جګړې وړاندې، دود دا و چې د ترکیې نږدې او مدیترانې د ختیځو سواحلو ترمنځ سیمو ته «نږدې ختیځ» ویل کېده، په داسې حال کې چې «لرې ختیځ» په چین کې مرکزیت درلود او منځنی ختیځ د بین النهرین او برما ترمنځ سیمو ته چې د نږدې ختیځ او لرې ختیځ ترمنځ یې موقعیت درلود، کارول کېده. د ۱۹۳۰ مې ز لسیزې په وروستیو کې بریتانویانو په سیمه کې د خپلو ځواکونو لپاره په قاهره کې د منځني ختیځ قومنداني جوړه کړه. له دغه مهاله وروسته د «منځني ختیځ» اصطلاح، په اروپا او متحده ایالاتو کې په پراخ ډول وکارېده، چې د نورو کارېدنو ترمنځ د منځني ختیځ انستیتیوت په ۱۹۴۶ ز کال کې په واشنګټن ډي سي کې جوړ شو.{{Sfn|Adelson|1995|pp=22–23}}<ref>{{Cite journal|jstor=25741178|title=Constructing and naturalizing the Middle Easr|url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_2010-10_100_4/page/583|first=Karen|last=Culcasi|journal=[[Geographical Review]]|volume=100|issue=4|year=2010|pages=583–597|doi=10.1111/j.1931-0846.2010.00059.x|s2cid=154611116}}</ref><ref>{{cite book|last=Held|first=Colbert C.|title=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics|url=https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0|url-access=registration|publisher=Westview Press|year=2000|page=[https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0/page/7 7]|isbn=978-0-8133-8221-0}}</ref> === د منځني ختیځ په اصطلاح نیوکې او له هغو ګټنه === په تعریفونو کې د بدلونونو له امله، د منځني ستاینوم کله هم د ګډوډۍ لامل شوی. له لومړۍ نړیوالې جګړې وړاندې، د «نږدې ختیځ» اصطلاح، په انګلیسي کې بالکان او عثماني سترواکي ته کارول کېده، په داسې حال کې چې «منځنی ختیځ» قفقاز، فارس او عربي ځمکې ته اړوندو او ځینې مهال افغانستان، هند او نور هم په کې شاملېدل. برعکس، «لرې ختیځ» د ختیځې آسیا هېوادونو ته، لکه: (چین، جاپان، کوریا او نور) اړوند کېده.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/05/19/the-modern-middle-east-is-actually-only-100-years-old/|title=How the Middle East was invented - The Washington Post|newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mideast.unc.edu/where/|title=Where Is the Middle East? &#124; Center for Middle East and Islamic Studies|access-date=2022-01-01|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025154655/https://mideast.unc.edu/where/|url-status=dead}}</ref> په ۱۹۱۸ ز کال کې د عثماني سترواکي له پاشل کېدو وروسته د «نږدې ختیځ» اصطلاح، انګلیسي عامه ګټنه هم له منځه لاړه، په داسې حال کې چې «منځني ختیځ» د اسلامي نړۍ نوو رامنځته شوو هېوادونو ته وکارول شو. په ورته مهال د «نږدې ختیځ» اصطلاح په علمي بحثونو. لکه: د لرغون پوهنې او لرغوني تاریخ په بحثونو کې خپل ځای وساته، چې د منځني ختیځ د سیمې ورته سیمه تشرېح کوي.<ref>{{cite news|title='Near East' is Mideast, Washington Explains|url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq='Near%20East'%20is%20Mideast,%20Washington%20Explains&st=cse|newspaper=The New York Times|date=August 14, 1958|access-date=2009-01-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015044505/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq=%27Near%20East%27%20is%20Mideast%2C%20Washington%20Explains&st=cse|archive-date=October 15, 2009}}{{subscription required}}</ref><ref name="davison">{{cite journal|last=Davison|first=Roderic H.|title=Where is the Middle East?|journal=Foreign Affairs|volume=38|pages=665–75|year=1960|doi=10.2307/20029452|issue=4|jstor=20029452|s2cid=157454140|url=https://semanticscholar.org/paper/b0f99025d232494803f84f1a4578d7a11dcf1be2}}</ref> د «منځني ختیځ» اصطلاح، لومړۍ رسمي کارونه د امریکا متحده ایالاتو د دولت له خوا په ۱۹۵۷ ز کال کې د ایزونهار په دوکتورینو کې وه، چې د سوئز کړکېچ ته اړونده وه. د بهرنیو چارو وزیر جان پوسټر دالس منځنی ختیځ داسې تعریف کړ:«هغه سیمه چې له لویدیځ نه د لیبیا او له ختیځ نه د پاکستان ترمنځ، په شمال کې یې سوریه او عراق او په سویل کې یې عرب ټاپووزمه موقعیت لري او مصر او ایتوپیا هم په کې شاملېږي». په ۱۹۵۸ ز کال کې د بهرنیو چارو وزارت څرګنده کړه چې: د «نږدې ختیځ» او «منځني ختیځ» اصطلاحات، له یو بل سره د بدل وړ دی او په دغه سیمه کې یې مصر، سوریه، اسرائیل، لبنان، اردن، عراق، سعودي عربستان، کویټ، بهرین او قطر شامل وبلل.<ref>Goldstein, Norm. ''The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law''. New York: Basic Books, 2004. {{ISBN|0-465-00488-1}} p. 156</ref> == دین == منځنی ختیځ د دینونو له مخې ډېر متنوع دی، ځکه په دغه سیمه کې د ډېرو دینونو بنسټ اېښودل شوی. اسلام د منځني ختیځ تر ټولو لوی دین دی، خو نورو هغو دینونو چې له دغه ځایه سرچینه اخیستې، لکه یهودیت او عیسویت په ښه توګه دلته څرګند دي. د لبنان ۴۰.۵٪ وګړي عیسویان دي، چېرې چې د دغه هېواد ولسمشر، نیمه کابینه او د پارلمان نیمايي غړي، د لبنان له عیسوي آدابو پیروي کوي. دلته مهم دیني اقلیتونه، لکه: بهايي، یارسنیزم، ایزدیانیزم، زردشتیانیزم، ماندئیزم، درزي او شبکیزم شتون لري، په لرغوني مهال کې دغه سیمه د بین النهرین د ادیانو، کنعاني ادیانو، مانوي، میترائیزم او بېلابېلو توحیدي ګنوسي ډلو کور و. == هېوادونه او سيمې == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="references-small" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! د هېواد بېرغ او نوم ! رقبه <br /> (في مربع کلوميټر) ! آبادي ! کثافت آبادي <br /> (في مربع کلوميټر) ! پلازمېنه !جي ډې پي (ارب ډالر) ! في کس جي ډې پي (ډالر) ! سکه (پېسې) ! د حکومت ډول ! سرکاري ژبې ! امتياز نښان |- | {{مصر}} | align="right" | 1,001,449 | align="right" | 82,982,364 | align="right" | 74 | [[قاهره]] | 305.253 | 4,317 | [[مصري پاؤنډ]] | نيم ولسمشریزجمهوريه | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Coat_of_arms_of_Egypt.svg|50px]] |- | {{ايران}} | align="right" | 1,648,195 | align="right" | 70,049,262 | align="right" | 42 | [[تهران]] | 610.4 | 8,900 | [[ايراني ريال]] | [[اسلامي جمهوريه]] | [[فارسي]] | [[دوتنه:Coat_of_arms_of_Iran.svg|50px]] |- | {{عراق}} | align="right" | 437,072 | align="right" | 24,001,816 | align="right" | 54.9 | [[بغداد]] | 89.8 | 3,600 | [[عراقي دينار]] | پارليماني جمهوريه (زير تکميل) | [[عربي ژبه|عربي]], [[کردش|کردي]] | [[دوتنه:Coat_of_arms_of_Iraq.svg|50px]] |- | {{کويت}} | align="right" | 17,820 | align="right" | 2,111,561 | align="right" | 118.5 | [[کويت شهر]] | 88,7 | 29,566 | [[کويتي دينار]] | آييني شهنشاييت | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:KUW-coat-of-arms-logo.gif|50px]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[د عربستان ټاپووزمه]]''': |- | {{بحرين}} | align="right" | 665 | align="right" | 656,397 | align="right" | 987.1 | [[منامه]] | 14.08 | 20,500 | [[بحريني دينار]] | آييني شهنشاييت | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Coat_of_arms_of_Bahrain.svg|50px]] |- | {{عمان}} | align="right" | 212,460 | align="right" | 2,713,462 | align="right" | 12.8 | [[مسقط]] | 40.923 | | [[ريال]] | ملوکيت | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Coat_of_arms_of_Oman.svg|50px]] |- | {{قطر}} | align="right" | 11,437 | align="right" | 793,341 | align="right" | 69.4 | [[دوحه]] | 37.85 | | [[ريال]] | ملوکيت | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|50px]] |- | {{سعودي عرب}} | align="right" | 1,960,582 | align="right" | 23,513,330 | align="right" | 12.0 | [[رياض]] | 576.4 | | [[ريال]] | ملوکيت | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Coat_of_arms_of_Saudi_Arabia.svg|50px]] |- | {{متحده عرب امارات}} | align="right" | 82,880 | align="right" | 2,445,989 | align="right" | 29.5 | [[ابوظهبي]] | 162.3 | | [[درهم]] | وفاقي آييني شهنشاهيت | [[عربي ژبه|عربي]] | |- | {{يمن}} | align="right" | 527,970 | align="right" | 18,701,257 | align="right" | 35.4 | [[صنعاء|صنعا]] | 19.480 | | [[يمني ريال]] | [[جمهوريه]] | [[عربي ژبه|عربي]] | |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''[[سرزمين شام|ليونټ]]''': |- | {{اسراييل}} | align="right" | 20,770 | align="right" | 7,029,529 | align="right" | 290.3 | [[بيت المقدس]] | 177.3 | 26,200 | [[نيا اسراييلي شقل]] | پارليماني جمهوريه | [[عبراني]], [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Coat_of_arms_of_Israel.svg|50px]] |- | {{اردن}} | align="right" | 92,300 | align="right" | 5,307,470 | align="right" | 57.5 | [[سلطنت عمان|عمان]] | 27.96 | 4,825 | [[اردني دينار]] | آييني شهنشاييت | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Jordan_coa.png|50px]] |- | {{لبنان}} | align="right" | 10,400 | align="right" | 3,677,780 | align="right" | 353.6 | [[بيروت]] | 24.42 | | [[لبناني ليرا]] | [[جمهوريه]] | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Coat of Arms of Lebanon.svg|50px]] |- | {{شام}} | align="right" | 185,180 | align="right" | 17,155,814 | align="right" | 92.6 | [[دمشق]] | 71.74 | | [[شامي پاؤنډ]] | ولسمشریزجمهوريه | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Emblem of Syria (1980–2024).svg|50px]] |- | colspan=11 style="background:#eee;" | '''خپلواکه سیمې''': |- | [[کردستان]] | align="right" | 80,000 | align="right" | 5,500,000 | align="right" | 40 | [[اربيل]] | | | [[عراقي دينار]] | پارليماني جمهوريه | [[کردش|کردي]],[[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Emblem_of_Kurdistan_Regional_Government.jpg|50px]] |- | [[غزه]] | align="right" | 360 | align="right" | 1,376,289 | align="right" | 3,823 | [[غزه]] | | | [[نيا اسراييلي شقل]] | [[فلسطيني قومي اتھارټي]] | [[عربي ژبه|عربي]] | [[دوتنه:Coat_of_arms_of_Palestine.svg|50px]] |- |} == سرچینې == == بهرنۍ تړنې == *[http://www.gomideast.com/articles/maps/middleeast.html/ مشرق وسطي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206151819/http://www.gomideast.com/articles/maps/middleeast.html |date=2018-02-06 }} *[http://www.lib.uchicago.edu/e/su/mideast/ يونيورسټي آف شکاگو ] {{د نړۍ سيمې}} {{منځنی ختيځ}} [[وېشنيزه:د آسيا سيمې]] [[وېشنيزه:منځنی ختيځ| ]] [[وېشنيزه:لويديځ آسيا]] [[وېشنيزه:سوېلي افريقا]] [[وېشنيزه:جغرافيه لويديځه آسيا]] [[وېشنيزه:منځني ختيځ]] [[وېشنيزه:لوېديځه آسيا]] [[وېشنيزه:شمالي افريقا]] 4u9w8s1yfdmb9czvcl55owosjq1tntz 0 16914 368064 351176 2026-08-10T12:04:00Z InternetArchiveBot 24283 Add 11 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368064 wikitext text/x-wiki '''حاد کرونري ساينډروم''' ''(په انگرېزي:Acute coronary syndrome)'' د هرو هغو علايمو ډلې ته وييل کېږي چې د کرونري شريانونو د بندېدلو سره تړاو لري. د حاد کرونري ساينډروم تر ټولو عامه نښه چې د تشخيص لپاره لار پرانېزي ټټرخوږی دی چې اکثراً کيڼ مټ يا ژامې لور خوځېږي، ناروغ اکثراً، درد د فشار سره ورته او يا داسې چې چا يې زړه په موټ کې ټينگ نيولی وي يا هم يو دروند شی يې پر ټټر پروت وي چې له کبله يې ناروغ په سمه سا نشي اخيستلی، په دغو عبارتونو خپل درد څرگندوي، د درد سره ملې نورې نښې زړه بدوالی او خوله کول هم دي. حاد کرونري ساينډروم اکثراً د دغو روغتيايي ستونزو څخه د هرې يوې ستونزې په نتيجه کې پېښېږي: [[ST هسک مايوکارډيل انفارکشن]] (30%) يا په ساده وينا د زړه د دېوالونو سيمه ايزه مړينه چې د زړه گراف د ST څپې هسکېدنه ښکاره کوي، [[ST ناهسک مايوکارډيل انفارکشن]] (25%) يا په ساده وينا د زړه د دېوالونو سيمه ايزه مړينه چې د زړه گراف د ST څپې هسکېدنې نه ښکاره کوی، او يا هم [[ناثابته انجاينا]] (38%) يا په ساده وينا ناثابته ټټرخوږی چې د لږ ستومانۍ او د زړه د پمپېدنې د کچې په لوړېدو سره ټټرخوږی رامېنځ ته کېږي.<ref>{{cite journal |author=Torres M, Moayedi S |title=Evaluation of the acutely dyspneic elderly patient |journal=Clin. Geriatr. Med. |volume=23 |issue=2 |pages=307–25, vi |year=2007 |month=May |pmid=17462519 |doi=10.1016/j.cger.2007.01.007 |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-geriatric-medicine_2007-05_23_2/page/307}}</ref> د ST هسک مايوکارډيل انفارکشن (STEMI) او ST ناهسک مايوکارډيل انفارکشن (NSTEMI) د زړه گراف د ښکارېدنې له مخې ډلبندي شوي حالتونه دي.<ref name="pmid12791748">{{cite journal |author=Grech ED, Ramsdale DR |title=Acute coronary syndrome: unstable angina and non-ST segment elevation myocardial infarction |journal=BMJ |volume=326 |issue=7401 |pages=1259–61 |year=2003 |month=June |pmid=12791748 |pmc=1126130 |doi=10.1136/bmj.326.7401.1259 |url=http://bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12791748}}</ref> داسې يو ډول وضع شوي توپيري معيارونه شته چې دا په ډاگه کړي چې دمايوکارډيل انفارکشن کومه ډله په حاد کرونري ساينډروم کې وشمېرل شي.<ref name="urlDorlands Medical Dictionary:acute coronary syndrome">{{cite web |url=http://www.mercksource.com/pp/us/cns/cns_hl_dorlands_split.jsp?pg=/ppdocs/us/common/dorlands/dorland/nine/14170699.htm |title=Dorlands Medical Dictionary:acute coronary syndrome |work= |accessdate= |archive-date=2009-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907123027/http://www.mercksource.com/pp/us/cns/cns_hl_dorlands_split.jsp?pg=%2Fppdocs%2Fus%2Fcommon%2Fdorlands%2Fdorland%2Fnine%2F14170699.htm |url-status=dead }}</ref> د حاد کرونري ساينډروم او د ثابتې انجاينا ترمېنځ بايد ښکاره توپير وشي، ثابته انجاينا د فيزيکي زيار ايستنې په وخت کې او د ستومانېدنې په وخت کې رامېنځ ته کېږي چې د دمې او آرام سره ناروغ بېرته نورمال حالت ته وردرومي. دې حالت ته ناورته ناثابته انجاينا ناڅاپي د دمې او ډېرې لږې زيارايستنې سره پېښېږي او يا هم د فيزيکي زيار ايستنې پرته پېښېږي. د انجاينا د نوې دورې پېښېدنه هم ناثابته انجاينا گڼل کېږي، دا ځکه چې داسې يو حالت په کرونري شريانونو کې نوې ستونزه ښکاره کوي. که څه هم چې حاد کرونري ساينډروم اکثراً د کرونري ترومبوسېز يا د زړه د شريانونو بندېدنې سره اړونده حالت دی، خو دا ډول حالت د کوکاين کارولو سره هم اړونده گڼل کېږي.<ref>{{cite journal |author=Achar SA, Kundu S, Norcross WA |title=Diagnosis of acute coronary syndrome |journal=Am Fam Physician |volume=72 |issue=1 |pages=119–26 |year=2005 |pmid=16035692 |doi= |url=http://www.aafp.org/afp/20050701/119.html |access-date=2012-09-20 |archivedate=2007-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009042441/http://www.aafp.org/afp/20050701/119.html }}</ref> د زړه له کبله ټټرخوږی د وينې د کمښت، براډيکارډيا (له حد نه په ټيټه کچه د زړه د پمپولو عمل) يا ټاکيکارډيا (له حد نه په لوړه کچه د زړه د پمپولو عمل) په وختونو کې هم پېښېدلی شي. ==نښې نښانې== زړه ته د کمې اندازې د وينې رسېدلو عمده نښه ټټرخوږی دی چې اکثراً پر زړه باندې د يو ډول فشار په توگه او پورته خوا ژامې، کيڼ ولي او مټ ته د درد د خوځېدو په توگه محسوسېږي. دا ډول حالت د خوله کېدنې، زړه بدوالي او سالنډي سره يو ځای هم راپېښېدلی شي. په ځينو قضيو کې دا ډول ټټرخوږی نه پېښېږي او يا هم په بل ډول محسوسېږي (دا حالت په ښځينه ناروغانو کې او هغو کسانو کې چې د شکرې په ناروغۍ اخته وي او يا هم عمرخوړلي ناروغان وي پېښېږي). ځينې درد د معدې او نس اړونده څرگندوي، په ځينو ناروغانو کې د زړه چټک ټکان، اضطراب او د ناسازۍ احساس هم د دغې ناروغۍ مل علايم گڼل شوي. ناروغان اکثراً په ټټر کې د ناراحتۍ څرگندونه د يو ډول فشار ورته بولي او دا ډول څرگندونه په ځانگړي توگه د حاد کرونري ساينډروم په پېژندلو کې ډېره مرسته نه کوي.<ref name=ER09>{{cite journal |author=Woo KM, Schneider JI |title=High-risk chief complaints I: chest pain--the big three |journal=Emerg. Med. Clin. North Am. |volume=27 |issue=4 |pages=685–712, x |year=2009 |month=November |pmid=19932401 |doi=10.1016/j.emc.2009.07.007 |url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2009-11_27_4/page/685}}</ref> ==پېژندنه== [[انځور:ACS scheme.jpg|کيڼ|بټنوک|300px|د حاد کرونري ساينډروم ډلبندي.<ref name="Alpert-2000">{{cite journal | author=Alpert JS, Thygesen K, Antman E, Bassand JP. | title=Myocardial infarction redefined--a consensus document of The Joint European Society of Cardiology/American College of Cardiology Committee for the redefinition of myocardial infarction | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-college-of-cardiology_2000-09_36_3/page/959 | journal=J Am Coll Cardiol | year=2000 | volume=36 | issue=3 | pages=959–69 | pmid=10987628 | doi=10.1016/S0735-1097(00)00804-4}}</ref>]] ===زړه گراف يا ايلېکټروکارډيوگرام=== د حاد ټټرخوږي په حالت کې د ناروغ د [[زړه گراف]] يا ايليکټروکارډيوگرام اخيستل د طبي گروېږنو تر ټولو د اعتماد وړ آزمېښت دی چې د ټټرخوږي د بېلابېلو سببونو پېژندنه پرې کېږي.<ref>{{cite journal |author=Chun AA, McGee SR |title=Bedside diagnosis of coronary artery disease: a systematic review |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2004-09-01_117_5/page/334 |journal=Am. J. Med. |volume=117 |issue=5 |pages=334–43 |year=2004 |pmid=15336583 |doi=10.1016/j.amjmed.2004.03.021}}</ref> که د زړه گراف د زړه حاد تخريب ښکاره کړي (د زړه گراف د ''ST برخې'' هسکېدنه، د کيڼې گېډۍ څانگې نوی خنډ)، نو په دې وخت کې بايد ډېر ژر د زړه د حملې درملنه، [[انجيوپلاسټي]] يا [[ترومبوليسېز]] په پام کې ونيول شي (د درملنې برخه لاندې وگورۍ). د زړه په گراف د داسې يوه حالت د نشتوالي په وخت کې دا امکان نه لري چې په چټکه توگه د [[ناثابته انجاينا]] او د [[ST ناهسک مايوکارډيل انفارکشن]] تر مېنځ توپير وشي. ===د وينې آزمېښتونه او انځورونه=== دا چې د ټټرخوږي يو سبب حاد کرونري ساينډروم دی او داسې نورې ناروغۍ هم شته چې ټټرخوږی يې په عمده علايمو کې راځي نو اکثراً کله چې ناروغ په اېمرجنسي يا بېړنۍ څانگې ته راځي، نو په هغه وخت کې د ټټر اکس رې ، د وينې آزمېښتونه (د زړه د ناروغيو نښگرونه لکه ټروپونين I يا T، او ډي-ډايمر چې که چېرته د سږو اېمبولي وي) او ټيليمېټري (د زړه د پمپولو د رېتم کتنه) ترسره کېږي. ===Prediction scores=== The ACI-TIPI score can be used to aid diagnosis; using 7 variables from the admission record, this score predicts crudely which patients are likely to have myocardial ischemia.<ref name="pmid2072767">{{cite journal |author=Selker HP, Griffith JL, D'Agostino RB |title=A tool for judging coronary care unit admission appropriateness, valid for both real-time and retrospective use. A time-insensitive predictive instrument (TIPI) for acute cardiac ischemia: a multicenter study |url=https://archive.org/details/sim_medical-care_1991-07_29_7/page/610 |journal=Medical care |volume=29 |issue=7 |pages=610–27 |year=1991 |pmid=2072767 |doi=}}</ref> For example according to a [[randomized controlled trial]], males having chest pain with normal or non diagnostic [[ECG]] are at higher risk for having acute coronary syndrome than women.<ref name="pmid19934131">{{cite journal| author=|title=Clinical diagnosis of acute coronary syndrome in patients with chest pain and a normal or non-diagnostic electrocardiogram.|pmid=19934131|year=2009|journal=Emergency medicine journal : EMJ |doi=10.1136/emj.2008.064428| last1=Goodacre| first1=S| last2=Pett| first2=P| last3=Arnold| first3=J| last4=Chawla| first4=A| last5=Hollingsworth| first5=J| last6=Roe| first6=D| last7=Crowder| first7=S| last8=Mann| first8=C| last9=Pitcher| first9=D| volume=26| issue=12| pages=866–70}}</ref> In this study, the [[sensitivity (tests)|sensitivity]] was 65.2% and [[specificity (tests)|specificity]] was 44%. This particular study had an 8.4% prevalence of acute coronary syndrome, which means the [[positive predictive value]] of being a male with chest pain and having coronary syndrome is 9.6% and [[negative predictive value]] is 93.2% ( [http://medinformatics.uthscsa.edu/calculator/calc.shtml?calc_dx_SnSp.shtml?prevalence=8.4&sensitivity=65.2&specificity=44 click here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720105144/http://medinformatics.uthscsa.edu/calculator/calc.shtml?calc_dx_SnSp.shtml%3Fprevalence=8.4&sensitivity=65.2&specificity=44 |date=2011-07-20 }} to adjust these results for patients at higher or lower risk of acute coronary syndrome). In a second [[cohort study]], exercise electrocardiography was similarly found to be a poor predictor of acute coronary syndrome at follow-up.<ref name="pmid19008264">{{cite journal| author=|title=Incremental prognostic value of the exercise electrocardiogram in the initial assessment of patients with suspected angina: cohort study.|year=2008|journal=BMJ(Clinical research ed.) |pmid=19008264|pmc=2583389|doi=10.1136/bmj.a2240| last1=Sekhri| first1=N| last2=Feder| first2=GS| last3=Junghans| first3=C| last4=Eldridge| first4=S| last5=Umaipalan| first5=A| last6=Madhu| first6=R| last7=Hemingway| first7=H| last8=Timmis| first8=AD| volume=337| pages=a2240}}</ref> Of the patients who had a coronary event at 6 years of follow up, 47% had a negative ECG at the start of the study. With an average follow up of 2.21 years the [[receiver operating characteristic]] curves gave resting ECG a score of 0.72 and exercise ECG a score of 0.74. ==مخنيوی== حاد کرونري ساينډروم اکثراً د اتېروسکلېروسېز په سبب د زړه کرونري شريانونو ته د تخريب په سبب رامېنځ ته کېږي. د اتروسکلېروسېز د مخنيوي په خاطر بايد د دغې ناروغۍ عاملين کنټرول شي: د ساري په توگه صحي خوراک، ورزش، د وينې د لوړ فشار او د شکرې د ناروغۍ درملنه، د سېگرېټ څښلو نه ډډه او د وينې د کولېسټرول د کچې کنټرولېدنه، په هغو ناروغانو کې چې دا عاملونه موندل کېږي د اسپرين کارول، د اسپرين په اړه زده کړو ښودلې چې دا درمل د زړه او رگونو د ناروغيو د پېښېدلو خطر کموي. After a ban on smoking in all enclosed public places was introduced in Scotland in March 2006, there was a 17 percent reduction in hospital admissions for acute coronary syndrome. 67% of the decrease occurred in non-smokers.<ref>{{cite journal| doi=10.1056/NEJMsa0706740| title=Smoke-free Legislation and Hospitalizations for Acute Coronary Syndrome| url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-07-31_359_5/page/482| year=2008| author=Pell JP, Haw S, Cobbe S ''et al.''| journal=New England Journal of Medicine| volume=359| pages=482–91| pmid=18669427| issue=5}}</ref> ==درملنه== People with presumed ACS are typically treated with [[aspirin]], [[Clopidogrel]], [[nitroglycerin]], and if the chest discomfort persists [[morphine]].<ref name=AHA10>{{cite journal |author=O'Connor RE, Brady W, Brooks SC, ''et al.'' |title=Part 10: acute coronary syndromes: 2010 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care |journal=Circulation |volume=122 |issue=18 Suppl 3 |pages=S787–817 |year=2010 |month=November |pmid=20956226 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.110.971028 |url=}}</ref> Other [[analgesics]] such as [[nitrous oxide]] are of unknown benefit.<ref name=AHA10/> ===ST هسک مايوکارډيل انفارکشن=== {{main|مايوکارډيل انفارکشن}} If the ECG confirms changes suggestive of [[myocardial infarction]] (ST elevations in specific leads, a new left bundle branch block or a true posterior MI pattern), [[thrombolytics]] may be administered or [[angioplasty|primary coronary angioplasty]] may be performed. In the former, medication is injected that stimulates [[fibrinolysis]], destroying blood clots obstructing the [[coronary artery|coronary arteries]]. In the latter, a flexible catheter is passed via the femoral or radial [[arteries]] and advanced to the heart to identify blockages in the coronaries. When occlusions are found, they can be intervened upon mechanically with [[angioplasty]] and usually [[stent]] deployment if a lesion, termed the ''culprit'' lesion, is thought to be causing myocardial damage. Data suggest that rapid [[triage]], transfer and treatment is essential.<ref>{{cite journal | author = Blankenship JC, Skelding KA | year = 2008 | title = Rapid Triage, Transfer, and Treatment with Percutaneous Coronary Intervention for Patients with ST-Segment Elevation Myocardial Infarction | url = http://www.remedicajournals.com/Acute-Coronary-Syndromes/showarticleattachment.aspx?aaid=4400&PortalID=71 | journal = Acute Coronary Syndromes | volume = 9 | issue = 2| pages = 59–65 }}</ref> The time frame for door-to-needle thrombolytic administration according to [[American College of Cardiology]] (ACC) guidelines should be within 30 minutes, whereas the door-to-balloon Percutaneous Coronary Intervention (PCI) time should be less than 90 minutes. It was found that [[thrombolysis]] is more likely to be delivered within the established ACC guidelines among patients with [[STEMI]] as compared to PCI according to a [[case control]] study .<ref name="pmid19898701">{{cite journal| author=|title=Thrombolysis versus primary percutaneous coronary intervention for ST elevation myocardial infarctions at Chilliwack General Hospital.|year=2009|journal=The Canadian journal of cardiology |pmid=19898701|pmc=2776568|doi=| last1=Janda| first1=SP| last2=Tan| first2=N| volume=25| issue=11| pages=e382–4}}</ref> ===ST ناهسک مايوکارډيل انفارکشن او ST ناهسک-حاد کرونري ساينډروم=== If the ECG does not show typical changes, the term "non-ST segment elevation ACS" is applied. The patient may still have suffered a "non-ST elevation MI" (NSTEMI). The accepted management of unstable angina and acute coronary syndrome is therefore empirical treatment with [[aspirin]], [[heparin]] (usually a [[low-molecular weight heparin]] such as [[enoxaparin]]) and [[clopidogrel]], with intravenous [[Glyceryl trinitrate (pharmacology)|glyceryl trinitrate]] and [[opioid]]s if the pain persists. A blood test is generally performed for cardiac troponins twelve hours after onset of the pain. If this is positive, [[coronary angiography]] is typically performed on an urgent basis, as this is highly predictive of a heart attack in the near-future. If the troponin is negative, a treadmill exercise test or a thallium scintigram may be requested. If there is no evidence of ST segment elevation on the [[electrocardiogram]], delaying urgent [[angioplasty]] until the next morning is not inferior to doing so immediately.<ref name="pmid19724041">{{cite journal| author=Montalescot G, Cayla G, Collet JP, Elhadad S, Beygui F, Le Breton H et al.| title=Immediate vs delayed intervention for acute coronary syndromes: a randomized clinical trial. | url=https://archive.org/details/sim_jama_2009-09-02_302_9/page/947| journal=JAMA | year= 2009 | volume= 302 | issue= 9 | pages= 947–54 | pmid=19724041 | doi=10.1001/jama.2009.1267 }}</ref> In a [[cohort study]] comparing [[NSTEMI]] and [[STEMI]], patients with [[NSTEMI]] had statistically similar [[wikt:mortality|mortality]] at one year after [[Percutaneous coronary intervention|PCI]] as compared to patients with [[STEMI]] (3.4% vs 4.4%).<ref name="pmid16860018">{{cite journal| author=|title=Comparative early and late outcomes after primary percutaneous coronary intervention in ST-segment elevation and non-ST-segment elevation acute myocardial infarction (from the CADILLAC trial).| url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-cardiology_2006-08-01_98_3/page/n66|year=2006|journal=The American journal of cardiology|pmid=16860018|pmc=|doi=10.1016/j.amjcard.2006.01.102| last1=Cox| first1=DA| last2=Stone| first2=GW| last3=Grines| first3=CL| last4=Stuckey| first4=T| last5=Zimetbaum| first5=PJ| last6=Tcheng| first6=JE| last7=Turco| first7=M| last8=Garcia| first8=E| last9=Guagliumi| first9=G| volume=98| issue=3| pages=331–7}}</ref> However, NSTEMI had significantly more "major cardiac events" (death, [[myocardial infarction]], disabling [[stroke]], or requiring [[revascularization]]) at one year (24.0% vs 16.6%). [[Cocaine]] associated ACS should be managed in a manner similar to other patients with acute coronary syndrome except [[beta blocker]]s should not be used and [[benzodiazepines]] should be administered early.<ref>{{cite journal |author=McCord J, Jneid H, Hollander JE, ''et al.'' |title=Management of cocaine-associated chest pain and myocardial infarction: a scientific statement from the American Heart Association Acute Cardiac Care Committee of the Council on Clinical Cardiology |journal=Circulation |volume=117 |issue=14 |pages=1897–907 |year=2008 |month=April |pmid=18347214 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.107.188950 |url=https://archive.org/details/sim_circulation_2008-04-08_117_14/page/1897}}</ref> ==وړاندوينه== ===TIMI score=== The [[TIMI]] risk score can identify high risk patients<ref name="pmid10938172">{{cite journal |author=Antman EM, Cohen M, Bernink PJ, ''et al.'' |title=The TIMI risk score for unstable angina/non-ST elevation MI: A method for prognostication and therapeutic decision making |url=https://archive.org/details/sim_jama_2000-08-16_284_7/page/835 |journal=JAMA |volume=284 |issue=7 |pages=835–42 |year=2000 |pmid=10938172 |doi=10.1001/jama.284.7.835}}</ref> and has been independently validated.<ref name="pmid16365321">{{cite journal |author=Pollack CV, Sites FD, Shofer FS, Sease KL, Hollander JE |title=Application of the TIMI risk score for unstable angina and non-ST elevation acute coronary syndrome to an unselected emergency department chest pain population |journal=Academic Emergency Medicine |volume=13 |issue=1 |pages=13–8 |year=2006 |pmid=16365321 |doi=10.1197/j.aem.2005.06.031}}</ref><ref name="pmid16934646">{{cite journal |author=Chase M, Robey JL, Zogby KE, Sease KL, Shofer FS, Hollander JE |title=Prospective validation of the Thrombolysis in Myocardial Infarction Risk Score in the emergency department chest pain population |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-emergency-medicine_2006-09_48_3/page/252 |journal=Annals of Emergency Medicine |volume=48 |issue=3 |pages=252–9 |year=2006 |pmid=16934646 |doi=10.1016/j.annemergmed.2006.01.032}}</ref> ===د پېژندنې ژونښگرونه === The aim of diagnostic markers is to identify patients with ACS even when there is no evidence of heart muscle damage. *Ischemia-Modified Albumin (IMA) - In cases of Ischemia - Albumin undergoes a conformational change and loses its ability to bind transitional metals (copper or cobalt). IMA can be used to assess the proportion of modified albumin in ischemia. Its use is limited to ruling out ischemia rather than a diagnostic test for the occurrence of ischemia. *Myeloperoxidase (MPO) - The levels of circulating MPO, a leukocyte enzyme, elevate early after ACS and can be used as an early marker for the condition. *Glycogen Phosphorylase Isoenzyme BB-([[GPBB]]) is an early marker of cardiac ischemia and is one of three [[isoenzymes|isoenzyme]] of Glycogen Phosphorylase. *[[Troponin]] is a late cardiac marker of ACS ===Biomarkers for Risk Stratification=== The aim of prognostic markers is to reflect different components of pathophysiology of ACS. For example: *Natriuretic peptide - Both B-type natriuretic peptide (BNP) and N-terminal Pro BNP can be applied to predict the risk of death and heart failure following ACS. *Monocyte chemo attractive protein (MCP)-1 - has been shown in a number of studies to identify patients with a higher risk of adverse outcomes after ACS. ==سرچينې== {{reflist|2}} {{د زړه ناروغۍ}} [[وېشنيزه:طبي بېړني حالتونه]] [[وېشنيزه:د زړه اسکيميکې ناروغۍ]] 0mvpnmwjt0ou0t6quo4jga1bayz83r0 0 17010 368085 276710 2026-08-10T12:31:34Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368085 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Quake epicenters 1963-98.png|بټنوک|کيڼ]] '''رېږدله''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Earthquake)'' د زمکې رېږدېدنه ده چې د زمکې له لاندې د اېنرژۍ د ناڅاپي پرېښودلو په سبب رامنځ ته کېږي او د سيسميکو څپو جوړولو سبب گرځي. زلزله (چې د ښورېدو يا لړزې په نامه هم پېژندل کېږی) د ځمکې د سطحې ښورېدل دي، لامل يې د ځمکې په ليتوسفير (د ځمکې ډبرين قشر او پوښ) کې د انرژۍ ناڅاپي خوشې کېدل دي، کوم چې د زلزلې څپې پیدا کوي. زلزلې په بېلا بېلو اندازو کې پېښېږي، ځينې يې هومره کوچنۍ وي چې ان نه محسوسيږي او ځينې يې بيا دومره سختې وي، چې شيان او خلک هوا ته وغورځوي او په ښارونو کې ويجاړۍ منځ ته راوړلای شي. د يوې سيمې زلزله يا زلزله يي فعاليت، په يوه ځانګړي وختي پړاو کې د شويو زلزلو شمېر، ډول او اندازه ده. د لړزې (rumbling) ټکی هغه زلزله يي غورهاري ته هم کارول کېږي چې  زلزله نه وي.   د ځمکې پر سطحه لړزه او يا د ځمکې په بې ځايه کولو يا بې ترتيبه کولو سره زلزله څرګندېږي. کله چې د يوې سترې زلزلې مرکز د سمندر په څنډه وي، شونې ده چې د سمندر بستر هومره بې ځايه شي چې د سونامي د لامل ګرځېدو لپاره پوره وي. شونې ده چې د زلزلې له امله د ځمکو ښوېدل او کله ناکله اور ويشتونکي فعاليتونه رامنځ ته شي. په ډېر عمومي مفهوم کې، د زلزلې ټکی، د هر ډول جټکې د تشرېح کولو لپاره کارول کېږي ، که دا طبيعي وي او که د انسان له لاسه وي، کوم چې لړزه راوستونکې څپې پیدا کوي. ډېر ځله زلزلې د ځمکې د درزونو د چاودنو له امله منځ ته راځي، نور لاملونه هم لري، لکه: د اورويشتونکي فعاليتونه، د ځمکې ښوېدل، د ماينونو چاودنې او هستوي ازموينې. د زلزلې د پيل نقطې ته «هايپو سينټر» يا مرکزيت ويل کېږي. د ځمکې پر سر د زلزلې مرکز (epicenter) د ځمکې پر سطحه موجوده هغه نقطه ده، کومه چې نېغ په نېغه د ځمکې لاندې د زلزلې پر مرکز (hypocenter) موقعيت لري. == طبيعي پېښېدونکې زلزلې == تيکتونيکي زلزلې د ځمکې په هره سيمه کې پېښېږي، په هر هغه ځای کې چېرې چې د نرمې انرژۍ پوره زېرمه شوی ځواک موجود وي، تر څو د خرابو تختو په اوږدو کې درزونه خپاره کړي. د درزونو څنډې يو له بل سره په اسانۍ او له جغرافيايي اړخه يوازې هغه مهال مخ په وړاندې تللای شي، کله چې د درزونو د سطحې په اوږدو کې هېڅ راز بد نظمي نه وي، تر څو د سوليدلو مقاومت زيات کړي. ډېرې درزېدلې سطحې دا ډول سختوالي وي، کوم چې د درز دواړو څنډو کې د چټک لرې کېدو چلند منځ ته راوړي. کله چې دا درز بند شي، د تختو تر منځ د نسبي حرکت دوام د فشار د زياتېدو لامل ګرځي او په پايله کې د درز د سطحې په شا اوخوا کې په راټول شوي حجم کې وتونکي انرژي راټولېږي. دا چاره تر هغه وخته دوام پيدا کوي چې دا فشار په ډېره پیمانه جمع شي او بيا له دې سختوالي نه تېر شي، يعنې سختوالی مات کړي، په دې ډول په ناڅاپي ډول په بندو شويو برخو د ښوېدو لاره مومي او هلته زېرمه شوې انرژي بهر وځي. دا انرژي د وړانګو وهلو نرمو برخو د زلزله يي څپو، د درز لرونکو د سطحې د سوليدو له کبله د ګرمېدو او د لويو ډبرو د درز د ټولګې په ډول بهر وځي او په دې ډول زلزله پېښېږي. کله ناکله په ناڅاپي ډول د زلزلې د ناکامۍ له امله په تدريجي ډول د فشار د رامنځ ته کېدو دې پروسې ته نرم شاتګ نظريه ويل کېږي. دا اټکل کېدای شي، چې د زلزلې د ټولې توانايۍ يوازې لس سلنه يا له دې هم کمه اندازه د لړزانده انرژۍ په ډول خپروي. د زلزلې ډېره اندازه توانايي د زلزلې درزونو ته د ودې ورکولو په برخه کې کارول کېږي، يا يو له بل سره د سولېدو له امله په راپيدا شوې تودوخې بدليږي. په همدې بنسټ، زلزلې د ځمکې شته نرمه بالقوه انرژي کموي او د تودوخې درجه يې لوړوي، خو دا په داسې حال کې ده چې دا بدلونونه د ځمکې له ژورو داخلي برخو نه وتونکې تودوخې د رسونکې او وړونکې جريان په مقابل کې ډېر کم دی. <ref name="Ohnaka">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bp0gAwAAQBAJ&pg=PA234|title=The Physics of Rock Failure and Earthquakes|publisher=Cambridge University Press|author=Ohnaka, M.|year=2013|page=148|isbn=978-1-107-35533-0}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Vassiliou|first1=Marius|last2=Kanamori|first2=Hiroo|year=1982|title=The Energy Release in Earthquakes|journal=Bull. Seismol. Soc. Am.|volume=72|pages=371–387}}</ref><ref name="USGS1">{{cite web|last=Spence|first=William|author2=S.A. Sipkin|author3=G.L. Choy|title=Measuring the Size of an Earthquake|publisher=United States Geological Survey|year=1989|url=https://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php|access-date=2006-11-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901233601/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php|archive-date=2009-09-01}}</ref> === د زلزلې د درزونو ډولونه === د زلزلې د درزونو درې بنسټيز ډولونه شته، درېيواړه د تختو تر منځ د زلزلې لامل ګرځېدای شي: عادي، معکوس (ترست(دفع کول) او د ضربې ښوېدل. عادي او معکوس درزونه د رېونده ښوېدلو بېلګې دي، چېرې چې له درزونو سره بې ځايه کېدل د رېونده پر لور وي او چېرې چې د دوی پر سر خوځښت کې يو عمودي جز شامل وي. په عمومي توګهً عادي درزونه په هغه ځايونو کې واقع کېږي چېرې چې قشر د کمېدو په حال کې وي، لکه يو بل ته ورته پولې. معکوس درزونه په هغو سيمو کې منځ ته راځي، چېرې چې قشر د لنډېدو په حال کې وي، لکه په يو بل ته نژدې پولو کې. د ښوېدلو درزونه مخ په لوړه جوړښتونه دي، چېرې چې دوه درزونه په افقي ډول يو د بل په څنډو کې ښوېږي، بدلېدونکې پولې د ښوېدو د درز ځانګړی ډول دی. ډېرې زلزلې د درزونو د خوځښت له امله منځ ته راځي، په کومو کې چې د مخ په بره ښوېدو او اوږدو ښوېدو دواړو اجزاوې شاملې وي، دا د رېونده ښوېدو په نامه پېژندل کېږي.   معکوس د رزونه، په ځانګړي ډول هغه چې يو بل ته د نژدې کېدونکو تختو په پولو کې وي، ډېرې سختې زلزلې، میګا ټرسټ زلزلې له دې سره ملګرې وي، د اته درجې يا له دې نه زياتې ټولې زلزلې په دې کې شاملې دی. ميګا ترسټ زلزلې په نړۍ کې د شويو ټولو زلزلو د پېښو له منځه نږدې د نوي سلنه زلزلو لامل دي. د ښوېدو درزونه، په ځانګړي ډول د لويو وچو بدلونونه، کولای شي تر اته درجې ريکتر په اندازه سترې زلزلې منځ ته راوړي. هغه زلزلې چې د عادي درزونو نه منځ ته راځي، په عمومي توګه د ریکتر په حساب له اووه درجو کمې وي. په ریکتر کې چې هر واحد زياتيږي، نږدې  دېرش برابره زياته خوشې شوې انرژي په کې وي. د بېلګې په ډول: د ریکتر په حساب شپږ اعشاريه صفر درجه زلزله د ریکتر په حساب د پنځه اعشاريه صفر درجې زلزلې نه نږدې دوه دېرش ځله زياته انرژی خوشې کوي او اووه اعشاريه صفر درجې زلزله، د پنځه اعشاريه صفر درجې په پرتله زر خله زياته انرژي خوشې کوي. اته اعشاريه شپږ درجې زلزله، په دويمه نړيواله جګړه کې د کارول شويو بمونو په اندازه له لس زره اتومي بمونو سره برابره انرژي خوشې کوي. <ref>{{citation|doi=10.1029/2001RG000108|title=Subduction zones|journal=Reviews of Geophysics|volume=40|issue=4|year=2002|last1=Stern|first1=Robert J.|bibcode=2002RvGeo..40.1012S|page=17}}</ref><ref>Geoscience Australia</ref> دا ځکه چې په يوه زلزله کې خوشې شوې انرژي او په دې بنسټ د دې شدت د درز له هغې سيمې سره متناسب دی چې ماتيږي او فشار غورځوي. په همدې بنسټ، د درز د سيمې پراخوالي او اوږدوالي چې څومره پراخ وي، پايله يې هم هومره سخته وي. د ځمکې د قشر تر ټولو لوړه او ژر ماتېدونکې برخه او د ټيکټونيکي تختو يخې تختې، کومې چې ګرم پوښ ته رغړي، زموږ د سيارې يوازينۍ هغه برخې دي، کومې چې کولای شي نرمه انرژي زېرمه کړي او بيا يې په چاودلو درزونو کې بېرته خوشې کړي. د فشار په ځواب کې نږدې درې سوه درجه سانتيګراد (۵۷۲ درجه فارنهايت) ګرمې تودې ډبرې بهېږي، خو دوی په زلزله کې نه ماتيږي. د چاودونو او د نقشه شويو درزونو تر ټولو زيات ليدل شوی اوږدوالی (کوم چې په يو درز کې د ماتېدو وړ وي) نږدې زر کيلو متره (۶۲۰ ميله) دی. بېلګې يې په الاسکا کې زلزله (۱۹۵۷ز)، چيلي (۱۹۶۰ز) او سوماترا (۲۰۰۴ز ) کې زلزلې دي چې ټولې د ډوبېدو سيمې دي. په ښوېدو درزونو کې د زلزلې تر ټولو اوږد درز، لکه د سن انډرياس تېرو تنه (۱۸۵۷ – ۱۹۰۶ز)، په ترکيه کې د شمالي اناتوليا تېروتنه (۱۹۳۹ز) او په الاسکا کې د دينالي تېرو تنه (۲۰۰۲ز) دي، د دوی اوږدوالی نږدې له نيم نه تر يو په درېيمې اندازې اوږدوالی لري، په نسبت د هغو تختو چې د ډوبېدو تختو په څنډو کې دي او هغه چې د عادي درزونو په څنډو کې له دې هم لنډې دي.  <ref>{{cite journal|last1=Wyss|first1=M.|year=1979|title=Estimating expectable maximum magnitude of earthquakes from fault dimensions|url=https://archive.org/details/sim_geology_1979-07_7_7/page/336|journal=Geology|volume=7|issue=7|pages=336–340|bibcode=1979Geo.....7..336W|doi=10.1130/0091-7613(1979)7<336:EMEMOE>2.0.CO;2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sibson|first1=R.H.|year=1982|title=Fault Zone Models, Heat Flow, and the Depth Distribution of Earthquakes in the Continental Crust of the United States|journal=Bulletin of the Seismological Society of America|volume=72|issue=1|pages=151–163}}</ref><ref>Sibson, R.H. (2002) "Geology of the crustal earthquake source" International handbook of earthquake and engineering seismology, Volume 1, Part 1, p. 455, eds. W H K Lee, H Kanamori, P C Jennings, and C. Kisslinger, Academic Press, {{ISBN|978-0-12-440652-0}}</ref> په يو درز کې د زلزلې تر ټولو زيات شدت د دوو سطحو تر منځ د تقاطع مهم نسبت اداره کوي، د اوږدوالي ډېری اندازه يې نه شته، بلکې د پراخوالی يې شته، ځکه چې پراخوالی د ۲۰ په ضريب سره توپير مومي. د نژدې کېدونکو تختو په اوږدو کې، د ماتېدونکې تختې رېونده زاويه ډېره کمه ژوره وي، په عمومي توګه نږدې لس درجې. په همدې بنسټ، د ځمکې تر ټولو پورته ژر ماتېدونکی قشر کې د هوارو برخو پراخوالی شونی دی چې له پنځوسو نه تر سل کيلو مترو (۳۱-۶۲ ميله) پورې وي، (جاپان، ۲۰۱۱ز)، الاسکا، ۱۹۶۴ز) چې په دې ډول، د ډېرو زورورو زلزلو شونتيا منځ ته راوړي.<ref>{{cite web|url=http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html|title=Global Centroid Moment Tensor Catalog|publisher=Globalcmt.org|access-date=2011-07-24}}</ref> == سرچینې == [[وېشنيزه:رېږدله]] [[وېشنيزه:طبعی حوادث]] 8qbzfeqacwpyip88xwuq4efojszoirq 0 19184 368211 341964 2026-08-10T16:10:36Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368211 wikitext text/x-wiki {| style="margin: 0 0 1em 1em; border-collapse:collapse; font-size: 90%;" border="1" cellpadding="2" align="left" cellspacing="0" |-style="background-color:lightblue;" ! colspan="2" |Homo erectus<br /> نېغ انسان |- id=infObrazek | style="text-align:center;" colspan="2"|[[File:The Nariokotome Boy, World Museum Liverpool.JPG|200px]] |- |- id=infObrazek | style="text-align:center;" colspan="2"|[[File:Java man.jpg|200px]] |- ! align="right" valign="top" | مملکه |ژوي |- ! align="right" valign="top" |شاخه |[[]] |- ! align="right" valign="top" |طایفه |[[تی لرونکی ځناوران|تي لرونکی ژوي]] |- ! align="right" valign="top" |ډله |Primates |- ! align="right" valign="top" |تیره |Homo erectus |- |} '''نېغ انسان''' ([[لاتين ژبه|په لاتین]]:''Homo erectus'') د انسانانو د اجدادو څخه وو چی ۱،۸ میلیونه کاله مخکې په اروپا، افريقا او آسیا کی ژوند کاوه. نېغ انسانان ابتدایی الې جوړول. نوموړي انسانانو اور اچول او کارول پېژندل. نېغ انسان د خپلو اجدادو څخه لوی ماغزه درلوده، اوږدوالی یی ۱۸۵ سانتیمتره وو او وزن یی تقریبا ۶۵ کیلوگرامه وو. نوموړی انسان په ځانگړي ډول لوی ځناوران ښکار کول. د نېغ انسان نارينه له ښځينه وو څخه لوی او قوي وو. ومو ايرکټس ( دنګ يا مستقيم انسان په مانا ده) . دا د قديمي انسانانو د پليسټوسن  Pleistocene د دورې د له منځه تللو ډولونو يو ډول ده چې شاوخوا ۲ ميليونه کاله وړاندي پېښ شوي دي، چې د دوی ډول د لومړنيو دنګو انسانانو له جنس څخه د پېژندل شوو غړو له منځه دي.<ref name="Herries">{{Cite journal|last1=Herries|first9=Jason|issn=0036-8075|pmid=32241925|doi=10.1126/science.aaw7293|pages=eaaw7293|issue=6486|volume=368|language=en|journal=Science|title=Contemporaneity of Australopithecus, Paranthropus, and early Homo erectus in South Africa|date=2020-04-03|first11=Simon|last11=Neubauer|first10=Ashleigh|last10=Murszewski|last9=Massey|first1=Andy I. R.|first8=Tom|last8=Mallett|first7=Tara R.|last7=Edwards|first6=Renaud|last6=Joannes-Boyau|first5=Giovanni|last5=Boschian|first4=Justin W.|last4=Adams|first3=A. B.|last3=Leece|first2=Jesse M.|last2=Martin|doi-access=free}}</ref> '''Homo erectus''' يا دنګ انسان، د بشر د لومړنيو نيکونو څخه دي چې د اسيا په لويه وچه کې له ابيرين پينينسيولا IberianPeninsula نه تر جاوا Java پوری رسيږی، خواره شول. د افريقا د دنګو انسانانو نفوس په احتمالی ډول سره کيدای شي چې د ډیرو انسانی ډولونو د نيکونو څخه وي ،لکه: د H.heidelbergensis او H.antecessor ډلو، په تيرو کې په عمومی ډول سره دوی د Neanderthals او H.antecessor د نيکونو په حيث پيژندل کيدل او ځينی وختونه دوی  د عصری انسانانوmodernhumans.  او کيدای شې چې د اسيا  د دنګو انسانانو ترH.floresiensis پوری دوګړو او ممکن د H.luzonensis نيکونه وي. لکه د کرونو ډولونه chronospecies چې د دنګو انسانانو ورکيدا وخت ؤ د بحث وړ موضوع ده. دلته د فرعي ډولونو لانور ډير وړانديزونه د پيژندګلوی له مختلفو اندازو سره شتون لري. د دنګو انسانانو يا ''H. erectus'' اخری پيژندل شوی نفوس H.e.soloensis  دی، چې په جاوا  Javaکې يي شاوخوا ۱۱۷،۰۰۰ــ ۱۰۸،۰۰۰کلونه وړاندی شتون درلود.<ref>Klein, R. (1999). ''The Human Career: Human Biological and Cultural Origins''. Chicago: University of Chicago Press, {{ISBN|0226439631}}.</ref><ref>{{cite journal|last1=Wood|first1=Bernard|title=Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa?|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|doi=10.1073/pnas.1107724108|volume=108|year=2011|issue=26|pages=10375–10376|pmid=21677194|pmc=3127876|bibcode=2011PNAS..10810375W|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|first=K. K.|last=Ho|year=2016|title=Hominin interbreeding and the evolution of human variation|journal=Journal of Biological Research-Thessaloniki|volume=23|page=17|doi=10.1186/s40709-016-0054-7|pmc=4947341|pmid=27429943}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=van den Bergh|first7=Fachroel|bibcode=2016Natur.534..245V|pmid=27279221|doi=10.1038/nature17999|pages=245–248|issue=7606|volume=534|journal=Nature|title=''Homo floresiensis''-like fossils from the early Middle Pleistocene of Flores|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-06-09_534_7606/page/245|date=June 2016|first8=Michael J.|last8=Morwood|last7=Aziz|first1=Gerrit D.|first6=Erick|last6=Setiyabudi|first5=Adam|last5=Brumm|author5-link=Adam Brumm|first4=Reiko T.|last4=Kono|first3=Iwan|last3=Kurniawan|first2=Yousuke|last2=Kaifu|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Détroit|last9=Piper|s2cid=106411053|bibcode=2019Natur.568..181D|pmid=30971845|doi=10.1038/s41586-019-1067-9|pages=181–186|issue=7751|volume=568|language=en|journal=Nature|url=http://www.nature.com/articles/s41586-019-1067-9|title=A new species of Homo from the Late Pleistocene of the Philippines|date=April 2019|first9=Philip J.|first8=Rainer|first1=Florent|last8=Grün|first7=Emil|last7=Robles|first6=Eusebio|last6=Dizon|first5=Clément|last5=Zanolli|first4=Guillaume|last4=Daver|first3=Julien|last3=Corny|first2=Armand Salvador|last2=Mijares|issn=0028-0836}}</ref><ref name="Rizal">{{Cite journal|last1=Rizal|first9=Renaud|s2cid=209410644|pmid=31853068|doi=10.1038/s41586-019-1863-2|pages=381–385|issue=7790|volume=577|language=en|journal=Nature|url=http://www.nature.com/articles/s41586-019-1863-2|title=Last appearance of Homo erectus at Ngandong, Java, 117,000–108,000 years ago|date=January 2020|last11=Sidarto|first10=Richard M.|last10=Bailey|last9=Joannes-Boyau|first1=Yan|first8=Rainer|last8=Grün|first7=O. Frank|last7=Huffman|first6=Michael J.|last6=Morwood|first5=E. Arthur|last5=Bettis|first4=Gerrit D.|last4=van den Bergh|first3=Yahdi|last3=Zaim|first2=Kira E.|last2=Westaway|issn=0028-0836}}</ref> دنګو انسانانو، لکه: د بشر په شان بدن او حرکت درلود او د انسانانو له لومړنيو ډولونو څخه دي چې هواره یا صافه څیره، ښکاره پوزه، احتمالا بدن يي په نازکو وښتانو سره پوښل شوی ؤ. اګر چې د دوي د مغزو اندازه په مطمئین ډول سره د خپل نوع  نيکونو له اندازي ځنی ډير او د مغزو ظرفيت يي  نفوس پوری  په پراخه توګه په مختلف ډول ارتباط درلود. له هغه وړاندې نفوس کې داسي په نظر رسيده چې د مغز پرمختګ يي په ماشومتوب کې درېدلی وي، دا د دي غوښتنه کوي چې د دوی نسل په لوی ډول سره د زيږون په وخت کې په پوره اندازی سره په خپل ځان متکي وو، نو دا په دی معنا  ده چې د دوی د درک دځواک د پرمختګ اندازه د ټول ژوندپه په پړاو کې مختلفه وه. له دی سره سره، محلونه په عموم ډول له متوسط تر لویو څارويو لکه غواګاني bovines يا هم فيلان elephants  مصرف ښه يي، او دا د ښکار کولو او د همغږي ښکار کولو د طريقي په پرمختګ باندی دلالت کوي. نيغ یا دنګ انسانان د اچيولين Acheulean د ډبرو دصنعت د وسايلو سره اړيکه لري، او دا په دې باندې دلالت کوي چې د دوی نيکونه لومړني انسانان وو چې په دی توانيدل چې له اور، ښکار کولو او د همغږي ډلو په ټولو، د ناروغانو او ټپيانوکسانو ساتنه کول او په ډير احتمال سره د کښتي چلولو، رسامی( چې په رسامی او هنر برخه کی اختلاف شته، او  د دوی ترمنځ ډیر تفاوت شته دی) په کارولو توانيدلي دي.د ''H. erectus'' انسانانو نارينه او ښځينه نژدې يو بل ته ورته اندازه درلوده ( لکه د هغوی د جنسی غريزی کموالی)  لکه نننی انسانان او دا د يوی ښځی په درلودوmonogamy روند او پستان لرونکو باندی دلالت کوی. په دی حال کې د دوی د ونې(قد) اندازه په پراخ ډول د  146–185 cm (4 ft 9 in–6 ft 1 in) ترمنځ او د وزن اندازه يي 40–68 kg (88–150 lb) ترمنځ وه. دا لا روښانه نه ده چې ايا دوی په اناتوميک ډول سره په دی باندی توانيدل چې خبری وکړی او کنه خو دا ښکاره ده چې دوی ځنی وختونه له ابتدايي ژبۍ څخه د خبرو کولو لپاره ګټه اخستله . == ټیکونومي == === نوم ورکول === له دی سره چې انګلیسي طبيعت  پيژندونکی چارلس ډاروين CharlesDarwin په خپل کتاب کې د نجيب انسان فريضه ذکر کړې، د ۱۹ پيړی په وروستیو کې  اکثره انقلابی  طبيعته معتقدین په دی باور وو چې د بشريت د پيدايښت ځای په آسیا کې ده نه په افريقا کې او دا د اروپا او امريکا ترمنځ يوه د وصل پراخه او غوره لاره ده (OutofAsiatheory). په دي طبيعي معتتقدينو کې جرمنی نچرلست ايړنسټ هيکل ErnstHaeckel ده، چا چې په دې بحث کړی چې د بشر لومړنيو ډولونو په یوه خيالی قاره ليميوريا "Lemuria" کې ترقي کړې، چیرته چې اوس دا د اسيا په سويل ختيځ کی له هغو ډولونو څخه ده چې هغه ورته د "Pithecanthropus ''alalus''" اصطلاح کارولې ده. "Lemuria" په فرضی توګه د هند سمندر لاندی غرق شوې ده، نو په دي حالت کې دا ممکن نه ده چې دا پاتې شوني پيدا او دا پرې ثابت کړل شي.{{sfn|Theunissen|2012|loc=p. 33}}{{sfn|Theunissen|2012|loc=p. 6}} په داسی حال کې، چې د هيکل الګو د دې سبب شوه چې هالنډی سانسپوه يګين ډيوباس EugèneDubois دې ته وهڅول شي چې د هالنډ ختيځ انډيس DutchEastIndies ته سفر وکړی. په دې دليل چې هيڅ مستقيم ليږل شوی هئیت دا کله د انسان پاتی شوني يا فوسيلس نه دی کشف کړي ( هغه يو څو چې پيژندل شوي دي ،هغه هم په تصادفی ډول کشف شوي دی)، او اقتصاد يي دلوی رکود په وسيله له منځه يووړل شو، د هالنډی حکومت له لوری دا رد شوه چې د باس  Dubois سره مالی مرسته وکړی. په ۱۸۸۷ز کال کې هغه د ختپځ انډيا هالنډ په پوځ DutchEastIndiaArmy کې د طبی افسر په حيث دنده واخسته او په دی وتوانيده چې يو پوست/ مقام په ۱۸۸۷ز کال کی وساتی او په اظافی وخت کی انډيس کې د خپل نادرکه شوی اړيکي "missinglink" په اړه څيړنه وکړی.<ref>{{cite book|first1=R. L.|last1=Ciochon|first2=O. F.|last2=Huffman|year=2014|chapter=Java Man|title=Encyclopedia of Global Archaeology|pages=4182–4188|editor-first=C.|editor-last=Smith|doi=10.1007/978-1-4419-0465-2_712|isbn=978-1-4419-0426-3}}</ref>{{sfn|Sigmon|1981|loc=p. 64}} په جاوا کې هغه د په 1۱۸۹۱ زکال کي يوه جمجمه، یو د ورانه هډوکې یې په ۱۸۹۲ ز کال کې  چې دا د پليوسن د دوری وروستيو  latePliocene يا د پليستوسن earlyPleistocene لومړنی دوری ده، په ټرينيل Trinil ساحه کې د سولو سيند په اوږدو کې چې "''P.''"''erectus'' په نومول شوی چی  ("upright apeman") (دنګ انسان)  ياديږی، ۱۹۰۳ز کال ښودل شوی دی. ده په نابريالی ډول سره هڅه وکړه چي  اروپايي ساینس پوهانو ټولنی ته قناعت ورکړی چې هغه  دنګ قدم وهونکی ميمون انسان پيدا کړی دی. ځيني قديمي پاتي شوني يا fossils يي چي په هغه وخت کې کشف کړي ؤ، د ساینس پوهانو ټولنی ته ورکړل، خو د هغوی له لوری ورته  د له منځه تللي غير انسانی ميمون په سترګه وکتل شول. د دی پاتې شونو اهميت ترهغی پوری درک نه کړای شو، ترڅو چې په ۱۹۲۷ز کال کې يو کاناډايي پاليونترولوجيسټ ډيويډسن بلک DavidsonBlack له لوری د چين هيواد  بيجنګ ته نژدې د ژوکيډين غار کې کشف شو، چې د سينانټروپس پيکينينسيس "''Sinanthropus pekinensis''" يا پيکينګی  انسان Peking Man) ) په نوم ياديږی. بلک Black له شمالی امريکا تر اروپا پوری  د بوديجي  د پيداکولو لپاره هڅي وکړی، ترڅو چې وکولای شي،  په هغه ځای کی کيندني وکړی، چې له هماغی مودی را په دې خوا هغه ساحه د دنګو انسانانو يوه ډيره مهمه توليدی ساحه د نړی په سطحه ګڼل کيږی. د جاوا Java په سيمه کې د دنګو انسانانو د لا زياتو فوسیلونو پيداکولو لپاره علاقه مندی دوام پيدا کړ، چې د ګانډانګ په سيمه کې  مستقل انسان (SoloMan) په ۱۹۳۱ز کال کې، د موجوکيرټو په سيمه کې  جاوايي سړی (Java Man) په  ۱۹۳۶ز کال کې، او د سنګيرن په سيمه کې Sangiran يا جاوايي سړی په ۱۹۳۷ز کال کې کشف شول.د سانګيرن په سيمه کې د جاوا سړی غوره کوپړی لاسته راغلې. يهودی پيليون تروپولوجيسټ فرنز ويډينريچ  FranzWeidenreich  په خپلو څو مونوګرافونو کې د دي مادې په اړه  ډير زيات معلومات بيان کړی دي. د دي اصلي نمونې د چين او جاپان په دويمه جګړه کي له منځه ولاړې، وروسته له يوی هڅې چې دا نموني د چين له هيواد څخه د محفوظ ساتلو لپاره قاچاق کړي، يواځی برخي يې باقی پاتې دي. د جاوا سړی Java Man او د پيکنګ سړی Peking Man ترمنځ ورته والی د دی لامل شو، چې ايړنسټ ماير  ErnstMayr  دا دواړه د بياځلی لپاره په کال ۱۹۵۰ز سم کې او د دنګو انسانانو (''H. erectus'') په نوم ياد کړی. د ۲۰ می پيړی په ډیره موده کې انسان پيژندونکو د دنګو انسانانو په رول دبشر په انقلاب بحث وکړ. د دی پيړی په پيل کې په جاوا او ژوکيوډين کې د کشفونو له امله دا باور چې معاصر بشر د لومړي ځل لپاره په اسيا کې ارتقا کړې ده، په پراخ ډول قبول شو. يو څو نيچرلستانو يا په طبيعت باورکوونکو چې په هغوي کې مهم يې چارلس ډاورين دی، هغه دا نظريه (تيوری) وړاندی کړه چې د بشر لومړنې نيکونه افريقايان ؤ. ډاروين دا څرګنده کړه چې شمپانزيز(chimpanzees)، ګوريلاګان (gorillas) دانسانانو نژدې خپلوان دي چې تکامل يې کړی او هغه يواځی په افريقا کې شته. په ۱۹۴۹ز کال کې د سويلي افريقا په سوارتکرانس Swartkraans غار کې د افريقايي انسان پيژندونکو هر يو رابرټ بروم او جون ټالبوټ روبيسن له خوا د ډولونو (species ) راپور وکړل شو، چاچې دا د ټيلانتروپس کاپينسيس  "''Telanthropus capensis''". په توګه بيان کړل. دهاغو غارونو ترڅنګ، د هومو (''Homo'') د پاتې شونو يا فوسلس راپور هم ورکول شو، مګر د هغوی بڼي يو ډول ګډوډ بحث ناڅرګند بحث پاتي شو.<ref>{{Cite journal|last=Curnoe|first=D.|year=2010|title=A review of early ''Homo'' in southern Africa focusing on cranial, mandibular and dental remains, with the description of a new species (''Homo gautengensis'' sp. nov.)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0018442X10000727|journal=HOMO - Journal of Comparative Human Biology|volume=61|issue=3|pages=151–177|doi=10.1016/j.jchb.2010.04.002|pmid=20466364}}</ref>{{sfn|Sigmon|1981|loc=p. 193}}{{sfn|Sigmon|1981|loc=p. 231}} د شمالي افريقا يو څو نورې سيمي په اضافي ډول د دنګو انسانانو سيمي پاتې شوې، چې په لومړی قدم کې په کال  ۱۹۱۵ز کې د "''Atlantanthropusmauritanicus''" په حيث طبقه بندی شوې. د ۱۹۷۰ز کلونو په پيل کې دپام وړ هڅونې د ريچارډ ليکي له لوری وشوې، ډېرې يې د شرقي افريقا کوبيفورا KoobiFora، کينيا اولډويا جورج، تانزانيا په سيمو کې په روښانه ډول سره کشف شوې. د قديمي انسانانو پاتي شوني په ټوله اروپا کې کشف شوي او دا د دنګو انسانانو لپاره ځانګري شوي دي، مګر له هغي را په دې خوا دا کړنه د H.heidelbergensis جدا کړای شوه او دا د بریتانوي فزيکي انسان پوه کريس سټرينجر ChrisStringer's  د کار پايله وه. === انقلاب                                                                                                       === دا وړانديز کيږی چې دنګو انسانانو د ايچ هابيليس  H.habilisنه تقريبا ۲ مايا( ۲ Mya) تکامل کړی، که څه هم په دي اړه پوښتنه شته ،ځکه چې دوی لږ تر لږه نيم ميليون کلونه سره يوځای ژوند کړی.له بل لوری، يوه ډله د ايچ هابيليس H.habilis ممکن ده، د تکثرلپاره سره يوځای شوي وي او يواّځی همدې ډلی دنګو انسانانو يا cladogenesis ته تکامل کړی وي. ځکه چې د تر ټولو مخکني دنګو انسانانو بقايا په دواړو لويو وچو افريقا او ختيځه اسيا (په چين کې تقريبا ۲.۱   Mya وړاندی او په سويلی افريقا کې ۲،۰۴Mya  وړاندی) موندل کيږي او پر دی باندي بحث کيږي چې  په کوم ځای کې دنګو انسانانو تکامل کړی دی.<ref name="Spoor2007">{{cite journal|first1=F.|journal=Nature|bibcode=2007Natur.448..688S|pmid=17687323|doi=10.1038/nature05986|pages=688–691|issue=7154|volume=488|title=Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|last1=Spoor|year=2007|display-authors=et al.|last3=Gathogo|first3=P.|author2-link=Mary Leakey|last2=Leakey|first2=M.|s2cid=35845}}</ref> د ۲۰۱۱ز کال يوه څيړنه د دې وړانديز کوی چې دا ايچ هابيليس  H.habilisؤچا چې له افريقا ځان لویديځې اسيا ته را ورساوه، چې هلته هغو لومړنيو دنګو انسانانو تکامل وکړو، او هغو لومړنيو دنګو انسانانو ''H. erectus'' بيا ممکن له هغه ځايه لويديځی تر ختيځی اسيا پيکينګ سړی (PekingMan),، له سويل ختيځی اسيا جاوا سړی (JavaMan),، بيرته افريقا ته هومورګاسټر(Homoergaster),، او تر اروپا ټيويل سړی<ref>{{Cite journal|author1=Zhu Zhaoyu ({{lang|zh-Hans|朱照宇}})|year=2018|bibcode=2018Natur.559..608Z|issn=0028-0836|pmid=29995848|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|pages=608–612|issue=7715|volume=559|journal=Nature|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|author11=Ouyang Tingping ({{lang|zh-Hans|欧阳婷萍}})|last2=Dennell|author10=Han Jiangwei ({{lang|zh-Hans|韩江伟}})|author9=Xie Jiubing ({{lang|zh-Hans|谢久兵}})|author8=Hou Yamei ({{lang|zh-Hans|侯亚梅}})|author7=Rao Zhiguo ({{lang|zh-Hans|饶志国}})|author6=Yang Shixia ({{lang|zh-Hans|杨石霞}})|author5=Qiu Shifan ({{lang|zh-Hans|邱世藩}})|author4=Wu Yi ({{lang|zh-Hans|吴翼}})|author3=Huang Weiwen ({{lang|zh-Hans|黄慰文}})|first2=Robin|s2cid=49670311}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Barras|first=Colin|year=2018|title=Tools from China are oldest hint of human lineage outside Africa|url=https://www.nature.com/articles/d41586-018-05696-8|journal=Nature|doi=10.1038/d41586-018-05696-8|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Denell|first1=R.|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|journal=Nature|volume=559|issue=7715|pages=608–612|date=11 July 2018|pmid=29995848|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|bibcode=2018Natur.559..608Z|s2cid=49670311}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hao|first1=L|last2=Chao Rong|first2=L|last3=Kuman|first3=K|year=2017|title=Longgudong, an Early Pleistocene site in Jianshi, South China, with stratigraphic association of human teeth and lithics|journal=Science China Earth|volume=60|issue=3|pages=452–462|doi=10.1007/s11430-016-0181-1|bibcode=2017ScChD..60..452L|s2cid=132479732}}</ref><ref>{{cite web|title=Our direct human ancestor Homo erectus is older than we thought|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php|website=EurekAlert|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|access-date=2021-10-26|archive-date=2020-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403163406/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-04/uoj-odh040120.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ferring|last9=Zhvania|bibcode=2011PNAS..10810432F|pmc=3127884|pmid=21646521|year=2011|pages=10432–10436|issue=26|volume=108|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|title=Earliest human occupations at Dmanisi (Georgian Caucasus) dated to 1.85-1.78 Ma|doi=10.1073/pnas.1106638108|first10=D.|last10=Lordkipanidze|first9=D.|first8=A.|first1=R.|last8=Vekua|first7=M.|last7=Tappen|first6=T.|last6=Shelia|first5=M.|last5=Nioradze|first4=F.|last4=Berna|first3=J.|last3=Agusti|first2=O.|last2=Oms|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.quascirev.2010.04.012|date=June 2011|last1=Augusti|first1=Jordi|last2=Lordkipanidze|first2=David|title=How "African" was the early human dispersal out of Africa?|volume=30|issue=11–12|pages=1338–1342|journal=Quaternary Science Reviews|bibcode=2011QSRv...30.1338A}}</ref> (TautavelMan),، خواره شوي وي، او بالاخره يي معاصر يا د نن ورځی دنګو انسانانو ته د افريقا په لويه وچه کې تکامل وکړ.<ref>{{cite journal|author=G. Philip Rightmire|title=Human Evolution in the Middle Pleistocene: The Role of ''Homo heidelbergensis''|year=1998|journal=Evolutionary Anthropology|doi=10.1002/(sici)1520-6505(1998)6:6<218::aid-evan4>3.0.co;2-6|volume=6|issue=6|pages=218–227}}</ref><ref name="Asfawpmid11907576">{{cite journal|vauthors=Asfaw B, Gilbert WH, Beyene Y, Hart WK, Renne PR, WoldeGabriel G, Vrba ES, White TD|title=Remains of Homo erectus from Bouri, Middle Awash, Ethiopia.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-03-21_416_6878/page/317|journal=Nature|volume=416|issue=6878|pages=317–320|date=June 2002|pmid=11907576|doi=10.1038/416317a|bibcode=2002Natur.416..317A|s2cid=4432263}}</ref> نور بيا دا وړانديز کوی چې دنګو انسانانو ''H. erectus''/''H. ergaster'' ، د افريقا په لويه وچه کې تکامل وکړ، چيرته یې چې بالاخره معاصر بشرته تکامل وکړ.<ref>{{cite journal|first1=Y.|last1=Zaim|first2=R. L.|last2=Ciochon|display-authors=et al.|year=2011|title=New 1.5 million-year-old Homo erectus maxilla from Sangiran (Central Java, Indonesia)|journal=Journal of Human Evolution|volume=61|issue=4|pages=363–376|doi=10.1016/j.jhevol.2011.04.009|pmid=21783226}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == [[وېشنيزه:د انسانانو اجداد]] circk0vigb83uooxwaofnxtivu683jo 0 19186 368067 366296 2026-08-10T12:10:45Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368067 wikitext text/x-wiki {| style="margin: 0 0 1em 1em; border-collapse:collapse; font-size: 90%;" border="1" cellpadding="2" align="left" cellspacing="0" |-style="background-color:lightblue;" ! colspan="2" |ماهر انسان<br /> Homo habilis |- id=infObrazek | style="text-align:center;" colspan="2"|[[File:Homo habilis skull - Naturmuseum Senckenberg - DSC02097.JPG |250px]] |- |- id=infObrazek | style="text-align:center;" colspan="2"|[[File:HabilisZICA.png|250px]] |- ! align="right" valign="top" | مملکه |ژوي |- ! align="right" valign="top" |شاخه |[[]] |- ! align="right" valign="top" |طایفه |[[تی لرونکی ځناوران|تي لرونکی ژوي]] |- ! align="right" valign="top" |ډله |Primates |- ! align="right" valign="top" |تیره |ماهر انسان |- |} هومو هابیلس («ماهر انسان») شاوخوا له ۲.۳ میلیون څخه تر ۱.۶۵ میلیون کاله مخکې (mya) وخت پورې د لومړني پلیستوسن په دوره کې په ختيځه او سویلي افریقا کې د لرغونو انسانانو یو ورک شوی ډول دی. په ۱۹۶۴ کال کې د نوعې/ډول تر تشرېح وروسته پر ''H. habilis'' (ماهر/هابیل انسان) ډېره مناقشه وشوه، ډېری څېړونکو سپارښتنه وکړه چې هغه په هم‌هغه وخت کې د یوازیني پېژندل شوي لومړني انسان افریقايی استرالو پیتکوس مترادف دی، خو هابیل انسان د وخت له تېرېدو سره ډېر په رسمیت وپېژندل شو او په اړه يې لا ډېر اړوند اکتشافت وشول. هابیل انسان په ۱۹۸۰ لسیزه کې د انسانانو له نیکونه څخه و چې په مستقیم ډول په نېغ انسان (''Homo erectus'') چې پر مدرنو انسانانو منتهي کېږي بدل شو. په دې نظریه اوس مناظري کېږي. د ناامنو ډولونو له پېژندنې سره څو نمونې ماهر انسان ته ځانګړې شوې، چې په روډولفي انسان (''H. rudolfensis'') او ګاتني انسان (''H. gautengensis'') د دوی پر وېشلو د استدلال لامل شوې او یوازې لومړنۍ بېلګې ډېر ملاتړ ترلاسه کړ. د ماهر انسان د ماغزو اندازه د نننیو انسانانو په څېر له ۵۰۰ تر ۹۰۰ سانتي متر مکعب (۳۱ تر ۵۵ مکعب اینچ) تر منځ توپیر کوي. د ماهر انسان بدني تناسب په لوړه کچه یواځې له دوه ټوټو اسکېلټ څخه پېژندل کېږي او د فرضي اناتومي پر اساس مخکینیو اسټرالوپیتهیکوس (دا هم د اوسنیو انسانانو له اجدادو څخه دي، ژباړن) ته ورته دي. له همدې امله داسې وړاندیز کېږي چې ماهر انسان د اسټرالوپیتهیکوس هابیل په توګه د اسټرالوپیتهیکوس جنس ته انتقالیږي. که څه هم کوچني قامت او د اوږدو فاصلو په سفرونو کې نه وړتیا د یو انسان په توګه د هومو هابیس (هابیل انسان) تشرېح له کړکېچ سره مخ کړې. د OH 62  نوعې د ښځینه فرضي نمونه په دودیز ډول د ۱۰۰ تر ۱۲۰ سانتي متره (۳ فوټه او ۱۱ انچه) قد او ۲۰ تر ۳۷ کیلوګرامه (۴۴-۸۲ پونډ) وزن له لرلو سره په فرضي ډول استرالوپیتسین ته ورته تشرېح کيږي، خو له دې فرضیې سره، د هغه انسان ته ورته ځانګړنې شاوخوا ۱۴۸ سانتي متر (۴ فوټه او ۱۰ اینچ) قد او ۳۵ کلیوګرامه (۷۷ پونډ) وزن و. په هر حال ښايي ماهر انسان لږ تر لږه تر یوې کچې په ونه کې ژوند کوونکی وي دا د اسټرالوپیتهیکوس په اړه فرض شوي څه ته ورته دي. لومړني هومنینان معمولاً د ډبلو ویښتانو په لرلو او له مشخص جنسي دوه‌ګونوالي سره بیا جوړ شوي داسې چې نارینه يې د ښځینه‌وو په پرتله ډېر لوی و، که څه هم د ښځې او نارینه نسبي اندازه په غوڅ ډول نه ده معلومه شوې. ماهر انسان د اولډووان د ډبریزو وسایلو صنعت رامنځته کړ او په عمده ډول یې دا وسایل په قصابۍ کې کارول. په ټولیز ډول داسې ګومان کېږي چې لومړنيو انسانانو د اسټرالوپیتهیکوسانو په پرتله په لویه کچه غوښه مصرفوله او د ماهر انسان په اړه داسې ویل کېږي چې هغوی له پاکې غوښې څخه کار اخیست. لومړني هومینین په معمولي ډول په څو جنسه ټولنو کې ژوند کوونکي تفسیریږي، که څه هم دا اټکل او ګومان دی. له دغې فرضیې سره چې د ماهرو انسانانو ټولنه به د ساوانا د مدرنو شامپانزو او بابونانو ټولنې ته ورته وي، ښايي د ډلو شمېر له ۷۰ تر ۸۰ غړو پورې وي. دا ظاهري بڼه/ سازوَنه به د څو نارینه‌وو لپاره د پرانیستې ساوانا د ښکارچیانو لکه لویو پیشو ګانو، کفتارانواو تمساحو پر وړاندې اغېزمنه وي. ماهرو انسانانو له H. rudolfensis، غښتلو انسانانو/نېغو انسانانو (H. ergaster)/ H. erectus  او پارانثروبوس بویزي سره مشترک ژوند درلود. == ډلبندي == === د څېړنې تاریخچه === د OH 7 نوعې لومړني پېژندل شوي پاتې‌شونې د یو نوي ځوان فرد ناقصه کوپړۍ، او د لاس او پښو هډوکي وو چې له ۱.۷۵ میلیون کاله پخوا (mya) زمانې سره يې تړاو درلود – په ۱۹۶۰ کال کې د تانزانیا په اولډووي تنګي کې د جاناتا لیکي له‌خوا کشف شول. که څه هم د OH 4 ډول لومړني واقعي پاتې‌شونې چې یو مولر غاښ و د لوئیس او مري لیکي (جاناتان مور او پلار) د ستر سلاکار هسلون موکیري له‌خوا په ۱۹۵۹ کال کې کشف شوې، خو دا په هم‌هغه وخت کې ریښتینې نه شو. په دغه وخت کې لیکي‌یانو د اولډووي په تنګي کې د هومینین د لومړنیو پاتې‌شونو د پیدا کولو لپاره ۲۹ کاله کیندنې کړې وې، خو په بدل کې يې د نورو حیواناتو پاتې‌شوني او همدارنګه د اولډووان د ډبریزو توکو د صنعت پاتې شوني موندلي وو. دا صنعت په ۱۹۵۹ کال کې (د زنجانټروپوس په زمانه کې) له بارانثروبوس بویزي سره وتړل شو ځکه دا په سیمه کې کشف شوي لومړني او یواځیني هومینین وو، خو د OH 7 ډول تر کشف وروسته پر دې خبره بیاکتنه وشوه. په ۱۹۶۴ کال کې د سویلي افریقا لرغوني ژوند پوه فلیپ وي. ټوبیاس او بریتانوي پريماتولوژي پوه جان آر. نپیر د استرالیايي انسان پوه ریمنډ ډارټ د سپارښتنې پر بنسټ چې ماهر انسان یو مشخص نوم دی او په لاتیني ژبه د «ځواکمن، ماهر، له ذهني پلوه ماهر او غښتلي» په معنا دی، پاتې شوني په رسمي ډول د هومو جنس ته ځانګړي کړل. له اولډووان سره (چې هغه مهال د پېژندل شویو وړتیاوو د شواهدو په توګه په پام کې نیول کېدل) د بېلګې اړیکه هم د هومو په توګه د هغه د ډلبندۍ د توجیهې په توګه وکارول شوه. OH 7 ډول د هولوټایپ د نمونې په توګه وټاکل شو. <ref name="Tobias2006">{{cite book|first=P. V.|last=Tobias|author-link=Phillip V. Tobias|year=2006|chapter=''Homo habilis''—A Premature Discovery: Remembered by One of Its Founding Fathers, 42 Years Later|title=The First Humans – Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo''|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|publisher=Springer, Dordrecht|pages=7–15|isbn=978-1-4020-9980-9|doi=10.1007/978-1-4020-9980-9_2}}</ref><ref name="Leakey1964">{{cite journal|first1=L.|last1=Leakey|author-link=Louis Leakey|first2=P. V.|last2=Tobias|author-link2=Phillip V. Tobias|first3=J. R.|last3=Napier|author-link3=John R. Napier|year=1964|title=A New Species of the Genus ''Homo'' from Olduvai Gorge|journal=Nature|volume=202|issue=4927|pages=7–9|url=http://users.clas.ufl.edu/krigbaum/proseminar/leakey_etal_nature_1964.pdf|doi=10.1038/202007a0|pmid=14166722|bibcode=1964Natur.202....7L|s2cid=12836722}}</ref><ref name="Torre2011">{{cite journal|first=I.|last=de la Torre|year=2011|title=The origins of stone tool technology in Africa: a historical perspective|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B|volume=366|issue=1567|pages=1028–1037|doi=10.1098/rstb.2010.0350|pmc=3049100|pmid=21357225}}</ref> تر تشرېح وروسته یو تود بحث مطرح شو، چې ایا ماهر انسان باید بیاځلي په افریقايي اسټرالیوپيټیکوس (په هغه وخت کې یواځیني بل پېژندل شوی انسان) ډلبندي شي یا نه، تر یو حده له دې امله چې ډېر پخواني پاتې‌شوني وو او هغه وخت داسې انګیرل کېده چې هومو په اسیا کې (له اسټرالوپیتکینانو سره، چې اوس يې هېڅ ژوندی نسل موجود نه دی) تکامل ته رسېدلی. همدارنګه د سر د ماغزو کوچنۍ اندازه هغه څه وو چې په ۱۹۵۵ کال کې پر هومو د غور کولو لپاره ویلفرډ لو ګروس کلارک وړاندیز کړه. ماهر انسان د فوسیلي عناصرو او ډېرو ډولونو تر کشف وروسته په پراخه کچه ومنل شو. ټوبیاس په ۱۹۸۳ کال کې داسې وړاندیز وکړ چې افریقايي اسټرالیوپيټیکوس او ماهر انسان (دواړه خویندې نوعې وې) د پارانثروپوس مسقیم نیکه دی او افریقايي اسټرالیوپيټیکوس په ماهر انسان بدل شو چې د نېغ انسان په توګه تکامل ته ورسېد او په مدرن انسان بدل شو (د کلاډوجنیسیس په یوه پروسه). هغه همدارنګه وویل چې د افریقايي اسټرالیوپيټیکوس او ماهر انسان تر منځ ستره تکاملي ټوپ‌اچونه موجوده وه او تر هغې وروسته انسان په ورو ورو پرمختګ وکړ ځکه د ماهر انسان د ماغزو اندازه د پخوانیو اسټرالیوپیټسین په پرتله نږدې دوه برابره وه. <ref name="Tobias20062">{{cite book|first=P. V.|last=Tobias|author-link=Phillip V. Tobias|year=2006|chapter=''Homo habilis''—A Premature Discovery: Remembered by One of Its Founding Fathers, 42 Years Later|title=The First Humans – Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo''|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|publisher=Springer, Dordrecht|pages=7–15|isbn=978-1-4020-9980-9|doi=10.1007/978-1-4020-9980-9_2}}</ref><ref name="Tobias1983">{{cite journal|first=P. V.|last=Tobias|author-link=Phillip V. Tobias|year=1983|title=Hominid evolution in Africa|journal=Canadian Journal of Anthropology|volume=3|issue=2|url=https://capa-acap.net/sites/default/files/newsletter/cja_vol_3_2_1983.pdf#page=35|pages=163–183|access-date=2023-08-22|archive-date=2021-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707174012/https://capa-acap.net/sites/default/files/newsletter/cja_vol_3_2_1983.pdf#page=35|url-status=dead}}</ref><ref name="Wood2000">{{cite journal|first1=B.|last1=Wood|first2=B. G.|last2=Richmond|year=2000|title=Human evolution: taxonomy and paleobiology|journal=Journal of Anatomy|volume=197|issue=Pt 1|pages=39–41|doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x|pmid=10999270|pmc=1468107}}</ref> د ټوبیاس موډل ډېرو منلی و او وروستي پیسین جیولوژیکي دور يې د پخوانی پلیستوسن دورې د پرانتروپوس، ماهر انسان او نېغ انسان له محدودې څخه خارج د هومنین پاتې‌شونو ته ځانګړی کړی و. له کوپړۍ پرته عناصرو ته دا کار د اندازې پر بنسټ تر سره کېده ځکه څرګندې تشخیصي ځانګړنې موجودې نه وې. د دغو طریقو له امله د ډولونو لپاره د بېلابېل‌والي/تنوع لمنه ډېره پراخه شوه او د نورو ناورته بڼو د شاملولو خارجولو لپاره په ترتیب سره د ''H. habilis'' sensu stricto («د کره په معنا») او ''H. habilis'' sensu lato («د پراخ په معنا») له اصطلاحاتو څخه کار اخیستل کېده. پر دې موضوع د تم کېدلو لپاره انګریزي لرغونې ژوند پوه برنارډ ووډ وړاندیز وکړ چې د کینیا له تورکانا سیند څخه ترلاسه شوې لویه KNM-ER 1470 کوپړۍ چې په ۱۹۷۲ کال کشف شوې او له ماهر انسان سره تړل شوې په حقیقت کې د بېلې نوعې ښکارندويي کوي چې اوس د هومو روډولفنسیس په نوم یاديږي. په بدل کې بل استدلال داسې هم کېږي چې د ماهر انسان نارینه بېلګه ښيي په داسې حال کې چې د ماهر انسان نورې ټولې نمونې ښځې دي. له سویلي افریقا څخه لومړني هوموګان په بېلابېلو ډولونو ماهر انسان او ارګاسټر/نېغ انسان ته ځانګړي شوي، خو د نوعې تعینول يې تر ډېره حده نامعلوم دي. استرالیايي لرغونپوه ډارن کورو په ۲۰۱۰ کال کې وړاندیز وکړ چې د سویلي افریقا لومړنی انسان د «ګاتنګي انسان» (''Homo gautengensis'') په توګه ډلبندي شي. <ref name="Johanson1986">{{cite journal|first1=D. C.|last1=Johanson|author1-link=Donald Johanson|first2=F.|last2=Masao|first3=G. G.|last3=Eck|first4=T. D.|last4=White|author4-link=Tim D. White|display-authors=et al.|year=1987|title=New partial skeleton of ''Homo habilis'' from Olduvai Gorge, Tanzania|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-05-21_327_6119/page/205|journal=Nature|volume=327|issue=6119|pages=205–209|doi=10.1038/327205a0|pmid=3106831|bibcode=1987Natur.327..205J|s2cid=4321698}}</ref><ref>{{cite book|first=B.|last=Wood|year=1985|chapter=Early ''Homo'' in Kenya, systematic relationships|title=Ancestors: The hard evidence|url=https://archive.org/details/ancestorshardevi0000unse|editor-first=E.|editor-last=Delson|publisher=Alan R. Liss|isbn=978-0-8451-0249-7}}</ref><ref>{{Cite journal|volume=36|issue=1|pages=115–118|last=Wood|first=B.|title=''Homo rudolfensis'' Alexeev, 1986: Fact or phantom?|journal=Journal of Human Evolution|year=1999|doi=10.1006/jhev.1998.0246|pmid=9924136}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Curnoe|first=D.|year=2010|title=A review of early ''Homo'' in southern Africa focusing on cranial, mandibular and dental remains, with the description of a new species (''Homo gautengensis'' sp. nov.)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0018442X10000727|journal=HOMO: Journal of Comparative Human Biology|volume=61|issue=3|pages=151–177|doi=10.1016/j.jchb.2010.04.002|pmid=20466364}}</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:د انسانانو اجداد]] 8atc6pd8ed5ebqynj15zxeveuss9ewb 0 21673 368131 365592 2026-08-10T13:45:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368131 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}محمد عبده (د ۱۸۴۹ – د ۱۹۰۵ کال د جولای ۱۱) یو مصری اسلامي عالم، فراماسون یا فریمېسن، خبریال، ښوونکی، لیکوال، اډېټر، قاضي او د مصر لوی مفتي ؤ. هغه د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د عرب نهضت او د مسلمانانو د اصلاح غوښتنې له مهمو څېرو څخه ؤ.   <ref name="Kudsi-Zadeh 1972">{{cite journal|last=Kudsi-Zadeh|first=A. Albert|date=January–March 1972|title=Afghānī and Freemasonry in Egypt|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1972_92_1/page/25|journal=[[Journal of the American Oriental Society]]|publisher=[[American Oriental Society]]|volume=92|issue=1|pages=25–35|doi=10.2307/599645|issn=0003-0279|jstor=599645|lccn=12032032|oclc=47785421|quote=In these efforts, Afghani was aided by some of his own disciples whom he persuaded to join Freemasonry [...] It was through this association, remarks Rida, that 'Abduh was able to establish contact with Tawfiq Pasha and other leaders of Egypt.}}</ref><ref name=":0">{{cite encyclopedia|author-last=von Kügelgen|author-first=Anke|year=2007|title=ʿAbduh, Muḥammad|editor1-last=Fleet|editor1-first=Kate|editor2-last=Krämer|editor2-first=Gudrun|editor2-link=Gudrun Krämer|editor3-last=Matringe|editor3-first=Denis|editor4-last=Nawas|editor4-first=John|editor5-last=Rowson|editor5-first=Everett K.|editor5-link=Everett K. Rowson|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam 3|Encyclopaedia of Islam, THREE]]|volume=3|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0103|isbn=9789004161641|issn=1873-9830}}</ref><ref>{{Cite book|last=Richard Netton|first=Ian|title=Encyclopedia of Islamic Civilisation and Religion|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_h2t8|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0-7007-1588-6|location=Abingdon, Oxon|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_h2t8/page/6 6]|chapter=‘ABDUH, MUHAMMAD (1849–1905)|quote=".. [Abduh became] a member of the Council of al-Azhar in 1895 and Chief Mufti (Legal Official) in 1899."}}</ref><ref>{{Cite book|last=E. Campo|first=Juan|title=Encyclopedia of Islam|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp|publisher=Facts On File, Inc.|year=2009|isbn=978-0-8160-5454-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/5 5]–6}}</ref> هغه په الازهر پوهنتون کې د عالي کچې زده کونکو ته د سري اسلامي کتابونو تدریس پیل کړ، پداسې حال کې چې دی لاهم هلته زده کړې کولې. هغه د عالم په مقام کې د ۱۸۷۷ کال څخه د منطق، الهیات، د اخلاقو علم او سیاست درس وړکړ. په راتلونکي کال کې په دارالعلوم کې د تاریخ استاد او همدا راز په مدرسة الالسن کې د عربي ژبې او ادبیاتو استاد وټاکل شو.   <ref name=":02">{{cite encyclopedia|author-last=von Kügelgen|author-first=Anke|year=2007|title=ʿAbduh, Muḥammad|editor1-last=Fleet|editor1-first=Kate|editor2-last=Krämer|editor2-first=Gudrun|editor2-link=Gudrun Krämer|editor3-last=Matringe|editor3-first=Denis|editor4-last=Nawas|editor4-first=John|editor5-last=Rowson|editor5-first=Everett K.|editor5-link=Everett K. Rowson|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam 3|Encyclopaedia of Islam, THREE]]|volume=3|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0103|isbn=9789004161641|issn=1873-9830}}</ref> عبده د مطبوعاتو اتل ؤ او په المنار مجله او الاهرام ورځپاڼه کې یې زیاتې لیکنې کړې. په ۱۸۸۰ کال کې د الوقائع المصریه اډېټر شو. نوموړي د رسالت التوحید (د یووالي الهیات) او د قرآن تفسیر یې هم لیکلی دی. هغه په لنډه توګه د خپل مرشد سید جمال الدین افغان تر څنګ د واحد اسلام پالنې استعمار ضد ورځپاڼه العروة الوثقا خپره کړه.   <ref name=":03">{{cite encyclopedia|author-last=von Kügelgen|author-first=Anke|year=2007|title=ʿAbduh, Muḥammad|editor1-last=Fleet|editor1-first=Kate|editor2-last=Krämer|editor2-first=Gudrun|editor2-link=Gudrun Krämer|editor3-last=Matringe|editor3-first=Denis|editor4-last=Nawas|editor4-first=John|editor5-last=Rowson|editor5-first=Everett K.|editor5-link=Everett K. Rowson|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam 3|Encyclopaedia of Islam, THREE]]|volume=3|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0103|isbn=9789004161641|issn=1873-9830}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urwat al-Wuthqa, al- - Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 |access-date=6 June 2020 |website=www.oxfordislamicstudies.com |تاريخ الأرشيف=26 April 2014 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140426215503/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 |url-status=dead |خونديځ نېټه=26 April 2014 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140426215503/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140426215503/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426215503/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2440 }}</ref> هغه په ۱۸۸۸ کال کې د ځايي محاکمو په ابتدایه محاکمو کې قاضي وټاکل شو، په ۱۸۹۹ کال کې د استیناف محکمې مشورتي غړی او په همدې کال کې د مصریه خاورې مفتي وټاکل شو.  <ref name=":04">{{cite encyclopedia|author-last=von Kügelgen|author-first=Anke|year=2007|title=ʿAbduh, Muḥammad|editor1-last=Fleet|editor1-first=Kate|editor2-last=Krämer|editor2-first=Gudrun|editor2-link=Gudrun Krämer|editor3-last=Matringe|editor3-first=Denis|editor4-last=Nawas|editor4-first=John|editor5-last=Rowson|editor5-first=Everett K.|editor5-link=Everett K. Rowson|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam 3|Encyclopaedia of Islam, THREE]]|volume=3|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0103|isbn=9789004161641|issn=1873-9830}}</ref> == ژوند لیک   == محمد عبده په ۱۸۴۹ کال کې په نیل ډلټا (Nile Delta) کې د ترکي الاصل پلار او د مصري مور څخه نړۍ ته راغلی.  کورنۍ یې د عثماني مصري نخبه ګانو څخه وه: پلار یې د عماد یا د ځايي واکمن نخبه ګانو څخه ؤ، پداسې حال کې چې مور یې د اشرفو څخه وه. ده د طنطا په یوه خصوصي ښوونځۍ کې زده کړې وکړې. کله چې دیارلس کلن شو، احمدي جومات ته چې په مصر کې یو له سترو تعلیمي مؤسسو څخه ؤ، واستول شو. عبده څه موده وروسته له ښوونځۍ څخه وتښتېد او واده یې وکړ. د واده څخه یې لږ موده وروسته په طانطا کې خپل ښوونځي ته راستون شو. په دې دوره کې عبده د خپل مسلمان صوفي تره، دروېش تر پاملرنه لاندې زده کړې وکړې، تره یې احیاګرې او اصلاح غوښتونکې مدنیه طریقې غړی ؤ، دا طریقه د شاذلیه طریقې یوه نامتو څانګه ده چې په ټول مصر، لیبیا، الجزایر او تونس کې خپره ده. دې فرقه د روحاني اعمالو سربېره، په اسلام باندې په سم عمل ټینګار وکړ، د تقلید څخه یې ډډه وکړه او د بنسټیزو لارښوونو په پيروي یې ټینګار وکړ. عبده د خپل تره تر نظر لاندې د مدنیه په مناجاتو پیل وکړ. دې تجربې په طانطا کې د هغه د ډېرو شاګردانو په څېر عبده د عرفاني آشنایی سره د صوفیانه زهدپالنې په لور بوتله. عبده خپل زیاتره راتلونکي عام افکار لکه د تقلید سره کلک مخالفت له خپل صوفي تره څخه په ارث یوړل.   <ref>Arthur Goldschmidt, ''Biographical Dictionary of Modern Egypt'', Lynne Rienner Publishers (2000), p. 10</ref><ref name="Taylor">{{citation|last=Adams|first=Charles Clarence|year=1933|chapter=Muhammad Abduh: Biography|title=Islam and Modernism in Egypt, Volume 10|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=0415209080|page=18|quote=True, his father 'Abduh ibn Hasan Khair Allah, came from a family of Turkish origin that had settled in the village of Mahallat Nasr in the Buhairah Province at some remote time in the past...}}</ref><ref>{{cite book|last=Hourani|first=Albert|title=Arabic Thought in the Liberal Age|url=https://archive.org/details/arabicthoughtinl0000hour|url-access=registration|year=1962|publisher=Oxford University Press|location=Great Britain|page=[https://archive.org/details/arabicthoughtinl0000hour/page/130 130]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sedgwick|first=Mark|title=Makers of the Muslim World: Muhammad Abduh|publisher=One World Publications|year=2013|isbn=978-1851684328|pages=3–4, 13|chapter=Chapter 1: The Student}}</ref><ref>{{cite book|last=Hourani|first=Albert|url=https://archive.org/details/arabicthoughtinl0000hour|title=Arabic Thought in the Liberal Age|publisher=Oxford University Press|year=1962|location=Great Britain|url-access=registration}}</ref> عبدالله په ځوانۍ کې له سختو معنوي کړکېچونو سره مخ شو، د هغو کړکېچونو په څېر وو چې د منځنۍ پېړیو مسلمان عالم او صوفي الغزالي تجربه کړل. هغه د دودیزو زده کړو او د خپل وخت د علماوو جریان له استازو څخه سخت ناخوښه ؤ. د شیخ درویش الخدیر تر نفوذ لاندې، تصوف د دیندارۍ یوه بدیله بڼه وړاندې کړه چې د عبده روحاني او فکري جوږښت به رامنځته کړي. نوموړی د ځايي محاکمو په ابتدایه محاکمو کې قاضي او په ۱۸۹۰ کال کې د استیناف محکمې مشورتي غړی وټاکل شو. لکه څنګه چې عبده به وروسته په مصر کې د هسک پوه روښان فکر په توګه راڅرګند شۍ، نو په ​​عین وخت کې يې د یوه دودیز صوفي مسلمان په توګه خپله ونډه په غاړه واخیسته. تصوف څرنګه چې د شیخ درویش له لوري عبدو ته تعلیم ورکړل شو، د دودیزو اسلامي زده کړو له محدودیتونو او ژورتیا څخه پورته شو او د اسلامي دیندارۍ پر بنسټ چې د یوې فکري، اغېزناکې مرجع له خوا رهبري کېده، ولاړ ؤ. د عبدو له نظره شیخ درویش او د هغه تعلیمات د منل شوی او معمولي تصوف څرګنداوه، چې د صوفیانه فولکلور او د عصري دورې په لومړیو کې په کلیوالي مصر کې د مروج شارلتان څخه یې توپیر درلود. عبده د شیخ درویش تر روزنې لاندې تصوف ته د خپل اوښتېدو په اړه لیکلي:   <ref>{{Cite journal|last=Scharbrodt|first=Oliver|date=2007|title=The Salafiyya and Sufsm: Muhammad 'Abduh and his Risalat al-Waridat (Treatise on Mystical Inspirations)|url=https://www.jstor.org/stable/40378895|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|publisher=Cambridge University Press|volume=70|issue=1|page=92|doi=10.1017/S0041977X07000031|jstor=40378895|s2cid=170641656|via=JSTOR}}</ref><blockquote>په اوومه ورځ مې له شیخ څخه وپوښتل: ستا طریقه څه ده؟ هغه ځواب راکړ: اسلام زما طریقه ده، ما وپوښتل: مګر دا ټول خلک مسلمانان نه دي؟ " هغه وویل: که دوی مسلمانان وای، نو تا به نه لیدل چې د کوچنیو مسائلو په سر مجادله وکړي او کله چې له دلیل سره یا بې دلیله دروغ وایي، نه به اورېدل چې په خدای باندې قسم وکړي." دا خبرې د اور په څېر وې چې ټول هغه څه یې وسوځول چې ما د تېر وخت څخه ګران ساتل."   <ref name="Scharbrodt 2007 89–115">{{Cite journal|last=Scharbrodt|first=Oliver|date=2007|title=The Salafiyya and Sufsm: Muhammad 'Abduh and his Risalat al-Waridat (Treatise on Mystical Inspirations)|url=https://www.jstor.org/stable/40378895|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|publisher=Cambridge University Press|volume=70|issue=1|pages=89–115|doi=10.1017/S0041977X07000031|jstor=40378895|s2cid=170641656|via=JSTOR}}</ref></blockquote>عبده په ۱۸۶۶ کال کې د قاهرې په الازهر پوهنتون کې شامل شو، په دې پوهنتون کې یې د منطق، د اسلامي فلسفې، د الهیات او د تصوف زده کړې وکړې. هغه د سید جمال الدین افغاني شاګرد ؤ، سید جمال الدین یو مسلمان فیلسوف او دیني اصلاح کوونکی ؤ چې د اروپايي استعمار سره د مخالفت لپاره یې د واحد اسلام پالنې څخه دفاع کوله. عبده په الازهر کې د خپلو زده کړو پرمهال د دودیز نصاب او د تکراري دودیزو طریقو په اړه خپلو انتقادونو ته دوام ورکړ. د هغه له نظره افغاني د تازه فکري طریقې سره شخصي جذبه یوځای کړه چې د الازهر علماوو نه شوی وړاندې کولای. عبده د ۲۲ کلن ځوان عارف صوفي په توګه د جذبوي لارښود او د زده کړو او دیندارۍ بدیلو طریقې په لټه کې ؤ، نو افغاني یې خپل مرشد غوره کړ. د دوی د مرید-مرشد اړیکو اته کاله دوام وکړ او افغانی وکړی شول چې د خپل ځوان شاګرد تمې پوره کړي. عبده د افغاني تر اغېزې لاندې ژورنالیزم، سیاست او خپله لېوالتیا له اسلامي عرفاني روحانیت سره یوځای کړل. افغاني په فلسفي تکیې سره د عبده تصوف بډایه کړ او په دې توګه یې د هغه پام د اسلام عقلاني تعبیرونو راواړاوه. د افغاني درسونو د هغه صوفیانه عرفان د پارسي تشیع له باطني او عرفاني دود سره ګډ کړ. هغه عبدو ته د مصر او اسلامي نړۍ د ستونزو او د لوېدیځ تمدن د تخنیکي لاسته راوړنو په اړه هم زده کړې ورکړې.   <ref name="KG">Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009</ref><ref>{{cite book|last=Hourani|first=Albert|title=Arabic Thought in the Liberal Age|url=https://archive.org/details/arabicthoughtinl0000hour|url-access=registration|year=1962|publisher=Oxford University Press|location=Great Britain}}</ref><ref>Kedourie, E. (1997). ''Afghani and 'Abduh: An Essay on Religious Unbelief and Political Activism in Modern Islam'', London: Frank Cass. {{ISBN|0-7146-4355-6}}.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hG2IswEACAAJ&q=%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81+%D9%81%D9%8A+%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D9%82+%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%A9|title=التصوف في سياق النهضة: من محمد عبده الى سعيد النورسي|last=حلمي،|first=عبد الوهاب، محمد|date=2018|publisher=Markaz Dirāsāt al-Waḥdah al-ʻArabīyah|isbn=978-9953-82-815-2|language=ar}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Scharbrodt|first=Oliver|date=2007|title=The Salafiyya and Sufsm: Muhammad 'Abduh and his Risalat al-Waridat (Treatise on Mystical Inspirations)|url=https://www.jstor.org/stable/40378895|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|publisher=Cambridge University Press|volume=70|issue=1|pages=93–94|doi=10.1017/S0041977X07000031|jstor=40378895|s2cid=170641656|via=JSTOR}}</ref> عبدو ته په ۱۸۷۷ کال کې د عالم درجه ورکړل شوه او په الازهر پوهنتون کې یې د منطق، اسلامي الهیات او اخلاقو تدریس پیل کړ. په ۱۸۷۸ کال کې یې د قاهرې د ښوونکو د روزنې کالج په دارالعلوم کې چې وروسته د قاهرې پوهنتون سره یو ځای شو، د تاریخ استاد وټاکل شو. همدا راز هغه د خيديوال د ژبو په مکتب کې د عربي ژبې د تدريس لپاره وټاکل شو. نوموړی د اسلامي نوې پالنې (Islamic Modernism) یو له مهمو بنسټګرو څېرو څخه شمېرل کېږي، کله کله د عقل پالنې (rationalism) پر بنسټ د اسلامي الهیاتو د منځنۍ پېړۍ د همنومي مکتب، "نوی-معتزله پالنې" په نوم یادېږي. عبده د مصر د رسمي ورځپاڼې، الواقعة المصرية مسونګر مشر هم وټاکل شو. هغه د مصر د ټولنې د ټولو اړخونو د سمون لپاره متعهد ؤ او باور یې درلود چې تعلیم د دې موخې د ترلاسه کولو لپاره غوره لاره ده. دی د ښه دیني تعلیم چې د ماشوم اخلاق پیاوړي کړي او د علمي تعلیم چې د ماشوم عقلي وړتیا ته وده وکړي، پلوي ؤ. نوموړي په ​​خپلو مقالو کې د شتمنو په فساد، خرافاتو او په عیاش ژوند نیوکې کړې دي.   <ref name="KG2">Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009</ref><ref>Ahmed H. Al-Rahim (January 2006). "Islam and Liberty", ''Journal of Democracy'' 17 (1), pp. 166-169.</ref> د هغه د سیاسي فعالیت له امله، افغاني په ۱۸۷۹ کال کې جلاوطن شو او عبده خپل کلي ته وشړل شو. په راتلونکي کال کې د ملي ورځپاڼې واک ورکړل شو او له دې څخه د استعمار ضد خپلو افکارو د خپرولو او د ټولنیز او دیني اصلاحاتو لپاره د اړتیا د یوې وسیلې په توګه کار واخیست. نوموړی په ۱۸۷۹ کال کې د احمد عرابي په مشرۍ د مصر ملتپال عرابي بغاوت څخه د ملاتړ له وجهې، د برېتانوي ځواکونو له خوا په ​​۱۸۸۲ کال کې له مصر څخه د شپږو کلونو لپاره جلاوطن شو. هغه ویلي وو چې هرې ټولنې ته باید اجازه ورکړل شي چې د خپل تاریخ او اوسنیو شرایطو پر بنسټ د حکومت مناسبه بڼه غوره کړي. عبده څو کاله په عثماني لبنان کې تېر کړل او هلته یې د اسلامي تعلیمي نظام په رامنځته کولو کې مرسته وکړه. په ۱۸۸۴ کال کې د فرانسې پاریس ښار ته لاړ او هلته یې له افغاني سره یو ځای د العروة الوثقا په نامه اسلامي انقلابي مجله خپره کړه چې د برېتانیې ضد نظریاتو ته یې وده ورکړه. عبده هم له برېتانيې څخه لیدنه وکړه او د مصر او سوډان د حالاتو په اړه يې له لوړ پوړو چارواکو سره خبرې وکړې. په انګلستان او تونس کې له لنډې مودې پاتې کېدو وروسته، په ۱۸۸۵ کال کې د ښوونکي په توګه بیروت ته راستون شو او د مختلفو دیني مخینو پوهان پرې راټول شول. هغه د خپلې مېشتېدنې په ترڅ کې خپلې هڅې د اسلام، عیسویت او یهودیت ترمنځ د درناوي او ملګرتیا د زیاتوالي لپاره اختصاص کړې.<ref name="KG3">Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009</ref> کله چې عبده په ۱۸۸۸ کال کې مصر ته راستون شو، خپله قانوني دنده یې پیل کړه. دی د لومړي ځل لپاره د ځايي محاکمو په ابتدایه محاکمو کې قاضي وټاکل شو او په ۱۸۹۱ کال کې د استیناف محکمې مشورتي غړی شو. په ۱۸۹۹ کال کې د مصر لوی مفتي وټاکل شو، چې ترټولو لوی اسلامي مقام دی او تر مړینې پورې یې دا دنده په غاړه درلوده. هغه د یوه قاضي په توګه، په ​​ډېرو پرېکړو کې ښکېل ؤ، چې ځینې یې آزادي پاله ګڼل کېږي لکه د غیرمسلمانو له خوا د ذبح شوې غوښې د کارولو وړتیا او د پور سود منل. آزادي پاله نظرونو يې هغه په انګریزانو، په ځانګړې توګه په لارډ کرومر باندې ګران کړ. خو دوی د هغه، د خدیو عباس حلمي او ملتپال مشر مصطفی کامل پاشا ترمنځ د تفرقي لامل هم شول. کله چې عبده په ​​مصر کې ؤ، یوه دیني ټولنه يې رامنځته کړه، د عربي علومو د احیا لپاره د ټولنې مشر شو او د ازموینو، نصاب او د استادانو او محصلینو د کاري شرایط د ودې لپاره د وړاندیزونو په وړاندې کولو سره یې د الازهر پوهنتون د تعلیمي سیسټم د اصلاح لپاره کار وکړ. په ۱۹۰۰ کال کې یې د عربي ادبیاتو د احیا ټولنه رامنځته کړه.   <ref name="Brockett">Brockett, Adrian Alan, ''[https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/2770 Studies in two transmissions of the Qur'an]'', p11</ref><ref name="KG4">Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009</ref> هغه زیات سفرونه وکړل او په کمبرج او آکسفورډ کې یې د اروپایي پوهانو سره ولیدل. د فرانسې قانون يې مطالعه کړ او د ویانا او برلین په کتابتونونو کې یې زیات شمېر اروپایي او عربي ستر ادبي اثار ولوستل. د خپلو سفرونو څخه لاسته راغلې پایلې يې دا وې چې مسلمانان د خپل دین او د ظالمو واکمنانو د استبداد په اړه له ناپوهۍ څخه ځورېږي. عبده د ۱۹۰۵ کال د جولای په ۱۱ په اسکندریه کې د پښتورګو د سرطان له امله مړ شو.   <ref name="KG5">Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v.3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009</ref> == سرچينې == [[وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي]] jd6kjs05ou9134uuyamrzutkhyxf69q 0 22032 368210 365847 2026-08-10T16:09:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368210 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}[[دوتنه:Ur mosaic.jpg|بټنوک|300px|د ور مقبرې باندې سمري انځور]] '''سومر''' یا '''سومریان''' ([[انگرېزي ژبه|په انگریزي]]: ''Sumer'') د اوسني [[عراق]] په سوېلي برخه کې د دوه رودونو ([[فرات]] او دجلې) ترمنځ اوسېدونکی توکم و. دوی د [[بابل]] په لرغوني ښار کې اوسېدل چې یو غني کولتور بنسټگر بلل کېدل. د سومر مهم ښارونه عبارد دي له اور، اوروک، ارخ، نیب پور، لارسیا. د یهودو په سپېڅلي کتاب، د پیداېښت سفر کې دا ځای د شنعار په نامه نومول شوی دی. ددې توکم د واکمنۍ موده ۳۰۰۰ مخزېږد وه او تر ۲۱۱۵ مخزېږد پورې یې دوام وکړ. د سومري واکمنۍ له ړنگېدا وروسته ددې واکمنۍ سیمې [[د آشور واکمني|د آشوري]] او [[د بابل واکمني|بابلي واکمنیو]] برخه وگرځېده.<ref name=autogenerated1>د دهخدا سیند (ډکشنري</ref> سومري توکم داسې قوم و چې د نننۍ نړۍ له هېڅ قوم سره ورته والی نه درلود. د هغوي ژبه هم ځانته ژبه وه.<ref> Prof. Piotr Michalowski University of Michigan Ann Arbor</ref><ref> Prof. Steve Tinney, Middle Eastern Languages, Sumerian specialist </ref><ref> Prof. Larry Tras COGS University of Sussex Brighton BN1 9QH UK </ref><ref>Steven Schaufele, Ph.D., Asst. Prof. of Linguistics, English Department Soochow University, Waishuanghsi Campus, Taipei 11102, Taiwan</ref><ref>Streck, Michael P. "[http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=dnp_e1125960 Sumerisch]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}." Der Neue Pauly. Herausgegeben von: Hubert Cancik und Helmuth Schneider (Antike), Manfred Landfester (Rezeptions- und Wissenschaftsgeschichte) . Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. 03 November 2008.</ref> سومر د يو پخواني او لرغوني تمدن نوم دی. دوې همدغه تمدن خلکو ځان ته ونسانگيگا ويل چې مطلب يې "تور سرکي خلک" و. سومر، د سويلي بين النهرين (سويل- مرکزي عراق) په تاريخي سيمه کې تر ټولو لومړی پېژندل شوی تمدن دی چې د «کالکوليتيک» او لومړيو ژېړو پړاوونو پر مهال د شپږمې او پنځمې مخزېږديزې زريزې تر منځ موده کې منځ ته راغلی. دا د نړۍ يو له لومړيو مدنيتونو څخه دی، تر څنګ يې د لرغوني مصر، ايلام، د کارل سوپ مدنيت، د سيند درې مدنيت، د مينون مدنیت او لرغوني چين مدنيتونه دي. سومري کروندګرو چې د دجلې او فرات سيندونو په څنډو کې يې ژوند کاوه، په زياته اندازه غلې دانې او نور فصلونه کرل ،چې د همدې په زياتو ګټو سره دوی وکولای شول، ډېر ښاري مېشت ځايونه جوړ کړي. د دوی د ليکنو تاريخ له ۳۰۰۰ مخزيږديز څخه مخکې مودې ته رسېږي. تر ټولو لرغوني متنونه يې د «اروک» او «جمدة نصر» څخه په لاس راغلي چې تاريخ يې د ۳۵۰۰ او ۳۰۰۰ مخزېږديزو کلونو ترمنځ مودې ته رسېږي. == نوم == د «سمر» ټکی، هغه نوم دی چې د سومريانو له خوا ويل کېدونکې ژبې ته ورکول شوی، څوک چې د دې ژبې د سويلي بين النهرين تر ټولو لرغوني غیر سامي ويونکي وو، دا نوم د سومريانو ځایناستو له خوا ورکول شوی و چې ختيځ، په سامي ژبه خبرې کوونکي او اکاديان دي. سوموريان خپله د دوی سيمې ته د «کينګر» نوم ورکوي يعنې د «شريفو مشرانو هېواد»، لکه چې د دوی په ډبرليکونو کې موندل شوي دي.<ref>{{cite web|title=emeĝir [SUMERIAN]|url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html|website=The Pennsylvania Sumerian Dictionary|publisher=University of Pennsylvania Museum of Anthropology and Archaeology|access-date=14 July 2021}}</ref><ref name="ANE29">"The area in question (the extreme south of Mesopotamia) may now be called Sumer, and its inhabitants Sumerians, although these names are only English approximations of the Akkadian designations; the Sumerians themselves called their land Kengir, their language Emegir, and themselves Sag-giga, "black-headed ones." in {{cite book|title=The Ancient Near East|url=https://archive.org/details/ancientneareasth0000hall_u0w6|author1=W. Hallo|author2=W. Simpson|publisher=New York: Harcourt, Brace, Jovanovich|year=1971|page=[https://archive.org/details/ancientneareasth0000hall_u0w6/page/29 29]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Black|first1=Jeremy A.|last2=George|first2=A. R.|last3=Postgate|first3=J. N.|last4=Breckwoldt|first4=Tina|title=A Concise Dictionary of Akkadian|date=2000|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=978-3-447-04264-2|page=384|url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Miller|first1=Douglas B.|last2=Shipp|first2=R. Mark|title=An Akkadian Handbook: Paradigms, Helps, Glossary, Logograms, and Sign List|date=1996|publisher=Eisenbrauns|isbn=978-0-931464-86-7|page=68|url=https://books.google.com/books?id=27m3y6MNRzYC&pg=PA68|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Toorn|first1=Karel van der|last2=Becking|first2=Bob|last3=Horst|first3=Pieter Willem van der|title=Dictionary of Deities and Demons in the Bible|date=1999|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-2491-2|page=32|url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Edzard|first1=Dietz Otto|title=Sumerian Grammar|date=2003|publisher=Brill|isbn=978-90-474-0340-1|page=1|url=https://books.google.com/books?id=HOx5DwAAQBAJ&pg=PA1|language=en}}</ref> د سموريانو اصليت نه دی معلوم، خو سموريان خپلو ځانونو ته د «تور سرو» يا «د تور سر لرونکي خلک» نوم اخلي، د بېلګې په ډول: «شولګي» خپل ځان «د څلورو خواوو پاچا، د تور سر لرونکو خلکو پالونکی» بللی دی. اکاديانو هم په سامي اکدي ژبه کې سموريانو ته د تور سر لرونکي خلک يا « ''ṣalmat-qaqqadi''» ويل. <ref>"The origin of the Sumerians is unknown; they described themselves as the 'black-headed people'" {{cite book|last1=Haywood|first1=John|title=The Penguin Historical Atlas of Ancient Civilizations|date=2005|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-101448-7|page=28|url=https://books.google.com/books?id=xtjtAAAAMAAJ|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Diakonoff|first1=I. M.|title=Early Antiquity|date=2013|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-14467-2|page=72|url=https://books.google.com/books?id=JU8pegs94uoC&pg=PA72|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Finer|first1=Samuel Edward|last2=Finer|first2=S. E.|title=The History of Government from the Earliest Times: Ancient monarchies and empires|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-820664-4|page=99|url=https://books.google.com/books?id=aEziNfjinnMC&pg=PA99|language=en}}</ref><ref name="DAF">{{cite book|last1=Foxvog|first1=Daniel A.|title=Elementary Sumerian Glossary|date=2016|publisher=University of California at Berkeley|page=52|url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlp/cdlp0003_20160104.pdf}}</ref><ref name="IMD">{{cite book|last1=Diakonoff|first1=I. M.|last2=D'I︠A︡konov|first2=Igor' Mik︠h︡aílovich|title=Early Antiquity|date=1991|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-14465-8|page=72|url=https://books.google.com/books?id=JSRAUIYENZoC&pg=PA72|language=en}}</ref><ref name="GF">{{cite book|last1=Feuerstein|first1=Georg|last2=Kak|first2=Subhash|last3=Frawley|first3=David|date=2005|title=The Search of the Cradle of Civilization: New Light on Ancient India|edition=Second Revised|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|isbn=978-81-208-2037-1|page=117|url=https://books.google.com/books?id=wNlsRZh3rwgC&pg=PA117|language=en}}</ref><ref>"I am the king of the four quarters, I am a shepherd, the pastor of the "black-headed people"" in {{cite book|last1=Liverani|first1=Mario|title=The Ancient Near East: History, Society and Economy|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-75084-9|page=167|url=https://books.google.com/books?id=0d1JAgAAQBAJ&pg=PA167|language=en}}</ref> شونې ده چې « ''Šumer''  » ټکی په لهجه يي توګه د جغرافيايي نوم استازولي کوي، خو د هغې ژبنۍ وده چې اکدي سومري اصطلاح ورڅخه منځ ته راغله معلومه نه ده. د عبري ژبې «Šinʿar»، د مصري ژبې « ''Sngr''» او د هايتي ژبې « ''Šanhar(a)''» ټول سویلي بين النهرين ته اشاره کوي او شونې ده چې د سومر د ټکي لويديځې بڼې و.<ref name="Nimrod">{{cite journal|author=K. van der Toorn, P.W. van der Horst|date=January 1990|title=Nimrod before and after the Bible|url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1990-01_83_1/page/1|journal=The Harvard Theological Review|volume=83|issue=1|pages=1–29|doi=10.1017/S0017816000005502}}</ref> == اصليت == ډيری تاريخپوهان په دې اند دي چې په سومر کې په لومړي ځل د ۵۵۰۰ او ۴۰۰۰ مخزېږديز تر منځ موده کې لويديځ اسيايي خلک مېشت شول، چا چې په سوموري ژبه خبرې کولې (سترو ښارونو، سيندونو، اصلي دندو او داسې نورو ته د شواهدو په توګه اشاره کوي)، چې دا ژبه يوه جلا غېر سامي او غیر اندو-اروپايي ټولنيزه ژبه وه. د خپلو سامي ګاونډيانو په خلاف دا يوه بدله شوې ژبه نه وه.<ref name="SNK">{{cite book|last1=Kramer|first1=Samuel Noah|title=In the World of Sumer: An Autobiography|date=1988|publisher=Wayne State University Press|isbn=978-0-8143-2121-8|page=44|url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|title=Ancient Mesopotamia. Teaching materials|publisher=Oriental Institute in collaboration with Chicago Web Docent and eCUIP, The Digital Library|access-date=5 March 2015|تاريخ الأرشيف=5 November 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=5 November 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html}}</ref><ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/ubai/hd_ubai.htm "The Ubaid Period (5500–4000 B.C.)" In Heilbrunn Timeline of Art History. Department of Ancient Near Eastern Art. The Metropolitan Museum of Art, New York (October 2003)]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/articles/u/ubaid_culture.aspx|title="Ubaid Culture", The British Museum}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|title="Beyond the Ubaid", (Carter, Rober A. and Graham, Philip, eds.), University of Durham, April 2006|access-date=2022-03-18|تاريخ الأرشيف=2014-03-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2014-03-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf}}</ref> نور وړانديز کوي چې سموريان د شمالي افريقا خلک و چې له شنې سهارا څخه يې منځني ختيځ ته کوچ کړی و او همدوی په منځني ختيځ کې بزګري خپره کړې ده. خو شواهد په کلکه سره د دې ښودنه کوي چې لومړي کروندګر له ښېرازه مياشتې (ښېرازه مياشت يوه جغرافيه سیمه ده) څخه راغلي، خو دا وړانديز ډېر ځله رد شوی دی. خو که څه هم په مشخص ډول سموريان تر بحث لاندې نه نيسي، «Lazaridis et al».۲۰۱۶ د منځني ختځ له سامي څخه مخکې ځينو کلتورونو په اړوند، په ځانګړي ډول د «ناټوفيايي» او «پري پوټري نيولتيک» کلتورونو لرونکو د جينومونو له څېړنې وروسته يې وړانديز کړی چې دوی تر يو بريده د شمالي افريقا له توکم څخه و. له بلې خوا د لرغوني بين النهرين د څلورو سکيلټونو (د بدن دهانچې) د ډي اين ای د نمونو وروستۍ (2013) جنيتيکي څېړنې د سند درې له مدنيت سره د سموريانو د تړون ښودنه کړې چې شونې ده لامل يې د لرغوني سند-بين النهرين اړيکې وي. د ځينو معلوماتو پر بنسټ، سموريان له «هوريانو» او «اراتوريانو» سره اړيکې لري او قفقاز د دوی اصلي استوګنځای دی.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Sumerians had connections with the Caucasus|url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=|publisher=scientificrussia}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|year=2014|title=Lexical Matches between Sumerian and Hurro-Urartian: Possible Historical Scenarios|url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=|publisher=Cuneiform Digital Library Journal}}</ref><ref>{{Cite book|last=|first=|title=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=|year=2009|publisher=UNESCO|page=14|isbn=978-5-904549-01-5}}</ref><ref name="EBA">{{cite journal|last1=Płoszaj|date=11 September 2013|bibcode=2013PLoSO...873682W|pmc=3770703|issn=1932-6203|language=en|pmid=24040024|doi=10.1371/journal.pone.0073682|pages=e73682|issue=9|volume=8|journal=PLOS ONE|first1=Tomasz|title=mtDNA from the Early Bronze Age to the Roman Period Suggests a Genetic Link between the Indian Subcontinent and Mesopotamian Cradle of Civilization|first5=Henryk W.|last5=Witas|first4=Jacek|last4=Tomczyk|first3=Krystyna|last3=Jędrychowska-Dańska|first2=Gyaneshwer|last2=Chaubey|doi-access=free}}</ref><ref name="Genomic insights into the origin of">{{cite journal|last1=Lazaridis|volume=536|pmc=5003663|url=|pmid=27459054|doi=10.1038/nature19310|pages=419–424|issue=7617|date=2016|first1=I.|journal=Nature|title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East|first3=G.|last3=Rollefson|first2=D.|last2=Nadel|bibcode=2016Natur.536..419L}}</ref><ref>"Craniometric analyses have suggested an affinity between the Natufians and populations of north or sub-Saharan Africa, a result that finds some support from Y chromosome analysis which shows that the Natufians and successor Levantine Neolithic populations carried haplogroup E, of likely ultimate African origin, which has not been detected in other ancient males from West Eurasia. However, no affinity of Natufians to sub-Saharan Africans is evident in our genome-wide analysis, as present-day sub-Saharan Africans do not share more alleles with Natufians than with other ancient Eurasians" in {{Cite journal|last1=Reich|first8=Anke|issn=1476-4687|pmc=5003663|pmid=27459054|doi=10.1038/nature19310|pages=419–424|issue=7617|volume=536|journal=Nature|title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East|date=August 2016|first9=Michael|last9=Stumvoll|last8=Tönjes|first1=David|first7=Antonio|last7=Torroni|first6=James F.|last6=Wilson|first5=Loic|last5=Yengo|first4=Nelli A.|last4=Hovhannisyan|first3=Nick|last3=Patterson|first2=Ron|last2=Pinhasi|bibcode=2016Natur.536..419L}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22|title=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16–17, 1998, in Madrid, Spain]|last1=Arnaiz-Villena|first1=Antonio|last2=Martínez-Laso|first2=Jorge|last3=Gómez-Casado|first3=Eduardo|date=2000|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-306-46364-8|pages=22}}</ref> له تاريخ څخه مخکې خلک، څوک چې له سومريانو مخکې په دې سيمه کې اوسېدلي دي د «پروټوفراتيانو» يا «عبوديانو» نوم ورکړل شوی دی او دا اند وړاندې شوی چې دوی د شمالي بين النهرين «سامارا» کلتور څخه تکامل ته رسېدلي دي. خو سموريانو خپله کله هم د عبوديانو يادونه نه ده کړې، د چا په اړه چې اوسني پوهان ګومان کوي چې په سومر کې لومړی مدني شوی ځواک و. دوی د کرنې لپاره جبې وچې وکړې، سوداګرۍ ته يې وده ورکړه او کارخانې يې جوړې کړې چې په هغې کې اوبدل، د څرمنې کار، فلزکاري، ډبرې توږل او کولالي شامل وو.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/573176/Sumer|title=Sumer (ancient region, Iraq)|publisher=Britannica.com|encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia|access-date=2012-03-29}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51|title=Cities, Change, and Conflict: A Political Economy of Urban Life|isbn=978-0-495-81222-7|last1=Kleniewski|first1=Nancy|last2=Thomas|first2=Alexander R|date=2010-03-26}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139|title=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization"|isbn=978-0-415-04742-5|last1=Maisels|first1=Charles Keith|year=1993}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147|title=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China|isbn=978-0-415-10976-5|last1=Maisels|first1=Charles Keith|year=2001}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505|title=A dictionary of archaeology|isbn=978-0-631-23583-5|last1=Shaw|first1=Ian|last2=Jameson|first2=Robert|year=2002}}</ref> ځينې پوهان د پروټو-فراتي ژبې يا د فرعي ژبې له اند سره مخافت څرګندوي، د دوی په فکر سموري ژبه په اصل کې د ښکاريانو او کب نيوونکو خلکو څخه منځ ته راغلې، څوک چې په جبو او ختيځې عربي ساحلي سيمو کې اوسېدل او د دوه اړخيز عربي کلتور برخه وو. باوري تاریخي اسناد ډېر وروسته راڅرګند شول، په سومر کې د هېڅ ډول هېڅوک داسې نه شته چې تاريخ يې له « Enmebaragesi» (لومړۍ کورنۍ I) څخه مخکې وخت رسېدلی وي. «يورس زارينس» باور لري چې سموريان د ختيځ عرب د ساحل په څنډو کې اوسېدلي دي چې اوس د پارس خليج سيمه ده، مخکې له دې چې د کنګل پړاو په وروستيو کې يې سيلاب يوسي.<ref>Margarethe Uepermann (2007), "Structuring the Late Stone Age of Southeastern Arabia" (''Arabian Archaeology and Epigraphy Arabian Archaeology and Epigraphy'' Volume 3, Issue 2, pp. 65–109)</ref><ref>{{cite journal|last=Hamblin|first=Dora Jane|date=May 1987|title=Has the Garden of Eden been located at last?|url=http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf|journal=Smithsonian Magazine|volume=18|issue=2|access-date=8 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109135715/http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf|archive-date=9 January 2014|archivedate=9 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109135715/http://www.theeffect.org/resources/articles/pdfsetc/Eden.pdf}}</ref> سموري مدنيت په «اوروک» پړاو کې منځ ته راغلو (په څلورمه مخزېږديزه زريزه کې)، تر جمدت نصر او لومړۍ واکمنې سلسلې پورې يې دوام وموند. سموريانو په پرله پسې ډول د شمال لويديځو سامي دولتونو په وړاندې واک وبايلو. ۲۲۷۰ مخزېږديز په شا او خوا کې په سامي ژبه خبرې کوونکو د اکادي سترواکۍ پاچايانو سومر ونيو (لنډ تاريخ)، خو سموري ژبه بیا هم د يوې سپېڅلې ژبې په توګه پاتې شوه. د ۲۱۰۰-۲۰۰۰ مخ زېږديز په شا او خوا کې د «اور» په درېیمه واکمنه کورنۍ کې د نږدې يوې پېړۍ لپاره اصلي سومري واکمني يو ځل بيا راپورته شوه، خو اکدي ژبه هم د يو څه وخت لپاره کارېده.<ref name="Leick, Gwendolyn 2003">Leick, Gwendolyn (2003), "Mesopotamia, the Invention of the City" (Penguin)</ref> ګومان کېږي چې د «اريدو» په نوم سموري ښار چې د فارس خليج په څنډه پروت و، يو له زړو ښارونو څخه دی، چېرې چې درې جلا جلا کلتورونه يو له بل سره ګډ شوي دي: د عبيدي بزګرانو د کروندګرۍ کلتور، څوک چې د خټينو خښتو په کورونو کې اوسېدل او د اوبه خور چارې يې پر مخ وړلې، دويم يې شپانه کوچيان چې له يوه ځايه بل ته لېږدېدل او په تورو خيمو کې اوسېدل، د بزو او پسونو د رمو شاته به روان وو او درېیم يې د کبانو د ښکاريانو دی چې په جبو کې د لرګيو په خونو کې اوسېدل او شونې ده چې همدوی د سموريانو نيکونه وو.<ref name="Leick, Gwendolyn 2003" /> == په بين النهرين کې ښاري دولتونه == د څلورمې مخزېږديزې زريزې په وروسيتو کې، سومر په ډېرو خپلواکو ښاري دولتونو ووېشل شو، کوم چې د ويالو او ډبرينو پولو په مټ سره وېشل شوی وو. د هر دولت مرکز په يو عبادتځای راګرځېدو چې دا عبادتځای د ښار د يو ځانګړي ډول خدای يا ښځينه ربې لپاره ځانګړی شوی و او د يو پادري ډوله والي (ensi) يا د يو پاچا (lugal) له خوا به اداره کېدو، څوک به چې سره د ښار د مذهبي چارو سره په کلکه اړيکه کې و. پنځه لومړي ښارونه چې ويل کېږي له سيلاب څخه مخکې يې له واکمنۍ مخکې پاچهي کړې: # اريدو (تل ابو شاهرين). # باد تبيرا (کېدای شي تل الامداين وي). # لارکا ۱. # سيپار (تل ابو حبة). # شروپاک (تل فارا). نور مرکزي ښارونه: # اوروک (ورکا). # کيش (تل اوهايمير او انګارا). # اور (تل المقيار). # نيپور (افاق). # لاګاش (تل الهبة). # ګيرسو (تيلو او تيلوه). # اما (تل جوخا)، # هامزي ۱ # ادب (تل بسماية). # ماري (تل الحريري) ۲. # اکشاک ۱ . # اکاد ۱. # ايسين (ايشان البحريات). # لارسا (تل السنکيره). * (موقعیت يې معلوم نه دی) * (په شمالي بین النهرين کې يو لرې پروت ښا ردی). کوچني ښارونه (له سويل څخه تر شمال پورې). # کورا (تل الحم). # زبالا (تل ابزيخ). # کسره (تل ابو حطب). # ماراد (تل ونات السدوم). # دلبات (تل الدليم). # بورسيپا (بيرس نمرود). # کوثا (تل ابراهيم). # دير (البدرة). # اشنونا (تل اسمار). # ناګار (تل براک) ۲. له «ماري» پرته چې د اګاډا شمال لوېديځ لور ته پوره درې سوه او دېرش کيلو متره (۲۰۵ ميله) لرې پروت دی، خو د پاچهۍ په نوملړ کې يې يادونه شوې ده چې د دويمې واکمنې کورنۍ په لومړي پړاو کې يې پاچهي کړې ده، او «ناګار» چې يو بهرنی استوګنځای و، دا ټول د فرات-دجلي خټينې سيمې ښارونه دي چې د بغداد په سويل کې موقعيت لري، اوسمهال دا سيمې د عراق د بابیل، ديالي، واسط، ذي قار، بصره، مثنی او القدسية په ولسواليو يادېږي. == سرچينې == سومري ښارونه او کلي د فرات او دجلې د سيندونو په مينځ کې اټکل شوی. [[وېشنيزه:پېښليک]] [[وېشنيزه:پخواني هېوادونه]] 3n4vflidetwoehd8j2k3b47x3wk5v36 0 23846 368237 310479 2026-08-10T21:45:01Z Ghotai22 40354 368237 wikitext text/x-wiki {{چارواکۍ |birth_date= {{birth year and age|۱۹۶۷}} |birth_place= [[کندهار]]، افغانستان }} '''عبدالجبار نعیمي''' دافغانستان په سیاسي کړیو کې یوه مشهوره څېره ده. نوموړی دکندهار ولایت په پنجوايي کې په۱۹۶۸م زیږیدلی دی. نوموړی د افغانستان اسلامي محاذ د رهبرۍ مهم غړی دی. دوه ځله په پاکستان کې افغان ډپلوماټ پاتې شوی دی. د افغانستان لپاره د ۲۰۰۴میلادي کال دولسمشرۍ دانتخاباتو کې د حامد کرزي دکمپاین مشر و. همداشان د اساسي قانون دتصویب لویه جرگه کې دکندهار دپنجوايي ولسوالۍ وکیل و. د افغانستان په میدان وردگو، خوست، لغمان او کندوز ولایتونو کې والي پاتې شوی او اوسمهال په کاناډا کې ژوند کوي. ==سرچینې== py9rwozxw7h8w6b49511jn0vl49jrel 0 32691 368136 319150 2026-08-10T13:53:04Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368136 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} '''کاربون''' (په [[انگرېزي]]: ''Carbon'') له [[کيمياوي توکی|کیمیاوي عناصرو]] څخه یو دی چې په [[تناوبي جدول]] کې د '''C''' سمبول او ۶ [[اتمي شمېرې]] په وسیله ښودل شوی دسه التروپ '''کاربن''' یو کیمیاوي عنصر دی چې د کیمیاوي عناصرو په جدول کې یې سمبول C او اتومي شمېره یې ۶ ده. دا یو غیر فلزي عنصر دی چې د کوولانټ کیمیاوي رابطو د جوړولو لپاره په وروستي مدار کې څلور  ازاد الکترونونه لري. دا عنصر د کیمیاوی عناصرو د جدول په څوارلسم ګروپ پورې اړوند دی. کاربن یوازې د ځمکې ۰.۰۲۵ سلنه قشر جوړوي. په طبیعي ډول درې ایزوتوپونه لري چې 12C او 13C یې پایدار دي او 14C یو رادیونوکلویید دی چې په نیم عمر سره په شاوخوا ۵۷۳۰ کلونو کې تجزیه کېږي او له منځه ځي. کاربن د څو هغو عناصرو له ډلې یو دی چې له لرغونې زمانې راهیسې پېژندل شوی دی.<ref>{{cite web |title=carbon {{!}} Facts, Uses, & Properties |url=https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024183827/https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |archive-date=2017-10-24 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=carbon |url=https://www.britannica.com/science/carbon-chemical-element |website=Britannica encyclopedia}}</ref><ref name="D2">{{cite web |title=History of Carbon |url=http://www.caer.uky.edu/carbon/history/carbonhistory.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101085829/http://www.caer.uky.edu/carbon/history/carbonhistory.shtml# |archive-date=2012-11-01 |access-date=2013-01-10}}</ref><ref name="isotopes">{{cite web |title=Carbon&nbsp;– Naturally occurring isotopes |url=http://www.webelements.com/webelements/elements/text/C/isot.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908030327/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/C/isot.html |archive-date=2008-09-08 |access-date=2008-10-09 |publisher=WebElements Periodic Table}}</ref> کاربن د ځمکې په قشر کې پنځلسم او په نړۍ کې تر هایدروجن، هیلیم او اکسیجن وروسته څلورم پرېمانه یا ډېر موندل کېدونکی عنصر دی. دا چې کاربن پرېمانه دی، د عضوي مرکباتو بې‌سارې تنوع لري او د ځمکې په معموله تودوخه کې د پولیمرونو د جوړولو لپاره غیر عادي وړتیا لري، له دې امله د ټولو پېژندل شویو ژوندیو موجوداتو د ګډ یا مشترک عنصر په توګه عمل کوي. دا عنصر د حجم له نظره (۱۸.۵ سلنه شاوخوا) تر اکسیجن وروسته د انسان په بدن کې دویم پرېمانه موجود عنصر دی.<ref>{{Cite book|title=Campbell Biology|last=Reece|first=Jane B.|date=31 October 2013|publisher=[[Pearson Education|Pearson]]|isbn=9780321775658|edition=10}}</ref> د کاربن اتومونه په بېلابېلو طریقو له یو بل سره یوځای کېدای شي چې په پایله کې یې د کاربن بېلابېل الوټروپونه جوړېږي. په مشهورو الوټروپونو کې ګرافیټ، الماس، امورف کاربن او فولیرینونه شامل دي. د کاربن فزیکي خواص له الوټروپیک شکل سره ډېر توپیر لري. مثلاً ګرافیټ مکدر او تور دی، په داسې حال کې چې الماس ډېر روڼ دی. ګرافیټ دومره نرم دی چې پر کاغذ خط جوړولی شي (له همدې امله یې نوم له یوناني کلمې اخیستل شوی چې معنا یې لیکل دي) په داسې حال کې چې الماس تر ټولو کلکه پېژندل شوې طبیعي ماده ده. ګرافیټ د برېښنا ښه هادي یا لېږدوونکی دی، خو الماس د برېښنا ټيټه هادي ځانګړنه لري. په عادي شرایطو کې الماس، کاربن نانوتیوبونه او ګرافين د ټولو پېژندل شویو موادو تر ټولو لوړ حرارتي هادي یا لېږدوونکي دي. تر عادي شرایطو لاندې د کاربن ټول الوټروپونه جامد دي او ګرافيټ په معیاري تودوخه او فشار کې له ترموډینامیکي پلوه تر ټولو پایدار شکل دی. د کاربن الوټروپونه له کیمیاوي پلوه مقاوم دي او ان له اکسیجن سره د تعامل لپاره لوړې تودوخې ته اړتیا لري. په غیر عضوي مرکباتو کې د کاربن د اوکسیډېشن تر ټولو عام حالت ۴+ دی، په داسې حال کې چې ۲+ د کاربن مونو اکسایډ په کاربونیل کمپلېکسونو ‎او هادي فلزاتو کې موندل کېږي. د غیر عضوي کاربن تر ټولو سترې سرچینې د چونې ډبرې، ډولومايټ او کاربن ډای اکسایډ دي. خو د پام وړ اندازې یې د ډبرو سکرو په عضوي زېرمو، نارسېدلو ډبرو سکرو، تېلو او د میتان په کلېټراټونو کې موجودې دي. کاربن د نورو عناصرو په پرتله ډېر شمېر مرکبات جوړوي چې تر دې مهاله د تشرېح شویو مرکباتو شمېر یې شاوخوا لس میلیونو ته رسېږي او دا شمېر تر معیاري شرایطو لاندې له تیوریکي پلوه د ممکنه مرکباتو د شمېر یوه برخه ده. له همدې امله کاربن ډېری وخت د «عناصرو پاچا» بلل کېږي.<ref>{{cite journal|last=Deming|first=Anna|date=2010|title=King of the elements?|journal=Nanotechnology|volume=21|issue=30|pages=300201|doi=10.1088/0957-4484/21/30/300201|pmid=20664156|bibcode=2010Nanot..21D0201D|doi-access=free}}</ref><ref name="lanl">{{cite web |author=Chemistry Operations |date=December 15, 2003 |title=Carbon |url=http://periodic.lanl.gov/elements/6.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913063402/http://periodic.lanl.gov/elements/6.html |archive-date=2008-09-13 |access-date=2008-10-09 |publisher=Los Alamos National Laboratory}}</ref> == تاریخچه او ریښه پېژندنه == د کاربن انګلیسي نوم (carbon) د لاتیني ژبې له (carbo) څخه اخیستل شوی چې د ډبرو د سکرو او لرګیو د سکرو معنا لري او په فرانسوي ژبه کې هم د لرګي د سکرو په معنا دی. په جرمني، هالنډي او ډنمارکي ژبو کې د کاربن نوم له (Kohlenstoff)، (koolstof) او (kulstof) څخه اخیستل شوی چې دا ټول د کلمې په اصلي معنا د ډبرو د سکرو مادې ته ویل کېږي.<ref>Shorter Oxford English Dictionary, Oxford University Press</ref> کاربن په ماقبل‌التاریخ زمانه کې کشف شو او د لومړنیو بشري تمدنونو تر مهال پورې د دود او د لرګیو د سکرو په شکل پېژندل کېده. الماس احتمالاً تر میلاد ۲۵۰۰ کاله وړاندې په چین کې پېژندل شوي وو، په داسې حال کې چې کاربن د رومیانو د دورې په شاوخوا کې د اوسنۍ کیمیا په مرسته د لرګیو د سکرو په بڼه جوړېده چې د هوا د مخنیوي لپاره به په خټو د پوښل شوي هرم په منځ کې لرګي ته حرارت ورکول کېده.<ref name="ancient_China">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4555235.stm|title=Chinese made first use of diamond|work=BBC News|date=17 May 2005|access-date=2007-03-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320064349/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4555235.stm|archive-date=20 March 2007}}</ref><ref>{{cite web |author=van der Krogt, Peter |title=Carbonium/Carbon at Elementymology & Elements Multidict |url=http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=C |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123003310/http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=C |archive-date=2010-01-23 |access-date=2010-01-06}}</ref> په ۱۷۲۲ کال کې «ريني انټوین فیرشول ډو ریومور» څرګنده کړه چې اوسپنه د هغې مادې د جذب له لارې پر پولادو بدلېږي چې دا مهال یې کاربن بولو. په ۱۷۷۲ کال کې «انټوین لاوازیر» څرګنده کړه چې الماس د کاربن یو شکل دی؛ کله یې چې د لرګیو د سکرو او الماسو نمونې وسوځولې، ویې مونده چې یو هم اوبه نه تولیدوي او دواړه په هر ګرام کې مساوي اندازه کاربن ډای اکسایډ ازادوي. په ۱۷۷۹ کال کې «کارل ویلهلم شیل» د ګرافیټ په اړوند مشاهدات وکړل. ګرافیټ چې د سرپو یو ډول بلل کېده، ده ولیدل چې د لرګیو له سکرو سره ورته‌والی لري خو څه ناڅه اوسپنه هم په کې ګډه ده. په ۱۷۸۶ کال کې فرانسوي ساینس پوهانو «کلوډ لویس برتولت»، «ګاسپارډ مونګ» او «سي. اې. وانډرمونډ» له اکسیجن سره د ګرافیټ د اکسیډایز کولو له لارې تایید کړه چې ګرافیټ تر ډېره پورې کاربن دی. دوی ګرافیټ او اکسیجن په داسې ډول اکسیډایز کړل لکه څرنګه چې «لاوازیر» الماس او اکسیجن سره اکسیډایز کړي وو. فرانسوي ساینس پوهانو په خپله خپرنۍ یا نشریه کې د کاربن لاتیني نوم په ګرافیت کې د یوه داسې عنصر لپاره وړاندیز کړ چې د ګرافیټ د سوځېدو پرمهال د ګاز په شکل ازادېږي. وروسته لاوازیر په ۱۷۸۹ کال کې په خپل درسي کتاب کې کاربن د عنصر په توګه یاد کړ.<ref>{{cite book|last=Ferchault de Réaumur|first=R.-A.|date=1722|title=L'art de convertir le fer forgé en acier, et l'art d'adoucir le fer fondu, ou de faire des ouvrages de fer fondu aussi finis que le fer forgé (English translation from 1956)|location=Paris, Chicago}}</ref><ref>{{cite web |title=Carbon |url=http://www.canadaconnects.ca/chemistry/1009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027222156/http://canadaconnects.ca/chemistry/1009/ |archive-date=2010-10-27 |access-date=2010-12-07 |publisher=Canada Connects}}</ref><ref name="FSenese">{{cite web |author=Senese, Fred |date=2000-09-09 |title=Who discovered carbon? |url=http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/inorganic/faq/discovery-of-carbon.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071207230348/http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/inorganic/faq/discovery-of-carbon.shtml |archive-date=2007-12-07 |access-date=2007-11-24 |publisher=Frostburg State University}}</ref><ref>{{cite book|author=Giolitti, Federico|date=1914|title=The Cementation of Iron and Steel|url=https://archive.org/details/cementationiron01rouigoog|publisher=McGraw-Hill Book Company, inc}}</ref> د کاربن په نوي الوټروپ «فوليرین» کې چې په ۱۹۸۵ کال کې کشف شو، نانوجوړښت ډوله شکلونه لکه باکي‌بالس او نانوتیوبونه شامل دي. د دغه الوټروپ کشفوونکو «رابرټ کرل»، «هارولډ کروټو» او «ریچارډ سمالي» په ۱۹۹۶ کال کې د کیمیا په برخه کې د نوبل جایزه وګټله. په نویو شکلونو کې بیاځلي لېوالتیا د دې لامل شوه چې د شیشه‌يي کاربن په څېر ناپېژندل شوي الوټروپونه کشف شي، د دې تر څنګ یې د دې موضوع په درک کې مرسته وکړه چې «اموروف کاربن» په بشپړ ډول بې‌شکله نه دی.<ref>{{cite journal|journal=Nature|volume=318|pages=162–163|date=1985|issue=6042|bibcode=1985Natur.318..162K|doi=10.1038/318162a0|s2cid=4314237|title=C{{sub|60}}: Buckminsterfullerene|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-11-14_318_6042/page/n117|last1=Kroto|first1=H. W.|last2=Heath|first2=J. R.|last3=O'Brien|first3=S. C.|last4=Curl|first4=R. F.|last5=Smalley|first5=R. E.}}</ref><ref name="buckyballs">{{cite web |author=Unwin, Peter |title=Fullerenes(An Overview) |url=http://www.ch.ic.ac.uk/local/projects/unwin/Fullerenes.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201165240/http://www.ch.ic.ac.uk/local/projects/unwin/Fullerenes.html |archive-date=2007-12-01 |access-date=2007-12-08}}</ref><ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1996 "for their discovery of fullerenes" |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011035122/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html |archive-date=2007-10-11 |access-date=2007-12-21}}</ref><ref name="glassy carbon">{{cite journal|url=http://www.physics.usyd.edu.au/~powles/PDFs/Harris_2004.pdf|url-status=dead|access-date=2011-07-06|title=Fullerene-related structure of commercial glassy carbons|author=Harris, PJF|date=2004|journal=Philosophical Magazine|volume=84|pages=3159–3167|doi=10.1080/14786430410001720363|issue=29|bibcode=2004PMag...84.3159H|citeseerx=10.1.1.359.5715|s2cid=220342075|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319054641/http://www.physics.usyd.edu.au/~powles/PDFs/Harris_2004.pdf|archive-date=2012-03-19|archivedate=2012-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319054641/http://www.physics.usyd.edu.au/~powles/PDFs/Harris_2004.pdf}}</ref> == د کارولو ځایونه == کاربن او د کاربن مرکبات په ډېرو بېلابېلو ډولونو کارول کېږي. له اوسپنې سره په یوځای کېدو قلعي جوړولی شي چې تر ټولو عام ډول یې کاربني پولاد دي. ګرافیټ له خټې سره یوځای سرپ جوړوي چې د لیکلو او انځورګرۍ لپاره په کارېدونکو پنسلونو کې کارول کېږي. د دې تر څنګ د ګریسو او رنګ په توګه هم کارول کېږي، د ښیښو په جوړولو کې د قالب‌اخیستنې د موادو په توګه کارېږي، د وچو بېټریو د الکټروډونو او د الیکټروپلېټېنګ او الکتروفارمېنګ لپاره هم کارېږي، د برېښنایي یا الکټریکي موتورونو په بورسونو (د برېښنايي جریان په لېږدوونکو) کې او په اټومي بټیو کې د نیوټرون د کنترولوونکي په توګه کارول کېږي. د لرګیو سکاره په هنري کارونو، د اوسپنې په ویلې کولو او ډېرو نورو ځایونو کې کارول کېږي. لرګي، د ډبرو سکاره او تېل د انرژۍ او تودوخې د تولید لپاره د سون‌توکو په توګه کارول کېږي. قېمتي الماس په زېوراتو او صنعتي الماس د فلزاتو او ډبرو د برمه کولو، پرې کولو او پالش کولو په ماشین الاتو کې کارول کېږي. تور کاربن په چاپ کې د تور رنګ په توګه کارول کېږي. تور کاربن په ربړي محصولاتو لکه ټایرونو او پلاستيکي ترکیباتو کې د ډکوونکي په توګه هم کارول کېږي. د لرګیو فعال سکاره د فېلټر په موادو کې د جذبوونکو په توګه په بېلابېلو ځایونو کې کارېږي چې د ګاز په ماسکونو، د اوبو پاکولو په فېلټرونو او د پخلنځي په استخراجي دودکشو، او په طب کې له هاضمې سیستم څخه د مسموموونکو موادو، زهرجنو موادو، یا ګاز د جذبولو لپاره کارېدل یې د بېلګې په توګه یادولی شو. کاربن په لوړو تودوخو کې د کیمیاوي ریډکشن لپاره هم کارول کېږي. کوک پر اوسپنه د اوسپنې د ډبرې په بدلولو (ویلې کولو) کې کارول کېږي.<ref name="cantwell">{{cite journal|first1=W. J.|last1=Cantwell|first2=J.|last2=Morton|title=The impact resistance of composite materials&nbsp;– a review|url=https://archive.org/details/sim_composites_1991-09_22_5/page/347|journal=Composites|date=1991|volume=22|issue=5|pages=347–62|doi=10.1016/0010-4361(91)90549-V}}</ref> == احتیاطي تدابیر == خالص کاربن د انسان لپاره کم زهري دي او د ګرافیټ یا د لرګیو د سکرو په شکل کې په خوندي ډول کنترولېدای شي. د هاضمې سیستم د تېزابي موادو په ګډون د انحلالیت یا د کیمیاوي برید پر وړاندې مقاوم دي. که د بدن نسجونو ته ننوځي، ښايي تر نامعلوم وخت پورې هلته پاتې شي. تور کاربن احتمالاً د لومړنیو هغو رنگه موادو له ډلې و چې پر بدن د خالونو وهلو یا ټټو لپاره وکارول شو. د «اوتسي» نومي کس پر یخ وهلي جسد کاربني خالونه وو چې د ژوند پر مهال او تر مړینې ۵۲۰۰ کاله وروسته هم پرې پاتې وو. که د ډبرو سکرو (تور کاربن) ډېر دود تنفس کړل شي، ښايي ډېر خطرناک وي، د سږو نسجونو ته زیان رسوي او سږو ته د اکسیجن د نه رسېدو ناروغۍ او د ډبرو سکرو په کارکوونکو کې د سږو د پنوموکونیوز ناروغۍ (د سږو تورېدلو) لامل کېږي. د الماسو ګرد چې د سولوونکي په توګه کارول کېږي. که تنفس شي ښايي زیان رسوونکی وي. د کاربن کوچني ذرات چې د ډيزلي انجنونو په دود کې تولیدېږي، په سږو کې راټولېدای شي. په دغو بېلګو کې ښايي د زیان لامل د کاربن پر ځای ککړوونکي (لکه عضوي کیمیاوي مواد او درانده فلزات) وي.<ref>{{cite journal|first1=Leopold|last1=Dorfer|date=1998|title=5200-year old acupuncture in Central Europe?|url=https://archive.org/details/sim_science_1998-10-09_282_5387/page/242|journal=Science|volume=282|pages=242–243|doi=10.1126/science.282.5387.239f|pmid=9841386|last2=Moser|first2=M.|last3=Spindler|first3=K.|last4=Bahr|first4=F.|last5=Egarter-Vigl|first5=E.|last6=Dohr|first6=G.|issue=5387|bibcode=1998Sci...282..239D|s2cid=42284618}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Donaldson|first1=K.|date=2001|title=Ultrafine particles|journal=Occupational and Environmental Medicine|volume=58|pages=211–216|doi=10.1136/oem.58.3.211|pmid=11171936|last2=Stone|first2=V.|last3=Clouter|first3=A.|last4=Renwick|first4=L.|last5=MacNee|first5=W.|issue=3|pmc=1740105}}</ref> په ټولیز ډول کاربن د ځمکې پر مخ د ژوندیو موجوداتو لپاره لږ زهري دی، خو کوچني ذرات يې د «ډروزوفیلا» کوچنیو الوتونکو د وژلو لامل کېږي.<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2009/08/090807103921.htm Carbon Nanoparticles Toxic To Adult Fruit Flies But Benign To Young] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102130334/https://www.sciencedaily.com/releases/2009/08/090807103921.htm|date=2011-11-02}} ScienceDaily (Aug. 17, 2009)</ref> کاربن ښايي د هوا په موجودیت کې په لوړې تودوخې سره په شدت او روښانه ډول وسوځېږي. د ډبرو د سکرو لویې زېرمې چې د سلګونو میلیونو کلونو په اوږدو کې د اکسیجن په نشتوالي کې بې اغېزې پاتې دي، ښايي د ډبرو سکرو د کانونو په پاتې شونو، د کارګو بېړیو په لېږد ځایونو او د ډبرو سکرو په ساتن‌ځایونو کې وسوځېږي.<ref>{{Cite web |title=Press Release – Titanic Disaster: New Theory Fingers Coal Fire |url=https://www.geosociety.org/news/pr/04-30.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414183351/http://geosociety.org/news/pr/04-30.htm |archive-date=2016-04-14 |access-date=2016-04-06 |website=www.geosociety.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=McSherry |first=Patrick |title=Coal bunker Fire |url=http://www.spanamwar.com/mainecoal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134109/http://www.spanamwar.com/mainecoal.html |archive-date=2016-03-23 |access-date=2016-04-06 |website=www.spanamwar.com}}</ref> == مشخصات == == تاریخچه == == مرکبات == == د استعمال ځایونه == == سرچينې == <references/> {{تناوبي جدول}} {{لنډه}} [[وېشنيزه:کيمياوي توکي]] b4oif554mgf08c6lz08lw9tmf50vlmb 0 45860 368185 366082 2026-08-10T15:15:43Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368185 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اتن | native_name = {{lang|el|Αθήνα}} | image_skyline = <!-- NOTE: Do not add or change photos without consensus. --> <!-- RECT X beginning (left), Y beginning (top), X end (right), Y end (bottom). --> <center><imagemap> File:Athens Montage L.png|275px|alt=Athens montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article. rect 15 15 985 460 [[Acropolis of Athens]] rect 15 475 485 874 [[Hellenic Parliament|Greek Parliament]] rect 500 475 985 874 [[Zappeion|Zappeion Hall]] rect 15 888 523 1298 [[Athens Olympic Sports Complex]] rect 535 888 985 1298 [[Monastiraki]] rect 15 1312 985 1763 [[Mount Lycabettus|Aerial view from Lycabettus]] </imagemap></center> | image_caption = '''له پاسه د ساعت په ډول:''' [[د اتن اکروپلیس]], [[زاپایون میدان]] , [[مونسستراکی]], [[لیکا بیتوس غر]], [[مجتمع]], [[پارلمان]] | settlement_type = [[پلازمینه]] | nicknames = ''Ιοστεφές άστυ'' (the violet-crowned city)<br/>''Το κλεινόν άστυ'' (the glorious city) | image_flag = File:Flag of Athens.svg | flag_link = List of Greek flags | image_seal = Coat of Arms of Athens.svg | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = Location within Greece##Location within Europe | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|02.3|N|23|43|40.1|E|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = [[هیواد]] | subdivision_name = [[یونان]] | subdivision_type1 = [[جغرافیایي سیمه]] | subdivision_name1 = [[مرکزي یونان]] = [[ایداري سیمه]] | subdivision_name2 = [[Attica (سیمه)| اتیکا]] | subdivision_type3 = [[ایداري مرکز]] | subdivision_name3 = [[ مرکزي اتن (سیمه)]] | مایورgovernment_type = [[کویونکی- government]] | leader_party = | leader_title = [[List of mayors of Athens|Mayor]] | leader_name = [[Giorgos Mproulias]] | parts_type = Districts | parts_style = para | p1 = 7 | established_title = | established_date = | population_as_of = 2012 | population_footnotes = <ref name=census11/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 664,046 | total_type = Municipality | population_rank = [[List of cities in Greece|1st]] urban, 1st metro in Greece | population_urban = 3,090,508 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,781,274<ref name="European Metropolitan regions">{{cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |title=Eurostat – Data Explorer |website=appsso.eurostat.ec.europa.eu}}</ref> | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|Athenian]] | timezone1 = [[East European Time|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[List of postal codes in Greece|Postal codes]] | postal_code = 10x xx, 11x xx, 120 xx | area_code_type = [[Telephone numbers in Greece|Telephone]] | area_code = 21 | registration_plate = [[Vehicle registration plates of Greece|Yxx, Zxx, Ixx]] | blank_name_sec1 = [[Patron saint]] | blank_info_sec1 = [[Dionysius the Areopagite]] (3 October) | website = [http://www.cityofathens.gr/en/ www.cityofathens.gr] }} '''اتن''' (په انګلیسي: '''Athens''' ''/''/ˈæθɛnz/ ''ATH-enz،'' په یوناني: Αθήνα، په لاتیني لیکدود کې: ''Athína'' [aˈθina]؛ په پخوانۍ یوناني ژبه: Ἀθῆναι، چې لاتیني یې: ''Athênai'' (جمع)[atʰɛ̂ːnai̯] کېږي) د یونان پلازمېنه ده. دا ښار د نږدې ۴ میلیونه نفوس په درلودلو سره په یونان کې تر ټولو لوی ښار، او د اروپا په اتحادیه کې اووم تر ټولو لوی ښار بلل کېږي. اتن د اتیکا په سیمه باندې تسلط لري او پلازمېنه یې ده، او د نړۍ یو له تر ټولو لویو ښارونو څخه دی، چې له ۳۴۰۰ کلونو څخه اوږد ثبت شوی تاریخ لري او د انسانانو استوګنه پکې د یولسمې او ۷مې مخزېږدې زریزې تر منځ پیل شوې ده.<ref>{{cite book|title=Longman pronunciation dictionary|first=John C.|last=Wells|publisher=Longman|location=Harlow, England|year=1990|isbn=0-582-05383-8|page=48|chapter=Athens}}</ref><ref>Vinie Daily, Athens, the city in your pocket, pp 6</ref><ref name="ethnos.gr">{{cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> کلاسیک اتن یو ځواکمن ښاري دولت و. دا ښار د هنرونو، زده کړې او فلسفې یو مرکز او د افلاطون د فلسفي ښوونځي او د ارسطو د ویناوو ورکولو د ځای (Lyceum) لپاره کور و. دا ښار تر ډېره د اروپا په لویې وچې- په ځانګړې توګه په لرغوني روم باندې د کلتوري او سیاسي اغېزې له کبله په پراخې کچې سره د لوېدیځ تمدن زانګو او د دېموکراسۍ ټاټوبی بلل کېږي. په معاصره دوره کې، اتن یو لوی نړیوال ګڼ مېشته ښار دی او په یونان کې د اقتصادي، مالي، صنعتي، د بېړۍ چلونې، سیاسي او کلتوري ژوندانه لپاره په مرکزیت کې ځای لري. په ۲۰۲۱ز کال کې، د اتن ښاري ساحې له درۍ نیم میلیونو څخه ډېرو وګړو ته ځای ورکړی و، کوم چې د یونان د ټول نفوس ٪۳۵ جوړوي. دا ښار همداراز د هر کال زیات شمېر خلکو په ورتګ سره ځان ته د سیلانیانو راکښونکی ځای ګڼل کېږي.<ref>{{cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |work=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr}}</ref><ref>{{cite web |author=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 |access-date=28 March 2007 |publisher=CNN}}</ref><ref>{{cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=Ancient Greek Athenai, historic city and capital of Greece. Many of classical civilization's intellectual and artistic ideas originated there, and the city is generally considered to be the birthplace of Western civilization}}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml|date=19 December 2019}} – Accessed on 26 January 2007</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> اتن د نړیوالتوب او د نړۍ د ښارونو د شبکې په نامه ادارې د درجه بندۍ پر بنسټ یو د بېټا کټګورۍ نړیوال ښار بلل کېږي، او په سوېل ختیځه اروپا کې یو له تر ټولو لویو اقتصادي مرکزونو څخه شمېرل کېږي. دا ښار همدارنګه د یو لوی مالي سکتور درلودونکی دی، او د پيراووس په نامه بندر یې په اروپا کې تر ټولو لوی او په نړۍ کې دریم تر ټولو لوی مسافرتي بندر دی. د اتن ښاروالي( همدارنګه د اتن ښار) چې په حقیقت کې د ښار یو کوچینی واحد تشکیلوي، په ۲۰۱۱ز کال کې یې په خپلو رسمي حدودو کې  ۶۶۴۰۴۶ نفوس درلود او مساحت یې ۳۸.۶۹ کیلومتره مربع (۱۵.۰۴مایل مربع) و. د اتن ښاري ساحه یا لوی اتن د ښاروالۍ له خوا ورته له ځانګړو شوو اداري حدودو څخه بهر ته غځېدلې، چې نفوس یې په ۲۰۱۱ز کال کې په ۴۱۲ کیلومتر مربع (۱۵۹ مایل مربع) مساحت کې ۳۰۹۰۵۰۸ وګړي وو. اتن همدارنګه د اروپایي اصلي خاورې تر ټولو جنوبي پلازمېنه او په اروپا کې تر ټولو د تود اقلیم لرونکی لوی ښار دی. <ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities}}</ref><ref name="ESPO">{{cite web |date=30 April 2014 |title=Port of the month: Piraeus Port Authority |url=http://www.espo.be/index.php?option=com_content&view=article&id=515:port-of-the-month-piraeus-port-authority&catid=34:espo-press&Itemid=109 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713184733/http://www.espo.be/index.php?option=com_content&view=article&id=515:port-of-the-month-piraeus-port-authority&catid=34:espo-press&Itemid=109 |archive-date=13 July 2015 |access-date=4 May 2015 |publisher=[[European Sea Ports Organisation]] V.Z.W./A.S.B.L. (ESPO) |quote=The Port of Piraeus is a port of large sizes. It is the largest passenger port and one of the largest commercial ports in Europe.}}</ref><ref name="Weng2014">{{cite book|author=Qihao Weng|title=Global Urban Monitoring and Assessment through Earth Observation|url=https://books.google.com/books?id=FVbSBQAAQBAJ&pg=PA259|date=23 May 2014|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-6450-3|page=259|quote=Piraeus port, the chief port in Greece and the largest passenger port in Europe,|access-date=19 October 2015|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027194611/https://books.google.com/books?id=FVbSBQAAQBAJ&pg=PA259|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=ANEK Lines – Piraeus |url=http://www.anek.gr/english/dromol/pireaus1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203132339/http://www.anek.gr/english/dromol/pireaus1.html |archive-date=3 December 2008 |access-date=27 December 2008 |publisher=[[ANEK Lines]]}}</ref> په دې ښار کې د کلاسیکې دورې میراث لا هم تر سترګو کېږي، چې لرغوني آبدات، او هنري اثار یې استازولي کوي، او پارتِنون معبد یې تر ټولو مشهور او د لوېدیځ تمدنو له لومړنیو کلیدي نښو څخه شمېرل کېږي. د رومیانو او بېزانس آبدات او د عثماني خلافت یو لږ شمېر آبدات هم په دغه ښار کې خوندي ساتل شوي دي، په داسې حال کې چې تاریخي ښاري ځانګړنې یې د تاریخ په اوږدو کې د زریزو لپاره د تداوم عناصر دي. اتن د نړیۍ د یونسکو د میراث د دوو ساحو لپاره کور دی چې یوه یې د اتن اکروپولیس (Acropolis of Athens) او بله یې د منځنیو پېړیو دافني صومعه (Daphni Monastery) ده.<ref name="census11">{{cite web |script-title=el:Απογραφή Πληθυσμού – Κατοικιών 2011. ΜΟΝΙΜΟΣ Πληθυσμός |url=http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/resident_population_census2011rev.xls |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418171842/http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/resident_population_census2011rev.xls |archive-date=18 April 2016 |access-date=29 March 2017 |publisher=Hellenic Statistical Authority |language=el}}</ref><ref name="stat01">{{cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el}}</ref><ref name="area">{{cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |work=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr}}</ref><ref>{{Cite book|title=Monthly Statistical Bulletin of Greece, December 2012|publisher=ELSTAT|year=2012|pages=64}}</ref><ref name="statistics1">{{cite web |title=ΕΛΣΤΑΤ Απογραφη 2011 |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011061403/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |archive-date=11 October 2011 |access-date=22 August 2011 |publisher=statistics.gr}}</ref> د معاصرې دورې نښې چې تاریخچه یې په ۱۸۳۴ز کال کې د یوناني مستقلې پلازمېنې په توګه تاسیس کېدو ته ورګرځي، هلنیک پارلمان (Hellenic Parliament) او د اتن په اصطلاح مهندسي شوي درۍ ګوني ابدات چې د یونان له ملي کتابتون، د اتن ملي او کاپودېستري پوهنتون (National and Kapodistrian University of Athens) او د اتن د فلسفې ښوونځی، شاملوي. اتن همداراز د یو شمېر موزیمونو او کلتوري بنسټونو کور دی، لکه د لرغونپوهنې ملي موزیم، چې د نړۍ په کچه د لرغونو یونانيو بقایاوو تر ټولو لویه مجموعه پکې ده، د اکروپولیس موزیم، د سیکلادیک هنر موزیم، د بیناکي موزیم، او د بیزانس او مسیحي موزیم (Byzantine and Christian Museum). اتن په ۱۸۹۶ز کال کې د معاصرې دورې د اولمپيک لوبو لومړنی کوربه ښار و، او له هغه څخه ۱۰۸ کاله وروسته یې په ۲۰۰۴ز کال کې د دوبنیو اولمپیک لوبو کوربه توب وکړ، چې په دې سره د هغو ګوتو په شمار ښارونو څخه یو شمېرل کېږي کومو چې له یو ځل څخه یې زیات د اولمپیک د لوبو کوربه توب کړی دی.<ref name="oly">{{cite news|title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics|url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/|author=((CNN & Sports Illustrated))|publisher=sportsillustrated.cnn.com|date=5 September 1997|access-date=28 March 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/|archive-date=19 May 2008}}</ref> == رېښه او نومونه یې == په لرغونې یوناني ژبه کې د دې ښار نوم  Ἀθῆναιو چې یو جمع نوم دی  (په کلاسیکه اتیک لهجه اتنای چې [atʰɛ̂ːnai̯] تلفظ کېږي). په پخوانۍ یوناني ژبه لکه هومري یوناني کې دغه نوم په خپله مفرده بڼه  Ἀθήνη رایج و. ښايي بیا وروسته خپل جمع بڼې(Ἀθῆναι)  ته اوښتی وي لکه د Θῆβαι (تبس یا تبای) او  Μυκῆναι (موکِنای) سیمي. د نړۍ رېښه ښایي له له یوناني او اندو-اروپایي منشې څخه نه وې او کېدای شي د اتیکا د ماقبل یوناني بستر له پاتې شونو څخه وي. په لرغونې زمانه کې دا د بحث وړ موضوع وه چې ایا اتن یې نوم له خپلې اربابې الهې اتِنا ( په اتیک لیک دود Ἀθηνᾶ، آتَنا په ایونیک لیکدود Ἀθήνη، آتِن، په دوریک لیک دود: Ἀθάνα، آتَنا) څخه اخیستی دی یا اتنا خپل نوم له دې ښاره اخیستی دی. اوس معاصر پوهان په عموم کې په دې سره موافق دي چې نوموړې الهې خپل نوم له دې ښار څخه اخیستی دی، ځکه د نوم پای د ځایونو په نومونو کې عام اما د اشخاصو په نومونو کې نادر دی. <ref>As for example in [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135|date=18 April 2021}}.</ref><ref name="Beekes2009">{{citation|last=Beekes|first=Robert S. P.|author-link=Robert Beekes|title=Etymological Dictionary of Greek|publisher=Brill|location=Leiden and Boston|date=2009|page=29}}</ref><ref name="Burkert1985">{{citation|last=Burkert|first=Walter|author-link=Walter Burkert|date=1985|title=Greek Religion|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-674-36281-0|page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139]|url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139}}</ref> د لرغونې اتنۍ بنسټګرې افسانې په روایت، اتنا چې د حکمت او جنګ معبوده وه، له پوزیدون سره یې چې د سمندرونو خدای و، په دغې بې نومه ښار باندې د واکمنۍ پر سره سیالي تر سره کړه؛ دوی دواړه په دې سره سلا شول چې هر یو یې اتنیانو ته ښه ډالۍ ورکړه، هماغه به یې واکمن ټاکل کېږي، او د اتن ټولواک ککروپس یې د پرېکړه کوونکي قاضي په توګه وټاکه. د کاذب اپولودروس له خوا د وړاندې شوې انګېرنې له مخې، پوزیدون خپله درۍ ښاخه لرونکې نېزه په ځمکه ووهله چې ورسره د مالګینو اوبو یوه چینه رابهانده شوه. د افسانې په یوه بله نسخه کې د ورګیلیوس یا ويرګیل په ''ګورګیس'' نومي شعر کې، پوزیدون یې پر ځای اتنیانو ته لومړنی اس ورکړ. په دواړو نسخو کې اتنا اتنیانو ته لومړنۍ اهلي شوې د زیتونو ونه تقدیم کړه. ککروپس نوموړې ډالۍ ومنله او اتنا یې د اتن ښار د سرپرستې الهې په توګه اعلان کړه.<ref name="Kerényi1951">{{citation|last=Kerényi|first=Karl|author-link=Károly Kerényi|title=The Gods of the Greeks|publisher=Thames and Hudson|location=London, England|date=1951|isbn=0-500-27048-1|page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124}}</ref><ref name="Garland2008">{{cite book|last=Garland|first=Robert|title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization|url=https://archive.org/details/ancientgreeceeve0000garl|date=2008|publisher=Sterling|location=New York|isbn=978-1-4549-0908-8}}</ref> له ۱۷مې پېړۍ څخه راهیسې یاد ښار ته اته بېلابېلې رېښې وړاندیز شوې دي چې اوس په عمومي ډول رد شوې دي. کریستیان لوبېک دې نامه ته ἄθος  (''áthos'') یا  ἄνθος  (''ánthos'' کلیمه چې معنا یې ګل کېږي، وړاندیزه کړه، تر څو اتن د ګلدار ښار په توګه وښیي. لودویګ ون دودرلین (Byzantine and Christian Museum) د θάω فعل رېښه چې د تاو (θη) اصل دی ( زبېښل'')'' وړاندیز کړ تر څو اتن ښار د یوې حاصلخېزې سیمې په توګه وښیي. اتنیان د تاز یا چرچرک د اغوستونکو په نامه یادېدل، ځکه هغوی د طلایي چرچرک وزرونه اغوستل. د اتوکتونوس (له ځمکې راټوکېدليو) د یوې نښې په توګه رېښه هم ورته وړاندیز شوې، ځکه د اتن افسانوي موسس ارکتئوس (Erechtheus) یو له ځمکې زیږېدلی یا یو ساز غږوونکی و، ځکه چې تاز یوه ساز ایستونکې حشره ده. په کلاسیکو ادبیاتو کې، دې ښار ته د بنفش تاج ښار ویل شوی دی، چې د لومړي ځل لپاره د پیندار په ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''iostéphanoi Athânai'') کې یا د ( τὸ κλεινὸν ἄστυ (''tò kleinòn ásty'' یعنې شانداره ښار) په توګه مستند شوی دی.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref><ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> د منځنیو پېړیو په بهیر کې، د دغه ښار نوم یو ځل بیا په Ἀθήνα مفرده بڼه مختصر شو. بېلابېل نور نومونه یې د سېتاینس، ساتین او استین په شمول نمونه وو، په کومو کې چې د اضافي عبارتونو د غلطې املا لرونکي مشتقات شامل دي. د کستایل ټولواک لسم الفونسو (Alphonse X of Castile) یاد ښار ته یوه کاذبه رېښه یعنې 'هغه څوک چې له مړینې/جهل څخه مبرا دی' وړاندیز کوي''^{[پاڼې ته اړتیا ده]}''. د عثمانیانو په ترکي لیک دود کې دا ښار د ''آتینا'' (چې په لاتیني تورو ''Ātīnā کېږي'') په نوم یادېده، او په معاصره ترکي ژبه کې ''Atina'' بلل کېږي.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal|author=Bourne, Edward G.|year=1887|title=The Derivation of Stamboul|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-philology_1887_8_1/page/78|journal=American Journal of Philology|volume=8|issue=1|pages=78–82|doi=10.2307/287478|publisher=The Johns Hopkins University Press|jstor=287478}}</ref><ref>'General Storia' (Global History)</ref><ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf|date=31 July 2020}}</ref> ==تاریخ== ==جغرافیه== == سرچينې == 0hr890svvazl31izriacawpzhnwt3se 3 56592 368238 365419 2026-08-10T23:21:13Z Superpes15 22685 Superpes15 د [[د کارن خبرې اترې:LasseKeskinen]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Lasse Keskinen]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/LasseKeskinen|LasseKeskinen]]" to "[[Special:CentralAuth/Lasse Keskinen|Lasse Keskinen]]" 270764 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Roopeank}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۸:۳۲, ۱۶ اگسټ ۲۰۲۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) mz50l4bvo3gi91ber5x9bx5wpp5zv8f 0 56617 368071 363716 2026-08-10T12:13:46Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368071 wikitext text/x-wiki يو '''سيکولر دولت''' یا سيکولر هېواد په ([[انګلیسي|انګرېزي]]: '''Secular State''') هغه نظریه ده چې په سیکولاریزم پورې اړوند ده، چې له مخې یې یو دولت په رسمي بڼه په مذهبي مسایلو کې بې پلوه وي او له دین او بې دیني څخه ملاتړ نه کوي. یو سیکولار دولت دا ادعا لري چې له خپلو ټولو اتباعو سره د هغوی د مذهب په پام کې نیولو نه پرته په مساویانه ډول چلند کوي او مدعي وي چې د مذهبي اعتقاداتو، تړاو یا د کومو نورو ځانګړنو لرونکو وګړو پر وړاندې له ترجیحي کړنو ډډه کوي.<ref name="MadeleyEnyedi2003">{{cite book|author-first1=John T. S.|author-last1=Madeley|author-first2=Zsolt|author-last2=Enyedi|title=Church and State in Contemporary Europe: The Chimera of Neutrality|url=https://books.google.com/books?id=n5Brda6FmswC|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5394-5|page=14}}</ref> سیکولار دولتونه کوم دولتي دین/ترجیحي دین (د بېلګې په توګه یو رسمي دین) یا د هغه معادل نه لري، که څه هم د دولتي رسمي دین نشتوالی په دې معنی نه ده چې یو دولت له هره اړخه په بشپړه توګه سیکولار یا مساوات غوښتونکی دی. د بېلګې په توګه، ځینې دولتونه کوم چې خپل ځان سیکولار بولي خو بیا هم په خپلو ملي سرودونو او بیرغونو کې مذهبي ارجاعات لري یا هم داسې قوانین لري چې تر نورو دینونو یوه دین ته پکې ترجیح ورکړل شوې وي.[[دوتنه:Secular States Map.svg|thumb|400px|{{legend|#2c89a0|سيکولر هېوادونه}} {{legend|red|ديني هېوادونه}} {{legend|#ACACAC|په کافي اندازه مالومات نشته}}]] == مبدا او تمرین == سیکولاریزم کېدای شي د یوه دولت په جوړولو (د بېلګې په توګه، د شوروي جمهوریتونو اتحاد، متحده ایالات، هند) یا وروسته سیکولاریز کېدو سره (لکه فرانسه یا نیپال) رامنځته شي. په فرانسه کې د laïcité خوځښتونه او په متحده ایالتونو کې د کلیسا او دولت بېلتون د سیکولاریزم عصري [[مفاهمه|مفاهیم]] تعریف کړل. د امریکا متحده ایالات په لویدیځ او ټوله نړۍ کې لومړنی سیکولار ملت دی. له تاریخي اړخه، د سیکولاریزم بهیر په معمول ډول د مذهبي ازادیو ورکړه، د دولتي دینونو له منځه وړل، د دین لپاره د عامه سرچینو د کارولو درول، له مذهبي کنټرول څخه د حقوقي نظام خلاصیدل او د روزنیز سیستم ازادیدل پکې شاملیږي او د هغو اتباعو زغمل چې خپل دین ته تغییر ورکوي یا خپل دین پریږدي او سیاسي مشرانو ته دا اجازه ورکوي څو پرته له دیني عقایدو څخه واک ته ورسیږي.<ref>{{cite web|url=https://www.slader.com/discussion/question/which-nation-was-the-first-secular-nation-in-the-history/|title=Which nation was the first secular nation in history?|access-date=2021-10-20|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807021800/https://www.slader.com/discussion/question/which-nation-was-the-first-secular-nation-in-the-history/|url-status=dead}}</ref><ref>Jean Baubérot [http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp The secular principle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222013645/http://www.ambafrance-us.org/atoz/secular.asp|date=22 February 2008}}</ref> د بېلګې په توګه په فرانسې، ایټالیا او هسپانیا کې د دولتي ادارو لپاره د رسمي رخصتیو ورځې، د مسیحیانو د جشن ورځې دي. په فرانسه کې هر خصوصي ښوونځی چې د دې هېواد له ملي زده کړو سره قرارداد کوي دا په دې معنی ده چې ښوونکو ته یې د دولت له خوا معاش ورکول کېږي، چې زیاتره کاتولیک ښوونځي په دغه وضعیت کې دي او له تاریخي اړخه هغوی په اکثریت کې دي. له دې سره، نور مذهبي یا غیرمذهبي ښوونځي هم په دې ډول قرارداد کوي. په ځینو اروپايي هېوادونو کې چې سیکولاریزم له تک فرهنګي خیرغوښتنې سره مخ وي، ځینې اصلي مسیحي فرقې او د نورو ادیانو فرقې د خپلو ځینو مذهبي خیریه مالي سرچینو له اړخه په دولت پورې تړلي دي. په شراکتي [[قانون]] او د خیریه چارو په قانون کې دا خبره عامه ده چې باید د همدې پیسو له استعمال څخه سازمان شوی مذهب باید د عبادت په یوه بېل ځای کې د مذهبي عبادت یا د دین د بدلولو لپاره کار اخیستل ممنوع دي؛ مذهبي پلاوی باید په خپله مذهبي محتوی، تحصیل یافته روحانیون او غیرمذهبي کسان باید د خپلو دندو د تر سره کولو په موخه وړاندې کړي او کېدای شي خپل ځینې وختونه بېلابېلو خیریه چارو ته ځانګړی کړي. په دې اړه، ځینو خیریه موسساتو سیکولار سازمانونه جوړ کړي دي چې د مذهبي پلاوو له خوا ټول یا ځینې مالي مرستې مدیریت کوي. <ref>{{cite journal|last1=Teese|first1=Richard|title=Private Schools in France: Evolution of a System|url=https://archive.org/details/sim_comparative-education-review_1986-05_30_2/page/247|journal=Comparative Education Review|date=1986|volume=30|issue=2|pages=247–259|doi=10.1086/446591|jstor=1188531|s2cid=144698211}}</ref><ref>{{cite web|last=Twinch|first=Emily|title=Religious charities: Faith, funding and the state|url=http://www.thirdsector.co.uk/news/Article/914534/religious-charities-faith-funding-state/|work=Article dated 22 June 2009|publisher=Third Sector – a UK Charity Periodical|access-date=3 June 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221443/http://www.thirdsector.co.uk/news/Article/914534/religious-charities-faith-funding-state/|archive-date=10 May 2013}}</ref> مذهبي او غیرمذهبي موسسات کولای شي دولت ته د برابرو پیسو د ترلاسه کولو لپاره غوښتنه وړاندې کړي او د ارزول شویو ټولنیزو پایلو له مخې چې د مذهبي غیرمستقیمې دولتي بودیجې شتون په صورت کې یا هم یوازې د هغو سازمانونو د ذینفعانو د شمېر له مخې سب سایډي ترلاسه کړي. دا د متحده ایالاتو د خیریه انتخاب په څیر دی. دا خبره شکمنه ده چې ایا دولتي مذهبي بودیجه د بشر د حقونو په اړه د اروپايي کنوانسیون سره په مطابقت کې ده که نه؟. په ظاهره توګه، پر دې موضوع باندې تر اوسه د ECHR د قوانینو له مخې په ګڼ هېوادیزه توګه سره تصمیم نه دی نیول شوی کوم چې د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال میثاق له حقونو څخه رامنځته شوی، چې په خپلو ګډو ټولنیزو بنسټیزو حقونو په تامین کې تبعیض نه لرل الزامي ګڼي. په ځانګړې توګه، د ځینو مشخصو خدماتو تمویل د دولت د عدم تبعیض له اعمالو سره مطابقت نه لري.<ref>{{cite web|url=http://www.education.gov.uk/|title=Department for Education|access-date=18 March 2015}}</ref><ref>[Sejdic and Finci v. Bosnia and Herzegovina (application nos. 27996/06 and 34836/06) found a violation of the non-discrimination overarching right [[wiktionary:vis-à-vis|vis-à-vis]] all other rights on a wider subject from often arbitrary funding of social charities viz. rights afforded by law Art. 1 of Prot. No. 12, namely protecting "any right set forth by law".{{clarify|date=February 2017}}{{Fix|text=plain English please}} The convention introduces a general prohibition of discrimination in legally enshrined state action, as well as where rights under the convention such as education or health care are funded. A superior level of services supported by religious bodies is permitted.]</ref> زیاتره هغه دولتونه چې اوسمهال په عمل کې سیکولار دي ښايي د هغو داسې قانوني لارې چارې ولري چې په هغو کې پخواني مذهبي اثار موجود وي. سیکولاریزم په خپله بېلابېل ډولونه لري چې ښايي له رسمي دین سره تر یوې اندازې پورې ورته وي. په بریتانیا کې د دولت مشر اوس هم اړ دی چې د تاج اېښودنې لوړه تر سره کړي کوم چې دا قانون په ۱۶۸۸ کې تصویب شوی و او په دې مراسمو کې لوړه کوي چې د پروتیستانت اصلاح شوی دین او د انګلستان رسمي کلیسا به ساتي. همداشان بریتانیا د انګلستان د کلیسا ۲۶ لوړپوړو روحانیونو ته د لارډونو په شورا کې څوکۍ لري چې د Lords Spiritual په نوم پیژندل کېږي. په کاناډا کې د حقونو او ازادیو کاناډايي منشور بیا د وجدان او مذهب، افکارو، عقایدو، نظریاتو او بیان په نوم سیکولار ازادي وړاندې کوي، چې د بیان په برخه کې ارتباطات، اجتماعات او ټولنې شاملیږي، خو د همدې منشور سریزه بیا د «خدای د برتري» مفهوم ساتلی چې دا د هغو کسانو لپاره چې پر بې خدايي اعتقاد لري یا پر څو خدایانو باندې اعتقاد لري له هغې ډلې الحاد او بودایزم لپاره مضر تمامیږي. [[اېټاليا|ایټالیا]] په ۱۹۴۸ کال کې د اساسي قانون له تصویب وروسته یو سیکولار دولت دی (کوم چې په ۱۹۸۵ کال کې د اساسي قانون د محکمې له خوا پرې ټینګار شوی)، خو بیا هم د کاتولیک کلیسا لپاره یو ځانګړی حالت په رسمیت پیژني. سره له دې، معکوس پرمختګ هم ممکن رامنځته شي، ځکه چې یو دولت کولای شي له سیکولار حالت څخه یو مذهبي دولت ته ولاړ شي، لکه څرنګه چې دا کار په ایران کې رامنځته شو، چیرې چې د ایران سیکولار شاهنشاهي دولت د [[ايران|ایران]] پر اسلامي جمهوریت باندې بدل شو (لاندې لیست وګورئ). خو بیا هم، په تیرو ۲۵۰ کلونو کې د سیکولاریزم بهیر ډېر تر سترګو شوی دی.<ref>{{cite web|url=http://www.royal.gov.uk/royaleventsandceremonies/coronation/coronation.aspx|title=Coronation Oath|access-date=18 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/business/lords/whos-in-the-house-of-lords/members-and-their-roles/how-members-are-appointed/#jump-link-3|title=How members are appointed|work=UK Parliament|access-date=18 March 2015}}</ref><ref name="Hogg, Peter W. 1982">Hogg, Peter W. ''Canada Act 1982 Annotated''. Toronto, Canada: The Carswell Company Limited, 1982.</ref><ref name="Paul Russell">[http://www.academia.edu/16378297/_The_supremacy_of_God_does_not_belong_in_the_Constitution_ ''Paul Russell''], "The supremacy of God" does not belong in the Constitution": The Globe & Mail, June 11, 1999</ref><ref>Articles 3, 7, 8, 19, 20 of the Constitution of Italy; Constitutional Court's Decision n. 203/1989</ref><ref>{{cite web|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131|title=Harris Interactive: Resource Not Found|access-date=18 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723125147/http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131|archive-date=23 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=300|title=A Portrait of "Generation Next"|date=9 January 2007|work=Pew Research Center for the People and the Press|access-date=18 March 2015|تاريخ الأرشيف=24 May 2008|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080524055917/http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=300|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 May 2008|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080524055917/http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=300|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080524055917/http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=300|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524055917/http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=300}}</ref><ref>{{cite web|url=http://science.jrank.org/pages/11240/Secularization-Secularism-History-Nature-Secularization-Secularism-1914.html|title=Secularization and Secularism – History and Nature of Secularization and Secularism to 1914|access-date=18 March 2015|archive-date=23 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523113139/http://science.jrank.org/pages/11240/Secularization-Secularism-History-Nature-Secularization-Secularism-1914.html|url-status=dead}}</ref> == پېژندنه == په يو سيکولر هېواد کې د هېواد دولت او قانون د دين له اړخه بې طرفه عمل کوي. او هېڅ رسمي يا مسلکي قانون يا ټينګار نه لري، چې د دين له خوا مطرح وي يا دين ورسره ګډ وي. سيکولر په دې معنا نه دی چې اسلام ته درناوی نه لري، يا د اسلام مخالف دي. بلکې دا يوه مفکوره او روشنفکري ده چې دين په عبادت ځای، او سياست په حکومت کې وي. د بېلګې په ډول: يو سيکولري نظام د مذهب پر اساس سياست مخته نه وړي، او هغه کسان چې غواړي اسلام ته ارزښت ورکړي، اجازه لري دوی کار نه پرې لري. که چېرې يوه مسلمانه مېرمن په يوه سيکولري هېواد کې حجاب ولري، که يې ونه لري، سيکولري نظام هېڅ قانون ورته نه لري، او کار نه پرې لري. == سيکولري دولتونه == == په نړۍ کې د سيکولر مهم دولتونه == === فرانسه === د فراسنې دولت د قانوني لحاظه د دين په رسميت پېژندلو څخه منع شوی. يوازې هغه مهال ديني اشخاصو ته د فعاليت اجازه ورکړل کېږي چې: *د دوی‌اصلي موخه بايد مذهبي فعالیتونه نه وي، او د عمومي سازمان فعاليت سره ګډ نه کړي. [[فرانسه|فرانسويان]] مذهب يوه شخصي وسيله ګڼي، او هېڅکله دې موضوعاتو کې مداخله او لاسوهنه نه کوي. او د يو بل سره د دين پر موضوعاتو اختلاف نه لري. == د وچو (قارو) له مخې د سیکولار دولتونو لړلیک == دا د هغو هېوادونو لړلیک دی چې یا په خپل اساسي قانون یا هم په خپلو نورو دولتي اسنادو کې په واضح توګه خپل ځان سیکولار بیان کړي دي. === افریقايي هېوادونه === * انګولا * بینین * بوتسوانا * بورکینا فاسو * بروندي * کامرون * د مرکزي افریقا جمهوریت * جاد * عاج ساحل * د کانګو دیموکراتیک جمهویت * د کانګو جمهوریت * ګابون * ګینیا * ګینیا - بیسو * مدغاسکر * مالي * نامیبیا * نایجریا * راونډا * ساو ټوم او پرنسیپ * سینیګال * تانزانیا * توكو === '''اسیایي هېوادونه''' === * [[ازربايجان|اذربایجان]] * [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] * ختیځ تیمور * هند * [[بنګله دیش|بنګلادېش]] * [[جاپان]] * قزاقستان * قرغیزیستان * [[نیپال]] * فیلیپین * سنګاپور * [[تاجيکستان|تاجکستان]] * ترکیه¹ * ترکمنستان * [[ویتنام]] === کارابین === * کیوبا === اروپايي هېوادونه === * البانیا * اطریش * [[بلاروس|بېلاروس]] * [[بېلجیم|بلجیم]] * [[بلغاریا]] * کرواسي * چیک جمهوریت * ایسټونیا * فرانسه * ایټالیا * کوسوو ² * لاټویا * پرتګال * روسیه ¹ * صربستان * سلواکیا * سلوینیا * هسپانیا * سویډن * اوکراین === شمالي امریکا === * کاناډا * مکسیکو * متحده ایالات === اقیانوسیه === * استرالیا * نیو زیلنډ * فیجي * د میکرونیسیا فیدراتیف دولتونه === سویلي امریکا === * کولمبیا * ایکوادور * ګیانا == پخواني سیکولار دولتونه == * د امریکا کانفیدریټ ایالتونه (۱۸۶۱-۱۸۶۵) * د افغانستان دیموکراتیک جمهوریت (۱۹۸۰-۱۹۸۷) ** افغانستان د شورویانو له برید وروسته یو سیکولار دولت درلود، خو اسلام بیرته په ۱۹۸۷ کې رسمي دین وګرځید. * حکومت پاکستان  (1947-1956) * د ایران شاهنشاهي دولت  (1925–1941, 1953–1979) ** ایران تر ۱۹۴۱ کال پورې یعنې چې کله رضاشاه له واکه لري شو، یو سیکولار دولت و. دا هېواد یو ځل بیا د ۱۹۵۳ کال د کودتا نه وروسته سیکولار دولت و تر څو چې به ۱۹۷۹ کې اسلامي انقلاب رامنځته شو، چې له کبله یې محمد رضا شاه پهلوي له واک څخه لري او پر ځا یې اسلامي جمهوریت راغی. * عراق  (1932–2005) ** عراق په ۱۹۳۲ کال کې د خپلې خپلواکۍ په اخیستو سره سیکولار دولت شو. که څه هم په ۲۰۰۵ کال کې د عراق د نوی اساسي قانون له مخط اسلام د دولتي دین په توګه ومنل شو. * ساموا (1962–2017) ** په ۲۰۱۷ کال کې، د ساموا د قانون جوړونې شورا په اساسي قانون کې د تعدیل په راستلو سره عیسویت د دولتي دین په توګه ومانه. ==د سيکولر هېوادونو نوملړ== ==ورته ليکنې== [[سيکولريزم]] == سرچينه == 4bzbko3yhcocwwkg1b5p7emxypvoq22 0 57644 368120 272826 2026-08-10T13:29:08Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368120 wikitext text/x-wiki د انسان د تکامل جینټک د یو انسان د جینوم توپیر د بل انسان له جینوم سره مطالعه کوي چې د هغو تېر شوی تکامل د انسان جینوم او د هغه اوسنیو اغېزو ته وده ورکړې ده. د جینومونو ترمنځ توپیرونه د انسان پېژندنې، طبي، تاریخي او قانوني اجرااتو لپاره کاربرد لري. جنټیکي معلومات کولای شي د انسان د تکامل په اړه مهم لید لوري وړاندې کړي.       بیولوژي پوهان انسانان له څو محدودو نورو نمونو سره د لویو بیزوګانو په توګه (د هومینیدای کورنۍ له نمونوسره) طبقه بندي کوي. ژوندی هومینیدای دوې ځانګړې نمونې د شیمپانزي (بونوبو، پن پنیسکس، شیمپانزي، پن تروګلودایتیس)، دوې نمونې د ګوریلا (لوېدیځه ګوریلا، ګوریلا ګوریلا، او ختیځه ګوریلا، ګوریلا ګوریري) او دوې نمونې د اورانګوتان (د بورنیان اورانګوتان، پونګو پیګمیوس، او سوماتران اورانګوتان، پونګو ابیلی) له ځان سره لري. لویې بیزوګانې د هیلوبتیدای د ګیبون له کورنۍ سره یو ځای د  هومینویدای د بیزوګانو لوی خاندان تشکیلوي.    <ref name="Murphy 20012">{{cite journal|author=Murphy, W.J.|year=2001|bibcode=2001Sci...294.2348M|pmid=11743200|doi=10.1126/science.1067179|pages=2348–2351|issue=5550|volume=294|journal=Science|title=Resolution of the early placental mammal radiation using Bayesian phylogenetics|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-12-14_294_5550/page/2348|author11=Springer, M.S.|author2=Eizirik, E.|author10=de Jong, W.W.|author9=Stanhope, M.J.|author8=Ryder, O.A.|author7=Teeling, E.|author6=Douady, C.J.|author5=Scally, M.|author4=Madsen, O.|author3=O'Brien, S.J.|s2cid=34367609}}</ref> بیزوګانې په خپل وار او همدارنګه د زړې نړۍ بیزوګانې، د نوې نړۍ بیزوګانې او نورې په لومړنۍ سلسلې پورې اړه لري (تر۴۰۰ ډېرې نمونې لري). د میتوکانداریا د ډي ان اېmtDNA)) او هستوي ډي ان اې nDNA))  څخه ډېټا ښیي چې لومړني ژوند کوونکي همدارنګه رودینتیا، لګومورفا، دیرموپترا، سکندینتیا په ایوارکونتوګلایرز ډلې پورې اړه لري. دغه ادعا د الوAlu)) ډول لنډ هستوي متفرقو عناصروSINEs)) چې یوازې د ایوارکونتوګلایرز په غړو کې پیداکېږي، تقویه کېږي.     <ref name="Kriegs 2006">{{cite journal|author1=Kriegs, J.O.|author2=Churakov, G.|author3=Kiefmann, M.|author4=Jordan, U.|author5=Brosius, J.|author6=Schmitz, J.|year=2006|title=Retroposed elements as archives for the evolutionary history of placental mammals|journal=PLOS Biol|volume=4|issue=4|pages=e91|doi=10.1371/journal.pbio.0040091|pmid=16515367|pmc=1395351}}</ref> == فایلوجینټک == د فایلو جنیټک ونه په معمولي ډول د وګړو د ډي ان اې یا د پروتینو له ځنځیر څخه ترلاسه کېږي. ډېری، میتوکانداریا ډي ان اې یا د Y کروموزوم ځنځیر د انسان د پخوانیو وګړ پېژندنو د مطالعې لپاره کارول کېږي. دا ډي ان اې د کروموزم د ځاي منفردې سرچیني سره نه یو ځای کېږي او تر ډېره تل له یو والد څخه په میراث پاتې کېږي چې یوازې یوه ښکاره استثنا په mtDNA کې لري. وګړي له نژدې جغرافیایي ځایونه څخه نظر هغو وکړو ته چې لرې جغرافیایي ځانو څخه وي، ډېر ورته والی لري. په فایلو جینټکونو کې فاصله په تقریبي ټول په لاندې بحثونو دلالت کوي:    <ref name="Schwartz 20022">{{cite journal|vauthors=Schwartz M, Vissing J|year=2002|title=Paternal Inheritance of Mitochondrial DNA|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2002-08-22_347_8/page/576|journal=N Engl J Med|volume=347|issue=8|pages=576–580|pmid=12192017|doi=10.1056/NEJMoa020350}}</ref> # '''جینټکي واټن:''' د انسانانو او شمپانزي تر منځ جنیتکي توپير ۲ سلنه دی یا د اوسنیو انسانانو د ډولونو څخه درې ځلې ډېر دی (د اټکل له مخې ۰،۶ سلنه).<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/l_073_47.html "Human Chromosome 2." ''PBS''.]</ref><ref>As of 2015, the typical difference between the genomes of two individuals was estimated at 20 million base pairs (or 0.6% of the total of 3.2 billion base pairs): "a typical [individual] genome differs from the reference human genome at 4.1 million to 5.0 million sites [...] affecting 20 million bases of sequence" {{cite journal|vauthors=Auton A, Brooks LD, Durbin RM, Garrison EP, Kang HM, Korbel JO, Marchini JL, McCarthy S, McVean GA, Abecasis GR|display-authors=6|title=A global reference for human genetic variation|journal=Nature|volume=526|issue=7571|pages=68–74|date=October 2015|pmid=26432245|pmc=4750478|doi=10.1038/nature15393|bibcode=2015Natur.526...68T}}</ref> # '''لنډ مهاله لرېوالی''' چې په اخري ګډ نیکه پورې اړه لري. د اوسنیو انسانانو میتوکاندریا ترټولو اخري ګډ نیکه داسې اټکل کېږي چې ممکن ۱۶۰،۰۰۰ کاله د مخه یې ژوند کړی وي او د انسانانو او شیمپانزي وروستي ګډ نیکه ممکن ۵ یا ۶ میلیون کاله د مخه ژوند کړی وي.   <ref>"134 to 188 ka": {{cite journal|vauthors=Fu Q, Mittnik A, Johnson PL, Bos K, Lari M, Bollongino R, Sun C, Giemsch L, Schmitz R, Burger J, Ronchitelli AM, Martini F, Cremonesi RG, Svoboda J, Bauer P, Caramelli D, Castellano S, Reich D, Pääbo S, Krause J|title=A revised timescale for human evolution based on ancient mitochondrial genomes|journal=Current Biology|volume=23|issue=7|pages=553–59|date=March 21, 2013|pmid=23523248|doi=10.1016/j.cub.2013.02.044|pmc=5036973}}.</ref><ref name="Patterson N 2006">{{cite journal|vauthors=Patterson N, Richter DJ, Gnerre S, Lander ES, Reich D|year=2006|title=Genetic evidence for complex speciation of humans and chimpanzees|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-06-29_441_7097/page/1103|journal=Nature|volume=441|issue=7097|pages=1103–8|doi=10.1038/nature04789|pmid=16710306|bibcode=2006Natur.441.1103P|s2cid=2325560}}</ref> == د انسانانو او افریقایي بېزوګانو نمونه بندي == له خپلو نژدې خپلوانو څخه د انسانانو بېلوالی چې غیر انساني بېزوګانې (شیمپانزي او ګوریلا) دي؛ له څه باندې یوې پيړۍ راهیسې تر څېړنې لاندې دی. په دې اړه پېنځه لویې پوښتنې تربحث لاندې دي. * کومې بېزوګانې زموږ تر ټولو نږدې اجداد دي؟ * دغه جلاتوب کله  را منځ ته شو؟ * له جلاتوب مخکې د ګډ نیکه د وګړو حقیقي کچه تر کومه حده وه؟ * ایا په دې ځای کې د وګړو جوړښت (فرعی نفوس) نښې چې له نمونه بندۍ وروسته راځي یا جزيي ترکیب چې مخکې له هغې راځي، شته؟ * له دې جلاتوب مخکې او وروسته، ځانګړې پېښې څه شی دي؟ (د 2a او 2b کروموزوم د یوځای کېدو په ګډون) === عمومي لیدنې === څرنګه چې مخکې بحث وشو، د جینوم بېلې برخې د ډول د لومړنیو ژوند کوونکو یا هومینوید ترمنځ د جدایي بېل تسلسل ښیي. دا هم ښودل شوې چې د انسانانو او شیمپانزي د DNA تر منځ د تسلسل جدایي ډیر توپیر لري. د بېلګې په توګه، د انسانانو او شیمپانزي د غیر کوډ لرونکو، غیر تکراري جینومیک ساحو ترمنځ، د تسلسل جدایي له ۰ تر ۲،۶۶ سلنې پورې توپير لري. په انساني جینوم کي د نیکلوتایدیس سلنه (hg۳۸) چې یو په یو په دقیقه توګه د شیمپانزي جینوم (پنترو۶( سره برابردی، ۸۴، ۳۸٪ دی. د جین نورې ونې چې د ډې ان اې د برخو د مقایسوي شننې په مرسته را منځ ته شوې، د دې ونې له نمونې سره برابرې نه دي. چې په لاندې ډول خلاصه شوي دي:  <ref name="Chen Li 2001">{{cite journal|author=Chen, F.C.|author2=Li, W.H.|year=2001|title=Genomic divergences between humans and other hominoids and the effective population size of the common ancestor of humans and chimpanzees|journal=Am J Hum Genet|volume=68|issue=2|pages=444–456|doi=10.1086/318206|pmid=11170892|pmc=1235277}}</ref> * د تسلسل جدایي د انسانانو، شیمپانزي او ګوریلا تر منځ په بشپړه توګه توپیر لري. * د ډې ان اې ډېرو سلسلو لپاره، داسې ښکاري چې انسانان او شیمپانزي تر ټولو نږدې اړیکه لري، خو ډېری کسان د انسان – ګوریلا یا شیمپانزي ګوریلا کلېډ یا هغه اورګانیزمونه چې د یو جد لپاره طبقه بندې کېږي، اشاره کوي. * د انسان جینوم او همدا رنګه د شیمپانزي جینوم تسلسل موندلی دی. د انسان کروموزوم ۲۳  جوړې لري، حال دا چې شیمپانزي، ګوریلا، او اورانګونتان ۲۴ جوړې لري. د انسان کروموزوم ۲  د ۲a او ۲b کروموزمونو ترکیب دی چې په نورو لومړنیو ژوند کوونکو کې جلا پاتې شوي دي. <ref>Ken Miller in the ''Kitzmiller v. Dover'' trial transcripts.</ref> === د جدایي وختونه === له نورو بېزوګانو څخه د انسان د جلاتوب وخت ډیر تود بحث دی. په  ۱۹۶۷ زیږدیز کال کې لومړنۍ مالیکولي څېړنه خپره شوه چې د لومړنیو ژوند کوونکو ترمنځ امیونولیژیکي واټن (IDs) یې اندازه کړ. په بنسټیزه توګه، دغې څېړنې د امیونولیژیکي غبرګون قوت هم اندازه کړ چې د یوې نمونې انتی جین (د انسان البومین) د یو بلې نمونې (انسان، شیمپانزي، ګوریلا، د زړې نړۍ بیزوګانو) معافیتی سیستم تحریک کوي. نږدې نمونې باید ورته انتی جین ولري او له دې امله باید د یو بل انتی جین ته ضعیف امیونولیژیکی غبرګون وښیي. د یوې نمونې امیونولیژیکی غبرګون خپل انتی جین ته (مثلاً انسان انسان ته) 1 ټاکل شوی دی. <ref name="Sarich Wilson 1967">{{cite journal|author=Sarich, V.M.|author2=Wilson, A.C.|year=1967|title=Immunological time scale for hominid evolution|url=https://archive.org/details/sim_science_1967-12-01_158_3805/page/1200|journal=Science|volume=158|issue=3805|pages=1200–1203|doi=10.1126/science.158.3805.1200|pmid=4964406|bibcode=1967Sci...158.1200S|s2cid=7349579}}</ref> د انسانانو او ګوریلا امیونولیژیکي واټن ۱.۰۹ تشخیص شوی، چې د انسانانو او شیمپانزي تر منځ ۱.۱۴ خو دغه واټن د زړې نړۍ له شپږو بېزو ګانو سره په منځني ډول ۲.۴۶ دی چې دا ښيي د افریقایي بېزوګانې د نورو بیزوګانو په پرتله له انسانانو سره نژدې اړیکې لري. لیکوالان د زړې نړۍ د بېزوګانو او هومینویدا ترمنځ د جدایي وخت ۳۰ میلیون کاله مخکې اټکل کړی دی. د فوسیلي ډېټا په اساس، امیونولیژیکي واټن په ثابته توګه پر مخ تللی. دوی دې پایلې ته ورسېدل چې د انسانانو او افریقایی بیزوګانو د جدایي وخت تقریباً ۵ ميلیون کاله دی. دا یوه حیرانوونکې پایله وه. ډېری ساینس پوهانو په هغه وخت کې داسې انګېرل چې انسانان او لویې بیزوګانې دېرپه خوا سره جلا شوي (تر ۱۵میلیون کاله مخکې). د امیونولیژیکی واټن پر اساس، ګوریلا تر شیمپانزي انسانانو ته نږدې وه. خو دغه توپيردومره کم وو چې تریکوتومي (په درېیو برخو وېشل) د دې ډاډ پراساس د حل کېدو وړ نه ؤ. وروسته د مالیکولي جینټک پر اساس څیړنو وکړای شول چې تریکوتومي حل کړي. شیمپانزي د ډول  د تکامل پر اساس نسبت ګوریلا ته نږدې وه. خو د جدایي ځېنې وختونه وروسته اټکل شول (چې د مالیکولی جنټک پېچلې لارې یې کارولې وې). د ۱۹۶۷ زیږدیزکال له اټکلونو سره یې اساساً کوم توپير نه درلود، خو وروستیو څېړنو دغه وختونه له ۱۱ تر ۱۴ میلیون کلونو پورې وښودل.  <ref>{{cite journal|last1=Venn|first3=Iain|pmc=4746749|pmid=24926018|first6=Gil|last6=McVean|first5=Ronald|last5=Bontrop|first4=Natasja|last4=de Groot|last3=Mathieson|first1=Oliver|first2=Isaac|last2=Turner|doi=10.1126/science.344.6189.1272|pages=1272–1275|number=6189|volume=344|date=June 2014|journal=Science|title=Strong male bias drives germline mutation in chimpanzees|bibcode=2014Sci...344.1272V}}</ref> === د جلاتوب وختونه او د اجدادي نفوس حقیقي اندازه === د جلاتوب د وختونو ټاکلو لپاره اوسني میتودونه د DNA تسلسل طریقه او مالیکولي ساعتونه دي. معمولا د مالیکول ساعت تنظیم داسې فرض کوي چې اورنګوتان له افریقایي بیزوګانو څخه (د انسانانو په شمول) ۱۲ـ۱۶ کاله وړاندې بېل شو. په ځینې مطالعاتو کې د نړۍ ځینې زاړه بېزوګان هم شامل دي او د دوی د جلاتوب وخت له هومینوایډز څخه ۲۵ـ ۳۰ میلیون کلونه ټاکي. دواړه د حساب کولو تګلارې د خورا لږ فوسیل ډیټا پراساس دي او تر انتقاد لاندې دي.    <ref name="Yoder Yang 2000">{{cite journal|author=Yoder, A.D.|author2=Yang, Z.|date=1 July 2000|title=Estimation of primate speciation dates using local molecular clocks|journal=Mol Biol Evol|volume=17|issue=7|pages=1081–1090|pmid=10889221|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026389|doi-access=free}}</ref> که دغه نیټې بیا وکتل شي، د مالیکولي معلوماتو څخه اټکل شوي د جلاتوب وختونه به هم بدلون ومومي. خود جلاتوب نسبي وختونه د بدلون امکان نه لري. حتی که موږ نشو کولی دقیقاً د جلاتوب وختونه په دقیق ډول ووایو، موږ په پوره ډاډ سره ویلی شو چې د شیمپانزي او انسانانو ترمنځ د جلاتوب وخت د شیمپانزي او بېزوګانو یا انسانانو او بېزوګانو په پرتله شاوخوا شپږ ځله لنډ دی. <ref name="Takahata">{{cite journal|author1=Takahata, N.|author2=Satta, Y.|author3=Klein, J.|year=1995|title=Divergence time and population size in the lineage leading to modern humans|journal=Theor Popul Biol|volume=48|issue=2|pages=198–221|doi=10.1006/tpbi.1995.1026|pmid=7482371}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == obdqzb24waan9qariuiim69g0niys4w 0 57659 368187 301470 2026-08-10T15:23:00Z InternetArchiveBot 24283 Add 7 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368187 wikitext text/x-wiki څو اړخیزه  فرضیه، څو اړخیز تکامل (MRE) ، یا پولیسینټریک فرضیه یو ساینسي ماډل دی چې د انسان د تکامل نمونې لپاره یواصل چې خورا پراخه منل شوي "افریقا څخه بهر" ماډل ته بدیل توضیح وړاندې کوي.   څو اړخیزه تکامل دا په ګوته کوي چې د انسان نمونه لومړی شاوخوا دوه میلیونه کاله د مخه راپورته شوې او ورپسې د انسان تکامل په یو واحد، دوامداره انساني نمونه کې ده. دا نمونه ټول لرغوني انساني ډولونه لکه H. erectus او Neanderthals اوعصري ډولونه لري او په ټوله نړۍ کې د اناتومي پلوه عصري انسانانو (Homo sapiens)، متنوع نفوس ته وده ورکوي.  دا فرضیه استدلال کوي چې د کلینیکي تغییر میکانیزم د "مرکز او څنډې" ماډل له لارې د  Pleistocene په اوږدو کې د جنیتیکی انحراف، د جین جریان او انتخاب ترمنځ اړین توازن ته اجازه ورکوي، د نړیوالې نمونې په توګه عمومي تکامل، مګر په داسې حال کې چې سیمه ییز توپیرونه په ځینو مورفولوژیکي خصوصیاتو کې ساتي.  د multiregionalism  پلویان د فوسیل او جینومیک معلوماتو او د لرغون پیژندنې دودونو دوام ته دخپلې فرضیې ملاتړ په توګه اشاره کوي، څو اړخیزه فرضیه لومړی په ۱۹۸۴ز کې وړاندیز شوه او بیا په ۲۰۰۳ زکې بیا وکتل شوه. <ref name="dx.doi.org">{{cite journal|last1=Wolpoff|first7=R.|pmid=3136545|doi=10.1126/science.3136545|pages=772–74|issue=4867|volume=241|journal=Science|title=Modern Human Origins|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-08-12_241_4867/page/772|year=1988|first8=G.|last8=Clark|last7=Eckhardt|first1=M. H.|first6=D. W.|last6=Frayer|first5=G.|last5=Pope|first4=J.|last4=Radovcic|first3=F. H.|last3=Smith|first2=J. N.|last2=Spuhler|bibcode=1988Sci...241..772W}}</ref> په دې بیا کتل شوې بڼه کې، دا د Assimilation ماډل ته ورته دی چې په دې باور دي چې عصري انسانان په افریقا کې زېږېدلي او نن ورځ د افریقا اصلي اوسیدونکي دي، مګر کوچني، دجغرافیوي پلوه متغییر، د نورو سیمه ییزو (لرغونو) انسانانو نمونې څخه  یې یو څه اندازه ترکیب هم جذب کړی.     <ref name="CShuman">Cartmill, M & Smith, F. H. (2009). ''The Human Lineage''. Wiley-Blackwell. p. 450.</ref> == تاریخچه == === بیا کتنه === څو اړخیزه فرضیه په ۱۹۸۴ زکې د میلفورډ ایچ ولپوف، الان تورن او ژینزي وو له خوا وړاندې شوه. وولف د فرانز ویډینریچ د انسان اصلیت "پولی سینټریک" فرضیې ته د لوی نفوذ په توګه اعتبار ورکړی، مګر خبرداری ورکوي چې دا باید د  polygenism، یا Carleton Coons' ماډل سره ګډوډ نه شي چې د جین جریان کموي. د ولپف په وینا: څو اړخیزم د ویلیم ډبلیو هویلز له خوا غلط تشریح شوی و، چا چې د ویډینریچ فرضیه د پینځو لسیزو په اوږدو خپرونو کې د پولیجینک "کینډیلبرا ماډل" سره  غلطه کړه.<ref>Wolpoff, M. H., Wu, X. Z., & Alan, G. (86). G. Thorne: 1984, "Modern Homo Sapiens Origins: A General Theory of Hominid Evolution Involving the Fossil Evidence from east Asia". The Origins of Modern Humans, Liss, New York, 411–83.</ref><ref name="multiregional">{{cite journal|last1=Wolpoff|volume=112|hdl=2027.42/34270|pmid=10766948|doi=10.1002/(SICI)1096-8644(200005)112:1<129::AID-AJPA11>3.0.CO;2-K|url=http://www-personal.umich.edu/~wolpoff/Papers/Multiregional.PDF|pages=129–36|issue=1|journal=[[American Journal of Physical Anthropology]]|first1=MH|title=Multiregional, not multiple origins|year=2000|first3=R|last3=Caspari|author-link2=John D. Hawks|first2=J|last2=Hawks|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hawks|first1=J.|last2=Wolpoff|first2=M. H.|year=2003|title=Sixty years of modern human origins in the American Anthropological Association|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/65197/1/aa.2003.105.1.89.pdf|journal=American Anthropologist|volume=105|issue=1|pages=89–100|doi=10.1525/aa.2003.105.1.89|hdl=2027.42/65197|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Eckhardt|first1=R. B.|last2=Wolpoff|first2=M. H.|last3=Thorne|first3=A. G.|year=1993|title=Multiregional Evolution|url=https://archive.org/details/sim_science_1993-11-12_262_5136/page/974|doi=10.1126/science.262.5136.973-b|journal=Science|volume=262|issue=5136|page=974}}</ref> <blockquote>څو اړخیز تکامل څنګه د پولیجني (څو مبدا) په توګه بدنام شو؟ موږ باور لرو چې دا د ویډینریچ نظرونو ګډوډي  او په نهایت کې زموږ د خپلو او کوون له نظریاتو څخه  منځ ته راځي. د کوونز او ویډینریچ  نظریاتو د اتصال تاریخي دلیل د ویدنریچ پولیسینټریک ماډل له غلط توصیف څخه منځ  ته راغلی چې دکینډیلا برا یا ونه ډول (هاویلز ۱۹۴۲ ،۱۹۴۴ ، ۱۹۵۹ ، ۱۹۹۳) په شکل شوی، چې د نوموړي پولی سینټرک ماډل د نظر اصل ته کوون په شکل زیات تشبیه کړی.  <ref>{{cite journal|last1=Caspari|first1=R.|last2=Wolpoff|first2=M. H.|year=1996|title=Weidenreich, Coon, and multiregional evolution|journal=Human Evolution|volume=11|issue=3–4|pages=261–68|doi=10.1007/bf02436629|s2cid=84805412}}</ref></blockquote>د هاویلز د نفوذ له لارې، ډېری نورو بشریت پوهانو او بیولوژیستانو څواړخیزم د پولیګینیزم سره ګډوډ کړی لکه د مختلف نفوس لپاره جلا یا ډېری سرچینې، د مثال په توګه:: الان ټیمپلټن یادونه کوي چې دا ګډوډي د تېروتنې لامل شوې چې د مختلف نفوس ترمنځ د جین جریان د څواړخیزه فرضیه کې د "وروستيو مشکلاتو په ځواب کې د ځانګړي غوښتنې" په توګه اضافه شوی، د دې حقیقت سربیره  موازي تکامل هېڅکله د څو اړخیز ماډل برخه نه وه، د دې اساس خورا لږ، په داسې حال کې چې د جین جریان وروستي اضافه نه ؤ، بلکې په پیل کې په ماډل کې شتون درلود" (په اصل ټینګار). <ref>Wolpoff, M. H. and R. Caspari. 1997. ''Race and human evolution: A fatal attraction''. New York: Simon and Schuster.</ref><ref>Wolpoff, M.H., and R. Caspari. (2000). "[https://repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/3400/1/01wolp.pdf The Many Species of Humanity]". Przegląd Antropologiczny (Anthropological Review) 63(1): 3–17.</ref><ref>Weidenreich, F. (1949). "Interpretations of the fossil material". In: ''Early Man in the Far East: Studies in Physical Anthropology''. Howells, W. W (ed). Studies in Physical Anthropology; No. 1, American Association of Physical Anthropologists, Detroit. pp. 149–57.</ref> د دې سره سره ، څو اړخیزم لاهم د پولیګینیزم  یا د کوون نژادي اصلونو ماډل سره مغشوش دی، له کوم ځایه چې ولپف او د هغه همکارانو ځانونه لرې کړي دي. ولپوف د ویډینریچ پولی سینټریک فرضیه د پولیفیلیتیک «مختلف نژاد) له خاص کیدو څخه هم دفاع کړې. ویډینریچ په خپله په ۱۹۴۹ زکې لیکلي: "زه ممکن د ناسم پوهېدو خطر ولرم، یعنی دا چې زه د انسان په پولی فیلیټیک تکامل باور لرم.<ref>{{cite journal|last1=Wu|first1=X.|year=1998|title=Origin of modern humans of China viewed from cranio-dental characteristics of late Homo sapiens|journal=Acta Anthropologica Sinica|volume=17|pages=276–82}}</ref><ref>Rosenberg, K. R., Wu, X. (2013). "A River Runs through It: Modern Human Origins in East Asia". In: ''The Origins of Modern Humans: Biology Reconsidered''. Smith, F. H (ed). Wiley-Blackwell. pp. 89–122.</ref><ref>Liu, L., Chen, X. (2012). ''The Archaeology of China: From the Late Paleolithic to the Early Bronze Age''. Cambridge University Press. p. 14: "the majority of Chinese archaeologists and palaeontologists support[s] the multiregional development model, proposing a hypothesis of regional continuity with hybridization between immigrants and indigenous populations in the evolution from ''H. erectus'' to ''H. sapiens'' in East Asia."</ref><ref>Leibold, J. (2012). "'Filling in the Nation: The Spatial Trajectory of Prehistoric Archaeology in Twentieth-Century China," in ''Transforming History: The Making of a Modern Academic Discipline in Twentieth Century China'', eds. Brian Moloughney and Peter Zarrow, pp. 333–71 (Hong Kong: Chinese University Press).</ref><ref>Begun, DR. (2013). "The Past, Present and Future of Palaeoanthropology". In: ''A Companion to Paleoanthropology''. Wiley-Blackwell. p. 8: "It needs to be noted, however, that this [Multiregional model] is a minority view among paleoanthropologists, most of whom support the African replacement model."</ref> په ۱۹۹۸ زکې وو، د چین ځانګړي څو اړخیز ماډل تاسیس کړ چې "د [ناڅاپي] هایبرډایزیشن (قلمه زني، یا د نسل دوه رګي) سره تسلسل" نومیږي. د واو متغییریوازې د ختیځې آسیا فوسیل ریکارډ کې څو اړخیز فرضیه پلي کوي، او د چینایي ساینس پوهانو ترمنځ مشهور دی. اما، جیمز لیبولډ، د عصري چین سیاسي تاریخپوه، استدلال وکړ چې د واو ماډل ملاتړ په لویه کچه د چینایی ملتپالنې ریښې لري. له چین څخه بهر، د څو اړخیزې فرضیې محدود ملاتړشته چې یوازې د لږ شمیر اروا پوهان له خوا ترسره کېږي. === کلاسیک او  کمزوری"څو اړخیزم === دکریس سټرینګر، د وروستي افریقا اصلي تیوري اصلي جریان کې یو مخکښ وړاندیز کوونکی، د ۱۹۸۰ زاو ۱۹۹۰ زپه اوږدو کې د خپرونو په لړۍ کې له څو ژبپوهانو لکه Wolpoff او  Thorne سره بحث وکړ. سټرینګر تشرېح کوي چې څنګه نوموړی اصلي څو اړخیزه فرضیه په پام کې نیسي چې د وخت په تیریدو سره ضعیف ډول ته بدلېږي چې اوس په بشري تکامل کې افریقا ته خورا لوی نقش ورکوي، کله د عصري اناتوميک (او وروسته د لومړي وړاندیز شوي په پرتله لږ سیمه ییز دوام).<ref>{{cite journal|last1=Stringer|first1=C. B.|last2=Andrews|first2=P.|year=1988|title=Genetic and fossil evidence for the origin of modern humans|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-03-11_239_4845/page/1263|journal=Science|volume=239|issue=4845|pages=1263–68|doi=10.1126/science.3125610|pmid=3125610|bibcode=1988Sci...239.1263S}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Stringer|first1=C.|last2=Bräuer|first2=G.|year=1994|title=Methods, misreading, and bias|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1994-06_96_2/page/416|journal=American Anthropologist|volume=96|issue=2|pages=416–24|doi=10.1525/aa.1994.96.2.02a00080}}</ref><ref>Stringer, C. B. (1992). "Replacement, continuity and the origin of Homo sapiens". In: ''Continuity or replacement? Controversies in Homo sapiens evolution''. F. H. Smith (ed). Rotterdam: Balkema. pp. 9–24.</ref><ref>{{cite journal|last1=Stringer|first1=C.|year=2001|title=Modern human origins – distinguishing the models|journal=Afr. Archaeol. Rev.|volume=18|issue=2|pages=67–75|doi=10.1023/A:1011079908461|s2cid=161991922}}</ref><ref name="Bräuer, G. 1997 pp. 191-201">Bräuer, G., & Stringer, C. (1997). "Models, polarization, and perspectives on modern human origins". In: ''Conceptual issues in modern human origins research''. New York: Aldine de Gruyter. pp. 191–201.</ref> سټرینګر اصلي یا "کلاسیک" څو اړخیز ماډل تفکیک کوي، لکه څنګه چې له ۱۹۸۴ زڅخه (د دې تشکیل)۲۰۰۳ زپورې شتون درلود، د ۲۰۰۳ ز وروسته "ضعیف" ډول ته چې "د اسیمیلیشن ماډل ته نږدې  دی تغییرشوی.<ref>{{cite journal|last1=Stringer|first1=C|year=2002|title=Modern human origins: progress and prospects|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=357|issue=1420|pages=563–79|doi=10.1098/rstb.2001.1057|pmid=12028792|pmc=1692961}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Stringer|first1=C.|year=2014|title=Why we are not all multiregionalists now|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=29|issue=5|pages=248–51|doi=10.1016/j.tree.2014.03.001|pmid=24702983|doi-access=free}}</ref> === جینیتیکي مطالعات === د هغه موندنه چې Mitochondrial Eve"  نسبتاً نوې او افریقایی و، داسې برېښي چې د افریقا څخه بهر فرضیې پلویانو ته لوړ لاس ورکړي، مګر په۲۰۰۲ زکې، الان ټیمپلټن یو جینیتیکي تحلیل خپور کړ چې په کې په جینوم کې نور loci یا موقعیتونه هم شامل وو او دې وښودله چې ځینې ډولونه چې په عصري نفوس کې شته، په سلګونه زره کاله دمخه په آسیا کې شتون درلود. دا په دې معنا وه چې حتی که زموږ نارینه رښته (Y کروموزوم) او زموږ ښځینه رښته (میتوکاندریایی DNA ) په تیرو 100،000 کلونو کې له افریقا څخه راوتلی وي، موږ نور جینونه له خلکو څخه په میراث کې اخیستي دي چې د مخه له افریقا بهر وو. د دې مطالعې راهیسې نورې مطالعې ډېرې د ډیټا په کارولو سره ترسره شوي. (د فیلوجیوګرافي وګورئ)    <ref>{{cite journal|author=Templeton, A. R.|year=2002|url=http://www.bioguider.com/ebook/biology/pdf/Templeton_n2002.pdf|title=Out of Africa again and again|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=416|pages=45–51|doi=10.1038/416045a|pmid=11882887|issue=6876|bibcode=2002Natur.416...45T|s2cid=4397398|access-date=2021-10-27|archivedate=2020-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112033922/http://www.bioguider.com/ebook/biology/pdf/Templeton_n2002.pdf}}</ref> == فوسیلي شواهد == === مورفولوژیک کلیډونه (د مشترک جدارګانیزم) === د څو اړخیزې فرضیې پلویان د افریقا څخه د واحد بدیل ماډل پروړاندې د شواهدو په توګه د نړۍ په بیلابیلو سیمو کې د پلیستیسین پراخیدونکي ځینې مورفولوژیکي ځانګړتیاوو سیمه ییز دوام په نظر کې نیسي. په عموم کې، درې لویې سیمې پیژندل شوې: اروپا ، چین او اندونیزیا (ډېری وختونه د استرالیا په شمول). ولپف خبرداری ورکوي چې په دې سیمو کې د ځینو سکلیټي ځانګړتیاوو دوام باید په نژادي شرایطو کې ونه لیدل شي، پرځای یې دوی ته مورفولوژیکي کلاډ ویل کیږي چې د ځانګړو کرښو په توګه تعریف شوی چې "په ځانګړي ډول جغرافیوي سیمه مشخص کوي. د ولپف او تورن (۱۹۸۱ز) په وینا: "موږ مورفولوژیک کلاډ ته د ځانګړي نسل په توګه نه ګورو او نه هم موږ باور لرو چې د دې لپاره د ځانګړي taxonomic حالت څرګندول اړین دي. د څو اړخیزم انتقادکوونکو په ګوته کړې چې د انسان هیڅ یوه ځانګړتیا جغرافیوي سیمې ته ځانګړې نه ده.(د بیلګې په توګه په یوه نفوس پورې محدود او په بل کې نه موندل کیږي). مګر ولپوف او نور. (۲۰۰۰ ز) څرګندوي چې سیمه ییز تسلسل یوازې د ځانګړنو ترکیب پیژني، نه هغه ځانګړتیاوې که په انفرادي ډول ورته لاسرسی ومومي، یوه نقطه چې دوی په بل ځای کې د انسان سکليټ عدلي پیژندنې سره پرتله کوي:<ref>Wolpoff, M. H. (1985). Human evolution at the peripheries: the pattern at the eastern edge. Hominid Evolution: past, present and future, 355–65.</ref><ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Frayer|first5=G.G.|pages=14–50|issue=1|volume=95|journal=American Anthropologist|title=Theories of modern human origins: the paleontological test|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1993-03_95_1/page/14|year=1993|last5=Pope|first1=D.W.|first4=F. H.|last4=Smith|first3=A.G.|last3=Thorne|first2=M. H.|last2=Wolpoff|doi=10.1525/aa.1993.95.1.02a00020}}</ref><ref>Wolpoff, M.H., A.G. Thorne, F.H. Smith, D.W. Frayer, and G.G. Pope: Multiregional Evolution: A World-Wide Source for Modern Human Populations. In: ''Origins of Anatomically Modern Humans'', edited by M.H. Nitecki and D.V. Nitecki. Plenum Press, New York. pp. 175–99.</ref><ref>{{cite journal|last1=Thorne|first1=A. G.|last2=Wolpoff|first2=M. H.|year=1981|title=Regional continuity in Australasian Pleistocene hominid evolution|url=https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1981-07_55_3/page/337|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=55|issue=3|pages=337–49|doi=10.1002/ajpa.1330550308|pmid=6791505}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wolpoff|first1=M. H.|year=1989|title=Multiregional evolution: the fossil alternative to Eden|journal=The Human Revolution: Behavioural and Biological Perspectives on the Origins of Modern Humans|volume=1|pages=62–108}}</ref><blockquote>سیمه ییز دوام، دا ادعا نه ده چې دا ډول ځانګړنې په بل ځای کې نه ښکاري، د انسانانو د نوعې جنیټیک جوړښت دا ډول امکان جوړوي، خو خورا زیات نه دی. ممکن د ځانګړتیاوو په ترکیب کې انفرادیت وي، مګر احتمال شته چې هیڅ یوه ځانګړتیا یې د نړۍ په ځانګړي برخه کې بې ساري نه وي. که څه هم داسې ښکاري چې داسې وي یعنې د نیمګړي نمونې اخیستو له امله چې د سپوټي spotty انساني فوسیل ریکارډ له خوا چمتو شوي.</blockquote>د ځانګړنو ترکیبونه یوازې په یوه سیمه کې د موندلو په معنا "بې ساري" دي، یا ډیر ضعیف په لوړه فریکونسۍ کې یوې سیمې پورې محدود (په ندرت سره په بله سیمه کې). ولپوف ټینګار کوي چې سیمه ییز تسلسل د نفوسو ترمینځ د جنیټیک تبادلو سره په ګډه کار کوي.  په ځینې مورفولوژیکي ځانګړتیاوو کې اوږدمهاله سیمه ییز دوام د الان تورن د "مرکز او څنډې"  نفوس جینیتیک ماډل له خوا توضیح شوی چې د ویډینریچ تضاد حل کوي "نفوس څنګه جغرافیوي توپیرونه ساتلي او لاهم یوځای وده کوي؟". د مثال په توګه، په ۲۰۰۱ کې ودوی دې پایلې ته ورسیدل چې د دې وروستي انسانانو تنوع نه شي کولی "په ځانګړي ډول د یو ناوخته Pleistocene خپریدو څخه پایله ولري" او د هرې سیمې لپاره دوه ګونی نسب معرفي کوي ، چې پکې د افریقایانو سره مینځګړیتوب شامل دیلپف او همکارانو په اسټرالیا او مرکزي اروپا کې د لومړني عصري انساني فوسیلونو د کوپړۍ د شخصیت ځانګړتیاوو تحلیل خپورکړ. دوی دې پایلې ته ورسېدل چې د اوسنیو انسانانو تنوع د ورستي پليستوسن د تیتوالي ځانګرې نتیجه نه ده او د هرې سیمې لپاره یې په دوه ګوني‌ جد دلالت وکړ چې له افریقایانو سره مزدوجې اړیکې لري. <ref>Thorne, A.G. (1981). "The Centre and the Edge: The significance of Australian hominids to African Palaeoanthropology". Proceedings of the 8th Pan-African Congress of Prehistory (Nairobi), pp. 180–81. Nairobi: National Museums of Kenya.</ref><ref name="Wolpoff 2001">{{cite journal|last=Wolpoff|first=Milford H.|author2=John Hawks|author3=David W. Frayer|author4=Keith Hunley|year=2001|title=Modern Human Ancestry at the Peripheries: A Test of the Replacement Theory|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-01-12_291_5502/page/293|journal=Science|volume=291|pages=293–97|doi=10.1126/science.291.5502.293|pmid=11209077|issue=5502|bibcode=2001Sci...291..293W}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == tpigxslqys728ps2gobe52emgzec3cg 0 57737 368107 301493 2026-08-10T13:09:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368107 wikitext text/x-wiki د لومړنیو انسانانو کډوالي د  لویو وچو ترمنځ د لرغونو او عصري انسانانو پخوانۍ کډوالي او پراخېدنه ده. داسې باور دی چې دا بهیر نږدې ۲ میلیونه کاله وړاندې، د افریقا څخه  بهرپه لومړنۍ پراخېدنې سره د هومو ایریکټس له خوا پیل شو. دا لومړنۍ کډوالي د نورو لرغونو انسانانو له خوا تعقیب شوه ، لکه د هومو هایدلبرجنسیس، چې شاوخوا ۵۰۰۰۰۰ کاله وړاندې یې ژوند کاوه او د دینیسووانس او په اټکل سره نیاندرتالز او همدارنګه د عصري انسانانو نیکونه وو. لومړني هومیندز، ښایي چې " ځمکه ییز پلونه وي چې وروسته تر اوبو لاندې شول " (ژوندی تاریخ، نشر: ۲۰۰۴ز کال TCI).       په افریقا کې، هومو ساپینزد خپلې نوعې د زیاتوالي په وخت کې چې کابو۳۰۰۰۰۰ کاله وړاندې و،  تیت شول. د وروستي افريقایی اصل بېلګه وړاندیز کوي چې له افریقا څخه بهر اناتوميک عصري انسانان، د هومو ساپینز له نسل څخه منځ ته راغلل چې شاوخوا  د ۷۰ – ۵۰۰۰۰ کاله وړاندې له ختیځې افریقا څخه کډوال شول او شاوخوا ۵۰۰۰۰ کاله وړاندې د آسیا سویلي  څنډو او اقیانوسيی ته خپاره شول. عصري انسانان، شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله وړاندې په ټوله اروپا کې تیت شول.<ref name="NAT-20190710b">{{cite journal|last=Harvati|first=Katerina|display-authors=et al.|title=Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia|date=10 July 2019|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=571|issue=7766|pages=500–504|doi=10.1038/s41586-019-1376-z|pmid=31292546|s2cid=195873640}}</ref> د یورایشیایي ( کډ آسيايي او اروپايي )هومو ساپینز لومړني فوسیلونه، په اسرائیلو او یونان کې موندل شوي، چې په ترتیب سره ۱۹۴۰۰۰ څخه تر ۱۷۷۰۰۰ او ۲۱۰۰۰۰ کاله عمر لري. داسې ښکاري چې دا فوسیلونه د لومړني هومو ساپینز له لوري د خپرېدو ناکامه هڅه وه، چې ښایي ځایي نیاندرتال نفوس یې ځای ناستی شوی وي. داسې اټکل کېږي چې د کډه شووعصري انسانانو نفوس، د پخوانیو ځایی اوسیدونکو سره ګډ شوی وي، نو له همدې امله د اوسنیو انسانانو نسل، د لرغونو انسانانو د سیمه ییزو ډولونو څخه په کوچنیو ډلو کې (د ۱۰سلنه لږ) لېږدول شوی دی. <ref>{{cite journal|last1=Callaway|first1=Ewen|title=Israeli fossils are the oldest modern humans ever found outside of Africa|journal=Nature|volume=554|issue=7690|pages=15–16|doi=10.1038/d41586-018-01261-5|pmid=29388957|year=2018|bibcode=2018Natur.554...15C|doi-access=free}}</ref><ref name="NYT-20190710">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|title=A Skull Bone Discovered in Greece May Alter the Story of Human Prehistory|url=https://www.nytimes.com/2019/07/10/science/skull-neanderthal-human-europe-greece.html|date=10 July 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=2019-12-31}}</ref><ref name="PHYS-20190710">{{cite news|author=Staff|title='Oldest remains' outside Africa reset human migration clock|url=https://phys.org/news/2019-07-oldest-africa-reset-human-migration.html|date=10 July 2019|work=[[Phys.org]]|access-date=10 July 2019}}</ref><ref name="NAT-20190710a">{{cite journal|last=Delson|first=Eric|title=An early dispersal of modern humans from Africa to Greece – Analysis of two fossils from a Greek cave has shed light on early hominins in Eurasia. One fossil is the earliest known specimen of Homo sapiens found outside Africa; the other is a Neanderthal who lived 40,000 years later.|date=10 July 2019|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=571|issue=7766|pages=487–488|doi=10.1038/d41586-019-02075-9|pmid=31337897|doi-access=free}}</ref> د وروستي لوی کنګل نه وروسته، د شمالي یوریشیا نفوس شاوخوا ۲۰۰۰۰ کاله وړاندې امریکا ته کډه شو. انسانان په شمالي یورویشیا کې۱۲۰۰۰ کاله وړاندې د هولوسین د دورې  په پیل کې ځای پر ځای شول. د شمالي قطب کاناډا او ګرینلند سیمې، نږدې ۴۰۰۰ کاله وړاندې، د پیلیو-ایسکیمو انسانانو په پراختیا سره تر پوښښ لاندې راغلې. په پای کې په پولینیشیا کې (د ارام سمندر ټاپوګانو کې) په تېرو ۲۰۰۰ کلونو کې د آسترونیشیان د خپرېدو په وروستي څپه کې انسانان مېشت شول. == لومړني انسانان (د هومو ساپینز څخه مخکې) == لومړنيو انسانان شاوخوا ۳ میلیونه کاله وړاندې، د آسترالوپیتیسین د نیکونو څخه، په ډېری اټکل په ختیځه افریقا کې، احتمالاً د کینیا په ریفت دره کې چې په کې ترټولو لرغوني ډبریز توکي موندل شوي، وده موندلې ده. د ډبرو وسایل چې په دې وروستیو کې د چین په شنګچین سیمه کې موندل شوي او ۲.۱۲ میلیونه کاله عمر لري، ویل کېږي چې، د افریقا څخه بهرد هومینینز لومړني پېژندل شوي شواهد دي، چې د ګرجستان له دمانسي څخه یې تاریخ ۳۰۰۰۰۰ کاله وړاندې دی. <ref>{{Cite journal|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|first5=Shifan|bibcode=2018Natur.559..608Z|first11=Tingping|last11=Ouyang|first10=Jiangwei|last10=Han|first9=Jiubing|last9=Xie|first8=Yamei|last8=Hou|first7=Zhiguo|last7=Rao|first6=Shixia|last6=Yang|last5=Qiu|pmid=29995848|first4=Yi|last4=Wu|first3=Weiwen|last3=Huang|first2=Robin|last2=Dennell|first1=Zhaoyu|last1=Zhu|year=2018|pages=608–612|issue=7715|volume=559|journal=Nature|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|s2cid=49670311}}</ref> === هومو ایرکټس === له دوه( ۲) څخه تریو( ۱) میلیونه کلونو وړاندې، هومو انسان په ټوله ختیځه او سویلي افریقا کې تیت شو (تیلانتروپس کپینسیس)، مګر تر دې وخته لویدیځې افریقا ته نه ولاړ. شاوخوا ۱.۸ میلیون کاله وړاندې، هومو ایرکټس له افریقا څخه بهر د لاوانتین دهلیز او د افریقا د هارن( شاخ) له لارې یوریشیا ته کډه شو. دا کډوالي چې شاوخوا ۱.۹ میلیون کاله مخکې را منځ ته شوه د لویې صحرا پمپ په خوځښت پورې اړوند وړاندې شو. هومو ایرکټس سویل ختیځې آسیا ته تر رسیدلو، د لرغونې نړۍ په ډېرو برخو کې خپور شو. د هغه تیتوالی چې د اولدوان د ډبريز صنعت په اساس تر تعقیب لاندې نیول کېږي، ۱.۳ میلیون کاله وړاندې د شمالي عرض البلد تر ۴۰ موازي (ژیاوچنګلیانګ) پورې وغزېد.  له افریقا څخه بهرد دې لومړني مهاجرت د نښو موندنو مهم ځایونه، په پاکستان کې ریوات (Riwat)  (نږدې ۲ میلیونه کاله وړاندې)، په منځني ختیځ کې عبیدیه (۱.۵ میلیون کاله وړاندې) او دمانسي په قفقاز (له ۱.۸۱ نه تر ۰.۰۳ میلیونه کاله وړندې،  p=0.05 ) کې دي. چین د لانتین ښار په ګونګوانګلینګ کې د ۲.۱۲ میلیونه کاله څخه وړاندې د ایرکټس شواهد ښیې. د جنوبي چین یوانمو ته نږدې د هومو اریکټس دوه د مخې غاښونه چې ۱.۷ میلیونه کاله پخوا تاریخ پورې اړه لري او د لینتین څخه یوه کوپړی  چې ۱.۶۳ میلیونه کاله وړاندې تاریخ پورې اړه لري موندل شوي. د شمالي چین د نیهیوان په حوزه کې د ماجوانګو ۳ او شانګشزوی تاریخي آثار ۱.۶ تر ۱.۷ میلیونه کاله عمر لري. په شانکسي ولايت کې د ژیهودو (  (西侯渡په لرغونی ځای، د هومو ايرکتوس له خوا د اور د استعمال تر ټولو لومړنی ثبت شوی ځای دی، چې ۱.۲۷ ميليونه کاله تاريخ لري.<ref>{{Cite book|url=https://www.springer.com/us/book/9789048190355|title=Out of Africa I: The First Hominin Colonization of Eurasia|publisher=Springer|year=2010|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|doi=10.1007/978-90-481-9036-2|editor1=Fleagle, J.G.|editor2=Shea, J.J.|editor3=Grine, F.E.|editor4=Baden, A.L.|editor5=Leakey, R.E|isbn=9789048190355}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Garcia|last6=Lordkipanidze|pages=443–451|issue=4|volume=5|journal=Quaternary Geochronology|title=Earliest human remains in Eurasia: New 40Ar/39Ar dating of the Dmanisi hominid-bearing levels, Georgia|year=2010|first6=D.|first5=C.|first1=T.|last5=Perrenoud|first4=H.|last4=de Lumley|first3=C.|last3=Falguères|first2=G.|last2=Féraud|doi=10.1016/j.quageo.2009.09.012}}</ref><ref>Zhu, Zhaoyu, Robin Dennell, Weiwen Huang, Yi Wu, Shifan Qiu, Shixia Yang, Zhiguo Rao, et al. 2018. “Hominin Occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 Million Years Ago.” Nature 559 (7715): 608–12. https://doi.org/10.1038/s41586-018-0299-4.</ref><ref>Zhu, Zhaoyu, Robin Dennell, Weiwen Huang, Yi Wu, Shifan Qiu, Shixia Yang, Zhiguo Rao, et al. 2018. “Hominin Occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 Million Years Ago.” Nature 559 (7715): 608–12. https://doi.org/10.1038/s41586-018-0299-4.</ref><ref>R. Zhu et al. (2004), ''New evidence on the earliest human presence at high northern latitudes in northeast Asia''.</ref><ref name="MagnetostratigraphicDating">{{cite journal|first1=Rixiang|date=June 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724001314/http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|url-status=dead|bibcode=2003ESRv...61..191A|issue=3–4|doi=10.1016/S0012-8252(02)00110-1|url=http://www.paleomag.net/members/rixiangzhu/Earth-Sci%20Review.pdf|pages=191–361|volume=61|last1=Zhu|journal=Earth-Science Reviews|title=Magnetostratigraphic dating of early humans in China|last4=Hoffman|first4=Kenneth A.|last3=Pott|first3=Richard|last2=An|first2=Zhisheng|archive-date=2011-07-24}}</ref> سویل ختیځه آسیا (جاوا) شاوخوا ۱.۷ میلیونه کاله وړاندې (میګانتروپس) هغه ته لاس رسي لاندې راغی. په لویدیځه اروپا کې لومړی شاوخوا ۱.۲ میلیونه کاله وړاندې نفوس ځای ونیو. رابرټ جی بیدنریک وړاندیز وکړ چې هومو ایرکتوس، ممکن بېړۍ جوړې کړې وي او تر سمندرونو تېر شوی وي، دې تیوري یو څه بحث راپورته کړی دی.<ref>{{cite news|url=http://www.nature.com/news/2008/080326/full/news.2008.691.html|title=Fossil find is oldest European yet|date=2008-03-26|publisher=Nature News|doi=10.1038/news.2008.691|author=Hopkin M}}</ref><ref>{{cite journal|author=Bednarik RG|title=Seafaring in the Pleistocene|url=https://archive.org/details/cambridge-archaeological-journal_2003-04_13_1/page/41|journal=Cambridge Archaeological Journal|volume=13|issue=1|pages=41–66|year=2003|doi=10.1017/S0959774303000039|s2cid=162678917}}[http://www.sciencenews.org/articles/20031018/bob8.asp ScienceNews summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422161538/http://www.sciencenews.org/articles/20031018/bob8.asp |date=2008-04-22 }}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == op0ysooimeras9khdkzbaqv55y0uhz4 0 57750 368133 341256 2026-08-10T13:47:54Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368133 wikitext text/x-wiki {{ډبرې دوره}} په پالیوانتروپولوژي کې، د عصري انسانانو وروستی افریقایي اصل ونسب، چې د "افريقا څخه بهر" تیوري (OOA)، وروستۍ یو-اصله فرضیه (RSOH)، د ځایناستي فرضیه، یا د وروستي افریقایي اصل ماډل (RAO) په نوم هم یادېږي، د جغرافیائي اصل ماډل او  د اناتومي  له پلوه، د عصري انسانانو (هومو ساپینز) د لومړنی مهاجرت ترټولو برلاسې نمونه ده. دا د افریقا څخه بهر د هومي نینز له لومړنی پراختیا څخه وروسته، چې د هومو ایریکتس او بیا هومو نیاندرتالینسیس له خوا بشپړ شوي.  <ref name="Stringer2012">{{cite book|first=Chris|last=Stringer|name-list-style=vanc|title=Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth|url=https://books.google.com/books?id=zRxfKetC1gMC&pg=PA26|date=13 March 2012|publisher=Henry Holt and Company|isbn=978-1-4299-7344-1|pages=26|author-link=Chris Stringer}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mafessoni F|title=Encounters with archaic hominins|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=3|issue=1|pages=14–15|date=January 2019|pmid=30478304|doi=10.1038/s41559-018-0729-6|s2cid=53783648}}</ref> دا ماډل په تیکسانومیک مفهوم کې د هومو ساپینز د "واحد اصل" وړاندیز کوي، چې په نورو سیمو کې له اناتوميک اړخه عصري د موازی تکامل ځانګړنې په نظر کې نه نیسي، مګر په اروپا او آسیا کې د هومو ساپینز (H. sapiens) او لرغونو انسانانو ترمنځ مضاعف ترکیب په نظر کې نیسي. ډېری اټکل کوي چې، هومو ساپینز د افریقا په ښکر (Horn)  کې د ۳۰۰۰۰۰ او ۲۰۰۰۰۰ کلونو تر منځ وده کړې. "وروستي افریقایي اصل" ماډل وړاندیز کوي چې ټول عصري غیر افریقایي نفوس په اساسي توګه د هومو ساپینز له نوعې څخه رامنځته شوی چې له هغه وخت وروسته یي افریقا پرېښې ده. <ref>{{cite journal|vauthors=Villanea FA, Schraiber JG|title=Multiple episodes of interbreeding between Neanderthal and modern humans|journal=Nature Ecology & Evolution|volume=3|issue=1|pages=39–44|date=January 2019|pmid=30478305|pmc=6309227|doi=10.1038/s41559-018-0735-8}}</ref>{{r|pmid10766948}}<ref name="SR-20190318">{{cite journal|vauthors=Rito T, Vieira D, Silva M, Conde-Sousa E, Pereira L, Mellars P, Richards MB, Soares P|display-authors=6|title=A dispersal of Homo sapiens from southern to eastern Africa immediately preceded the out-of-Africa migration|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|pages=4728|date=March 2019|pmid=30894612|pmc=6426877|doi=10.1038/s41598-019-41176-3|bibcode=2019NatSR...9.4728R}}</ref> عصري انسانان لږترلږه "له افریقا بهر" څو ځله تیت شوي دي، چې ممکن ۲۷۰۰۰۰ کاله د مخه پیل شوی وي چې په هغه کې ۲۱۵۰۰۰ کاله وړاندې د یونان او، ۱۳۰۰۰ څخه تر ۱۱۵۰۰۰ کاله د مخه د شمالي افریقا او د البانیا ټاپووزمې له لارې تیتوالی شامل دي. داسې ښکاري چې د لومړنۍ څپې ډیری مړه شوي او یا ۸۰۰۰۰ کاله دې بېرته شاتګ کړی وي.  <ref name="NYT-20190710">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|name-list-style=vanc|author-link=Carl Zimmer|title=A Skull Bone Discovered in Greece May Alter the Story of Human Prehistory - The bone, found in a cave, is the oldest modern human fossil ever discovered in Europe. It hints that humans began leaving Africa far earlier than once thought.|url=https://www.nytimes.com/2019/07/10/science/skull-neanderthal-human-europe-greece.html|date=10 July 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="PHYS-20190710">{{cite news|author=Staff|title='Oldest remains' outside Africa reset human migration clock|url=https://phys.org/news/2019-07-oldest-africa-reset-human-migration.html|date=10 July 2019|work=[[Phys.org]]|access-date=10 July 2019}}</ref><ref name="SCI-20171208">{{cite journal|vauthors=Bae CJ, Douka K, Petraglia MD|title=On the origin of modern humans: Asian perspectives|journal=Science|volume=358|issue=6368|pages=eaai9067|date=December 2017|pmid=29217544|doi=10.1126/science.aai9067|doi-access=free}}</ref><ref name="QZ-20171210">{{cite web|last=Kuo|first=Lily|name-list-style=vanc|title=Early humans migrated out of Africa much earlier than we thought|url=https://qz.com/1151816/early-humans-migrated-out-of-africa-much-earlier-than-we-thought/|date=10 December 2017|work=[[Quartz (publication)|Quartz]]|access-date=10 December 2017}}</ref><ref name="Liu2015">{{harvp|Liu, Martinón-Torres et al.|2015}}. See also [http://dienekes.blogspot.nl/2015/10/modern-humans-in-china-80000-years-ago.html ''Modern humans in China ~80,000 years ago (?)''], Dieneks' Anthropology Blog.</ref><ref name="NAT-20190710">{{cite journal|vauthors=Harvati K, Röding C, Bosman AM, Karakostis FA, Grün R, Stringer C, Karkanas P, Thompson NC, Koutoulidis V, Moulopoulos LA, Gorgoulis VG, Kouloukoussa M|display-authors=6|title=Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia|journal=Nature|volume=571|issue=7766|pages=500–504|date=July 2019|pmid=31292546|doi=10.1038/s41586-019-1376-z|s2cid=195873640}}</ref> د افریقا څخه بهر خورا مهمه "وروستۍ" څپه شاوخوا ۷۰۰۰۰ – ۵۰۰۰۰ کاله وړنداې د  "سویلي مسیر" له لارې پېښه شوې، چې ۵۰۰۰۰ – ۶۵۰۰۰ کلونه د مخه د آسیا په ساحلي سیمو کې چې تر آسترالیا پورې رسېږي، په چټکۍ سره مېشت شوي دي (ځینې څېړونکي د آسټرالیا پخوانۍ نېټه او هلته د رسیدلو انسانانو مېشتېدل، ۵۰۰۰۰ کاله دمخه تر پوښتنې لاندې راولي. په داسې حال کې چې نورو وړاندیز کړی چې د آسټرلیا دا لومړي مېشته وګړي، ممکن د افریقا څخه د وروستۍ کډوالۍ د  دمخه د وړاندې خوځښت استازيتوب وکړي او په دې توګه د سیمې د وروستیو اوسیدونکو لپاره اجداد نه حسابېږي) په داسې حال کې چې اروپا د یوې مخکینۍ څپې په واسطه، مېشته شوې چې لږترلږه ۵۵۰۰۰ کاله دمخه په نږدې ختیځ او اروپا کې ځای پر ځای شوي دي.<ref name="EA-20190320">{{cite news|author=University of Huddersfield|title=Researchers shed new light on the origins of modern humans – The work, published in Nature, confirms a dispersal of Homo sapiens from southern to eastern Africa immediately preceded the out-of-Africa migration|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-03/uoh-nrs032019.php|date=20 March 2019|work=[[EurekAlert!]]|access-date=23 March 2019|author-link=University of Huddersfield|archive-date=11 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511141126/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-03/uoh-nrs032019.php|url-status=dead}}</ref><ref name="SR-201903182">{{cite journal|vauthors=Rito T, Vieira D, Silva M, Conde-Sousa E, Pereira L, Mellars P, Richards MB, Soares P|display-authors=6|title=A dispersal of Homo sapiens from southern to eastern Africa immediately preceded the out-of-Africa migration|journal=Scientific Reports|volume=9|issue=1|pages=4728|date=March 2019|pmid=30894612|pmc=6426877|doi=10.1038/s41598-019-41176-3|bibcode=2019NatSR...9.4728R}}</ref><ref name="Posth">{{cite journal|title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe|journal=Current Biology|volume=26|issue=6|pages=827–833|year=2016|doi=10.1016/j.cub.2016.01.037|pmid=26853362|vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik M, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J|hdl=2440/114930|s2cid=140098861|display-authors=6|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T|display-authors=6|title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture|journal=Genome Research|volume=25|issue=4|pages=459–66|date=April 2015|pmid=25770088|pmc=4381518|doi=10.1101/gr.186684.114}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite journal|vauthors=Haber M, Jones AL, Connell BA, Arciero E, Yang H, Thomas MG, Xue Y, Tyler-Smith C|display-authors=6|title=A Rare Deep-Rooting D0 African Y-Chromosomal Haplogroup and Its Implications for the Expansion of Modern Humans Out of Africa|journal=Genetics|volume=212|issue=4|pages=1421–1428|date=August 2019|pmid=31196864|pmc=6707464|doi=10.1534/genetics.119.302368}}</ref><ref name="Clarkson2017">{{cite journal|vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C|display-authors=6|title=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-07-20_547_7663/page/306|journal=Nature|volume=547|issue=7663|pages=306–310|date=July 2017|pmid=28726833|doi=10.1038/nature22968|bibcode=2017Natur.547..306C|hdl=2440/107043|s2cid=205257212|hdl-access=free}}</ref><ref name="Wood_2017">{{Cite journal|last=Wood|first=Rachel|name-list-style=vanc|date=2017-09-02|title=Comments on the chronology of Madjedbebe|journal=Australian Archaeology|volume=83|issue=3|pages=172–174|doi=10.1080/03122417.2017.1408545|s2cid=148777016|issn=0312-2417}}</ref><ref name="Homo sapiens first reach Southeast">{{cite journal|vauthors=O'Connell JF, Allen J, Williams MA, Williams AN, Turney CS, Spooner NA, Kamminga J, Brown G, Cooper A|display-authors=6|title=Homo sapiens first reach Southeast Asia and Sahul?|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=115|issue=34|pages=8482–8490|date=August 2018|pmid=30082377|pmc=6112744|doi=10.1073/pnas.1808385115|doi-access=free}}</ref><ref name="ReferenceC2">{{cite journal|vauthors=Haber M, Jones AL, Connell BA, Arciero E, Yang H, Thomas MG, Xue Y, Tyler-Smith C|display-authors=6|title=A Rare Deep-Rooting D0 African Y-Chromosomal Haplogroup and Its Implications for the Expansion of Modern Humans Out of Africa|journal=Genetics|volume=212|issue=4|pages=1421–1428|date=August 2019|pmid=31196864|pmc=6707464|doi=10.1534/genetics.119.302368}}</ref>{{sfn|McChesney|2015}}<ref name="Macaulay2005">{{harvp|Macaulay et al.|2005}}.</ref><ref name="Posth2016">{{harvp|Posth et al.|2016}}. See also [http://dienekes.blogspot.nl/2016/02/mtdna-from-55-hunter-gatherers-across.html ''mtDNA from 55 hunter-gatherers across 35,000 years in Europe''], Dienekes' Anthroplogy Bog.</ref>{{sfn|McChesney|2015}}<ref name="StFleur2017">{{cite news|last1=St. Fleu|first1=Nicholas|name-list-style=vanc|title=Humans First Arrived in Australia 65,000 Years Ago, Study Suggests|url=https://www.nytimes.com/2017/07/19/science/humans-reached-australia-aboriginal-65000-years.html|work=The New York Times|date=July 19, 2017}}</ref> په ۲۰۱۰مه لسیزه کې، د نفوسو جینیتیکي څېړنو د نسل د اصلاح )پیوند) شواهد کشف کړل چې په یوریشیا ( آسیا او اروپا)، اقیانوسیه او افریقا کې د هومو ساپینز او لرغونو انسانانو تر منځ پېښ شوي، چې دا په ګوته کوي چې د نفوسو عصري ډلې، په داسې حال کې چې ډېری یې د لومړني همو ساپینز څخه ریښې اخلي، لږ پراختیا لري او د لرغونو انسانانو  د سیمه ییزو ډولونو څخه په میراث پاتې شوي دي. <ref name="pruf13comal">{{cite journal|vauthors=Prüfer K, Racimo F, Patterson N, Jay F, Sankararaman S, Sawyer S, Heinze A, Renaud G, Sudmant PH, de Filippo C, Li H, Mallick S, Dannemann M, Fu Q, Kircher M, Kuhlwilm M, Lachmann M, Meyer M, Ongyerth M, Siebauer M, Theunert C, Tandon A, Moorjani P, Pickrell J, Mullikin JC, Vohr SH, Green RE, Hellmann I, Johnson PL, Blanche H, Cann H, Kitzman JO, Shendure J, Eichler EE, Lein ES, Bakken TE, Golovanova LV, Doronichev VB, Shunkov MV, Derevianko AP, Viola B, Slatkin M, Reich D, Kelso J, Pääbo S|display-authors=6|title=The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains|journal=Nature|volume=505|issue=7481|pages=43–9|date=January 2014|pmid=24352235|pmc=4031459|doi=10.1038/nature12886|orig-year=Online 2013|bibcode=2014Natur.505...43P}}</ref><ref name="lac12adaafr">{{cite journal|vauthors=Lachance J, Vernot B, Elbers CC, Ferwerda B, Froment A, Bodo JM, Lema G, Fu W, Nyambo TB, Rebbeck TR, Zhang K, Akey JM, Tishkoff SA|display-authors=6|title=Evolutionary history and adaptation from high-coverage whole-genome sequences of diverse African hunter-gatherers|journal=Cell|volume=150|issue=3|pages=457–69|date=August 2012|pmid=22840920|pmc=3426505|doi=10.1016/j.cell.2012.07.009}}</ref><ref name="hamgenev">{{cite journal|vauthors=Hammer MF, Woerner AE, Mendez FL, Watkins JC, Wall JD|title=Genetic evidence for archaic admixture in Africa|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=108|issue=37|pages=15123–8|date=September 2011|pmid=21896735|pmc=3174671|doi=10.1073/pnas.1109300108|bibcode=2011PNAS..10815123H|doi-access=free}}</ref> == وړاندیز شوې څپې == د افریقا وروستي اصل، "یا له افریقا  څخه بهر۲" له اناتومیک اړخه له افریقا څخه بهر د عصري انسانانو (هومو ساپینز) په کډوالۍ دلالت کوي چې له  ۳۰۰۰۰۰  څخه تر ۲۰۰۰۰۰ کلونه وړاندې را څرګند شول. برعکس، "له افریقا څخه بهر۱" چې له افریقا څخه یوریشیا ته د لرغونو انسانانو په کډاوالۍ دلالت کوي چې په اټکلي ډول  ۱.۸ څخه ۰.۵ ملیونه کاله وړاندې ترسره شو. <ref>{{cite journal|vauthors=Hammond AS, Royer DF, Fleagle JG|title=The Omo-Kibish I pelvis|journal=Journal of Human Evolution|volume=108|pages=199–219|date=July 2017|pmid=28552208|doi=10.1016/j.jhevol.2017.04.004}}</ref> اومو-کوبېش ۱ (اومو۱) چې له سویلي ایتوپیا څخه لاس ته راغلی، د اناتومي له اړخه د هومو ساپینز تر ټولو پخوانی سکلېټ دی چې اوس مهال د (۱۹۶ ± کا) په نوم پېژندل کېږي. د ۲۱ مې پیړۍ له پیل راهیسې، د "وروستي واحد-اصل" د کډوالۍ انځور خورا پېچلی شوی، چې نه یوازې د عصري- لرغوني ترکیب د کشف له امله دی او د ډیریدونکو شواهدو له امله چې "له افریقا څخه بهر وروستۍ" کډوالي په اوږده موده کې د څو شمېرڅپو په ترځ کې تیت شوې. له ۲۰۱۰ زکال راهیسې، له اناتومیک اړه د عصري انسانانو د کډوالۍ په اړه د تیتوالي دوه لارې منل شوې دي چې: "شمالي مسیر" (د نېل له وادې او سنا دښتې څخه) او "سویلي مسیر" څخه چې د باب الامنداب له تنګي څخه تېرېږي. * پوست او نور. (۲۰۱۷) وړاندیز کوي چې لومړني هومو ساپینز، یا "په افریقا کې بله نوع چې له موږ سره نږدې تړاو لري ،" ښایي شاوخوا ۲۷۰۰۰۰ کاله  د مخه لومړی له افریقا څخه کډوال شوی وي. د میسلیا په غار کې موندنې، چې یوه زامه له آته غاښونو سره ده  چې عمر ېې شاوخوا ۱۸۵۰۰۰ کاله د مخه  اټکل شوی. په همدې غارکې  پټونو چې عمر یې ۲۵۰۰۰۰ او ۱۴۰۰۰۰ کاله تر منځ دی، لېوالویس ډوله اسباب له ځانه سره درلوده چې که د عصري انسان د زامې له هډوکي سره تړاو ولري، لرغونتیا یې له لومړۍ کډوالۍ یا له هغه مکې وخت سره سمون خوري. <ref>{{Cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2018/01/180125140923.htm|title=Scientists discover oldest known modern human fossil outside of Africa: Analysis of fossil suggests Homo sapiens left Africa at least 50,000 years earlier than previously thought|work=ScienceDaily|access-date=2018-01-27|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-42817323|title=Modern humans left Africa much earlier|last=Ghosh|first=Pallab|name-list-style=vanc|date=2018|work=BBC News|access-date=2018-01-27|language=en-GB}}</ref><ref name="NC-20170704">{{cite journal|vauthors=Posth C, Wißing C, Kitagawa K, Pagani L, van Holstein L, Racimo F, Wehrberger K, Conard NJ, Kind CJ, Bocherens H, Krause J|display-authors=6|title=Deeply divergent archaic mitochondrial genome provides lower time boundary for African gene flow into Neanderthals|journal=Nature Communications|volume=8|pages=16046|date=July 2017|pmid=28675384|pmc=5500885|doi=10.1038/ncomms16046|bibcode=2017NatCo...816046P}}; see also {{cite news|last=Zimmer|first=Carl|name-list-style=vanc|author-link=Carl Zimmer|title=In Neanderthal DNA, Signs of a Mysterious Human Migration|url=https://www.nytimes.com/2017/07/04/science/neanderthals-dna-homo-sapiens-human-evolution.html|date=4 July 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=4 July 2017}}.</ref> * د شمال ختیځ افریقا څخه عربستان ته ، ختیځ لور ته خپریدل ۱۵۰،۰۰۰،-۱۳۰،۰۰۰ کاله دمخه په جیبل فایا کې د موندنو پراساس  ده چې ۱۲۷،۰۰۰ کاله دمخه تاریخ لري (په ۲۰۱۱ زکې موندل شوي). ښایي چې دا څپې د سویلي چین د ژیرینډونګ غار موندنې وي چې له ۱۰۰،۰۰۰کلونو څخه ډېر وخت عمر لري. په چین کې د عصري انساني د دې شتون نورې بیلګې ۸۰،۰۰۰ کاله دمخه عمر لري.   * د افریقا څخه خورا مهم خپرېدل شاوخوا ۵۰-۷۰،۰۰۰ کاله دمخه د نامتو سویلي لارې له لارې پیښ شوي ، یا د  د توبا پیښې څخه   دمخه یا وروسته کوم چې د ۶۹،۰۰۰او ۷۷،۰۰۰ کلونو منځ پیښ شوی. دا خپريدل د آسیا سویلي ساحل تعقیب کړی ، او شاوخوا ۶۵،۰۰۰۰-۵۰،۰۰۰ کاله دمخه آسټرالیا ته رسیدلي دي ، یا د ځینو څېړنو له مخې ۵۰،۰۰۰  کاله دمخه، په لومړیو کې لویدیځه آسیا شاوخوا ،۵۰،۰۰۰ کاله دمخه د دې څپې څخه د یو بل مشتق له خوا "بیا نیول شوې" وه  او اروپا شاوخوا ،۴۳،۰۰۰ کاله دمخه د لویدیځې آسیا څخه په خلکو  ډکه شوې وه.   <ref name="Wood_20172">{{Cite journal|last=Wood|first=Rachel|name-list-style=vanc|date=2017-09-02|title=Comments on the chronology of Madjedbebe|journal=Australian Archaeology|volume=83|issue=3|pages=172–174|doi=10.1080/03122417.2017.1408545|s2cid=148777016|issn=0312-2417}}</ref><ref name="Homo sapiens first reach Southeast2">{{cite journal|vauthors=O'Connell JF, Allen J, Williams MA, Williams AN, Turney CS, Spooner NA, Kamminga J, Brown G, Cooper A|display-authors=6|title=Homo sapiens first reach Southeast Asia and Sahul?|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=115|issue=34|pages=8482–8490|date=August 2018|pmid=30082377|pmc=6112744|doi=10.1073/pnas.1808385115|doi-access=free}}</ref> * ویلز (۲۰۰۳) د سویلي ساحلي لارې وروسته د مهاجرت اضافي څپې تشرېح کوي ، د مثال په توګه: شمالي مهاجرت اروپا ته لږ تر لږه۴۵،۰۰۰ کاله دمخه. په هرحال ، دا امکان د ماکولای او همکارانو له خوا رد شوی (۲۰۰۵) او پوست او همکارانو (۲۰۱۶) ، چا چې د یو واحد ساحلي پراخوالي لپاره بحث وکړ ، اروپا ته د لومړنۍ څانګې  په  وسیله == د شمالي لارې مسیر == ۱۳۵،۰۰۰کاله مخکې پیل شوی ، استوایی افریقا  لویه وچکالي تجربه کړه چې انسانان یې له ځمکې څخه د سمندر څنډو ته خوځولي او دوی یې اړ ایستلي چې نورو لویو وچو ته لاړ شي. دا عصري انسانان په سویلي  سره سمندرګي کې د باب-المنډب تنګي څخه تېر شول او د عربستان شاوخوا شنو ساحلونوته یې کډه وکړه او بیا وروسته له هغه ځای څخه د یوریشیا پاتې سیمو ته ولاړل. د لومړنيو هومو ساپیانو فوسیلونه په اسراییل کې په قافزه او ایس سکول غارونو کې وموندل شول او له 80،000 څخه تر 100،000 کاله دمخه تاریخ لري.داسې بریښي چې دا انسانان یا له منځه تللي وي یا 70،000 څخه تر 80،000 کاله دمخه افریقا ته بیرته ستانه شوي وي ، احتمالا د سویل همرز نینډرتالس لخوا بې ځایه شوي چې د یخ عمر اروپا سړو سیمو څخه تښتیدلي.د هو لیو اوهمکارانو آټوسومل مایکرو ستلایت مارکرونه تحلیل  کړی چې شاوخوا 56،000 کاله پخوا عمر لري. هغوی پالونټولوژیکي فوسیل، د یو جلا شوي لومړني څانګې په توګه تفسیر کوي چې بیرته افریقا ته راستون شوی. په متحده عربي اماراتو کې په ۲۰۱۱ کال کې د ملیحه، شارجه کې د فایا-۱ سیمه کې د ډبرو د اسبابو کشف، لږترلږه ۱۲۵۰۰۰ کاله د مخه د عصري انسانانو په شتون دلالت وکړ چې په اوږده موده کې د شمالي افریقا د هېر شوي مسیر په اړه د بحث د بېرته پیل لامل شو. د عربي تیتوالي د رول په اړه دې نوی پوهې د لرغون پېژندنې او جنیټیکي څېړنو پایلې بدلې کړې، چې د افریقا څخه بهر د انسان د تیتوالي لپاره د دهلیز په توګه د سویلي عربستان اهمیت باندې ټینګار کوي.  <ref>{{Cite journal|date=2013-06-25|last2=Armitage|first5=Hans-Peter|last5=Uerpmann|first4=Helen|last4=Walkington|first3=Adrian G.|last3=Parker|first2=Simon J.|first1=Knut|title=The environmental context of Paleolithic settlement at Jebel Faya, Emirate Sharjah, UAE|last1=Bretzke|issn=1040-6182|doi=10.1016/j.quaint.2013.01.028|pages=83–93|volume=300|language=en|journal=Quaternary International|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1040618213000608|bibcode=2013QuInt.300...83B}}</ref> په عمان کې، یو سایت په ۲۰۱۱ ز کال کې د بیین جون له خوا کشف شو چې په کې د نوبیان وروستي کمپلکس پورې اړوند د ډبرو اسبابونه له  ۱۰۰ څخه زیان پاتې شوني موجود وو، چې دمخه یوازې په سوډان کې د لرغون پېژندنې کېندنو څخه لاس ته راغلي وو. د لومینیسینس په بنسټ د عمر د تشخیص دوه اټکلونه، د عربو د نوبیان کمپلکس عمر شاوخوا۱۰۶۰۰۰ کاله عمر ښیي. دا په سویلي عربستان کې، د یوې ځانګړې ډبري دورې تیکنوکومپلیکس لپاره شواهد وړاندې کوي، چې د سمندري آیزوتوب د ۵ پړاو د لومړنیو وختونو شاوخوا دی. <ref>{{cite journal|vauthors=Rose JI, Usik VI, Marks AE, Hilbert YH, Galletti CS, Parton A, Geiling JM, Cerný V, Morley MW, Roberts RG|display-authors=6|title=The Nubian Complex of Dhofar, Oman: an African middle Stone Age industry in Southern Arabia|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=11|pages=e28239|year=2011|pmid=22140561|pmc=3227647|doi=10.1371/journal.pone.0028239|bibcode=2011PLoSO...628239R|doi-access=free}}</ref> د کوه ویلم او د هغه د مرستیالو لیکوالانو په وینا: نیاندرتال شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ کاله د مخه، له عصري انسانانو او وروسته له افریقا بهر ژوند ته په جنیتیک ډول مرسته وکړه. هغه انسانان چې شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ کاله دمخه یې له نورو عصري انسانانو څخه جلا کړي وو او د افریقا څخه بهر د عصري انسانانو دې لومړنۍ څپې هم په التای کې له نیاندرتالزسره په په جنیټیک ډول مرسته وکړه. دوی وموندل چې "د آلتای غرونو څخه د نیاندرتال پلرونو او لومړنیو عصري انسانانو سره په احتمالي توګه، په نږدې ختیځ کې زرګونه کلونه، چی مخکې یې فکر کېده وړاندې ولیدل او له یو بل سره ګډ شول. د مرستیال لیکوال ایلان ګروناو په وینا: "دا په حقیقت کې د افریقا څخه بهر شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ کاله وړاندې، د عصری انسانانو د شتون په اړه د لرغون پېژندې له اړخه جینیتک شواهد وړاندې کوي". د ورته جینتیک ترکیب پېښې په نورو سیمو کې هم لېدل شوې دي.  <ref name="DAB-EastNeandertals">{{harvp|Kuhlwilm et al.|2016}}. See also [http://dienekes.blogspot.nl/2016/02/ancestors-of-eastern-neandertals.html ''Ancestors of Eastern Neandertals admixed with modern humans 100 thousand years ago''], Dienekes'Anthropology Blog.</ref><ref name="Denovisans">{{Cite journal|url=http://www.sciencemag.org/news/2017/03/ancient-skulls-may-belong-elusive-humans-called-denisovans|title=Ancient skulls may belong to elusive humans called Denisovans|vauthors=Gibbons A|date=2 March 2017|journal=Science|doi=10.1126/science.aal0846|access-date=25 September 2017}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == {{درې دورو سيستم}} jqezxpszjt9jk9p1btufawnjkcoh6kj 0 57752 368161 302332 2026-08-10T14:31:47Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368161 wikitext text/x-wiki ټولنیز ډاروینیزم په ټوله نړۍ کې بېلابېلو ټولنیزو کړنو ته اشاره کوي او په ۱۸۷۰ یمه لسیزه کې په لوېدیځه اروپا او شمالي امریکا کې د پوهانو له خوا تعریف شوی چې د طبیعي ټاکنو او د نسل پایښت (survival of the fittest)  بیولوژیکي مفکورې یې په ټولنپوهنې، اقتصاد او سیاست کې پلي کړې. ټولنیز ډاروینیزم باور لري چې قوي کسان ویني چې شتمني او ځواک یې ډېرېږي په داسې حال کې چې کمزوري ویني چې شتمني او ځواک يې کمېږي. د ټولنیز داروین پلوو د نظریاتو بېلا بېل مکتبونه د خلکو په اړه چې کومې ډلې قوي او کومې ډلې کمزورې دي، توپیر لري او همدارنګه د کره میکانیزمونو پر بنسټ چې ځواک ته انعام او کمزوری ته جزا ورکوي، هم توپیر کېږي. داسې ډیر نظرونه د پانګوالۍ په ازاد بازار کې (laissez-faire capitalism) د اشخاصو ترمنځ پر سیالۍ ټینګار کوي، په داسې حال کې چې نور د ملي یا نژادي ډلو ترمنځ پرمبارزه ټینګار کوي او د ملتپالنې، زورواکۍ، د نژاد اصلاح، نژاد پالنې، امپریالیزم او یا فاشیزم څخه ملاتړ کوي. د ټولنیز ډاروینیزم ایدیولوژي د ارمنیا نسل وژنې په ګډون د نسل وژنې عاملین هڅولي. <ref>{{cite book|title=Herbert Spencer: Critical Assessment|editor=John Offer|pages=186–199|isbn=9780415181846|chapter=Social Darwinism|author=Williams, Raymond|year=2000|location=London; New York|publisher=Routledge}}</ref><ref>Gregory Claeys (2000). The "Survival of the Fittest" and the Origins of Social Darwinism. Journal of the History of Ideas 61 (2):223–240.</ref><ref>{{harvnb|Bowler|2003|pp=298–299}}</ref><ref name="TCL">Leonard, Thomas C. (2009) [http://www.princeton.edu/~tleonard/papers/myth.pdf Origins of the Myth of Social Darwinism: The Ambiguous Legacy of Richard Hofstadter's Social Darwinism in American Thought] Journal of Economic Behavior & Organization 71, p.37–51</ref> ټولنیز ډاروینیزم د لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته په ظاهره د یوعملي مفهوم په توګه یې محبوبیت کم شو او د دویمې نړیوالې جګړې په پای کې په پراخه کچه یې نوم بد شو. یو څه د نازیزم (Nazism) سره د تړاو او یو څه د ساینسي اجماع (ګډ نظر) د ودې له امله چې دا په علمي ډول بې بنسټه ؤ. وروستی فرضیې چې د ټولنیز ډاروینیزم په توګه طبقه بندي شوې په عمومي ډول د دوی د مخالفینو له خوا د نیوکې لاندې نیول شوې؛ ځکه د دوی پلویانو نه غوښتل چې داسې نښې و پېژندل شي. پیدايښت باورلرونکي دغه باور لري چې ټولنیز ډاروینیزم چې خورا د رقابت لپاره د  انعام ورکولو او طرح شویو پالیسیو ته لار هواروي د "ډاروینیزم" (په بیولوژي کې د طبیعي ټاکنې تیوري) منطقي پایله ده. بیولوژي پوهانو او تاریخ پوهانو ویلي چې دا د طبیعت خوښېدنې یا د طبیعت پلوۍ appeal to nature) ) یو ناسم استدلال دی ځکه چې د طبیعي ټاکنې تیوري یوازې د بیولوژیکي پېښې د توضیح په توګه ټاکل شوې او باید ونه ښودل شي چې دغه پېښه ښه ده یا دا چې باید په انساني ټولنه کې د اخلاقي لارښود په توګه وکارول شي. په داسې حال کې چې ډېری پوهان د داروین تیوري د مشهورولو او د ټولنیز ډاروینیزم شکلونو ترمنځ ځینې تاریخي اړیکې په ګوته کوي دوی دغه باور لري چې ټولنیز ډاروینیزم د بیولوژیکي تکامل د اصولو لازمه پایله نه ده. ټولنیز ډاروینیزم عموماً د کاذبې پوهې (pseudoscience)  په توګه منل شوی او د تجربوي معلوماتو یا حقیقت پر بنسټ نه دی.   <ref name="History">{{cite web|access-date=31 May 2019|title=Social Darwinism|url=https://www.history.com/topics/early-20th-century-us/social-darwinism|website=History.com}}</ref><ref name="Encarta">{{cite encyclopedia|title=Social Darwinism|encyclopedia=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2000|year=2000|url=http://autocww.colorado.edu/~toldy2/E64ContentFiles/SociologyAndReform/SocialDarwinism.html|last=Bannister|first=Robert C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002062953/http://autocww.colorado.edu/~toldy2/E64ContentFiles/SociologyAndReform/SocialDarwinism.html|archive-date=2019-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821065725/http://autocww.colorado.edu/~toldy2/E64ContentFiles/SociologyAndReform/SocialDarwinism.html |date=2019-08-21 }}</ref><ref name="h428">{{harvnb|Hodgson|2004|pp=428–430}}</ref><ref name="Paul 220">Paul, Diane B. in {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=X1InLet11j0C&pg=PA219|title=The Cambridge Companion to Darwin|date=5 March 2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-71184-5|pages=219–20|quote=Like many foes of Darwinism, past and present, the American populist and creationist William Jennings Bryan thought a straight line ran from Darwin's theory ('a dogma of darkness and death') to beliefs that it is right for the strong to crowd out the weak|author=Gregory Radick}}</ref><ref name="pinker">{{cite web|title=Q&A: Steven Pinker of 'Blank Slate'|url=http://www.upi.com/Odd_News/2002/10/30/QA-Steven-Pinker-of-Blank-Slate/26021035991232/|website=[[UPI]]|access-date=5 December 2015|date=30 October 2002|last=Sailer|first=Steve|archive-date=5 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151205074319/http://www.upi.com/Odd_News/2002/10/30/QA-Steven-Pinker-of-Blank-Slate/26021035991232/}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1080/03017600902989856|title=On Pseudoscience|first=Mauricio|last=Schoijet|date=1 August 2009|journal=Critique|volume=37|issue=3|pages=425–439|via=Taylor and Francis+NEJM|doi=10.1080/03017600902989856|s2cid=218548769}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/289214657|title=Science and pseudoscience in postmodern societies, Željko Pavić ''via'' University of Osijek}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/2967206|title=Social Darwinism, Scientific Racism, and the Metaphysics of Race|author=Dennis, Rutledge M.|year=1995|journal=[[Journal of Negro Education|TJNE]]|volume=64|issue=3|pages=243–252|via=JSTOR|doi=10.2307/2967206|jstor=2967206}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.0021-8308.2004.00248.x|title=The Social Psychology of "Pseudoscience": A Brief History|first1=Arthur|last1=Still|first2=Windy|last2=Dryden|date=21 May 2004|journal=Journal for the Theory of Social Behaviour|volume=34|issue=3|pages=265–290|via=Wiley Online Library|doi=10.1111/j.0021-8308.2004.00248.x}}</ref> پوهان په دې بحث کوي چې تر کومه حده د ډاروین بېلابېلې ټولنیزې نظریې د انساني ټولنیزو او اقتصادي مسلو په اړه د چارلس ډاروین خپل نظر منعکس کوي. د هغه لیکنې داسې عبارتونه لري چې کیدای شي د یرغلیز وګړپالنې مخالفت کوي. په داسې حال کې چې نورعبارتونه هغه رواجوي. د داروین لومړني تکاملي نظرونه او د غلامۍ سره د هغه مخالفت د ډېرو ادعاوو سره ضد وو چې ټولنیز داروین باورلرونکي په پای کې د کمزوري او ښکېلاکي بومیانو د ذهني وړتیاوو په اړه راپورته کولې. په ۱۸۵۹ کال کې د نسلونو په اصل کې د کتاب له خپرولو وروسته، کله چې منظمې ټولنې رامنځته شوې د جان لوببک په مشرۍ د داروین پیروانو یوه برخه استدلال کړه چې طبیعي ټاکنې په انسانانو نور د پام وړ اغیزه نه لري خو، ځینې پوهان استدلال کوي چې د داروین نظر ورو ورو بدل شو او د نورو تیوري پوهانو لکه هربرت سپینسر نظرونه په کې شامل شول. داروین په ۱۸۵۹ کال کې مخکې له دې چې خپله لومړۍ فرضیه خپره کړي، سپنسر د ټولنې په اړه خپل لامارکیان (Lamarckian)  تکاملي نظرونه خپاره کړل او سپنسر او داروین دواړو د اخلاقي ارزښتونو په اړه خپلو مفکورو ته وده ورکړه. سپنسر د خپل لامارکیان باور پربنسټ د ازاد بازار له پانګوالۍ څخه ملاتړ وکړ چې د پایښت لپاره مبارزه یې  ځان پرمختګ ته وده ورکوي او په میراث پاتې کېدای شي. په المان کې یو مهم پلوی ارنسټ هیکل وچې د ډاروین فکر او د هغه شخصي تفسیر یې مشهور کړ او دا یې د نوي عقیدې، مونسټ غورځنګ سره د مرستې لپاره هم کارولی.<ref>{{harvnb|Bowler|2003|pp=300–01}}</ref><ref>{{cite book|last1=Adrian Desmond and|first1=James Richard Moore|title=Darwin's Sacred Cause: How a Hatred of Slavery Shaped Darwin's Views on Human Evolution|date=2009|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|location=New York}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=The Politics of Cognition: Liberalism and the Evolutionary Origins of Victorian Education|journal=British Journal for the History of Science|date=2017|volume=50|issue=4|pages=677–699|doi=10.1017/S0007087417000863|pmid=29019300|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|first=Gregory|last=Claeys|title=The 'Survival of the Fittest' and the Origins of Social Darwinism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_2000-04_61_2/page/223|journal=[[Journal of the History of Ideas]]|volume=61|issue=2|year=2000|pages=223–40|doi=10.1353/jhi.2000.0014|s2cid=146267804}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Spencer|first=Herbert|date=1852|title=4"A Theory of Population, Deduced from the General Law of Human Fertility|url=https://archive.org/details/sim_westminster-review_1852-04-01_57_2/page/468|journal=Westminster Review|volume=57|pages=468–501}}</ref><ref>{{harvnb|Bowler|2003|pp=301–02}}</ref> == د اصطلاح ریښه == د ډاروینیزم اصطلاح د توماس هینري هکسلي له خوا د ۱۸۱۶ زکال مارچ میاشت کې د نسلونو په اصل کې د هغه په بیا کتنو کې وکارل شوه او تر ۱۸۷۹ یمې لسیزې پورې د تکامل یا پراختیا د یو لړ مفهومونو د تشریح کولو لپاره وکارول شوه پرته له دې چې د چارلس داروین د طبیعي ټاکنې تیوري ته کومه ځانګړې ژمنتیا ولري.   <ref name="westminster">{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A32&pageseq=29|title=ART. VIII. – Darwin on the origin of Species|author-link=Thomas Henry Huxley|date=April 1860|publisher=[[Westminster Review]]|pages=541–70|quote=What if the orbit of Darwinism should be a little too circular?|author=Huxley, T.H.|access-date=19 June 2008}}</ref><ref name="b179">{{harvnb|Bowler|2003|p=179}}</ref> د "ټولنیز ډاروینیزم" عبارت په لومړي ځل په ۱۸۷۷ ز کال کې په ایرلند کې ''د ځمکې  مالکیت تاریخ'' په اړه د جوزف فشر په مقاله کې څرګند شو چې د شاهي تاریخي ټولنې په معاملاتو(Transactions of the Royal Historical Society)  کې خپره شوه. فشر په دې اړه تبصره کوله چې څنګه د څارویو د پور اخیستلو سیسټم چې د "اجارې" په نوم یادیږي دا غلط فکر رامنځته کړ چې لومړنیو ایرلینډیانو د مخه د ځمکې مالکیت ته پراختیا ورکړې، وضاحت ورکولو.   <ref name="oed">{{cite journal|last=Fisher|first=Joseph|year=1877|title=The History of Landholding in Ireland|journal=Transactions of the Royal Historical Society|volume=V|pages=228–326|jstor=3677953|doi=10.2307/3677953|url=https://zenodo.org/record/1449753}}, as quoted in the [[Oxford English Dictionary]]</ref><blockquote>دغو ترتیبونو په هغه څه اغیزه وکړه چې موږ یې د "اجارې" د کلیمې په معنی پیژنو، په دې معنې چې یو سړی فارم لري خو هغه کې یوازې څاروي ساتي، چې موږ هغه ته ملکیت یا منقوله دارایي وایو. دې موضوع ته یو څه ځای ورکول اړین بریښي، څرنګه چې تکړه لیکوال سیر هنري ماین په خپل عصري تفسیر کې د "اجارې" کلیمه منلې او یوه تیوري یې رامنځته کړې چې له مخې یې ایرلنډي مشر په فیودالي حاکم باندې بدل شو. زه د ټولنیز ډاروینیزم د دې تیوري تضمین کولو لپاره د برون په قوانینو کې هېڅ نشم موندلی او باور لرم چې نوره څېړنه به وښیې چې کاین سیرات او کیین ایګیلین یوازې هغه څه پورې اړه لري چې موږ یې اوس منقوله شتمني بولو او په هېڅ ډول هغه څه باندې اغیز نه کوي چې موږ یې اوس مطلق مالکیت یا د ځمکې ملکیت بولو.   — جوزف فشر<ref name="fisher772">{{harvnb|Fisher|1877|pp=249–50}}</ref>     </blockquote>له دې حقیقت سره چې ټولنیز ډاروینیزم د چارلس داروین نوم لري نن له نورو سره هم تړلی دی، په ځانګړي توګه هربرت سپینسر، توماس مالتوس او د نژاد اصلاح بنسټ ایښودونکی فرانسیس ګالتون  په حقیقت کې سپنسر تر ۱۹۳۰ لسیزې پورې، د هغه له مړینې ډېر وروسته د ټولنیز ډاروینیست په توګه نه و تشریح شوی. د ټولنیز ډاروینیزم اصطلاح لومړی ځل په 1880 کې په اروپا کې راڅرګنده شوه او ژورنالیست ایمیلی ګوتیر په 1877 کې په برلین کې د روغتیا کنفرانس ته اشاره وکړه. چې د ۱۹۰۰ کال شاوخوا د ټولنپوهانو له خوا کارول کېده چې ځینې یې د مفکورې مخالف ؤ. امریکایي تاریخ لیکونکي ریچارد هوفستادتر په ۱۹۹۴ کال کې په متحده ایالاتو کې دغه اصطلاح مشهوره کړه. نوموړي هغه د فاشیزم پر وړاندې د ایدیولوژیکې جګړې په هڅو کې د ارتجاعي عقیدې ښودلو لپاره وکاروله چې سیالي جګړې، نژاد پالنې او افراطي هېواد پالنې (chauvinism) ته یې وده ورکړه. هوفستادتر وروسته ( هغه څه چې هغه لیدلي) د جمعي مالکیت د طرفدارانو په نظرونو د داروین پلویانو او نورو تکاملي افکارو نفوذ درک کړ چې د داروین پلوه جمعي ملکیت د اصطلاح رامنځ ته کولو لپاره بس وو. د هافستادتر د کارونو څخه مخکې په انګریزي اکاډمیکو ژورنالونو کې د "ټولنیز دارونیزم" اصطلاح کارول  په حقیقت کې خورا کم وو. <ref>Hodgson</ref><ref>{{cite journal|last=Ward|first=Lester F|author-link=Lester Frank Ward|year=1907|title=Social Darwinism|journal=American Journal of Sociology|volume=12|issue=5|pages=709–10|doi=10.1086/211544|doi-access=free}}</ref><ref name="oed2">{{cite journal|last=Fisher|first=Joseph|year=1877|title=The History of Landholding in Ireland|journal=Transactions of the Royal Historical Society|volume=V|pages=228–326|jstor=3677953|doi=10.2307/3677953|url=https://zenodo.org/record/1449753}}, as quoted in the [[Oxford English Dictionary]]</ref><ref>{{harvnb|Hodgson|2004|pp=445–46}}</ref><ref name="TCL2">Leonard, Thomas C. (2009) [http://www.princeton.edu/~tleonard/papers/myth.pdf Origins of the Myth of Social Darwinism: The Ambiguous Legacy of Richard Hofstadter's Social Darwinism in American Thought] Journal of Economic Behavior & Organization 71, p.37–51</ref><blockquote>نن پوهېږو د پام وړ شواهد شته چې د "ټولنیز ډاروینیزم" بشپړ مفهوم په حقیقت کې د ریچارد هوفستادتر له خوا اختراع شو. ایریک فونر د ۱۹۹۰ کال په لومړیو کې د هوفستادتر کتاب د نوې نسخې په په معرفي کولو کې د هغه څه په اړه ډېر څه ردوي. فونر لیکي، "هوفستادتر د ټولنیز ډاروینیزم اصطلاح نه وه اختراع کړې، خو په  ۱۸۶۰ یمه لسیزه کې په اروپا کې رامنځته شوه او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې له اتلانتیک څخه تیریږي. خو مخکې له دې چې نوموړی ولیکي، هغه یوازې په کمو مواردو کې کارول کېده، نوموړي د نولسمې پېړۍ وروستیو د نظرونو د ټولګې لپاره چې د ټولنیزو افکارو د قاموس یوه پېژندل شوې برخه وه،  د  یوې معیارې لنډې کلمې په توګه را منځ ته کړه.       </blockquote> == سرچينې او ياداښتونه == 884o054mf6om4s6tg54a5moujs7ab1h 0 57756 368158 367797 2026-08-10T14:25:57Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368158 wikitext text/x-wiki د توطیې تیوري د یوې پېښې یا حالت په اړه هغه توضیح ده چې د شومو او ځواکمنو ډلو توطیو ته اشاره کوي، په تېره بیا هغه چې زیاتره سیاسې انګیزې ولري او په اړه یې نور توضیحات زیاتره احتمالات وي. دغه اصطلاح یو منفي مفهوم لري، په دې معنا چې د توطیې غوښتنه د تعصب یا ناکافي شواهدو له مخې ده. د توطیې تیوري په خپله د توطیې په څېر نه ده؛ د دې پر ځای، هغه هغې فرضیه شوې توطیې ته اشاره کوي چې مشخصې ځانګړتیاوې لري، لکه د هغو کسانو (لکه د ساینس پوهانو او تاریخ لیکونکو) په منځ کې د اصلي جریان له اجماع سره مخالفت، کوم چې د هغو د دقت ارزولو لپاره په شرایطو برابر دي. <ref>{{cite journal|title=Belief in conspiracy theories|url=https://archive.org/details/sim_political-psychology_1994-12_15_4/page/731|first1=T|last1=Goertzel|date=December 1994|journal=Political Psychology|volume=15|issue=4|pages=731–742|doi=10.2307/3791630|jstor=3791630}} ''"explanations for important events that involve secret plots by powerful and malevolent groups"''</ref><ref>{{Cite OED|conspiracy theory}} ''"the theory that an event or phenomenon occurs as a result of a conspiracy between interested parties; ''spec''. a belief that some covert but influential agency (typically political in motivation and oppressive in intent) is responsible for an unexplained event"''</ref><ref name="BrothertonFrench2013">{{cite journal|last1=Brotherton|page=279|quote=A conspiracist belief can be described as 'the unnecessary assumption of conspiracy when other explanations are more probable'.|s2cid=16685781|pmc=3659314|pmid=23734136|doi=10.3389/fpsyg.2013.00279|issn=1664-1078|year=2013|first1=Robert|volume=4|journal=Frontiers in Psychology|title=Measuring Belief in Conspiracy Theories: The Generic Conspiracist Beliefs Scale|first3=Alan D.|last3=Pickering|first2=Christopher C.|last2=French|doi-access=free}}</ref><ref name="probability">Additional sources: * {{cite book|last1=Aaronovitch|first1=David|title=Voodoo Histories: The Role of the Conspiracy Theory in Shaping Modern History|date=2009|publisher=Jonathan Cape|isbn=9780224074704|page=253|url=https://books.google.com/books?id=icxkMJK-WmgC|access-date=17 August 2019|language=en|quote=It is a contention of this book that conspiracy theorists fail to apply the principle of Occam's razor to their arguments.}} * {{cite journal|last1=Brotherton|first1=Robert|last2=French|first2=Christopher C.|title=Belief in Conspiracy Theories and Susceptibility to the Conjunction Fallacy|journal=Applied Cognitive Psychology|volume=28|issue=2|year=2014|pages=238–248|issn=0888-4080|doi=10.1002/acp.2995|quote=A conspiracy theory can be defined as an unverified and relatively implausible allegation of conspiracy, claiming that significant events are the result of a secret plot carried out by a preternaturally sinister and powerful group of people.|doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Jonason|year=2019|quote=Conspiracy theories are a subset of false beliefs, and generally implicate a malevolent force (e.g., a government body or secret society) involved in orchestrating major events or providing misinformation regarding the details of events to an unwitting public, in part of a plot towards achieving a sinister goal.|bibcode=2019PLoSO..1425964M|pmc=6890261|pmid=31794581|doi=10.1371/journal.pone.0225964|issn=1932-6203|pages=e0225964|issue=12|first1=Peter Karl|volume=14|journal=PLOS ONE|title=Belief in conspiracy theories: The predictive role of schizotypy, Machiavellianism, and primary psychopathy|first3=Jordan|last3=Springer|first2=Evita|last2=March|doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Thresher-Andrews|first1=Christopher|title=An introduction into the world of conspiracy|journal=PsyPAG Quarterly|volume=88|year=2013|pages=5–8|url=http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|quote=Conspiracy theories are unsubstantiated, less plausible alternatives to the mainstream explanation of the event; they assume everything is intended, with malignity. Crucially, they are also epistemically self-insulating in their construction and arguments.|access-date=2021-11-01|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062541/http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Byford">{{Cite book|title=Conspiracy theories : a critical introduction|url=https://archive.org/details/conspiracytheori0000byfo|last=Byford|first=Jovan|date=2011|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=9780230349216|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|oclc=802867724}}</ref><ref name="Andrade2020">{{cite journal|last=Andrade|doi=10.1007/s11019-020-09951-6|archive-date=8 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508193924/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s11019-020-09951-6.pdf|s2cid=215787658|pmid=32301040|pmc=7161434|issn=1572-8633|doi-access=free|pages=505–518|first=Gabriel|issue=3|volume=23|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] on behalf of the [[European Society for Philosophy of Medicine and Healthcare]]|journal=[[Medicine, Health Care and Philosophy]]|url-status=live|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s11019-020-09951-6.pdf|title=Medical conspiracy theories: Cognitive science and implications for ethics|date=April 2020|access-date=7 October 2021}}</ref><ref name="Barkun2016">{{cite journal|author-last=Barkun|publisher=[[SAGE Publications]] on behalf of the [[International Council for Philosophy and Humanistic Studies]]|lccn=55003452|issn=0392-1921|doi=10.1177/0392192116669288|pages=114–120|issue=3–4: ''Conspiracy Theories Today''|volume=62|journal=[[Diogenes (journal)|Diogenes]]|author-first=Michael|editor2-first=Jean-Bruno|editor2-last=Renard|editor1-first=Véronique|editor1-last=Campion-Vincent|title=Conspiracy Theories as Stigmatized Knowledge|date=October 2016|author-link=Michael Barkun|s2cid=152217672}}</ref><ref name="Brotherton2013-q">{{cite journal|last1=Brotherton|first1=Robert|title=Towards a definition of 'conspiracy theory'|journal=PsyPAG Quarterly|volume=88|year=2013|pages=9–14|url=http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|quote=A conspiracy theory is not merely one candidate explanation among other equally plausible alternatives. Rather, the label refers to a claim which runs counter to a more plausible and widely accepted account...[Conspiratorial beliefs are] invariably at odds with the mainstream consensus among scientists, historians, or other legitimate judges of the claim's veracity.|access-date=2021-11-01|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062541/http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|url-status=dead}}</ref> د توطیې تیوري له جعل سره مقاومت کوي او له دایروي استدلال سره پیاوړتیا مومي. د توطیې په وړاندې هم شواهد او هم د شواهدو نشتوالی، د هغه لپاره د هغه د واقعیت د مدرک په توګه تفسیر کېږي، چې له مخې یې توطیه د دې پر ځای چې ثابت یا نا ثابت شي، پر یوه عقیده باندې اوړي. ځینې څېړونکي دا وړاندیز کوي چې توطیه کوونکي نظریات یا هغه عقاید چې د توطیې پر تیوري ولاړ دي، ښایې د روان پیژندنې له اړخه مضر یا ځورمنونکي وي او دا له تحلیلي ټیټ تفکر، ټیټ هوش، روان پیژندنې، له بدګوماني او ماکیاولینیزم سره تړلي دي. روان پیژندونکي معمولاً د توطیې پر تیوري او د داسې توطیې موندلو باندې اعتقاد لري چې په هغو کې هېڅ د رواني ځورمننې شرایط نه وي، لکه بدګوماني، سکیزوتایپي، نارسیزم او ناخوندي تړاو یا هم یو ډول پېژند پلوي، کوم چې ورته د «خیالي بېلګې ادراک» وايي. که څه هم، اوسنۍ علمي ټولنه، پر دې عقیده لري چې زیاتره نظریه ورکوونکي د ځورمننې توطیه نه لري، دا په دې خاطر چې د هغوی عقاید پر پېژندنیزو تمایلاتو باندې ولاړ دي، چې له عصبي اړخه د انسان په ډولونو کې نغښتې دي او ښایي چې ژورې تکاملي ریښې ولري، له هغې ډلې د اضطراب او د عاملیت د تشخیص پر لوري طبیعي تمایلات. <ref name="Byford2">{{Cite book|title=Conspiracy theories : a critical introduction|url=https://archive.org/details/conspiracytheori0000byfo|last=Byford|first=Jovan|date=2011|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=9780230349216|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|oclc=802867724}}</ref><ref name="Keeley1999">{{Cite journal|last=Keeley|first=Brian L.|date=March 1999|title=Of Conspiracy Theories|url=https://archive.org/details/journal-of-philosophy_1999-03_96_3/page/109|journal=The Journal of Philosophy|volume=96|issue=3|pages=109–126|doi=10.2307/2564659|jstor=2564659}}</ref><ref name="Barkun2003">{{cite book|last1=Barkun|first1=Michael|author-link1=Michael Barkun|title=A Culture of Conspiracy: Apocalyptic Visions in Contemporary America|date=2003|publisher=University of California Press|location=Berkeley|pages=[https://archive.org/details/cultureofconspir0000bark/page/3 3]–4|title-link=A Culture of Conspiracy}}</ref><ref name="Barkun2011">{{cite book|last1=Barkun|first1=Michael|author-link1=Michael Barkun|title=Chasing Phantoms: Reality, Imagination, and Homeland Security Since 9/11|url=https://archive.org/details/chasingphantomsr0000bark|date=2011|publisher=University of North Carolina Press|location=Chapel Hill|page=[https://archive.org/details/chasingphantomsr0000bark/page/10 10]}}</ref><ref name="Freeman 595–604">{{Cite journal|last1=Freeman|first1=Daniel|last2=Bentall|first2=Richard P.|date=29 March 2017|title=The concomitants of conspiracy concerns|journal=Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology|language=en|volume=52|issue=5|pages=595–604|doi=10.1007/s00127-017-1354-4|issn=0933-7954|pmc=5423964|pmid=28352955}}</ref><ref name="Barron 156–159">{{Cite journal|last1=Barron|date=November 2014|doi=10.1016/j.paid.2014.06.040|pages=156–159|volume=70|language=en|journal=Personality and Individual Differences|title=Associations between schizotypy and belief in conspiracist ideation|first5=Viren|first1=David|last5=Swami|first4=Boris|last4=Altemeyer|first3=Tony|last3=Towell|first2=Kevin|last2=Morgan|url=http://westminsterresearch.wmin.ac.uk/14570/1/1-s2.0-S0191886914003821-main.pdf}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Douglas|issue=3|archive-date=3 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103180834/https://kar.kent.ac.uk/26187/1/Douglas%20%26%20Sutton%202011%20BJSP.pdf|access-date=28 December 2018|pmid=21486312|doi=10.1111/j.2044-8309.2010.02018.x|pages=544–552|volume=10|first1=Karen M.|journal=British Journal of Social Psychology|url=http://kar.kent.ac.uk/26187/1/Douglas%20%26%20Sutton%202011%20BJSP.pdf|title=Does it take one to know one? Endorsement of conspiracy theories is influenced by personal willingness to conspire|date=12 April 2011|first2=Robbie M.|last2=Sutton|url-status=live}}</ref><ref name="Andrade20202">{{cite journal|last=Andrade|doi=10.1007/s11019-020-09951-6|archive-date=8 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508193924/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s11019-020-09951-6.pdf|s2cid=215787658|pmid=32301040|pmc=7161434|issn=1572-8633|doi-access=free|pages=505–518|first=Gabriel|issue=3|volume=23|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] on behalf of the [[European Society for Philosophy of Medicine and Healthcare]]|journal=[[Medicine, Health Care and Philosophy]]|url-status=live|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s11019-020-09951-6.pdf|title=Medical conspiracy theories: Cognitive science and implications for ethics|date=April 2020|access-date=7 October 2021}}</ref> له تاریخي اړخه، د توطیي تیوري له تعصب، تبلیغاتو، جادوګرانو، جګړو او نسل وژنې سره نږدې تړاو لري. پر دغو مواردو باندې د ترهګریزو بریدونو د عاملانو له خوا ډېر کلک باو کېږي او د ټیموټي وي او انډرسن برویک او همداشان د نازي المان او پخواني شوروي او ترکیې هېوادونو له خوا د توجیې په توګه کارول کېږي. د سویلې افریقا د دولت له خوا له ایډز څخه منکریدل، د توطیې د تیورې له مخې د ایډز له لاسه د ۳۳۰۰۰۰ وګړو د مرګ لامل وګرځېد. کیوانان (QAnon) او په ۲۰۲۰ ز کال کې د امریکا د متحده ایالاتو د ولسمشرۍ د ټاکنو د پایلې انکار، د دې لامل وګرځېد، تر څو په ۲۰۲۱ ز کال کې د متحده ایالاتو پر کنګره باندې خلک برید وکړي، په داسې حال کې چې له جینیتکي اړخه پر اصلاح شوو خوړو د توطیې د تیوري په اړه باور لرل د دې لامل شو چې د زامبیا حکومت د لوږې په مهال د خوراکي توکو مرسته رد کړي، په داسې حال کې چې هغه مهال د زامبیا په هېواد کې دری میلیونه وګړي له لوږې سره مخامخ وو. د توطیې تیوري د عمومي روغتیا په برخه کې یو له سترو خنډونو څخه ګڼل کېږي، چې له واکسین او د اوبو له فلورایډ کولو سره مخالفت د دې لامل ګرځي چې د واکسین په مټ مخنیوی کېدونکې ناروغۍ عامې شي. د توطیې د تیوري نورې اغیزې دا دي چې پر علمي شواهدو باندې باور راکمیږي، د افراطي ډلو سخت دریځي او د هغوی د ایډیالوژۍ د پیاوړتیا لامل ګرځي او پر اقتصاد باندې منفې اغېزې ښندي. <ref name="DouglasUscinski2019">{{cite journal|last1=Douglas|last7=Deravi|doi=10.1111/pops.12568|issn=0162-895X|pages=3–35|year=2019|issue=S1|volume=40|journal=Political Psychology|title=Understanding Conspiracy Theories|first7=Farzin|first6=Chee Siang|first1=Karen M.|last6=Ang|first5=Turkay|last5=Nefes|first4=Aleksandra|last4=Cichocka|first3=Robbie M.|last3=Sutton|first2=Joseph E.|last2=Uscinski|doi-access=free}}</ref><ref name="Goertzel2010">{{cite journal|last1=Goertzel|first1=Ted|title=Conspiracy theories in science|journal=EMBO Reports|volume=11|issue=7|year=2010|pages=493–499|issn=1469-221X|doi=10.1038/embor.2010.84|pmid=20539311|pmc=2897118}}</ref><ref name="HR">{{cite journal|author-last=Frankfurter|volume=60|lccn=64001081|s2cid=233429880|jstor=00182710|issn=0018-2710|doi=10.1086/711943|pages=188–208|issue=3|publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]]|author-first=David|journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]]|editor2-link=Christian K. Wedemeyer|editor2-first=Christian K.|editor2-last=Wedemeyer|editor1-first=Paul|editor1-last=Copp|title=Religion in the Mirror of the Other: The Discursive Value of Cult-Atrocity Stories in Mediterranean Antiquity|date=February 2021|oclc=299661763}}</ref><ref>{{cite book|author-last=Nefes|location=[[Leiden]]|pages=407–422|issn=1874-6691|isbn=978-90-04-38150-6|doi=10.1163/9789004382022_020|volume=17|series=Brill Handbooks on Contemporary Religion|publisher=[[Brill Publishers]]|title=Handbook of Conspiracy Theory and Contemporary Religion|author-first=Turkay|editor3-first=David G.|editor3-last=Robertson|editor2-first=Asbjørn|editor2-last=Dyrendal|editor1-first=Egil|editor1-last=Asprem|chapter=Framing of a Conspiracy Theory: The Efendi Series|year=2018|quote=Conspiracy theories often function as popular conduits of ethno-religious hatred and conflict.}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Göknar|first1=Erdağ|title=Conspiracy Theory in Turkey: Politics and Protest in the Age of "Post-Truth" by Julian de Medeiros (review)|journal=The Middle East Journal|date=2019|volume=73|issue=2|pages=336–337|url=https://muse.jhu.edu/article/730239|language=en|issn=1940-3461}}</ref><ref name="Thresher-Andrews2013">{{cite journal|last1=Thresher-Andrews|first1=Christopher|title=An introduction into the world of conspiracy|journal=PsyPAG Quarterly|volume=88|year=2013|pages=5–8|url=http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|access-date=2021-11-01|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062541/http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="SimelelaVenter2015">{{cite journal|last1=Simelela|volume=12|pmid=25929959|doi=10.1007/s11904-015-0259-7|issn=1548-3568|pages=256–261|year=2015|issue=2|journal=Current HIV/AIDS Reports|first1=Nono|title=A Political and Social History of HIV in South Africa|first4=Peter|last4=Barron|first3=Yogan|last3=Pillay|first2=W. D. Francois|last2=Venter|s2cid=23483038}}</ref><ref name="BurtonGiddy2015">{{cite journal|last1=Burton|first1=Rosie|last2=Giddy|first2=Janet|last3=Stinson|first3=Kathryn|title=Prevention of mother-to-child transmission in South Africa: an ever-changing landscape|journal=Obstetric Medicine|volume=8|issue=1|year=2015|pages=5–12|issn=1753-495X|doi=10.1177/1753495X15570994|pmid=27512452|pmc=4934997}}</ref><ref name="Nature 2021">{{cite magazine|last=Tollefson|doi=10.1038/d41586-021-00257-y|archive-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427105931/https://media.nature.com/original/magazine-assets/d41586-021-00257-y/d41586-021-00257-y.pdf|s2cid=231818589|pmid=33542489|lccn=12037118|issn=1476-4687|doi-access=free|publisher=[[Nature Research]]|first=Jeff|pages=192–193|volume=590|magazine=[[Nature (journal)|Nature]]|format=PDF|url-status=live|url=https://media.nature.com/original/magazine-assets/d41586-021-00257-y/d41586-021-00257-y.pdf|title=Tracking QAnon: how Trump turned conspiracy-theory research upside down|date=4 February 2021|access-date=7 October 2021}}</ref><ref name="Crossley 2021">{{cite journal|last=Crossley|issue=1|archive-date=5 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005131143/https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0142064X211025464|s2cid=237329082|issn=1745-5294|doi-access=free|doi=10.1177/0142064X211025464|pages=93–111|volume=44|first=James|publisher=[[SAGE Publications]]|journal=[[Journal for the Study of the New Testament]]|format=PDF|url-status=live|url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0142064X211025464|title=The Apocalypse and Political Discourse in an Age of COVID|date=September 2021|access-date=13 October 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=QAnon Capitol Siege Trump|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/01/13/qanon-capitol-siege-trump/|access-date=22 February 2021}}</ref><ref name="BrossardShanahan2007">{{cite book|author1=Dominique Brossard|author2=James Shanahan|author3=T. Clint Nesbitt|title=The Media, the Public and Agricultural Biotechnology|url=https://books.google.com/books?id=dq1frsw9alkC|year=2007|publisher=CABI|isbn=978-1-84593-204-6|pages=343, 353}}</ref><ref name="Goertzel20102">{{cite journal|last1=Goertzel|first1=Ted|title=Conspiracy theories in science|journal=EMBO Reports|volume=11|issue=7|year=2010|pages=493–499|issn=1469-221X|doi=10.1038/embor.2010.84|pmid=20539311|pmc=2897118}}</ref><ref name="Thresher-Andrews20132">{{cite journal|last1=Thresher-Andrews|first1=Christopher|title=An introduction into the world of conspiracy|journal=PsyPAG Quarterly|volume=88|year=2013|pages=5–8|url=http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|access-date=2021-11-01|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062541/http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="GlickBooth2014">{{cite journal|last1=Glick|first1=Michael|last2=Booth|first2=H. Austin|title=Conspiracy ideation|url=https://archive.org/details/sim_american-dental-association-the-journal_2014-08_145_8/page/n15|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=145|issue=8|year=2014|pages=798–799|issn=0002-8177|doi=10.1016/S0002-8177(14)60181-1|pmid=25082925}}</ref><ref name="PrematungeCorace2012">{{cite journal|last1=Prematunge|first6=Gary|doi=10.1016/j.vaccine.2012.05.018|issn=0264-410X|pages=4733–4743|year=2012|issue=32|volume=30|journal=Vaccine|title=Factors influencing pandemic influenza vaccination of healthcare workers—A systematic review|last6=Garber|first1=Chatura|first5=Renee|last5=Pugsley|first4=Rama C.|last4=Nair|first3=Anne|last3=McCarthy|first2=Kimberly|last2=Corace|pmid=22643216}}</ref><ref name="Douglas 538–542">{{Cite journal|last1=Douglas|language=en|pmc=5724570|issn=0963-7214|doi=10.1177/0963721417718261|pages=538–542|issue=6|volume=26|journal=Current Directions in Psychological Science|first1=Karen M.|title=The Psychology of Conspiracy Theories|date=1 December 2017|first3=Aleksandra|last3=Cichocka|first2=Robbie M.|last2=Sutton|pmid=29276345}}</ref><ref name="Brotherton2015-2">{{cite book|author=Robert Brotherton|title=Suspicious Minds: Why We Believe Conspiracy Theories|chapter=Chapter 2|url=https://books.google.com/books?id=awrcCQAAQBAJ|date=19 November 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4729-1564-1}}</ref> کله چې د توطیې تیوري په حاشیه یې مخاطبینو پورې محدود شي، نو بیا په ډله ییزو رسنیو، انټرنېټ او ټولنیزو رسنیو کې دود کېږي، چې د شلمې پېړۍ په وروستیو او د یووېشتمې پېړۍ په لومړیو کې د یوې کلتوري ښکارندې په توګه رامنځته شو. دا په ټوله نړۍ کې ډېر پراخ دي او زیاتره دا باور لري او ان ځینې یې د وګړو د اکثریت له خوا ساتل کېږي. د توطیې د باورونو د کمولو لپاره لارې چارې دا دي چې، یوه ټولنه باید پرانیستي وساتل شي او د ټولو خلکو د تحلیلي تفکر مهارتونه ښه والی ومومي.  {{sfn|Barkun|2003|p=58}}<ref name="Camp 1997">{{Cite book|title=Selling Fear: Conspiracy Theories and End-Times Paranoia|author=Camp, Gregory S.|publisher=Commish Walsh|year=1997|asin=B000J0N8NC}}</ref><ref name="Goldberg 2001">{{Cite book|url=https://archive.org/details/enemieswithincul00gold_0|title=Enemies Within: The Culture of Conspiracy in Modern America|author=Goldberg, Robert Alan|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-09000-0|access-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217045836/https://archive.org/details/enemieswithincul00gold_0|archive-date=17 December 2019|url-status=live}}</ref><ref name="Fenster 2008">{{Cite book|title=Conspiracy Theories: Secrecy and Power in American Culture|url=https://archive.org/details/conspir_fen_2008_00_4012|author=Fenster, Mark|publisher=University of Minnesota Press; 2nd edition|year=2008|isbn=978-0-8166-5494-9}}</ref>.<ref name="van ProoijenDouglas2018">{{cite journal|last1=van Prooijen|first1=Jan-Willem|last2=Douglas|first2=Karen M.|title=Belief in conspiracy theories: Basic principles of an emerging research domain|journal=European Journal of Social Psychology|volume=48|issue=7|year=2018|pages=897–908|issn=0046-2772|doi=10.1002/ejsp.2530|pmid=30555188|pmc=6282974}}</ref><ref name="SunsteinVermeule2009">{{cite journal|last1=Sunstein|first1=Cass R.|last2=Vermeule|first2=Adrian|title=Conspiracy Theories: Causes and Cures|journal=Journal of Political Philosophy|volume=17|issue=2|year=2009|pages=202–227|issn=0963-8016|doi=10.1111/j.1467-9760.2008.00325.x}}</ref><ref name="Brotherton2015-i">{{cite book|author=Robert Brotherton|title=Suspicious Minds: Why We Believe Conspiracy Theories|chapter=Introduction|url=https://books.google.com/books?id=awrcCQAAQBAJ|date=19 November 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4729-1564-1}}</ref> == ریښه پېژندنه (ایتمولوژي) او کارونه یې == د اکسفورډ انګریزې ډیکشنري د ''توطیې تیوري'' داسې راپېژني: «هغه تیوري چې یوه پېښه یا پدیده د ښکېلو غاړو تر منځ د توطیې له مخې رامنځته کېږي؛ په ځانګړې ډول، دا باور چې یو پټ خو اغېزناک سازمان د هغه مسؤل وي (په معمول ډول د سیاسي انګیزې له نظره او د ځپونکي نیت له نظره)». دلته یې د ۱۹۰۹ زکال یوه مقاله،  ''د امریکا تاریخي بیاکتنې'' څخه را اخیستې چې هلته دا کلیمه په کې کارېدلې، که څه هم دا اصطلاح د ۱۸۷۰ز کال د اپریل په میاشت کې په یوه مقاله کې چاپ شوې ده. د «توطیې» کلیمه له لاتین (con) چې د «ګډ» او spirare (چې د «ساه اخیستنې») معنا ورکوي را اخیستل شوې ده. <ref>''Oxford English Dictionary Second Edition on CD-ROM'' (v. 4.0), Oxford University Press, 2009, s.v. '''4'''</ref><ref>{{cite journal|last=Johnson|first=Allen|title=Reviewed Work: ''The Repeal of the Missouri Compromise: Its Origin and Authorship'' by P. Orman Ray|journal=[[The American Historical Review]]|volume=14|issue=4|pages=835–836|doi=10.2307/1837085|jstor=1837085|date=July 1909|hdl=2027/loc.ark:/13960/t27948c87|url=http://archive.org/details/missouricomp00rayprich|quote=The claim that [David R.] Atchison was the originator of the [Missouri Compromise] repeal may be termed a recrudescence of the conspiracy theory first asserted by Colonel John A. Parker of Virginia in 1880.|hdl-access=free}}</ref><ref name="JoMS-1870">{{cite journal|journal=The Journal of Mental Science|editor2-first=John|oclc=4642826321|issn=0368-315X|publisher=[[Longman, Green, Longman, & Roberts]]<!--frontispiece lists [[J. & A. Churchill]]; google books and WorldCat both list Longman-->|date=April 1870|location=London|number=73|volume=XVI|editor2-last=Sibbald|url=https://books.google.com/books?id=VsRMAAAAYAAJ&pg=PA141|editor1-first=Henry|editor1-last=Maudsley|title=The Report of a Quarterly Meeting of the Medico-Psychological Association, held in London at the Royal Medico-Chirurgical Society, by permission of the President and Council, on the 27th January, 1870. [in Part IV. Psychological News.]|author4=Royal Medico-psychological Association<!-- authors 2-4 as listed at WorldCat oclc=1194357571-->|author3=Medico-psychological Association of Great Britain and Ireland|author2=Association of Medical Officers of Asylums and Hospitals for the Insane (London, England)|first1=Lockhart<!--author Robertson as listed on page 134 of the journal-->|last1=Robertson|quote=The theory of Dr. Sankey as to the manner in which these injuries to the chest occurred in asylums deserved our careful attention. It was at least more plausible that the conspiracy theory of Mr. Charles Reade, and the precautionary measure suggested by Dr. Sankey of using a padded waistcoat in recent cases of mania with general paralysis—in which mental condition nearly all these cases under discussion were—seemed to him of practical value.}}</ref> رابرټ بلاسکیویچ وايي چې د دغې اصطلاح بېلګې د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې کارېدلې او زیاتوي چې:  د دې اصطلاح کارول تل یو ډول له سپکاوي څخه ډک و. د هغې څېړنې له مخې چې د انډرو مک کنزي-مک هارګ له خوا تر سره شوه، هلته ښیي چې د دې پرخلاف په نولسمه پېړۍ کې د ''توطیې تیوري'' په ساده توګه «له یوې توطیې څخه د منلو وړ وړاندیز وړاندې کوي» او«په دغه پړاو کې هېڅ منفي یا مثبت معنا نه لري»، که څه هم ځینې وختونه په دغه نوم فرضیې تر ګوتنیونې لاندې راغلې دي. «د توطیې تیوري» اصطلاح، په خپله د توطیې د نظریې یوه موضوع ده چې ادعا کوي، دا اصطلاح د( CIA) له خوا مشهوره شوه، تر څو پر توطیه باورلرونکي خلک بې باوره کړي، په تېره بیا د وارین کمیسیون منتقدین چې پر هغو باندې په ملنډې وهلو سره دود شوه. د سیاسي علومو عالم لنس ډی هاوین-سمیټ په ۲۰۱۳ زکال کې په خپل لیکل شوي کتاب(( ''په امریکا کې د توطیې تیوري))'' کې وړاندیز کوي چې دغه اصطلاح له ۱۹۶۴ز کال را وروسته، د خلکو ورځنۍ ژبې ته را دننه شوه، ځکه چې په دې کال کې د وارین کمیسیون د ولسمشر جان ایف کنیډي د وژنې په اړه خپلې موندنې خپرې کړې او د نیویارک ټایمز ورځپاڼې په هغه کال کې په خپلو پنځو مقالو کې دا اصطلاح وکاروله. که څه هم د ډي هاوین-سمیټ دا وړاندیز د ټوبینګن پوهنتون د امریکا د ادبي او کلتوري تاریخ د ښوونکي مایکل بټر له خوا تر ګوتنیوونې لاندې راغلی او هغه هم په دې خاطر چې ډي هاوین-سمټ چې د CIA کوم سند (د وارن د رپوتټ د ګوتنیوونې په اړه) ته اشاره کړې ده، چې په ۱۹۷۶ کې د معلوماتو د ازادۍ د قانون له تصویب وروسته خپور شو، هلته په مفرد بڼه «د توطیې تیوري» یا په جمع بڼه «د توطیې تیوري ګانې» نه دي راغلې او په یوه جمله کې یې داسې راغلي دي: «د توطیې تیوري ګانو په کراتو زموږ پر سازمان باندې شک کړی دی، د بېلګې په توګه: دا چې دوی په غلطه سره دا ادعا کوي چې لي هاروي اوسوالډ زموږ لپاره کار کوي».<ref name="CSICOP">{{cite web|url=http://www.csicop.org/specialarticles/show/nope_it_was_always_already_wrong|title=Nope, It Was Always Already Wrong|last1=Blaskiewicz|first1=Robert|website=The Skeptical Inquirer|publisher=Committee for Skeptical Inquiry|access-date=11 December 2015|date=8 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20151212122454/http://www.csicop.org/specialarticles/show/nope_it_was_always_already_wrong|archive-date=12 December 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Brotherton2015-4">{{cite book|author=Robert Brotherton|title=Suspicious Minds: Why We Believe Conspiracy Theories|chapter=Chapter 4|url=https://books.google.com/books?id=awrcCQAAQBAJ|date=19 November 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4729-1564-1}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TilCeCKDujQC|title=Conspiracy Theory in America|last1=deHaven-Smith|first1=Lance|date=15 April 2013|isbn=9780292743793|pages=3|quote=The term "conspiracy theory" did not exist as a phrase in everyday American conversation before 1964. ... In 1964, the year the Warren Commission issued its report, ''The New York Times'' published five stories in which "conspiracy theory" appeared.|access-date=27 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906032935/https://books.google.com/books?id=TilCeCKDujQC&printsec=frontcover|archive-date=6 September 2016|url-status=live}}</ref><ref>McKenzie-McHarg, Andrew (2019) "Conspiracy Theory: The Nineteenth-Century Prehistory of a Twentieth-Century Concept," pp. 78, 76. In Joseph E. Uscinski (ed) ''Conspiracy Theories & the People Who Believe Them''. New York: Oxford University Press.</ref><ref>{{cite web|last1=Butter|first1=Michael|title=There's a conspiracy theory that the CIA invented the term 'conspiracy theory' – here's why|url=https://theconversation.com/theres-a-conspiracy-theory-that-the-cia-invented-the-term-conspiracy-theory-heres-why-132117|website=The Conversation|publisher=The Conversation Trust (UK) Limited|access-date=23 November 2020|date=16 March 2020}}</ref> == له توطیې سره توپیر == د توطیې تیوري یوازې توطیه نه ده، چې د دوو یا زیاتو خلکو په ښکېلولو سره کوم پټ پلان ته اشاره ولري. د دې پرخلاف، «د توطیې تیوري» هغو فرضیه شوو تیوري ګانو ته اشاره لري، کوم چې مشخصې ځانګړتیاووې لري. ریښتينې توطیې هغه که ډېرې اسانه هم وي، خو په سختۍ سره پټیږي او په معمول ډول ناڅاپي ستونزې تجربه کوي. په مقابل کې، د توطیې تیوري دا ښیې چې دسیسې په غیرواقعي بڼه سره بریالۍ دي او د توطیه کوونکو ډلې، لکه بوروکراسيان، کولای شي په پوره صلاحیت او راز ساتنې سره عمل وکړي. د پېښو یا شرایطو علتونه ډېر ساده شوي دي او هغه دا چې پېچلې یا متقابل عوامل او همداشان د چانس رول او ناغوښتل شوې پایلې باید ترې ایسته کړل شي. <ref name="Barkun20162">{{cite journal|author-last=Barkun|publisher=[[SAGE Publications]] on behalf of the [[International Council for Philosophy and Humanistic Studies]]|lccn=55003452|issn=0392-1921|doi=10.1177/0392192116669288|pages=114–120|issue=3–4: ''Conspiracy Theories Today''|volume=62|journal=[[Diogenes (journal)|Diogenes]]|author-first=Michael|editor2-first=Jean-Bruno|editor2-last=Renard|editor1-first=Véronique|editor1-last=Campion-Vincent|title=Conspiracy Theories as Stigmatized Knowledge|date=October 2016|author-link=Michael Barkun|s2cid=152217672}}</ref><ref name="Brotherton2013">{{cite journal|last1=Brotherton|first1=Robert|title=Towards a definition of 'conspiracy theory'|journal=PsyPAG Quarterly|volume=88|year=2013|pages=9–14|url=http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|access-date=2021-11-01|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062541/http://www.psypag.co.uk/wp-content/uploads/2013/09/Issue-88.pdf|url-status=dead}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == odo18tv0d4r7zy66vyco72jkfj70q44 0 57787 368206 365971 2026-08-10T16:03:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368206 wikitext text/x-wiki '''د نږدې والي تکامل''' د وخت په اوږدو کې د بېلابېلو دورو یا عصرونو په ډولونو کې د ورته ځانګړتیاوو خپلواک تکامل دی. د نږدې والي تکامل داسې طبیعي جوړښتونه رامنځته کوي چې ورته فعالیت لري، خو د دغو ډلو په وروستیومشترکواجدادو کې نشته دی. د ورته پدیدې لپاره کلاډیسټیک (ډلبندي) اصطلاح هوموپلاسي ده. د الوتنې تکراري تکامل یوه کلاسیکه بېلګه ده، لکه څنګه چې الوتونکي حشرات، مرغۍ، پیتراسور او د ماښام شوپرکونه په خپلواکه توګه د الوتنې ګټور ظرفیت ته وده او بدلون ورکوي. په فعاله توګه ورته ځانګړتیاوې چې د نږدې والي تکامل له لارې راپورته شوې دي، مشابه او ورته دي، په داسې حال کې چې مشابه جوړښتونه او ځانګړتیاوې یو عام اصل لري، خو کېدلای شي بېلابېلې او متفاوتې دندې ولري. مرغان، د ماښامي شوپرک او پېتراسور وزرونه طبیعي جوړښتونه لري، خو د دوی مخکینۍ برخې سره ورته دي چې د بېلابېلو کارونو په ترسره کولو سربېره، اجدادي حالت لري. د نږدې والي تکامل متضاد توپیر لرونکی تکامل دی چې په هغه کې اړوند ډولونه بېلابېلې ځانګړتیاوې رامنځته کوي. متمایل تکامل موازي تکامل سره ورته دی کوم چې هغه وخت پېښېږي چې دوه خپلواک ډولونه په ورته مسیر وده وکړي او له همدې کبله په خپلواکه توګه ورته ځانګړتیاوې خپلې کړي. د بېلګې په توګه: ګلایډینګ چونګښې د څو ډوله ونو چونګښو څخه په موازي ډول وده او بدلون کړی دی. د نږدې والي تکامل ډېری نمونې، په نباتاتو کې پېژندل شوې، د هغوی له ډلې  د C₄ فوتوسنتیزیس د بهیر مکرره پراختیا، د  د تخمونو وېش په ګډون داسې غوښنو مېوو له خوا، چې له څارویو او غوښه خوړونکو څارویو سره سمون لري.   == لنډه کتنه == په مورفولوژي کې، ورته ځانګړتیاوې هغه وخت را څرګندېږي، کله چې بېلابېل ډولونه په ورته طریقو (ورته چاپېریال کې) ژوند کوي او له همدې امله ورته چاپېریالي عواملو سره مخامخ کېږي. د ورته ایکولوژیکي ځایونواو دندو (یعني د ژوند یوه ځانګړې لاره) د اشغال پرمهال ورته ستونزې، د ورته حل لارو لامل کېدلای شي. بریتانوي اناټومِیست رِچرډ اوون لومړی کس و چې، د انالوژي او هومولوژي ترمنځ یې بنسټیز توپیرونه په نښه کړل.<ref>{{cite book|last=Kirk|first=John Thomas Osmond|title=Science & Certainty|url=https://books.google.com/books?id=kTr5BTxMpFYC&pg=PA79|year=2007|publisher=Csiro Publishing|isbn=978-0-643-09391-1|page=79|quote=evolutionary convergence, which, quoting .. Simon Conway Morris .. is the 'recurring tendency of biological organization to arrive at the same "solution" to a particular "need". .. the 'Tasmanian tiger' .. looked and behaved like a wolf and occupied a similar ecological niche, but was in fact a marsupial not a placental mammal.|access-date=2017-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215051246/https://books.google.com/books?id=kTr5BTxMpFYC&pg=PA79|archive-date=2017-02-15|url-status=live}}</ref><ref name="Reece et al">{{cite book|last=Reece|first=J.|author2=Meyers, N.|author3=Urry, L.|author4=Cain, M.|author5=Wasserman, S.|author6=Minorsky, P.|author7=Jackson, R.|author8=Cooke, B.|title=Cambell Biology, 9th Edition|url=https://archive.org/details/campbellbiologya0000meye|publisher=Pearson|isbn=978-1-4425-3176-5|page=[https://archive.org/details/campbellbiologya0000meye/page/586 586]|date=2011-09-05}}</ref><ref name="BerkeleyHomologyAnalogy">{{cite web|title=Homologies and analogies|url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/evo_09|publisher=University of California Berkeley|access-date=2017-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119095845/http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/evo_09|archive-date=2016-11-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Thunstad|first=Erik|title=Darwins teori, evolusjon gjennom 400 år|year=2009|publisher=Humanist forlag|location=Oslo, Norway|isbn=978-82-92622-53-7|page=404|language=no}}</ref> په بیوشیمي کې پرميکانیزمونو فزیکي او کیمیاوي محدودیتونه د دې لامل شوي، څو د کتلاک درې ګونو په څېر د فعال ځای ځینې ترتیبات، د سترې کورني په جلا جلا انزایمونو کې، په خپلواکه توګه وده وکړي.<ref name="Buller&Townsend_2013">{{cite journal|last=Buller|first=A. R.|author2=Townsend, C. A.|title=Intrinsic evolutionary constraints on protease structure, enzyme acylation, and the identity of the catalytic triad.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=19 Feb 2013|volume=110|issue=8|pages=E653–61|pmid=23382230|doi=10.1073/pnas.1221050110|bibcode=2013PNAS..110E.653B|pmc=3581919|doi-access=free}}</ref> په ۱۹۸۹ ز کال کې، سټیفن جی ګولډ په خپل کتاب "ښکلی ژوند" کې داسې استدلال وکړ چې:  که چېرته یو څوک وکولای شي، چې "د خپل ژوند فیته بېرته شاته وګرځوي او له ورته حالاتو سره یو ځل بیا مخامخ شي، نو تکامل کولای شي، یو بل جلا مسیر خپل کړي." سایمن کونوی موریس دا پایله ردوي او استدلال کوي: نږدې والی په تکامل کې یو غالب ځواک دی او د دې په پام کې نیولو سره چې ورته چاپېریال او فزیکي خنډونه په کار کې دي، ژوند به د بدن "غوره" پلان ته وده ورکړي او په ځینو ځایونو کې تکامل، باید په ځیرکتیا تېروتنه وکړي چې دا یوه داسې ځانګړنه ده، چې اوسمهال لږ تر لږه د غولانځولرونکو ژوو، د کارغانو کورنۍ الوتونکو او د اوبو تی لرونکو ژوو سره پېژندل کېږي.<ref name="wonderfullife">{{cite book|title=Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History|author=Gould, S.J.|author-link=Stephen Jay Gould|year=1989|publisher=W.W. Norton|pages=[https://archive.org/details/wonderfullifebur00goul/page/282 282–285]|isbn=978-0-09-174271-3|title-link=Wonderful Life (book)}}</ref><ref name="SCM2005">{{Cite book|last=Conway Morris|first=Simon|author-link=Simon Conway Morris|year=2005|title=Life's solution: inevitable humans in a lonely universe|doi=10.2277/0521827043|isbn=978-0-521-60325-6|oclc=156902715|publisher=Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/lifessolutionine01conw/page/164 164, 167, 170 and 235]|url=https://archive.org/details/lifessolutionine01conw/page/164}}</ref> == توپیرونه == === ډلبندي === په ډلبندۍ کې، هوموپلاسي هغه ځانګړتیا ده چې په دوه یا ډېر ټیکاو سره، د بل کوم دلیل لپاره شریک شوي، پرته له دې چې دوی یو ګډ نسب لري. هغه ټیکاو چې نسب شریکوي، د ورته کورنۍ برخه ده؛ ډلبندي هڅه کوي ، څو د خپل فیلوژني د تشرېح کولو په موخه د دوی د تړاو درجې سره سم دوی سره تنظیم کړي. له همدې کبله، د ډلبندۍ له نظره د نږدې والي له امله رامنځته شوې هوموپلاستیکيځانګړنې داسې ګډوډوونکي عوامل دي چې په ناسمې شننې تمامېدلای شي.<ref>{{Cite journal|last1=Chirat|volume=110|pmc=3625336|pmid=23530223|bibcode=2013PNAS..110.6015C|year=2013|pages=6015–6020|issue=15|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first1=R.|title=Mechanical basis of morphogenesis and convergent evolution of spiny seashells|doi=10.1073/pnas.1220443110|first3=A.|last3=Goriely|first2=D. E.|last2=Moulton|doi-access=free}}</ref><ref name="Lomolino et al">{{cite book|author1=Lomolino, M|author2=Riddle, B|author3=Whittaker, R|author4=Brown, J|title=Biogeography, Fourth Edition|url=https://archive.org/details/biogeography0000lomo_b7x8|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0-87893-494-2|page=[https://archive.org/details/biogeography0000lomo_b7x8/page/426 426]|year=2010}}</ref><ref name="West-Eberhard">{{cite book|last=West-Eberhard|first=Mary Jane|author-link=Mary Jane West-Eberhard|title=Developmental Plasticity and Evolution|url=https://archive.org/details/developmentalpla0000west|pages=[https://archive.org/details/developmentalpla0000west/page/353 353]–376|year=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512235-0}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sanderson|first1=Michael J.|last2=Hufford|first2=Larry|title=Homoplasy: The Recurrence of Similarity in Evolution|url=https://books.google.com/books?id=WWGNzeNmRUYC&pg=PA330|year=1996|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-053411-4|pages=330, and passim|access-date=2017-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214233633/https://books.google.com/books?id=WWGNzeNmRUYC&pg=PA330|archive-date=2017-02-14|url-status=live}}</ref> === اتاویزم === په ځینو حالاتو کې، دا ویل ستونزمن دي چې ایا یوه ځانګړتیا له منځه تللې ده او بیا یې په متقابل کې ډول وده کړې ده، یا ایا یو جین یوازې بند شوی دی او وروسته بیا فعال شوی دی. دا ډول څرګنده شوې ځانګړتیا د اتاویزم په نوم یادېږي. د ریاضیاتو له نظره، یو ناکارول شوی جین (په ټاکنیزه توګه بې پرې) د وخت په تېرېدلو سره د احتمالي فعالیت د ساتلو احتمال په ثابت ډول راکمېږي.<ref>{{Cite journal|last1=Collin|first1=R.|last2=Cipriani|first2=R.|year=2003|title=Dollo's law and the re-evolution of shell coiling|journal=Proceedings of the Royal Society B|volume=270|issue=1533|pages=2551–2555|doi=10.1098/rspb.2003.2517|pmc=1691546|pmid=14728776}}</ref> === د موازي په پرتله د نږدیوالي تکامل === کله چې دوه ډولونه په یوه ځانګړي شخصیت کې سره ورته وي، نو تکامل هغه وخت د موازي په توګه تعریف کېږي. کله چې یې اجداد او پلرونه هم ورته وي او هغه وخت، د نږدې والي تکامل ګڼل کېږي چې له دوی سره ورته او نږدې نه وي. ځینې ساینس پوهان استدلال کوي چې د موازي او نږدې والي تکامل ترمنځ دوام شته دی، په داسې حال کې چې نور بیا یادونه کوي چې، په ځینو زیاتونو سربېره، د دې دواړو ترمنځ بیا هم مهم توپیرونه شته دي.<ref>{{cite journal|last=Arendt|first=J|author2=Reznick, D|title=Convergence and parallelism reconsidered: what have we learned about the genetics of adaptation?|journal=Trends in Ecology & Evolution|date=January 2008|volume=23|issue=1|pages=26–32|doi=10.1016/j.tree.2007.09.011|pmid=18022278}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pearce|first=T.|title=Convergence and Parallelism in Evolution: A Neo-Gouldian Account|journal=The British Journal for the Philosophy of Science|date=10 November 2011|volume=63|issue=2|pages=429–448|doi=10.1093/bjps/axr046|doi-access=free}}</ref><ref name="Zhang">{{cite journal|last1=Zhang|first1=J.|last2=Kumar|first2=S.|year=1997|title=Detection of convergent and parallel evolution at the amino acid sequence level|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=14|issue=5|pages=527–36|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025789|pmid=9159930|doi-access=free}}</ref> کله چې د میراثي(اصلي بڼې) نام  ناڅرګندې وي یا د پام وړ ځانګړتیاو لړۍ په روښانه توګه مشخصه نه وي، نو د موازي او نږدیوالي تکامل ترمنځ توپیر ډېر موضوعي ګرځي. د بېلګې په توګه: د ورته پلاسنتي او مرسوپیال بڼو په زړه پورې بېلګه د د رِچرډ ډاکینز له خوا د "ړوند ساعت جوړوونکي" په نوم کتاب کې د نږدیوالي تکامل د یوې قضیې په توګه تشرېح شوې ده، ځکه چې په هره وچه کې تی لرونکي ژوو، د ډیناسورونو د له منځه تللو څخه وړاندې اوږد تکاملي تاریخ درلود، څو د هغه تر چتر لاندې اړوند توپیرونه راټول کړي.<ref>{{cite book|last=Dawkins|first=Richard|author-link=Richard Dawkins|year=1986|title=The Blind Watchmaker|publisher=W. W. Norton|isbn=978-0-393-31570-7|pages=[https://archive.org/details/blindwatchmaker00rich/page/100 100–106]|title-link=The Blind Watchmaker}}</ref> == په مالیکولي کچه == === پروټینونه === د پروتیزونو انزایمولوژي، د نږدی والي تکامل ځینې روښانه بېلګې وړاندې کوي. دا بېلګې په انزایمونو کې داخلي کیمیاوي محدودیتونه منعکسوي او دا کار د تکامل لامل کېږي، څو په خپلواکه او مکرره توګه په مساوي حل لارو کې سره یوځای شي. <ref>{{cite journal|last=Dodson|first=G.|author2=Wlodawer, A.|title=Catalytic triads and their relatives|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1998-09_23_9/page/347|journal=Trends in Biochemical Sciences|date=September 1998|volume=23|issue=9|pages=347–52|pmid=9787641|doi=10.1016/S0968-0004(98)01254-7}}</ref> سیرین او سیستین پروتیز د نیوکلیوفیل په توګه د امینو اسید بېلابېل فعال ګروپونه (الکول یا تیول) کاروي. د دغه نیوکلیوفیل د فعالولو په موخه، دوی په کتلاک درې ګونو کې یو تیزابي او بنسټیز پاتې شونی تنظیموي. د انزایمونو په کتالیز کې کیمیاوي او فزیکي محدودیتونه د دې لامل شوي، څو ورته( مشابه) درې ګونو ترتیباتو ته د انزایمونو په بېلابېل سترو کورنیو کې، له ۲۰ ځله څخه زیات په خپلواکه توګه وده وکړي.<ref>{{cite journal|last=Ekici|first=O. D.|author2=Paetzel, M.|author3=Dalbey, R. E.|title=Unconventional serine proteases: variations on the catalytic Ser/His/Asp triad configuration|journal=Protein Science|date=December 2008|volume=17|issue=12|pages=2023–37|pmid=18824507|doi=10.1110/ps.035436.108|pmc=2590910}}</ref> تریونین پروتیزونه، د خپلو کتلاک نیوکلیوفیل په توګه، د امینو اسید تریونین څخه ګټه پورته کوي. د سیستین او سیرین برعکس، تریونین یو ثانوي الکول دی (لکه د میتایل ګروپ لري). د تریونین میتایل ګروپ د درې ګونو او سبسټریټ احتمالي اړخونه ډېر محدودوي، ځکه چې میتایل د انزایم د ملا هډوکي یا د هسټیډین بنسټ سره ټکر کوي. په پایله کې، ډېری تریونین پروتیزونه، د دې ډول فضایي نښتو څخه د مخنیوي لپاره د N-terminal تریونین کاروي. د بېلابېلو پروټین پوښونو درلودونکي د انزایمونو څو خپلواکو سترو تکاملي کورنیو د نیوکلیوفیل په توګه د N-terminal پاتې شونو څخه ګټه پورته کوي. د فعال ځای مشترکیت خو د پروتین د پوښ توپیر په ګوته کوي چې په دغو کورنیو کې فعال سایټ په متقابل ډول وده کړې ده. ==== مخروط بڼه لرونکی حلزون او د کب انسولین ==== کونس جغرافیه (''Conus geopraphus'') د انسولین یوه داسې ځانګړې بڼه تولیدوي چې خورا ورته نرم بدن لرونکي ژوو څخه د ترلاسه کېدونکي انسولین په پرتله، د کب انسولین پروټین ترتیبونو سره ډېر ورته دی او د نږدې والي تکامل وړاندیز کوي.<ref>{{cite journal|last1=Safavi-Hemami|title=Specialized insulin is used for chemical warfare by fish-hunting cone snails|last13=Purcell|first13=Anthony W.|last14=Norton|first14=Raymond S.|last15=Ellgaard|first15=Lars|last16=Olivera|first16=Baldomero M.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|last12=Li|date=10 February 2015|volume=112|issue=6|pages=1743–1748|doi=10.1073/pnas.1423857112|pmid=25605914|pmc=4330763|bibcode=2015PNAS..112.1743S|first12=Qing|first11=Mark|first1=Helena|last6=Douglass|last2=Gajewiak|first2=Joanna|last3=Karanth|first3=Santhosh|last4=Robinson|first4=Samuel D.|last5=Ueberheide|first5=Beatrix|first6=Adam D.|last11=Yandell|last7=Schlegel|first7=Amnon|last8=Imperial|first8=Julita S.|last9=Watkins|first9=Maren|last10=Bandyopadhyay|first10=Pradip K.|doi-access=free}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == g4m8xmy25nmj815m8j7y5hnfpsn1lhk 0 57838 368191 365631 2026-08-10T15:35:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 9 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368191 wikitext text/x-wiki '''هومو''' (لاتیني ''کلیمه ده چې د "انسان" په معنا ده'') ، یا په (بل ډول له منځه تللي) هغه Australopithecus جنس کې راڅرګند شوی ډول دی، چې د هومو سیپي ینس (ننني ځیرک انسانان) شته ډولونه په کې شامل دي او یو شمېر ورک شوي ډولونه یې یا د دوی په اجدادو ډلبندي شوي یا له عصري انسانانو سره نږدې تړاو لري (د ډولونو پر بنسټ)، په ځانګړې توګه د هومو ایرکتوس او هومو نیندرتالینسیس ډولونه. دا جنس یوازې دوه میلیونه کلونه وړاندې، د هومو هابیلیس په بڼه راڅرګند شو. هومو، د پارانتروپوس ډول سره یوځای، ښایي د آسټرالیوپیتیکوس افریقیانوس خور وي چې په خپله د پان، چیمپینزیانو (بیزوګانو) له نسب څخه جلا شوی و.<ref>The conventional estimate on the age of ''H. habilis'' is at roughly 2.1 to 2.3 million years. {{cite book|title=The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution|url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_c8j6|vauthors=Stringer CB|chapter=Evolution of early humans|veditors=Jones S, Martin R, Pilbeam D|year=1994|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_c8j6/page/242 242]}} {{cite book|vauthors=Schrenk F, Kullmer O, Bromage T|chapter=Chapter 9: The Earliest Putative ''Homo'' Fossils|veditors=Henke W, Tattersall I|title=Handbook of Paleoanthropology|date=2007|pages=1611–1631|doi=10.1007/978-3-540-33761-4_52}}. Suggestions for pushing back the age to 2.8 Mya were made in 2015 based on the discovery of [[LD 350-1|a jawbone]]: {{cite journal|vauthors=Spoor F, Gunz P, Neubauer S, Stelzer S, Scott N, Kwekason A, Dean MC|title=Reconstructed Homo habilis type OH 7 suggests deep-rooted species diversity in early Homo|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-03-05_519_7541/page/83|journal=Nature|volume=519|issue=7541|pages=83–6|date=March 2015|pmid=25739632|doi=10.1038/nature14224|s2cid=4470282|bibcode=2015Natur.519...83S}}.</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Schuster AM|year=1997|title=Earliest Remains of Genus ''Homo''|url=http://archive.archaeology.org/9701/newsbriefs/homo.html|journal=Archaeology|volume=50|access-date=5 March 2015|number=1}} The line to the earliest members of ''Homo'' were derived from ''[[Australopithecus]]'', a genus which had separated from the [[Chimpanzee–human last common ancestor]] by late [[Miocene]] or early [[Pliocene]] times. <!--why is the entire [[Chimpanzee–human last common ancestor]] article reproduced in this footnote? with date estimates by several specialists ranging from 13 million years ago to more recently than six million years ago. * {{cite journal | vauthors = Arnason U, Gullberg A, Janke A | title = Molecular timing of primate divergences as estimated by two nonprimate calibration points | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1998-12_47_6/page/718 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 47 | issue = 6 | pages = 718–27 | date = December 1998 | pmid = 9847414 | doi = 10.1007/PL00006431 | bibcode = 1998JMolE..47..718A }} * {{cite journal | vauthors = Patterson N, Richter DJ, Gnerre S, Lander ES, Reich D | title = Genetic evidence for complex speciation of humans and chimpanzees | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-06-29_441_7097/page/1103 | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7097 | pages = 1103–8 | date = June 2006 | pmid = 16710306 | doi = 10.1038/nature04789 | bibcode = 2006Natur.441.1103P }} * {{cite journal | vauthors = Wakeley J | title = Complex speciation of humans and chimpanzees | journal = Nature | volume = 452 | issue = 7184 | pages = E3-4; discussion E4 | date = March 2008 | pmid = 18337768 | doi = 10.1038/nature06805 | bibcode = 2008Natur.452....3W }} "Patterson et al. suggest that the apparently short divergence time between humans and chimpanzees on the X chromosome is explained by a massive interspecific hybridization event in the ancestry of these two species. However, Patterson et al. do not statistically test their own null model of simple speciation before concluding that speciation was complex, and—even if the null model could be rejected—they do not consider other explanations of a short divergence time on the X chromosome. These include natural selection on the X chromosome in the common ancestor of humans and chimpanzees, changes in the ratio of male-to-female mutation rates over time, and less extreme versions of divergence with gene flow. I therefore believe that their claim of hybridization is unwarranted." see [[CHLCA#Current estimates|current estimates regarding complex speciation]].--></ref><ref name="Saylor 2015 483–488">{{cite journal|vauthors=Haile-Selassie Y, Gibert L, Melillo SM, Ryan TM, Alene M, Deino A, Levin NE, Scott G, Saylor BZ|display-authors=6|title=New species from Ethiopia further expands Middle Pliocene hominin diversity|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-28_521_7553/page/483|journal=Nature|volume=521|issue=7553|pages=483–8|date=May 2015|pmid=26017448|doi=10.1038/nature14448|s2cid=4455029|bibcode=2015Natur.521..483H}}</ref> هومو ایریکتوس نږدې دوه میلیونه کلونه پخوا راڅرګند شو او په څو لومړیو کډوالیو کې، په ټوله افریقا او یوریشیا کې خپور شو (چېرته چې ورته Homo ergaster ویل کېږي). دا ښایي چې لومړی انساني ډول و چې، د ښکار ټولوونکو په ټولنه کې ژوند کوي او اور کنټرولوي. یو تطابق کوونکی او بریالی ډول، هومو ایریکتوس د یو میلیون کلونو څخه ډېر دوام وکړ او په تدریجي توګه نږدې ۵۰۰،۰۰۰ کلونه پخوا، په نويو ډولونو بدل شو.<ref>''H. erectus'' in the narrow sense (the Asian species) was extinct by 140,000 years ago, ''[[Homo erectus soloensis]]'', found in [[Java (island)|Java]], is considered the latest known survival of ''H. erectus''. Formerly dated to as late as 50,000 to 40,000 years ago, a 2011 study pushed back the date of its extinction of ''H. e. soloensis'' to 143,000 years ago at the latest, more likely before 550,000 years ago. {{cite journal|vauthors=Indriati E, Swisher CC, Lepre C, Quinn RL, Suriyanto RA, Hascaryo AT, Grün R, Feibel CS, Pobiner BL, Aubert M, Lees W, Antón SC|display-authors=6|title=The age of the 20 meter Solo River terrace, Java, Indonesia and the survival of Homo erectus in Asia|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=6|pages=e21562|year=2011|pmid=21738710|pmc=3126814|doi=10.1371/journal.pone.0021562|bibcode=2011PLoSO...621562I|doi-access=free}}.</ref> هومو ساپینز (له اناتومي پلوه عصري عاقل انسانان) نږدې له  ۳۰۰،۰۰۰ نه تر ۲۰۰،۰۰۰ کلونه پخوا، په ډېر احتمال سره په افریقا کې راڅرګند شول او Homo neanderthalensis په ورته وخت کې، په اروپا او لویدیځه آسیا کې راڅرګند شول. هومو سیي ینس ښایي ۲۵۰،۰۰۰ کلونه پخوا او په دقیق ډول ۱۳۰،۰۰۰ کلونه پخوا، له افریقا څخه په څو څپو کې خپاره شول. سویلي خپرېدل نږدې له ۷۰ نه تر ۵۰،۰۰۰ کلونه پخوا پیل شول، چې ۵۰،۰۰۰ کلونه وړاندې د یوریشیا او اوشینیا د پرله پسې ښکېلاک لامل شو. په افریقا او یوریشیا دواړو کې هومو سیپي ینس، له لرغونو انسانانو سره ولیدل او ورسره یوځای شول. داسې انګېرل کېږي چې ،د انسان جلا لرغوني (غیر سیپي ینس) ډولونه، نږدې ۴۰،۰۰۰ کلونه پخوا، (د نیندرتال له منځه تللو) پورې، ژوندي پاتې شوي دي چې د هایبرایډ(پیوندي ډولونو) احتمالي پایښت، تر ۱۲،۰۰۰ کلونو وروستیو پورې احتمال درلود.<ref name="NAT-20170607a">{{cite journal|vauthors=Callaway E|title=Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history|url=http://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114|date=7 June 2017|journal=Nature|doi=10.1038/nature.2017.22114|access-date=11 June 2017}}</ref><ref name="Posth">{{cite journal|vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J|display-authors=6|title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe|journal=Current Biology|volume=26|issue=6|pages=827–33|date=March 2016|pmid=26853362|doi=10.1016/j.cub.2016.01.037|hdl-access=free|s2cid=140098861|hdl=2440/114930}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T|display-authors=6|title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture|journal=Genome Research|volume=25|issue=4|pages=459–66|date=April 2015|pmid=25770088|pmc=4381518|doi=10.1101/gr.186684.114}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pagani L, Lawson DJ, Jagoda E, Mörseburg A, Eriksson A, Mitt M, Clemente F, Hudjashov G, DeGiorgio M, Saag L, Wall JD, Cardona A, Mägi R, Wilson Sayres MA, Kaewert S, Inchley C, Scheib CL, Järve M, Karmin M, Jacobs GS, Antao T, Iliescu FM, Kushniarevich A, Ayub Q, Tyler-Smith C, Xue Y, Yunusbayev B, Tambets K, Mallick CB, Saag L, Pocheshkhova E, Andriadze G, Muller C, Westaway MC, Lambert DM, Zoraqi G, Turdikulova S, Dalimova D, Sabitov Z, Sultana GN, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Isakova J, Damba LD, Gubina M, Nymadawa P, Evseeva I, Atramentova L, Utevska O, Ricaut FX, Brucato N, Sudoyo H, Letellier T, Cox MP, Barashkov NA, Skaro V, Mulahasanovic L, Primorac D, Sahakyan H, Mormina M, Eichstaedt CA, Lichman DV, Abdullah S, Chaubey G, Wee JT, Mihailov E, Karunas A, Litvinov S, Khusainova R, Ekomasova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Marjanović D, Yepiskoposyan L, Behar DM, Balanovska E, Metspalu A, Derenko M, Malyarchuk B, Voevoda M, Fedorova SA, Osipova LP, Lahr MM, Gerbault P, Leavesley M, Migliano AB, Petraglia M, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Metspalu E, Thomas MG, Manica A, Nielsen R, Villems R, Willerslev E, Kivisild T, Metspalu M|display-authors=6|title=Genomic analyses inform on migration events during the peopling of Eurasia|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=238–242|date=October 2016|pmid=27654910|pmc=5164938|doi=10.1038/nature19792|bibcode=2016Natur.538..238P}}</ref><ref name="HaberM">{{cite journal|vauthors=Haber M, Jones AL, Connell BA, Arciero E, Yang H, Thomas MG, Xue Y, Tyler-Smith C|display-authors=6|title=A Rare Deep-Rooting D0 African Y-Chromosomal Haplogroup and Its Implications for the Expansion of Modern Humans Out of Africa|journal=Genetics|volume=212|issue=4|pages=1421–1428|date=August 2019|pmid=31196864|pmc=6707464|doi=10.1534/genetics.119.302368}}</ref><ref name="A draft sequence of the Neandertal">{{cite journal|vauthors=Green RE, Krause J, Briggs AW, Maricic T, Stenzel U, Kircher M, Patterson N, Li H, Zhai W, Fritz MH, Hansen NF, Durand EY, Malaspinas AS, Jensen JD, Marques-Bonet T, Alkan C, Prüfer K, Meyer M, Burbano HA, Good JM, Schultz R, Aximu-Petri A, Butthof A, Höber B, Höffner B, Siegemund M, Weihmann A, Nusbaum C, Lander ES, Russ C, Novod N, Affourtit J, Egholm M, Verna C, Rudan P, Brajkovic D, Kucan Ž, Gušic I, Doronichev VB, Golovanova LV, Lalueza-Fox C, de la Rasilla M, Fortea J, Rosas A, Schmitz RW, Johnson PL, Eichler EE, Falush D, Birney E, Mullikin JC, Slatkin M, Nielsen R, Kelso J, Lachmann M, Reich D, Pääbo S|display-authors=6|title=A draft sequence of the Neandertal genome|journal=Science|volume=328|issue=5979|pages=710–722|date=May 2010|pmid=20448178|pmc=5100745|doi=10.1126/science.1188021|bibcode=2010Sci...328..710G}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lowery RK, Uribe G, Jimenez EB, Weiss MA, Herrera KJ, Regueiro M, Herrera RJ|title=Neanderthal and Denisova genetic affinities with contemporary humans: introgression versus common ancestral polymorphisms|journal=Gene|volume=530|issue=1|pages=83–94|date=November 2013|pmid=23872234|doi=10.1016/j.gene.2013.06.005}} This study raises the possibility of observed genetic affinities between archaic and modern human populations being mostly due to common ancestral polymorphisms.</ref> == نومونه او ډلبندي == د لاتیني نوم هومو (مضاف الیه حالت کې هومینیس) د "انسان" یا "بشر" په عمومي معنا کې د "انسان" معنا لري. د هومو سپي ینس دوه اصطلاح درلودونکی نوم، د کارل لینیوس (۱۷۵۸ ز کال) له خوا رامنځته شوی دی. د نسل د نورو ډولونو د نومونې اېښودنه، د ۱۹ مې پېړۍ په دویمه نیمایي کې پیل شول (H.neanderthalensis ، په ۱۸۶۴ ز کال کې او H.erectus په ۱۸۹۲ ز کال کي).<ref>{{cite book|vauthors=von Linné C|title=Systema naturæ. Regnum animale.|year=1758|pages=18, 20|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/28/mode/1up|edition=10|access-date=19 November 2012|publisher=Sumptibus Guilielmi Engelmann}}.</ref> ان نن هم د ''هومو'' نسل، په سمه توګه نه دی پېژندل شوی. له هغه وخته چې د انسان د فوسیل لومړنی ریکارډ، په کراره توګه له ځمکې څخه په را څرګندېدلو پیل وکړ، د هومو نسل حدود او تعریفونه، په کمزورې توګه تعریف شول او په پرله پسې توګه بدلېدل. دا چې په دې اړه فکر کولو لپاره هېڅ دلیل موجود نه و، چې دا به اضافي غړي ولري. کارل لینیوس ان د هومو تعریفولو زحمت ونه کړ، کله چې هغه په لومړي ځل په ۱۸مه پېړۍ کې، د انسانانو لپاره جوړ کړ. د Neanderthal کشف لومړی جلد راووړ.<ref name="Schwartz 2015">{{cite journal|vauthors=Schwartz JH, Tattersall I|title=ANTHROPOLOGY. Defining the genus Homo|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-08-28_349_6251/page/931|journal=Science|volume=349|issue=6251|pages=931–2|date=August 2015|pmid=26315422|doi=10.1126/science.aac6182|s2cid=206639783|bibcode=2015Sci...349..931S}}</ref><ref name="Homo definition 2015">{{cite news|vauthors=Lents N|url=https://www.thewildernist.org/2015/10/homo-nadeli-problems-with-homo-genus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118084131/https://www.thewildernist.org/2015/10/homo-nadeli-problems-with-homo-genus/|url-status=dead|archive-date=18 November 2015|title=''Homo naledi'' and the problems with the ''Homo'' genus|magazine=The Wildernist|date=4 October 2014|access-date=2015-11-02|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wood B, Collard M|title=The human genus|journal=Science|volume=284|issue=5411|pages=65–71|date=April 1999|pmid=10102822|doi=10.1126/science.284.5411.65|url=https://semanticscholar.org/paper/5cbf24153dbb801176e3089052060a9d92b5082b|s2cid=7018418|bibcode=1999Sci...284...65.}}</ref> د هومو نسل ته په خپله د ډلبندۍ نوم ورکړل شوی، څو وړاندیز وکړي چې، د دې غړي ډولونه د انسان په توګه ډلبندي کېدلای شي. د ۲۰مې پېړۍ په لسیزو کې د مایوسین وروستیو او د پیلوسین لومړنيو وختونو څخه، له انسان وړاندې او د انسان لومړنيو ډولونو د فوسیلونو موندنو د ډلبندۍ په اړه، د  بحث کولو لپاره یوه بډای(شتمن) ترکیب تولید کړ. اسټرالیوپیتیکوس څخه د هومو د تعریف - یا په حقیقت کې له ''Pan څخه د هومو دپېژند'' په اړه پرله پسې بحث شته دی، ځکه چې یوه ډله ساینس پوهان استدلال کوي چې، د چمپینزي دوه ډولونه، باید د Pan پر ځای د هومو له نسل سره ډلبندي شي. ان داسې چې، د هومو د فوسیلونو ډلبندي، له دغو شواهدو سره سمون خوري: (۱) په هوموهابیلیس کې دوه پښې لرونکی انسان، له څلورو میلیونو څخه ډېر کلونه پخواني آسټرالیوپیتیکوس څخه په میراث اخېستل شوی دی، لکه څنګه چې د لیتولي د پښو په نښو سره ښودل شوي او (۲) د انساني سامان الاتو کلتور ، ۲.۵ میلیونه کلونه پخوا پیل شوی دی. د ۱۹ مې پېړۍ له وروستیو څخه د ۲۰ مې پېړۍ تر نیمایي پورې، د نولسمې  له پای څخه تر ۲۰ مې پیړۍ پورې، د نويو عمومي نومونو په ګډون، د ډلبندۍ یو شمېر نوي نومونه، د انسانانو د لومړیو فوسیلونو لپاره وړاندیز شوي وو. ډېری هغه یې بیا  د دې په پېژندلو کې  له هومو سره یوځای شول چې، هومو ایریکټوس یو داسې واحد ډول و چې د کډوالی په لومړیو کې په پراخه جغرافیایي توګه خپاره شول. ډېری دا ډول نومونه، اوس د ''Pithecanthropus، Protanthropus، Sinanthropus، Cyphanthropus، Africanthropus، Telanthropus، Atlanthropus او Tchadanthropus په ګډون، د'' هومو د "مترادف" نومونو په توګه ګڼل کېږي. <ref>"ape-man", from ''Pithecanthropus erectus'' ([[Java Man]]), Eugène Dubois, ''Pithecanthropus erectus: eine menschenähnliche Übergangsform aus Java'' (1894), identified with the ''Pithecanthropus alalus'' (i.e. "non-speaking ape-man") hypothesized earlier by [[Ernst Haeckel]]</ref><ref>"early man", ''Protanthropus primigenius'' [[Ernst Haeckel]], ''Systematische Phylogenie'' vol. 3 (1895), [https://www.biodiversitylibrary.org/page/40568382#page/655/mode/1up p. 625]</ref><ref>"Sinic man", from ''Sinanthropus pekinensis'' ([[Peking Man]]), [[Davidson Black]] (1927).</ref><ref>"crooked man", from ''Cyphanthropus rhodesiensis'' ([[Homo rhodesiensis|Rhodesian Man]]) [[William Plane Pycraft]] (1928).</ref><ref>"African man", used by T.F. Dreyer (1935) for the [[Florisbad Skull]] he found in 1932 (also ''Homo florisbadensis'' or ''Homo helmei''). Also the genus suggested for a number of archaic human skulls found at [[Lake Eyasi]] by Weinert (1938). Leaky, ''Journal of the East Africa Natural History Society' (1942), [https://www.biodiversitylibrary.org/page/36831937#page/287/mode/1up p. 43].''</ref><ref>"remote man"; from ''Telanthropus capensis'' (Broom and Robinson 1949), see (1961), [https://www.biodiversitylibrary.org/page/7952323#page/571/mode/1up p. 487].</ref><ref>from ''Atlanthropus mauritanicus'', name given to the species of fossils (three lower jaw bones and a parietal bone of a skull) discovered in 1954 to 1955 by [[Camille Arambourg]] in [[Tighennif]], Algeria. {{cite journal|vauthors=Arambourg C|year=1955|title=A recent discovery in human paleontology: Atlanthropus of ternifine (Algeria)|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=13|issue=2|pages=191–201|doi=10.1002/ajpa.1330130203}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Coppens Y|title=L'Hominien du Tchad|journal=Actes V Congr. PPEC|volume=I|date=1965|pages=329f}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Coppens Y|title=Le Tchadanthropus|journal=Anthropologia|volume=70|date=1966|pages=5–16}}</ref> د هومو نسل، په ډولونو او فرعي ډولونو ډلبندي د نابشپړو معلوماتو تابع ده او په کمزورې توګه ترسره کېږي. دا ان په علمي څېړنو کې د دې لامل شول چې، عام نومونه ("نیندرتال" او "ډینیسووان") کې وکارول شي، څو د incertea sedis (نا څرګند ځای پر ځای کولو) په توګه، د درې ګونو نومونو یا د ډلبندي کېدونکو ډلو له پېچلتیا څخه مخنیوی وشي. د بېلګې په توګه: د هومو ایریکټس ګورګیوکس پروړاندې نیندرتالینسیز یا هومو ګورګیوکس. د هومو په نسل کې ځینې په نږدې وختونو کې له منځه تللي ډولونه، یوازې په دې وروستیو کې کشف شوي او تر اوسه پورې له دوه ګونو نومونو سره سمون نه خوري. (د ډینیسووا هومینین او سرې هوسۍ د غار خلکو په اړه معلومات وګورئ. د هولوسین له پیل راهیسې، د دې احتمال شته چې، هومو ساپینز (اناتومي پلوه ننني عاقل انسانان) ،د هومو یوازینی موجود ډول دی.<ref>{{cite journal|vauthors=Vivelo A|date=August 25, 2013|url=http://csueastbay-dspace.calstate.edu:9000/handle/10211.3/47490|title=Characterization of Unique Features of the Denisovan Exome|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029211406/http://csueastbay-dspace.calstate.edu:9000/handle/10211.3/47490|archive-date=2013-10-29|df=dmy-all|access-date=2021-11-06|archivedate=2013-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029211406/http://csueastbay-dspace.calstate.edu:9000/handle/10211.3/47490}}</ref><ref name="Barras2012">{{cite web|title=Chinese human fossils unlike any known species|vauthors=Barras C|url=https://www.newscientist.com/article/dn21586-chinese-human-fossils-unlike-any-known-species.html|date=2012-03-14|access-date=2012-03-15|df=dmy-all|magazine=New Scientist}}</ref> جان اډوارډ ګری (۱۸۲۵ ز کال) د قبیلو او کورنیو په ټاکلو سره د ډلو د طبقه بندي کولو لومړنی مدافع و. ووډ او ریچمنډ په (۲۰۰۰ کال) وړاندیز وکړ، چې هومیني ("hominins") د یوې داسې قبیلې په توګه وپېژندل شي چې، د لومړنیو انسانانو او له انسان وړاندې د انسانانو اجداد تر د چمپینزي پورې– انسان تر وروستي ګډو اجدادو پورې ټول ډولونه په کې شامل وي او دا چې هومینینا، د هومیني د فرعي قبیلې په توګه وپېژندل شي، چې یوازې د هومو نسل په کې شامل شي او د آسټرالیوپیتیکوس، اورورین توګینسیس، آرډیپیتیکوس، یا سهیلانتروپس په څېر په کې د پلیوسین لومړني په دوه پښو تلونکي هومینین شامل نه شي. د هومینینا لپاره بدیل نومونه موجود وو، یا وړاندیز شوي وو: آسټرالیوپیتیسینی (ګریګوری او هیلمن ۱۹۳۹زکال) او پریانتروپینی (سیلا کونډ او التابا ۲۰۰۲ ز کال). وروسته سیلا-کونډي او ایالا (۲۰۰۳ ز کال) وړاندیز وکړ چې، څلور نسلونه Australopithecus، Ardipithecus، Praeanthropus، او Sahelanthropus ، باید له هومو سره په هومینیني (Pan وګورئ) کې ډلبندي شي.<ref>{{cite journal|vauthors=Gray JE|title=An outline of an attempt at the disposition of Mammalia into Tribes and Families, with a list of genera apparently appertaining to each Tribe|journal=Annals of Philosophy|series=new series|year=1825|pages=337–344}}</ref><ref name="WoodRichmond">{{cite journal|vauthors=Wood B, Richmond BG|title=Human evolution: taxonomy and paleobiology|journal=Journal of Anatomy|volume=197 ( Pt 1)|issue=1|pages=19–60|date=July 2000|pmid=10999270|pmc=1468107|doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Brunet M, Guy F, Pilbeam D, Mackaye HT, Likius A, Ahounta D, Beauvilain A, Blondel C, Bocherens H, Boisserie JR, De Bonis L, Coppens Y, Dejax J, Denys C, Duringer P, Eisenmann V, Fanone G, Fronty P, Geraads D, Lehmann T, Lihoreau F, Louchart A, Mahamat A, Merceron G, Mouchelin G, Otero O, Pelaez Campomanes P, Ponce De Leon M, Rage JC, Sapanet M, Schuster M, Sudre J, Tassy P, Valentin X, Vignaud P, Viriot L, Zazzo A, Zollikofer C|display-authors=6|title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145|journal=Nature|volume=418|issue=6894|pages=145–51|date=July 2002|pmid=12110880|doi=10.1038/nature00879|s2cid=1316969|bibcode=2002Natur.418..145B}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cela-Conde CJ, Ayala FJ|title=Genera of the human lineage|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=100|issue=13|pages=7684–9|date=June 2003|pmid=12794185|pmc=164648|doi=10.1073/pnas.0832372100|bibcode=2003PNAS..100.7684C|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wood B, Lonergan N|title=The hominin fossil record: taxa, grades and clades|journal=Journal of Anatomy|volume=212|issue=4|pages=354–76|date=April 2008|pmid=18380861|pmc=2409102|doi=10.1111/j.1469-7580.2008.00871.x|url=http://www.gwu.edu/~hogwash/BW_PDFs/RP156.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cela-Conde CJ, Ayala FJ|title=Genera of the human lineage|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=100|issue=13|pages=7684–9|date=June 2003|pmid=12794185|pmc=164648|doi=10.1073/pnas.0832372100|bibcode=2003PNAS..100.7684C|doi-access=free}}{{failed verification|date=December 2017|reason=they group them in Hominidae, the term "Hominina" isn't even mentioned|explanation=Language apparently changed since then. The group they discuss is the humans after divergence from e.g. chimps, which is currently named hominini (sans pan)}}</ref> == تکامل == === آسټرالوپیتیکس او د هومو (انسان) راڅرګندېدنه === د اسټرالیوپیتیکوس ګیري، اسټرالیوپیتیکوس سیډیبا، اسټرالیوپیتیکوس افریقینس، او آسټرالیوپیتیکوس افرینسیس  په څېر ډېری ډولونه، د ''هومو'' نسب د اجداد یا خور په توګه وړاندیز شوي دي. دا ډولونه مورفولوژیکي ځانګړتیاوې لري چې دوی د هومو سره برابروي، خو په دې اړه هېڅ توافق نشته چې کوم یو هومو ته وده ورکړې ده.<ref>{{cite journal|vauthors=Pickering R, Dirks PH, Jinnah Z, de Ruiter DJ, Churchil SE, Herries AI, Woodhead JD, Hellstrom JC, Berger LR|display-authors=6|title=Australopithecus sediba at 1.977 Ma and implications for the origins of the genus Homo|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-09_333_6048/page/1421|journal=Science|volume=333|issue=6048|pages=1421–3|date=September 2011|pmid=21903808|doi=10.1126/science.1203697|s2cid=22633702|bibcode=2011Sci...333.1421P}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Asfaw B, White T, Lovejoy O, Latimer B, Simpson S, Suwa G|title=Australopithecus garhi: a new species of early hominid from Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-23_284_5414/page/629|journal=Science|volume=284|issue=5414|pages=629–35|date=April 1999|pmid=10213683|doi=10.1126/science.284.5414.629|bibcode=1999Sci...284..629A}}</ref> په ځانګړې توګه، د ۲۰۱۰ مې لسیزې راهیسې، په اسټرالیوپیتیکوس کې د ''هومو'' څرګندونې ډېرې جنجالي شوې. په دودیز ډول، د هومو را څرګندېدنه د ډبرینو وسایلو (د اولډوان صنعت) له لومړنۍ کارونې  او له همدې امله، د ټیټ پیلیولویتیک د پیل له تعریف سره سمون خوري، خو په ۲۰۱۰ ز کال کې داسې شواهد وړاندې شول چې د ډبرینو وسایلو کارول، د نږدې ۳.۳ کلونو پخواني او د هومو په لومړي ځل راڅرګندېدلو څخه نږدې یو میلیون کلونه مخکې، اسټرالیوپیتیکوس افرینسیس ته منسوبوي. LD ۳۵۰-۱، د ۲.۸ میلیونه کلونو پخوانۍ د ژامې فوسیل ټوټه چې، په ۲۰۱۳ زکال کې د ایتوپیا په افارښار کې کشف شوه، په وروستي هومو کې له لیدل شوي مشتق مورفولوژۍ درلودونکي لومړني اسټرالیوپیتیکوس کې د لیدل شويو لومړنيو ځانګړنو ترکیبي عنوان په توګه بیان شوی دی." ځینې لیکوالان د ''هومو'' پراختیا نږدې یا آن درې میلونه کلونه پخوا ګڼي. نورو په دې اړه شک څرګند کړی دی، چې ایا ''هومو هابیلیس،'' باید په ''هومو'' کې شامل شي، چې پر ځای یې نږدې ۱.۹ میلیونه کلونه پخواني ''هوموایریکتوس'' سره د ''هومو'' سرچینې اصلیت وړاندیزوي.<ref name="Dikika">{{cite journal|vauthors=McPherron SP, Alemseged Z, Marean CW, Wynn JG, Reed D, Geraads D, Bobe R, Béarat HA|display-authors=6|title=Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-08-12_466_7308/page/857|journal=Nature|volume=466|issue=7308|pages=857–60|date=August 2010|pmid=20703305|doi=10.1038/nature09248|s2cid=4356816|bibcode=2010Natur.466..857M}} "The oldest direct evidence of stone tool manufacture comes from [[Gona, Ethiopia|Gona]] (Ethiopia) and dates to between 2.6 and 2.5 million years (Myr) ago. [...] Here we report stone-tool-inflicted marks on bones found during recent survey work in Dikika, Ethiopia [... showing] unambiguous stone-tool cut marks for flesh removal [..., dated] to between 3.42 and 3.24 Myr ago [...] Our discovery extends by approximately 800,000 years the antiquity of stone tools and of stone-tool-assisted consumption of ungulates by hominins; furthermore, this behaviour can now be attributed to Australopithecus afarensis."</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE|display-authors=6|title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia|journal=Science|volume=347|issue=6228|pages=1352–5|date=March 2015|pmid=25739410|doi=10.1126/science.aaa1343|doi-access=free|bibcode=2015Sci...347.1352V}}. See also: {{cite journal|vauthors=DiMaggio EN, Campisano CJ, Rowan J, Dupont-Nivet G, Deino AL, Bibi F, Lewis ME, Souron A, Garello D, Werdelin L, Reed KE, Arrowsmith JR|display-authors=6|title=Paleoanthropology. Late Pliocene fossiliferous sedimentary record and the environmental context of early Homo from Afar, Ethiopia|journal=Science|volume=347|issue=6228|pages=1355–9|date=March 2015|pmid=25739409|doi=10.1126/science.aaa1415|doi-access=free|bibcode=2015Sci...347.1355D}}</ref><ref>Cela-Conde and Ayala (2003) recognize five genera within Hominina: ''Ardipithecus'', ''Australopithecus'' (including ''Paranthropus''), ''Homo'' (including ''Kenyanthropus''), ''Praeanthropus'' (including ''Orrorin''), and ''Sahelanthropus''. {{cite journal|vauthors=Cela-Conde CJ, Ayala FJ|title=Genera of the human lineage|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=100|issue=13|pages=7684–9|date=June 2003|pmid=12794185|pmc=164648|doi=10.1073/pnas.0832372100|bibcode=2003PNAS..100.7684C|doi-access=free}}</ref><ref>"the adaptive coherence of ''Homo'' would be compromised if ''H. habilis'' is included in ''Homo''. Thus, if these arguments are accepted the origins of the genus ''Homo'' are coincident in time and place with the emergence of ''H. erectus'', not ''H. habilis''" Bernard Wood, [https://web.archive.org/web/20180418161819/https://pdfs.semanticscholar.org/4d49/0593e5b01e4a6a64aaf3c2c4bdde34802f0f.pdf "Did early Homo migrate 'out of' or 'in to' Africa?"], ''PNAS'' vol. 108, no.26 (28 June 2011), 10375–10376.</ref> == سرچينې او ياداښتونه == dumh4ehvv9umxczdm8ayz9ib7oz30g3 0 57839 368235 366309 2026-08-10T16:47:24Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368235 wikitext text/x-wiki د ساینس پوهانو، عامو خلکو او نورو ډلو تر منځ له تکامل څخه د ملاتړ کچه یوه داسې موضوع ده چې، ډېری وختونه د تخلیق او تکامل تناقض په کې منځته راځي او په تعلیمي، مذهبي، فلسفي، ساینسي او سیاسي مسئلو کې لیدل کېږي. دا موضوع په ځانګړې توګه په هغو هېوادونو کې جنجالي ده، چېرته چې د عامو خلکو له خوا د تکامل د نه مننې د پام وړ کچې موجود وي، خو تکامل په عامه ښوونځیو او پوهنتونونو کې تدریس کېږي. {{مالومات}} نږدې ټوله (نږدې ۹۷٪) علمي ټولنه، تکامل د بیولوژیکي توپیر د واکمنې علمي نظریې په توګه مني. علمي اتحادیو د ځیرک ډیزاین پلویانو له خوا د وړاندیز شوي تکامل پر وړاندې ګواښونه په کله رد کړي دي. <ref name="pew">[[Pew Research Center]]: "[http://people-press.org/2009/07/09/section-5-evolution-climate-change-and-other-issues/ Public Praises Science; Scientists Fault Public, Media]" July 9, 2009.</ref><ref>{{cite journal|url=http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|last=Delgado|first=Cynthia|title=Finding evolution in medicine|journal=NIH Record|volume=58|issue=15|access-date=2007-10-22|date=2006-07-28|format=hmtl|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|archive-date=2008-11-22}}</ref><ref name="dover_pg83">[[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]: "an overwhelming number of scientists, as reflected by every scientific association that has spoken on the matter, have rejected the ID proponents’ challenge to evolution."</ref> په څوهېوادونو کې مذهبي فرقې او ډلې شته دي، چې د دوی لپاره د تکامل تیوري، له هغه تخلیقیت سره په ټکر کې ده، چې د دوی د عقیدې مرکز بلل کېږي او څوک یې له همدې امله ردوي: دامریکا متحده ایالتونو، سویلي افریقا، هند، اسلامي نړۍ، سویلي کوریا، سینګاپور، فلیپین او برازیل کې په انګلستان، د آیرلینډ جمهوریت، جاپان، ایټالیا، جرمني، اسرائیل، اسټرالیا، نیوزیلینډ او کاناډا هېوادونو کې په لږو پلویانو سره.<ref>{{cite web|url=http://www.slate.com/id/1006378/|title=George W. Bush, The Last Relativist|first=Timothy|last=Noah|date=2000-10-31|access-date=2007-10-23}}</ref><ref>{{cite news|url=http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|title=Revealed: Tony Blair's link to schools that take the Creation literally|first=Nicholas|last=Pyke|newspaper=[[The Independent]]|date=2004-06-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928001636/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|archive-date=2007-09-28}}; full article at {{cite web|last=Ohanian|first=Susan|title=Outrages|access-date=2007-10-23|url=http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|تاريخ الأرشيف=2009-02-18|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|url-status=dead|خونديځ نېټه=2009-02-18|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218192538/http://susanohanian.org/show_atrocities.html?id=2579}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.onnachrichten.t-online.de/dyn/c/19/01/33/1901336.html|title=Wir drehen die Uhr um 1000 Jahre zurück ("''We put the clock back a 1000 years''")|language=de|first=Peer|last=Meinert|access-date=2007-10-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014224931/http://onnachrichten.t-online.de/dyn/c/19/01/33/1901336.html|archive-date=2007-10-14}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3642460.stm|title=Serbia reverses Darwin suspension|work=[[BBC News]]|date=2004-09-09|access-date=2007-10-23|format=stm}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.wbj.pl/?command=article&id=35336&type=wbj|title=And finally..|journal=Warsaw Business Journal|date=2006-12-18|access-date=2007-10-23|author1=<!--Please add first missing authors to populate metadata.-->}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.answersingenesis.org/docs2005/0607dutch_debate.asp|title=Creation commotion in Dutch Parliament|first=Frans|last=Gunnink|author2=Bell, Philip|date=2005-06-07|access-date=2007-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013114948/http://answersingenesis.org/docs2005/0607dutch_debate.asp|archive-date=2007-10-13|url-status=dead}}; {{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/308/5727/1394b|title=Evolution politics: Is Holland becoming the Kansas of Europe?|first=Martin|last=Enserink|journal=Science|date=2005-06-03|volume=308|issue=5727|pages=1394|doi=10.1126/science.308.5727.1394b|pmid=15933170|s2cid=153515231}}</ref><ref name="NS-WorldwideCreationism">{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg20327153.900-worldwide-creationism-shotgun-stunner-and-more.html|title=Worldwide creationism, Shotgun stunner, and more|work=New Scientist|access-date=2010-05-24}}</ref><ref name="Galileo goes to jail">{{cite book|author=Numbers, Ronald L.|title=Galileo goes to jail: and other myths about science and religion|url=https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge|date=2009|pages=[https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse/page/221 221]–223|isbn=978-0-674-03327-6}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Antievolutionists in Australia celebrated in August 2005, when the minister of education, a Christian physician named Brendan Nelson, came out in favor of exposing students both to evollution and ID...}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217, 279|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Three years later the [[New Zealand Listener]] surprised many of its readers by announcing that "God and Darwin are still battling it out in New Zealand schools."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Numbers|first1=Ronald L.|title=Galileo goes to jail and other myths about science and religion|publisher=Harward University Press|place=Cambridge and London|date=2009|pages=217|chapter-url=https://books.google.com/books?id=_Wj-ruvGFvgC&q=galileo+goes+to+jail|access-date=2011-09-03|chapter=Myth 24: That Creationism is a Uniquely American Phenomenon|isbn=978-0-674-03327-6|quote=Writing in 2000, one observer claimed that "there are possibly more creationists per capita in Canada than in any other Western country apart from US."}}</ref> د متحده ایالتونو د علومو ملي اکاډمۍ له خوا د رامنځته شوي سند په ګډون ،ډېری خپرونې د منلو موضوع په اړه بحث کوي.<ref>{{cite book|author=McCollister, Betty|title=Voices for evolution|publisher=National Center for Science Education|location=Berkeley, CA|date=1989|isbn=978-0-939873-51-7}}</ref><ref>{{cite book|author=Matsumura, Molleen|title=Voices for evolution|publisher=National Center for Science Education|location=Berkeley, CA|date=1995|isbn=978-0-939873-53-1|url=http://www.don-lindsay-archive.org/creation/voices/permit.htm}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="NASteaching">{{cite book|author=Working Group on Teaching Evolution, National Academy of Sciences|title=Teaching about evolution and the nature of science|url=https://archive.org/details/teachingaboutevo0000unse|publisher=National Academy Press|location=Washington, D.C|date=1998|isbn=978-0-309-06364-7}}; available on-line: {{cite book|url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=5787&page=56|title=Teaching About Evolution and the Nature of Science (ebook)|date=1998|author=United States National Academy of Sciences|publisher=National Academy Press|location=Washington DC|access-date=2007-10-23|doi=10.17226/5787|isbn=978-0-309-06364-7|author-link=United States National Academy of Sciences}}</ref> == علمي (ساینسي) == د علمي ټولنې او اکاډمۍ لویه برخه، د یوې داسې تشرېح په توګه د تکامل نظریې ملاتړ کوي چې، کولای شي د بیولوژۍ، پالیونتولوژۍ، مالیکولي بیولوژۍ، جنیټیک، انتراپولوژۍ او نوروڅانګو کې څارنې په بشپړه توګه په پام کې نیولای شي. د ۱۹۹۱ ز کال د ګالپ ټولپوښتنې وموندله چې، نږدې ۵٪ امریکایي ساینس پوهانو (د هغو کسانو په ګډون چې د بیولوژۍ څخه نوره روزنه یې ترلاسه کړې وي) ځانونه د تخلیق کوونکو په توګه پېژني. <ref>{{cite news|first=PZ|last=Myers|author-link=PZ Myers|title=Ann Coulter: No evidence for evolution?|date=2006-06-18|publisher=scienceblogs.com|url=http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php|work=Pharyngula|access-date=2006-11-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060622031856/http://scienceblogs.com/pharyngula/2006/06/ann_coulter_no_evidence_for_ev.php|archive-date=2006-06-22}}</ref><ref>The [[National Science Teachers Association]]'s [https://web.archive.org/web/20030419055650/http://www.nsta.org/159%26psid%3D10 position statement on the teaching of evolution.]</ref><ref>[http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx IAP Statement on the Teaching of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx|date=2011-07-17}} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)</ref><ref name="AAAS Denounces Anti-Evolution Laws">From the [[American Association for the Advancement of Science]], the world's largest general scientific society: [https://web.archive.org/web/20131012043816/http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf 2006 Statement on the Teaching of Evolution] (PDF file), [https://web.archive.org/web/20131019171834/http://www.aaas.org/news/releases/2006/0219boardstatement.shtml AAAS Denounces Anti-Evolution Laws]</ref><ref name="factfancy">[https://www.jstor.org/stable/2743476 ''Fact, Fancy, and Myth on Human Evolution'', Alan J. Almquist, John E. Cronin, Current Anthropology, Vol. 29, No. 3 (Jun., 1988), pp. 520&#x2013;522]</ref><ref name="robinson">[http://www.religioustolerance.org/ev_publi.htm ''Public beliefs about evolution and creation'', Robinson, B. A. 1995.]</ref><ref>{{Cite web |title=''Many scientists see God's hand in evolution'', Witham, Larry, Reports of the National Center for Science Education 17(6): 33, 1997 |url=http://ncse.com/rncse/17/6/many-scientists-see-gods-hand-evolution |access-date=2021-11-06 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505151513/http://ncse.com/rncse/17/6/many-scientists-see-gods-hand-evolution |url-status=dead }}</ref> پردې سربېره ، ساینسي ټولنه ځیرک ډیزاین، د نوي تخلیق څانګه، غیر علمي، شبه علم یا  څانګه غیرساینسي، سیوډوساینس، یا بې ځایه ساینس ګڼي. د متحده ایالتونو د علومو ملي اکاډمي ویلي دي چې: ځیرک ډیزاین" او د ژوند په اصل کې د فوق العاده لاوهنې نورې ادعاګانې" ساینس نه دی، ځکه چې دوی د تجربې له لارې نه شي آزمویل کېدلای، هېڅ وړاندوینې نه رامنځته کوي او په خپله د کومې نوې فرضیه وړاندیز نه کوي. د ۲۰۰۵ ز کال د سپتمبر په میاشت کې د نوبل جایزې ۳۸ ګټونکو، یوه وینا خپره کړه چې "ځیرک ډیزاین اساساً غیرعلمي او غیرساینسي دی؛ دا د علمي نظریې په توګه نه شي آزمویل کېدلای، ځکه چې د هغې مرکزي پایله، د مافوق الفطرت عامل په مداخله کې د عقیدې پر بنسټ دی." د ۲۰۰۵ ز کال د اکتوبر په میاشت کې، یو داسې ائیتلاف چې د استرالیا له ۷۰،۰۰۰ څخه زیاتو ساینسپوهانو او د ساینس ښوونکو استازیتوب کوي، یو بیان خپورکړچې: "ځیرک ډیزاین ساینس نه دی" او "په ټولو ښوونځیو او ډلو غږ کوي چې، د ساینس په توګه د ځیرک ډیزاین (ID) تدریس ونه کړي، ځکه چې دا د علمي نظریې په توګه د هر چا په وړتیا کې پاتې راغلي".<ref>National Science Teachers Association, a professional association of 55,000 science teachers and administrators in a 2005 press release: "We stand with the nation's leading scientific organizations and scientists, including Dr. John Marburger, the president's top science advisor, in stating that intelligent design is not science.…It is simply not fair to present pseudoscience to students in the science classroom." [http://www3.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792 National Science Teachers Association Disappointed About Intelligent Design Comments Made by President Bush] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212053541/http://www.nsta.org/main/news/stories/nsta_story.php?news_story_ID=50792|date=2011-02-12}} National Science Teachers Association Press Release August 3, 2005</ref><ref>[http://www.jci.org/cgi/content/full/116/5/1134#B1 Defending science education against intelligent design: a call to action] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118231208/http://www.jci.org/cgi/content/full/116/5/1134#B1 |date=2016-01-18 }} Journal of Clinical Investigation 116:1134&#x2013;1138 American Society for Clinical Investigation, 2006.</ref><ref>"Biologists aren’t alarmed by intelligent design’s arrival in Dover and elsewhere because they have all sworn allegiance to atheistic materialism; they’re alarmed because intelligent design is junk science." H. Allen Orr. Annals of Science. New Yorker May 2005.[http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050530fa_fact Devolution&#x2014;Why intelligent design isn't.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013161509/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/050530fa_fact |date=2006-10-13 }} Also, [[Robert T. Pennock]] Tower of Babel: The Evidence Against the New Creationism.</ref><ref>[http://www.worldmag.com/articles/11553 Junk science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107132058/http://www.worldmag.com/articles/11553 |date=2012-01-07 }} Mark Bergin. World Magazine, Vol. 21, No. 8 February 25, 2006.</ref><ref>National Academy of Sciences, 1999 [http://www.nap.edu/books/0309064066/html/25.html Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences, Second Edition]</ref><ref>The Elie Wiesel Foundation for Humanity Nobel Laureates Initiative. Intelligent design cannot be tested as a scientific theory <cite>"because its central conclusion is based on belief in the intervention of a supernatural agent."</cite> [http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf Nobel Laureates Initiative] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209120655/http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf|date=December 9, 2006}} (PDF file)</ref><ref>Faculty of Science, University of New South Wales. 20 October 2005. [http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html Intelligent Design is not Science - Scientists and teachers speak out] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614003243/http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html|date=2006-06-14}}</ref><ref>See: 1) [[List of scientific societies rejecting intelligent design]] 2) [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Kitzmiller v. Dover page 83]]. 3) The Discovery Institute's [[A Scientific Dissent From Darwinism]] petition begun in 2001 has been signed by "over 600 scientists" as of August 20, 2006. A four-day [[A Scientific Support For Darwinism]] petition gained 7733 signatories from scientists opposing ID. The AAAS, the largest association of scientists in the U.S., has 120,000 members, and [http://www.aaas.org/news/releases/2002/1106id2.shtml firmly rejects ID] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021113213410/http://www.aaas.org/news/releases/2002/1106id2.shtml |date=2002-11-13 }}. More than 70,000 Australian scientists and educators [http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html condemn teaching of intelligent design in school science classes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614003243/http://www.science.unsw.edu.au/news/2005/intelligent.html |date=2006-06-14 }}. [http://ncse.com/media/voices/science List of statements from scientific professional organizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations |date=2021-02-11 }} on the status intelligent design and other forms of creationism.</ref> په ۱۹۸۶ ز کال کې د امریکا د نوبل جایزې د ۷۲ ګټونکو، د ساینس د ۱۷ دولتي اکاډمیو او ۷ نورو ساینسي ټولنو له خوا لاسلیک شوی د محکمې د ملګري لنډ راپور، په ایډوارډز او اګیلارډ کې د امریکا له سترې محکمې څخه د لوزیانا ایالت د هغه قانون ردولو غوښتنه وکړه چې اړین ګڼ تکاملي ساینس، په عامه ښوونځیو کې تدریس کېږي او د ساینس تخلیق هم باید تدریس شي. په لنډیز کې د دې هم یادونه شوې ده چې، " د ساینس تخلیق " اصطلاح، لکه څنګه چې د قانون له خوا کارول کېږي، د مذهبي عقیدې په توګه کارول کېږي او دا چې "د دیني نظریاتو تدریس" چې د ساینس په توګه غلط نومول شوي، ساینسي زده کړې ته زیان رسوي." دا د نوبل جایزې ګټونکو تر ټولو لویه ټولګه وه، چې ترهغه وخته پورې یې یوه عریض پاڼه لاسلیک کړه. د انتراپالوجیستانو، المکیست او کرونین په وینا: دغه لنډیز "د ساینس پوهانو له خوا د تکامل په ملاتړ کې تر ټولو روښانه وینا ده."<ref name="amicus">Amicus Curiae brief in {{cite court|litigants=Edwards v. Aguillard|vol=85-1513|reporter=|opinion=|pinpoint=|court=United States Supreme Court|date=1986-08-18|url=}}, available at {{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/edwards-v-aguillard/amicus1.html|title=Edwards v. Aguillard: Amicus Curiae Brief of 72 Nobel Laureates|access-date=2007-10-19|publisher=From [[TalkOrigins Archive]]}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Norman|first1=Colin|year=1986|title=Nobelists unite against "creation science"|url=https://archive.org/details/sim_science_1986-08-29_233_4767/page/n18|journal=Science|volume=233|issue=4767|page=935|bibcode=1986Sci...233..935N|doi=10.1126/science.3738518}}</ref> د نړۍ په ګوټ ګوټ کې ډېری ساینسي او علمي سازمانونه شته دي چې، د تکامل د تیورۍ په ملاتړ یې ویناوې کړې دي. د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکا ټولنه، د نړۍ تر ټولو ستره عمومي ساینسي ټولنه ده چې، له ۱۳۰،۰۰۰ څخه ډېر غړي لري او له ۲۶۲ څخه ډېرې اړوندې ټولنې او د علومواکاډمي په ګډون، د ۱۰ میلیونو څخه ډېر غړي لري، د تکامل په ملاتړ کې یې ډېری ویناوې او مطبوعاتي اعلامیې خپرې کړې دي. د متحده ایالاتو د علومو ملي اکاډمي، چې ملت ته علمي مشورې ورکوي، څو کتابونه خپاره کړي دي چې، د تکامل ملاتړ کوي او پر تخلیقیت او ځیرک ډیزاین نیوکه کوي. <ref>{{Cite web |title=List of numerous US scientific societies that support evolution and their statements about evolution |url=http://ncse.com/media/voices/science |access-date=2021-11-06 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211073757/https://ncse.ngo/statements-scientific-and-scholarly-organizations |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.icsu.org/Gestion/img/ICSU_DOC_DOWNLOAD/1017_DD_FILE_IAP_Evolution.pdf|title=List of 68 international scientific societies on the Interacademy Panel (IAP) that endorse a resolution supporting evolution and a multibillion year old earth, June 2006.|access-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061205234008/http://www.icsu.org/Gestion/img/ICSU_DOC_DOWNLOAD/1017_DD_FILE_IAP_Evolution.pdf|archive-date=2006-12-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=National Science Board letter in support of evolution 1999 |url=https://www.nsf.gov/nsb/documents/1999/nsb99149/nsb99149.txt |access-date=2021-11-06 |archive-date=2020-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017195405/https://www.nsf.gov/nsb/documents/1999/nsb99149/nsb99149.txt |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298|title=''Royal Society statement on evolution, creationism and intelligent design'', 11 Apr 2006.|access-date=4 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013040110/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?year=&id=4298|archive-date=13 October 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>[http://www.nap.edu/html/creationism/ ''Science and Creationism: A View from the National Academy of Sciences, Second Edition'', National Academy of Sciences, National Academy Press, Washington DC, 1999.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071117073919/http://orsted.nap.edu/openbook.php?record_id=5787&page=R1 ''Teaching About Evolution and the Nature of Science (1998)'', National Academy of Sciences, National Academy Press, Washington DC, 1998.]</ref> د ساینس پوهانو او په متحده ایالتونو کې د عامو وګړو د نظرونو ترمنځ د پام وړ توپیر شته دی. د پیو څېړنیز مرکز له خوا، د ۲۰۰۹ ز کال ټولپوښتنې ومنله چې: "نږدې ټول ساینس پوهان (۹۷٪) وايي چې، انسانانو او نورو ژونديو موجوداتو د وخت په تېرېدلو سره وده کړې ده، ۸۷٪ سلنه وايي چې، تکامل د طبیعي بهیرونو له امله دی. لکه طبیعي ټاکنه. د ساینس پوهانو ترمنځ غالب درېځ دا دی چې، ژوندي موجودات د طبیعي پروسو له امله رامنځته شوي، یوازې د درېیمېبرخې (۳۲٪) خلکو له خوا شریک شوي دي". === د ۱۹۸۵ ز کال څخه وړاندې د ساینسپوهانو رایې، پریکړه لیکونه او ویناوې === د تکامل په ملاتړ کې یو له لومړیو پریکړه لیکونو څخه، په ۱۹۹۲ ز کال کې د ساینس د پرمختګ لپاره، د امریکایي اتحادیې له خوا یو پریکړه لیک صادر کړ او په ۱۹۲۹ ز کال کې بیا بدل کړل شو.<ref>[http://archives.aaas.org/docs/resolutions.php?doc_id=450 ''AAAS Resolution: Present Scientific Status of the Theory of Evolution''], [[American Association for the Advancement of Science]], Adopted by the AAAS Council, December 26, 1922. AAAS Executive Committee readopts this resolution on April 21, 1929.</ref><ref>[http://home.entouch.net/dmd/moreandmore.htm ''The Imminent Demise of Evolution: The Longest Running Falsehood in Creationism''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207173612/http://home.entouch.net/dmd/moreandmore.htm|date=2009-02-07}}, G. R. Morton, Copyright 2002 G.R. Morton</ref> د ساینس پوهانو له خوا د تکامل لپاره د ملاتړ څرګندولو یوه بله لومړنۍ هڅه، په ۱۹۶۶ ز کال کې د نوبل جایزې ګټونکي امریکایی بیولوجیست هېرمن جې مولر له خوا تنظیم شوې و. مولر د ۱۹۶۶ ز کال د مې په میاشت کې، د "ایا د بیولوژیکي تکامل د طبیعت اصول، د ساینس له خوا ښه رامنځته شوي؟" تر سرلیک لاندې یوه عرض پاڼه خپره کړه:<blockquote>د هغه "د ژوند ونې" سره د تکامل د اصولو هېڅ داسې بدیله فرضیه نشته دی، چې نننی کوم وړ بیولوجیست یې جدي وګني. پردې سربېره، اصول د هغې نړۍ په اړه د پوهېدلو لپاره چې موږ په کې ژوند کوو او د ځان په اړه خورا مهم دي، چې په عمومي توګه عامه وګړي او د هغو زده کوونکو په ګډون، چې په لېسو کې د بیولوژي زده کړه کوي، باید په دې اړه او هغه حقیقت په اړه معلومات ولري، چې دا په کلکه سره تأسیس شوې ده، ان په داسې حال کې چې د ځمکې ګرځېدل په ټینګه سره تأسیس شوی دی.<ref>Bales, James D., ''Forty-Two Years on the Firing Line'', Lambert, Shreveport, LA, p.71-72, no date.</ref></blockquote>دا منشور، د هارورډ پوهنتون د جورج جي سمپسن، د نوبل جایزې ګټونکی د ډیوک پوهنتوند پیټر اګری، د کارنیل کارل ساګن، د پرنیسټون جان ټایلر بونر، د نوبل جایزې ګټونکی جورج بیډل، د شیکاګو پوهنتون رئیس او د سټانفورډ پوهنتون ډونالډ ایف کینیډي او د متحده ایالتونو د خوراکي توګو او درملو ادارې پخواني رئیس په ګډون، د ۱۷۷ مخکښو امریکایې بیولوژیستانو له خوا لاسلیک شو. له دې څخه وروسته، د ۱۹۷۲ زېږدیز کال په مني کې د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې (AAAS) له خوا د یوه داسې پرېکړه لیک له تصویب وروسته چې ویې ویل؛ په یوه برخه کې "د تخلیق تیوري ... نه د ساینس له پلوه بنسټ لري او نه د هغه قواعدو د ترسره کولو توان لري چې ساینسي نظریاتو لپاره ورته اړتیا لیدل کېږي." د امریکا د علومو اکاډمۍ هم د ۱۹۷۲ کال په مني کې ورته پرېکړه لیک تصویب کړ. د "د ساینس د اصولو په توګه د تکامل د تصدیقولو یوه بیانیه" تر نامه لاندې یوه بیانیه د نوبل جایزې ګټونکي لینس پاولنګ، اسحاق اسیموف، جورج جي سمپسن، د کالټیک بیولوژي پروفیسور نورمن ایچ هورویټز، ارنسټ مییر او نورو له خوا لاسلیک  او په ۱۹۷۷ زېږدیز کال کې خپره شوه. د امریکا د جیولوژي انسټیټیوټ اداري بورډ د ۱۹۸۱ زېږدیز کال د نومبر په میاشت کې د پرېکړه لیک په ملاتړ یوه بیانیه خپره کړه. له دې وروسته، د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکایي اتحادیې د تکامل په ملاتړ او د ساینس په ټولګیو کې د تخلیقیت د تدریس هڅو ته د سپکاوي په اړه یو بل پریکړه لیک تصویب کړ.<ref name="ABT">American Biology Teacher, January 1973.</ref><ref>''A Statement Affirming Evolution as a Principle of Science,'' The Humanist, January/February, 1977, p. 4-6.</ref><ref>AAPG Explorer, January, 1982.</ref><ref>''"Creation-Science" Law Is Struck Down,'' Raloff, J., Science News, 121[2]:20, January 9, 1982.</ref><ref name="pmid16670753">{{cite journal|author=Attie AD|author2=Sober E|last8=Cox|first7=T|last7=Powell|display-authors=6|author6=Berceau T|author5=Cox B|author4=Amasino RM|author3=Numbers RL|name-list-style=vanc|title=Defending science education against intelligent design: a call to action|pmc=1451210|doi=10.1172/JCI28449|pmid=16670753|pages=1134–8|issue=5|volume=116|date=2006|journal=J Clin Invest|first8=MM}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == rj772sp8jgo9dyj9atzr8cuyq6oormk 0 57881 368076 366558 2026-08-10T12:21:46Z InternetArchiveBot 24283 Add 10 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368076 wikitext text/x-wiki د چلند عصريتوب، د چلند او پېژندنې ځانګړتیاوو یوه ټولګه ده، چې اوسني هومو سپي ینسونه د نورو اناتوميکي عصري انسانانو، هومینین او لومړنیو ژوو څخه توپیر کوي. ډېری پوهانو په دې هوکړه کړې ده چې، د انسانانو عصري چلند، د نورو په منځ کې د روښانه فکر، د پلانولو ژورتیا، سمبولیک چلند (د نمونې په توګه: هنر، تزئینات)، موسیقي او نڅا، د لویو لوبو استحصال او د تیغ ټیکنالوژۍ له خوا مشخص کېدلای شي. د دې چلندونو او ټیکنالوژیکي نوښتونو لاندې فکري او کلتوري بنسټونه دي چې د تکامل او کلتوري بشرپوهانو له خوا په تجربوي او توکمیز ډول مستند شوي دي. په دې انساني نړیوالو نمونو کې ټولیز کلتوري تطبیق، ټولنیز ارزښتونه، ژبه او په نږدې خپلوانو سربېره پراخه مرسته او همکاري شامل دي.<ref>{{cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/263296077|title=Early Human Behaviour in Global Context|first=Ravi|last=Korisettar|publisher=Routledge|year=1998}}</ref><ref>{{cite journal|last1=McBrearty|first1=Sally|last2=Brooks|first2=Allison|date=2000|title=The revolution that wasn't: a new interpretation of the origin of modern human behavior|journal=Journal of Human Evolution|volume=39|issue=5|pages=453–563|doi=10.1006/jhev.2000.0435|pmid=11102266|quote=Proponents of the model known as the 'human revolution' claim that modern human behaviors arose suddenly, and nearly simultaneously, throughout the Old World ca. 40–50 ka. [...] In fact, many of the components of the 'human revolution' claimed to appear at 40–50 ka are found in the African Middle Stone Age tens of thousands of years earlier. These features include blade and microlithic technology, bone tools, increased geographic range, specialized hunting, the use of aquatic resources, long distance trade, systematic processing and use of pigment, and art and decoration.}}</ref><ref name="Henshilwood Marean 2003">{{cite journal|last1=Henshilwood|first1=Christopher|last2=Marean|first2=Curtis|date=2003|title=The Origin of Modern Human Behavior: Critique of the Models and Their Test Implications|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-12_44_5/page/n6|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=5|pages=627–651|doi=10.1086/377665|pmid=14971366|s2cid=11081605}}</ref><ref name="Henshilwood Marean 20032">{{cite journal|last1=Henshilwood|first1=Christopher|last2=Marean|first2=Curtis|date=2003|title=The Origin of Modern Human Behavior: Critique of the Models and Their Test Implications|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-12_44_5/page/n6|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=5|pages=627–651|doi=10.1086/377665|pmid=14971366|s2cid=11081605}}</ref><ref>Klein, R. G. 1999. ''The human career: human biological and cultural origins.'' Chicago: University of Chicago Press.</ref> د تکاملي انتراپولوژۍ او اړوندو  پوهنه او اړوندو نظمونو په دود کې استدلال شوی دی چې، د دې عصري چلند ځانګړتیاوو پراختیا، د یخنۍ وروستۍ دورې او د یخنۍ وروستی اعظمي حد د اقلیم شرایطو سره په ترکیب کې چې د نفوسو د زیاتېدلو پر وړاندې خنډونه رامنځته کوي، د نندرتال، ډینیسووان او نورو انسانانو اړوند په ټوله نړۍ کې یې د هومو سپيینس د تکامل بریا سره مرسته کړې ده. <ref name="Henshilwood Marean 20033">{{cite journal|last1=Henshilwood|first1=Christopher|last2=Marean|first2=Curtis|date=2003|title=The Origin of Modern Human Behavior: Critique of the Models and Their Test Implications|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-12_44_5/page/n6|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=5|pages=627–651|doi=10.1086/377665|pmid=14971366|s2cid=11081605}}</ref><ref name="D'Errico 1998">{{cite journal|last1=D'Errico|first1=F|title=Neanderthal Acculturation in Western Europe? A Critical Review of the Evidence and Its Interpretation|journal=Current Anthropology|date=1998|volume=39|issue=S1|page=S1–S44|display-authors=etal|doi=10.1086/204689|s2cid=144799519}}</ref> د لرغون پېژندنې په ریکارډ کې د توپېرونو له امله بحث دوام لري چې، ایا اناتومي پلوه عصري عاقل انسانان د چلند له پلوه هم عصري وو. د چلند د عصري کولو د تکامل په اړه ډېری نظریې شته دي. دا په عمومي توګه،ً په دوه ډلو وېشل کېږي: تدریجي او فکري تګلارې. د وروستۍ پورتنۍ پالیولیتیک ماډل نظریې څرګندوي چې، عصري انساني چلند په افریقا کې د فکري او جنیتیکي بدلونونو له لارې رامنځته شوی چې نږدې له  ۴۰،۰۰۰ نه تر ۵۰،۰۰۰ کلونو مخکې، له افریقا څخه بهر د کډوالۍ پرمهال په ناڅاپه توګه رامنځته شوي، چې له افریقا او نړۍ څخه بهر د عصري انسانانو حرکت هڅوي. نورماډلونه په دې تمرکز کوي چې، څنګه عصري انساني چلند ، د تدریجي ګامونو له لارې رامنځته شوی او د داسې چلند د لرغون پېژندنې نښې، یوازې د ډیموګرافیک یا د ژوند پر بنسټ بدلونونو له لارې څرګندېږي. ډېی د چلند عصري شواهد (لږترلږه ۷۵،۰۰۰ نه تر ۱۵۰،۰۰۰ کلونه وړاندې او په احتمالي ډول له دې هم وړاندې) د افریقا د منځنۍ ډبرې په دوره کې وړاندې کوي. سالي مک بریټي او آلیسون ایس بروکس د تدریج د اصولو د رعایتولو د پام وړ پلویان دي، چې د افریقا له تاریخ وړاندې، په منځنۍ ډبرینه زمانه کې د ډېرو بدلونونو ځای پرځای کولو سره اروپایي محوره ماډلونه، له ګواښونو سره مخامخ کوي، که څه هم د داستان د دې نسخې رامنځته کول، د فوسیل د نازک تاریخ له امله په عیني توګه ستونزمن دي، ځکه چې بېرته تېر وخت ته ور ګرځو.<ref name="Klein 1995">{{cite journal|last=Klein|first=Richard|title=Anatomy, behavior, and modern human origins|journal=Journal of World Prehistory|date=1995|volume=9|issue=2|pages=167–198|doi=10.1007/bf02221838|s2cid=10402296}}</ref><ref name="McBrearty Brooks 2000">{{cite journal|last1=McBrearty|first1=Sally|last2=Brooks|first2=Allison|date=2000|title=The revolution that wasn't: a new interpretation of the origin of modern human behavior|journal=Journal of Human Evolution|volume=39|issue=5|pages=453–563|doi=10.1006/jhev.2000.0435|pmid=11102266}}</ref><ref name="Henshilwood Marean 20034">{{cite journal|last1=Henshilwood|first1=Christopher|last2=Marean|first2=Curtis|date=2003|title=The Origin of Modern Human Behavior: Critique of the Models and Their Test Implications|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-12_44_5/page/n6|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=5|pages=627–651|doi=10.1086/377665|pmid=14971366|s2cid=11081605}}</ref><ref name="Marean et al 2007">{{cite journal|last1=Marean|first1=Curtis|title=Early human use of marine resources and pigment in South Africa during the Middle Pleistocene|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-10-18_449_7164/page/905|journal=Nature|date=2007|volume=449|issue=7164|display-authors=etal|doi=10.1038/nature06204|pages=905–908|pmid=17943129|bibcode=2007Natur.449..905M|s2cid=4387442}}</ref><ref name="Powell et al 2009">{{cite journal|last1=Powell|first1=Adam|title=Late Pleistocene Demography and the Appearance of Modern Human Behavior|journal=Science|date=2009|volume=324|issue=5932|pages=1298–1301|display-authors=etal|doi=10.1126/science.1170165|bibcode=2009Sci...324.1298P|pmid=19498164|s2cid=206518315|url=http://doc.rero.ch/record/210393/files/PAL_E4401.pdf}}</ref><ref name="Premo Kuhn 2010">{{cite journal|last1=Premo|first1=Luke|last2=Kuhn|first2=Steve|title=Modeling Effects of Local Extinctions on Culture Change and Diversity in the Paleolithic|journal=PLOS ONE|date=2010|volume=5|issue=12|doi=10.1371/journal.pone.0015582|pages=e15582|pmid=21179418|pmc=3003693|bibcode=2010PLoSO...515582P|doi-access=free}}</ref> == پېژند(تعریف) == د هغه څه ډلبندي، چې باید په عصري انساني چلند کې شامل شي. اړینه ده، څو هغه چلندونه تعریف کړو چې د ژونديو انساني ډلو ترمنځ نړیوال دي. د دې انساني نړۍ ځینې بېلګې روښانه فکر، پلانول، سوداګري، ګډ کار، د بدن ښکلي کول، د اور کنټرول او کارول دي. د دې ځانګړتیاوو ترڅنګ انسانان په ټولنیزو زده کړو باندې ډېره تکیه لري. دا مجموعي کلتوري بدلون یا کلتوري "ریټچټ یا دوران"، د انسان کلتور د حیواناتو له ټولنیزې زده کړې څخه جلا کوي. په ټولنیزه زده کړه ټینګار کول، ښایي له افریقا څخه بهر ډېری چاپېریالونو ته د انسانانو د ګړندي موافقت لپاره مسؤل وي. دا چې د ځینو خورا جلا شوو اصلي ډلو په ګډون کلتوري نړۍ، په ټولو کلتورونو کې موندل کېږي، دغو ځانګړتیاوو باید په افریقا کې د وتلو څخه مخکې وده کړی وی یا اختراع شوی وی.<ref name="Culture and the Evo Process">{{cite book|last1=Boyd|first1=Robert|last2=Richerson|first2=Peter|title=Culture and the Evolutionary Process|url=https://archive.org/details/cultureevolution0000robe|date=1988|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226069333|edition=2}}</ref><ref name="Nakahashi 2013">{{cite journal|last1=Nakahashi|first1=Wataru|title=Evolution of improvement and cumulative culture|journal=Theoretical Population Biology|date=2013|volume=83|pages=30–38|doi=10.1016/j.tpb.2012.11.001|pmid=23153511}}</ref><ref>{{cite web|last=Wade|first=Nicholas|url=https://www.nytimes.com/2003/07/15/science/early-voices-the-leap-to-language.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918113345/https://www.nytimes.com/2003/07/15/science/early-voices-the-leap-to-language.html|title=Early Voices: The Leap to Language|work=The New York Times|date=2003-07-15|access-date=2009-09-10|archive-date=2018-09-18}}</ref><ref>{{cite book|last=Buller|first=David|title=Adapting Minds: Evolutionary Psychology and the Persistent Quest for Human Nature|page=[https://archive.org/details/adaptingminds00davi/page/468 468]|publisher=PMIT Press|year=2005|isbn=978-0-262-02579-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/adaptingminds00davi/page/468}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/history/070618_morocco_beads.html|title=80,000-year-old Beads Shed Light on Early Culture|publisher=Livescience.com|date=2007-06-18|access-date=2009-09-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.accessexcellence.org/BF/bf02/klein/bf02e3.html|title=three distinct human populations|publisher=Accessexcellence.org|access-date=2009-09-10}}</ref> د لرغونپوهنې له پلوه، یو شمېر تجربوي ځانګړتیاوې، د عصري انساني چلند شاخصونو په توګه کارول شوې دي. په داسې حال کې چې، د دوی په اړه ډېری وختونه بحث کېږي، په یو څو په عمومي توګه هوکړه شوې ده. د لروغونپوهنې له پلوه، د چلند عصریتوب په شواهدو کې لاندې موارد شامل دي:<ref name="Shea 2011">{{cite journal|last1=Shea|first1=John|title=Homo sapiens Is as Homo sapiens Was|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2011-02_52_1/page/n4|journal=Current Anthropology|date=2011|volume=52|issue=1|pages=1–35|doi=10.1086/658067|s2cid=142517998}}</ref><ref name="Henshilwood Marean 20035">{{cite journal|last1=Henshilwood|first1=Christopher|last2=Marean|first2=Curtis|date=2003|title=The Origin of Modern Human Behavior: Critique of the Models and Their Test Implications|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-12_44_5/page/n6|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=5|pages=627–651|doi=10.1086/377665|pmid=14971366|s2cid=11081605}}</ref><ref name="Klein 19952">{{cite journal|last=Klein|first=Richard|title=Anatomy, behavior, and modern human origins|journal=Journal of World Prehistory|date=1995|volume=9|issue=2|pages=167–198|doi=10.1007/bf02221838|s2cid=10402296}}</ref> * تدفین * کب نیونه * انځوریزهنر (د سوړې یا سمڅې انځورګرې، پېټروګلیف، ډینډروګلیف، مجسمې). * د تزئین او ځان سینګارولو لپاره د رنګونو (لکه اوکر) او ګاڼو سیستماتیک کارول. * د سامان الاتو لپاره د هډوکو توکي او مواد کارول. * په اوږدو واټنونو کې د سرچینو لېږد. * د تیغ ټکنالوژي * تنوع، معیاري کول او په سیمه ییزه توګه جلا آثار. * نغري. * ترکیبي سامان الات(وسایل). == نیوکې == د چلند عصریتوب، د دودیزې مفکورې په وړاندې د مېتودولوژي او هم له فلسفي نظره ډېری نیوکې شوې دي. شیا (۲۰۱۱ ز کال) د دې مفکورې پر وړاندې یو لړ ستونزې په ګوته کوي او پر ځای یې، "د چلندیز بدلون" په اړه بحث کوي چې، د لیکوال په وینا:  د لرغونپوهنې سوابق په غوره توګه تشرېح کوي. د شیا (۲۰۱۱ ز کال) په وینا: د ځانګړتیاوو لیست کارول د ټیپونومیک تعصب خطر پرمخ وړي، چېرته چې ځیني سایټونه ښایي، په ورته نفوس سربېره نور آثار تولید کړي. د ځانګړتیاوو لیستونه په دې ډول ګونګ (مبهم) کېدلای شي، چې څنګه چلندونه، د لرغون پېژندنې ریکارډ کې په تجربوي توګه ښایي وپېژندل شي. <ref name="Henshilwood Marean 20036">{{cite journal|last1=Henshilwood|first1=Christopher|last2=Marean|first2=Curtis|date=2003|title=The Origin of Modern Human Behavior: Critique of the Models and Their Test Implications|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-12_44_5/page/n6|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=5|pages=627–651|doi=10.1086/377665|pmid=14971366|s2cid=11081605}}</ref><ref name="Klein 19953">{{cite journal|last=Klein|first=Richard|title=Anatomy, behavior, and modern human origins|journal=Journal of World Prehistory|date=1995|volume=9|issue=2|pages=167–198|doi=10.1007/bf02221838|s2cid=10402296}}</ref> == '''نظریې او ماډلونه''' == === د وروستي لرغوني ډبرین پېر ماډل یا "پورتنی لرغونی ډبرین انقلاب" === وروستی لرغونی ډبرین ماډل یا پورتنی لرغونی ډبرین انقلاب، هغه نظر ته راجع کېږي چې، که څه هم د اناتومي له پلوه عصري انسانان په لومړي ځل نږدې ۱۵۰،۰۰۰ کلونه وړاندې راڅرګند شول(لکه څنګه چې یو وخت باور کېده)، خو تر نږدې ۵۰،۰۰۰ کلونو وړاندې د فکر یا چلند له پلوه "عصري" نه وو او له افریقا، [[اروپا]] او آسیا څخه د هغوی د پراختیا لامل شول. دا لیکوالان یادونه کوي چې، هغه ځانګړتیاوې چې د چلند عصريتوب لپاره د یوه معیار په توګه کارول کېږي، تر نږدې ۴۰ نه تر ۵۰،۰۰۰ کلونو مخکې، د یوې کڅوړې په توګه نه ښکاري. کلین (۱۹۹۵ز) په ځانګړې توګه د کب نیولو شواهد بیانوي، د یوې وسیلې په توګه هډوکو ته د بڼې ورکولو، منقلونو، د پام وړ هنري تنوع او پراخه قبرونو له دې ټکي څخه دمخه نه وو. د دغو لیکوالانو په وینا: هنر یوازې د دې بدلیدونکې ټکي څخه هاغه خوا عام کېږي، چې د لرغونو څخه عصري انسانانو ته د بدلون یادونه کوي. ډېری څېړونکي استدلال کوي چې، یو عصبي یا جینیتیکي بدلون، ښایي یوه پېچلې ژبه کارنده<ref name="Klein 19954">{{cite journal|last=Klein|first=Richard|title=Anatomy, behavior, and modern human origins|journal=Journal of World Prehistory|date=1995|volume=9|issue=2|pages=167–198|doi=10.1007/bf02221838|s2cid=10402296}}</ref><ref name="Hoffecker 2009">{{cite journal|last1=Hoffecker|first1=John|title=The spread of modern humans in Europe|journal=PNAS|date=2009|volume=106|issue=38|pages=16040–16045|doi=10.1073/pnas.0903446106|pmid=19571003|pmc=2752585|bibcode=2009PNAS..10616040H|doi-access=free}}</ref><ref name="Tattersall 2009">{{cite journal|last1=Tattersall|first1=Ian|title=Human origins: Out of Africa|journal=PNAS|date=2009|volume=106|issue=38|pages=16018–16021|doi=10.1073/pnas.0903207106|pmid=19805256|bibcode=2009PNAS..10616018T|pmc=2752574|doi-access=free}}</ref><ref name="Tattersall 20092">{{cite journal|last1=Tattersall|first1=Ian|title=Human origins: Out of Africa|journal=PNAS|date=2009|volume=106|issue=38|pages=16018–16021|doi=10.1073/pnas.0903207106|pmid=19805256|bibcode=2009PNAS..10616018T|pmc=2752574|doi-access=free}}</ref> ( فعاله) کړي، لکه FOXP2، په انسانانو کې د دې انقلابي بدلون لامل شو. === بدیل ماډلونه === د پخوانیو انسانانو په منځ کې د پېژندلو په برخه کې د خپلسري لوړوالي نظر برعکس، د آلیسن ایس بروکس په څېر ځیني لیکوالان، چې له لومړني ډول په افریقایي [[لرغونپوهنه]] کې کار کوي، "د عصري" چلندونو تدریجي یوځای کېدنې ته اشاره کوي چې، د پورتني ډبرین پېر د انقلاب ماډلونو، له ۵۰،۰۰۰ کلن معیار څخه وړاندې ښه پیلېږي. د هاویسون پورټ، بلومبوس او د [[سویلي افریقا]] نور د لرغون پېژندنې ځایونه، د بیلګې په توګه: د سمندري سرچینو استملاک، سوداګري، له هډوکو څخه د وسیلو جوړولو، تیغ او مایکرولیت ټیکنالوژي او روښانه زیوراتو د لږ تر لږه ۸۰،۰۰۰ کلونه وړاندې شواهد ښیي. له افریقا او منځني ختیځ څخه د شواهدو په پام کې نیولو سره، یو شمېر فرضیې له اسانه څخه ډېر پېچلي انساني چلند ته، د پخواني او تدریجي لېږد د تشرېح کولو لپاره وړاندې شوې دي. ځیني لیکوالان د سویلي افریقا د معلوماتو د یوځای کولو لپاره ، نږدې ۸۰،۰۰۰ کلونه مخکې، له دې څخه وړاندې د بشپړ عصري چلند بڼه خپلوي. <ref name="McBrearty Brooks 20002">{{cite journal|last1=McBrearty|first1=Sally|last2=Brooks|first2=Allison|date=2000|title=The revolution that wasn't: a new interpretation of the origin of modern human behavior|journal=Journal of Human Evolution|volume=39|issue=5|pages=453–563|doi=10.1006/jhev.2000.0435|pmid=11102266}}</ref><ref name="Henshilwood Marean 20037">{{cite journal|last1=Henshilwood|first1=Christopher|last2=Marean|first2=Curtis|date=2003|title=The Origin of Modern Human Behavior: Critique of the Models and Their Test Implications|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-12_44_5/page/n6|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=5|pages=627–651|doi=10.1086/377665|pmid=14971366|s2cid=11081605}}</ref><ref name="Foley Lahr 1997">{{cite journal|last1=Foley|first1=Robert|last2=Lahr|first2=Marta|title=Mode 3 Technologies and the Evolution of Modern Humans|url=https://archive.org/details/cambridge-archaeological-journal_april-october-1997_7_1-2/page/3|journal=Cambridge Archaeological Journal|date=1997|volume=7|issue=1|pages=3–36|doi=10.1017/s0959774300001451}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == mwzfmc8tmodxq2ua93reootsl9qf3cz 0 57888 368224 273226 2026-08-10T16:34:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368224 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} جان ون نايمن (۲۸ دسمبر ۱۹۰۳ز – ۸ فبروري ۱۹۵۷ ز) يو هنګري توکمی امریکايي رياضي پوه، فزيک پوه، کمپيوټر ساينس پوه، انجنير او ټولنپوه و. ون نايمن د خپل وخت تر ټولو مخکښ رياضي پوه په توګه پېژندل شوی او ويل کېدل چې هغه د سترو رياضي پوهانو وروستی استازی د ی. هغه سوچه او تطبیقي علوم سره يوځای کړل.{{sfn|Dieudonné|2008|p=90}}{{sfn|Rèdei|1999|p=3}} ون نايمن د رياضياتو (د رياضياتو بنسټونه، عملي شننې، ايرګوډيک نظريه، د استازولۍ نظريه، تطبيقيي الجبر، هندسه، ځای پېژندنه او شمېريزې شننې)، فزيک (کوانتمي ميکانيک، د اوبو د ځواک علم «هايډرو ډايناميک» او د کوانتم حسابي ميکانيک)، اقتصاد (د لوبې نظريه، محاسبه (ون نايمن معماري، خطي پروګرام جوړول، خپله تکرارېدونکي ماشينونه، تصادفي حساب) او شمېرو په ګډون، په ډېرو برخو کې سترې مرستې وکړې. د تطبيقي شننې د پرمختګ په برخه کې د کوانتم ميکانکس لپاره د عملياتي نظريې د عملي کېدو په برخه کې، هغه د دې ډګر له مخکښانو څخه یو و، د لوبې په نظريه او د حجروي خپلچاري ماشينونو د نظرياتو په برخه کې يو مهم شخص و، نړيوال جوړوونکی (يو پېچلی ماشين دی) او برېښنايي کمپيوټر. ون نايمن په خپل ژوند کې له يو سل او پنځوسو زياتې لیکنې خپرې کړې، نيمايي يې د اسانه رياضياتو په اړه، شپېته یې د تطبيقي رياضياتو په اړه، شل يې په فزيک کې او پاتې يې د ځانګړو رياضياتي معادلو يا نا رياضي موضوعاتو په اړه دي. د هغه وروستی کار، يو نيمګړی په لاس ليکل شوی اثر و، کله چې هغه په روغتون کې و، وروسته همدا لیکنه، په کتابي  بڼه د «کمپيوټر او دماغ» په نوم خپره شوه.{{sfn|Doran|von_Neumann|Stone|Kadison|2004|p=8}} د خپل ځان په څېر د بل شي د جوړولو د جوړښت په اړه د هغه شننه، د ډي اين ای د جوړښت له کشف وړاندې وه. د هغه د ژوند د حقيقت په اړه يو لنډ ليکلړ کې چې هغه خپله د ساينس ملي اکاډمۍ ته سپارلی و، نوموړی ليکي: «زما هغه کار چې زه يې تر ټولو مهم بولم، د کوانټم ميکانيزم په اړه و، کوم ته چې په ۱۹۲۶ ز کال کې په ګوټينګم کې او ورپسې نور کارونه دا دي: په ۱۹۲۷-۱۹۲۹ ز کلونو کې په برلين کې وده ورکړل شوه. همدا راز د کړنلارې د نظريې په بېلا بېلو ډولونو زما کار، په ۱۹۳۰ز برلين او بيا په پرينسټن ۱۹۳۵۰ز او ۱۹۳۹ زکې، همدا راز د ايرګوډيک پر نظريه پرنيسټن   ۱۰۳۱-    ۱۹۳۲ ز». د دویمې نړيوالې جګړې پر مهال، ون نايمن د مينهاتن په پروژه له نظري فزيکپوه اډوارډ تيلر، رياضي پوه ستانيسلاو اولام او نورو سره يو ځای کار وکړ، په هستوي فزيک کې د هستوي تودوخې د غبرګونونو او هايډروجيني بمونو په برخه کې يې ټینګ اقدامات وکړل. په هستوي چاودېدونکو وسلو کې کارېدونکو چاودېدونکو لينزونو ته يې پراختيا ورکړه او د چاوديونکو توکو د ځواک د اندازې لپاره د « کيلو ټن» (ټي اين ټي) اصطلاح رامنځته شوه. له جګړې وروسته، هغه د متحده ايالاتو د اتومي انرژۍ په کميسيون کې د عمومي سلاکارۍ په کمېټه کې دنده تر سره کړه، د متحده ايالاتو د هوايي ځواک د پوځ د بالاسټيک څېړنيز لابراتوار، د وسله وال پوځ د ځانګړړو وسلو پروژې او د لانس ليورمورلابراتوار په څېر ادارو په برخه کې يې مشورې وکړې. د هنګري د يوه کډوال په توګه هغه اندېښنه درلودله، چې شوروي به هستوي فوقيت تر لاسه کړي، هغه د دوه اړخيزې ويجاړۍ د ضمانت تګلارې ته وده ورکړه، تر څو د وسلو سيالي محدوده کړي. = د ژوند لومړي کلونه او زده کړه = === کورنۍ مخینه(شالید) === ون نايمن په يوه شتمنه، با کلتوره او غیر مذهبي کورنۍ کې زېږېدلی و، اصلي نوم يې « Neumann János Lajos» دی. په هنګري ژبه کې د کورنۍ نوم لومړی ليکل کېږي او دهغه اصلي نوم په انګليسي ژبه کې د جان لويس سره برابر دی. ون نايمن د هنګري سلطنت په بوداپست کې زېږدلی و، چې هغه مهال د اتريشي-هنګري سترواکۍ برخه وه. د خپلو درې وروڼو مشر و، دوه کشران  وروڼه يې هر يو ميهلي (په انګليسي کې ميشل ون نايمن: ۱۹۰۷-   ۱۹۸۹ ز) او ميکلاو (ميکولاس ون نايمن ۱۹۱۱-۲۰۱۱) وو. پلار يې نايمن ميکسا (ماکس ون نايمن ۱۸۷۳۰۱۹۲۸) د بانک کار کوونکی و او په قانون کې يې  د دوکتورا سند درلود. هغه له بوداپست څخه د ۱۸۸۰ ز کلونو په پای کې «پکس» ته کډه شو. د ماکس پلار او نیکه دواړه په «اونډ» کې زېږېدلی وو(اوس د سيرنکس يو ښار دی)، د هنګري شمال «زمپلين» ولسوالۍ. د جان د مور نوم کين مارګيټ (انګليسي کې: مارګريټ کين) و، د هغې پلار جان کين او مور يې د مايسليز د کورنۍ څخه کاتالين مايسليز وه. د کين د کورنۍ درې نسلونه په بوداپست کې د «کين هلر» د دفترونو د پاسه سترو اپارتمانونو کې اوسېدل، د ون نايمن کورنۍ په تر ټولو لوړ پوړ کې د اتلس خونو يو اپارتمان نيولی و. {{sfn|Doran|von_Neumann|Stone|Kadison|2004|p=1}}{{sfn|Macrae|1992|pp=44–45}}{{sfn|Macrae|1992|p=39}}{{sfn|Macrae|1992|pp=38–42}}{{sfn|Macrae|1992|pp=37–38}}{{sfn|Dyson|1998|p=xxi}} د ۱۹۱۳ ز کال د فبرورۍ په شلمه نېټه، سترواک فرينز جوزف، د اتريشي-هنګري سترواکۍ لپاره د خدمتونو په پاس، د جان پلار د هنګري د اشرافو طبقې ته لوړ کړ. په همدې اساس نايمن کورنۍ د مارګيټي ميراثي نوم تر لاسه کړ، (اوس د رومانيې مارګيتا). دې کورنۍ له ياد ښار سره هېڅ اړيکې نه درلودلې، دا نوم مارګيټ ته په اشارې سره غوره شو، لکه څنګه چې د هغوی انتخابي نښې درې داودي ګلان درلودل. د نايمن جينس نوم، په مارګيټيا نايمن جينس واوښت (جان نايمن دی مارګيټي)، وروسته هغه دا نوم په الماني ژبه بدل کړ چې «جان ون نايمن» لوستل کېږي. {{sfn|Macrae|1992|pp=57–58}} === نابغه ماشوم === ون نايمن په کوچنيتوب کې نابغه و. په شپږ کلنۍ کې هغه کولای شول، دوه اته شمېريز عددونه په خپل سر کې ووېشي او په لرغونې يوناني ژبه يې خبرې کولای شوی. کله چې شپږ کلن و، نايمن وليدل چې مور يې بې موخې يو ځای ته ځير ده، له هغې يې وپوښتل «څه شی شمېرې؟ ».{{sfn|Mitchell|2009|p=124}}{{sfn|Schneider|Gersting|Brinkman|2015|p=28}}{{sfn|Henderson|2007|p=30}} کله چې دوی ځوانان و، روزونکو به نايمن، د هغه وروڼو او د اکا زامنو ته روزنه ورکوله. د نايمن پلار باور درلود چې د دوی له اصلي هنګري ژبې پرته د نورو ژبو زده کړه هم اړينه ده، په همدې اساس کوچنيانو ته په انګليسي، فرانسوي، الماني او ايټالوي ژبه کې زده کړې ورکول کېدې. په اته کلنۍ کې، ون نايمن له تفاضلي او بې کسره حسابونو سره بلد و، خو هغه په ځانګړي ډول په تاريخ کې لېوالتيا درلودله. هغه د ويلهلم اونکن د شپږ څلويښت جلدي د نړۍ تاريخ Allgemeine Geschichte in Einzeldarstellungen (يعنې په مونوګراف کې عمومي تاريخ) له لارې ولوسته. په کتابتون کې د دې کتاب يوه نسخه وه چې ماکس رانيولی وه. د اپارتمان له يوې خونې کتابتون او د لوست کوټه جوړه شوې وه، چې له چت څخه تر غولي پورې پکې د کتابونو المارۍ اېښودل شوې وې.<ref name="Halmos">{{cite journal|author=Halmos, P. R.|title=The Legend of von Neumann|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1973-04_80_4/page/382|journal=The American Mathematical Monthly|volume=80|issue=4|pages=382–394|jstor=2319080|doi=10.2307/2319080|year=1973}}</ref>{{sfn|Blair|1957|p=90}}{{sfn|Macrae|1992|p=52}}{{sfn|Macrae|1992|pp=46–47}} ون نايمن په ۱۹۱۴ ز کال کې په Lutheran Fasori Evangélikus Gimnázium ښوونځي کې داخل شو. يوګين وينګر له ون نايمن څخه په لوتيرين ښوونځي کې يو کال مخکې و او ډېر ژر د دواړو ملګرتيا شوه. دا په بوداپست کې يو له غوره ښوونځيو څخه و او د اشرافو لپاره د جوړ شوي ځلانده ښوونيز نظام یوه برخه وه. په هنګري نظام کې، ماشومانو ټولې زده کړې په يوه ښوونځي کې تر لاسه کولې. د هنګري ښوونځيو نظام داسې نسل وروزلو، چې د فکري لاسته راوړنو لپاره پېژندل کېده، په کومو کې چې تيودور ون کارمان (په ۱۸۸۱ کې  زېږېدلی و. جورج دو هوسي (په ۱۸۸۵ ز کې زېږيدلی)، مايکل پولاني (په ۱۸۹۱ کې زېږېدلی)، ليو زيلارد (په ۱۸۹۸ کې زېږېدلی)، ډينيس ګابور (په ۱۹۰۸ کې زېږېدلی)، يوجين ويګنر (په ۱۹۰۲ کې زېږېدلی)، ايډوارډ ټيلر (په ۱۹۰۸ کې زېږېدلی) او پال اردوس (په ۱۹۱۳ کې زېږېدلی) شامل وو. ځینې وخت دوی ټول د (ماريټن) په نوم پېژندل کېدل.{{sfn|Doran|von_Neumann|Stone|Kadison|2004|p=3}}{{sfn|Macrae|1992|pp=32–33}}{{sfn|Macrae|1992|pp=70–71}} == سرچينې او ياداښتونه == b9ga2lzde4f23vup080psrw8hz9glip 0 57897 368143 273236 2026-08-10T13:58:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368143 wikitext text/x-wiki کورنی تاوتريخوالی (د کورنۍ ناوړه ګټې اخيستنې يا د کورني تاوتريخوالي په نوم هم ياديږي)، په کورني ترتيب کې نوره ناوړه ګټه اخيستنه ده، لکه په واده يا ګډ ژوند کولو کې. کورنی تاوتريخوالی ډېری وختونه د نږدې ملګري تاوتريخوالي لپاره د مترادف په توګه کارول کېږي، چې د يو شخص له خوا د بل شخص پر وړاندې په نږدې اړيکو کې ترسره کېږي او کېدای شي په متضاد يا همجنسي اړيکو کې يا د پخوانيو مېرمنو يا شريکانو تر منځ رامنځته شي. په پراخ مفهوم کې: په کورنی تاوتريخوالی کې د ماشومانو او والدينو يا لويانو پر وړاندې تاوتريخوالي شامل دی. کورنی تاوتريخوالی د فزيکي، لفظي، احساساتي، اقتصادي، مذهبي، زيږون او جنسي تېري په ګډون ډېر ډولونه لري، چې کېدای شي له فرعي اجباري بڼو څخه تر جنسي تېري پورې او د تاوتريخوالي فزيکي ناوړه ګټې اخيستنې لکه: خپه کول يا زندۍ کول، وهل، د ښځينه تناسلي نسج ماتول او پر بدنونو يې تیزاب شيندل، چې پایله يې د خرابېدو يا مرګ لامل کېږي. په کورنيو وژنو کې سنګسارول، د ناوې سوځول او د ناموس وژل شامل دي، (چې ځينې وختونه د کورنۍ هغه غړي هم په کې راځي چې له کورنۍ سره ګډ ژوند نه کوي). په نړيواله کچه د کورني تاوتريخوالي قربانيان په لويه کچه ښځې دي، چې د تاوتريخوالي خورا سخت ډولونه همدوی تجربه کوي. دوی د نارينه وو په پرتله له خپل ځان څخه په دفاع کې د نږدې ملګري له تاوتريخوالي څخه کار اخلي. په ځينو هېوادونو کې کورنی تاوتريخوالی، په ځانګړې توګه د مېرمنو له خوا د حقيقي يا شکمن کفر په قضيو کې کېدای شي، د توجيه يا قانوني اجازې په توګه وګڼل شي. څېړنو ثابته کړې ده، چې د يو هېواد د جنسيت د برابرۍ او د کورني تاوتريخوالي د کچې تر منځ مستقيمه او د پام وړ اړيکه شته. هغه هېوادونه چې د جنسيت کم مساوات لري، د کورني تاوتريخوالي لوړه کچه تجربه کوي. کورنی تاوتريخوالی په ټوله نړۍ کې د نارينه او ښځينه دواړو لپاره تر ټولو زيات راپور شوي جرمونه دي. د نارينه د قرباني کولو په اړه د ټولنيزو بدناميو له امله هغه نارينه، چې د کورنی تاوتريخوالي قربانيان دي، د روغتيايي پاملرنې چمتو کوونکو له خوا د پام وړ احتمال سره مخامخ کېږي.<ref name="McQuigg">{{citation|last=McQuigg|first=Ronagh J.A.|contribution=Potential problems for the effectiveness of international human rights law as regards domestic violence|editor-last=McQuigg|editor-first=Ronagh J.A.|title=International human rights law and domestic violence: the effectiveness of international human rights law|page=13|publisher=[[Taylor & Francis]]|location=Oxford New York|year=2011|isbn=9781136742088|url=https://books.google.com/books?id=ltJxlsoMV4wC&pg=PR13|quote=This is an issue that affects vast numbers of women throughout all nations of the world. ... Although there are cases in which men are the victims of domestic violence, nevertheless 'the available research suggests that domestic violence is overwhelmingly directed by men against women ... In addition, violence used by men against female partners tends to be much more severe than that used by women against men. Mullender and Morley state that 'Domestic violence against women is the most common form of family violence worldwide.'|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515170047/https://books.google.com/books?id=ltJxlsoMV4wC&pg=PR13|archive-date=2016-05-15}}</ref><ref name="Grodin">{{citation|last1=García-Moreno|editor-first4=Sofia|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506173620/https://books.google.com/books?id=kJXM_eptt0MC&pg=PT780|url-status=live|quote=Intimate male partners are most often the main perpetrators of violence against women, a form of violence known as intimate partner violence, 'domestic' violence or 'spousal (or wife) abuse.' Intimate partner violence and sexual violence, whether by partners, acquaintances or strangers, are common worldwide and disproportionately affect women, although are not exclusive to them.|url=https://books.google.com/books?id=kJXM_eptt0MC&pg=PT780|isbn=9781136688638|year=2013|pages=780–781|publisher=[[Routledge]]|title=Health and human rights in a changing world|editor-last4=Gruskin|first1=Claudia|display-editors=3|editor-first3=George J.|editor-last3=Annas|editor-first2=Daniel|editor-last2=Tarantola|editor-first1=Michael A.|editor-last1=Grodin|contribution=Protection of sexual and reproductive health rights: addressing violence against women|first2=Heidi|last2=Stöckl|archive-date=2016-05-06}}</ref><ref name="Swan">{{Cite journal|last1=Swan|date=2008|pmid=18624096|pmc=2968709|pages=301–314|issue=3|volume=23|journal=Violence and Victims|title=A Review of Research on Women's Use of Violence With Male Intimate Partners|first5=David L.|first1=Suzanne C.|last5=Snow|first4=Tami P.|last4=Sullivan|first3=Jennifer E.|last3=Caldwell|first2=Laura J.|last2=Gambone|doi=10.1891/0886-6708.23.3.301}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Esquivel-Santoveña|pages=6–75|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205034215/http://www.domesticviolenceresearch.org/pdf/PASK.Tables14.Revised.pdf|url-status=live|url=http://www.domesticviolenceresearch.org/pdf/PASK.Tables14.Revised.pdf|s2cid=143682579|date=January 2013|doi=10.1891/1946-6560.4.1.6|issue=1|first1=Esteban Eugenio|volume=4|journal=Partner Abuse|title=Partner abuse worldwide|first3=John|last3=Hamel|first2=Teri L.|last2=Lambert|archive-date=2016-02-05}}</ref><ref name="Cengage Learning">{{cite book|last1=Strong|first1=Bryan|last2=DeVault|first2=Christine|last3=Cohen|first3=Theodore|title=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationships in a Changing Society|publisher=Cengage Learning|date=February 16, 2010|page=447|url=https://books.google.com/books?id=qjvoSOMB5JMC&pg=PA447|isbn=978-1133597469|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110213408/https://books.google.com/books?id=qjvoSOMB5JMC&pg=PA447|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="concannon">{{cite book|last=Concannon|first=Diana|title=Kidnapping: An Investigator's Guide|publisher=Newnes|date=July 11, 2013|page=30|url=https://books.google.com/books?id=-KdueQed_sgC&pg=PA30|isbn=978-0123740311|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110194423/https://books.google.com/books?id=-KdueQed_sgC&pg=PA30#v=onepage&q&f=false|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="Riviello 129">{{cite book|last=Riviello|first=Ralph|title=Manual of Forensic Emergency Medicine|publisher=Jones & Bartlett Learning|date=July 1, 2009|page=129|url=https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA129|isbn=978-0763744625|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110202829/https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA129#v=onepage&q&f=false|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="Finley 163">{{cite book|last=Finley|first=Laura|title=Encyclopedia of Domestic Violence and Abuse|publisher=ABC-CLIO|date=July 16, 2013|page=163|url=https://books.google.com/books?id=AW-jAQAAQBAJ&pg=PA163M|isbn=978-1610690010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110205148/https://books.google.com/books?id=AW-jAQAAQBAJ&pg=PA163M|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="Criminal Investigation">{{cite book|last1=Hess|first1=Kären|last2=Orthmann|first2=Christine|last3=Cho|first3=Henry|title=Criminal Investigation|publisher=Cengage Learning|date=January 1, 2016|page=323|url=https://books.google.com/books?id=QbYaCgAAQBAJ&pg=PA323|isbn=978-1435469938|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110164312/https://books.google.com/books?id=QbYaCgAAQBAJ&pg=PA323|archive-date=January 10, 2017}}</ref><ref name="Clearinghouse">{{citation|last1=Lupri|page=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104074211/http://www.phac-aspc.gc.ca/ncfv-cnivf/familyviolence/pdfs/Intimate_Partner.pdf|access-date=June 21, 2014|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/ncfv-cnivf/familyviolence/pdfs/Intimate_Partner.pdf|isbn=9780662379751|year=2004|location=Ottawa|publisher=National Clearinghouse on Family Violence|title=Intimate partner abuse against men|first1=Eugene|editor-first2=Elaine|editor-last2=Grandin|editor-first1=Eugene|editor-last1=Lupri|contribution=Consequences of male abuse – direct and indirect|first2=Elaine|last2=Grandin|archive-date=January 4, 2009}}</ref> کورنی تاوتريخوالی ډېرهغه وخت پېښېږي، چې ناوړه ګټه اخيستونکي کېدای شي حس کړي، چې ناوړه ګټه اخيستنه يو مناسب عمل دی، د منلو وړ ده، توجيه شوې يا د راپور ورکولو امکان نه لري. دا کېدای شي په ماشومانو او د کورنۍ نورو غړو کې د نسلونو تر منځ د تاوتريخوالي دوران رامينځته کړي، چې کېدای شي دا ډول تاوتريخوالی د منلو يا توجيه وړ احساس وګڼي. ډېر خلک ځانونه له دې امله هم د ناوړه ګټه اخيستونکو يا قربانيانو په توګه نه پېژني، چې دوی کېدای شي خپلې تجربې د کورنۍ شخړې په توګه وګڼي، چې له واکه وتلي دي. د کورني تاوتريخوالي په اړه پوهاوی، درک، پېژندنه، اسناد او شواهد په هرهېواد کې په پراخه کچه توپير لري. کورنی تاوتريخوالی ډېر ځله د اجباري يا په ماشومتوب کې د ودونو په وختونو کې رامنځته کېږي. <ref>{{cite journal|doi=10.1007/s10896-013-9555-4|first2=Katelyn|first5=Marsha Pravder|last5=Mirkin|first4=Lori|last4=Rosenthal|first3=Nicole|last3=Mello|last2=Gormley|title=Stay with or Leave the Abuser? The Effects of Domestic Violence Victim's Decision on Attributions Made by Young Adults|first1=Megan Mcpherson|last1=Halket|year=2013|pages=35–49|volume=29|journal=Journal of Family Violence|s2cid=8299696}}</ref><ref name="Child marriages: 39 000 every day">{{cite web|last=WHO|author-link=World Health Organization|title=Child marriages: 39,000 every day|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|website=who.int|publisher=[[World Health Organization]]|date=7 March 2013|access-date=11 April 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414075336/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=14 April 2014}} Joint news release Every Woman Every Child/Girls Not Brides/PMNCH/United Nations Foundation/UNFPA/UNICEF/UN Women/WHO/World Vision/World YWCA/</ref> په ناوړه اړيکو کې کېدای شي، د ناوړه ګټې اخيستنې يو دوران وي، چې په جريان کې يې کړکېچ يا ترينګلتيا لوړېږي او د تاوتريخوالي يو عمل تر سره کيږي، چې ورڅخه وروسته د پخلاينې او ارامۍ دوره وي. کېدای شي، قربانيان د ګوښه والي، واک او کنټرول، له ناوړه ګټه اخيستونکي سره د دردناکه اړيکو، کلتوري منښت، د مالي سرچينو کموالي، وېرې، شرم يا د ماشومانو د ساتنې له لارې په کورني تاوتريخوالي حالتونو کې را ایسار شي. د ناوړه ګټې اخيستنې د پایلې په توګه د تاوتریخوالي قربانيان کېدای شي، فزيکي معيوبيت، بې نظمه تېری، اوږد مهاله روغتيايي ستونزې، ذهني يا رواني ناروغې، محدودې مالي چارې او د روغتیایي اړيکو د رامينځته کولو کمزورې وړتيا تجربه کړي. قربانيان کېدای شي، لکه له زیانونواو تاوانونو څخه د وروسته فشار ګډوډۍ په شان، سخت رواني اختلالات تجربه کړي. هغه ماشومان چې په يوه کورنۍ کې له تاوتريخوالي سره ژوند کوي، ډېری وخت د ځوانۍ له عمر څخه رواني ستونزې ښيې، لکه: مخنيوی، ګواښونو ته ډېره پاملرنه او بې نظمه تېری، چې کېدای شي له ناوړه زيانونو سره مرسته وکړي.<ref>{{Cite journal|last1=Dutton|first1=Donald|last2=Painter|first2=S.L.|date=1981-01-01|title=Traumatic bonding: The development of emotional attachments in battered women and other relationships of intermittent abuse|url=https://www.researchgate.net/publication/284119047|journal=Victimology|volume=6|pages=139–155}}</ref><ref name="care">{{Cite journal|last1=Schechter|first7=Ann|pmc=2078523|pmid=18007959|doi=10.1080/14616730701453762|pages=187–205|issue=3|volume=9|journal=Attachment & Human Development|title=Caregiver traumatization adversely impacts young children's mental representations on the MacArthur Story Stem Battery|first8=Joann L.|last8=Robinson|last7=Kolodji|first1=Daniel S.|first6=Jamie|last6=McCaw|first5=Kimberly A.|last5=Trabka|first4=Mark|last4=Davies|first3=Susan W.|last3=Coates|first2=Annette|last2=Zygmunt|date=2007}}</ref> == ريښه او تعريفونه == جيک ايشلي (Jack Ashley) په ۱۹۷۳ ز کې د انګليستان پارلمان ته خطاب وکړ، د کورني تاوتريخوالي اصطلاح يې په کور کې د تاوتريخوالي په معنا سره وکاروله، چې همدا په عصري حالاتو کې د کورني تاوتريخوالي د اصطلاح لومړنی پېژندل شوی استعمال دی. دا اصطلاح پخوا په ابتدايي توګه مدني نا اراميو ته راجع شوې ده. د يوه هېواد دننه تاوتريخوالي او د بهرني ځواک له خوا تر سره شوي تاوتريخوالي سره مخالف يا يو د بل برعکس دي.<ref>[http://www.womensaid.org.uk/landing_page.asp?section=00010001001900040004 National Women's Aid Federation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113070656/http://www.womensaid.org.uk/landing_page.asp?section=00010001001900040004|date=2012-01-13}}.</ref><ref>[http://hansard.millbanksystems.com/commons/1973/jul/16/battered-wives House of Commons Sitting (1973)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024231056/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1973/jul/16/battered-wives|date=2012-10-24}} Battered Women.</ref><ref name="DV Times">{{cite news|title=Domestic violence in the Times: From civil unrest to spouse abuse|url=https://www.nytimes.com/2014/09/11/upshot/domestic-violence-in-the-times-from-civil-unrest-to-spouse-abuse.html|website=The New York Times|date=September 10, 2014|access-date=March 26, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722131054/http://www.nytimes.com/2014/09/11/upshot/domestic-violence-in-the-times-from-civil-unrest-to-spouse-abuse.html|archive-date=July 22, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=The federalist papers: no. 43 The same subject continued (The powers conferred by the constitution further considered)|url=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/fed43.asp|website=Yale Law School, Avalon Project, Documents in History, Law and Diplomacy|access-date=March 26, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326005948/http://avalon.law.yale.edu/18th_century/fed43.asp|archive-date=March 26, 2016}}</ref> په سنتي يا دوديز ډول کورنی تاوتريخوالی (Domestic Violence) يا په لنډ ډول (DV) تر ډېره له فزيکي تاوتريخوالي سره تړاو درلود. لکه: د مېرمنې ناوړه ګټه اخيستنه، د مېرمنې وهل، د مېرمنې پرله پسې وهل او وهل شوې ښځه اصطلاحات کارول شوي، مګر د غير واده شوو ملګرو د شاملولو هڅو، د فزيکي، ښځينه مرتکبينو او همجنسي اړيکو پرته د ناوړه ګټه اخيستنې له امله په شهرت کې کموالی راغلی دی. کورنی تاوتريخوالی، اوس په عمومي ډول په پراخه کچه تعريف شوی، چې "ټول فزيکي، جنسي، رواني يا اقتصادي تاوتريخوالی، چې کېدای شي د کورنۍ د غړي يا نږدې ملګري له خوا تر سره شي" په کې شامل دي. <ref name="COE directive">{{cite web|url=https://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210)|website=conventions.coe.int|publisher=[[Council of Europe]]|access-date=8 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906075205/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|archive-date=6 September 2013}}</ref><ref name="europa1">{{cite act|url=http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32012L0029&from=EN|title=Establishing minimum standards on the rights, support and protection of victims of crime, and replacing Council Framework Decision 2001/220/JHA|date=25 October 2012|access-date=7 December 2015|number=2012/29/EU|type=Directive|publisher=[[EUR-Lex]]}}</ref><ref>{{cite web|last=Ramos Jr.|first=George H.|title=San Diego Domestic Violence Attorney|url=https://www.ramoscriminallawyer.com/domesticviolence-restrainingorders.html|website=ramoscriminallawyer.com|publisher=George H. Ramos Jr.|access-date=24 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140613053510/http://www.ramoscriminallawyer.com/domesticviolence-restrainingorders.html|archive-date=13 June 2014}}</ref> د نږدې ملګري تاوتريخوالي اصطلاح ډېری وخت د کورنۍ ناوړه ګټه اخيستنې يا کورني تاوتريخوالي سره په مترادف ډول کارول کېږي، مګر دا په ځانګړي ډول هغه تاوتريخوالي ته راجع کېږي، چې د يوې جوړې (خاوند او مېرمنې) په اړيکو کې رامنځته کېږي. د بېلګې په توګه: واده، همغږي يا غيرهمغږي او د ژوند نږدې ملګري. دې ته د روغتيا نړيوال سازمان (WHO) د ناوړه ګټې اخيستنې په توګه د کنټرول چلند اضافه کوي. د نږدې ملګري تاوتريخوالي په متضاد او همجنسي اړيکو کې ليدل شوی او د پخوانيو بېلګو له ډلې د نارينه وو له خوا د ښځو پر وړاندې او برعکس د ښځو له خوا د نارينه وو پر وړاندې تاوتريخوالی يادولي شوو. کورنی تاوتريخوالی يوه پراخه اصطلاح ده، چې زیاتره وخت د کورنۍ د غړو تر منځ  له ماشومانو ناوړه ګټه اخيستنه، د لويانو ناوړه ګټه اخيستنه او نورې  ظالمانه کړنې رانغاړي. <ref>{{Cite web|title=Domestic Abuse & Violence Support in UK|url=https://www.ncdv.org.uk}}</ref><ref name="Wallace p. 2">{{citation|last=Wallace|first=Harvey|contribution=Characteristics of family violence|editor-last=Wallace|editor-first=Harvey|title=Family violence: legal, medical, and social perspectives|page=2|publisher=Pearson|location=Boston, Massachusetts|year=2005|isbn=9780205418220}}</ref><ref name="who.intA">{{cite book|last1=Krug|first5=Rafael|isbn=9789240681804|url=https://archive.org/details/worldreportonvio2002unse|year=2002|location=Geneva, Switzerland|publisher=World Health Organization|title=World report on violence and health|last5=Lozano|first1=Etienne G.|first4=Anthony B.|last4=Zwi|first3=James A.|last3=Mercy|first2=Linda L.|last2=Dahlberg|url-access=registration}}</ref><ref name="apps.who.int">{{cite book|last=WHO|author-link=World Health Organization|title=Understanding and addressing intimate partner violence|publisher=World Health Organization|location=Geneva, Switzerland|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/10665/77432/1/WHO_RHR_12.36_eng.pdf|id=WHO/RHR/12.36|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307192918/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/77432/1/WHO_RHR_12.36_eng.pdf|archive-date=2016-03-07}}</ref><ref>{{cite book|editor-last1=Renzetti|editor-first1=Claire M.|editor-first2=Charles Harvey|editor-last2=Miley|title=Violence in gay and lesbian domestic partnerships|publisher=Harrington Park Press|location=New York|year=1996|isbn=9781560230748|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9781560230748}}</ref><ref name="johnson2000c">{{Cite journal|last1=Johnson|first1=Michael P.|last2=Ferraro|first2=Kathleen J.|s2cid=12584806|author-link=Michael P. Johnson|title=Research on domestic violence in the 1990s: making distinctions|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-marriage-and-family_2000-11_62_4/page/948|journal=[[Journal of Marriage and Family]]|volume=62|issue=4|pages=948–963|doi=10.1111/j.1741-3737.2000.00948.x|jstor=1566718|date=November 2000}}</ref><ref>{{cite web|last=WHO|author-link=World Health Organization|title=Child maltreatment|publisher=World Health Organization|location=Geneva, Switzerland|url=https://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/full_en.pdf|date=2015|access-date=22 August 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501075026/http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/full_en.pdf|archive-date=1 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|last=WHO|author-link=World Health Organization|title=Elder abuse|publisher=World Health Organization|location=Geneva, Switzerland|url=https://www.who.int/ageing/projects/elder_abuse/en/|date=2015|access-date=22 August 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908195535/http://www.who.int/ageing/projects/elder_abuse/en/|archive-date=8 September 2015}}</ref> د ملګرو ملتونو په ۱۹۹۳ ز کې د ښځو پر وړاندې د تاوتريخوالي د له منځه وړلو اعلاميې، کورنی تاوتريخوالی په لاندې ډول راوپېژاند:<blockquote>په کورنيو کې د وهلو ټکولو، په ښځينه ماشومانو د جنسي تېري، د جهېز اړوند تاوتريخوالي، د ازدواجي جنسي تېري، د مېرمنو د تناسلي غړو د تخريب او د ښځوله خوا پرښځو تاوتريخوالي او د زبېښاک اړوند تاوتريخوالي ته زيان رسوونکو داسې نورو دوديزو کړنو په ګډون، په کورنيو کې فزيکي، جنسي او رواني تاوتريخوالی رامنځته کېږي.<ref name="UN GA Res">{{cite book|last=General Assembly|author-link=United Nations General Assembly|title=85th plenary session: declaration on the elimination of violence against women|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|id=A/RES/48/104|publisher=[[United Nations General Assembly]]|date=20 December 1993|access-date=8 September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924000147/http://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|archive-date=24 September 2013}}</ref> </blockquote> == تاریخ == انسائيکلوپيډيا بريتانيکا (''<ins>Encyclopædia Britannica</ins>'') وايي چې: د ۱۸۰۰ ز لسيزې په لومړيو کې ډېري حقوقي سيستمونو، په ښکاره ډول د مېرمنو وهل په خپله ښځه باندې د مېړه د حق په توګه ومنله. د انګليسي عمومي قانون چې د ۱۶ پېړۍ تاريخ ته ورګرځي، چې کورنی تاوتريخوالی يې د ټولنې پر وړاندې جرم ګڼه؛ نه د انفرادي مېرمنې پر وړاندې، چې د مېرمنې وهل د سولې ماتول يا ورڅخه سرغړونه ګڼل کېږي. مېرمنو حق درلود چې د سولې له سیمه ییز عدالت څخه د سولې د اړيکو په بڼه د تعديل غوښتنه وکړي. طرزالعملونه غير رسمي او له ريکارډ يا ثبت څخه بهر وو او هېڅ قانوني لارښود د ثبوت يا تاوتريخوالي داسې معيار نه دی مشخص کړی، چې د محکوميت لپاره کافي وي. دوه عادي جملې يو ميړه دې ته اړ باسي چې اړيکه په يوه عهده کې وټاکي، يا هغه دې ته اړ کړي چې په راتلونکي کې د ښه چلند ضمانت کولو لپاره له خپلو ملګرو څخه ژمنې واخلي. وهل هم په رسمي توګه، د بريد په ډول مؤظف کېدای شي، که څه هم دا ډول محاکمې خورا لږې وې او د سخت ټپي کېدو يا د مړينې له قضيې څخه پرته، سزا په عمومي ډول کوچنۍ جريمې وې.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|last=The Editors of Encyclopædia Britannica|title=Domestic violence|encyclopedia=Encyclopedia Britannica Online|url=http://www.britannica.com/topic/domestic-violence|access-date=October 31, 2011|quote=In the early 1800s most legal systems implicitly accepted wife-beating as a husband's right, part of his entitlement to control over the resources and services of his wife.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627061019/http://www.britannica.com/topic/domestic-violence|archive-date=June 27, 2015}}</ref><ref name="Daniels1997">{{citation|last=Felter|first=Elizabeth|contribution=A history of the state's response to domestic violence|editor-last=Daniels|editor-first=Cynthia R.|title=Feminists negotiate the state: the politics of domestic violence|pages=5–10|publisher=[[University Press of America]]|location=Lanham, Maryland|year=1997|isbn=9780761808848|postscript=.}}</ref><ref name="bloch">{{cite journal|last=Bloch|first=Ruth H.|year=2007|title=The American Revolution, Wife Beating, and the Emergent Value of Privacy|journal=Early American Studies|volume=5|issue=2|pages=223–251|publisher=University of Pennsylvania Press|doi=10.1353/eam.2007.0008|jstor=23546609|s2cid=144371791}}</ref> د پراخوالي په وسیله، د کارچوکاټ په امريکايي مستعمرو کې دایر شوی دی. د ۱۶۴۱ز د ميساچوسټس (Massachusetts) خليج استعمارګرو د آزادۍ بدن اعلان وکړ، چې يوه واده شوې ښځه بايد "د خپل مېړه له خوا د بدني اصلاح يا تغمې څخه پاکه وي." نيو هامپشاېر (New Hampshire) او رودي ټاپو (Rhode Island) هم په خپلو جزايي کودونو کې، د ښځو وهل په څرګند ډول منع کړل.<ref>{{cite web|last=Ward|first=Nathaniel|title=The Massachusetts Body of Liberties (1641)|url=https://history.hanover.edu/texts/masslib.html|website=history.hanover.edu|publisher=Hanover Historical Texts Project, History Department, [[Hanover College]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151228105505/http://history.hanover.edu/texts/masslib.html|archive-date=2015-12-28}}</ref> د امريکا د انقلاب په پیروي، په حقوقي سيستم کې بدلونونو د سیمه ییزو عدالتونو په پرتله مخکينيو دود شوو دولتي محکمو ته ډېر واک ورکړ. == سرچينې او ياداښتونه == hi3bp1gsk07higesvf6wtp18gbytmbn 0 57995 368172 367513 2026-08-10T14:51:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368172 wikitext text/x-wiki د پوستکی د رنګ پر اساس تبعيضي چلند چې د رنګ پالنې يا شيډوايزم په نوم هم پېژندل کېږی، د تعصب ( توپيري چلند) يو ډول دی چې تر مخې يې له هغو خلکو سره بدل چلند کېږي، څوک چې ځانګړي قومي يا توکمي ورته والي لري، دا چلند د هغو ټولنيزو مفاهيمو بر بنسټ کېږي چې د بدن د پوستکې له رنګ سره تړاو لري.<ref name="ssrn.com">{{cite journal|last1=Jones|first1=Trina|year=2001|title=Shades of Brown: The Law of Skin Color|url=http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=dlj|journal=Duke Law Journal|volume=49|issue=1487|doi=10.2139/ssrn.233850}}</ref> په امريکا او اروپا کې د څېړنو پر مهال داسې پراخ شواهد تر لاسه شوي چې، په جرمي عدالت، سوداګرۍ، اقتصاد، هستوګنې، روغتياپالنې، رسنيو او سياست کې د پوستکي د رنګ پر بنسټ توپيري چلند رامنځته شوی دی. د رنګ پالنې په اصطلاح کې د پوستکې هر رنګ شامل دی، خو د رنګ پر اساس توپيري چلند له هغو خلکو سره شوی، چې له سرغړوونکي څخه زيات تور رنګ لري. هغه انسانان چې د پوستکي رنګ يې تور دی، د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې له توپيري چلند سره زيات مخامخ دي. د دې لپاره چې له کم تعصب او توکميز تروريزم سره مخامخ شي، ځينې خلک په خپل مخ سپينوونکي کريم وهي. د روغتيا نړيوال سازمان خبرداری ورکوي چې قصداً د سيماب لرونکې مالګې ګډول (چې د ملانين د توليد مخه نيسي) او د هايدروکوکينون کيمياوي مواد او په پرله پسې ډول د دې زيان لرونکو توکو په اړه له شته قوانينو څخه د جوړوونکو او برابروونکو تېښته د عامو خلکو روغتيا ته سخت زيان رسوي. کلوبتازول پروپيونات د اندېښنې وړ يو بل ډول مواد دی. <ref name="WHO2019">{{cite report|year=2019|title=Preventing Disease Through Healthy Environments: Mercury in Skin Lightening Products|publisher=[[World Health Organization]] Department of Public Health, Environmental and Social Determinants of Health|id=WHO/CED/PHE/EPE/19.13|url=https://www.who.int/publications-detail-redirect/WHO-CED-PHE-EPE-19.13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613223122/https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1262414/retrieve|archive-date=2020-06-13|url-status=live}}</ref><ref name="BackhausOkunmwendia">{{cite web|surname=Backhaus|given=Anne|surname2=Okunmwendia|given2=Ella|title=Skin Bleaching in Ghana: "When You Are Light-Skinned, You Earn More"|department=Global Societies|website=[[Spiegel International]]|publisher=[[Der Spiegel (news website)|Der Spiegel]]|date=2020-06-16|url=https://www.spiegel.de/international/world/skin-bleaching-in-ghana-when-you-are-light-skinned-you-earn-more-a-3a46c628-23b2-4d05-9d32-6cb6deeb4a5a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001234949/https://www.spiegel.de/international/world/skin-bleaching-in-ghana-when-you-are-light-skinned-you-earn-more-a-3a46c628-23b2-4d05-9d32-6cb6deeb4a5a-amp|archive-date=2020-10-01}}</ref><ref name="GbetohAmyot">{{cite journal|surname=Gbetoh|pages=403–410|oclc=1137329629|hdl=1866/19006|bibcode=2016ER....150..403G|pmid=27372064|doi=10.1016/j.envres.2016.06.030|issn=0013-9351|volume=150|given=Mètogbé Honoré|journal=[[Environmental Research]]|date=October 2016|title=Mercury, hydroquinone and clobetasol propionate in skin lightening products in West Africa and Canada|author-link2=scholar:Marc Amyot|given2=Marc|surname2=Amyot|author-link=scholar:Mètogbé Honoré Gbetoh|hdl-access=free}}</ref> == په ټوله نړې کې == د څېړنو د پايلو ګڼو ارزونو موندلې  ده چې د شمالي امريکا او اروپا د مزدورانو په بازارونو کې د مزدورانو د ګومارلو پر مهال قومي او توکميز توپيري چلند شوی دی. په ۲۰۱۶ ز کال کې د دري څلويښت بېلا بېلو څېړنو په تر سره کولو سره د ۷۳۸ لیکنيزو ازموينو د پايلو ارزونه، چې د ۱۹۹۰ز او ۲۰۱۵ ز کلونو تر منځ د OECD په هېوادونو کې شوې وې ، وښودله چې په شمالي امریکا او اروپا کې د مزدورانو د ټاکنې  پر مهال په پراخه کچه توکميز توپيري چلند شوی دی. د لږه کيو نوماندان بايد تر هغه پنځوس سلنه زياتې عرض پاڼې واستوي، څومره چې اکثريت استوي، تر څو لږه  کي د مرکې لپاره راوغوښتل شي. په متحده ايالاتو کې وروستیو څېړنو ښودلې چې ډېر ځله د رنګ په اړوند د افريقاي الاصله امریکايي ټولنيزه –اقتصادي او د روغتيا په برخه کې نابرابري د سپين پوستکو او افريقايي الاصل امريکاي تر منځ له نابرابرۍ سره يا خو برابره وي، يا له هغې څخه هم زیاته وي. <ref name=":7">{{Cite journal|first=Judith|last=Rich|title=What Do Field Experiments of Discrimination in Markets Tell Us? A Meta Analysis of Studies Conducted Since 2000|journal=IZA Discussion Paper No. 8584|date=November 2014|ssrn=2517887}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Zschirnt|doi=10.1080/1369183X.2015.1133279|archive-date=2018-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104035433/https://www.econstor.eu/bitstream/10419/142176/1/Zschirnt%20Ruedin%202016%20Meta%20Pre-Print.pdf|access-date=2018-05-16|s2cid=10261744|hdl=10419/142176|url=https://www.econstor.eu/bitstream/10419/142176/1/Zschirnt%20Ruedin%202016%20Meta%20Pre-Print.pdf|pages=1115–1134|first1=Eva|issue=7|volume=42|journal=Journal of Ethnic and Migration Studies|title=Ethnic discrimination in hiring decisions: a meta-analysis of correspondence tests 1990–2015|date=2016-05-27|first2=Didier|last2=Ruedin|url-status=dead}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal|title=Field Experiments of Discrimination in the Market Place|doi=10.1111/1468-0297.00080|author1=P. A. Riach|author2=J. Rich|journal=The Economic Journal|volume=112|issue=483|pages=F480–F518|date=November 2002|s2cid=19024888|url=http://s3.amazonaws.com/fieldexperiments-papers2/papers/00328.pdf}}</ref><ref name="Monk 396–444">{{Cite journal|last=Monk|first=Ellis P.|s2cid=10357627|date=2015-09-01|title=The Cost of Color: Skin Color, Discrimination, and Health among African-Americans|journal=American Journal of Sociology|volume=121|issue=2|pages=396–444|doi=10.1086/682162|pmid=26594713}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Monk|first=Ellis P.|date=2014-06-01|title=Skin Tone Stratification among Black Americans, 2001–2003|url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2014-06_92_4/page/1313|journal=Social Forces|volume=92|issue=4|pages=1313–1337|doi=10.1093/sf/sou007|s2cid=145107271}}</ref> == اسيا == په ختيځه، سويلي او سویل ختيځه اسيا کې سپين پوستکي ته ترجيح ورکول کېږي، په ځانګړي ډول د چين، سويلي کوريا، تايوان، هانګ کانګن، ويتنام، هندوستان، پاکستان، بنګله ديش، فلپين، اندونيزيا، تايلينډ او جاپان په څېر هېوادونو کې.<ref name="Skin Deep: Dying to be White">{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/13/asia.whitening/|title=Skin Deep: Dying to be White|date=2002-05-15|publisher=CNN|access-date=2010-09-08|archive-date=2010-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408132814/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/13/asia.whitening/|url-status=dead}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|last1=P.H.|first1=Li, Eric|last2=Jeong|first2=Min, Hyun|last3=W.|first3=Belk, Russell|date=2008-01-01|title=Skin Lightening and Beauty in Four Asian Cultures|url=http://www.acrwebsite.org/volumes/13415/volumes/v35/NA-35|journal=NA - Advances in Consumer Research|volume=35|access-date=2016-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618001443/http://www.acrwebsite.org/volumes/13415/volumes/v35/NA-35|archive-date=2019-06-18|url-status=dead|archivedate=2019-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190618001443/http://www.acrwebsite.org/volumes/13415/volumes/v35/NA-35}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/politics/feminism/2016/01/dark-what-behind-india-s-obsession-skin-whitening|title=In the dark: what is behind India's obsession with skin whitening?|access-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618001507/https://www.newstatesman.com/politics/feminism/2016/01/dark-what-behind-india-s-obsession-skin-whitening|archive-date=2019-06-18|url-status=dead}}</ref><ref name="newyorker">{{cite magazine|last=Purnell|first=Newley|url=http://www.newyorker.com/online/blogs/currency/2013/11/images-spark-racism-debate-in-thailand.html|title=Images Spark Racism Debate in Thailand|magazine=The New Yorker|date=2013-10-31|access-date=2021-03-26}}</ref> د پوستکي د رنګ د سپېنېدو تاریخ لرغونو زمانو ته رسېږي. په لرغونو لړيو کې، په هغه چاپېريال کې چېرته چې لمر تېز و او د انسان بدن سپېن پاتې کېده، د دې مطلب شتمني او قدرمني وه، ځکه دې خلکو کولای شول، هغه مهال په کور کې و اوسېږي، کله چې بايد مزدور بهر کار وکړي، په  لرغونې اسيايي کلتور کې همدا راز سپين پوستکي ته د ښځو د ښکلا په سترګه کتل کېدل. د Gojoseon له زمانې څخه «شين» ته ورته سپين پوستکي ته په کوريا کې د غوره پوستکي په توګه کتل کېږي. د جاپان د ايډو پړاو راهيسې لیدل شوي دي چې ښځو به خپل مخونه د خپلې اخلاقي دندې په توګه د وريژو په پوډرو سپينول. چينايي مېرمنو د شیدو په څېر سپين رنګ ته ارزښت ورکاوه او په دې برخه کې به يې ميده شوي ملغلرې تېرولې. په هانګ کانګ، ماليزيا، فلپين او سويلي کوريا کې د تر سره شوې ټولپوښتنې پر بنسټ معلومه شوې ده چې، په هرو لسو مېرمنو کې څلور يې له سپينوونکو کرېمو ګټه پورته کوي. په ډېرو اسيايي کلتورونو کې رنګ پالنه کوچنيانو ته د افسانو په توګه ورزده کېږي، لکه چې د ګريم خيالي کېسو کې د سپين پوستکي د شهزادګۍ يا پېغلې يادونه کېږي. د اسيايي افسانو اتلان په ځانګړي ډول عادلان وي چې زهد، خلوص او ښه والی انځوروي. روښانه رنګ، له ښځینه ښکلا، توکميزې برترۍ او ځواک سره برابر دی او پر واده، دنده، حيثيت او عايد باندې ژور اغېز لري. <ref>{{cite web|url=http://www.pri.org/stories/2009-03-30/skin-whitening-big-business-asia|title=Skin whitening big business in Asia|date=30 March 2009|publisher=Public Radio International|access-date=18 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618001509/https://www.pri.org/stories/2009-03-30/skin-whitening-big-business-asia|archive-date=18 June 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="Verma2011">{{cite journal|author=Verma, Harsh|title=Skin 'fairness'-Culturally Embedded Meaning and Branding Implications|journal=Global Business Review|volume=12|issue=2|year=2011|pages=193–211|doi=10.1177/097215091101200202|s2cid=145725139}}</ref> نړيواله شوې ختيځه اسيا کې اوس هم دا توپيري چلند شته، خو د لویدیځې غوره کړای شوې ښکلا او رسنيو تر اغېز لاندې دي، کوم چې سپينوالی له نوې او ښاري شتمنۍ او بريا سره تړي.<ref>{{Cite book|title=Framing the Bride: Globalizing Beauty and Romance in Taiwan's Bridal Industry|url=https://archive.org/details/framingbrideglob0000adri|last=Adrian|first=Bonnie|publisher=University of California Press|year=2003|isbn=978-0-520-23833-6|pages=[https://archive.org/details/framingbrideglob0000adri/page/147 147]–179}}</ref> ==== چين او جاپان ==== هيروشي واګاتسوما په Daedalus کې ليکي چې:  جاپاني دودونو له اوږدې مودې راهيسې د پوستکي رنګ له نورو فزيکي ځانګړتياوو سره تړلی دی، کوم چې د معنوي پاکوالي يا اصليت د درجې څرګندونه کوي. <ref name=":10">{{Cite journal|last=Wagatsuma|first=Hiroshi|year=1967|title=The Social Perception of Skin Color in Japan|url=https://archive.org/details/sim_daedalus_spring-1967_96_2/page/407|journal=Daedalus|volume=96|issue=2|pages=407–443}}</ref> دا پوهاند د يوه لرغوني جاپاني متل يادونه کوي: «سپين پوستکی اووه نېمګړتياوې جبرانوي». په ځانګړي ډول د يوې مېرمنې سپين پوستکی نورو خلکو ته اجازه ورکوي چې د هغې په نورو مهمو بدني ځانګړتياوو سترګې پټې کړي. د پوستکي رنګ اوس هم په زړه راښکنې، ټولنيز اقتصادي حيثيت او وړتياوو کې اغېز لري. <ref name=":10" /> په لويدیځه څنډه کې خلکو له اوږدې مودې راهيسې ختيځ اسيايان، په ځاګړي ډول چينايان او جاپانيان ژېړ بولي، خو جاپانيان او چينيان ډېر کم وخت خپل پوستکی په دې ډول تشرېح کوي. جاپانيانو په عمومي توګه د شيرو-يعنې سپين- لفظ کارولی دی، تر څو په ټولنه کې د پوستکې زيات روښانه سيوری وښيي. له ۷۱۰ ز څخه تر ۷۹۳ ز کال پورې د جاپان د نارا پړاو درباري مېرمنو، په خپل مخ سپينوونکي پورډر وهل او غمبوري به یې سره ګلابي کول.  له ۷۹۴ ز څخه تر ۱۱۸۶ز کال پورې ډېرو غوښنو ښځو ته په انځورګرۍ او لیکنو کې د سپين پوستو په توګه اشاره شوې ده، د بېلګې په ډول: په ادبي لیکنو کې د ليډي مورساکي له خوا لیکل شوی د ګينجي داستان (د ۱۰۰۰-۱۰۱۲ز کې لیکل شوې) د پام وړ دی.<ref name=":10" /> ==== ماليزيا ==== د يوې ټولپوښتنې په پايله کې دا معلومه شوې چې په څلورو کې درې ماليزيايي نران فکر کوي، که چېرې د دوی مېرمنو روښانه پوستکی درلود، زياتې په زړه پورې به وې.<ref name="Skin Deep: Dying to be White2">{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/13/asia.whitening/|title=Skin Deep: Dying to be White|date=2002-05-15|publisher=CNN|access-date=2010-09-08|archive-date=2010-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408132814/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/05/13/asia.whitening/|url-status=dead}}</ref> د ماليزيا په څېر په ځينو سويلي اسيايي هېوادونو کې، عامه غوره ښکلا «اروپايي-اسيايي بڼه» ده چې، په سيمه ييزه کچه په ماليزيا کې د «پان-اسيايي بڼې» په نوم پېژندل کېږي، د ښکلا همدا غوره والی، له سپين پوستکي څخه راپورته شوی دی چې اروپايي اسيايي، په عمومي توګه غوره بولي چې په طبيعي ډول همدا بڼه ولري. د اعلانونو په تختو او تلويزيونونو د پان-اسيايي څېرو په پراخه کچه ښودل، په هېواد کې يوه جنجالي موضوع ده. دا موضوع هغه مهال لا پسې خپره شوې وه، کله چې په ۲۰۰۹ ز کال کې يوه ماليزيايي سياسي مشر زين الدين مايدين د پان-اسيايي څېرو د ښودلو د کمولو غوښتنه وکړه او ادعا يې وکړه چې، دې څېرو د اعلانونو په تختو او تلويزیون واکمنې پيدا کړی، هغه وړانديز وکړ چې د دې پر ځای دې ملايي، چينايي او هندي څېرې په سيمه ييزو تلويزيونونو وښودل شي. سره له دې چې دا موضوع د هغو ماليزيايانو لپاره د کړکېچ لامل ګرځېدلې، څوک چې ګډ اسيايان (مالايان، چينايان يا هنديان) او د هغو لپاره چې اروپايي الاصله دي، څوک چې د سپين پوستکي په څېر ځانګړتيا لري. په صنعت کې ځينو پوهانو ويلي چې، د پان-اسيايي څېرو کارول، د دې لپاره دي چې د ماليزيايي توکميز تنوع څرګندونه وکړي. شونې ده چې د ګډې بڼې له امله، مختلف توکميز نفوس ته د يو توليد د ترويج لپاره وکارول شي، چې په ۱۹۹۳ ز کال کې د اطلاعاتو وزير هم دا وړانديز کړی و. <ref>{{cite web|title=Miss Universe Malaysia pageant contestants 'look too western'|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1053286/miss-universe-malaysia-pageant-contestants-look-too-western}}</ref><ref>{{cite web|title=Malaysian ads move triggers industry row|url=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2007-02/09/content_805345.htm}}</ref><ref>{{cite book|last=Kemper|first=Steven|url=https://books.google.com/books?id=QqIzh1StFiwC&pg=PA153|title=Buying and Believing: Sri Lankan Advertising and Consumers in a Transnational World|date=1 May 2001|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226430409|page=153}}</ref> ==== هندوستان ==== په هندوستان کې د رنګ پالنې ښوونه د ملت له مفهوم څخه روښانه ده. د هند پرنيمه لويه وچه د مغولو، شمالي او اروپايي استعماري حکومتونو د اوسني سپين رنګ او ځواک د واکمني تر منځ پر اړيکو اغېز کړی. ګڼې مطالعې دې پايلې ته رسېدلي دي چې، په هند کې د سپین رنګ غوره والی، په تاريخي لحاظ هم د هند د ډلو له نظام او هم د ايراني، مغولي او اروپايي ځواکونو له حکومت سره تړلی دی. د هندويزم اغېز هم بايد په نظر کې ونيول شي. د هندوانو ټولنيزې لړۍ په دې ټينګار کړی، هغه څوک چې په لوړې طبقې پورې اړه لري، زیاتره یې د پوستکي سپين رنګ لري او د هغو په پرتله چې د ټيټې طبقې اړوند وي. په همدې بنسټ، دوی په ټولنه کې په ګټور ډول ځای پر ځای شوي دي. <ref>{{Cite journal|last=Shankar|first=Ravi|date=2007|title=Fair Skin in South Asia: an obsession?|url=http://jpad.com.pk/index.php/jpad/article/viewFile/695/668|journal=Journal of Pakistan Association of Dermatologists|volume=17|pages=100–104}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mishra|first=Neha|title=India and Colorism: The Finer Nuances|url=https://openscholarship.wustl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1553&context=law_globalstudies|journal=Washington University Global Studies Law Review|volume=14}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Thappa|title=Skin color matters in India|url=https://www.pigmentinternational.com/article.asp?issn=2349-5847;year=2014;volume=1;issue=1;spage=2;epage=4;aulast=Thappa|access-date=2021-10-15|journal=Pigment International|year=2014|volume=1|page=2|doi=10.4103/2349-5847.135419|s2cid=178991050|archive-date=2023-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328104046/https://www.pigmentinternational.com/article.asp?issn=2349-5847;year=2014;volume=1;issue=1;spage=2;epage=4;aulast=Thappa|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jayawardene|first=Sureshi|date=December 2016|title=Racialized Casteism: Exposing the Relationship Between Race, Caste, and Colorism Through the Experiences of Africana People in India and Sri Lanka|url=https://www.jstor.org/stable/44508183|journal=Journal of African-American Studies|volume=20|issue=3/4|pages=323–345|doi=10.1007/s12111-016-9333-5|jstor=44508183|s2cid=152002116}}</ref><ref>Savita Malik, The Domination of Fair Skin: Skin Whitening, Indian Women and Public Health, San Francisco State University Department of Health Education (2007).</ref> == سرچينې == p6mvejsnms6wc1bcsbcyktd1f8vsxju 0 58054 368146 365049 2026-08-10T14:03:32Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368146 wikitext text/x-wiki له سیاق پرته نقل قول، ځیني وختونه د زمینې یا د نقل قول را ایستلو په نوم هم یادېږي. دا یوه غیر رسمي تېروتنه ده، چېرې چې د وینا یوه برخه د هغې د منحصرې شاوخوا څخه په داسې ډول لرې کېږي، چې د هغه توقع کېدونکې معنا ګډوډوي. دغه شرایط یا زمینې کېدلی شي، قصدي یا ناڅاپي وي، کېدلی شي ، یو څوک د هغه په مفهوم باندې په تېروتنې سره پوه شي او د هغه د روښانه کولو لپاره یو اړین شی لرې کړي، ځکه دی فکر کوي چې هغه ته اړتیا نه شته. د یوې تېروتنې په توګه د خبرو له سیاق پرته نقل قول، له نا سم انتصاب سره توپیر لري، ځکه له سیاق پرته نقل قول، په صحیح سرچینې پورې تړل کېږي.<ref>Engel, Morris S., ''With Good Reason: An Introduction to Informal Fallacies'' (1994), pp. 106–07 {{ISBN|0-312-15758-4}}</ref> د دغې تېروتنې پربنسټ استدلال معمولا ً دوې بڼې لري: # د یوه مغالطه کوونکي کس د استدلال په توګه - هغه نقل قول ته شامليږي، چې له سیاق پرته د نقل قول مخالف وي، ترڅو د هغه موقف ناسم ثابت کړي. په عامه بڼه دا یا ډېر ساده یا خورا سخت ښیي، ترڅو د هغه ردول اسانه شي. دا په سیاست کې عام دي. # واک ته د اپیل په توګه- په دې کې له سیاق پرته د موضوع د نقل قول صلاحیت شاملېږي، ترڅو د ځینو موقیفونو د ملاتړ په موخه صلاحیت ناسم څرګند کړي.<ref>[http://www.fallacyfiles.org/quotcont.html Quoting Out of Context], Fallacy Files</ref> == له سیاق پرته نقل قول == له  سیاق پرته نقل قول د خپلو اصلي ژبنيو شرایطو او سیاق د کلیمو انتخابي اقتباس ته اشاره کوي. په داسې ډول چې تر نظر لاندې معنا تحریفوي او دا هغه عمل دی چې معمولاً له سیاق پرته نقل قول بلل کېږي. دلته ستونزه د هغې له اصلي سیاق پرته د اقتباس لرې کول نه دي (لکه څنګه چې ټول نقل قولونه دي)، بلکې دا د لرې کولو لپاره د پریکړې کوونکي پریکړه ده، چې ځینې نژدې عبارتونه او کلیمات چې د لرې کېدلو په دلیل په زمینه یا موضوع باندې بدلېږي او د غوره شوو کلیماتو د اصلي معنا په څرګندولو کې مرسته کوي. ورځپاڼه لیکونکي میلتون مایر په دغه کړنه کې د جراحي تخریب سره پر پرتله کولو«له سیاق پرته نقل قول» اصطلاح رامنځته کړه او وروسته په المان کې د وایمار په وخت کې د نازي د مشهورې خپرونې د اېډېټور یولیوس استرایچر له خوا توصیف او وکارول شوه. دغې اونیزې د کارګر طبقې د عیسوي لوستونکو ترمنځ د یهودو ګړې پاروونکو احساساتو د پارولو لپاره سټرایچر په منظمه توګه Talmudic متن څخه لنډ نقل قولونه خپاره کړل، چې د دوی د لالچ، غلامۍ او د هغوی د رسمي عامه وژنې ملاتړ یې کاوه. که څه هم، له دې ډول افراطیت څخه په ندرت باندې کار اخیستل کېږي، مګر دا په معاصرو ډله ییزو رسنیو کې د ناسم بیان خپرولو یوه عامه طریقه ده. څېړنو ښودلې ده چې، د دې غلط بیان اغېزې، ان له دې وروسته چې اورېدونکي یې په اصلي شرایطو کې له اقتباس سره مخامخ کېږي، هم پاتې کېږي.<ref>Mayer, M. (1966). [http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/511928.html ''They thought they were free: The Germans, 1933–45.''] Chicago, Illinois: [[University of Chicago Press]].</ref><ref>{{cite journal|title=Quoted out of context: Contextomy and its consequences|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-communication_2005-06_55_2/page/330|journal=Journal of Communication|last=McGlone|first=M.S.|date=2005a|volume=55|issue=2|pages=330–346|doi=10.1111/j.1460-2466.2005.tb02675.x}}</ref><ref>McGlone, M.S. (2005b). [http://mcs.sagepub.com/cgi/content/abstract/27/4/511 Contextomy: The art of quoting out of context.] ''Media, Culture, & Society, 27,'' 511–22.</ref> === په اعلانونو کې === په اعلانونو کې له سیاق پرته د نقل قول یو تر ټولو نامتو مثال «بیا کتنه» ده. د یوې غټې سټوډیو له لوري د رسنیو د رسواکېدلو لالچ چې د هغوی له خرابېدلو سره تړاو لري، کېدلی شي ځینې نیوکه کوونکي وهڅوي، چې د منځنیو فلمونو په اړه مثبتې بیا کتنې ولیکي. په دې ډول، ان هغه وخت چې کله یوه نیوکه په بشپړه توګه منفي وي، نو سټوډیوګانې د هغه د اقتباس یا نقل قول د ناسم ښودلو په اړه لږې څرګندونې لري. د بېلګې په ډول: د نوي لاین سینما د ۱۹۹۵ ز تریلر Se7en لپاره د اعلانونو کاپي اوین ګلیبرمن ته منسوب شوې، چې د Entertainment Weekly منتقد دی، ده د "یو کوچنی شاهکار" تبصره کارولې ده. ګلیبرمن په واقعیت کې Se7en په ټولیزه توګه B− یاد کړ او یوازې پرانیستی کریډیټ یې په خورا عالي بڼه وستایه، هغه وایي: "د کریډیټ لړۍ، د هغې د چټک چوکاټونو او د رواني وسایلو د نږدې جټکو سره، د ډیمنشیا (د عقل زوال) یو کوچنی شاهکار دی." په ورته ډول یونایټید هنرمندانو د خپل فلاپ هوډلم flop Hoodlum په اړه د نیوکه کوونکي کینیت توران په بیا کتنه کې، یوازې د هغه یوه کلیمه «د مقاومت نه وړ» د خپل فلم په اعلانونو کې تر څېړنې لاندې نیولې، ان د لارنس فشبرن لمبه (شغله) ورکوونکې کړنې نه شي کولی هوډلم روښانه کړي، دا به یوازې د ګنګسټر افسانه وي، چې د نکل سیګرټ په پرتله لږ تودوخه تولیدوي. فشبرن بمپي سخت، مقناطیس او حتی د مقاومت وړ نه دی، خو یوازې دغه ممثل په یوازې ځان ډېر څه کولی شي. د دغو سرغړونو په پایله کې ځینې نیوکه کوونکي اوس په قصدي ډول په خپلو بیاکتنو کې د رنګارنګ ژبې کارولو څخه ډډه کوي. په ۲۰۱۰ز کال کې د پاپ کلتوري مجلې وینټي فیئر راپور ورکړچې، یاده مجله د بې باکه کره کتنې قرباني وه. وروسته له هغې چې د Lost ټلویزیوني خپرونې "د ټول وخت تر ټولو ګډوډ، غیر معمولي، مسخره یي، خو بیا هم په یو ډول د روږدي کېدلو په څېر په زړه پورې تلویزیون خپرونه" بیاکتنه کې برخه اخیستې وه او په خپلو اعلاناتي موادو کې یې، یوازې خپلې تر ټولو عادی ټلویزیوني خپرونې ته ځای ورکړی و. کارل بیالیک په ۲۰۰۷ز کې Live Free or Die Hard (وړیا ژوند وکړه یا سخت مړ شه) په اعلان کې په مختلف ډول، د قید اطلاق نمونه په یوه متفاوت فعل باندې ثبت کړه، چېرې چې د نیویارک ډیلي نیوز اقتباس، د "هیسټریک ډول ډېر تولید او د حیرانتیا وړ ساتیري" ته راټیټ شوی و.<ref>Reiner, L. (1996). "Why Movie Blurbs Avoid Newspapers." ''Editor & Publisher: The Fourth Estate, 129,'' 123, citing: * Gleiberman, Owen. (1995, September 22). "[[Seven (1995 film)|Se7en]]" (film review). ''[[Entertainment Weekly]],'' p. 45. * [[Kenneth Turan|Turan, Kenneth.]], (1997, August 27). ''Hoodlum'': A fight for control of Harlem. ''[[Los Angeles Times]]'', p. 8.</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2010/03/good-blurbs-from-bad-reviews-repo-men-the-bounty-hunter-diary-of-a-wimpy-kid|author=Sancton, Julian|date=March 19, 2010|title=Good Blurbs from Bad Reviews: ''Repo Men'', ''The Bounty Hunter'', ''Diary of a Wimpy Kid''|magazine=Vanity Fair|access-date=February 28, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gelfmagazine.com/archives/the_best_worst_blurbs_of_2007.php|author=Bialik, Carl|author-link=Carl Bialik|date=January 6, 2008|title=The Best Worst Blurbs of 2007: The 10 most egregious misquotes, blurb whores, and other movie-ad sins of 2007|publisher=Gelf Magazine|access-date=February 28, 2013|archive-date=October 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016043017/http://www.gelfmagazine.com/archives/the_best_worst_blurbs_of_2007.php|url-status=dead}}</ref> په متحده ایالاتو کې د ناسمو اعلانونو په اړه د شته مقرراتو اضافه، د ګمراه کوونکي یا تېر اېستونکي فلم د بلورونو پروړاندې کوم ځانګړی قانون نشته . MPAA د دوی د جلب یا اقتباس د دقت پر ځای د ټون او منځپانګې لپاره د اعلانونه بیاکتنه کوي. ځینې سټوډیوګانې د یوه پراخ نقل قول له چلولو  وړاندې د دې په لټه کې وي، چې د اصلي نیوکه کوونکي تایید ترلاسه کړي. د اروپایی اتحادیې د غیر عادلانه سوداګریزو کړنو لارښود، له سیاق پرته د نقل قول منع کوي او هغه شرکتونه په نښه کوي، چې د خپلو محصولاتو لپاره یې داسې بڼه چې د اصلي تایید له شرایطو سره همغږي نه لري، د دروغجن اعتبار ادعا کوي. دغه قانون په انګلستان کې د عادلانه سوداګرۍ دفتر له خوا پلي کېږي اود نه مراعات په حالت کې یې تر ټولو لوړه سزا، د £ ۵۰۰۰ جریمې یا دوو کالو حبس دی.<ref>{{cite magazine|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2009/11/best_film_ever.html|author=Beam, Chris|author-link=Chris Beam|date=Nov 25, 2009|title='(Best) Film Ever!!!' How Do Movie Blurbs Work?|magazine=Slate|access-date=February 28, 2013}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/books/2008/jun/07/philippullman Age banding], Philip Pullman, [[The Guardian]], 7 June 2008</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090503025034/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/news/excellent-theatres-forced-to-withdraw-misleading-reviews-835860.html Excellent! Theatres forced to withdraw misleading reviews], Amol Rajan, [[The Independent]], 29 May 2008</ref> == د تخلیق-تدریجي تکامل شخړه == ساینس پوهانو او د دوی ملاتړو د ۱۹۹۰ز لسیزې په نیمایي کې د نیوز ګروپ په پوسټونو کې د اقتباس نقل قول اصطلاح کارولې، ترڅو د ځینې تخلیق کوونکو د نقل قول کولو عمل تشرېح کړي. دغه اصطلاح، د علمي ټولنې د غړو له خوا د هغه مېتود د تشرېح کولو لپاره کارول کېږي، چې د تخلیق کوونکو له لوري د خپل استدلال د ملاتړ لپاره کارول کېږي، که څه هم دا کېدلی شي، ډېری وختونه د تخلیق – تدریجي تکامل څخه بهر کارول کېږي. د دغه عمل په اړه شکایتونه، په اصل کې د دغې اصطلاح د پېژندل شوې کارونې وړاندې مطرح کېدلې.  <ref name="The Quote Mine Project">[http://www.talkorigins.org/faqs/quotes/mine/project.html The Quote Mine Project], John Pieret (ed), [[TalkOrigins Archive]]</ref><ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/ce/3/part5.html The Revised Quote Book], E.T. Babinski (ed), ''TalkOrigins Archive''</ref> تیوډوسیس دوبزانسکي په ۱۹۷۳ز کې په خپله مشهوره مقاله کې لیکلي دي چې: "د تدریجي تکامل له رڼا پرته، په بیولوژي کې هېڅ شی مفهوم نه ورکوي"<blockquote>د دوی [تخلیقیانو] غوره سپورت په احتیاط سره د اقتباساتو یا نقل قولو سره یوځای کول دي او ځینې وختونه په ماهرانه توګه له محتوا څخه ایستل، ترڅو وښيي چې، هېڅ شی  په رښتیا چې د تدریجي تکامل د ملاتړو ترمنځ نه دی رامینځته شوی یا همغږي شوی نه دی. زما ځینې همکاران او زه په خپله، د ځینو نقل قولونو په لوستلو باندې حیران شوي یو، چې ښیي چې موږ په رښتیا سره تر خپل پوستکي لاندې د تدریجي تکامل خلاف یو.</blockquote>دا د متن د اثبات لپاره د عیسوي الاهیاتو له طریقې سره پرتله شوی دی: <blockquote>په ظاهري توګه، ساینس پوهان زیاتره خپل ځان د ساینسي ادبیاتو په کارولو سره څرګندوي. د دوی د ساینسي څېړنو فکر یوازې د ساینسي مجلو او مونوګرافونو لوستل دي. دوی پر کلیمو باندې تمرکز کوي، نه په اصلي حقایقو او استدلال باندې. دوی د ساینس پوهانو یا عالمانو نظر یوازې ساینس یا علم بولي. د سیکولرانو لپاره ساینس، پر سپېڅلو ادبیاتو باندې بدلېږي. د هر ساینس پوه خبرې، د نورو خبرو او بیانونو لپاره تکیه او نقل قول جوړېږي. هره وینا مهمه ده او هره وینا د تفسیر وړ ده.</blockquote> == سرچينې او ياداښتونه == 9hn7oxk8yyjdh30oqtcc49r1n71xcaz 0 58076 368096 335474 2026-08-10T12:47:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368096 wikitext text/x-wiki تکامل د نسلونو په اوږدو کې د ژوند په ټولو بڼو کې د بدلون رامنځته کېدو پروسه ده او تکاملي بیولوژي ، د تکامل د رامنځته کېدو له څرنګوالي څخه بحث کوي.  بیولوژیکي نفوسونه، د هغو جینیتیکي بدلونونو له لارې وده کوي، چې د ژوندیو موجوداتو د لیدلو وړ ځانګړنو له  بدلونونو سره ورته دي. په جینیتیکي بدلونونو کې هغه اوښتونونه ګډون لري، چې د ژوندي موجود په DNA کې د زیان یا کاپي کولو غلطیو له امله منځته راځي. څرنګه چې د یوه نفوس جینیتیکي تنوع د نسلونو په اوږدو کې په ناټاکلي ډول بدلون مومي، طبیعي ټاکنه په تدریجي ډول له دې ځانګړتیاوو سره د ژوندیو موجوداتو د نسبي تولیدي بریالیتوب پر بنسټ د یادو ځانګړتیاوو د ډېر یا لږ عام کېدلو لامل کېږي. د ځمکې عمر نږدې 4.5 میلیارده کلونه دی. د ځمکې پر مخ د ژوند تر ټولو لومړني بی بنسټه شواهد لږ تر لږه له 3.5 میلیارده کلونو راوروسته مودې پورې اړه لري. تکامل د ژوند د سرچینې د توضیح هڅه نه کوي (پرځای یې د Abiogenesis- په واسطه توضیح شوې)، بلکي دا روښانه کوي چې ،څرنګه چې د ژوند لومړنۍ بڼې پر هغه پېچلې ایکوسیستم، چې موږ يې نن ورځ ګورو اوښتې. د ننیو ټولو ژوندیو موجوداتو ترمنځ د ورته والي پر بنسټ، داسې انګیرل کېږي چې، د ځمکې پر مخ ټول ژوند دې د ګډ نسل له لارې له يوه داسې وروستي نړیوال نیکه څخه سرچینه اخیستې وي، کوم چې ټولې پېژندل شوې نوعې، د تکامل پروسې له لارې ور څخه خپرې شوې وي.<ref name="USGS1997">{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|date=July 9, 2007|publisher=[[United States Geological Survey]]|access-date=2015-05-29}}</ref><ref>{{harvnb|Dalrymple|2001|pp=205–221}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Manhesa|date=May 1980|bibcode=1980E&PSL..47..370M|pages=370–382|issue=3|volume=47|journal=[[Earth and Planetary Science Letters]]|title=Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics|url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1980-05_47_3/page/370|first4=Bruno|first1=Gérard|last4=Hamelin|first3=Bernard|last3=Dupréa|author-link2=Claude Allègre|first2=Claude J.|last2=Allègre|doi=10.1016/0012-821X(80)90024-2}}</ref><ref name="Origin1">{{cite journal|last1=Schopf|date=October 5, 2007|doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009|issue=3–4|pages=141–155|volume=158|journal=[[Precambrian Research]]|title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils|url=https://archive.org/details/sim_precambrian-research_2007-10-05_158_3-4/page/141|first4=Abhishek B.|first1=J. William|last4=Tripathi|first3=Andrew D.|last3=Czaja|first2=Anatoliy B.|last2=Kudryavtsev|author-link1=J. William Schopf|bibcode=2007PreR..158..141S}}</ref><ref name="Origin2">{{cite journal|last=Schopf|first=J. William|date=June 29, 2006|title=Fossil evidence of Archaean life|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]]|volume=361|issue=1470|pages=869–885|doi=10.1098/rstb.2006.1834|pmid=16754604|pmc=1578735}}</ref><ref name="RavenJohnson2002">{{harvnb|Raven|Johnson|2002|p=68}}</ref><ref>{{cite web|url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a1|title=Misconceptions about evolution|website=Understanding Evolution|publisher=[[University of California, Berkeley]]|access-date=2015-09-26}}</ref><ref>{{harvnb|Futuyma|2005a}}</ref> ټول خلک، د جینونو په بڼه کې داسې آرثي ماده لري، چې له مور او پلار څخه يې ترلاسه کړې وي، کومه چې دوی يې هر یوه بچي ته لېږدوي. د اولاد ترمنځ د ناټاکلو بدلونونو له لارې د نويو جینونو د پېژندلګوی له امله او یا د د جنسي تکثر په بهیر کې د شته جینونو د بیا بدلولو له لارې د جینونو توپیرونه شته، چې د اوښتونونو (Mutations) په نامه يادېږي. اولاد له والدینو څخه په کوچنیو ناټاکلو څرنګوالو کې توپیرېږي. که ياد توپیرونه ګټوروي، د اولاد د ژوندي پاته کېدو او تکثر احتمال ډېر دی. دا په دې معنا ده چې، په راتلونکې نسل کې به ډېرې اولادونه یاد ګټور توپیر ولري او افراد به د تناسلي بریالیتوب برابر چانسونه، ونه لري. په دې توګه، هغه ځانګړتیاوې به د اولادې په جمعیتونو کې ډېرې عامې کېږي، چې په پایله کې د ژوندکولو شرایطو سره د ژوندي موجوداتو د ښه تطابق سبب کېږي. دا توپيرونه د جمعیت دننه بدلونونو په پایله کې منځته راځي. دا پروسه په نړۍ کې د ژوند ډېرۍ متنوع ډولونو لپاره مسؤلیت پر غاړه لري.<ref name="Gould">{{harvnb|Gould|2002|}}</ref><ref name="Gregory09">{{cite journal|last=Gregory|first=T. Ryan|author-link=T. Ryan Gregory|date=June 2009|title=Understanding Natural Selection: Essential Concepts and Common Misconceptions|journal=Evolution: Education and Outreach|volume=2|issue=2|pages=156–175|doi=10.1007/s12052-009-0128-1|doi-access=free}}</ref> د تکامل عصري پوهاوی، په 1859 ز کې د چارلس ډاروین(Charles Darwin) ''د نوعو په اصل کې'' په خپرولو سره پیل شو. پر دې سربېره، له نباتاتو سره د ګریګور منډل(Gregor Mandel) څېړنو د جینیتیک موروثي نمونو په توضیح کولو کې مرسته وکړه. په پالینټولوژۍ کې د فوسیل کشفیاتو، په جمعیتي جینیتیک کې پرمختګونو او د یوې نړیوالې شبکې علمي څېړنې، د تکامل په میکانیزمونو کې نور جزئیات وړاندې کړل. اوس مهال ساینسپوهان د نویو نوعو د سرچینې په اړه(د نوعو د تولید عملیه- speciation) یو ښه پوهاوی لري او په لابراتواري او وحشي چاپېریال کې یې، د نوعو تولید له پروسې لیدنه کړې ده. تکامل هغه اصلي ساینسي تیوري ده چې، بیولوژی پوهان يې پر ژوند د پوهېدلو لپاره کاروي او د طب، ارواپوهنې، ساتونکې بیولوژۍ، انتروپولوژۍ(انسان پېژندنې)، فارنزیک(عدلي طب)، کرنې او نورو ټولنیزو-کلتوري کارونو په ګډون ډېری څانګو کې کارول کېږي.<ref name="gegme">{{cite web|url=http://www.accessexcellence.org/RC/AB/BC/Gregor_Mendel.php|title=Gregor Mendel (1822–1884)|last=Rhee|first=Seung Yon|website=Access Excellence|publisher=National Health Museum|location=Atlanta, GA|access-date=2015-01-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227004122/http://www.accessexcellence.org/RC/AB/BC/Gregor_Mendel.php|archive-date=2014-12-27}}</ref> == اسانه لنډیز == د تکامل اصلي نظريې په لاندې ډول لنډیز کېدلای شي: * د ژوند بڼې تکثر کوي او له همدې امله تمایل لري چې، خورا زیاتې شي. * د ښکار کولو او سیالۍ په شان عوامل، د افرادو ژوندي پاتې کېدلو پر وړاندې عمل کوي. * هریو بچی، له خپل مور او پلار څخه په کوچنیو او ناټاکلو طریقو سره توپيرېږي. * که چېرې دا توپیرونه ګټور وي، د اولاد د ژوندي پاتې کېدو او بیا زیږون احتمال ډېر دی. * دا د دې امکان رامنځته کوي چې، ډېری بچیان به په راتلونکي نسل کې ګټور توپیرونه او لږ به يې زیان رسوونکي توپیرونه ولري. * دا توپیرونه چې په پایله کې يې د جمعیت ترمنځ بدلونونه منځته راځي ، د نسلونو په اوږدو کې راټولېږي. * د وخت په تېرېدو سره، جمعیتونه کولای شي په نویو نوعو ټوټه یا څانګې شي. * دا پروسې چې په ټوله کې د تکامل په توګه پېژندل کېږي، د ژوند ډېری د هغو مختلفو بڼو لپاره مسؤلې پېژندل کېږي، چې په نړۍ کې لیدل شوې دي. == طبیعي ټاکنه == په نولسمه پیړۍ کې، د طبیعي تاریخ ټولګې او موزیمونه مشهور ول. اروپايي پراختیا او سمندري سفرونو طبیعت پلویان وګمارل، په داسې حال کې چې د لویو موزیمونو ساتونکو د ژوند د ډولونو ساتل شوې او ژوندۍ نمونې نندارې ته وړاندې کولې. چارلس ډاروین (Charles Darwin) یو انګلیسي فارغ التحصیل و چې، د طبیعي تاریخ په څانګو کې روزل شوی او زده کړه یې کړې وه. د ډاروین په شان تاریخ پوهانو به ،د نمونو هغه پراخ ټولګې چې د موزیمونو د ساتونکو له خوا زیرمه او اداره شوې وو، راټول، لېست کولې، شرحه او څېړلې. ډاروین د HMS Beagle په پلاوي کې د بېړۍ یوه طبیعت پوه په توګه دنده ترسره کوله، چې د نړۍ چارچاپېر يو پنځه کلن څېړنیز سفر لپاره ګمارل شوی و. د خپل سمندري سفر په لړ کې، هغه د ژوندیو موجوداتو خورا ستره برخه ولیدله او راټوله کړه، د سویلي امریکا د ساحلونو په اوږدو او ګاونډیو ګالاپاګوس ټاپوګانو کې، د ژوند له مختلفو بڼو سره ډېر زړه راښکون درلود.<ref>{{harvnb|Farber|2000|p=136}}</ref><ref>{{harvnb|Darwin|2005}}</ref> ډاروین د لرې ځایونو څخه د ژوند مختلفو بڼو په راټولولو او څېړلو خورا پراخه تجربه ترلاسه کړه. هغه د خپلو څېړنو له لارې دا نظریه چې د نوعو هرې یوې د ورته ځانګړتیاوو سره له پلرونو څخه وده موندلې، جوړه کړه. په 1838 ز کې هغه تشرېح کړه چې، څنګه به يوه پروسه چې ده طبیعي ټاکنه بلله، دا کار رامنځته کړي.<ref name="Confessions">{{cite journal|last=Eldredge|first=Niles|author-link=Niles Eldredge|date=Spring 2006|title=Confessions of a Darwinist|url=http://www.vqronline.org/vqr-portfolio/confessions-darwinist|journal=[[Virginia Quarterly Review]]|location=Charlottesville, VA|publisher=[[University of Virginia]]|volume=82|issue=2|pages=32–53|access-date=2015-01-07|خونديځ نېټه=2015-09-06|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150906090012/http://www.vqronline.org/vqr-portfolio/confessions-darwinist|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150906090012/http://www.vqronline.org/vqr-portfolio/confessions-darwinist|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906090012/http://www.vqronline.org/vqr-portfolio/confessions-darwinist}}</ref> د یوه جمعیت اندازه، په دې پورې اړه لري چې په څه مقدار او شمېر سرچینې یې د ملاتړ وړتیا لري. کال په کال د جمعیت په ورته اندازه پاتې کیدو لپاره،  باید د نفوسو د اندازې او د لاس رسۍ وړ سرچینو ترمنځ یو انډول یا توازن وي. له هغې چې ژوندي موجودات د هغه شمېر په پرتله، چې چاپېریال یې ملاتړ کولای شي، ډېر اولادونه منځته راوړي، له هر یوه نسل څخه ټول اولادونه نه شې کولای چې، ژوندي پاته شي. د سرچینو لپاره باید يوه رقابتي مبارزه وي، چې په ژوندي پاتې کېدلو کې مرسته کوي. د پایلې په توګه: ډاروین وپوهېد، چې دا یوازې چانس نه دی، چې د ژوندي پاتې کېدلو پریکړه کوي. پر ځای يې، د يوه ژوندي موجود پایښت، د هر یوه انفرادي ژوندي موجود په توپیرونو یا هغو ځانګړتیاوو پورې اړه لري، چې له ژوندي پاتې کیدو یا تکثر سره مرسته کوي یا یې خنډ ګرځي. داسې احتمال شته، چې ښه تطابق شوي افراد به د دوی د لږ ښه تطابق شوو سیالانو په پرتله ډېر اولاد پرځای پرېږدي. هغه ځانګړتیاوې به د نسلونو په اوږدو کې له منځه ولاړې شي، چې د ژوندي پاتې کېدو یا تکثر پر وړاندې خنډ ګرځي. هغه ځانګړتیاوې به د نسلونو په اوږدو کې راټولې شي، چې د يوه ژوندي موجود ژوندي پاتې کېدو او تکثر سره مرسته کوي. ډاروین وپوهېد، چې ژوندي پاتې کېدلو او تکثر لپاره د افرادو نامساوي وړتیاوړې کولای شي، په جمعیت کې د تدریجي بدلونونو لامل شي او د دې بهیر د تشرېح کولو لپاره يې د طبیعي ټاکنې اصطلاح وکاروله.<ref name="Geographic">{{cite journal|last=Quammen|first=David|author-link=David Quammen|date=November 2004|title=Was Darwin Wrong?|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0411/feature1/fulltext.html|journal=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]|type=Online extra|location=Washington, D.C.|publisher=[[National Geographic Society]]|access-date=2007-12-23|archivedate=2007-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215203824/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0411/feature1/fulltext.html}}</ref><ref name="wyhe">{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/darwin.html|title=Charles Darwin: gentleman naturalist|last=van Wyhe|first=John|author-link=John van Wyhe|year=2002|work=[[The Complete Works of Charles Darwin Online]]|oclc=74272908|access-date=2008-01-16}}</ref> په حیواناتو او نباتاتو کې د بدلونونه کتنې، د طبیعي ټاکنې بنسټ جوړ کړی دی. د بیلګی په ډول: ډاروین ولیدل چې ارکید او حشرات سره نږدې اړیکه لري، چې د نباتاتو ګرده افشانۍ ته اجازه ورکوي. هغه و موندله چې، ارکیدونه مختلف جوړښتونه لري، چې حشرات جذبوي، ترڅو د ګلونو ګرده د حشراتو بدنونه سره ونښلول شي. په دې توګه حشرات له یوه نارینه ارکید څخه ښځینه هغه ته ګرده لېږدوي. د ارکیدونو د پراخې بڼې له شتوالي سره، دا ځانګړې برخې له نورو ګلونو سره له ورته بنسټیزو جوړښتونو څخه جوړې شوې دي. ډاروین په خپل کتاب د ارکیدونو القاح 1862 ز کې وړاندیز وکړ چې، د ارکید ګلونه، له مخکینیو شته برخو څخه د طبیعي ټاکنې له لارې تطابق شوي دي.<ref>{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_FertilisationofOrchids.html|title=Fertilisation of Orchids|last=van Wyhe|first=John|year=2002|work=The Complete Work of Charles Darwin Online|oclc=74272908|access-date=2008-01-07}}</ref> ډاروین لاتراوسه د طبیعي ټاکنې په اړه له خپلو نظریو سره په څېړنو او ازمویلو بوخت و، چې له الفرید روسل والاس (Alfred Russel Wallace) څخه یې یو داسې لیک ترلاسه کړچې، د ده له تیورۍ سره ورته تیوري يې تشرېح کوله. دې په سملاسي ډول له دواړو تیوریو يو ځای خپرېدو ته لار جوړه کړه. دواړو والاس او ډاروین، د ژوند تاریخ د یوې کورنۍ ونې په توګه لیده، چې د ونو په تنو کې هره یوه څانګه یو ګډ نیکه دی. د تنو زخې، له عصري نوعو استازولي کوي او څانګې یې له عامو نیکونو استازولي کوي، چې د مختلفو نوعو ترمنځ ګډ دي. د دې اړیکو د تشرېح کولو لپاره، ډاروین وویل چې:  ټول ژوندي موجودات سره تړلي وو او دا په دې معنا ده چې، ټول ژوند باید له يو څو بڼو څخه او یا ان له یوه مفرد ګډ نیکه څخه راوتلې وي. هغه دا بهیر، له اصلاح سره نزول وباله.<ref name="wyhe" /> ډاروین په کال 1859ز ''د نوعو په سرچینه کې'' کې د طبیعي ټاکنې په وسیله خپله تیوري خپره کړه. د هغه تیوري، دا افاده کوي چې د انسانیت په ګډون ټول ژوند، د طبیعي پرله پسې پروسو محصول دی. دا مفهوم چې په ځمکه کې دې ټول ژوند یو ګډ نیکه ولري، د ځینو مذهبي ډلو له نیوکو سره مخامخ شو. د دوی نیوکې، د نن ورځې په ساینسي ټولنه کې له 99 سلنې څخه د ډېرو خلکو له خوا، د تیورۍ لپاره د ملاتړ کچې سره مخالفې دي.<ref name="delgado">{{cite journal|last=Delgado|first=Cynthia|date=July 28, 2006|title=Finding the Evolution in Medicine|url=http://nihrecord.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|journal=NIH Record|volume=58|issue=15|pages=1, 8–9|لاسرسي نېټه=November 18, 2021|خونديځ نېټه=September 24, 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150924003836/https://nihrecord.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150924003836/https://nihrecord.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924003836/https://nihrecord.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm}}</ref> طبیعي ټاکنه، معمولاً تر ټولو وړ پایښت سره برابره ده، مګر دا بیان په کال 1864 ز کې، له هغې څخه پنځه کلونه وروسته چې، چارلس ډاروین خپلې څېړنې خپرې کړې، د هاربیرټ سپنسر(Herbert Spencer) د بیولوژي اصولو نه سرچینه اخلي. د ترټولو مناسبې بقا د طبیعي ټاکنې پروسه ناسمه تشرېح کوي، ځکه چې طبیعي ټاکنه، یواځې د پایښت په اړه نه ده او دا تل تر ټولو مناسبه نه وي چې بقا ومومي. <ref>{{harvnb|Futuyma|2005b|pp=93–98}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == fcng3b85nctj1nn04uhx7hj3vupc3f7 0 58102 368184 273770 2026-08-10T15:14:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368184 wikitext text/x-wiki ساينسي انقلاب د هغو پېښو لړۍ وه، چې د عصري علومو د راڅرګندېدلو په لومړۍ عصري دوره کې کله چې د رياضي، فزيک، ستورو پېژندنې، بيولوژي (د انسان د اناتومي په ګډون) او د کېمياوي پرمختګونو د طبيعت په اړه د ټولنې نظرونه بدل کړل.<ref name="Galileo">Galilei, Galileo (1974) ''Two New Sciences'', trans. [[Stillman Drake]], (Madison: Univ. of Wisconsin Pr. pp. 217, 225, 296–67.</ref><ref name="Moody">{{cite journal|author=Moody, Ernest A.|year=1951|title=Galileo and Avempace: The Dynamics of the Leaning Tower Experiment (I)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_1951-04_12_2/page/163|journal=Journal of the History of Ideas|volume=12|issue=2|pages=163–93|doi=10.2307/2707514|jstor=2707514}}</ref><ref name="Clagett">Clagett, Marshall (1961) ''The Science of Mechanics in the Middle Ages''. Madison, Univ. of Wisconsin Pr. pp. 218–19, 252–55, 346, 409–16, 547, 576–78, 673–82</ref><ref>Maier, Anneliese (1982) "Galileo and the Scholastic Theory of Impetus," pp. 103–23 in ''On the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Anneliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy''. Philadelphia: Univ. of Pennsylvania Pr. {{ISBN|0-8122-7831-3}}</ref><ref name="Hannam, James 2011 p342">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Hannam|Hannam]], p. 342</ref><ref name="Grant">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Grant|Grant]], pp. 29–30, 42–47.</ref> ساینسي انقلاب په اروپا کې د رینسانس د دورې په اخرو کې رامینځته شو او د اتلسمې پیړۍ تر وروستیو پورې یې دوام وکړ او د روښانتیا په نوم په پیژندل شوي فکري ټولنیز خوځښت یې اغیزه وکړه. که څه هم چې د هغې پرنیټې باندې لا بحثونه کیږي، خو په 1543 کې د نیکولاس کوپرنیکس د ''De revolutionibus orbium coelestium'' خپرونه چې د (د آسماني کرو د انقلابونو په اړه) وه، معمولا د ساینسي انقلاب د پیل نښه ګڼل کیږي.<ref>Juan Valdez, The Snow Cone Diaries: A Philosopher's Guide to the Information Age, p 367.</ref> د یوې اوږدې مودې په لړ کې د ساینسي انقلاب مفهوم په اتلسمه پیړۍ کې د ژان سلوین بیلي په اثارو او کارونو کې راڅرګند شو، ځکه دی د زړو د له منځه وړلو او د نوي د رامنځته کولو د دوه مرحليي پروسې شاهد و. د ساینسي انقلاب پیل،<ref>{{cite journal|title=The Eighteenth-Century Origins of the Concept of Scientific Revolution|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_april-june-1976_37_2/page/257|first=I. Bernard|last=Cohen|journal=Journal of the History of Ideas|volume=37|issue=2|year=1976|pages=257–88|doi=10.2307/2708824|jstor=2708824}}</ref> د «ساینسي رینسانس» د پخوانیو پوهانو د پوهې په بیا رغونه او ترلاسه کولو باندې تمرکز درلود، چې په عام ډول په 1632 کې د نړۍ د دوو لویو سېسټمونو په اړه د ګالیلیه د خبرو په خپرولو سره پای ته ورسید.<ref>{{Cite journal|jstor=227945|last1=Cohen|first1=I. Bernard|title=Reviewed work: The Scientific Renaissance, 1450-1630, Marie Boas|journal=Isis|volume=56|issue=2|pages=240–42|year=1965|doi=10.1086/349987}}</ref> د ساینسي انقلاب بشپړول د اسحاق نیوټن د 1687 پرنسیپیا "لوی ترکیب" ته منسوب کېږي. دغه کار د حرکت او نړیوالې جاذبې قوانین رامنځته کړل او په دې توګه یې د نوې کیهان پېژندنې ترکیب بشپړ کړ. د اتلسمې پیړۍ په پای کې د روښانتیا عمر د ساینسي انقلاب څخه وروسته د «انعکاس عمر» ته لاره هواره کړه.<ref>{{cite web|url=http://oyc.yale.edu/physics/phys-200/lecture-3|title=PHYS 200 – Lecture 3 – Newton's Laws of Motion – Open Yale Courses|website=oyc.yale.edu}}</ref> == پېژندنه == په ساینس کې لوی پرمختګونه د 18 مې پیړۍ را پدېخوا انقلابونه ګڼل کېږي. د مثال په توګه په 1747 کې فرانسوي ریاضي پوه الیکسس کلیراوت لیکلي چې «نیوټن په خپل ژوند کې یو انقلاب رامنځته کړ.»<ref>{{Cite journal|first=Alexis-Claude|last=Clairaut|year=1747|title=Du système du Monde, Dans Les Principes de la gravitation universelle}}</ref> دا کلمه د انټوین لیویسیرپه 1789 کې چې د اکسیجن کشف یې اعلانوه، هم وکاروله. «په ساینس کې کمو انقلابونو په ناڅاپي ډول د اکسېجن تیوري د معرفي کولو په څیر ډیره عمومي توجو جلب کړې ده... لیویسیر وليدل چې د ده تيوري د هغه وخت د ټولو نامتو پوهانو لخوا ومنل شوه او د څو کلونو په لړ کړې د هغه د لومړي نشر څخه د اروپا په لویه برخه کې و چلېده.»<ref>{{cite book|title=History of the inductive sciences|year=1837|first=William|last=Whewell|volume=2|pages=275, 280|url=https://archive.org/stream/historyinductiv05whewgoog#page/n279/mode/2up}}</ref> په 19 مه پیړۍ کې ویلیم وویل خپله په ساینس کې انقلاب او هغه ساینسي میتود چې په 15 او 16 مه پیړۍ کې رامنځته شوی و، تشریح کړ. «د هغو مهمو انقلابونو له جملې څخه چې د نظرونو پام یې وراړولی، د انسان ذهن دی، چې د داخلي قدرتونو له لارې د ضمني اعتماد څخه په بهرني مشاهده باندې لېږدول کېږي. په دې ډول  د تیر عقل لپاره د بې حده درناوي څخه د بدلون او پرمختګ په تمه مخ پر وړاندې ځي.» دغې چارې د ننني ساینسي انقلاب عام نظر ته وده ورکړه:<ref>{{cite book|title=Philosophy of the Inductive sciences|year=1840|first=William|last=Whewell|volume=2|page=318|url=https://archive.org/stream/philosophyinduc04whewgoog#page/n328/mode/2up}}</ref><blockquote>د طبیعت په اړه یو نوی لید راڅرګند شو او د هغه یوناني نظر ځای یې ونیو، چې نږدې 2000 کاله یې پر ساینس باندې تسلط درلود. په دې ډول ساینس یو خپلواک با ډسپلینه او د فلسفې او ټیکنالوژۍ دواړو څخه جلا او د ګټورو موخو د درلودونکي علم په توګه وپیژندل شو.<ref name=":0">{{cite book|title=Encyclopædia Britannica|chapter=Physical Sciences|edition=15th|volume=25|page=830|year=1993}}</ref></blockquote>ساینسي انقلاب په دودیز ډول داسې انګېرل کیږي، چې د کوپرنیکن د انقلاب (په 1543 کې پیل شوی) سره یو ځای پیل شوی او د آیزاک نیوټن د 1687 پرنسیپیا «لوی ترکیب» کې بشپړ شو. د چلند د تغییر ډېری برخه د فرانسیس بیکن [حواله ته اړتیا لري] څخه سرچینه اخلي، کوم چې د ساینس په عصري پرمختګ کې د هغه «باور او ټینګار» اعلان د ساینسي ټولنو رامنځته کولو ته الهام ورکړ. د بېلګې په توګه شاهي ټولنه [د اړتیا وړ استناد] او ګالیله چې د کوپرنیکس اتل و د حرکت ساینس ته وده ورکړه.<ref name=":0" /> ساینسي انقلاب د کتاب په تولید کې د پرمختګ له امله شونی شو.<ref>Owen Gingerich, "Copernicus and the Impact of Printing." ''Vistas in Astronomy'' 17 (1975): 201-218.</ref><ref>Anthony Corones, "Copernicus, Printing and the Politics of Knowledge." in ''1543 and All That'' (Springer, Dordrecht, 2000) pp. 271-289.</ref> د چاپي مطبوعاتو له راتګ څخه وړاندې چې په ۱۴۴۰ مه لسیزه کې د جوهانس ګوتنبرګ لخوا په اروپا کې معرفي شو، نوهغه وخت په دغه قاره کې د ساینسي اثارو لپاره دومره پراخه بازار نه و، لکه څومره چې د مذهبي کتابونو لپاره و. چاپ په پریکنده توګه د ساینسي پوهې د رامنځته کولو لاره بدله کړه او همدارنګه د هغه د خپرېدلو تګلاره تغییر شوه. دغې چارې د کره ډیاګرامونو، نقشو، اناتوميکي نقاشي او د نباتاتو او حیواناتو نندارې ته د بیا تولید توانایي ورکړه. د علمي کتابونه چاپ ته یې پراخه کچه لاسرسی ور کړ. څېړونکو ته یې اجازه ورکړه چې په آزاده توګه پخوانیو لرغونو متنونو ته مراجعه وکړي او خپل مشاهدات د نورو پوهانو سره پرتله کړي. که څه هم د چاپونکو غلطۍ اوس هم ډېر وخت د غلطو معلوماتو د خپرېدلو لامل کیږي.<ref>Martyn Lyons, ''Books: A Living History''. Los Angeles: J. Paul Getty Museum, 2011, 71.</ref> د بېلګې په توګه، د ګالیله ګالیله په سیډریوس نونسیوس (د ستوري میسنجر) کې چې په 1610 کې په وېنز کې خپور شو، د سپوږمۍ د سطحې تلسکوپي انځورونو په غلطۍ سره د مخ لوري ته ښکاره شول.) د نقاشي فلزي تختو پراختیا اجازه ورکړه، ترڅو کره بصري معلومات دایمي شي. دا د پخوا په پرتله یو لوی بدلون و، ځکه هغه وخت د لرګیو پر تخته رامنځته شوي انځورونه (د لرګي ټاپه) د تکراري کارولو له لارې خرابېدل. پخوانیو ساینسي څیړنو ته د لاسرسي امکان په دې مانا و، چې ګواکي نور څیړونکي اړ نه دي چې د خپلو مشاهدو معلوماتو ته د مانا ورکولو لپاره تل له صفر څخه پیل وکړي.<ref>Martyn Lyons, ''Books: A Living History''. Los Angeles: J. Paul Getty Museum, 2011, 71.</ref> په شلمه پیړۍ کې الکساندر کویری د «ساینسي انقلاب» اصطلاح معرفي کړه، چې د خپل تحلیل لپاره یې په ګالیله باندې تمرکز وکړ. دا اصطلاح د بټرفیلډ لخوا د هغه د عصري ساینس په رېښه یا اصل کې رایجه شوه. د توماس کوهن د 1962 کار د ساینسي انقلابونو د جوړښت په توګه په دې ټینګار وکړ، چې بېلابېل تیوریکي چوکاټونه، لکه د انشټاین د نسبیت تیوري او د نیوټن د جاذبې تیوري چې د هغه ځای ناستې شوه، نه شي کولی په مستقیم ډول پرته د مانا له لاسه ورکولو څخه پرتله شي. === اهمیت === دغې دورې د ریاضیاتو، فزیک، ستورو پېژندنې او بیولوژي په برخه کې په هغه مؤسېساتو کې چې له ساینسي تحقیقاتو او د کایئناتو څخه د هر اړخه تصور درلودلو څخه یې ملاتړ کاوه، بنسټیز بدلون راوست. دغې ساینسي انقلاب د څو عصري علومو د رامنځته کېدلو لامل شو. جوزف بن ډیویډ په 1984 کې لیکي:<ref name="Schuster 1996">{{cite book|author-last=Schuster|editor4-last=Hodge|pages=217-242|publisher=[[Routledge]]|location=[[Abingdon, Oxfordshire]]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6GIPEAAAQBAJ&pg=PA217|chapter=Scientific Revolution|title=Companion to the History of Modern Science|editor4-first=Jonathon|editor3-first=John|author-first=John A.|editor3-last=Christie|editor2-first=Robert|editor2-last=Olby|editor1-first=Geoffrey|editor1-last=Cantor|orig-year=1990|year=1996|isbn=9780415145787}}</ref><blockquote>د پوهې چټک راټولول چې د 17 مې پیړۍ راپدېخوا د ساینسي پرمختګ ځانګړنه ده، کله هم له هغه وړاندې نه دی رامنځته شوې. د ساینسي فعالیت نوې بڼه یوازې د لویدیځې اروپا په څو هیوادونو کې راڅرګنده شوې ده او شاوخوا د دوه سوه کلونو لپاره په دې کوچنۍ سیمه کې محدود و. د 19 پیړۍ راهیسې، ساینسي پوهه د نورې نړۍ لخوا هم جذب شوه.</blockquote>ډیری معاصر لیکوالان او عصري تاریخ پوهان ادعا کوي، چې په نړۍ لید کې انقلابي بدلون راغلی دی. په 1611 کال کې انګلیسي شاعر جان ډون لیکلي:<blockquote>نوې فلسفه ټول کسان په شک کې بولي د اور عنصر په بشپړه توګه ایستل شوی لمر ورک شوی، ځمکه او د هیڅ انسان عقل شتون نه لري کولی شي هغه ته په ښه توګه لارښوونه وکړي چې چیرې یې وپلټي.</blockquote>د شلمې پیړۍ په مینځ کې تاریخ لیکونکی هربرټ بټرفیلډ که څه هم لږ ناراضه و، خو بیا یې هم دا بدلون یو بنسټیز بدلون ګڼلو. د تاریخ پروفسرو پېټرهرېسون په دې باور دی، چې مسحیت د ساینسي انقلاب په ظهور کې رغنده رول درلود. == سرچينې او ياداښتونه == po7m3mvfvyy6l6fi53gz0aab5q64az4 0 58103 368144 335612 2026-08-10T14:00:26Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368144 wikitext text/x-wiki د ځمکې، انسانيت او نورو ژونديو موجودواتو د اصليت په اړه، اوسمهال تکراري کلتوري، سياسي او الاهياتي کښالې روانې دي (ځينې وخت دې لانجو ته د تخليق «پيدايښت- پنځونې» او تکامل د بحث يا د سرچینې د  بحث نوم هم ورکول کېږي). د تخليق په اړوند يو مهال په پراخه کچه دا باور کېده، چې ټول انواع د الله(ج) له خوا په ټاکلي ډول پیدا شوي دي، خو د نولسمې پېړۍ له نيمايي څخه، د علمي ټولنې له خوا د طبيعي غوراوي په وسیله د تکامل نظريه، د يوه علمي تجربوي واقعيت په توګه ثبت شوه. {{مالومات}} په ټوله نړۍ کې مسلکي علمي ادارې دا ډول ټول بحثونه مذهبي بولي، نه علمي: په علمي ټولنه کې، تکامل د يوه حقيقت په توګه منل شوی دی او د شبه علم( پوهې ته ورته) په ډول د دې دوديز اند د ساتلو لپاره،<ref>[https://web.archive.org/web/20150623010121/https://www.interacademies.net/10878/13901.aspx IAP Statement on the Teaching of Evolution] Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, including the [[United Kingdom|United Kingdom's]] [[Royal Society]] (PDF file)</ref> نږدې په ټوله نړۍ کې هڅې روانې دي.<ref name="IAP_2006">{{cite web|url=http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx|title=IAP Statement on the Teaching of Evolution|author=IAP Member Academies|date=June 21, 2006|website=[[InterAcademy Panel|IAP]]|publisher=[[TWAS|The World Academy of Sciences]]|location=Trieste, Italy|access-date=2014-08-27|تاريخ الأرشيف=2011-07-17|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=2011-07-17|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx}}</ref><ref name="AAAS 2006">{{cite web|url=http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf|title=Statement on the Teaching of Evolution|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=February 16, 2006|publisher=American Association for the Advancement of Science|location=Washington, D.C.|quote=Some bills seek to discredit evolution by emphasizing so-called 'flaws' in the theory of evolution or 'disagreements' within the scientific community. Others insist that teachers have absolute freedom within their classrooms and cannot be disciplined for teaching non-scientific 'alternatives' to evolution. A number of bills require that students be taught to 'critically analyze' evolution or to understand 'the controversy.' But there is no significant controversy within the scientific community about the validity of the theory of evolution. The current controversy surrounding the teaching of evolution is not a scientific one.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060221125539/http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf|archive-date=2006-02-21|access-date=2014-07-31}}</ref><ref name="Kitzmiller_p83">{{cite court|litigants=Kitzmiller v. Dover Area School District|vol=04|reporter=cv|opinion=2688|court=M.D. Pa.|date=December 20, 2005}} [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_83_of_139|Whether ID Is Science, p. 83]].</ref><ref name="Larson_p258">{{harvnb|Larson|2004|p=258}}: "Virtually no secular scientists accepted the doctrines of creation science; but that did not deter creation scientists from advancing scientific arguments for their position."</ref> په داسې حال کې چې دا لانجه اوږ تاريخ لري،{{sfn|Numbers|1992|pp=3–240|ps=}} نن ورځ دا لانجې د ښې علمي زده کړې په اړوند روانې دي،<ref name="Peters_Hewlett">{{cite web|url=http://www.plts.edu/docs/ite_evol_fighting.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129202440/http://plts.edu/docs/ite_evol_fighting.pdf|archive-date=29 November 2010|title=The Evolution Controversy: Who's Fighting with Whom about What?|last1=Peters|first1=Ted|author-link1=Ted Peters (theologian)|last2=Hewlett|first2=Martinez|author-link2=Martinez Hewlett|date=December 22, 2005|website=Pacific Lutheran Theological Seminary|publisher=[[Pacific Lutheran Theological Seminary]]|location=Berkeley, CA|id=Evolution Brief E2|access-date=2014-08-27}}</ref><ref name="Kitzmiller_p20">{{cite court|litigants=Kitzmiller v. Dover Area School District|vol=04|reporter=cv|opinion=2688|court=M.D. Pa.|date=December 20, 2005}} [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/2:Context#Page_20_of_139|Context, p. 20]].</ref> د تخليق تګلاره په بنسټيز ډول په عام تعليم کې د تخليق پر لارښوونو تمرکز کوي.<ref name="Slevin">{{cite news|last=Slevin|first=Peter|date=March 14, 2005|title=Battle on Teaching Evolution Sharpens|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A32444-2005Mar13.html|newspaper=[[The Washington Post]]|page=A01|access-date=2014-08-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cstl-cla.semo.edu/rdrenka/Renka_papers/intell_design.htm|title=The Political Design of Intelligent Design|last=Renka|first=Russell D.|date=November 16, 2005|website=Renka's Home Page|location=Round Rock, TX|access-date=2014-08-27|تاريخ الأرشيف=2018-04-11|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180411041722/http://cstl-cla.semo.edu/rdrenka/Renka_papers/intell_design.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-04-11|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180411041722/http://cstl-cla.semo.edu/rdrenka/Renka_papers/intell_design.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180411041722/http://cstl-cla.semo.edu/rdrenka/Renka_papers/intell_design.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411041722/http://cstl-cla.semo.edu/rdrenka/Renka_papers/intell_design.htm}}</ref><ref name="Wilgoren">{{cite news|last=Wilgoren|first=Jodi|date=August 21, 2005|title=Politicized Scholars Put Evolution on the Defensive|url=https://www.nytimes.com/2005/08/21/national/21evolve.html?pagewanted=all|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=2014-08-27}}</ref><ref name="Forrest_Natural_History">{{cite journal|last=Forrest|first=Barbara|author-link=Barbara Forrest|date=April 2002|title=The Newest Evolution of Creationism|url=http://www.evcforum.net/RefLib/NaturalHistory_200204_Forrest.html|journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]]|volume=111|issue=3|page=80|issn=0028-0712|access-date=2014-06-06}}</ref><ref>{{cite court|litigants=Kitzmiller v. Dover Area School District|vol=04|reporter=cv|opinion=2688|court=M.D. Pa.|date=December 20, 2005}} [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/1:Introduction#Page_7_of_139|Introduction, pp. 7–9]], also [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page_64_of_139|Whether ID Is Science, pp. 64–89]], and [[wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/5:Promoting Religion#Page_90_of_139|Promoting Religion, p. 90]].</ref> د هغو هېوادونو له منځه چې مسيحیان په کې زيات دي، په متحده ايالاتو کې دا بحث زيات دی،<ref>{{Cite journal|last1=Miller|first1=Jon|last2=Scott|first2=Eugenie|last3=Okamoto|first3=Shinji|date=2006-09-01|title=Public Acceptance of Evolution|url=https://www.researchgate.net/publication/6885439|journal=Science|volume=313|issue=5788|pages=765–766|doi=10.1126/science.1126746|pmid=16902112|s2cid=152990938}}</ref> چې شونې ده، د يوه کلتوري جنګ انځور وړاندې کړي. دې ته ورته اختلافونه، په ځينو نورو مذهبي ټولنو کې هم شته،لکه :د  يهوديت او اسلام زیاتې توندلارې څانګې.<ref>{{harvnb|Larson|2004|loc=Chapter 11: "Modern Culture Wars"|pages=247–263}} * {{harvnb|Ruse|1999|p=26}}: "One thing that historians delighted in showing is that, contrary to the usually held tale of science and religion being always opposed [<nowiki/>[[Conflict thesis]]] ... religion and theologically inclined philosophy have frequently been very significant factors in the forward movement of science."</ref>{{sfn|Cantor|Swetlitz|2006}}<ref name="BurtonIRNKSA">{{cite journal|last=Burton|first=Elise K.|date=May–June 2010|title=Teaching Evolution in Muslim States:Iran and Saudi Arabia Compared|url=https://www.academia.edu/870964|journal=Reports of the National Center for Science Education|volume=30|issue=3|pages=25–29|issn=2158-818X|access-date=2014-01-13}}</ref> په اروپا او نورو سيمو کې تخليق لږخپور شوی (په ځانګړي ډول، کاتولیکه کليسا او انجليکا ټولنه دواړه د تکامل اند مني)، په همدې بنسټ، په دې اړه فشار لږ دی، چې دا موضوع دې د يوه حقيقت په توګه تدريس شي.<ref name="Science-Feb09">{{cite journal|last=Curry|first=Andrew|date=February 27, 2009|title=Creationist Beliefs Persist in Europe|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-02-27_323_5918/page/1159|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=323|issue=5918|page=1159|doi=10.1126/science.323.5918.1159|issn=0036-8075|pmid=19251601|s2cid=206584437|quote=News coverage of the creationism-versus-evolution debate tends to focus on the United States ... But in the past 5 years, political clashes over the issue have also occurred in countries all across Europe. ... 'This isn't just an American problem,' says Dittmar Graf of the Technical University of Dortmund, who organized the meeting.}}</ref> مسيحي توندلاري د انسان او نورو څارويو د ګډ پښت دلايل ردوي، هغه دلايل چې په اوسنۍ لرغون پېژندنې، جنيتيک،  د انسانانو او نباتاتو برخې پېژندونکي او شریک پېژندنې له لارې څرګند شوي او يا چې د نورو فرعي علومو له لارې، کوم چې د موډرنې تکاملي بيالوژي، ځمک پوهنې، اسمان پېژندنې او نورو اړوندو برخو په وسیله ښودل شوي او څرګند شوي دي. دوی د تخليق پر ابراهيمي روايتونو استدلال کوي او په دې موخه، چې په علمي برخه کې د تکاملي بيالوژي تر څنګ د ځان لپاره د ځای تر لاسه کولو هڅه وکړي، «د تخليق علم» په نوم يو بلاغي چوکاټ يې جوړ کړی. د کيتزميلر د دورې په وړاندې د پام وړ کتاب کې ،د علمي تخليق اټکل شوی بنسټ، په بشپړ دول مذهبي جوړښت بلل شوی، بې له دې چې علمي ځانکړتيا ولري. اوسمهال کاتوليکه کليسا ،د تکامل شتون مني. پاپ پرانسس ويلي: «خدای پيدا کوونکی يا مداری نه دی، بلکې هغه پنځوونکی دی چې هر څه ته يې ژوند ورکړی...تکامل د تخليق له مفهوم سره په ټکر کې نه دی، ځکه چې تکامل هم د هغه شي تخليق ته اړتيا لري، کوم چې تکامل ته رسېږي».<ref>{{cite news|last=Welsh|first=Teresa|date=October 28, 2014|title=Pope Francis Says Science and Faith Aren't At Odds|url=https://www.usnews.com/news/articles/2014/10/28/pope-francis-comments-on-evolution-and-the-catholic-church|newspaper=USA Today|access-date=2017-10-20}}</ref><ref>{{cite news|last=McKenna|first=Josephine|date=October 28, 2014|title=Pope says evolution, Big Bang are real|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/10/28/pope-francis-evolution-big-bang/18053509/|newspaper=[[USA Today]]|location=Tysons Corner, VA|publisher=[[Gannett Company]]|agency=Religion News Service|access-date=2016-01-28}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Gordon|first=Kara|date=October 30, 2014|title=The Pope's Views on Evolution Haven't Really Evolved|url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2014/10/pope-francis-evolution/382143/|magazine=[[The Atlantic]]|location=Washington, D.C.|publisher=[[Atlantic Media]]|issn=1072-7825|access-date=2016-01-28}}</ref> د جنتيکي ميراث اصول، د يوه کاتوليک اګوستيني راهب ګرګور مندل له خوا کشف شوي وو، څوک چې اوسمهال د موډرن جنيتيک کشفوونکی بلل کېږي. == تاريخ == د تخليق او تکامل کښاله(لانجه) په اتلسمه پېړۍ کې په اروپا او شمالي امريکا کې پيل شوه، کله چې د ځمک پېژندنې په اړه د تر لاسه شوو نوو شواهدو څېړنو، د لرغونې ځمکې په اړه نوي اندونه پیدا کړل او د ځمک پېژندنې اړوند فسيلي لړيو له منځه تللو موندنو د تکامل لومړي اندونه راڅرګند کړل، په ځانګړي ډول لامارکيسم (د فزيکي ځانګړتياوو د لېږد وړتيا). په بریتانيا کې په لومړيو کې د دې پرله پسې بدلون نظرياتو ته د جوړ ټولنيز نظم په وړاندې د ګواښ په توګه کتل کېدل، کليسا او حکومت دواړو غوښتل، چې ويې ځپي.{{sfn|Desmond|Moore|1991|pp=34–35|ps=}} کرار کرار حالات ښه شول او په ۱۸۴۴ ز کال کې د رابرت چمبرز له لانجو ډک اثر، چې د خلقت طبيعي تاريخ پاتې شونی و، د انواعو د کرار کرار بدلون نظرونو ته شهرت ورکړ. په لومړيو کې علمي اړخونو دا اند په ملنډو سره رد کړ او د انګلستان کليسا سخت غبرګون وښود، خو د ډېريو يونيتيرين، کواکر او باپټيسټانو – هغه ډلې چې د کليسا له خوا جوړو شويو امتيازاتو مخالفې وې – د دې کتاب له هغو نظرونو څخه ملاتړ وکړ ،چې ګوندې الله(ج) د داسې طبيعي قوانينو له لارې عمل کوي.<ref>{{cite web|url=http://darwin-online.org.uk/darwin.html|title=Charles Darwin: gentleman naturalist|last=van Wyhe|first=John|author-link=John van Wyhe|year=2006|website=[[The Complete Works of Charles Darwin Online|The Complete Work of Charles Darwin Online]]|publisher=John van Wyhe|access-date=2014-08-27}}</ref>{{sfn|Desmond|Moore|1991|pp=321–323, 503–505|ps=}} === د ډاروين په وړاندې معاصر غبرګون === <blockquote>د نولسمې پېړۍ په پای کې، د ژوند د ټولو ډولونو د ګډ نسب (پښت) او بدلون په اړوند د لومړيو تکاملي اصولو په وړاندې کلک علمي مخالفت نه و. -توماس ډيکسن، علم او دين: يوه لنډه پېژندنه </blockquote>په ۱۸۵۹ ز کال کې د انواعو د اصليت په اړه د ډاروين د کتاب خپرېدلو، تکامل ته علمي باور ورکړ او دا يې د زده کړې د درناوي وړ برخه وګرځوله.{{sfn|van Wyhe|2006|ps=}} د ډاروين کتاب له مذهبي مفاهيمو سره د زياتې لېوالتيا سره سره، په لیکنو او ارزونو کې ۱۸۶۰ز د الاهياتو په اړه بحثونو کې د زياتو نیوکو له امله، تر ډېره بريده د انګلستان د کليسا پاملرنې ته بدلون ورکړ. د دې کار ځينو ازاد خياله مسيحي لیکوالانو هم، له ډاروين څخه ملاتړ څرګند کړ، خو ډېرو ورسره موافقه ونه کړه. د بېلګې په ډول: چارلز کينګزلي راهب په ښکاره ډول د هغه اند ملاتړ وکړ، چې الله(ج) د تکامل له لارې کار کوي. نورو مسيحيانو د دې نظريې مخالت وکړ، ان د ډاروين ځينو نژدې ملګرو او ملاتړو هم – چې په هغوی کې چارلز ليل او اسا ګري هم شامل و – په لومړي سر کې د ډاروين د ځينو اندونو په اړه خپلې اندېښنې څرګندې کړې. ګري وروسته په امريکا کې، د ډاروين پیاوړی ملاتړی شو او خپلې ځينې ليکنې يې راټولې کړې، تر څو داروينيانا ۱۸۷۶ز په نوم يو اغېزناک کتاب جوړ کړي. په دغو لیکنو کې هڅه شوې چې د ډارويني تکامل او په الله(ج) باوري د اصولو تر منځ روغه وکړي، په داسې حال کې چې ډېرو دا دواړه اندونه په خپل ځآن کې ځانګړي بلل.  ګري ويلي دي چې: د فزيکي لامل څېړنه، د الهي نظريې او د ذهن او طبيعيت تر منځ د همغږۍ له مطالعې سره مخالفه نه ده او فکر يې کاوه چې: «په ډېرې شونتيا سره په طبيعيت کې موندل شوی عقلاني تصور ،د طبيعي لارو چارو په وسیله عملي کېږي». توماس هاکسلي، هغه مهال چې د روحانيونو له خوا پر علم شته واک ته د پای ورکولو لپاره يې هلې ځلې کولې، په سختۍ سره يې د ډاروين اندونو ته شهرت ورکړ. د اګنوستيک اصطلاح يې جوړه کړه، چې خپل هغه اند تشرېح کړي، چې د الله (ج) وجود نه دی پېژندل شوی. ډاروين هم خپل درېځ ونيو، خو ځينو پياوړو بې دينانو، لکه:  ادوارد اولينګ او لودويګ بوشنر د تکامل اند ومانه او نیوکه پرې وشوه، د يوه نيوکه کوونکي په وينا: دا درېځ له «بې خدايۍ» سره برابر دی. د سنت جورج جکسن ميوارت او جان اګوستين زم په څېر شخصيتونو څخه وروسته رومي کاتوليکانو او متحده ايالاتو هم د تکامل منل پيل کړل، په داسې حال کې چې د طبيعي غوراوي او د بشريت په الهياتو لړل شوي زړه ټينګار تر منځ دوه زړي وو. کاتوليکې کليسا کله هم تکامل ونه غانده او په لومړيو کې زيات محافظه کارو لارښوونو کاتوليکې کليسا مشرتابه په روم کې شاتګ وکړ، خو په کرار کرار يې دې ته ورته درېځ غوره کړ.  {{sfn|AAAS|2006|ps=}}{{sfn|Gray|1876|ps=}}{{sfn|Huxley|1902|ps=}}{{sfn|Burns|Ralph|Lerner|Standish|1982|p=965|ps=}}{{sfn|Numbers|1992|p=14|ps=}}{{sfn|Hodge|1874|p=177|ps=}}{{sfn|Barbour|1997|pp=58, 65|ps=}}{{sfn|Witham|2002|ps=}}{{sfn|AAAS|2006|ps=}} د نولسمې پېړۍ په پای کې د تکامل اندونه تر ډېره بريده، له زريزو کلونو څخه د مخکې وخت (د مسيحيانو هغه عقیده چې عيسی له زر کاله پوره کېدو مخکې بېرته راستنېږي) په اړه باور لرونکو تر منځ د بحث موضوع وه، هغوی د سپېڅلي کتاب په دې وړاندوينه باور درلود، چې ګوندې عيسی مسيح په نژدې راتلونکي کې بېرته راستنيږي او په دې باور و، که په بايبل کې تېرو تنه موجوده وي، نو دا سپېڅلی کتاب به باطل شي. په هر حال، هغه مهال د تکامل د اند مخالفينو کې ممکن څوک د ځمک پېژندنې په اړه دومره اندېښمن و او د علمي څېړنو لپاره يې پوهانو ته هر هغه څه ورکول، چې هغوی ورته د عدن له پېدا کېدو مخکې اړتيا درلودله، لکه فسيلونه او د ځمک پېژدنې موندنې. له ډاروين څخه لږ وروسته پړاو کې، ډېرو لږو پوهانو يا روحانيونو د ځمکې لرغونتيا يا د فسيلي طبيعي پرمختګ ډول رد کړ. لکه چې د تخليق د پلويانو په خلاف د ځمک پېژندنې اهميت ته په کتنې سره ډېرو لږو د سپېڅلي کتاب د سيلاو په خبره باور درلود. په تکامل شک کوونکو، دتخليق د اند پلوو مشرانو او شک لرونکو دا هيله درلوده، چې د تخليق کتاب د لومړي څپرکي يو مجازي لوست په نظر کې ونيسي، يا په دې باور و چې، د خلقت شپږ ورځې همدا څلور ويشت ساعته ورځې نه وې.<ref>{{harvnb|Numbers|1992|p=18}}, noting that this applies to published or public skeptics. Many Christians may have held on to a literal six days of creation,{{original research inline|date=July 2014}} but these views rarely found expression in books and journals. Exceptions are also noted{{by whom|date=May 2015}}, such as literal interpretations published by [[Eleazar Lord]] (1788–1871), David Nevins Lord (1792–1880), and E. G. White (1829–1915). The observation that evolutionary critics had a relaxed interpretation of Genesis is supported by specifically enumerating: [[Louis Agassiz]] (1807–1873); [[Arnold Henry Guyot]] (1807–1884); [[John William Dawson]] (1820–1899); [[Enoch Fitch Burr]] (1818–1907); George D. Armstrong (1813–1899); [[Charles Hodge]], theologian (1797–1878); [[James Dwight Dana]] (1813–1895); [[Edward Hitchcock]], clergyman and Amherst College geologist, (1793–1864); Reverend Herbert W. Morris (1818–1897); H. L. Hastings (1833?–1899); Luther T. Townsend (1838–1922); [[Alexander Patterson]], Presbyterian evangelist.</ref>{{sfn|Numbers|1992|p=17|ps=}}{{sfn|Numbers|1992|pp=13–15|ps=}} == سرچينې او ياداښتونه == 1kr8n8qa9minvaeh2ejqcf56l2cre5x 0 58174 368227 367786 2026-08-10T16:38:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368227 wikitext text/x-wiki {{فيمينيزم څنګپټه}}د فيمينيزم تاريخ د هغو غورځنګونو او مفکورو له (تاريخي يا موضوعي) داستانونو يا روايتونو څخه جوړ شوی چې د ښځو لپاره مساوي حقونه يې خپله موخه ګرځولې ده. په داسې حال کې چې د ټولې نړۍ فيمينيسټان چې په وخت، کلتور او هېواد پورې اړه لري؛ په لاملونو، موخو او ارادو کې توپير لري. ډېری لويديځ فيمينيسټ تاريخ پوهان ټينګار کوي چې ټول هغه غورځنګونه چې د ښځو د حقونو ترلاسه کولو لپاره کار کوي، بايد د ښځينه فيمينيسټ غورځنګونو په توګه په پام کې ونيول شي، ان کله چې دوی دغه اصطلاح په ځان نه ده تطبيق کړې (يا يې نه تطبيقوي). ځيني ​​نور تاريخ پوهان د "فمينيسټ" اصطلاح د عصري فيمينيسټ غورځنګ او د هغې نسل پورې تړي او د پخوانيو غورځنګونو د تشرېح کولو لپاره د "پروټوفيمينيسټ" نښه (د فيمينيزم له منځته راتګ څخه وړاندې فيمينيسټ) کاروي. د عصري لويديځ فيمينيسټ تاريخ په دوديز ډول په درېيو دورو يا "څپو" وېشل شوی دی، چې هر يو د مخکيني پرمختګ پر بنسټ يو څه بېلابېلې موخې لري.<ref name="Humm">{{citation|last=Humm|first=Maggie|contribution=wave (definition)|editor-last=Humm|editor-first=Maggie|title=The dictionary of feminist theory|page=251|publisher=Ohio State University Press|location=Columbus|year=1990|isbn=9780814205075|postscript=.}}</ref><ref name="Walker1992">{{cite magazine|last1=Rebecca|first1=Walker|author-link1=Rebecca Walker|title=Becoming the Third Wave|magazine=[[Ms. (magazine)|Ms.]]|pages=39–41|location=New York|publisher=Liberty Media for Women|issn=0047-8318|oclc=194419734|date=January 1992}}</ref> * د ۱۹مې او شلمې پېړۍ په لومړيو کې د فيمينيزم لومړۍ څپې د حقوقي نابرابريو په له منځه وړلو تمرکز وکړ، په ځانګړي ډول د ښځو د رای ورکولو مسئلو ته يې خطاب وکړ. * د دويمې څپې فيمينيزم (۱۹۶۰-۱۹۸۰) کلونو کې د کلتوري نابرابريو، جنسيتي معيارونو او په ټولنه کې د ښځو د رول په اړه بحثونه پراخه کړل. * درېيمې څپې فيمينيزم په ۱۹۰۰ او ۲۰۰۰ کلونو کې د فيمينيسټ فعاليت بېلابېلو ډولونو ته اشاره کوي چې د درېيمې څپې پلويانو له خوا په خپله د دويمې څپې د دوام په توګه او د هغې د پام وړ ناکاميو ته د ځواب په توګه ليدل کيږي.<ref name="Suffragettes to Grrls">Krolokke, Charlotte and Anne Scott Sorensen, "From Suffragettes to Grrls" in ''Gender Communication Theories and Analyses: From Silence to Performance'' (Sage, 2005).</ref> که څه هم د "څپې" جوړښت په عمومي ډول د فيمينيزم د تاريخ تشرېح کولو لپاره کارول کېږي خو دغه  مفهوم يوازې يو څو مشهور شخصيتونه د تمرکز کولو له پاره د غوره کولو، د سپين پوستو ښځو بورژوا په نظر کې نيولو، د مشهورو پېښو په اړه او د "توکمپال" او "استعمار" له امله د غير سپين پوستو فيمينسټانو له خوا هم د "څپو" تر منځ د تاريخ له پامه غورځولو او له منځه وړلو لپاره انتقاد شوي دي.<ref name="Feminism in &quot;Waves&quot;: Useful or Not?">{{cite book|last1=Nicholson|first1=Linda|editor1-last=McCann|editor1-first=Carole|editor2-last=Seung-Kyung|editor2-first=Kim|title=Feminism in "Waves": Useful Metaphor or Not?|date=2010|publisher=Routledge|location=New York|pages=49–55|edition=3rd}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|url=https://kaosenlared.net/de-las-huelgas-de-mujeres-a-un-nuevo-movimiento-de-clase-la-tercera-ola-feminista/,%20https://kaosenlared.net/de-las-huelgas-de-mujeres-a-un-nuevo-movimiento-de-clase-la-tercera-ola-feminista/|title=De las huelgas de mujeres a un nuevo movimiento de clase: la tercera ola feminista|language=es|access-date=2019-05-07}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|url=https://liberoamerica.com/2018/01/31/arde-feministlan-una-entrevista-a-dahlia-de-la-cerda/|title=Arde Feministlán: Una entrevista a Dahlia de la Cerda|last=García|first=Esther M.|date=2018-01-31|website=Liberoamérica|language=es-ES|access-date=2019-05-07|archive-date=May 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507171955/https://liberoamerica.com/2018/01/31/arde-feministlan-una-entrevista-a-dahlia-de-la-cerda/|url-status=dead}}</ref><ref name=":302">{{Cite web|url=http://desacato.info/das-greves-de-mulheres-para-um-novo-movimento-de-classe-a-terceira-onda-feminista/|title=Das Greves de Mulheres para um Novo Movimento de Classe: A Terceira Onda Feminista|last=Mc|first=H.|date=2019-02-04|website=Desacato|language=pt-BR|access-date=2019-05-07}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.grazia.es/lifestyle/sobre-el-feminismo-corrientes/|title=Sobre el feminismo y sus corrientes|date=2017-01-11|website=Grazia|language=es-ES|access-date=2019-05-07|archive-date=2017-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113093822/https://www.grazia.es/lifestyle/sobre-el-feminismo-corrientes/|url-status=dead}}</ref> == مخکينی فيمينيزم == هغه خلک او فعالان چې د ښځو د مساواتو په اړه بحث يا يې د پرمختګ لپاره کار کوي او يا هم د ښځو د مساواتو په اړه د ښځينه غورځنګ له شتون مخکې ځينې وختونه د پروټوفيمينيسټ (د فيمينيزم له منځ ته راتګ مخکې د دې مفهوم پلويانو) په توګه په نښه يا لېبل کېږي. ځينې ​​عالمان په دې اصطلاح نيوکه کوي، ځکه چې دوی په دې باور دي چې دا د پخوانيو مرستو اهميت کموي. يا لکه څرنګه چې د فيمينيزم له رامنځ ته کېدو مخکې فيمينيسټ او د فيمينيزم له رامنځ ته کېدو وروسته د فيمينيسټ په څېر اصطلاحاتو نه څرګنديږي، فيمينيزم يو واحد اوږد تاريخ نه لري.<ref name="cott name">Cott, Nancy F. "What's In a Name? The Limits of 'Social Feminism'; or, Expanding the Vocabulary of Women's History". ''Journal of American History'' 76 (December 1989): 809–829</ref><ref name="ferguson">{{Cite journal|doi=10.1215/00267929-65-1-7|journal=Modern Language Quarterly|title=Feminism in Time|first=Margaret|last=Ferguson|volume=65|issue=1|date=March 2004|pages=7–8|doi-access=free}}</ref> د ايلين هوفمن باروچ (Elaine Hoffman Baruch) په وينا: "شاوخوا ۲۴ پيړۍ مخکې اپلاطون د ښځو د بشپړ سياسي او جنسي مساواتو لپاره بحث وکړ او د دې دفاع يې وکړه چې دوی د نوموړي د لوړې طبقې غړې وې، ... هغه څوک چې حکومت او جګړه کوي". <ref>''The Columbia Encyclopedia'' (Columbia Univ. Press, 5th ed. 1993({{ISBN|0-395-62438-X}})), entry ''Plato''.</ref><ref>Baruch, Elaine Hoffman, ''Women in Men's Utopias'', in Rohrlich, Ruby, & Elaine Hoffman Baruch, eds., ''Women in Search of Utopia'', ''op. cit.'', p. [209] and see p. 211 (Plato supporting "child care" so women could be soldiers), citing, at p. [209] n. 1, Plato, trans. Francis MacDonald Cornford, ''[[The Republic (Plato)|The Republic]]'' (N.Y.: Oxford Univ. Press, 1973), Book V.</ref> اندال (Andal) يوه ښځينه تاميل (يوه ژبه ده) بزرګې يا دينداره مېرمنې د اوومې يا اتمې پيړۍ په شاوخوا کې ژوند کاوه. د تروپاوی (Tiruppavai) په ليکلو مشهوره ده. اندال (Andal) د ښځو ډلې لکه ګوډا منډالي (Goda Mandali) هڅولې ده. له وشنو (Vishnu) سره د هغې واده د ځينو له خوا د فيمينيسټ عمل په توګه ځکه ليدل کېږي چې هغې ته يې اجازه ورکړه چې د مېرمنې په ډول له منظمو دندو ډډه وکړي او خپلواکي ترلاسه کړي.<ref>{{Cite book|title=Krishna: a sourcebook|url=https://archive.org/details/krishnasourceboo0000unse|date=2007|publisher=Oxford University Press|editor=Bryant, Edwin F.|isbn=978-0-19-972431-4|location=Oxford|oclc=181731713}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Women in the Hindu Tradition: Rules, roles and exceptions|url=https://archive.org/details/womeninhindutrad0000bose|last=Bose|first=Mandakranta|publisher=Routledge|year=2010|location=London & New York|pages=[https://archive.org/details/womeninhindutrad0000bose/page/112 112]–119}}</ref><ref name=":2">Women's Lives, Women's Rituals in the Hindu Tradition;page 186</ref><ref name=":02">{{Cite book|title=Feminism and world religions|url=https://archive.org/details/feminismworldrel0000arvi|last1=Sharma|first1=Arvind|last2=Young|first2=Katherine K.|publisher=SUNY Press|year=1999|pages=[https://archive.org/details/feminismworldrel0000arvi/page/41 41]–43}}</ref> === د رنسانس فيمينيزم === ايټالوي الاصله فرانسوۍ ليکواله کريسټين ډي پيزان (Christine de Pizan) (۱۳۶۴ – ۱۴۳۰) کلونو کې د ښځو د ښار کتاب ليکواله او د ايپيټر او ديو ډي امور (''Epître au Dieu d'Amour'') يانې ((د مينې خداي ته ليک)) د سيمون دي بووير (Simone de Beauvoir) له خوا د لومړنۍ ميرمنې په توګه ياده شوې ده. د ۱۶ پېړۍ نورې ښځينه ليکوالانې چې د بد مرغۍ غندنه او د جنسونو د اړيکو په اړه يې ليکل کول عبارت وې له: هينريچ کورنيليس اګريپا(Heinrich Cornelius Agrippa)، موډيستا دي پوزو دي فورزي (Modesta di Pozzo di Forzi) او جېن اينګر (Jane Anger) څخه. د ۱۷ پيړۍ په ليکوالانو کې هانا وولي (Hannah Woolley) په انګلستان کې، جوانا انيس دي لا کروز (Juana Inés de la Cruz) په مکسيکو کې، ماري لي جارس دي ګورني (Marie Le Jars de Gournay)، اين براډسټريټ (Anne Bradstreet)، انا ماريا وان شورمن (Anna Maria van Schurman) او فرانسوا پولين دي لا بيري (François Poullain de la Barre) شاملې دي. د ريښتينو روښانفکرانو په توګه د مېرمنو راپورته کېدو په ايټالوي انساني علومو کې هم بدلون راوړ. کاسندرا فيډل (Cassandra Fedele) لومړنۍ ښځه وه چې د بشرپالنې ډلې سره يو ځای شوه او د ښځو پروړاندې د ډېرو خنډونو سره سره يې ډېر څه تر لاسه کړل.<ref>{{Cite book|last=de Beauvoir, Simone|title=The Second Sex|year=1989|first=English translation 1953|publisher=Vintage Books|page=[https://archive.org/details/secondsex00simo/page/105 105]|isbn=978-0-679-72451-3|url=https://archive.org/details/secondsex00simo/page/105}}</ref><ref name="Schneir-1994">{{Cite book|last=Schneir, Miram|title=Feminism: The Essential Historical Writings|year=1994|publisher=Vintage Books|page=xiv|isbn=978-0-679-75381-0}}</ref><ref>{{Cite book|last=Boles|first=Janet K.|url=https://books.google.com/books?id=tOVlvvrMJhUC|title=Historical Dictionary of Feminism|last2=Hoeveler|first2=Diane Long|date=2004|publisher=[[Scarecrow Press]]|isbn=978-0-8108-4946-4|pages=1|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/hannah_woolley.php|title=Hannah Woolley b. 1623, England; d. c. 1675, England|date=March 20, 2007|work=Dinner Party Database of notable women|publisher=Brooklyn Museum|access-date=2009-09-22|archive-date=2009-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108082431/http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/hannah_woolley.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author=Majfud, Jorge|title=The Imperfect Sex: Why Is Sor Juana Not a Saint?|url=http://mrzine.monthlyreview.org/majfud250207.html|date=February 25, 2007|publisher=Monthly Review|work=Mr Zine|access-date=2009-10-14}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|title=The birth of feminism : woman as intellect in renaissance Italy and England|url=https://archive.org/details/birthoffeminismw0000ross|last=Ross, Sarah Gwyneth|date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03454-9|oclc=517501929}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|title=Feminism and Renaissance studies|url=https://archive.org/details/feminismrenaissa0000unse|last=Hutson, Lorna|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-878244-6|oclc=476667011}}</ref> د ښځو د رنسانس دفاع ګانې په مختلفو ادبي ژانرونو او په ټوله اروپا کې د برابرۍ يا مساواتو مرکزي ادعا سره شته. فيمينسټانو د اصولو غوښتنه وکړه چې په تدريجي ډول د اقتصادي ملکيت د بې عدالتۍ موضوعاتو ته لارښوونه کوي. د ښځو او نارينه وو د سياسي او ټولنيزو حقونو د برابرۍ د پلوي کولو ټولنه په دې وخت کې د ښځو لپاره يوه لاره وه چې د متقابلو او غير منظمو سيستمونو رامنځته کولو لپاره چې د ښځو او نارينه وو لپاره فرصتونه برابر کړي، له ادب څخه کار واخلي.<ref name=":4">{{Cite book|url=https://archive.org/details/renaissancefemin0000jord|title=Renaissance feminism : literary texts and political models|last=Jordan, Constance.|date=1990|publisher=Cornell University Press|isbn=0-8014-2163-2|oclc=803523255|url-access=registration}}</ref> د انتونيو کارنازانو(Antonio Cornazzano)، ويسپاسيانو دي بيستيکي (Vespasiano de Bisticci) او جيواني سبادينو ديګلي آرينټي (Giovanni Sabadino degli Arienti) په ګډون، نارينه وو هم د دفاع په تاريخ کې مهم رول لوبولي دي چې ښځې د نارينه وو سره په مساوي توګه د سيالۍ توان او وړتيا لري. کاسټيګليون (Castiglione) د ښځې د اخلاقي شخصيت د دفاع دغې ميلان ته دوام ورکوي او دا چې دودونه د ښځو د ذلالت يا کمترۍ ښکارندويي کوي. په هرصورت نيوکه دا ده چې د ټولنيز بدلون لپاره هيڅ مدافعين نشته. هغه (ښځه) يې له سياسي ډګرنه بهر او دوديزو کورنيو رولونو ته پرېښوده. که څه هم د دوی ډيری به دې ته وهڅوي چې که ښځې په سياسي ډګر کې داخلې شي؛ دا به د دوی د زده کړې طبيعي پاېله وي. سربېره پر دې د دغو نارينه وو نه ځينې وايي چې نارينه له تاريخي ريکارډونو (سوانحو) د وتلو له امله د روڼ اندو مېرمنو د پوهاوي نشتوالي کې ګناه لري.<ref name=":7">{{Cite book|title=The invention of the Renaissance woman : the challenge of female independence in the literature and thought of Italy and England|last=Benson, Pamela Joseph.|date=1992|publisher=Pennsylvania State Univ. Press|isbn=0-271-00812-1|oclc=185669321}}</ref> په انګليسي ژبه کې د ۱۷ پيړۍ د خورا مهمو فيمينيسټ ليکوالانو له ډلې څخه د نيوکاسل-اوون-ټاين اوسېدونکې مارګريټ کاوينډيش (Margaret Cavendish, Duchess of Newcastle-upon-Tyne) وه. د هغې پوهه د ځينو له خوا پېژندل شوې وه. لکه پروټو - فيمينيسټ باتسوا ماکين (Bathsua Makin) چې ليکلي دي: "د نوي کاسټل اوسنۍ هالنډۍ د خپلې وړتيا په واسطه د هر وخت لارښوونې په پرتله، د ډېری لويو لويو نارينه وو څخه پورته" او په پام کې نيول شوې. هغه د دې يوه غوره بېلګه ده، چې ښځې د زده کړې له لارې څه څه کېدي شي.<ref>[Kegl, Rosemary. "'The World I Have Made': Margaret Cavendish, feminism and the Blazing World", in Valerie Traub, M. Lindsay Kaplan, and Dympna Callaghan (eds), ''Feminist Readings of Early Modern Culture: Emerging Subjects'', Cambridge: Cambridge University Press, 1996, pp. 119-141.]</ref><ref>[https://www.jstor.org/pss/3817365 Lisa T. Sarasohn, "A Science Turned Upside down: Feminism and the Natural Philosophy of Margaret Cavendish". ''Huntington Library Quarterly''. Vol. 47, No. 4 (Autumn, 1984), pp. 289-307.]</ref><ref>{{cite book|last1=Makin|first1=Bathsua|title=An Essay to Revive the Ancient Education of Gentlewomen|date=1673|publisher=Printed by J.D., to be sold by Tho. Parkhurst|location=London|url=http://digital.library.upenn.edu/women/makin/education/education.html|access-date=3 August 2017|ref=Makin}}</ref> === اوولسمه پېړۍ === د مارګريټ فيل (Margaret Fell) ترټولو مشهور کار "د ښځو خبرې حق ثابتې شوی" دي. ذکر شوي کار د ښځو وزارت لپاره د صحيفې پر بنسټ دليل او په ۱۷ پيړۍ کې د ښځو د مذهبي مشرتابه په اړه يو له مهمو متنونو څخه دی. په دې لنډه کتابچه/پمفلېټ کې فيل (Fell) د جنسونو د برابرۍ لپاره خپل بحث او استدلال د دوستانو پلوې ټولنې(Quakerism)  يعنې معنوي مساواتو پر بنسټ وکړ. د هغې عقيده دا وه چې خدای ټول انسانان پيدا کړي دي، نو ځکه دواړه نارينه او ښځې نه يوازې د باطني رڼا د درلودلو وړتيا لري؛ بلکې د پيغمبر کېدو وړتيا هم لري. فيل (Fell) د "فمينيسټ مخکې" په توګه ياده شوې ده.<ref>Margaret Fell, "[http://www.qhpress.org/texts/fell.html "Women's Speaking Justified, Proved, and Allowed of by the Scriptures, All such as speak by the Spirit and Power of the Lord Jesus]", Quaker Heritage Press Online Texts.</ref><ref>{{cite journal|last=Schofield|first=Mary Anne|title='Women's Speaking Justified': The Feminine Quaker Voice, 1662–1797|url=https://archive.org/details/tulsa-studies-in-womens-literature_spring-1987_6_1/page/61|journal=Tulsa Studies in Women's Literature|year=1987|volume=6|issue=1|pages=61–77|jstor=464160|doi=10.2307/464160}}</ref> == اتلسمه پېړۍ: د روښانفکرۍ دوره == د روښانفکرۍ عمر د سيکولر فکري دليل او د فلسفي ليکنې په غوړېدو سره مشخص شوي و. د جيريمي بينټم (Jeremy Bentham) ۱۷۸۱، مارکيس ډي کنډورسيټ (Marquis de Condorcet) ۱۷۹۰ او مريم وولسټونکرافټ (Mary Wollstonecraft) ۱۷۹۲ په ګډون ډيري روښانفکره فيلسوفانو د ښځو د حقونو دفاع وکړه. د هغه وخت نور هغه مهم ليکوالان چې د فيمينيسټ نظرونه يې څرګند کړل  دا دي: ابيګيل اډمز (Abigail Adams)، کتارين مکاولي (Catharine Macaulay) او هيډويګ چارلوټا نورډن فليچټ (Hedvig Charlotta Nordenflycht) څخه.<ref>Tomalin, Claire. ''The Life and Death of Mary Wollstonecraft''. 144–155. Rev. ed. 1974. New York: Penguin, 1992. {{ISBN|0-14-016761-7}}</ref>{{Sfn|Walters|2005|p=30}} === جيرمي بينتم (Jeremy Bentham) === انګریزي ګټور او کلاسيک ليبرال فيلسوف جيريمي بينټم (Jeremy Bentham) وويل چې دا په قانوني ډول د مېرمنو ځاي پر ځاي کول وو چې هغه يې په يوولس کلنۍ کې د اصلاح غوښتونکو دنده غوره کړه؛ که څه هم امريکايي انتقاد کوونکي جان نيل (John Neal) ادعا وکړه چې هغه يې قانع کړی دی چې د ۱۸۲۵ او ۱۸۲۷ کلونو تر منځ د دوی د ټولنې په ترڅ کې د ښځو د حقونو مسئلې راپورته کړې. بينتم (Bentham)د رای ورکولو حق او په حکومت کې د برخې اخيستلو په ګډون، د جنسونو تر منځ د بشپړو مساواتو لپاره خبرې وکړې. نوموړي د نارينه او ښځينه تر منځ د غير متناسب جنسي اخلاقي معيارونو سره مخالفت وکړ.<ref>{{cite journal|last=Williford|first=Miriam|title=Bentham on the Rights of Women|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_january-march-1975_36_1/page/167|journal=Journal of the History of Ideas|volume=36|issue=1|year=1975|pages=167–176|issn=0022-5037|doi=10.2307/2709019|jstor=2709019}}</ref><ref>{{Cite book|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-46969-7|last=Lease|first=Benjamin|title=That Wild Fellow John Neal and the American Literary Revolution|url=https://archive.org/details/thatwildfellowjo00leas|location=Chicago, Illinois|year=1972|page=[https://archive.org/details/thatwildfellowjo00leas/page/192 192]}}</ref><ref>{{Cite book|publisher=A.J. Huston|last=Daggett|first=Windsor|title=A Down-East Yankee From the District of Maine|location=Portland, Maine|year=1920|page=32|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/007921667}}</ref><ref>Miriam Williford, [https://www.jstor.org/pss/2709019 Bentham on the rights of Women]</ref> بنتام (Bentham) د اخلاقو او قانون جوړونې اصولو ته په خپله پېژندنه (۱۷۸۱) کې د ډېرو هېوادونو هغه عامه کړنه په کلکه وغندله چې د ادعا په ډول د کمزورو ذهنونو له امله د ښځو له حقونو څخه انکار کوي. بينتم (Bentham) د وړ ښځينه استازو يا ځای ناستو ډيرې بېلګې وړاندې کړې.<ref name="mw">Miriam Williford, [https://www.jstor.org/pss/2709019 Bentham on the rights of Women], ''Journal of the History of Ideas'', 1975.</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 1r58wf698td01h0hm9zz3j1pf9xoj60 0 58180 368164 273891 2026-08-10T14:39:02Z InternetArchiveBot 24283 Add 5 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368164 wikitext text/x-wiki هدایت شوی تکاملDE )  )په پروتین تنظیم او طراحي کې کارېدونکې یوه تګلاره ده چې د طبیعي ټاکلو پروسه د دې لپاره نقل کوي، ترڅو پروتین یا نیوکلیک اسیدونه د کاروونکي له خوا ټاکل شوې موخې ته ورسوي. په دې کې د متجینیسیس بیاځلي دورو ته د جین تابع کول (د ډولونو د ټولګې رامنځته کول)، ټاکنه (د دې ډولونو څرګندول او د خوښې فعالیت سره غړي جلا کول) او پراخول (راتلونکې دورې لپاره یوه بېلګه رامنځته کول) ونډه لري. دا په ویوو (په ژوندي موجوداتو کې) یا په ویترو (په حجرو کې یا په آزاد ډول محلول کې) کې ترسره کېدای شي. هدایت شوی تکامل د دواړو هم د پروتین انجینرۍ لپاره د بدلیدونکو پروتینونو منطقي دیزاینولو بدیل په توګه او هم په کنترول شوي لابراتواري چاپېریال کې د تکاملي بنسټیزو اصولو د آزمایښتي تکامل څېړنو لپاره کارول کېږي.<ref name="ReferenceA">{{cite journal|vauthors=Lutz S|title=Beyond directed evolution--semi-rational protein engineering and design|journal=Current Opinion in Biotechnology|volume=21|issue=6|pages=734–43|date=December 2010|pmid=20869867|pmc=2982887|doi=10.1016/j.copbio.2010.08.011}}</ref> == تاریخچه == هدایت شوې تکامل په 1960 لسیزه کې د "سپیګیل من مونستر" په ازمایښت کې د RNA مالیکولونو له تکامل څخه سرچینه اخلي. دا مفهوم تر ټاکلو فشارونو لاندې د باکتریاوو د تکامل له لارې، چې په جینوم کې یې د یوه واحد جین تکامل غوره کړی و،د پروتین تکامل ته غځول شوی ده.    <ref name=":0">{{cite journal|vauthors=Cobb RE, Chao R, Zhao H|title=Directed Evolution: Past, Present and Future|journal=AIChE Journal|volume=59|issue=5|pages=1432–1440|date=May 2013|pmid=25733775|pmc=4344831|doi=10.1002/aic.13995}}</ref><ref name="An extracellular Darwinian experime">{{cite journal|vauthors=Mills DR, Peterson RL, Spiegelman S|title=An extracellular Darwinian experiment with a self-duplicating nucleic acid molecule|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=58|issue=1|pages=217–24|date=July 1967|pmid=5231602|pmc=335620|doi=10.1073/pnas.58.1.217|bibcode=1967PNAS...58..217M|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hall BG|title=Experimental evolution of a new enzymatic function. II. Evolution of multiple functions for ebg enzyme in E. coli|journal=Genetics|volume=89|issue=3|pages=453–65|date=July 1978|doi=10.1093/genetics/89.3.453|pmid=97169|pmc=1213848}}</ref> په 1980 لسیزه کې د فاژ ښودنې (د باکتریا تخریب) لومړنیو تخنیکونو یواځې یوه  پروتین ته د اوښتونونو او ټاکلو په نښه کولو اجازه ورکړه. دې د پرمختللو نښلوونکو پروتینونو ټاکل په کار واچول، مګر لاهم د انزایمونو کتلیستی فعالیت د ټاکلو لپاره غوره نه وو. د انزایمونو بشپړوونکي مېتودونه په 1990 لسیزې کې  پرمختګ وکړ، پراخ ساینسي لیدلوري ته یې تخنیک رامخته کړ. ياده څانګه د جین د تغییراتو ټولګې د جوړولو او د دوی د فعالیت د کتلو په برخه کې د نویو مېتودونو په رامنځته کېدو سره په ګړندیتوب پراختیا ومونده. د هدایت شوي تکامل مېتودونو پراختیا په 2018 کې فرانسیس آرنولډ د انزایمونو تکامل ، جورج سمیټ او ګریګوري وینتر ته د فیژ ښودنې لپاره، په کیمیا کې د نوبل جایزې په ورکولو سره و ویاړل شوه.  <ref>{{cite journal|vauthors=Smith GP|title=Filamentous fusion phage: novel expression vectors that display cloned antigens on the virion surface|url=https://archive.org/details/sim_science_1985-06-14_228_4705/page/1315|journal=Science|volume=228|issue=4705|pages=1315–7|date=June 1985|pmid=4001944|doi=10.1126/science.4001944|bibcode=1985Sci...228.1315S}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Chen|first1=Keqin|last2=Arnold|first2=Frances H.|name-list-style=vanc|date=1991|title=Enzyme Engineering for Nonaqueous Solvents: Random Mutagenesis to Enhance Activity of Subtilisin E in Polar Organic Media|journal=Bio/Technology|language=En|volume=9|issue=11|pages=1073–1077|doi=10.1038/nbt1191-1073|pmid=1367624|s2cid=12380597|issn=0733-222X}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kim|first=Eun-Sung|date=2008-11-27|title=Directed Evolution: A Historical Exploration into an Evolutionary Experimental System of Nanobiotechnology, 1965–2006|journal=Minerva|language=en|volume=46|issue=4|pages=463–484|doi=10.1007/s11024-008-9108-9|s2cid=55845851|issn=0026-4695}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Packer MS, Liu DR|title=Methods for the directed evolution of proteins|language=En|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=16|issue=7|pages=379–94|date=July 2015|pmid=26055155|doi=10.1038/nrg3927|s2cid=205486139}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2018/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2018|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2018-10-03}}</ref> == اصول == هدایت شوې تکامل په لابراتواري چاپېریال کې د طبیعي تکامل د دوران تقلید دی. د تکامل د پېښېدلو لپاره درې څيزونه اړین دي: د کاپی کوونکو ترمنځ توپی، دا چې بدلون د ټاکنې د عمل په سبب د وړتیایي توپیرونو لامل کېږي بله دا چې نوموړی بدلون ارثي دی.<ref>{{cite book|vauthors=Voigt CA, Kauffman S, Wang ZG|title=Evolutionary Protein Design|chapter=Rational evolutionary design: the theory of in vitro protein evolution|journal=Advances in Protein Chemistry|volume=55|pages=79–160|date=2000|pmid=11050933|doi=10.1016/s0065-3233(01)55003-2|isbn=9780120342556}}</ref> په( DE )کې، یو واحد جین د موتا جنیسیس تکاملي دورو، ټاکنې یا کتنې او پراخېدو سره رامنځته کېږي. د دې دورو پړاوونه، له یوې دورې څخه راتلونکي ته د تدریجي پرمختګونو ترلاسه کولو لپاره د نمونې په توګه د يوه غوره ډول په کارولو معمولاً تکرارېږي.   د هدایت شوي تکامل په ازمایښت کې د بریا احتمال په مستقیمه توګه د ټولې ټولګې په کچې پورې اړه لري، داسې چې د لا ډیرو اوښتونکو ارزونې سره د خوښې وړ ځانګړتیاوو درلودونکي پیداکولو امکان ډېرېږي.  <ref>{{cite journal|vauthors=Dalby PA|title=Strategy and success for the directed evolution of enzymes|journal=Current Opinion in Structural Biology|volume=21|issue=4|pages=473–80|date=August 2011|pmid=21684150|doi=10.1016/j.sbi.2011.05.003}}</ref> === د تنوع رامنځته کول === د هدایت شوي تکامل دوران په  ترسره کولو کې لومړی ګام د بدل شوو جینونو د يوې ټولګې نسل دی. د تصادفي تسلسل لپاره د تسلسل فضا خورا پراخه ده (د 100 امینو اسید پروتین لپاره 10130 ممکنه لړۍ) او د وظیفوي پروتینونو په سبب خورا لږ نفوس لري. نه تجربي او نه طبیعي تکامل، کله هم د ډېرو لړیو نمونې اخیستنې ته نږدې کېدلای شي. د طبیعي تکامل د نمونې بدل شوي ترتیبونه د وظیفوي پروتین لړیو ته نږدې دي او دا په DE کې لا د مخه د یوه وظیفوي جین بدلولو سره نقل کېږي. ځینې محاسبې وړاندیز کوي، چې دا په بشپړ ډول د امکان وړ ده چې د ټولو عملي (مثلا ًوظیفوي او ساختماني) موخو لپاره، په ځمکه د ژوند د تکامل په لړ کې د پروتین د تسلسل ځای په بشپړ ډول سپړل شوی دی.    <ref name="Lipovsek D 2004">{{cite journal|vauthors=Lipovsek D, Plückthun A|title=In-vitro protein evolution by ribosome display and mRNA display|journal=Journal of Immunological Methods|volume=290|issue=1–2|pages=51–67|date=July 2004|pmid=15261571|doi=10.1016/j.jim.2004.04.008}}</ref><ref name="Dryden DT 2008">{{cite journal|vauthors=Dryden DT, Thomson AR, White JH|title=How much of protein sequence space has been explored by life on Earth?|journal=Journal of the Royal Society, Interface|volume=5|issue=25|pages=953–6|date=August 2008|pmid=18426772|pmc=2459213|doi=10.1098/rsif.2008.0085}}</ref> پیل شوی جین د تصادفي نقطوي اوښتون (د کیمیاوي میوتیجنونو یا غلطۍ پروون PCR په واسطه) او ننوتلو او حذفېدلو (د ټرانسپوسنس په واسطه) سره بدلېدلای شي. د جین بیا یوځای کیدل د څو لړیو (معمولاً له ٪70 څخه ډېر د لړیو تشخیص)  د DNA ګډوډولو په واسطه تقلید کېدلای شي، ترڅو د ګډوډ شوي پلار یا مور جینونو ترمنځ د ترتیب ځای ساحو ته ورشي. په پای کې د جین ځانګړې سیمې د جوړښت او دندې پیژندنې پربنسټ د ډېر متمرکز چلند لپاره په سیستماتیک ډول تصادفي ترتیب کېدلای شي. د مېتود په پام کې نیولو سره، تولید شوې ټولګه به د دندییز (وظیفوی) ډولونو په تناسب چې په کې شامل دي، توپیر ولري. ان که یو ژوندی موجود د خوښې جین څرګندولو لپاره وکارول شي، یوازې د هغه جین له بدلولو سره د ژوندي موجود پاتې جینوم ورته پاتې کېږي او د تکامل ازمايښت لپاره له پامه غورځول کېدای شي (د يو ثابت جینیتیکی چاپېریال چمتو کولو تر حد پورې).  <ref>{{cite journal|vauthors=Kuchner O, Arnold FH|title=Directed evolution of enzyme catalysts|url=https://archive.org/details/trends-in-biotechnology_1997-12_15_12/page/523|journal=Trends in Biotechnology|volume=15|issue=12|pages=523–30|date=December 1997|pmid=9418307|doi=10.1016/s0167-7799(97)01138-4}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sen S, Venkata Dasu V, Mandal B|title=Developments in directed evolution for improving enzyme functions|journal=Applied Biochemistry and Biotechnology|volume=143|issue=3|pages=212–23|date=December 2007|pmid=18057449|doi=10.1007/s12010-007-8003-4|s2cid=32550018}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jones DD|title=Triplet nucleotide removal at random positions in a target gene: the tolerance of TEM-1 beta-lactamase to an amino acid deletion|journal=Nucleic Acids Research|volume=33|issue=9|pages=e80|date=May 2005|pmid=15897323|pmc=1129029|doi=10.1093/nar/gni077}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Stemmer WP|title=Rapid evolution of a protein in vitro by DNA shuffling|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-08-04_370_6488/page/389|journal=Nature|volume=370|issue=6488|pages=389–91|date=August 1994|pmid=8047147|doi=10.1038/370389a0|bibcode=1994Natur.370..389S|s2cid=4363498}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Crameri A, Raillard SA, Bermudez E, Stemmer WP|title=DNA shuffling of a family of genes from diverse species accelerates directed evolution|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-01-15_391_6664/page/288|journal=Nature|volume=391|issue=6664|pages=288–91|date=January 1998|pmid=9440693|doi=10.1038/34663|bibcode=1998Natur.391..288C|s2cid=4352696}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Reetz MT, Carballeira JD|title=Iterative saturation mutagenesis (ISM) for rapid directed evolution of functional enzymes|journal=Nature Protocols|volume=2|issue=4|pages=891–903|date=2007|pmid=17446890|doi=10.1038/nprot.2007.72|s2cid=37361631}}</ref> === د وړتیایي توپیرونو پیدا کول === ډېری اوښتونونه زیان رسوونکي دي او له همدې امله د اوښتل شوو ټولګه تر ډېره د لږ فعالیت لرونکي ډولونه لري. نو ځکه، د فعالیت اندازه کولو لپاره په لوړه کچه د يو آزمایښت تر سره کول حیاتي رول لري، ترڅو د ګټورو اوښتونونو سره نادره ډولونه ومومي، هغه چې د خوښې وړ ځانګړتیاوو ته پراختیا ورکوي. د دندییزو ډولونو جلا کولو لپاره د مېتود دوه اصلي وېشنې شته دي. د ټاکنو سیستمونه د جین پایښت لپاره په مستقیم ډول د پروتین دنده جوړوي، په داسې حال کې چې د کتنې (سکرینینګ) سیستمونه په يواځې توګه هر ډول تحلیل کوي او د يو ډول يا یو د خوښې وړ فعالیت د مختلفو ډولونو د نفوس ترتیب کولو لپاره د کمیتي حد ټاکلو اجازه ورکوي. دواړه ټاکنې او کتنه (سکرینینګ) په ژوندیو ژونکو یا حجرو (په ویوو تکامل کې) یا په مستقیم ډول په پروتین یا RNA کې پرته له کومو ژونکو څخه (په ویترو تکامل کې) ترسره کېدای شي.  <ref>{{cite journal|vauthors=Hartl DL|title=What can we learn from fitness landscapes?|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=21|pages=51–7|date=October 2014|pmid=25444121|pmc=4254422|doi=10.1016/j.mib.2014.08.001}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Badran AH, Liu DR|title=In vivo continuous directed evolution|journal=Current Opinion in Chemical Biology|volume=24|pages=1–10|date=February 2015|pmid=25461718|pmc=4308500|doi=10.1016/j.cbpa.2014.09.040}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kumar A, Singh S|title=Directed evolution: tailoring biocatalysts for industrial applications|journal=Critical Reviews in Biotechnology|volume=33|issue=4|pages=365–78|date=December 2013|pmid=22985113|doi=10.3109/07388551.2012.716810|s2cid=42821437}}</ref> د ویوو تکامل په ترڅ  کې، هره ژونکه یا حجره (معمولاً باکتریا یا خمیره) د پلازمېد سره چې د ډولونو د ټولګې متفاوت غړی لري، بدلېږي. په دې توګه، یوازې د خوښې جین د ژونکو ترمنځ توپیر لري، نور ټول جینونه ورته ساتل کیږي. ژونکې پروتین په خپل سایتوپلازم او یا هم په هغه سطحه کې چېرې چې د هغه دنده ازمویل کېدای شي، څرګندوي. د دې بڼې غوره والی په ژونکییز(حجروي) چاپېریال کې د ځای ځایګی د ټاکلو له امله ده، دا چاره په ځانګړي توګه، هغه مهال چې اوښتل شوې پروتین او یا RNA په ژوندیو اورګانیزمونو کې کارول کېږي، ګټوره ده. DE کله چې د ژونکو پرته ترسره کېږي، د ویټرو ټرانسکرپشن ژباړې کې ښکېل وي، ترڅو پروتین یا RNA په آزاده بڼه په محلول او یا هم په جلا شوو مصنوعي مایکروډروپلټونو کې تولید کړي. دا مېتود په ټاکلو شرایطو کې د خورا متفاوت کېدو له ګټې څخه برخمن دی، کوم چې کولای شي بېلابېلې دندې پرمخ يوسي (د بېلګي په توګه تودوخه، محلل) او ژونکو ته زیان اړونکي او یا هم زهرجن پروتین څرګند کړي. سربیره پردې، په ویترو اوښتون کې ازمایښتونه کولای شي، خورا لویې ټولګې را منځته کړي (تر 1015 پورې) دا ځکه چې، د ټولګې DNA ته (ډېری وخت په ډېرې کمې کچې څخه پرته) په ژونکو کې دننوتلو اړتیا نشته.      ==== ټاکنه ==== په مفهومي توګه د نښلولو فعالیت لپاره ټاکنه اسانه ده. په نښه کړل شوی مالیکول په قوي ملاتړ سره  غیر متحرک کېږي، د بیلابیلو پروتینونو ټولګه پرې اچول کېږي، کمزوري نښلوونکي له منځه وړل کېږي او پاتې نښلېدلي ډولونه د دوی د جینونو د  جلا کولو لپاره رغول کېږي. په یوه غیر متحرک اشتراکي نهی کوونکي پورې د یوه انزایم نښلولو څخه د فعالو کتلستونو د جلاکولو په موخه هم ګټه پورته شوې ده.  په هرحال، دا تګلاره یوازې د واحد کتلستی بدلون لپاره ټاکل کېږي او د سبسټریټ نښلولو یا هم  ریښتیني سبسټریټ عکس العمل لپاره غوره بڼه نه ده. د  انزایم فعالیت د حیاتی میتابولیت ترکیبولو او یا هم د زهرو په له منځه وړلو سره د ژونکې د پایښت لپاره اړین کېدای شي، نو د ژونکو پایښت د انزایم د فعالیت دنده ده. دا ډول سیسټمونه په ټولیزه توګه یوازې د ژونکو د بدلون موثریت د جریان په لارې پورې  محدود وي. یاد سیستمونه بیا د  سکرینینګ (کتنې) په پرتله د مالی او بشري سرچینو له اړخه خورا کم  لګښت لري، له بله اړخه معمولاً يې سمبالول یوه ستونزمنه چاره ده، د مصنوعي تولیداتو خطر یې شته او په ټولګه کې د شته فعالیتونو د ساحې په اړه هېڅ معلومات نه ورکوي.<ref>{{cite journal|vauthors=Willats WG|title=Phage display: practicalities and prospects|url=https://archive.org/details/sim_plant-molecular-biology_2002-12_50_6/page/n24|journal=Plant Molecular Biology|volume=50|issue=6|pages=837–54|date=December 2002|pmid=12516857|doi=10.1023/A:1021215516430|s2cid=4960676}}</ref><ref name="Leemhuis H 2005">{{cite journal|vauthors=Leemhuis H, Stein V, Griffiths AD, Hollfelder F|title=New genotype–phenotype linkages for directed evolution of functional proteins|journal=Current Opinion in Structural Biology|volume=15|issue=4|pages=472–8|date=August 2005|pmid=16043338|doi=10.1016/j.sbi.2005.07.006}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Verhoeven KD, Altstadt OC, Savinov SN|title=Intracellular detection and evolution of site-specific proteases using a genetic selection system|journal=Applied Biochemistry and Biotechnology|volume=166|issue=5|pages=1340–54|date=March 2012|pmid=22270548|doi=10.1007/s12010-011-9522-6|s2cid=36583382}}</ref> == سرچینې == relt0seoekhyl7d9c5uqvhpshqqzq8o 0 58183 368099 301304 2026-08-10T12:50:14Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368099 wikitext text/x-wiki د انسان تکامل د لومړنیو انسانانو په تاریخ کې له تکاملي پروسې څخه عبارت ده چې د hominid  (انسان اړوند کورنۍ) څخه د مجزا نوعو په توګه د ''Homo sapiens'' (انسان ډوله تي لرونکو) د رامنځته کېدو لامل شوی، کوم چې سترې بیزوګانې پکې ګډون لري. دا پروسه د bipedalism (د انسان دوه پښې کېدنه) او ژبې د تدریجې ودې ترڅنګ له نورو hominins (انسان ډوله نوعو) سره جوړه کېدل هم رانغاړي. کومه چې څرګندوي د انسان تکامل په مستقیم ډول نه بلکي پېچلی وه.   <ref name="HallHallgrímsson2011c">{{cite book|author1=Brian K. Hall|author-link1=Brian K. Hall|author2=Benedikt Hallgrímsson|title=Strickberger's Evolution|url=https://books.google.com/books?id=CrJsNQ5wX8oC&pg=PA488|year=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-6390-2|page=488}}</ref><ref name="Ackermann 2015">{{cite journal|title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|first1=Rebecca|last1=Rogers Ackermann|first2=Alex|last2=Mackay|first3=Michael L|last3=Arnold|journal=Evolutionary Biology|date=October 2015|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|volume=43|issue=1|pages=1–11|s2cid=14329491}}</ref><ref name="Denisovans & Neandertals">{{cite web|url=https://www.livinganthropologically.com/biological-anthropology/denisovans-neandertals-human-races/|title=Denisovans and Neandertals: Rethinking Species Boundaries|website=Living Anthropologically|last=Antrosio|first=Jason|date=August 23, 2018}}</ref><ref name="Human Hybrids">[http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf Human Hybrids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824034550/http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf |date=2018-08-24 }}. (PDF). Michael F. Hammer. ''Scientific American'', May 2013.</ref><ref name="Mosaic humans, the hybrid species">{{cite journal|last1=Yong|first1=Ed|title=Mosaic humans, the hybrid species|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34|journal=New Scientist|date=July 2011|volume=211|issue=2823|pages=34–38|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3|bibcode=2011NewSc.211...34Y}}</ref> د انسان د تکامل مطالعه د فزیکي انسان پېژندنې، تکاملي انسان پېژندنې، د لومړنیو انسانانو پېژندنې، لرغون پيژندنې، فوسیل پېژندنې، عصبي بیولوژي، حیواني رفتار پېژندنې، ژبپېژندنې، تکاملي روانپېژندنې، جنین پېژندنې او جنټیک په ګډون بیلابیلې علمي څانګې رانغاړي. جنټیکي څېړنې ښکاره کوي چې د شاوخوا 85 میلیونه کالو پخوا د ګچ دورې په وروستیو کې لومړنی انسانان له نورو تي لرونکو څخه جلا شوې دې او لومړني فوسیلونه یې 55 میلیونه کاله پخوا د پالیسون دورې کې را څرګند شوي.<ref>{{cite journal|last=Heng|first=Henry H.Q.|date=May 2009|title=The genome-centric concept: resynthesis of evolutionary theory|journal=[[BioEssays]]|volume=31|issue=5|pages=512–525|doi=10.1002/bies.200800182|issn=0265-9247|pmid=19334004|s2cid=1336952}}</ref><ref name="Marlowe 54–67">{{Cite journal|last=Marlowe|first=Frank W.|date=2005-04-13|title=Hunter-gatherers and human evolution|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.20046|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|language=en|volume=14|issue=2|pages=54–67|doi=10.1002/evan.20046}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/evolution/meet-your-ancestors.html|title=Meet Your Ancestors|last=Tyson|first=Peter|date=July 1, 2008|work=[[Nova ScienceNow]]|publisher=PBS; [[WGBH Educational Foundation]]|access-date=April 18, 2015}}</ref> د Hominoidea سترې کورنۍ کې، د Hominoidea (سترې بیزوګانې) کورنۍ تقریباً د 15-20 میلیونه کاله پخوا له Hylobatidae  (د اوږدو لاسو بیزوګانې) څخه جلا شوي؛ د Homininae  (افریقایي بیزوګانې) فرعي کورنۍ د 14 میلیونه کالو شاوخوا پخوا له Ponginae  (orangutans) څخه جلا شوي؛ د Hominini  قبیله (د انسانانو، ''Australopithecus'' او شامپانزو په ګډون) د 8-9 میلیونه کالو پخوا ترمنځ له Gorillini  (ګوریلاګانو) قبیلې څخه جلا شوي؛ او په مقابل کې، د Hominina  (انسانان او منقرض شوي دوه پښو لرونکي نیکونو) او Panina  (شمپانزو) فرعي قبیلي د 4-7 میلیونه کالو پخوا سره جلا شوې دي.<ref name="Max Planck 2012">{{harvnb|Planck|2012}} * {{cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2012/06/bonobos-join-chimps-closest-human-relatives|title=Bonobos Join Chimps as Closest Human Relatives|website=[[TimeTree]]|access-date=May 19, 2018|date=June 13, 2012|last1=Gibbons|first1=Ann}}</ref> == اناتوميک بدلونونه == د انسان تکامل د شمپانزو او انسانانو د وروستي ګډ نیکه له لومړي جلاتوب څخه د یو شمیر مورفولوژیکو، پراختایي، فزیولوژيکي، رفتاري او محیطي بدلونونو په واسطه مشخص شوی. محیطي (کلتوري) تکامل چې خورا وروسته په Pleistocene (د ځمکې پېژندنې د څلورم پړاو اړوند) دوره کې کشف شو، د انسان په تکامل کې یې د پام وړ رول ولوباوه چې د معاش د سیستم ترمنځ د انسان د لېږد له لارې څرګند شوی.  د دې سمونونو تر ټولو ډېر د پام وړ هغه یې bipedalism (دوه پښو توب)، د مغز د اندازې ډېروالی، اوږده شوې ontogeny  (اومېندواري او کوچنیوالي) او کم شوي جنسي dimorphism (دوه بڼه والی) دی. د دې بدلونونو ترمنځ اړیکه د روانې مناظرې  د بحث موضوع ده. نور د پام وړ مورفولوژیکي بدلونونه د توان او دقت نیولو تکامل رانغاړي، یو بدلون چې لومړی ځل په ''H. erectus''  کې واقع کېږي. <ref name="Marlowe 54–672">{{Cite journal|last=Marlowe|first=Frank W.|date=2005-04-13|title=Hunter-gatherers and human evolution|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.20046|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|language=en|volume=14|issue=2|pages=54–67|doi=10.1002/evan.20046}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Clark|first=Jamie L.|date=September 2011|title=The evolution of human culture during the later Pleistocene: Using fauna to test models on the emergence and nature of "modern" human behavior|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0278416511000225|journal=Journal of Anthropological Archaeology|language=en|volume=30|issue=3|pages=273–291|doi=10.1016/j.jaa.2011.04.002}}</ref><ref name="Marlowe 54–673">{{Cite journal|last=Marlowe|first=Frank W.|date=2005-04-13|title=Hunter-gatherers and human evolution|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.20046|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|language=en|volume=14|issue=2|pages=54–67|doi=10.1002/evan.20046}}</ref><ref>{{harvnb|Boyd|Silk|2003}}</ref><ref>{{harvnb|Brues|Snow|1965|pp=[https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 1–39]}}</ref> === دوه پښو والی === Bipedalism  (دوه پښو والی) د '''hominid''' (انسان ډوله) لومړنی سمون ده او د ټولو hominids (انسان ډوله) bipedal (دوه پښو لرونکو) ترمنځ د ګډو سکلیټي بدلونو د ټولګې ترشا د اصلي لامل په توګه منل شوی. تر ټولو مخکینی hominin (انسان ډوله)، احتمالاً د لومړنیو ''bipedalism'' (دوه پښو والا) څخه، انګېرل شوی چې ''Sahelanthropus'' یا ''Orrorin'' به وي، کوم چې دواړه یې شاوخوا 6 تر 7 میلیونه کاله پخوا راپورته شوي دي. په سمونو ګرځېدونکي د څلورو پښو لرونکي، ګوریلا او شامپانزې د ''hominin''  (انسان ډوله) له صف څخه په داسې يوه دوره کې چې عین وخت ترپوښښ لاندې راولي جلا شوي، نو ښایي چې ''Sahelanthropus'' یا ''Orrorin'' زمونږ وروستی ګډ نیکه وي. ''Ardipithecus،'' یو بشپړ ''biped'' (دوه پښو لرونکی حیوان) د شاوخوا 5.6 میلیونه کالو مخکې راپورته شوی ده. <ref name="Brunet2002">{{cite journal|last1=Brunet|first28=M.|first32=J.|last32=Sudre|first31=M.|last31=Schuster|first30=M.|last30=Sapanet|first29=J.|last29=Rage|last28=Ponce De Leon|first33=P.|first27=P.|last27=Pelaez Campomanes|first26=O.|last26=Otero|first25=G.|last25=Mouchelin|first24=G.|last24=Merceron|last33=Tassy|last34=Valentin|last23=Mahamat|title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145|bibcode=2002Natur.418..145B|pmid=12110880|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature00879|pages=145–151|issue=6894|volume=418|journal=Nature|date=July 11, 2002|first34=X.|display-authors=3|first38=C.|last38=Zollikofer|first37=A.|last37=Zazzo|first36=L.|last36=Viriot|first35=P.|last35=Vignaud|first23=A.|first22=A.|first1=Michel|last6=Ahounta|last10=Boisserie|first9=H.|last9=Bocherens|first8=C.|last8=Blondel|first7=A.|last7=Beauvilain|first6=D.|first5=A.|last11=De Bonis|last5=Likius|first4=H.|last4=Mackaye|author-link3=David Pilbeam|first3=David|last3=Pilbeam|first2=Franck|last2=Guy|author-link1=Michel Brunet (paleontologist)|first10=J.|first11=L.|last22=Louchart|first17=G.|first21=F.|last21=Lihoreau|first20=T.|last20=Lehmann|first19=D.|last19=Geraads|first18=P.|last18=Fronty|last17=Fanone|last12=Coppens|first16=V.|last16=Eisenmann|first15=P.|last15=Duringer|first14=C.|last14=Denys|first13=J.|last13=Dejax|first12=Y.|s2cid=1316969}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1175802|first3=Y.|s2cid=20189444|bibcode=2009Sci...326...75W|first7=G.|last7=Woldegabriel|first6=G.|last6=Suwa|first5=C. O.|last5=Lovejoy|first4=Y.|last4=Haile-Selassie|last3=Beyene|pmid=19810190|first2=B.|last2=Asfaw|first1=T. D.|last1=White|year=2009|pages=75–86|issue=5949|volume=326|journal=Science|title=Ardipithecus ramidus and the Paleobiology of Early Hominids|url=https://semanticscholar.org/paper/82b9e80c26a5f783c793b4e5c4b7e95e478abb21}}</ref> لومړنیو دوه پښو لرونکو حیواناتو په پایله کې australopithecines او وروسته یې هم genus ''Homo '' ته تکامل کړی. د bipedalism (دوه پښو والي) د تطابق د ارزښت په اړه بیلابېلې تیوریګانې شتون لري. د دې امکان شته چې bipedalism (دوه پښې والی) ځکه غوره ګڼل شوی چې د خوړو د ترلاسه کولو او لېږد لپاره یې لاسونه آزاد کړي، د تحرک پرمهال یې انرژي سپمولې، د اوږده واټن ځغاسته او ښکار کول یې آسانه کړي، د لیدلو یوه غښتلې سیمه یې رامنځته کړې او د لمر مستقیمې وړانګې په معرض کې د ساحې په کمولو سره یې له hyperthermia (جل وهلو) د ځان ساتنې سره مرسته کړې ده؛ په نوي ساوانا او ځنګلي چاپیریال کې د ودې لپاره ټولې ګټورې ځانګړتیاوې د ختیځې افریقا د ریفټ درې د پرمختګ په پایله کې د پخوانیو تړل شوي ځنګل استوګنځیو په مقابل کې    رامنځته شوې. د 2007 کال یوې څېړنې د دې فرضیې لپاره چې په دوه پښو ګرځېدل، bipedalism یا (دوه پښې والی)، ځکه تکامل کړی چې نظر په پوندو ګرځېدلو څلور پښو والي ته یې کمه انرژي مصرفوله. په هر حال، وروستی څېړنې وړاندیز کوي چې دوه پښې والی به له اور څخه د ګټې اخیستنې د وړتیا پرته  د سراسري خپرېدنې لامل نه وه ګرځېدلی. په ګرځېدلو کې دا بدلون کله چې نظر د لاسونو اوږدوالي ته مقایسه شوی د پښو د نسبي اوږوالي شاهد وه، کوم چې د brachiation (هغه کړنه ده چې لومړنیو انسانانو به له یوې ونې بلې ته یواځې د لاسونو په کارولو ختل) لپاره د  له منځه وړلو د اړتیا له لارې لنډ شوي. بل بدلون د غټې ګوتې بڼه ده. وروستی څېړنې وړاندیز کوي چې australopithecines د نیوونکې غټې ګوتې د ساتنې په پایله کې لاهم ځینې وختونه په ونو کې ژوند کړی دی. دا په پرمختیایې ډول په habilines کې له منځه ولاړ. <ref name="Kwang Hyun 2015 929–934">{{Cite journal|last=Kwang Hyun|first=Ko|date=2015|title=Origins of Bipedalism|journal=Brazilian Archives of Biology and Technology|doi=10.1590/S1516-89132015060399|volume=58|issue=6|pages=929–934|arxiv=1508.02739|bibcode=2015arXiv150802739K|s2cid=761213}}</ref><ref name="DeSalleTattersall2008">{{harvnb|DeSalle|Tattersall|2008|p=[https://books.google.com/books?id=Bf4Sitw7YaIC&pg=PA146 146]}}</ref><ref name="Kwang Hyun 2015 929–9342">{{Cite journal|last=Kwang Hyun|first=Ko|date=2015|title=Origins of Bipedalism|journal=Brazilian Archives of Biology and Technology|doi=10.1590/S1516-89132015060399|volume=58|issue=6|pages=929–934|arxiv=1508.02739|bibcode=2015arXiv150802739K|s2cid=761213}}</ref><ref name="Curry2008 Child of Earth">{{harvnb|Curry|2008|pp=106–109}}</ref><ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=July 17, 2007|title=Study Identifies Energy Efficiency As Reason For Evolution Of Upright Walking|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070716191140.htm|work=[[Science Daily|ScienceDaily]]|location=Rockville, MD|publisher=ScienceDaily, LLC|access-date=April 9, 2015}} * {{cite web|url=http://uanews.org/story/study-identifies-energy-efficiency-reason-evolution-upright-walking|title=Study identifies energy efficiency as reason for evolution of upright walking|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=July 16, 2007|website=UANews|publisher=The University of Arizona Office of University Communications|location=Tucson, AZ|access-date=April 23, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sockol|issue=30|bibcode=2007PNAS..10412265S|pmid=17636134|pmc=1941460|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0703267104|pages=12265–12269|volume=104|first1=Michael D.|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|title=Chimpanzee locomotor energetics and the origin of human bipedalism|date=July 24, 2007|first3=Herman|last3=Pontzer|first2=David A.|last2=Raichlen|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=David-Barrett|first1=T.|last2=Dunbar|first2=R.I.M.|year=2016|title=Bipedality and Hair-loss Revisited: The Impact of Altitude and Activity Scheduling|doi=10.1016/j.jhevol.2016.02.006|journal=Journal of Human Evolution|volume=94|pages=72–82|pmid=27178459|pmc=4874949}}</ref> د bipedalism (دوه پښو والي) تکامل په خپل سري ډول نه یواځې پښو او حوصلې، بلکه ستون فقرات، پنجه او ښنګرو او ککرۍ کې د یو ستر شمیر سکلټي بدلونونه سره مل شوی دی. femur  (د ځنګون هډوکۍ) ډېره کمه یوه زاویه یي موقیعت ته تکامل کړی څو د ثقل مرکز د بدن هندسي مرکز لوري ته ولېږدوي. د زنګون او ښنګري مفصلونه په ډېرېدونکې توګه غښتلي شوي څو په ښه توګه له زیات شوی وزن څخه ملاتړ وکړي. عمودي موقیعت کې په هره فقره د زیات شوي وزن د ملاتړ په خاطر، د انسان ستون فقرات د S په بڼه اوښتی دی او د lumbar vertebrae (ملا مهرې) لنډې او پراخه شوې دي. په پنجه کې غټه ګوته د نورو ګوتو سره په امتداد کې لېږدول شوې څو په مخکې تګ کې مرسته وکړي. بازو او ساعد نسبت پښو ته لنډ شوی چې زغاستل آسانه کوي. foramen magnum  (مجرای نخاع) د جمجې لاندې او ډېر مخکې ځای پر ځای شوی.  <ref>{{harvnb|Aiello|Dean|1990}}</ref><ref>{{harvnb|Kondo|1985}}</ref> ډېر د پام وړ بدلونونه لګن خاصرې ته نږدې ناحیه کې واقع شوي، چېرته چې مخ پر ښکته اوږد iliac blade  د قدم وهلو پرمهال د ثقل د مرکز د ثابته ساتلو د اړتیا لپاره لنډ او پراخه شوی؛ له همدې  امله bipedal hominids  (انسان ډوله دوه پښو والا) یو لنډ مګر پراخه، کاسې ته ورته لګن خاصره لري. یوه نیمګړتیا دا ده چې د bipedal  (دوه پښو والا) بیزوګانو د زېږون کانال د knuckle-walking بیزوګانو په پرتله کوچنی دی، که څه هم د عصري انسانانو او australopithecine د هغې په پرتله پراخوالی پکې راغلی، چې نويو زېږیدلو ته د جمجمې د اندازې د ډېر والي له امله د تیریدلو اجازه ورکوي مګر له هغه ځایه چې اضافه ډيروالی په عادي ډول د bipedal (پر دوه پښو) تحرک مخنیوی کولای شي، دا چاره د پورتنۍ برخې پورې محدوده شوې ده. <ref>{{harvnb|Strickberger|2000|pp=[https://books.google.com/books?id=feMItLo5gwgC&pg=PA476 475–476]}}</ref><ref name="Srivastava2009">{{harvnb|Srivastava|2009|p=[https://books.google.com/books?id=kCerOsM8XMwC&pg=PA87 87]}}</ref> د حوصلې لنډوالې او د زیږون کوچني کانال د باپيډالیزم لپاره د اړتیا په توګه رامنځته شوې او د انسان د زیږون پر پروسې یې د پام وړ اغیزې درلودې کومه چې د نورو لومړني انسانانو په پرتله په عصري انسانانو کې خورا ستونزمنه ده. د انسان د زیږون پر مهال، د حوصلې د ساحې په اندازه کې توپیرونو له امله، د جنین سر باید د زیږون کانال ته ننوتلو په اوږدو کې په یو افقي حالت (د مور په پرتله) وي او د وتلو په شیبه کې 90 درجې څرخېږي. په لومړیو انسانانو کې د زیږون ډیر کوچنی کانال د مغز د اندازې زیاتوالي ته يو محدود کوونکې عامل وګرځید او د امیندوارۍ ډیره لنډه دوره یې رامنځته کړه چې د انسان هغه اولاد اړوندې نابالغی لامل کیږي کوم چې د 12 میاشتو څخه مخکې د ډیرو ګرځیدلو وړتیا نه لري او د نورو هغو لومړنیو انسانانو په پرتله چې په ډیر وختي عمر کې ګرځنده وي، خورا ډیر نیوټیني دي. له زیږون وروسته د مغز زیاته شوې وده او پر میندو د ماشومانو ډیره شوي اتکا په ښځینه تولیدي دورې باندې او په انسانانو کې د alloparenting کله چې له نورو hominids (انسان ډولو) سره مقایسه شوي ډېر ځلي ښکاره کېدو باندې ستره اغېزه درلوده. د انسان ځنډیدلی جنسي بلوغ هم د menopause  (کله چې په ښځو کې میاشتنی عادت بندېږي) تکامل لامل شوی چې یوه توضیح بیانوي زړې ښځې پخپله د ډیرو ماشومانو دنیا ته راوړلو په پرتله کولای شي د خپلو لوڼو د اولادونو د پالنې په واسطه په غوره توګه خپل جینونه ولېږدوي. <ref>{{harvnb|Trevathan|2011|p=[https://books.google.com/books?id=Potlqpl-jxgC&pg=PA20 20]}}</ref><ref>Hrdy, Sarah Blaffer (2011), "Mothers and Others: The Evolutionary Origins of Mutual Understanding" (Harvard Uni Press)</ref><ref name="Wayman_Sciencenews">{{cite journal|last=Wayman|first=Erin|date=August 19, 2013|title=Killer whales, grandmas and what men want: Evolutionary biologists consider menopause|url=https://www.sciencenews.org/article/killer-whales-grandmas-and-what-men-want-evolutionary-biologists-consider-menopause|journal=[[Science News]]|issn=0036-8423|access-date=April 24, 2015}}</ref><ref>Zuk, Marlene (2014), "Paleofantasy: What Evolution Really Tells Us About Sex, Diet, and How We Live" (W.W. Norton & Company)</ref> == سرچینې == 2z7tmibtdmq1qt5j76s9mo0rjq82rti 0 58247 368135 341270 2026-08-10T13:51:22Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368135 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" |- '''د اسلام زرینه یا طلایي دوره''' (عربي: العصر الذهبي للإسلام - ''al-'asr al-dhahabi lil-islam'') د اسلام په تاريخ کې د کلتوري، اقتصادي او علمي ودې او غوړېدو يوه دوره وه، چې په دوديزه توګه له ۸مې پېړۍ نه تر ۱۴مې پېړۍ پورې ګڼل کېږي. دا دوره په دودیز ډول د عباسي خلیفه هارون الرشید د واکمنۍ پرمهال (۷۸۶ تر ۸۰۹) په بغداد کې د حکمت ماڼۍ یا بیت الحکمه له پرانیستلو سره پیل شوې چې تر هغه وخته د نړۍ په کچه تر ټولو لوی ښار و او هلته د نړۍ له بېلابېلو برخو د بېلابېلو کلتوري بګرونډونو لرونکو اسلامي پوهانو او نورو سترو علماوو ته دنده سپارل شوې وه چې د نړۍ ټول پېژندل شوي کلاسیک علوم راټول او سریاني او عربي ژبې ته وژباړي.<ref name="Saliba">[[George Saliba]] (1994), ''A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam'', pp. 245, 250, 256–57. [[New York University Press]], {{ISBN|0-8147-8023-7}}.</ref><ref name="King">{{cite journal|doi=10.1086/353360|last1=King|first1=David A.|year=1983|title=The Astronomy of the Mamluks|journal=Isis|volume=74|issue=4|pages=531–55|s2cid=144315162}}</ref><ref name="Hassan-Decline">{{cite encyclopedia|last=Hassan|first=Ahmad Y|title=Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century|url=http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html|encyclopedia=Islam and the Challenge of Modernity, Proceedings of the Inaugural Symposium on Islam and the Challenge of Modernity: Historical and Contemporary Contexts, Kuala Lumpur, August 1–5, 1994|editor=Sharifah Shifa Al-Attas|publisher=International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC)|date=1996|pages=351–99|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402150434/http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html|archive-date=2 April 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402150434/http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html |date=2 April 2015 }}</ref><ref name="Gutas 1998">[[Dimitri Gutas|Gutas, Dimitri]] 1998. ''Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early 'Abbāsid Society (2nd-4th/8th-10th Centuries)''. London: Routledge.</ref> په دودیز ډول ویل کېږي چې دا پېر د مغول د یرغلونو او په ۱۲۵۸ ز کال کې د بغداد د کلابندۍ له امله د عباسي خلافت له پرځېدو سره پای ته رسېدلی. یو څو پوهان د زرینې دورې پای په شاوخوا ۱۳۵۰ کې ګڼي او د تیموریانو له رنسانس سره تړاو ورکوي. په داسې حال کې چې ډېری عصري تاریخپوهان او څېړونکي د زرین اسلامي دور پای د ۱۵مې پېړۍ له وروستیو وختونو تر ۱۶مې پېړۍ پورې ګڼي چې د اسلامي باروتو (Islamic Gunpowders) دورې ته رسېږي. (د اسلام د منځنیو پیړیو دوره که بیخي یو شان نه وي خو ډېره مشابه ده چې یوه سرچینه یې د ۹۰۰ تر ۱۳۰۰ زیږدیزو کلونو پورې تعریفوي.<ref name="Tahir Abbas">{{cite book|title=Islamic Radicalism and Multicultural Politics|url={{Google books |plainurl=yes |id=JdC90uc8PfQC |page=9 }}|access-date=26 August 2012|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-95960-8|page=9|date=2011-03-01}}</ref><ref name="HoSM">{{cite web|title=Science and technology in Medieval Islam|url=http://www.mhs.ox.ac.uk/scienceislam_education/docs/Science_and_technology_in_Medieval_Islam-Teachers_notes.pdf|website=History of Science Museum|access-date=31 October 2019}}</ref><ref name="A Companion to the Worlds of the Renaissance">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fx0Dlwb18WYC&q=Timurid+renaissance&pg=PA59|title=A Companion to the Worlds of the Renaissance, Guido Ruggiero|isbn=9780470751619|access-date=7 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108052706/https://books.google.com/books?id=fx0Dlwb18WYC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=Timurid+renaissance&source=bl&ots=oRBca6Ril-&sig=91TIV5mBBnYFwGah_7x6b0NP-jA&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijusmUk5fQAhVHKsAKHeqdDn8Q6AEITTAI#v=onepage&q=Timurid%20renaissance&f=false|archive-date=8 November 2016|last1=Ruggiero|first1=Guido|date=15 April 2008}}</ref><ref name="Barlow-AofIW">{{cite web|last1=Barlow|first1=Glenna|title=Arts of the Islamic World: the Medieval Period|url=https://www.khanacademy.org/humanities/art-islam/islamic-art-medieval/a/arts-of-the-islamic-world-the-medieval-period|website=Khan Academy|access-date=31 October 2019}}</ref> == د مفاهیمو تاریخچه == د دغې اصطلاح غیر مبهم او روښانه تعریف نشته او په دې پورې اړه لري چې ایا دا اصطلاح پر کلتور او که پر پوځي لاسته راوړنو له تمرکز سره کارېږي، ځکه نو بیا ښایي د یوه متفاوت وخت مودې ته راجع شي. له دې امله د ۱۹مې پېړۍ يو ليکوال دا د خلافت تر دوام يا تر شپږ نيمو پېړيو پورې غځولې، په داسې حال کې چې یوه بل بیا د راشدينو له فتوحاتو څو لسيزې وروسته د عمر رضي الله عنه له وفات او لومړۍ فتنې سره پای ته رسولې.<ref>Josias Leslie Porter, ''A Handbook for Travelers in Syria and Palestine'', 1868, [{{Google books |plainurl=yes |id=zdfotKk6OtsC |page=49 }} p. 49].</ref> د ۲۰مې پېړۍ په لومړیو کې، دغه اصطلاح یوازې کله کله کارېده او ډېری وختونه د راشده خلفاوو د لومړنیو پوځي بریاوو په توګه پېژندل کېده. د ۲۰مې پېړۍ په دویمه نیمایي کې بیا دا اصطلاح په تکرار سره کارېده. اوس تر ‌ډېره له ۹مې پېړۍ نه تر ۱۱مې هغې پورې د خلافتونو پر مهال د ساینس او ​​ریاضیاتو کلتوري ودې ته راجع کېږي (په بیت الحکمت کې د منظمو بورسونو رامنځته کولو او د صلیبي جګړو د پیل ترمنځ)، مګر بیا هم ډېری وختونه د ۸مې پېړۍ د وروستیو وختونو څه برخه یا له ۱۲مې پېړۍ د ۱۳مې پېړۍ تر لومړیو پورې رانغاړي. تعریفونه ممکن لاهم پام‌وړ توپیر ولري. د زرین دور پای د خلافت له پای ته رسېدو سره برابر ګڼل د تاریخي نښانو پر بنسټ یو مناسب ټکی دی، مګر دغه استدلال کېدای شي چې اسلامي کلتور ډېر مخکې تدریجي زوال ته د ننه شوی و. په دې توګه، خان (۲۰۰۳) مناسبه زرینه دوره د ۷۵۰ او ۹۵۰ کلونو ترمنځ دوې پېړۍ ګڼي او استدلال کوي چې د هارون الرشید تر واکمنۍ لاندې د سیمو له لاسه ورکولو پیل په ۸۳۳ کال کې د مامون له مړینې وروسته نور هم چټک شو او هم وایي چې په ۱۲مه پېړۍ کې صلیبي جګړې د اسلامي سترواکۍ د کمزوري کېدو لامل شوې چې بیا هېڅکله هم پر پښو ونه درېده.<ref>"For six centuries and a half, through the golden age of Islam, lasted this Caliphate, till extinguished by the Osmanli sultans and in the death of the last of the blood of the house of Mahomet. The true Caliphate ended with the fall of Bagdad". ''New Outlook'', Volume 45, 1892, p. 370.</ref><ref>"the golden age of Islam, as Mr. Gilman points out, ended with Omar, the second of the Kalifs." ''The Literary World'', Volume 36, 1887, p. 308.</ref><ref>so Linda S. George, ''The Golden Age of Islam'', 1998: "from the last years of the eighth century to the thirteenth century."</ref><ref>"The Ninth, Tenth and Eleventh centuries were the golden age of Islam" ''Life'' magazine, 9 May 1955, .</ref><ref>Arshad Khan, ''Islam, Muslims, and America: Understanding the Basis of Their Conflict'', 2003, [{{Google books |plainurl=yes |id=FbnnJxar3aMC |page=19 }} p. 19].</ref> = لاملونه = === مذهبي نفوذ === بېلابېل قرآني احکام او احادیث (یا د محمد صلی الله علیه وسلم کړه وړه) چې ښوونې او روزنې ته ارزښت ورکوي او د پوهې د لاسته راوړلو پر اهمیت ټینګار کوي، له امله یې د دې دورې مسلمانانو د علم په لټون او د ساینس په وده کې خورا مهم رول لوبولی دی.<ref name="Hans45">{{cite book|editor1-first=Hans|editor1-last=Groth|title=Population Dynamics in Muslim Countries: Assembling the Jigsaw|url=https://books.google.com/books?id=Bpq9Mg-l5jMC&pg=PA45|year=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-27881-5|page=45}}</ref><ref>{{cite book|editor1-first=Hamid Naseem|editor1-last=Rafiabadi|title=Challenges to Religions and Islam: A Study of Muslim Movements, Personalities, Issues and Trends, Part 1|url=https://books.google.com/books?id=KnH_YuN2ruUC&pg=PA1141|year=2007|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-732-9|page=1141}}</ref><ref>{{cite book|last=Salam|first=Abdus|title=Renaissance of Sciences in Islamic Countries|url=https://books.google.com/books?id=KfoQmi4o4zcC&pg=PA9|isbn=978-9971-5-0946-0|page=9|year=1994}}</ref> === دولتي ملاتړ === اسلامي سترواکۍ د علماوو کلک ملاتړ کاوه. د ژباړې په غورځنګ کې د ځینو ژباړو لپاره لګول شوې پیسې د انګلستان د طبي څېړنو شورا د کلنۍ څېړنیزې بودیجې دوه چنده اټکل شوې دي. مخکښو پوهانو او ژباړونکو، لکه حنین بن اسحاق، تنخواوې لرلې چې اټکل کېږي د اوسني وخت د مسلکي ورزشکارانو په کچه وې. د حکمت ماڼۍ یا بیت الحکمه یو کتابتون و چې د عباسي دورې په بغداد کې د عراق د خلیفه المنصور له خوا تاسیس شوی و.<ref name="bbc2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01k2bv8|title=In Our Time – Al-Kindi, James Montgomery|publisher=bbcnews.com|access-date=May 18, 2013|date=28 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114060124/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01k2bv8|archive-date=2014-01-14|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1-first=Sonja|author1-last=Brentjes|author1-link=Sonja Brentjes|author2=Robert G. Morrison|chapter=The Sciences in Islamic societies|title=The New Cambridge History of Islam|volume=4|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|date=2010|pages=569}}</ref> === بېلابېل ډوله ونډې اخیستنې === په دې دوره کې، مسلمانانو د فتح شویو تمدنونو د ساینسي پوهې په راجذبولو او یوځای کولو کې کلکه لېوالتیا ښودلې. د لرغونې دورې ډېری کلاسیک اثار چې ښایي له منځه تللي وای له یوناني، سریاني، منځنۍ فارسي او سنسکرت نه سریاني او عربي ته ژباړل شوي چې ځینې یې وروسته په نورو ژبو لکه عبراني او لاتیني هم ژباړل شوي.<ref name="Gutas 19982">[[Dimitri Gutas|Gutas, Dimitri]] 1998. ''Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early 'Abbāsid Society (2nd-4th/8th-10th Centuries)''. London: Routledge.</ref> == زده‌کړې == د مقدسو متنونو محوریت او په اسلامي دود کې د هغو مطالعې د اسلام په تاریخ کې په ټولو وختونو او ځایونو کې د دین د مرکزي ستنې په توګه د ښوونې او روزنې او تعلیم په مطرح کولو کې مرسته کړې. په اسلام کې د زده کړې اهمیت په یو شمیر احادیثو کې منعکس شوی چې محمد صلی الله علیه وسلم ته منسوب دي. په دغو منسوبو احادثیو کې یو یې هغه دی چې مؤمنانو ته په کې لارښوونه شوې: "علم ترلاسه کړئ، ان که په چین کې هم وي". دا حکم په ځانګړې توګه پر علماوو د تطبیق وړ و، مګر تر یوې اندازې د ټولو مسلمانانو لپاره هم دی. همدا راز د الزرنوجي وینا یې: "زده کړه پر زموږ ټولو فرض ده" یوه بېلګه ده. که څه هم ناشونې ده چې تر عصري-مخکې اسلامي ټولنو کې د سواد کچه محاسبه شي، خو دا تقریبا یقیني ده چې کچه یې لږ تر لږه د دوی د اروپايي سیالانو په پرتله نسبتا لوړه وه.<ref name="berkey-ed2">{{cite encyclopedia|author=Jonathan Berkey|author-link=Jonathan Berkey|title=Education|editor=Richard C. Martin|encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World|publisher=MacMillan Reference USA|year=2004}}</ref> = ټولنیز علوم = ابن خلدون د عصري ټولنپوهنې، تاریخپوهنې، ډیموګرافي یا نفوس پېژندنې، او اقتصاد له بنسټ اېښودونکو شمېرل کېږي.<ref>* {{cite journal|last=Spengler|first=Joseph J.|author-link=Joseph J. Spengler|date=1964|title=Economic Thought of Islam: Ibn Khaldun|url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1964-04_6_3/page/268|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=6|issue=3|pages=268–306|jstor=177577|doi=10.1017/s0010417500002164}} . &nbsp;&nbsp;• {{cite journal|first=Jean David C.|last=Boulakia|date=1971|title=Ibn Khaldûn: A Fourteenth-Century Economist|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_september-october-1971_79_5/page/1105|journal=Journal of Political Economy|volume=79|issue=5|pages=1105–18|jstor=1830276|doi=10.1086/259818|s2cid=144078253}}. </ref> ارشیف کول په دغه دور کې په اسلام کې د درناوي وړ وو، که څه هم د وخت په تېرېدو سره ډېری حکومتي اسناد لادرکه شوي. له دې سره سره، مکتوبونه او پاتې اسناد د هغه مهال ټولنیز وضعیت ښيي او همدا راز دا ترې جوتېږي چې ارشیفونه په خپل وخت کې مفصل او پراخ وو. د حکومتي ارګانونو له لوري ټول ترلاسه کېدونکي او لېږل کېدونکي لیکونه کاپي کېدل، ارشیف کېدل او د ثبتولو لپاره په نښه کېدل. د ارشیف کوونکي پوست یو داسې مقام بلل کېده چې باید د لوړې کچې باورمندي ولري ځکه دوی د ټولو اړوندو معاملو ریکارډونه په واک کې لرل.<ref>{{cite journal|last1=Posner|first1=Ernest|title=Archives in Medieval Islam|url=https://archive.org/details/american-archivist_july-october-1972_35_3-4/page/291|journal=American Archivist|date=1972|volume=35|issue=3–4|pages=291–315|doi=10.17723/aarc.35.3-4.x1546224w7621152}}</ref> == روغتیا پالنه == لومړنی مشهور اسلامي روغتون په ۸۰۵ کال کې په بغداد کې د هارون الرشید په امر جوړ شو او د بغداد تر ټولو مهم روغتون بیا په ۹۸۲ کال کې د ابي بویه واکمن عضد الدولة له خوا جوړ شو. ترټولو ښه مستند شوي لومړني اسلامي روغتونونه د ۱۲مې او ۱۳مې پېړیو ستر سورو-مصري تاسیسات دي. په ۱۰مه پیړۍ کې، بغداد پنځه نور روغتونونه لرل، په داسې حال کې چې دمشق تر ۱۵مې پیړۍ پورې شپږ روغتونونه لرل او قرطبې په یوازې سر ۵۰ لوی روغتونونه لرل، چې ډېری یې یوازې د پوځ لپاره وو.<ref name="EI2-tibb">{{Cite encyclopedia|authors=Savage-Smith, Emilie, Klein-Franke, F. and Zhu, Ming|title=Ṭibb|year=2012|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=2nd|publisher=Brill|editor=P. Bearman|editor2=Th. Bianquis|editor3=C.E. Bosworth|editor4=E. van Donzel|editor5=W.P. Heinrichs|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1216}}</ref><ref name="aramco0317">{{cite web|url=http://www.aramcoworld.com/en-US/Articles/March-2017/The-Islamic-Roots-of-the-Modern-Hospital|title=The Islamic Roots of the Modern Hospital|publisher=aramcoworld.com|access-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321170327/http://www.aramcoworld.com/en-US/Articles/March-2017/The-Islamic-Roots-of-the-Modern-Hospital|archive-date=2017-03-21|url-status=dead}}{{better source needed|date=July 2017}}</ref> == زوال == === یرغلونه === په ۱۲۰۶ کال کې، د منځنۍ آسیا په مغولو کې چنګیز خان یوه پیاوړې پاچاهي جوړه کړه. د ۱۳مې پیړۍ په جریان کې، د مغول امپراتورۍ په ختیځ کې د چین او په لویدیځ کې د پخواني اسلامي خلافت (همدارنګه کیوان روس - Kievan Rus) په ګډون د یوریشیا د خاورې ډېره برخه فتحه کړه. په ۱۲۵۸ کال کې د هولاکو خان ​​له خوا د بغداد او د حکمت ماڼۍ یا بیت الحکمه ویجاړول ځینې د اسلامي زرین دور پای ګڼي.<ref>{{cite book|url={{Google books |plainurl=yes |id=3qwuhK3BBH8C |page=215 }}|title=Challenges of the Muslim world: present, future and past|publisher=Emerald Group Publishing|access-date=2014-04-11|isbn=978-0-444-53243-5|year=2008|last1=Cooper|first1=William W.|last2=Yue|first2=Piyu}}</ref> === اقتصاد === د اسلامي علومو د زوال د توضیح لپاره ویل کېږي چې په ۱۱مه او ۱۲مه پیړۍ کې سني احیاء یو لړ بنسټیز بدلونونه رامنځته کړل چې د ساینسي اثارو تولید ته یې نسبتا تنخوا او امتیازات کم کړل. د مدرسو له خپرېدو او د دیني او مذهبي مشرانو له زیات نفوذ سره، د دیني علم ترلاسه کول ډېر ګټور ګڼل کېدل.<ref name="Saliba2">[[George Saliba]] (1994), ''A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam'', pp. 245, 250, 256–57. [[New York University Press]], {{ISBN|0-8147-8023-7}}.</ref><ref name="King2">{{cite journal|doi=10.1086/353360|last1=King|first1=David A.|year=1983|title=The Astronomy of the Mamluks|journal=Isis|volume=74|issue=4|pages=531–55|s2cid=144315162}}</ref><ref>{{cite journal|last=El-Rouayheb|first=Khaled|title=The Myth of "The Triumph of Fanaticism" in the Seventeenth-Century Ottoman Empire|journal=Die Welt des Islams|volume=48|year=2008|issue=2|pages=196–221|doi=10.1163/157006008x335930}}</ref><ref>{{cite journal|last=El-Rouayheb|first=Khaled|title=Opening the Gate of Verification: The Forgotten Arab-Islamic Florescence of the 17th Century|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_2006-05_38_2/page/263|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=38|year=2006|issue=2|pages=263–81|doi=10.1017/s0020743806412344}}</ref><ref name="Hassan-Decline2">{{cite encyclopedia|last=Hassan|first=Ahmad Y|title=Factors Behind the Decline of Islamic Science After the Sixteenth Century|url=http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html|encyclopedia=Islam and the Challenge of Modernity, Proceedings of the Inaugural Symposium on Islam and the Challenge of Modernity: Historical and Contemporary Contexts, Kuala Lumpur, August 1–5, 1994|editor=Sharifah Shifa Al-Attas|publisher=International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC)|date=1996|pages=351–99|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402150434/http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html|archive-date=2 April 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402150434/http://www.history-science-technology.com/articles/articles%208.html |date=2 April 2015 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://scholar.harvard.edu/chaney/publications/religion-and-rise-and-fall-islamic-science|title=Religion and the Rise and Fall of Islamic Science|website=scholar.harvard.edu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222142744/http://scholar.harvard.edu/chaney/publications/religion-and-rise-and-fall-islamic-science|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-20}}</ref> === کلتور === اقتصادي تاریخپوه جویل موکیر استدلال کړی چې اسلامي فیلسوف الغزالي (۱۰۵۸-۱۱۱۱) "د اسلامي علومو د زوال یوه مهمه څېره وه"، ځکه د هغه اثارو په اسلامي نړۍ کې د تصوف او اوکېشنلیزم (occasionalism) په وده کې مرسته کړې. د دې نظر په مقابل کې، سلیبه (۲۰۰۷) د الغزالي له وخت وروسته د ستورپوهنې د ودې په اړه یو شمېر مثالونه وړاندې کړي دي.<ref>{{Cite web|url=http://press.princeton.edu/titles/10835.html|title=Mokyr, J.: A Culture of Growth: The Origins of the Modern Economy. (eBook and Hardcover)|website=press.princeton.edu|page=67|access-date=2017-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324152030/http://press.princeton.edu/titles/10835.html|archive-date=2017-03-24|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fountainmagazine.com/Issue/detail/did-al-ghazali-kill-the-science-in-islam-may-june-2012|title=The Fountain Magazine – Issue – Did al-Ghazali Kill the Science in Islam?|website=www.fountainmagazine.com|language=en|access-date=2018-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430051445/http://www.fountainmagazine.com/Issue/detail/did-al-ghazali-kill-the-science-in-islam-may-june-2012|archive-date=2015-04-30|url-status=dead}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == 7hwrtu79ebdf50kc3lbndt5ye4kjz8l 0 58465 368122 336020 2026-08-10T13:32:08Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368122 wikitext text/x-wiki قناعت یا د قناعت هنر د اغېزښندنې یوه عمومي اصطلاح ده. قناعت هڅه کوي چې د یو کس باورونه، دریځ، هوډ، لمسه، یا چلند تر اغېز لاندې راولي. <ref>{{cite book|last=Gass|first=Robert H. Seiter, John S.|title=Persuasion, social influence, and compliance gaining|year=2010|publisher=Allyn & Bacon|location=Boston|isbn=978-0-205-69818-9|page=33|edition=4th}}</ref> پروپاګند د قناعت یوه بڼه ده چې د هغې لویې کچې د مخاطبینو د قانع کولو لپاره کارول کېږي چې په یو فرد یا د یو فرد په لیدلوري یا د یوې ډلې له خوا په خپور شوي پروپاګند باور کوي.  جبر، که څه هم په ځینو حالاتو کې له قناعت څخه د دې اصطلاح توپیر ستونزمن دی، د قناعت یوه بله بڼه ده چې د وګړو کړنې د ګواښ له لارې تر اغیز لاندې راولي. سیستماتیک قناعت هغه بهیر دی چې پر بنسټ یې دریځ یا باور د منطق او استدلال له اړخه تر بحث لاندې راځي. له بلې خوا تجربي قناعت هغه بهیر دی چې په بنسټ یې دریځ یا باور د عادت یا احساساتو له اړخه تر بحث لاندې راځي.  <ref name=":1">{{Cite book|last=Toye|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=5DF7q8RmOhcC|title=Rhetoric: A Very Short Introduction|date=2013-03-28|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-965136-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Albarracin|first1=Dolores|url=https://books.google.com/books?id=tlgPEAAAQBAJ&q=psychology+of+persuasion&pg=PA3|title=The Handbook of Attitudes, Volume 1: Basic Principles: 2nd Edition|last2=Johnson|first2=Blair T.|date=2018-10-10|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-71240-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Cacioppo|journal=Social Neuroscience|pmid=28005461|issn=1747-0927|doi=10.1080/17470919.2016.1273851|pages=129–172|issue=2|volume=13|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28005461/|first1=John T.|title=The neuroscience of persuasion: A review with an emphasis on issues and opportunities|date=April 2018|first3=Richard E.|last3=Petty|first2=Stephanie|last2=Cacioppo|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|title=Persuasion|url=http://www.businessdictionary.com/definition/persuasion.html|access-date=9 May 2012|publisher=Business Dictionary|تاريخ الأرشيف=27 July 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180727145619/http://www.businessdictionary.com/definition/persuasion.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=27 July 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180727145619/http://www.businessdictionary.com/definition/persuasion.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180727145619/http://www.businessdictionary.com/definition/persuasion.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727145619/http://www.businessdictionary.com/definition/persuasion.html}}</ref><ref>{{cite journal|last=Fautsch|first=Leo|date=January 2007|title=Persuasion|url=https://archive.org/details/sim_american-salesman_2007-01_52_1/page/13|journal=The American Salesman|volume=52|issue=1|pages=13–16|id={{ProQuest|203354419}}}}</ref><ref>{{Cite book|last=Welch|first=David|url=https://books.google.com/books?id=X-XdDwAAQBAJ|title=Propaganda, Power and Persuasion: From World War I to Wikileaks|date=2013-11-27|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-0-85772-481-6|language=en}}</ref> قناعت په ډېرو برخو کې مطالعه کېږي. بلاغت په وینا او لیکنه کې د قناعت تګلارې تر مطالعې لاندې نیسي او ډېری وختونه د کلاسیک یا دودیز مضمون په توګه تدریس کېږي. == تاریخچه او فلسفه == د قناعت علمي څېړنه د یونانیانو له خوا پیل شوه چې د بریالي سیاستوال لپاره یې په بلاغت او فصاحت د لوړ معیار په توګه ټینګار کولو. ټولې محاکمې د قانون جوړوونکي پلاوي په وړاندې ترسره کېدي چې څارنوال او مدافع د وینا کوونکي په قانع کوولو تکیه کوله. فصاحت هغه وړتیا ته ویل کېدل چې په هره ممکنه لاره یې د قناعت لپاره شته لاملونه لټول.  <ref name="test">[[Ancient Greece]]</ref> یوناني فیلسوف ارسطو د قناعت د هنر د زدکړې لپاره څلور لاملونه وړاندې کوي. # حقیقت او عدالت کامل دي؛ که چېرې یوه قضیه بایلي، دا د ویناکوونکي نیمګړتیا ده. # د تدریس لپاره یوه غوره وسیله ده # یو غوره فصاحت لرونکی اړ دی چې پوه شي چې څنګه دواړه طرفو ته استدلال وکړي ترڅو په ټوله ستونزه او د حل ټولو لارو باندې پوه شي، او # له ځان څخه د دفاع تر دې غوره لار نشته.  د ارسطو د فصاحت دلایل # ایتوس (اعتبار): په هغه هڅه دلالت کوي چې د خپل اعتبار یا شخصیت په بنسټ مخاطب ته قناعت ورکړئ. # ایګوس (دلیل): په هغه هڅه دلالت کوي چې د منظق او دلیل په بنسټ خپل مخاطب ته قناعت ورکړئ # پاتوس (احساس): په هغه هڅه دلالت کوي چې د مخاطب د احساساتو په بنسټ هغه ته قناعت ورکړئ. <ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.accfor.2012.02.003|title=Ethos, logos, pathos: Strategies of persuasion in social/environmental reports|journal=Accounting Forum|volume=36|issue=3|pages=194|year=2012|last1=Higgins|first1=Colin|last2=Walker|first2=Robyn|s2cid=144894570}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|last=Toye|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=5DF7q8RmOhcC|title=Rhetoric: A Very Short Introduction|date=2013-03-28|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-965136-8|language=en}}</ref> === د قناعت اخلاق === ډېرو فیلسوفانو د قناعت د اخلاقو په اړه څرګندونې وړاندې کړې دي. سقراط استدلال کولو چې فصاحت د یوې موضوع د ماهیت پر ځای په ظاهري بڼه ولاړ دی. توماس هوبس د تناقض د رامنځ ته کېدو له امله د فصاحت په کارولو، په ځانګړې توګه د استعارو په کارولو، نیوکه کوله. ایمانویل کانت په فصاحت نیوکه کوله او استدلال یې کولو چې فصاحت د دې لامل کېږي چې وکړي له هغو پایلو سره متضادې نتیجې ته ورسېږي، چې د بشپړ قضاوت په کارولو سره ترلاسه کېدای شي. هغه د فصاحت د دندې او د ماشين په توګه د ذهن قاطع دندې تر منځ موازي کرښي باسي. <ref>{{Cite book|last=Soules|first=Marshall|url=https://books.google.com/books?id=owfdCQAAQBAJ|title=Media, Persuasion and Propaganda|date=2015-02-13|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-9643-7|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Garsten|first1=Bryan|url=https://books.google.com/books?id=WEFtff4fm2QC|title=Saving Persuasion|last2=Garsten|first2=Assistant Professor of Political Science Bryan|date=2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02168-6|language=en}}</ref> دارسطو د قناعت نیوکه کوونکی و، که څه هم هغه استدلال کولو چې قاضیان د دلیل پر ځای د احساساتو په کارولو خپل ځان ته د قناعت اجازه ورکوي. خو هغه استدلال وکړ د یو وګړي د هڅولو لپاره چې له دلیل او قضاوت څخه ګټه واخلي، له قناعت څخه کار اخستل کېدای شي. <ref name=":02">{{Cite book|last1=Garsten|first1=Bryan|url=https://books.google.com/books?id=WEFtff4fm2QC|title=Saving Persuasion|last2=Garsten|first2=Assistant Professor of Political Science Bryan|date=2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02168-6|language=en}}</ref> == سرچینۍ == armk47n0io5auxd5ymyzfopgsj0gxe1 0 58584 368163 367221 2026-08-10T14:35:35Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368163 wikitext text/x-wiki په متحده ايالاتو کې ليبراليزم يوه سياسي او اخلاقي فلسفه ده چې د فرد په انکار کېدونکو حقوقو پرمفهوم ولاړه ده. د بيان آزادي، د رسنيو آزادي، د دين آزادي، له دولت څخه د کليسا جلاوالی، د حکومت له خوا د فردي حقوقو د درناوي حق او د قانون په وړاندې د برابرۍ بنسټيز ليبرالي نظريات د ليبراليزم لپاره په پراخه کچه د عامو منل شوو بنسټونو په توګه منل شوي دي. د متحده ايالاتو ليبراليزم له نورې نړۍ څخه توپير لري؛ ځکه متحده ايالاتو کله هم د ميراثي اشرافيه طبقې اوسېدونکی نه دي لرلي او له ډېرو هغو طبقاتي جګړو يې ډډه کړې چې، د [[اروپا]] ځانګړتيا ده. د «يان اډمز» په وينا: «د  متحده ايالاتو ټول ګوندونه ليبرال دي او د تل لپاره به همداسې وي. په بنسټيز ډول دوی له کلاسيک ليبراليزم څخه ملاتړ کوي، کوم چې د جمهوري ويګ قانون خوښۍ  او آزاد بازار يو ډول دی. د توپير ټکی د ټولنيز ليبراليزم له اغېز سره منځ ته راځي» او دا د حکومت اړينه دنده ده. <ref>Louis Hartz, ''The Liberal Tradition in America'', (1991) p. 4.</ref><ref>[[Arthur M. Schlesinger Jr.]] (1962). "Liberalism in America: A Note for Europeans". In ''The Politics of Hope''.</ref><ref name="political-ideology-today">{{cite book|last=Adams|first=Ian|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=apstK1qIvvMC&pg=PA32|title=Political Ideology Today|edition=reprinted, revised|location=Manchester|publisher=Manchester University Press|isbn=9780719060205}}</ref> په معاصر ليبراليزم کې ځينې مسایل، لکه: له همجنس سره واده، د اعدام سزا ختمول، د ماشوم زېږول او د ښځو نور حقوق، د منل شوي دليل پرته له جګړې سره مخالفت، د ټولو بالغو اتباعو لپاره د رايې ورکولو حق، چاپېرياليز عدالت او د حکومت له خوا د يوه وړ معياري ژوند خونديتوب شامل دي. ملي ټولنيز خدمتونه، لکه: د زده کړې برابر فرصتونه، روغتيايي پاملرنې او د حمل او نقل بېخ بناوو ته د لاس رسي موخه دا ده، تر څو هغه مسئولت تر سره شي، چې د ټولو اتباعو لپاره د هغه عمومي سوکالۍ وړاندې کولو مسئوليت ته ځواب وويل شي، کوم چې د متحده ايالاتو په اساسي قانون کې بيان شوي دي. ځينې ليبرال چې ځانونه کلاسيک ليبرال، مالي محافظه کار يا د آزادۍ پلويان بولي، بنسټيز ليبرال نظریات تایيدوي، خو دوی له نوي ليبرال فکر څخه لرې کېږي او ادعا کوي چې، د برابرۍ په پرتله اقتصادي آزادي مهمه ده او دا چې د مالياتو او لګښتونو په بندونو کې ځای پر ځای شوي د عامې سوکالۍ وړاندې کول، د حکومت له مشروعې دندې څخه ورهاخوا دي.<ref>{{cite journal|author=Jeffries, John W.|title=The "New" New Deal: FDR and American Liberalism, 1937–1945|url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_fall-1990_105_3/page/397|journal=Political Science Quarterly|volume=105|number=3|date=1990|pages=397–418|doi=10.2307/2150824|jstor=2150824}}</ref><ref>Pena, David S. (2001). ''Economic Barbarism and Managerialism''. p. 35.</ref> له ۱۹۳۰ز کلونو راهيسې، د ليبراليزم اصطلاح په عمومي توګه  ټولنيز ليبراليزم ته د اشارې د شرط په توګه نه کارېده، دا د ډول ډول ليبراليزم يوه ټولګه وه، چې د منظم شوي بازار اقتصاد او د مدني او سياسي حقوقو پراختيا يې تايیدوله، د عمومي ښېګڼې لپاره چې له فردي آزادۍ سره همغږي یا له هغې غوره بلل کېږي. د دې سياسي فلسفې بېلګه، د فراکلين ډي. روزولټ د نوې معاملې په تګلارو او له هغه وروسته د لايډن بي. جانسن په ستره ټولنه کې ورکړل شوې وه. په نورو لاسته راوړنو کې يې د کار د پرمختګ اداره  او په ۱۹۳۵ز کال کې د ټولنيز خونديتابه قانون شامل دي، همدا راز، د ۱۹۶۴ز کال د مدني حقوقو قانون او په ۱۹۶۵ز کال کې د رايې ورکولو د حق قانون. د ليبراليزم دا ډول د نوي ليبراليزم په نوم هم پېژندل کيږي، تر څو له کلاسيک ليبراليزم څخه جلا شي، کوم چې له نوي محافظه کارۍ سره څنګ په څنګ يې له هغې څخه وده وکړه.<ref>De Ruggiero, Guido (1959). ''The History of European Liberalism''. pp. 155–157.</ref><ref>Pease, Donald E.; Wiegman, Robyn (eds.) (2002). ''The Futures of American Studies''. Duke University Press. p. 518.</ref> == تاریخچه == === اتلسمه او نولسمه پېړۍ === د ليبراليزم اصل او منشا، د روښانتيا عصر په سياسي نظرياتو کې دی. د متحده ايالاتو اساسي قانون چې په ۱۷۸۷ز کال کې جوړ شو، لومړی عصري جمهوريت يې رامنځ ته کړ چې واک به له خلکو سره وي (نه له يوه پاچا سره) او نه به واک له ميراثي اشراف زاده واکمن سره وي. په هر حال، اساسي قانون په ځانګړي ډول د مرييتوب په اړه آزادي محدوده کړه. د متحده ايالاتو جوړوونکو مشرانو دا ټکر او تنقاض وپېژاند، خو دوی باور درلود چې، دوی داسې يو ملت ته اړتيا لري، چې په بشپړ ډول متحد وي، تر څو په نړۍ کې وپاېږي.<ref>{{cite book|author1=Bryan-Paul Frost|last2=Sikkenga|first2=Jeffrey|title=History of American Political Thought|url=https://books.google.com/books?id=w81L1qAhNjoC&pg=PA33|year=2003|publisher=Lexington Books|page=33|isbn=9780739106242}}</ref><ref>William W. Freehling, "The Founding Fathers and Slavery." ''American Historical Review'' 77.1 (1972): 81–93. [http://www.studythepast.comwww.studythepast.com/his597/foundingfathersandslavery.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119121346/http://www.studythepast.comwww.studythepast.com/his597/foundingfathersandslavery.pdf |date=2019-01-19 }}.</ref> د اتلسمې او نولسمې پېړۍ په وروستيو کې، د متحده ايالاتو آزادي پراخه او بهر يې هم د خلکو ډلو ته وغځوله. ايالتونو پر سپين پوستو نارينه وو لګېدلي د رايې ورکولو محدوديتونه ،د نولسمې پېړۍ په لومړيو کې منسوخ کړل. په ۱۸۶۵ز کال کې اساسي قانون تعديل  شو، تر څو مریيتوب لغوه کړي او په ۱۸۷۰ز کال کې بل تعديل تور پوستو نارينه وو ته د رايې ورکولو حق ورکړ. <ref>Alfred Fernbach and Charles Julian Bishko, ''Charting Democracy in America'' (1995).</ref> ==== د پرمختګ پړاو ==== د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې، په داسې حال کې چې د متحده ايالاتو اقتصاد د توليد او خدمتونو وړاندې کولو پر لور مخ په بدلون شو، ليبرالانو فساد او د اقتصادي ځواک متمرکز کېدل (هغه مهال ټرسټ بلل کېده) د آزادۍ لپاره تهديد وباله. د پرمختګ په پړاو کې چې د نولسمې پېړۍ له وروستیو وختونو پيليږي داسې قوانين تصويب شول چې پر بازار واک درلودل يې محدود کړل او د اوسپنې پټليو نرخونه يې منظم کړل. په دې اړه د انډريو موراوکچيک (د هارورډ او شيکاګو پوهنتونونو) يوه څېړنيزه لیکنه کې: «د نړيوالې سوداګرۍ او نړيوالو اړيکو جوړولو» په نظر کې نيولو سره د ليبراليزم اصول تر څېړنې لاندې نیول شوي دي.<ref>Michael J. Sandel, ''[https://books.google.com/books?id=_KdrTfTxqvgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=liberalism Democracy's Discontent: America in Search of a Public Philosophy]'' (1996) p. 157.</ref><ref>Sean Wilentz, ''The Rise of American Democracy: Jefferson to Lincoln'' (2006).</ref><ref>John D. Buenker, John C. Burnham, and Robert M. Crunden, ''Progressivism'' (1986).</ref><ref>Richard Jensen, "Democracy, Republicanism and Efficiency: The Values of American Politics, 1885–1930," in Byron Shafer and Anthony Badger, eds, ''Contesting Democracy: Substance and Structure in American Political History, 1775–2000'' (2001) pp. 149–180.</ref> د جيمز رايکلي په باور: په ۱۹۲۰ز کلونو کې په متحده ايالاتو کې له ليبراليزم څخه اوسنۍ معنا اخستل کېدل پيل شول. په نولسمه پېړۍ او د شلمې پېړۍ په لومړيو کې په عمومي توګه دا اصطلاح د کلاسيک ليبراليزم لپاره کارېده، کوم چې په محدود حکومت، مذهبي آزادۍ او د آزاد بازار پر ملاتړ ټينګار کوي. په ورته وخت کې د پرمختګ اصطلاح د تيودور روزويلټ په توګه خلکو د څرګندولو لپاره کارېده، څوک چې د محدودو دولتي فعاليتونو پلوی و. په ۱۹۲۰ز کلونو کې د پرمختللي اصطلاح د (Robert M. La Follette) په څېر سياستمدارانو سره وتړل شوه، چا چې په ۱۰۲۴ز کال کې د درېيم ګوند د ولسمشريزو ټاکنو په مبارزو کې د حکومت لپاره د اورګاډي د پټليو او خدمتونو د ملکيت غوښتنه وکړه. په دې ډول پرمختګ له سخت درېځۍ سره اړيکه پيدا کړه او د منځ لارو اصلاحاتو پلويانو له دې نه ډډه کوله. دا اصطلاح ځينو ځانګړو ډلو هم نه خوښوله، ځکه چې د اوږدې مودې لپاره يې له جمهوريت غوښتونکي ګوند او د ټولنيز [[انجيل]] له خوځښت سره يې اوږدې اړيکې لرلې. په ۱۹۲۰ او ۱۹۳۰ز کلونو کې د فرانکلين ډي. روزويلټ په څېر سياسي څېرو، د هغه شخص د تشرېح کولو لپاره د ليبرال اصطلاح کاروله، چا چې د ځينو حکومتي فعاليتونو پلوی کاوه، خو له زياتو او سخت درېځو سمونونو سره يې مخالفت کاوه. <ref>{{cite book|last1=Reichley|first1=A. James|title=The Life of the Parties: A History of American Political Parties|url=https://archive.org/details/lifeofpartieshis0000reic|date=2000|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=0-7425-0888-9|edition=Paperback|orig-year=1992|pages=[https://archive.org/details/lifeofpartieshis0000reic/page/209 209]–210}}</ref> == شلمه پېړۍ == === نوې معامله === په ۱۹۳۰ز کلونو کې ليبراليزم يوه عملي نظريه تشرېح کوله، کومه چې د اقتصاد، مخ پر وده مالياتو او د ايالتونو اړوند د فدرالي حکومت د زيات واک کارېدو په برخه کې د حکومت د نرم او معتدل سمون غوښتونکی و. همدا راز، د منظم کار د ځواک او تر يو بريده د سترو سوداګريو اړوند د دښمنۍ يا لږ تر لږه بد نيتۍ له درجې څخه د ملاتړ په معنا کارېده. له ۱۹۳۰ز کال څخه مخکې د ليبراليزم له اصطلاح څخه د ګټې اخستنې ځينې معناوې وساتلې، په دې کې مدني آزادي او بې دينۍ څخه ملاتړ هم شامل و. دا درېځونه د کیڼ اړخو له سياسي درېځونو سره په ټکر کې وو، چا چې د سترو بدلونونو پلوی کاوه، همدا راز له محافظه کارانو سره په مخالفت کې وو، چا چې د دې بدلونونو مخالفت کاوه.   <ref>{{cite book|last1=Reichley|first1=A. James|title=The Life of the Parties: A History of American Political Parties|url=https://archive.org/details/lifeofpartieshis0000reic|date=2000|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=0-7425-0888-9|edition=Paperback|orig-year=1992|pages=[https://archive.org/details/lifeofpartieshis0000reic/page/210 210]–213}}</ref> ولسمشر فرانکلين ډي. روزويلټ په ۱۹۳۳ز کال کې دنده پيل کړه، په داسې حال کې چې په هېواد کې د ستر اقتصادي رکود لويه بدمرغي خپره وه، ولس ته يې نوې معامله وړاندې کړه، تر څو اقتصادي اړتياوې او بې روزګاري کمه کړي، زيات فرصتونه او سوکالي بېرته پر ځای کړي. د فرانکلين ډي. روزويلټ (۱۹۳۳ – ۱۹۴۵) د ولسمشرۍ پر مهال، چې د متحده ايالاتو په تاریخ کې د ولسمشرۍ تر ټولو اوږده موده وه، د ولس اقتصادي او نورو ستونزو د حل په برخه کې د فدرالي حکومت د ونډې په زياتولو سره يادېږي. مرستندويه پروګرامونو د کار موکې برابرې کړې، د «تينيسي ويلي اتارټي) په څېر هيله بښونکو پروژو اقتصادي پرمختګ ته وده ورکړه او د ټولنيز امنيت يو نظام د ولس د نوې سوکالۍ د نظام لپاره لاره هواره کړه. سره له دې چې د نوې معاملې پروګرامونو د ولس د اقتصادي ستونزو په حل کې محدوده بريا تر لاسه کړه، بيا هم ستر اقتصادي رکود، د ۱۹۳۰ز کلونو په لسيزه کې دوام پیدا کړ.<ref>Conrad Black, ''Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom'' (2005)</ref><ref>Nicholas Wapshott, ''Keynes Hayek'', "In June, 1937, Roosevelt re-embraced orthodoxy with spending cuts, a credit squeeze, and an increase in taxes. [...] Soon after, America was heading back into recession.", p. 188, Norton, 2011, {{ISBN|9780393343632}}</ref><ref>John Kenneth Galbraith, ''A History of Economics'', "The first broad line of Roosevelt's policy addressed the problem of prices, the second sought to aid the problems of the unemployed by providing them with jobs, the third attempted to mitigate the problems of the vulnerable." p. 196, Penguin Books, 1991, {{ISBN|978-0-140-15395-8}}</ref> == سرچينې == 1mz0nvg8cwq2suxb3u9km0hxa3pou19 0 58619 368208 274872 2026-08-10T16:07:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368208 wikitext text/x-wiki د کیمیا تاریخچه له لرغوني تاریخ څخه تر اوسه پورې د دې علم د وخت دوران تر بحث لاندې نیسي. د میلاد څخه مخکې په ۱۰۰۰ کال کې تمدنونو تکنالوژي کارولې چې بالاخره د کیمیا د بېلابېلو څانګو بنسټ یې را منځ ته کړی دی. بېلګې یې د اور کشف، د کانونو څخه د فلزاتو استخراج، د لوښو او جلا جوړول، د بیر او شراب تخمیر، د درملو او عطرو لپاره د بوټو څخه د کیمیاوي موادو استخراج، په صابون کې د غوړو کارول، شیشې جوړول او د برونزو په څېر د الیاژ جوړول دي.  د کیمیا لمړنۍ علم، چې د الکیمي په نوم یادېده، د مادې د ماهیت او د هغې د بدلونونو په تشرېح کولو کې ناکامه وه. خو الکیمستانو د تجربو په ترسره کولو او د پایلو په ثبتولو سره د عصري کیمیا لپاره لاره هواره کړه. توپیر هغه وخت راڅرګند شو چې د رابرت بویل په خپل اثر شکاک کیمیا پوه (۱۶۶۱ کال) کې د کیمیا او الکیمي تر منځ روښانه توپیر وکړ. پداسې حال کې چې الکیمي او کیمیا دواړه د مادې او د هغې بدلونونو سره تړاو لري خو کیمیا پوهان په خپل کار کې علمي میتود پلی کوي.  د کیمیا تاریخچه په ځانګړې توګه د ویلارد ګیبس په اثر کې د ترمودینامیک تاریخچې سره نغښتی. <ref>[http://web.lemoyne.edu/~giunta/papers.html Selected Classic Papers from the History of Chemistry]</ref> == لرغونې تاریخچه == === پخواني انسانان === د سویلي افریقا په بلومبوس غار کې د سرې خاورې یا آچر د پروسس ۱۰۰۰۰۰ کلنه کارخونه وموندل شوه. دا بیانوي چې پخوانیو انسانانو د کیمیا لومړنۍ پوهه درلوده. د غار په دېوالونو باندې هغه نقاشۍموندل شوې دي چې د لومړنيو انسانانو له خوا رسم شوې او له دې ډلې نه هغه لومړني انسانانو پکې شامل دي چې د حیواناتو وينه یې د نورو مايعاتو سره ګدوله چې دا هم د کيميا په برخه کې یو څه پوهه څرګندوي. <ref name="CS Al. 2011">{{Cite journal|title=A 100,000-year-old ochre-processing workshop at Blombos Cave, South Africa|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-10-14_334_6053/page/219|last4=Coquinot|bibcode=2011Sci...334..219H|first8=R.|last8=García-Moreno|first7=M.|last7=Menu|first6=S. E.|last6=Lauritzen|first5=Z.|last5=Jacobs|first4=Y.|first3=K. L.|journal=Science|last3=Van Niekerk|first2=F.|last2=d'Errico|first1=C. S.|last1=Henshilwood|pmid=21998386|date=2011-10-15|doi=10.1126/science.1211535|pages=219–22|issue=6053|volume=334|s2cid=40455940}}</ref><ref name="Corbyn 2011 p.">{{cite journal|last=Corbyn|first=Zoë|title=African cave's ancient ochre lab|journal=Nature News|date=2011-10-13|url=https://www.nature.com/news/2011/111013/full/news.2011.590.html|access-date=2018-10-04|doi=10.1038/news.2011.590}}</ref> === لومړنۍ میتالورژي یا د فلزاتو علم === داسې ښکاري چې لومړنی ثبت شوی فلز چې د انسانانو له خوا کارول شوی سره زر دي  چې په آزاد یا "بومي" ډول موندل کېدای شي. د اسپانیا هېواد په غارونو کې چې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله له میلاد څخه مخکې تاریخ لري، یو څه سره زر موندل شوي دي د ډبرې د پخوانۍ دورې یا پالیولیتیک دورې په وروستیو کې وکارول شوي دي.   <ref>{{cite web|url=http://www.gold-eagle.com/gold_digest/history_gold.html|title=History of Gold|publisher=Gold Digest|access-date=2007-02-04}}</ref> سپین زر، مس، قلعي او د آسماني ډبرې اوسپنه هم په بومي ډول موندل کېدای شي چې د فلز کارۍ ته یې په محدود مقدار په لرغونو دودونو کې اجازه ورکوله. تقریبا له میلاد څخه مخکې په ۳۰۰۰ کال کې د آسماني ډبرې اوسپنې څخه جوړ شوي مصري وسلې د "جنت څخه د خنجر" تر نامه لاندې ډېر ارزښتمند آثار دي. <ref name="ephotos">Photos, E., 'The Question of Meteorictic versus Smelted Nickel-Rich Iron: Archaeological Evidence and Experimental Results' ''World Archaeology'' Vol. 20, No. 3, Archaeometallurgy (February 1989), pp. 403–421. [https://www.jstor.org/stable/124562 Online version] accessed on 2010-02-08.</ref><ref name="keller">W. Keller (1963) ''The Bible as History'', p. 156 {{ISBN|0-340-00312-X}}</ref> په ډېر اټکل سره لومړی کیمیاوي تعامل اور و چې په کنټرول شوي بڼه وکارول شو. که څه هم اور سربېره پر دې چې تودوخه او رڼا يې تولیدوله د زرو کلونو لپاره یوازې د یوه عرفاني ځواک په توګه لیدل کېده چې کولای یې شو چې یوه ماده په بله ماده بدله کړي (لکه د لرګیو سوځول، یا د اوبو جوشول). اور د لومړنیو ټولنو په ډېرو اړخونو باندې تاثیر وکړ. د ورځني ژوند له ساده اړخونو څخه نیولې، لکه پخول او د استوګن ځای تودول او رڼا کول، تر نورو پرمختللو کارونو پورې، لکه د لوښو او خښتو جوړول او د وسایلو جوړولو لپاره د فلزات وېلې کول يې تر اغېز لاندې راوستل. دا اور و چې د ښیښې د کشف او د فلزاتو د تصفیې لامل شو او دا کار د میتالورژي د ظهور سبب شو. د میتالورژي په لومړیو پړاوونو کې، د فلزاتو د تصفیې طریقې لټول کېدلې، او سره زر چې په لرغوني مصر کې د له میلاد څخه مخکې د ۲۹۰۰ په پیل کې پېژندل شوی وو، یو قیمتي فلز شو.    <ref>{{Cite web|url=https://www.cmog.org/article/origins-glassmaking|title=THE ORIGINS OF GLASSMAKING|date=December 2011|website=Corning Museum of Glass}}</ref> === د برونز دوران === ځینې فلزات په ساده ډول په اور کې د ډبرو په ګرمولو سره له کانونو څخه ترلاسه کېدای شي: په ځانګړې توګه قلعي، سرب او (په لوړه تودوخه کې) مس. دا بهیر د کانونو د ذوب په نوم يادېږي. د دې استخراجي میتالورژي لومړني شواهد مخکې د میلاد څخه تر شپږمې او پنځمې زریزې پورې تاریخ لري او د ماجدانپک، یارموواک او پلاک نک په لرغونو سیمو کې چې درې واړه په صربستان کې دي، موندل شوي دي. تر اوسه پورې د بیلوود په سیمه کې د مسو د ذوب لومړني شواهد موندل کېږي؛ په دې بېلګو کې د میلاد څخه مخکې د ۵۵۰۰ کال د مسو تبر شامل دی چې د وینچا په تمدن پورې اړه لري. د لومړیو فلزاتو نورې نښې د میلاد څخه مخکې د دریمې زریزې څخه په پامیلا (پرتګال)، لاس ملیارس (اسپانیا) او سټون هینج (برتانیه) کې موندل شوې دي. خو لکه څنګه چې هغه څه چې له تاریخ څخه د مخکې دوران په ترځ کې مطالعه کېږي، دا دي چې اصلي پیل په روښانه توګه نه شي تعریف کېدای او نوو کشفونه لړۍ روان وي.   <ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.jas.2010.06.012|first4=Dušan|issue=11|volume=37|journal=Journal of Archaeological Science|first6=Dušan|last6=Borić|first5=Michael|last5=Brauns|last4=Šljivar|title=On the origins of extractive metallurgy: New evidence from Europe|first3=Ernst|last3=Pernicka|first2=Thilo|last2=Rehren|first1=Miljana|last1=Radivojević|year=2010|pages=2775}}</ref><ref>[http://www.stonepages.com/news/archives/002605.html Neolithic Vinca was a metallurgical culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919043337/http://www.stonepages.com/news/archives/002605.html|date=2017-09-19}} Stonepages from news sources November 2007</ref> دا لومړي فلزات مفرد عناصر یا ترکیبونه وو لکه څنګه چې په طبیعي ډول را منځ ته شوي وو. د مسو او قلعي په ترکیب سره یو غوره فلز، الیاژ چې برونز نومېږي، جوړېږي. دا له لویو تکنالوژيکي بدلونونو څخه ګڼل کېږي چې د میلاد څخه مخکې تقریباً په ۳۰۰۰ کال يې د برونز دوران پیل کړ. د برونز دوران د انسان د تمدني پرمختګ یوه دوره وه چې په ډېر پرمختللې فلزکارونو (لږترلږه سیستماتیک او پراخه کارونه) کې د مسو او قلعي د ذوب لپاره تخنیکونه شامل وو چې د مسو له کانونه څخه په طبیعي ډول ایستل کېدل، او بیا  دا کانونه ذوب کېدل ترڅو برونز لاس ته راشي. په دې طبیعي کانونو کې عموماً یو معمولي ناخالص، ارسنیک شامل دی. د مس یا قلعي کانونه کمیاب دي، لکه څنګه چې د میلاد څخه د ۳۰۰۰ کاله مخکې په لوېدیځه آسیا کې د قلعي او برونزو نشتوالي را منځ ته شو.   د برونز دوران وروسته، د میتالورژي تاریخ د لښکرو له خوا چې د غوره وسلو په لټه کې و، مشخص شو . په یوروشیا کې چې کله دولتونو غوره الیاژونه جوړ کړل، پرمختګ یې وکړ او په خپل وار یې غوره زغرې او وسلې جوړې کړې. په لرغوني هند کې د میتالورژي او الکیمي په برخه کې د پام وړ پرمختګ وشو. <ref>[[Will Durant]] wrote in ''[[The Story of Civilization]] I: Our Oriental Heritage'': {{quote|"Something has been said about the chemical excellence of [[cast iron]] in ancient India, and about the high industrial development of the [[Gupta Empire|Gupta]] times, when India was looked to, even by [[Roman Empire|Imperial Rome]], as the most skilled of the nations in such chemical [[Industry (economics)|industries]] as [[dye]]ing, [[Tanning (leather)|tanning]], [[soap]]-making, glass and [[cement]]... By the sixth century the Hindus were far ahead of Europe in industrial chemistry; they were masters of [[calcination]]s, [[distillation]], [[Sublimation (chemistry)|sublimation]], [[steaming]], [[Fixation (alchemy)|fixation]], the production of light without heat, the mixing of [[Anesthesia|anesthetic]] and [[Sleep|soporific]] powders, and the preparation of metallic [[salt (chemistry)|salt]]s, [[Chemical compound|compounds]] and [[alloy]]s. The tempering of steel was brought in ancient India to a perfection unknown in Europe till our own times; [[King Porus]] is said to have selected, as a specially valuable gift from [[Alexander the Great|Alexander]], not gold or silver, but thirty pounds of steel. The Moslems took much of this Hindu chemical science and industry to the Near East and Europe; the secret of manufacturing [[Damascus steel|"Damascus" blades]], for example, was taken by the Arabs from the [[Persian people|Persians]], and by the Persians from India."}}</ref> === د اوسپنې دوروان === د کار و فلز په توګه له کانونو څخه د اوسپنې استخراج د مس یا قلعي په پرتله ډېر ستونزمن دی. پداسې حال کې چې اوسپنه د برونزو په پرتله د وسایلو لپاره غوره نه ده (تر هغه پورې چې فولاد کشف شول)، د اوسپنې کانونه د مسو یا قلعي په پرتله ډېر زیات او عام دي او له همدې امله اکثراً په سمیه ایزه کچه شتون لري او سوداګرۍ ته یې اړتیا نشته.   داسې ښکاري چې د اوسپنې صنعت د میلاد څخه مخکې تقریباً په ۱۲۰۰ کال کې د هیتیانو له خوا کشف شو چې د اوسپنې د دوران پیل را منځ ته کوي. د اوسپنې د استخراج او کارول د فلسطنیانو د بریالیتوب یو بنسټیز لامل و.   <ref>B. W. Anderson (1975) ''The Living World of the Old Testament'', p. 154, {{ISBN|0-582-48598-3}}</ref> د اوسپنې دوران د اوسپنې د صنعت ظهور (د اوسپنې میتالورژي) په ګوته کوي. د اوسپنې د میتالورژي تاریخي پرمختګونه په پخوانیو ډېرو متنوع کلتورونو او تمدنونو کې موندل کېدای شي. پدې کې د منځني ختیځ او نږدې ختیځ لرغوني او د منځنیو پېړیو سلطنتونه او سترواکۍ، لرغونی ایران، لرغونی مصر، لرغونې نوبیا او اناتولیا (ترکیه)، لرغونی نوک، کارتاج، د لرغوني اروپا یونانیان او رومیان، د منځني دورې اروپا، لرغوني او د منځنیو پېړیو چین، لرغونی او د منځنۍ دورې هند، لرغونی او د منځنۍ دورې جاپان، او داسې نور شامل دي. په لرغوني چین کې د میتالورژي سره تړلي یا ښکېل ډېرې کارونې، استعمال او وسایل لکه د اوسپنې د ذوب تنور، چدن، د هایدرولیک ځواک لرونکي میکانیکي څوټکونه او د دوه کاره پیسټوني دمونه رامنځته شوي دي.   <ref>R. F. Tylecote (1992) A History of Metallurgy {{ISBN|0-901462-88-8}}</ref><ref name="temple-r2">Temple, Robert K.G. (2007). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention'' (3rd edition). London: [[André Deutsch]]. pp. 44–56. {{ISBN|978-0-233-00202-6}}.</ref> == سرچينې == jwn5223ec2njw12ilpxmjkxtkpmlt72 0 58711 368228 367393 2026-08-10T16:39:44Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368228 wikitext text/x-wiki د ذهن فلسفه د فلسفې يوه څانګه ده، چې د ذهن انټولوژي، طبيعت او له بدن سره يې اړيکه څېړي. د ذهن – جسم ستونزه (mind–body problem) د ذهن په فلسفه کې يوه نمونه يي يا قسمي مسئله ده، که څه هم يو شمېر نورې مسئلې لکه د فهم سخته ستونزه او د ذهني حالتونو طبيعت په ګوته شوي دي. د ذهن هغه اړخونه چې څېړل کېږي ذهني پېښې، ذهني دندې، ذهني ځانګړنې، فهم يا ادراک، د ذهن انټولوژي، د فکر طبيعت او له جسم سره د ذهن اړيکه شاملوي. <ref name="Kim1">{{cite book|last=Kim|first=Jaegwan|editor=Honderich, Ted|chapter=Emergent properties|page=240|title=Oxford Companion to Philosophy|year=1995|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780198661320|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sI4YAAAAIAAJ&q=editions:qiO-uKvXxpQC}}</ref><ref name="ReferenceA">Siegel, S.: ''The Contents of Visual Experience''. New York: Oxford University Press. 2010.</ref><ref name="Macpherson, F. 2008">Macpherson, F. & Haddock, A., editors, ''Disjunctivism: Perception, Action, Knowledge'', Oxford: Oxford University Press, 2008.</ref> دوه ګونی اصالت او يو ګونی اصالت د ذهن ـ جسم په ستونزه باندې د فکر دوه مرکزي مکتبونه دي، که څه هم په لږ توپير نظريات راپورته شوي دي، چې منظم يا پاک ډول له يو يا بلې ډلې سره نه برابرېږي. * دوه ګونی اصالت خپله ننوت په لويديځې فلسفې کې مومي او په ۱۷ پېړۍ کې له رين ديکارت (René Descartes) څخه مننه کوي. د مادې دوه ګونی اصالت پلويان د ديکارت استدلال خوښوي، چې ذهن په يو خپلواک ډول موجوده ماده ده، حال دا چې د خاصيت د دوه ګوني اصالت پلويان نظر لري چې د خپلواکو ځانګړنو يوه ډله ده، چې له اعصابو څخه راوځي او مغز ته نه شي کمېدلی، مګر ذهن بېله يا جلا ماده نه ده. <ref name="De">{{cite book|author=Descartes, René|title=Discourse on Method and Meditations on First Philosophy|publisher=Hacket Publishing Company|isbn=978-0-87220-421-8|year=1998|title-link=Discourse on Method and Meditations on First Philosophy}}</ref><ref name="Du">Hart, W.D. (1996) "Dualism", in Samuel Guttenplan (org) ''A Companion to the Philosophy of Mind'', Blackwell, Oxford, 265-7.</ref><ref name="Spin">Spinoza, Baruch (1670) ''[[Tractatus Theologico-Politicus]]'' (A Theologico-Political Treatise).</ref> * يو پلوي يا د يو اصالت پلوي هغه حالت دی، چې ذهن او جسم په انټولوژيکي ډول نه تطبيق کېدونکي موجودات دي (ناخپلواکه مادې نه دي). د دې نظريې لومړنی ملاتړ په لويديځه فلسفه کې له ميلاد څخه مخکې په پينځمه پېړۍ کې د پارمينايډز (Parmenides) په واسطه وشو او ورسته يې بيا په ۱۷ پېړۍ کې د عقل د اصالت پلوي عالم باروج سپينوزا (Baruch Spinoza) په واسطه ننګه يا ملاتړ وشو. د فزيک د علم پوهان بحث کوي چې يوازې هغه موجودات چې د فزيکي نظریې په واسطه فرض شوي دي، شتون لري او ذهني پړاوونه به د دې موجوداتو په اصطلاحاتو کې تشرېح کېږي؛ ځکه چې فزيکي نظريه ادامه لري چې په تدريجي ډول تکامل وکړي. فزيکپوهان د فزيکي ځانګړنو ته د ذهني ځانګړنو د کموالی په اړخونو باندې بېلابېل موقفونه لري (زياتره يې د ځانګړنې د اصالت ليدلوري خپلوي) او د دې ذهني ځانګړنو انټولوژيکي حالت نامعلوم پاتې کېږي. ايډيالېستان (د ايډياليزم پلويان) نظر لري چې ذهن ټول هغه څه دي چې شتون لري او بېرونۍ نړۍ يا په خپله ذهن  دی او يا وهم يا خيال دی، چې د ذهن په واسطه جوړ شوی دی. د خنثی يو ګوني اصالت پلويان (Neutral monists) لکه ايرنسټ میک (Ernst Mach) او ويليم جيمز (William James) بحث کوي چې په نړۍ کې پېښې کولی شي يا يا ذهني (رونپوهنيز) او يا فزيکي فکر وي چې د اړيکو په هغه شبکه باندې تکيه کوي، چې دوی ورننوځي. د دوه اړخي يو ګوني اصالت پلوي لکه سپينوزا (Spinoza) د هغه حالت يا موقف پيروي کوي، چې ځيني نور خنثی مادې شته او ماده او ذهن دواړه د دې نامعلومې مادې ځانګړنې دي. په شلمې او يوويشتمې پېړيو کې تر ټولو عام يو ګوني اصالتونه ټول د فزيکليزم (فزيک اصالت) بدلونونه دي. دا حالتونه د سلوک اصالت، د ډول د پېژندنې نظريه، غير منظم يو ګونی اصالت او د وظيفوي اصالت رانغاړي. <ref name="Spin2">Spinoza, Baruch (1670) ''[[Tractatus Theologico-Politicus]]'' (A Theologico-Political Treatise).</ref><ref name="Schneider2013">{{cite journal|last1=Schneider|first1=Susan|title=Non-Reductive Physicalism and the Mind Problem1|url=https://archive.org/details/sim_nous_2013-03_47_1/page/135|journal=Noûs|volume=47|issue=1|year=2013|pages=135–153|issn=0029-4624|doi=10.1111/j.1468-0068.2011.00847.x}}</ref><ref name="DePaulBaltimore2013">{{cite journal|last1=DePaul|first1=Michael|last2=Baltimore|first2=Joseph A.|title=Type Physicalism and Causal Exclusion|journal=Journal of Philosophical Research|volume=38|year=2013|pages=405–418|issn=1053-8364|doi=10.5840/jpr20133821|url=https://philpapers.org/rec/BALTPA-2}}</ref><ref name="GibbLowe2013">{{cite book|author1=S. C. Gibb|author2=E. J. Lowe|author3=R. D. Ingthorsson|title=Mental Causation and Ontology|url=https://books.google.com/books?id=-sBoAgAAQBAJ&pg=PA58|date=21 March 2013|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-165255-4|page=58}}</ref><ref name="Demircioglu2011">{{cite journal|last1=Demircioglu|first1=Erhan|title=Supervenience And Reductive Physicalism|journal=European Journal of Analytic Philosophy|volume=7|issue=1|year=2011|pages=25–35}}</ref><ref name="Francescotti">{{cite web|last1=Francescotti|first1=Robert|title=Supervenience and Mind|website=The Internet Encyclopedia of Philosophy|url=http://www.iep.utm.edu/supermin/|issn=2161-0002|access-date=2014-08-10|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717140600/http://www.iep.utm.edu/supermin/|archive-date=2014-07-17}}</ref><ref name="Gibb2010">{{cite journal|last1=Gibb|first1=Sophie|s2cid=55120533|title=Closure Principles and the Laws of Conservation of Energy and Momentum|journal=Dialectica|volume=64|issue=3|year=2010|pages=363–384|issn=0012-2017|doi=10.1111/j.1746-8361.2010.01237.x}} See also {{cite journal|last1=Dempsey|first1=L. P.|title=Consciousness, Supervenience, and Identity: Marras and Kim on the Efficacy of Conscious Experience|journal=Dialogue|volume=51|issue=3|year=2012|pages=373–395|doi=10.1017/s0012217312000662|s2cid=147060838}} See also {{cite journal|last1=Baltimore|first1=J. A.|title=Defending the piggyback principle against Shapiro and Sober's empirical approach|journal=Dialectica|volume=175|issue=2|year=2010|pages=151–168|doi=10.1007/s11229-009-9467-2|s2cid=13314992}}</ref><ref name="Francescotti2">{{cite web|last1=Francescotti|first1=Robert|title=Supervenience and Mind|website=The Internet Encyclopedia of Philosophy|url=http://www.iep.utm.edu/supermin/|issn=2161-0002|access-date=2014-08-10|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717140600/http://www.iep.utm.edu/supermin/|archive-date=2014-07-17}}</ref><ref name="McLaughlinAndBennett">{{cite journal|last1=McLaughlin|first1=Brian|last2=Bennett|first2=Karen|title=Supervenience|website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition)|editor=Edward N. Zalta|url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2014/entries/supervenience/|date=2014|access-date=2014-08-10}}</ref><ref name="Megill2012">{{cite journal|last1=Megill|first1=Jason|title=A Defense of Emergence|journal=Axiomathes|volume=23|issue=4|year=2012|pages=597–615|issn=1122-1151|doi=10.1007/s10516-012-9203-2|s2cid=170226477}}</ref><ref name="Kim">Kim, J., "Mind–Body Problem", ''Oxford Companion to Philosophy''. Ted Honderich (ed.). Oxford:Oxford University Press. 1995.</ref> د ذهن زياتره معاصر فيلسوفان د يو کمېدونکي يا غير کمېدونکي فزيکپوه موقف خپلوي او په خپلو بېلابېلو طريقو کې نظر لري، چې ذهن له بدن څه بېل کوم څه نه دي. دا طريقې په علومو کې په ځانګړي ډول اغېزناک دي، په تېره د ټولنيزې بيولوژي، کمپيوټر علم (په تېره مصنوعي ذکاوت)، د تکاملي روانپوهنې او د بېلابېلو عصبي علومو په برخو کې. د کمېدونکي (Reductive) فزيک پوهان استدلال کوي چې ټول ذهني حالتونه او ځانګړنې به بالاخره د فزيالوژيکي پړاوونو او حالتونو د علمي دلاېلو په واسطه تشرېح شي. نه کمېدونکي (Non-reductive) فزيک پوهان بحث کوي چې که څه هم ذهن يوه بېله ماده نه ده، ذهني ځانګړنې په فزيکي ځانګړنو باندې په تصادفي ډول واقع کېږي يا دا چې په ذهني توضيحاتو او تشرېحاتو کې کارېدلي خبرونه يا لغاتونه اړين دي او نه شي کولی ژبې او د فزيکي پوهې د ټيټې کچې تشرېح ته لږ شي. د (neuroscientific) دوامداره جريان د ځينو دې مسائلو په روښانولو کې مرسته کړې ده. که څه هم دوی له بېل يا جلا اوسېدلو څخه لرې دي. د ذهن معاصرو فيلسوفانو تل د دې پوښتنه کوي چې شخصي معيارونه او د ذهني حالتونو اراديت او ځانګړنې څنګه کولی شي د طبيعت په اصطلاحاتو کې تشرېح شي. <ref name="PsyBio">Pinel, J. ''Psychobiology'', (1990) Prentice Hall, Inc. {{ISBN|88-15-07174-1}}</ref><ref name="LeDoux">LeDoux, J. (2002) ''The Synaptic Self: How Our Brains Become Who We Are'', New York:Viking Penguin. {{ISBN|88-7078-795-8}}</ref><ref name="RussNor">Russell, S. and Norvig, P. ''[[Artificial Intelligence: A Modern Approach]]'', New Jersey:Prentice Hall. {{ISBN|0-13-103805-2}}</ref><ref name="DawkRich">Dawkins, R. ''The Selfish Gene'' (1976) Oxford:Oxford University Press. ISBN</ref><ref name="Pat">{{cite book|author=Churchland, Patricia|title=Neurophilosophy: Toward a Unified Science of the Mind–Brain|url=https://archive.org/details/neurophilosophyt0000chur_z0h0|publisher=MIT Press|year=1986|isbn=978-0-262-03116-5}}</ref><ref name="Paul">{{cite journal|author=Churchland, Paul|title=Eliminative Materialism and the Propositional Attitudes|url=https://archive.org/details/journal-of-philosophy_1981-02_78_2/page/67|journal=Journal of Philosophy|year=1981|pages=67–90|doi=10.2307/2025900|volume=78|issue=2|jstor=2025900}}</ref><ref name="Smart">{{cite journal|author=Smart, J.J.C.|title=Sensations and Brain Processes|journal=Philosophical Review|year=1956}}</ref><ref name="Davidson">{{cite book|author=Donald Davidson|title=Essays on Actions and Events|url=https://archive.org/details/essaysonactionse0000davi|publisher=Oxford University Press|year=1980|isbn=978-0-19-924627-4}}</ref><ref name="Pu">Putnam, Hilary (1967). "[http://www.phil.uu.nl/~joel/3027/3027PutnamPsychPredicates.pdf Psychological Predicates]", in W. H. Capitan and D. D. Merrill, eds., ''Art, Mind and Religion'' (Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.)</ref><ref name="Int">{{cite book|author=Dennett, Daniel|title=The intentional stance|publisher=MIT Press|location=Cambridge, Mass.|year=1998|isbn=978-0-262-54053-7|url=https://archive.org/details/intentionalstanc00dani}}</ref><ref name="Searleint">{{cite book|author=Searle, John|title=Intentionality. A Paper on the Philosophy of Mind|publisher=Nachdr. Suhrkamp|location=Frankfurt a. M.|year=2001|isbn=978-3-518-28556-5}}</ref> که څه هم يو شمېر مسئلې له (non-reductive) سره پېژندل شوي دي. لومړی: دا له ځان پېژندنې سره د تطبيق وړ دی. دويم: د ادراک يا پوهې ارادي حالتونه په (non-reductive) کې معنا نه جوړوي. درېيم: امکان نه لري چې ازاد اختيار يا رضا له (reductive) يا (non-reductive physicalism) سره تطبيق شي. څلورم: دا د ذهني علت د ښکارندې په مناسب ډول تشرېح کې پاتې راځي. <ref name="The Waning of Materialism">{{cite book|last1=Koons|first1=Robert C.|last2=Bealer|first2=George|date=25 March 2010|title=The Waning of Materialism|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0191614019}}</ref> == سرچینې == 1zpf3089djjusdzrxoubh0vyowx0vrx 0 58734 368151 362839 2026-08-10T14:09:40Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368151 wikitext text/x-wiki که څه هم په ټوله کې نارینه وو فلسفي بهیر تر تسلط لاندې درلود، خو د تاریخ په اوږدو کې ښځې هم د دې ډیسپلین فیلسوفانې وې. لرغونې بېلګې یې میتریي (۱۰۰۰ کاله مخکې له میلاد نه)، ګارګي واچاکنوي (۷۰۰ کاله مخکې له میلاد نه)، د مارونیا اوسېدونکې هیپارچیا (۳۲۵ کال مخکې له میلاد نه فعاله وه) او د سایرین اوسېدونکې آرېت (له ۵ پېړۍ  څخه تر ۴ پېړۍ فعاله وه). ځینې ​​ښځینه فیلسوفانو د منځنیو پېړیو او عصري دورې په ترڅ کې شتون درلود. خو تر ۲۰ او ۲۱ پېړیو پورې هېڅ یوه د لوېدیځ د آثارو برخه نه وه، خو ځینې سرچینې څرګندوي چې سوزان لینجر، جی. ای. ایم. انسکامي، هانا انریت او سیمیوني دي بیوایر په دې بهیر کې ونډه درلوده.    <ref name="Duran, Jane 2005">Duran, Jane. Eight women philosophers: theory, politics, and feminism. University of Illinois Press, 2005.</ref><ref name="read.hipporeads.com">{{cite web|url=http://read.hipporeads.com/why-i-left-academia-philosophys-homogeneity-needs-rethinking/#|title=Why I Left Academia: Philosophy's Homogeneity Needs Rethinking – Hippo Reads|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609133754/http://read.hipporeads.com/why-i-left-academia-philosophys-homogeneity-needs-rethinking/|archive-date=9 June 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last=Haldane|first=John|title=In Memoriam: G. E. M. Anscombe (1919–2001)|url=https://archive.org/details/sim_review-of-metaphysics_2000-06_53_4/page/1019|journal=The Review of Metaphysics|date=June 2000|volume=53|issue=4|pages=1019–1021|jstor=20131480}}</ref> سره له دې چې د تاریخ په اوږدو کې ښځو په فلسفه کې برخه اخیستې، خو په علمي فلسفه کې د جندر نابرابري شتون لري. دا کېدای شي د ښځو په وړاندې د ښکاره تعصب دریځ وي. ښځې اړ دي چې د کار په ځای کې خنډونه لکه جنسي ځورونې له مخې لري کړي. د فلسفې په ډګر کې هم نژادي او قومي لږکي شته. لږکي او فلسفه (MAP)، د امریکا د فلسفې ټولنه، او په فلسفه کې د ښځو ټولنه ټول هغه بنسټونه دي چې هڅه کوي په علمي فلسفه کې د جنسیت نابرابري له منځه یوسي.   په انګلستان او متحده ایالاتو کې د ۱۸۰۰ لسیزې په لومړیو کې، ځینو کالجونو او پوهنتونونو د ښځو په جذبولو پیل وکړ، ترڅو ډېرې اکاډمیکې ښځې ټولنې ته وړاندې کړي. سره له دې، د متحده ایالات د پوهنې وزارت د ۱۹۹۰ لسیزې راپورونه ښیي چې لږ میرمنو فلسفه پای ته رسولې ده، چې فلسفه د بشري علومو تر منځ د جنسیت له اړخه تر ټولو ټيټ تناسب لري. په ځینو مطالعاتو کې ښځې د فلسفې د برخې نږدې ۱۷ سلنه برخه جوړوي. په ۲۰۱۴ کال کې، په ''لوړو زده کړو کې'' مجلې،  فلسفه " له هغو څانګو څخه و شمېرله چې د ښځینه استادانو او محصلینو په وړاندې د بد چلند او جنسي ځورونې اوږد تاریخ" لري. په شیفیلډ پوهنتون کې د فلسفې پروفیسورې جینیفر ساول په ۲۰۱۵ کال کې وویل چې مېرمنې "... د ځورونې، ګواښونو او غچ اخیستنې له امله فلسفه پرېږدي. <ref name="Salary, Promotion 1997">"Salary, Promotion, and Tenure Status of Minority and Women Faculty in U.S. Colleges and Universities."National Center for Education Statistics, Statistical Analysis Report, March 2000; U.S. Department of Education, Office of Education Research and Improvement, Report # NCES 2000–173; 1993 National Study of Postsecondary Faculty (NSOPF:93). See also "Characteristics and Attitudes of Instructional Faculty and Staff in the Humanities." National Center For Education Statistics, E.D. Tabs, July 1997. U.S. Department of Education, Office of Education Research and Improvement, Report # NCES 97-973;1993 National Study of Postsecondary Faculty (NSOPF-93).</ref><ref name="ReferenceA">U.S. Department of Education statistics in above-cited reports seem to put the number closer to 17%, but these numbers are based on data from the mid-1990s. [[Margaret Urban Walker]]'s more recent article (2005) discusses the data problem and describes more recent estimates as an "(optimistically projected) 25–30 percent."</ref><ref name="insidehighered.com">{{cite web|url=https://www.insidehighered.com/news/2014/05/19/unofficial-internet-campaign-outs-professor-alleged-sexual-harassment-attempted|title=Unofficial Internet campaign outs professor for alleged sexual harassment, attempted assault|website=insidehighered.com}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/higher-education-network/2015/jan/05/philosophy-is-for-posh-white-boys-with-trust-funds-why-are-there-so-few-women|title=Philosophy is for posh, white boys with trust funds' – why are there so few women?|first1=Rebecca|last1=Ratcliffe|first2=Claire|last2=Shaw|date=5 January 2015|website=The Guardian}}</ref> د کاناډا فلسفې ټولنې د ۱۹۹۰ لسیزې په لومړیو کې ادعا وکړه چې د فلسفې په علمي ډګر کې د جنسیت نا برابري او جنسیتي تعصب شته. د متحده ایالاتو د ټولنپوهنې پروفیسور د ۲۰۱۳ کال په جون میاشت کې وویل چې "فلسفي په څلورو معتبرو ژورنالونو کې له ټولو وروستیو ماخذونو څخه، ښځینه لیکوالانې ټولټال یوازې ۳.۶ سلنه جوړوي." د فلسفې د سټینفورډ د دایره المعارف اېډېټرانو د ښځینه فیلسوفانو د لږ ونډې په اړه اندیښنې راپورته کړې دي او دوی له اېډېټرانو او لیکوالانو څخه غواړي چې د ښځینه فیلسوفانو د ونډې په اړه ډاډ ترلاسه کړي. د یوجین سن پارک په وینا،" فلسفه په مسلطه توګه د سپین پوستو تر واک لاندې او په مسلطه توګه د نارینه وو تر اغېز لاندې ده. د جنسیتي یوازیتوب دا بڼه د دې ډیسپلین په ټولو کچو کې نږدې په ټولو اړخونو کې شته." سوزان پرایس استدلال کوي چې د فلسفې "... آثار د سپین پوستو نارینه وو تر واک لاندې پاتې شوي دي -–یعني تر اوسه داسې لیدلوری نشته چې ټول نبوغ له جندر سره تړاو لري." د ساول په وینا، فلسفه چې د بشري علومو تر ټولو لرغونی علم دی، همدارنګه نارینه (او سپین پوستي) پلوې ده. په داسې حال کې چې د بشري علومو نورې برخې په جنسیتي برابرۍ کې نږدي والی لري، خو فلسفه په حقیقت کې ان د ریاضیاتو په پرتله ډېر نارینه ډوله ده.  <ref name="nas.org">{{cite web|url=https://www.nas.org/articles/women_in_philosophy_problems_with_the_discrimination_hypothesis|title=Women in Philosophy: Problems with the Discrimination Hypothesis – National Association of Scholars|website=www.nas.org|access-date=2021-12-21|archive-date=2014-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230224741/http://www.nas.org/articles/women_in_philosophy_problems_with_the_discrimination_hypothesis|url-status=dead}}</ref><ref name="theatlantic.com">{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/education/archive/2015/05/reviving-the-female-canon/393110/|title=Reviving the Female Canon|first=Susan|last=Price|date=13 May 2015|website=theatlantic.com}}</ref><ref name="salon.com">{{cite web|url=http://www.salon.com/2013/08/15/philosophy_has_a_sexual_harassment_problem/|title=Philosophy has a sexual harassment problem|date=15 August 2013|website=salon.com}}</ref> == تاریخچه == په داسې حال کې چې له پخوانیو وختونو راهیسې ښځینه فیلسوفانې وي او ځینې یې د خپل ژوند په اوږدو کې د فیلسوفانو په توګه شمېرل شوې دي خو تقریبا هېڅ ښځینه فیلسوفې د غربي فلسفې په کانون یا د آثارو په ټولګه کې برخه نه ده اخیستې. د فلسفې تاریخ پوهان له دوو بنسټیزو ستونزو سره مخامخ دي. لومړی د تاریخ او فلسفې له متنونو څخه د ښځینه فیلسوفانو ایستل دي چې د فلسفې د زده کونکو ترمنځ د ښځینه فیلسوفانو په اړه د پوهاوي نشتوالي لامل کېږي. دویمه هغه ستونزه ده چې د مشهورو فیلسوفانو د فلسفې په اړه او په هغه کې د ښځو د وڼدې په تړاو باید ډېر څه ویلي وای. په تېرو پینځلس کلونو کې د فلسفې د تاریخ او د فلسفې د آثارو په اړه ښځينه پلوه لیکنې بې ساري توګه زیاتې شوې دي. <ref>Witt, Charlotte and Shapiro, Lisa, "Feminist History of Philosophy", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2015 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL = <http://plato.stanford.edu/archives/spr2015/entries/feminism-femhist/>. http://plato.stanford.edu/entries/feminism-femhist/</ref> د اتلانتیک خپرونې د ۲۰۱۵ کال د مې د میاشتې په ۱۳ ګڼه کې، سوزان پرایس یادونه کوي چې که څه هم په ۱۷۴۷ کال کې د کانټ لومړۍ څېړنه ایمیلی دو شاتلیت د ماخذ په توګه کاروي، چې د نیوټن د آثارو تفسیر کوونکې، د مذهب، ساینس او ریاضیاتو عالمه وه،  "د نورتون د فلسفې پېژندنې په نوې ګڼه کتاب کې چې تر ۱۰۰۰  زیاتې پاڼې لري، د هغې آثار نه موندل کېږي. دا کتاب تر شلمې پېړې پورې په خپل بحث کې د کومې ښځینه فیلسوفې نوم نه اخلي. پوهان استدلال کوي چې ښځینه فیلسوفانې همدارنګه د نظم او نثر په "...نورو مخکښو آثارو کې چې د پوهنتون په ټولګیو کې تدریس کېږي، حضور نه لري." پرایس وايي چې د پوهنتون په فلسفي آثارو کې معمولا د ۱۷ پېړۍ ښځینه فیلسوفانې لکه مارګریټ کاوینډی، این کانوي او آغلې داماریس مشام څخه یادونه نه کېږي. پرایس استدلال کوي چې د فلسفې "... آثار د سپین پوستو نارینه وو تر واک لاندې پاتې شوي دي -–یعني تر اوسه داسې لیدلوری شتون لري چې ټول نبوغ له جندر سره تړاو لري."  د امریکایی فلسفي د ټولنې اجراییوی رئیسه امی فیرر وایی چی "...ښځې په سیستماتیک ډول له کانون څخه ایستل شوې دي، او دا چی د ښځو ګډون نشي کولای چې وښیي چې ښځو په دې برخه کې څومره اغیزه درلود." د فلسفې دایره المعارف، چې په ۱۹۵۷ کال کې خپره شوه، "... د ۹۰۰ څخه زیاتو فیلسوفانو په اړه يې مقالې درلودې، خو د ولستونکرافت، اندریت او دي بیوایر په اړه یې حتی یوه کلیمه هم نه وه لیکلې." دا ښځينه فلسوفانې د کانون د جوړیدو په وخت کې ان په څنډه کې هم تر بحث لاندې نه وې نیول شوې. <ref>{{cite book|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2017/entries/feminism-femhist/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|first1=Charlotte|last1=Witt|first2=Lisa|last2=Shapiro|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=11 July 2018|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> د ښځینه فیلسوفانو د خورا لږ شمېر د تشرېح په اړه، امریکایی عالمه او ټولنیز نیوکه کوونکې کیملي پاګلیا (په ۲۹۴۷ کې زیږېدلې) استدلال کوي چې "... په عمومي توګه ښځې د نارینه وو په پرتله د کار په خورا سخت، ساړه، تحلیلي چاپېریال کې چې فلسفه ورسره لاس او ګرېوان ده، د لږ آرامتیا احساس کوي. .په ټوله کې ښځې ... له عملي، او شخصي چاپېریال سره مینه لري. داسې نه ده چې دوی په ذاتي توګه د فلسفې یا لوړو ریاضیاتو په برخه کې وړتیا یا لېوالتیا نه لري، بلکې د نارینه وو په پرتله ډېر نه غواړي یو بې مینې چاپېریال ته چې له هغې نه طبیعت او انسان حذف شوی دی، خپل ژوند وقف کړي. د ۲۰۱۸ کال د دسمبر په میاشت کې د ایون د "د فلسفې لومړۍ میرمنې" تر نامه لاندې مقاله کې، د نړۍ د مفکورو تاریخ لیکونکی ډګ هیرجورنسرود د نړۍ  سویلي نیمې کرې د ډېری ښځینه فیلسوفانو په اړه لیکي، او دې پایلې ته ورسېد: "فلسفه یو وخت د ښځو نړۍ وه، چې تر آسیا، افریقا او لاتینې امریکا پورې پراخه وه. اوس د دې وخت رارسېدلی چې دا له لاسه تللی قلمرو بېرته ترلاسه کړو." هیرجورنسرود استدلال کوي چې ښځې او د رنګ فیلسوفانې له فلسفې کانون څخه د کانټ، هېګل او د هغوی د ملاتړو له خوا ایستل شوې دي.  <ref name="independent.co.uk">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/ten-great-female-philosophers-the-thinking-womans-women-299061.html|title=Ten great female philosophers: The thinking woman's women|website=independent.co.uk}}</ref><ref name="aeon.co">{{Cite web|title=Before the canon: the non-European women who founded philosophy – Dag Herbjørnsrud {{!}} Aeon Essays|url=https://aeon.co/essays/before-the-canon-the-non-european-women-who-founded-philosophy|access-date=2019-06-19|website=Aeon|language=en|archive-date=2020-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200119081926/https://aeon.co/essays/before-the-canon-the-non-european-women-who-founded-philosophy|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == cz64hqdl02gqtgmsgvf10jntvw5qd1d 0 58827 368150 366183 2026-08-10T14:09:01Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368150 wikitext text/x-wiki اقتصادي وده په یوه وخت کې د یوه هېواد په اقتصادي نظام کې د تولید شوو توکو او چوپړتیاوو د انفلاسیون سره سم د بازار په ارزښت کې د زیاتوالي یا ښه والي په توګه تعریف کېږي. احصایه پوهان په دودیزه توګه دا ډول وده د واقعي ناخالص کورني تولید (یا واقعي جی ډي پي) په سلنه کې د زیاتوالي په بڼه محاسبه کوي. <ref>[http://www.statista.com/statistics/197039/growth-of-the-global-gross-domestic-product-gdp/ Statistics on the Growth of the Global Gross Domestic Product (GDP) from 2003 to 2013], IMF, October 2012. - "Gross domestic product, also called GDP, is the market value of goods and services produced by a country in a certain time period."</ref> وده په معمول ډول د واقعي شرایطو پر بنسټ– یعنې د انفلاسیون سره سم د شرایطو پر بنسټ – محاسبه کېږي ترڅو د تولید شوو توکو پر قمیت د انفلاسیون بدلوونکې اغېزي لرې کړي. د اقتصادي ودې محاسبه د ملي عاید د محاسبې پر بنسټ ترسره کېږي. لکه څنګه چې اقتصادي وده د ناخالص کورني تولید (جي ډي پي) په کلنۍ سلنه کې د بدلون له مخې اندازه کېږي، دا تګلاره خپلې ګټې او نیمګړتیاوې له ځانه سره لري. د هېوادونو د اقتصادي ودې کچه په عمومي ډول د GDP او د نفوس د نسبت (سرانه عاید)  په پرتله کولوسره ترسره کېږي.  <ref name="Bjork 1999 251">{{Harvnb|Bjork|1999|p=251}}</ref><ref name="Bjork 1999">{{Harvnb|Bjork|1999|p=67}}</ref> د یوې مودې په اوږدو کې د لومړي او وروستي کال ترمنځ په GDP کې د ودې هندسي کلنۍ کچې ته  د "اقتصادي ودې کچه" ویل کېږي. د دې مودې په اوږدو کې د ودې دا کچه د GDP د اوسط کچې حرکت وړاندې کوي او د دې حرکت په شاوخوا کې د GDP هر ډول نوسانات په نظر کې نه نیول کېږي.   اقتصاد پوهان د هغه اقتصادي ودې لوړوالي ته چې د عواملو د اغېزمنې کارونې (لکه  د کار، د فزیکي پانګې، د انرژۍ یا د موادو د مولدیت د زیاتوالی) په پایله کې را منځ ته شي، پیاوړې وده وایي. د دې پر وړاندې، که چېرته د GDP وده د عواملو د زیاتوالي (د بېلګې په توګه د نفوس د زیاتوالي، یا د نویو سيمو د زیاتوالي) په پایله کې را منځ ته شي، دې ته پراخه وده ویل کېږي.  <ref>{{cite book|title=The Way It Worked and Why It Won't: Structural Change and the Slowdown of U.S. Economic Growth|last=Bjork|first=Gordon J.|year=1999|publisher=Praeger|location=Westport, CT; London|isbn=978-0-275-96532-7|pages=[https://archive.org/details/wayitworkedwhyit0000bjor/page/2 2, 67]|url=https://archive.org/details/wayitworkedwhyit0000bjor/page/2}}</ref> د نویو توکو او چوپړتیاوو را منځ ته کېدل هم اقتصادي وده پیاوړې کوي. دا کار په دوامداره توګه پېښېږي، لکه څرنګه چې په متحده ایالاتو کې په ۲۰۱۳ کال کې کې شاوخوا ۶۰ سلنه د مستهلکینو لګښت په هغو توکو او چوپړتیاوو باندې شوی و چې په ۱۸۶۹ کال کې نه وي.  <ref>{{cite book|title=The Rise and Fall of American Growth|url=https://archive.org/details/risefallofameric0000gord_w5w7|last=Gordon|first=Robert J.|year=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ USA|isbn=978-0-691-14772-7|pages=[https://archive.org/details/risefallofameric0000gord_w5w7/page/38 38]–39|quote=Share of spending on categories that existed in 1869 [...]}}</ref> == سنجش (محاسبه) == د اقتصادي ودې کچه د GDP د هغې ډېټا پر بنسټ محاسبه کېږي چې د هېوادونو د احصایوي ادارو له خوا اټکل کېږي. د سرانه GDP د ودې کچه د GDP او د وګړو د هغې ډېټا له مخې محاسبه کېږي چې د شنونکو په شننه کې په لومړیو او وروستیو دورو کې شامله وي.  == اوږد مهاله وده == د هېوادونو په پرتله د ژوند معیارونه په پراخه کچه توپیر لري او همدارنګه د وخت په تېریدو د ژوند په معیارونو کې بدلون د دهېودانو په پرتله په پراخه کچه بدلون مومي. لاندې یو داسې جدول وړاندې شوی چې د کس پر سر GDP او د هر کس پر سر د GDP وده په ټاکلو هېوادونو کې د ۱۰۰ کلونو په موده کې وړاندې کوي. د کس پر سر GDP دېټا د انفلاسیون په پر بنسټ تنظیم شوې ده، چې له همدې امله "واقعي" بڼه لري.  د کس پر سر GDP (چې په عامه توګه هغه ته سرانه GDP هم ویل کېږي) د هېواد په نفوس باندې د ټول هېواد GDP له تقسیم څخه لاس ته راځي او سرانه GDP د مفهوم له اړخه د "اوسط عاید" سره ورته والی لري. {| class="wikitable" | colspan="5" | د هېواد پر بنسټ اقتصادي وده<ref>{{cite book|last=Mankiw|first=Gregory|date=2011|title=Principles of Macroeconomics|edition=6th|page=[https://archive.org/details/principlesofmacr00mank/page/236 236]|isbn=978-0538453066|url=https://archive.org/details/principlesofmacr00mank/page/236}}</ref> |- | '''هېواد''' | '''دوره''' | '''د دورې په پیل کې سرانه واقعي''' GDP | '''د دورې په پای کې سرانه واقعي''' GDP | '''د ودې کلنۍ کچه''' |- | '''چاپان''' |۱۸۹۰ - ۲۰۰۸ |۱۵۰۵ ډالر |۳۵۲۲۰ ډالر |۲.۷۱ سلنه |- | '''برازیل''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۷۹۹ ډالر |۱۰۰۷۰ ډالر |۲.۴۰ سلنه |- | '''مکسیکو''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۱۱۵۹ ډالر |۱۴۲۷۰ ډالر |۲.۳۵ سلنه |- | '''آلمان''' |۱۸۷۰ – ۲۰۰۸ |۲۱۸۴ ډالر |۳۵۹۴۰ ډالر |۲.۰۵ ډالر |- | '''کاناډا''' |۱۸۷۰ – ۲۰۰۸ |۲۳۷۵ ډالر |۳۶۲۲۰ ډالر |۱.۹۹ ډالر |- | '''چین''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۷۱۶ ډالر |۶۰۲۰ ډالر |۱.۹۹ سلنه |- | '''متحده ایالات''' |۱۸۷۰ – ۲۰۰۸ |۴۰۰۷ ډالر |۴۶۹۷۰ ډالر |۱.۸۰ سلنه |- | '''ارجنټاین''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۲۲۹۳ ډالر |۱۴۰۲۰ ډالر |۱.۶۹ سلنه |- | '''بریتانیا''' |۱۸۷۰ – ۲۰۰۸ |۴۸۰۸ ډالر |۳۶۱۳۰ ډالر |۱.۴۷ سلنه |- | '''هند''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۶۷۵ ډالر |۲۹۶۰ ډالر |۱.۳۸ سلنه |- | '''اندونیزیا''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۸۹۱ ډالر |۳۸۳۰ ډالر |۱.۳۶ سلنه |- | '''بنګلادېش''' |۱۹۰۰ – ۲۰۰۸ |۶۲۳ ډالر |۱۴۴۰ ډالر |۰.۷۸ سلنه |} په ښکاره توګه په کلنۍ GDP کې لږ وده د وخت په تېرېدو سره په GDP کې د لویو بدلونونو لامل کېږي.  د بېلګې په توګه، په پورتني جدول کې، په بریتانیا کې په ۱۸۷۰ کال کې سرانه GDP ۴۸۰۸ ډالر وه. په همدې مهال په متحده ایالاتو کې سرانه GDP ۴۰۰۸ ډالر وه چې نږدې ۲۰ سلنه د بریتانیا په پرتله کمښت بیانوي. خو په ۲۰۰۸ کال کې دې شمېرو بدلون موندلی دی: په بریتانیا کې سرانه GDP ۳۶۱۳۰ ډالر او په متحده ایالاتو کې ۴۶۹۷۰ ډالر ښودل شوي دي، په بل عبارت، په متحده ایالاتو کې سرانه  GDP د بریتانیا په پرتله ۳۰ سلنه زیاتوالی ښیي. د پورته جودل له مخې، دا په دې معنی ده چې په متحده ایالاتو کې سرانه GDP  په اوسط ډول په کال کې ۱.۸۰ سنله او په بریتانیا کې ۱.۴۷ سلنه وده کړې ده. نو په کال کې د ناخالص تولید په وده کې لږ توپیر د څو نسلونو په موده کې د دوامداره ودې په پایله کې د لوی توپیر لامل کېږي. دې لیدلوري او نورو مشاهدو ډېری اقتصاد پوهان دې ته متوجه کړي دي چې د GDP وده د لوی اقتصاد د په برخه کې د یوې اړین لامل په توګه په پام کې ونیسي: <blockquote>... که چېرته موږ د حکومت د پالیسیو په اړه چې ان د اوږدمهاله ودې په کچه لږ اغیزې کولای شي، پوه شو، موږ د ژوند د معیارونو په ښه والي کې چې د لوی اقتصاد د ټول شالید پر بنسټ د نوساناتو ضد پالیسیو او کره سمون د شنني پر مټ وړاندې شوې دي، مرسته کولای شو. اقتصادي وده د لوی اقتصاد هغه برخه ده چې لوی ارزښت لري.  <ref name=":0">{{cite book|last1=Barro|first1=Robert|first2=Xavier|last2=Sala-i-Martin|date=2004|title=Economic Growth|edition=2nd|page=6|asin=B003Q7WARA}}</ref></blockquote> === وده او نوښت === د مشاهدو پر بنسټ، د اقتصادي نظام پراخوالی د GDP وده تر اغېز لاندې راولي. د هېوادنو په کچه GDP د ودې او د GDP ترمنځ اړیکه په یو ځانګړي وخت کې محدبه بڼه لري. د GDP پر مټ د ودې زیاتوالی اعظمي حالت ته رسېږي و بیا نزولي بڼه اخلي. په دې ځای کې ځینې اعظمي ارزښتونه شتون لري. دا په حقیقت کې د منځنۍ کچي- د عاید دام یا د ثابت متوسط عاید حالت نه دی. دا حالت هم په پرمختللو او هم په پرمختلونکو اقتصادي نظامونو کې تر سترګو شوی دی.هغه هیوادونه چې دا ځانګړتیا لري د دودیزې ودې د هېودانو په محدوده راځي. د اعظمي حالت د تخنیکي او پالیسي نوښتونو پر مټ دوام موندلای شي او له دې امله ځینې هېوادونه د نوښت د ودې محدودې ته ننوځي چې د لوړې کچې ارزښتونو له ځانه سره لري.  <ref name=":0" /> == د سرانه GDP ودې ټاکونکي عوامل == د ملي عاید په محاسبه کې، سرانه محصول د لاندې فکتورونو په کارولو سره محاسبه کېږي: د کار د ځواک د هر واحد محصول (د کار مولدیت)، کاري ساعتونه (شدت)، د سن له مخې د وړ کارکوونکو سلنه چي عملاً کار کوي (د ګډون کچه) او د ټول نفوس په پرتله د سن له مخې د وړ کارکوونکو تناسب (ډیموګرافیک). "د GDP / نفوس د بدلون کچه د څلورو محتولینو مجموعه جمع د متقاطع حاصل ضرب ده. <ref>{{Harvnb|Bjork|1999|p=68}}</ref> د اوږد مهاله اقتصادي ودې او په تولید کې د لنډ مهاله اقتصادي بدلونونو ترمنځ د اقتصاد پوهانو له نظره توپیر شته. په اقتصادي وده کې لنډ مهاله بدلون د اقتصادي نوساناتو په نوم یادېږي. په عمومي توګه، اقتصاد پوهان په اقتصادي نوساناتو کې  ښکته او پورته حرکتونه د مجموعي تقاضا د بدلونونو د پایلې له امله په ګوته کوي. برعکس، اقتصادي وده د ساختاري لاملونو لکه تکنالوژي د ودې او تولید د عواملو د تجمع له امله په تولید کې له اوږد مهاله حرکت سره تړاو لري. === مولدیت === د کار د ځواک په مولدیت کې زیاتوالی (د کار ځواک او د هغه په پایله کې د محصول نسبت) له تاریخي اړخه د سرانه واقعي اقتصادي ودې ترټولو با ارزښته سرچینه ګڼل شوې ده. " د MIT پوهنتون پروفیسور رابرټ سولو په یوه مشهور اټکل کې، دې پایلې ته ورسیده چې تکنالوژیکي پرمختګ د متحده ایالاتو د سرانه عاید په اوږدې مهاله زیاتوالي کې ۸۰ سلنه ونډه درلوده، چې د پانګې په برخه کې پانګونې یوازې ۲۰ سلنه زیاتوالی را منځ ته کړئ و.  <ref name="Bjork 1999 pp">{{Harvnb|Bjork|1999|pp=}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Roubini|first1=Nouriel|last2=Backus|first2=David|work=Lectures in Macroeconomics|year=1998|title=Productivity and Growth|url=http://pages.stern.nyu.edu/~nroubini/NOTES/CHAP4.HTM#topic2}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wang|first1=Ping|title=Growth Accounting|year=2014|page=2|url=http://pingwang.wustl.edu/Econ472/Growth%20Development-V.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715173535/http://pingwang.wustl.edu/Econ472/Growth%20Development-V.pdf|archive-date=2014-07-15}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Corry|first1=Dan|last2=Valero|first2=Anna|last3=Van Reenen|first3=John|title=UK Economic Performance Since 1997|date=Nov 2011|url=http://cep.lse.ac.uk/conference_papers/15b_11_2011/CEP_Report_UK_Business_15112011.pdf|postscript=<" The UK‟s high GDP per capita growth was driven by strong growth in productivity (GDP per hour), which was second only to the US .">}}</ref><ref name="Kendrick_1961">{{cite book|title=Productivity Trends in the United States|last=Kendrick|first=John W.|year=1961|publisher=Princeton University Press for NBER|page=3|url=https://www.nber.org/chapters/c2236.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Krugman|first=Paul|title=The Myth of Asia's Miracle|year=1994|journal=Foreign Affairs|volume=73|issue=6|pages=62–78|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/1994-11-01/myth-asias-miracle|doi=10.2307/20046929|jstor=20046929}}</ref> په مولدیت کې زیاتوالی د توکو د واقعي کمښت لامل کېږي. د شلمې پېړۍ په اوږدو کې د ډېرو توکو واقعي قیمت ۹۰ سلنه کم شوی دی. <ref>{{cite book|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|last=Rosenberg|first=Nathan|year=1982|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|isbn=978-0-521-27367-1|page=[https://archive.org/details/insideblackboxte00rose/page/258 258]|url=https://archive.org/details/insideblackboxte00rose/page/258}}</ref> په دودیز دول اقتصادي وده د انساني او فزیکي پانګې د تجمع او د تولیداتو زیاتوالی او د نوي توکو را منځ ته کېدو ته ويل کېږي چې د تکنالوژیکي نوښت په پایله کې را منځ ته کېږي. همدارنګه د کار په ځواک کې لا زیات وېش (تخصص) هم د مولدیت د زیاتوالي لپاره بنسټیز ګڼل کېږي. <ref name="Lucas1988">{{cite journal|last=Lucas|first=R. E.|year=1988|title=On the Mechanics of Economic Development|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-monetary-economics_1988-07_22_1/page/n8|journal=[[Journal of Monetary Economics]]|volume=22|issue=1|pages=3–42|doi=10.1016/0304-3932(88)90168-7|s2cid=154875771}}</ref><ref>{{cite book|title=Capitalism: A complete understanding of the nature and value of human economic life|url=https://archive.org/details/capitalismtreati0000reis|last=Reisman|first=George|year=1998|isbn=0-915463-73-3|publisher=Jameson Books}}</ref> د صنعتي کېدو څخه وړاندې تکنالوژیکي پرمختګ د نفوس د زیاتوالي لامل شو، چې د خوراکي توکو د عرضي اونورو سرچینو پر بنسټ کنټرول کېده، چې سرانه عاید د محدودیت لامل شو چې دا حالت د مالتوس د ناورین په نوم یادېږي. د صنعتي انقلاب په ترڅ کې چټکه اقتصادي وده د پام وړ وه ځکه چې دا وده د نفوس تر ودې ډېره وه چې د مالتوس د ناورین څخه یې د خلاصون لاره وړاندې کړه. هغه هېوادونه چې د صنعتي کېدو په لور روان شول، په پایله کې متوجه شول چې د نفوس وده یې په کراره روانه ده، چې دې پېښې ته دیموګرفیک یا جمعیتي لېږد ویل کېږي.  <ref name="Galor (2005)">{{cite book|last=Galor|first=Oded|year=2005|chapter=From Stagnation to Growth: Unified Growth Theory|title=Handbook of Economic Growth|volume=1|pages=171–293|publisher=Elsevier|chapter-url=https://ideas.repec.org/h/eee/grochp/1-04.html}}</ref><ref>{{cite book|title=A Farewell to Alms: A Brief Economic History of the World|last=Clark|first=Gregory|year=2007|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12135-2|postscript=Part I: The Malthusian Trap|url=https://archive.org/details/farewelltoalmsbr00clar}}</ref><ref>{{Harvnb|Clark|2007|pp=Part 2: The Industrial Revolution}}</ref> د مولدیت لوړوالی سرانه اقتصادي ودې په برخه کې لوی عامل ګڼل کېږي – چې دا حالت په ځانګړې توګه د ۱۹ پېړۍ له نیمایي را په دې خوا ثابت شوی دی. په شلمه پېړۍ کې د کاري ځواک، موادو، انرژۍ او ځمکې په هر واحد کې د حاصل د زیاتوالي (د یو شي لپاره لږ په کار اچول شوی عامل) په اقتصادي وده کې لویه ونډه درلوده. د تولید د ودې تعادل د ډیرو عواملو د کارولو څخه منځ ته راغلی دی. د دواړه بدلونونه د حاصل د زیاتوالي لامل کېږي. د تولید په زیاتوالي کې پخوانیو ورته تولید شوي توکي او نوي توکي او خدمات شامل وو. <ref name="nber.org">Kendrick, J. W. 1961 "[https://www.nber.org/books/kend61-1 Productivity trends in the United States]," Princeton University Press</ref> د صنعتي انقلاب په ترڅ کې، په تولید کې میکانیزه تګلارو د لاسي تګلارو د ځای نیولو پیل وکړ او نویو بهیرونو د کیمیاوي موادو، اوسپنې، پولادو او نورو محصولاتو تولید منظم کړ. ماشيني وسایلو د فلزي پرزو ارزانه توليد شونې کړ، چې په پایله کې یې د پرزو د تبادلې وړتیا لوړه شوه.<ref name="Landes1969">{{cite book|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|last=Landes|first=David. S.|author-link=David Landes|year=1969|publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge|location=Cambridge, New York|isbn=978-0-521-09418-4}}</ref><ref name="Houndshell_1984">{{Hounshell1984}}</ref> د دویم صنعتي انقلاب په ترڅ کې، د مولدیت د ودې لوی لامل د انساني او حیواني ځواک پر ځای د ماشیني ځواک کارول وو.  همدارنګه د بخار په واسطه د برېښنا تولید او د داخلي احتراق ماشینونو د باد او اوبو د محدودې بریښنا ځای ونیو چې د برېښنا په زیاتوالي کې یې د د پام وړ ونډه درلوده. له دې تعویض راهیسې، د انرژي د اوښتون په اغېزمنتیا کې د دوامداره پرمختګ له امله د برېښنا ټولیز پراخوالی لاس ته راغی. اتومات کېدل، ترانسپورتي زېربناوې (کانالونه، د اورګاډي پټلۍ، او لویې لارې)، نوي مواد لکه (پولاد) او برېښنا چې د بخار او د داخلي احتراق د ماشینونو او د نورو سرچینو څخه لاس ته راتلل، د مولدیت د نورو تاریخي اغېزمنو سرچینو په توګه شمېرل کېږي. میکانیزه کرهڼه او علمي کرهڼه لکه  د کیمیاوي سرې کارول او مالداري او د چرګانو مدیریت او شین انقلاب د مولدیت له نورو پرمختګونو څخه ګنل کېږي. برقي ماشینونه د بدلېدونکو پرزو او برخو په وړتیا سره ډله ییز تولید ته لاره هواره کړه چې اوس هم په عمومي ډول کارول کېږي.  <ref name="Ayres-Warr2004">{{Cite journal|last1=Ayres|last2=Warr|first1=Robert U.|first2=Benjamin|title=Accounting for Growth: The Role of Physical Work|year=2004|url=http://www.abundancedebunked.com/downloads/Ayres-TheRoleOfPhysicalWork.pdf|access-date=2012-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116171105/http://www.abundancedebunked.com/downloads/Ayres-TheRoleOfPhysicalWork.pdf|archive-date=2017-01-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Grubler|first1=Arnulf|title=The Rise and Fall of Infrastructures|year=1990|url=http://www.iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/XB-90-704.pdf}}</ref><ref>{{cite book|title=The Transportation Revolution, 1815–1860|url=https://archive.org/details/transportationre0004geor_u5n9|last=Taylor|first=George Rogers|isbn=978-0873321013|year=1951}}</ref> د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د اورګاډي پټلۍ، د بخار کښتۍ، د اس-بګیو په ډول رېبونکي او د کښت د را ټولولو ماشینونه او د بخار-په-ځواک فابریکې د مولدیت د لوړوالي له نورو لویو سرچینو څخه وې. د پولادو جوړولو د ارزانه بهیر منځ ته راتګ د میکانیزه کولو او ترانسپورت لپاره خورا اړین و. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې هم نرخونه او د اونۍ کاري ساعتونه د تولید او ترانسپورت په برخه کې د لږ کاري ځواک، موادو او انرژۍ د کارلو له امله را ټيت شول خو واقعی معاشونه لوړ شول چې کارګرانو ته یې د غوره خوراکي سیستم، استهلاکي توکو او غوره کورونو د پېرودلو لپاره لاره هواره کړه.  <ref name="Wells_1890">{{cite book|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|last=Wells|first=David A.|year=1890|publisher=D. Appleton and Co.|location=New York|isbn=978-0543724748|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref>{{cite book|title=A New Economic View of American History|last1=Atack|first1=Jeremy|last2=Passell|first2=Peter|year=1994|publisher=W.W. Norton and Co.|location=New York|isbn=978-0-393-96315-1|url=https://archive.org/details/neweconomicviewo00atac}}</ref> ډله ییز تولید د ۱۹۲۰ کال په اوږدو کې د مازاد تولید (له تقاضا څخه پورته) لامل شو، چې د ۱۹۳۰ لسیزې د ستر ناورین له لاملونو څخه ګڼل کېده. له ستر ناورین څخه وروسته، اقتصادي وده بېرته پیل شوه، چې د شته توکو او چوپړتیاوو لکه موټرونو، ټیلیفونونو، راډیوګانو، برېښنا او د کور د وسایلو لپاره یې د تقاضا د زیاتوالي په برخه کې مرسته وکړه. په نویو توکو او چوپړتیاوو کې ټلویزیون، ایرکنډېشن او سوداګریزو الوتنو (له ۱۹۵۰ کال وروسته) ګډون درلود چې نوې تقاضا يې را منځ ته کړه او د کاري اونۍ د ثبات لامل شول. د لویو لارو د بنسټونو جوړولو هم د دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د ودې په برخه کې او همدارنګه د تولید او کیمیاوي صنعت په برخه کې پر پانګې اچونه کې مرسته وکړه. د دويمي نړیوالې جګړې څخه وروسته اقتصادي نظام همدارنګه په ټوله نړۍ کې په ځانګړې توګه په منځني ختیځ کې د تیلو له لویو موندنو څخه ګټه واخیسته. د جان ډبلیو کیندریک د اټکل پر بنسټ، د ۱۸۸۹ څخه تر ۱۹۵۷ کال پورې د متحده ایالاتو په سرانه ناخالص تولید کې دری پر څلورمه برخه زیاتوالی د مولدیت د لوړوالي په پایله کې را منځ ته شو. <ref>{{cite book|title=Mass Production, the Stock Market Crash and the Great Depression|last=Beaudreau|first=Bernard C.|year=1996|publisher=Authors Choice Press|location=New York, Lincoln, Shanghi}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Moore|first1=Stephen|last2=Simon|first2=Julian|title=The Greatest Century That Ever Was: 25 Miraculous Trends of the last 100 Years|publisher=The Cato Institute|journal=Policy Analysis, No. 364|date=December 15, 1999|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa364.pdf}}[[Diffusion curve|Diffusion curves]] for various innovations start at Fig. 14</ref><ref>{{cite book|title=A Great Leap Forward: 1930s Depression and U.S. Economic Growth|url=https://archive.org/details/greatleapforward0000fiel|last1=Field|first1=Alexander J.|year=2011|publisher=Yale University Press|location=New Haven, London|isbn=978-0-300-15109-1}}</ref> د ۱۹۷۳ کال څخه وروسته په متحده ایالاتو کې اقتصادي وده ورو شوه. خو په آسیا کې له هغه وخت راهیسې وده پیاوړې ده چې له [[جاپان]] څخه پیل او د ودې څلورو آسیایي پړانګانو، چین، سوېل ختیځه آسیا، د هند وچين او آسیا د [[آرام سمندر]] هېوادو ته خپره شوه. د سویلي کوریا سرانه GDP په ۱۹۵۷ کال کې د [[ګانا]] په پرتله ټیټه وه، خو په ۲۰۰۸ کال کې ۱۷ ځله د ګانا په پرتله لوړه وه. د ۱۹۸۰ لسیزې له وروستیو راهیسې د جاپان اقتصادي وده د پام وړ کمزورې شوې ده. <ref>[https://research.stlouisfed.org/fred2/series/USARGDPC St. Louis Federal Reserve] Real GDP per capita in the U.S. rose from $17,747 in 1960 to $26,281 in 1973 for a growth rate of 3.07%/yr. Calculation: (26,281/17,747)^(1/13). From 1973 to 2007 the growth rate was 1.089%. Calculation: (49,571/26,281)^(1/34) From 2000 to 2011 average annual growth was 0.64%.</ref><ref name="MarketWatch 2019">{{cite web|title=Semiconductor Foundry Market: 2019 Global Industry Trends, Growth, Share, Size and 2021 Forecast Research Report|website=MarketWatch|date=2019-11-28|url=https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|access-date=2019-12-20|تاريخ الأرشيف=2019-12-20|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-12-20|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220172649/https://www.marketwatch.com/press-release/semiconductor-foundry-market-2019-global-industry-trends-growth-share-size-and-2021-forecast-research-report-2019-11-28}}</ref><ref>[https://www.independent.co.uk/news/education/education-news/leading-article-africa-has-to-spend-carefully-407666.html Leading article: Africa has to spend carefully]. The Independent. July 13, 2006.</ref><ref>Data refer to the year 2008. $26,341 GDP for Korea, $1513 for Ghana. ''World Economic Outlook Database – October 2008''. [[International Monetary Fund]].</ref> د ۱۹ پېړۍ په اوږدو کې په متحده ایالاتو کې مولدیت په زیاتیدونکي کچه وده وکړه او د شلمې پېړۍ په لومړیو او منځنیو لسیزو کې خورا ګړندۍ وه. د ټیکنالوژیکي نوښت په کچه کې د چټکتیا له امله چې د مور د قانون په نوم یادېږي، د متحده ایالاتو د مولدیت وده د شلمې پیړۍ په پای کې د ۱۹۹۶ – ۲۰۰۱۴ کلونو تر منځ اعظمي کچې ته ورسېده، د ۲۰۰۴ کال څخه وروسته د متحده ایالاتو د مولدیت وده د ۱۹۷۲ – ۱۹۹۶ کلونو ټیټې کچې ته راستانه شوه.<ref>{{Cite journal|last1=Kendrick|first1=John|title=U.S. Productivity Performance in Perspective, Business Economics, October 1, 1991|url=https://archive.org/details/sim_business-economics_1991-10_26_4/page/7|journal=Business Economics|volume=26|issue=4|pages=7–11|year=1991|jstor=23485828}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Field|first=Alezander J.|title=U.S. Economic Growth in the Gilded Age, Journal of Macroeconomics 31|year=2007|pages=173–90|url=http://www.scu.edu/business/economics/research/upload/field_macroecon_2009.pdf|access-date=2021-12-28|archivedate=2016-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108181103/http://www.scu.edu/business/economics/research/upload/field_macroecon_2009.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/technological-change-and-us-productivity-growth-in-the-interwar-years/99E3F7A9C33CA30278F06C1442A913E3|title=Technological Change and Economic Growth the Interwar Years and the 1990s|last=Field|first=Alexander|journal=The Journal of Economic History|year=2004|volume=66|issue=1|pages=203–236|doi=10.1017/S0022050706000088|ssrn=1105634|s2cid=154757050}}</ref><ref name="Gordon2000">{{Cite journal|last1=Gordon|first1=Robert J.|title=Interpreting the 'One Big Wave' in U.S. Long Term Productivity Growth|journal=NBER Working Paper No. 7752|date=June 2000|doi=10.3386/w7752|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|title=Two Centuries of American Macroeconomic Growth From Exploitation of Resource Abundance to Knowledge-Driven Development|last1=Abramovitz|first1=Moses|last2=David|first2=Paul A.|year=2000|publisher=Stanford University|pages=24–5 (pdf pp. 28–9)|url=http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|تاريخ الوصول=2021-12-28|تاريخ الأرشيف=2020-07-31|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2021-12-28|خونديځ نېټه=2020-07-31|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731023437/http://www-siepr.stanford.edu/papers/pdf/01-05.pdf}}</ref><ref name="Gordon 2013">{{cite journal|title=U.S. Productivity Growth: The Slowdown Has Returned After a Temporary Revival|journal=International Productivity Monitor, Centre for the Study of Living Standards|date=Spring 2013|last=Gordon|first=Robert J.|volume=25|pages=13–9|url=http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf|access-date=2014-07-19|quote=The U.S. economy achieved a growth rate of labour productivity of 2.48 per cent per year for 81 years, followed by 24 years of 1.32 per cent, then a temporary recovery back to 2.48 per cent per cent, and a final slowdown to 1.35 per cent. The similarity of the growth rates in 1891–1972 with 1996–2004, and of 1972–96 with 1996–2011 is quite remarkable.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809065612/http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf|archive-date=2014-08-09|archivedate=2014-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809065612/http://faculty-web.at.northwestern.edu/economics/Gordon/SAN-to-NBER%20Baily-Sharpe%20as%20published_130327.pdf}}</ref><ref name="Jorgenson&Ho_2014">{{cite web|url=http://www.worldklems.net/conferences/worldklems2014/worldklems2014_Ho.pdf|title=Long-term Estimates of U.S. Productivity and Growth|publisher=World KLEMS Conference|author1=Dale W. Jorgenson|author2=Mun S. Ho|author3=Jon D. Samuels|year=2014|access-date=2014-05-27}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1257/jep.22.1.3|title=A Retrospective Look at the U.S. Productivity Growth Resurgence|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=22|issue=1|pages=3–24|author1=Dale W. Jorgenson|author2=Mun S. Ho|author3=Kevin J. Stiroh|year=2008|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bea.gov/papers/pdf/ip-nipa.pdf|title=Information Processing Equipment and Software in the National Accounts|publisher=U.S. Department of Commerce Bureau of Economic Analysis|author1=Bruce T. Grimm|author2=Brent R. Moulton|author3=David B. Wasshausen|year=2002|access-date=2014-05-15}}</ref> === د تولید د عواملو تجمع === په اقتصاد کې پانګه عمومي ډول فزیکي پانګې ته کله بنسټونه (چې د فزیکي پانګې لویه برخه دي) او تجهیزات چې په سوداګرۍ کې کارول کېږي (لکه ماشینري، د فابریکو تجهیزات، کمپیوټر او د دفترونو تجهیزات، ساختماني وسایل، سوداګریز وسایط، طبي وسایل، او نور) ویل کېږي. د هر کارګر لپاره تر یوې مشخصي کچې د پانګې زیاتوالی د اقتصادي مولدیت د ودې یو مهم لامل ګڼل کېږي. د پانګې د هغه کچي پر بنسټ چې په عملي توګه پکار اچول کېږي؛ او د فرسایش د زیاتېدونکي بار له امله، پانګه د نزولي ګټي د قانون تابع ده. د اقتصاد د تيورۍ د پراختیا په بهیر کې، د عاید وېش د کارګر او د ځمکې او د پانګې د مالکینو ترمنځ انګېرل کېده. په وروستیو لسیزو کې دېر آسیایي هېوادونه شتون لري چې د پانګې د کارولو پر مټ یې په لوړه کچه اقتصادي وده لاس ته راوړې ده. <ref>{{cite book|title=History of Economic Thought: A Critical Perspective|url=https://archive.org/details/isbn_9788120344020|last1=Hunt|first1=E. K.|last2=Lautzenheiser|first2=Mark|publisher=PHI Learning|year=2014|isbn=978-0765625991}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Krugman|first=Paul|year=1994|title=The Myth of Asia's Miracle|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/1994-11-01/myth-asias-miracle|journal=Foreign Affairs|volume=73|issue=6|pages=62–78|doi=10.2307/20046929|jstor=20046929}}</ref> د ۱۹ پېړۍ د کار په اونۍ کې د پام وړ کمښت راغی. په متحده ایالاتو کې په ۱۹۲۰ کلونو کې د کار اونۍ په منځني ډول ۴۹ ساعته وه، خو د ۱۹۳۳ کال د ملي صنعت د بیا رغونې قانون د یوې برخې په توګه، ورسته  ۴۰ ساعتونو ته راټیټه شوه (له هغه وروسته چې د اضافي وخت امتیاز پلی شو). <ref>{{Cite web|title=Hours of Work in U.S. History|year=2010|url=http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.work.hours.us|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026075949/http://eh.net/encyclopedia/article/whaples.work.hours.us|archive-date=2011-10-26}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Whaples|first1=Robert|title=The Shortening of the American Work Week: An Economic and Historical Analysis of Its Context, Causes, and Consequences|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1991-06_51_2/page/454|journal=The Journal of Economic History|volume=51|issue=2|pages=454–7|date=June 1991|doi=10.1017/s0022050700039073}}</ref> ډیموګرافیک لاملونه لکه نفوس او د استخدام د تناسب بدلون او د کار ځواک د ګډون کچه کولای شي چې وده تر اغېز لاندې راولي. صنعتي کول د ډیموګرافیک لېږد لامل کېږي چې په هغه کې د زیږون کچه کمېږي او د نفوس اوسط عمر لوړیږي. هغه مېرمنې چې لږ ماشومان لري او د کار موندنې بازار ته غوره لاسرسی لري، په کاري ځواک د ګډون لوړه سلنه لري. د ماشومانو کاري ځواک ته لږه تقاضا شته او ماشومان ډېر کلونه په ښوونځي کې تېروي. په متحده ایالاتو کې په کاري ځواک کې د ښځو د سلنې زیاتوالي په اقتصادي وده کې لویه ونډه لرلې، لکه څرنګه چې د بې بي بومر نسل (۱۹۴۶ – ۱۹۶۴ کلونو نسل) د کار د ځواک په جوړښت کې ونډه درلوده.  <ref name="Bjork 1999 pp2">{{Harvnb|Bjork|1999|pp=}}</ref> == سرچینې == en5umvukp0a057g12dqdi9jasy6u6b8 0 58869 368202 366557 2026-08-10T15:54:42Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368202 wikitext text/x-wiki د اقتصادي نظرونو تاريخ، له لرغونې نړۍ نه د يووېشتمې پېړۍ تر نن ورځې پورې، په بېلا بېلو مضامينو کې د جلا جلا مفکرينو د فلسفو او نظرياتو مطالعه ده چې همدا بيا په سياسي اقتصاد يا اقتصادياتو بدليږي. په دې ډګر کې د اقتصادي اندونو ډېر او بېلا بېل مکاتب رانغښتي دي. د فيلسوف ارستو په څېر د لرغوني يونان ليکوالانو د شتمنۍ د تر لاسه کولو د هنر په اړه اندونه ازمويلي دي او پوښتنه يې کړې چې ايا دا غوره ده چې شتمني شخصي وي، که په عامه لاسونو کې. په منځنيو پېړيو کې، د توماس اکويناس په څېر څېړونکو استدلال کړی دی چې، دا د سوداګريو اخلاقي مسئوليت دی چې توکي په مناسبه بیه وپلوري. په لويديځه نړۍ کې، اقتصاديات يو جلا نظام نه و، بلکې په اتلسمه او نولسمه پېړۍ کې تر صنعتي انقلاب او د نولسمې پېړۍ تر ستر توپير «په لويديځه نړۍ کې د عايد تر منځ توپير» پورې د فلسفې يوه برخه وه چې نړيواله اقتصادي وده يې چټکه کړه. <ref>{{Cite web|url=http://www.historyhaven.com/APWH/unit%204/Rise%20of%20Western%20Dominance.htm|title=www.historyhaven.com|access-date=2015-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930045855/http://www.historyhaven.com/APWH/unit%204/Rise%20of%20Western%20Dominance.htm|archive-date=2015-09-30|url-status=live}}</ref> == لرغوني اقتصادي نظرونه(له زېږد ۵۰۰ کاله مخکې) == === لرغونی يونان === هيزيود چې له زېږد مخکې ۷۵۰ نه تر ۶۵۰ پورې فعال و، يو بيوتيايي و، چا چې د هومر د هممهاله زمانې په اړه د اقتصادي اندونو بنسټيزو اصولو په اړه لومړی پېژندل شوی اثر لیکلی دی. === چين === فان لي (د تاو ژو ګنګ په نوم هم پېژندل کېږي) (له زېږد مخکې ۵۱۷ کې زېږېدلی)، د «يو» پاچا «ګوجيان» سلاکار و، د اقتصادي موضوعاتو په اړه يې لیکل کړي او د سوداګرۍ  «زرين» اصول يې جوړ کړي دي. === هندوستان === د هندو متنونو ويډا (له زېږد مخکې ۱۷۰۰ -۱۱۰۰)  کې اقتصادي اندونه شته، خو اترويډا (له زېږد مخکې ۱۲۰۰) په دې برخه کې زيات څه څرګند کړي دي. د موريا سترواکۍ چانکيا (له زېږد مخکې ۳۵۰ کې زېږېدلی) له ګڼو هندي حکيمانو سره « Arthashastra» تصنيف کړی، دا د دولت، اقتصادي تګلارو او پوځي ستراتيژيو په اړه رسالې دي. <ref>{{cite book|title=Kautilya Arthshastra and the Science of Management: Relevance for the Contemporary Society|page=48|author=S.D.Chamola|publisher=Hope India Publications}}</ref> « Arthashastra» دا نظر وړاندې کړی، چې د پوهې څلور اړين ډګرونه شته، چې هغه دا دي: ويداګان، انويشکاکي (د سامخيا، يوګا او لوکاياتا فلسفه)، د حکومت علم او د اقتصاد علم (د کروندګرۍ، څاروي ساتلو او سوداګرۍ وارټا). له همدې څلورو نه نورې ټولې پوهې، شتمنۍ او انساني نېکمرغي راوتلي دي. <ref>{{cite journal|journal=Journal of the American Oriental Society|author=I. W. Mabbett|title=The Date of the Arthaśāstra|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1964_84_2/page/162|volume=84|date=1964|issue=2|pages=162–169|doi=10.2307/597102|jstor=597102}}</ref><ref>{{citation|last=Olivelle|first=Patrick|author-link=Patrick Olivelle|title=King, Governance, and Law in Ancient India: Kauṭilya's Arthaśāstra|year=2013|publisher=Oxford University Press|location=Oxford UK|isbn=978-0199891825|url=https://books.google.com/books?id=6MlgU0oQb4sC|pages=66–69}}</ref> === يوناني-رومي نړۍ === لرغونی اتن چې يو پرمختللی ښاري دولتي تمدن  او پرمختللې ټولنه وه، د ديموکراسۍ لومړۍ بڼه يې جوړه کړې وه. <ref>David Held, ''Models of Democracy'' (Polity, 2006) 3rd Ed., pp. 11 ff.</ref> د ګزنفون (له زېږد مخکې ۳۵۴-۴۳۰) « Oeconomicus» (له زېږد مخکې ۳۶۰) د کورنۍ او کروندې د مديريت په اړه اصولي بحث دی. د اپلاتون بحث (جمهوريت) (له زېږد مخکې ۳۸۰-۳۶۰) يوه بېلګه ښاري دولت تشرېح کوي چې د فلسفي پاچايانو له خوا پر مخ وړل کېده، دا بحث د کار او توليد په برخه کې د تخصص لرونکی و. د جوزف شومپيتر په وينا: اپلاتون د پيسو اعتباري نظر لومړی ملاتړی پېژندل شوی، په دې معنا چې پيسې د پور د حساب لپاره يو واحد دی. اپلاتون په دې اند و چې د ګډو ګټو د لټون لپاره شريک ملکيت او له ټولنيزې تفرقې نه د ځان ساتنې په موخه چې پېښېږي «او دا هغه مهال و چې ځينې سخت خپه او ځينې بيا د همداسې پېښو له امله خوشحاله کېږي» د شريک ملکيت دودول اړين دي.<ref>Chpt 1 Graeco-Roman Economics, ''History of Economic Analysis'', [[Joseph Schumpeter]], (1954)</ref><ref>Republic, 462b-c</ref> د ارستو سياست (له زېږد مخکې ۳۵۰) د اپلاتون د حکومت پر موډل(طرحه) چې د فيلسوفانو پاچهي وه، د نیوکې په توګه د دولت مختلفې بڼې ارزوي (سلطنت، د اشرافو حکومت، مشروطه حکومت «پر اساسي قانون ولاړ»، استبدادي، اوليګارشي «د بډايانو حکومت» او ديموکراسي). اپلاتون چې اقتصاد پوهانو په کې لېواتيا درلوده، د يوې داسې ټولنې طرحه وړاندې کړه چې د سرچينو پر شريک ملکيت ولاړه وه. ارستو دې نمونې ته د الګارشي د لعنت په سترګه کتل. که څه هم ارستو په شريکه د ډېرو شيانو له لرلو نه ملاتړ کاوه، خو هغه استدلال کاوه چې، هر څه په اسانه توګه شريکېدای نه شي، ځکه چې «انساني طبيعيت کمزوری دی». <ref name="Book II, Part V">Aristotle, ''Politics'' [http://classics.mit.edu/Aristotle/politics.html Book II, Part V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629092123/http://classics.mit.edu//Aristotle/politics.html|date=2011-06-29}}</ref> ارستو ليکلي:«په څرګند ډول دا غوره ده چې شتمني بايد شخصي وي، خو استعمال به يې عام وي او د قانون جوړوونکو ځانګړې دنده دا ده چې په انسان کې د خېرغوښتنې حس پيدا کړي». ارستو په خپل کتاب «د سياست لومړی کتاب» کې د کورنيو او بازار تبادلاتو پر عمومي طبيعيت بحث کړی دی. د هغه په باور: «د ملکيت هنر» يا «د شتمنۍ تر لاسه کولو» يو ځانګړی هنر شته، خو له دې امله چې دا ټول سره يو ډول دي، ډېر خلک د راټولولو لپاره ليوني دي، د يو تن د کورنۍ لپاره«د شتمنۍ تر لاسه کول اړين او د درناوي وړ دي»، په داسې حال کې چې يوازې د راټولولو لپاره د پلور په سوداګرۍ کې تبادلات «د انصاف تر مخې د ترټلو وړ دي، ځکه چې دا د درناوي وړ نه دي». د خلکو په ليکنو کې، ارستو ويلي دي چې: په ټوليز ډول دوی فکر کاوه چې د شتمنۍ تر لاسه کول (chrematistike) یا يې يو شان بولي، يا د اويکونوميا (د کورنۍ سمبالښت- oikonomos) اصل، چې د oikos معنا ده، «کور» او د (تهيميس معنا ده «دود») سره او د nomos معنا ده «قانون». ارستو خپله له سود سره سخت مخالف و او د انحصار له لارې د شتمنۍ تر لاسه کولو نه يې کرکه کوله. <ref>Aristotle ''Politics'' [http://classics.mit.edu/Aristotle/politics.html Book I, Part X] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629092123/http://classics.mit.edu//Aristotle/politics.html|date=2011-06-29}}</ref><ref>Book I, Part III</ref><ref name="Vidal-Naquet">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ekqCOGr1_NAC&q=household+management+-+Ancient+Greek&pg=PA162|author1=M. M. Austin|last2=Vidal-Naquet|first2=Pierre|title=Economic and Social History of Ancient Greece|year=1980|publisher=University of California Press|access-date=2012-04-11|isbn=9780520042674}}</ref><ref name="Amemiya">{{cite book|last=Amemiya|first=Takeshi|title=Economy and Economics of Ancient Greece|year=2007|url=https://archive.org/details/economyeconomics0000amem|publisher=Taylor & Francis, 7 May 2007}}</ref><ref>Aristotle, ''Politics'' [http://classics.mit.edu/Aristotle/politics.html Book I, Part XI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629092123/http://classics.mit.edu//Aristotle/politics.html|date=2011-06-29}}</ref> ارستو د اپلاتون د توکو د تبادلې لپاره د اعتباري پيسو نظر رد کړ، دا هغه نظر دی چې پيسې خپل ارزښت د هغو توکو د پيرلو په مټ ځواک تر لاسه کوي، چې پرې ولاړ دی او يوازې يوه «وسيله» ده، يوازينۍ موخه يې د تبادلاتو منځګړی کېدل دي چې په خپله يې معنا دا ده چې «بې ارزښته...د يوې وسيلې په توګه د ژوند د هېڅ اړتياوو لپاره بې ګټې».  <ref>Aristotle, ''Politics'' [http://classics.mit.edu/Aristotle/politics.html Book I, Part IX] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629092123/http://classics.mit.edu//Aristotle/politics.html|date=2011-06-29}}</ref> == په منځنېو پېړيو کې اقتصادي نظرونه (۵۰۰-۱۵۰۰ز) == === توماس اکويناس === توماس اکويناس (۱۲۲۵-۱۲۷۴ز) يو ايټالوي د الاهياتو عالم او اقتصادي [[ليکوال]] و. هغه په کلن او [[پاریس|پاريس]] کې درسونه ورکړي او د هغو کاتوليکو پوهانو د ډلې غړی و چې د ښوونځي د سړو په نوم پېژندل کېدل، دوی خپلې څېړنې له الاهياتو نه ورهاخوا تر فلسفې او علمي بحثونو پورې وغځولې. هغه د « Summa Theologica Aquinas» په نوم رساله کې د عادلانه نرخ په اړه بحث کړی دی او عادلانه بیه يې د ټولنيز نظم د بيا جوړولو لپاره اړينه بللی ده. په ډېرو برخو کې د اوږدې مودې برابرۍ د نوي مفهوم سره په يو شان والي کې، يو مناسب نرخ، د هغه د مزدور او کورنۍ د پالنې په ګډون د هغه د توليد د لګښتونو د پوره کولو لپاره بسنه کوله. اکويناس وايي: دا له اخلاقو سره خلاف ده چې پلورونکي يوازې د دې لپاره نرخونه لوړ کړي، چې اخستونکي ورته زياته اړتيا لري. اکويناس د پوښتنو او ځوابونو په بڼه د يو شمېر موضوعاتو په اړه بحث کړی، پراخه برخې چې د ارستو له نظرونو سره يې سروکار دی. ۷۷ او ۷۸ پوښتنې يې له اقتصادي مسایلو په اړوند دي، په عمده توګه دا چې يو مناسب نرخ به څه وي او د يوه پلرونکي د عادلانه کېدو په اړه څوک چې عيب لرونکي توکي وړاندې کوي. اکويناس د هر ډول درغلۍ پر ضد دليل وړاندې کړی او سپارښتنه يې کړې ده چې، تل بايد د ښو خدماتو په وړاندې بدله ورکړل شي. د هغه په باور، کېدای شي چې بشري قانون پر نامناسبه معامله بنديزونه ونه لګوي، خو الهي قانون داسې کړي دي. === ډنس سکوټس === پر اکويناس يو مرکزي نيوکه کوونکی ډنس سکوټس (۱۲۶۵-۱۳۰۸ز) و، په اصل کې له ډنس سکاټلنډ نه و، په اکسفورډ، کلن او پارس کې يې تدريس کړی. هغه په خپل اثر Sententiae (۱۲۹۵ ز) کې باور کړی، چې شونې ده، د مناسب نرخ د محاسبې په اړه له اکويناس زیات دقيق و اوسي، د مزدور او لګښتونو پر مصارفو يې ټينګار کړی، که څه هم مني چې شونې ده، لګښتونه د مبالغې پر بنسټ زيات شي،  ځکه چې عموماً د مناسب نرخ په اړه د اخیستونکي او پلورونکي په نظرياتو کې توپير وي.  د سکاټوس په نظر، که چېرې خلک له معاملاتو نه ګټه نه تر لاسه کوي، دوی به سوداګري نه کولای. سکاټس وايي چې: د توکو د انتقال او د عوامو لپاره د لاسرسي وړ ګرځولو له امله، سوداګر يوه اړينه او ګټوره دنده تر سره کوي.<ref name="Mochrie 2005 p.5">Mochrie (2005) p. 5</ref> == سرچینې == bl4qivd4jedtxjcvmtqwdnqu5g752lg 0 58871 368166 354224 2026-08-10T14:40:11Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368166 wikitext text/x-wiki ==بې ځنګله کول== ، له ځمکې نه د ځنګلونو يا ولاړو ونو له منځه وړل دي، چې بيا دا ځمکه د ناځنګلي کارونو لپاره کارول کېږي.د کروندو، ورشوګانو او ښاري سيمو د ځمکو اړول بې ځنګله کول بلل کېدای شي. د بې ځنګله کولو زياته چاره د استوايي سيمو په للمي ځنګلونو کې رامنځ ته کېږي. اوسمهال د ځمکې د مخ يو دېرش سلنه برخه په ځنګلونو پوښلې ده. دا اندازه د کروندګرۍ له پراختيا مخکې په پرتله له يو په درې برخې هم کمه ده، نيمه برخه بې ځنګله کول په وروستۍ پېړۍ کې پېښ شوی دي. د پنځلس او اتلس ميليونه هيکتاره تر منځ ځنګلونه هر کاله له منځه وړل کېږي، چې دا د بلجيم هېواد په اندازه سيمه ده. په منځنۍ کچه په هره دقيقه کې ۲۴۰۰ ونې پرې کېږي. د ملګرو متلونو د خوراک او کرنې سازمان د نورو کارونو لپاره د ځنګلي سيمو د بې ځنګله کولو معنا داسې تعريفوي: (دې ته له کتنې پرته چې دا چاره انسان تر سره کوي). «بې ځنګله کول» او «د ځنګلي سيمې نږه بدلون» يو شان نه دي: د ځنګلي سيمې نږه(سوچه) بدلون په يوه ټاکلي پير کې د ټول ځنګل له منځه تلل (بې ځنلګه کول) او د ټول ځنګل تر لاسه کول (د ځنګل پراختيا) دي. دې ته په کتنې سره چې ايا د ځنګل پراختيا زياته ده او که کمېدل يې زيات دي، نږه بدلون کېدای شي منفي يا مثبت وي. له مناسب ځنګل کرنې پرته د ونو وهل د استوګنې ځآيونو ته د زيان رسېدو، د ژونديو موجوداتو د تنوع له منځه تللو او وچوالي (شاړوالي) لامل ګرځېدلي دی. لکه چې اوسنيو حالاتو او تېرو پاتې شونو تاريخو ته کتل شوي، د ځنګلونو له منځه وړل د پناه کېدو، اقليمي شرايطو بدلون، د ساراګانو رامنځ ته کېدل او خلکو بې ځايه کېدو لامل ګرځي. د ځنګلونو  وهل په جوي (دهوا د پوښ چاپېريال) چاپېريال کې د کاربن ډای اکسايډ د بيولوژيکي کمښت لامل ګرځي او د نړيوالې تودوخې سره مرسته کوونکی منفی تغذيې سره مرسته کوي. نړيواله تودوخه  په عمومي توګه، په هغو ټولنو ډېر زيات فشار اچوي، کومې چې د خوراک د پيدا کولو په موخه د کښت وړ ځمکې د تر لاسه کولو لپاره ځنګلونه وهي او د کښت وړ ځمکې يې کمې وي. معمولاً هغه سيمې چې ځنګلونه يې وهل شوي دي، د نورو چاپېرياليزو اغېزو لاندې راځي، لکه د ځمکې نامطلوب له منځه تلل او په شاړه ځمکه بدلېدل. <ref>[http://dictionaryofforestry.org/dict/term/deforestation SAFnet Dictionary|Definition For [deforestation&#x5D;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725234528/http://dictionaryofforestry.org/dict/term/deforestation|date=25 July 2011}}. Dictionary of forestry.org (29 July 2008). Retrieved 15 May 2011.</ref><ref>Bradford, Alina. (4 March 2015) [http://www.livescience.com/27692-deforestation.html Deforestation: Facts, Causes & Effects]. Livescience.com. Retrieved 13 November 2016.</ref><ref>[http://www.worldwildlife.org/threats/deforestation Deforestation | Threats | WWF]. Worldwildlife.org. Retrieved 13 November 2016.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ritchie|first1=Hannah|last2=Roser|first2=Max|date=2021-02-09|title=Forests and Deforestation|url=https://ourworldindata.org/forest-area|journal=Our World in Data}}</ref><ref>{{Cite web|title=On Water|url=https://www.eib.org/en/essays/on-water|access-date=2020-10-13|website=European Investment Bank|language=en}}</ref><ref name="GFRA2020">{{cite web|title=Global Forest Resource Assessment 2020|url=http://www.fao.org/forest-resources-assessment/2020/en/|access-date=20 September 2020|website=www.fao.org|language=en|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520105408/http://www.fao.org/forest-resources-assessment/2020/en|url-status=dead}}</ref><ref name="Benton">{{cite journal|author=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author3=Falcon-Lang, H.J.|name-list-style=amp|year=2010|title=Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica|url=https://archive.org/details/sim_geology_2010-12_38_12/page/1079|journal=Geology|volume=38|issue=12|pages=1079–1082|bibcode=2010Geo....38.1079S|doi=10.1130/G31182.1}}</ref> د بشري خوراک د نظام نرمښت او په راتلونکي کې د بدلون منلو لپاره وړتيا د ژوند تر تنوع پورې تړلې ده؛ په دې تنوع کې دا برخې شاملې دي: له وچې ځمکې سره برابرې ، ونې بوټي، کوم چې د سارا جوړېدو سره مبارزه کوي، په ځنګلونو کې اوسېدونکي خځنده، د شاپرک او د الوتونکو ډولونه، چې د فصلونو القاح کوي، په ايکولوژيکي غرونو کې ژورې رېښې لرونکې ونې، کومې چې د ځمکې د توږل کېدو مخه نيسي او د ګڼو ونو ډولونه چې په ساحلي سيمو کې د سيلابونو په وړاندې نرمښت ښيي. د اقليم بدلېدل د غذايي نظام ګواښونه زياتوي، د کاربن د اخستلو، ساتلو او په تعقيب يې د کرنې د برخې لپاره د اقليم د بدلون کمولو لپاره د ځنګلونو ونډه مهمه ده. <ref name=":4">{{Cite book|url=https://doi.org/10.4060/ca8985en|title=The State of the World's Forests 2020. Forests, biodiversity and people – In brief|publisher=FAO & UNEP|year=2020|isbn=978-92-5-132707-4|location=Rome|doi=10.4060/ca8985en|s2cid=241416114}}</ref> == وروستی تاريخ (له ۱۹۷۰ ز راوروسته) == د بېلګې په ډول: FAO اټکل کړی، چې د ځنګلونو په مټ د کاربن زېرمه کېدل ۰.۹٪  کم شوی او د ۱۹۹۰ زاو ۲۰۲۰ز کلونو تر منځ د ونو پوښښ ۴.۲٪ کم شوي دي. په اروپا کې د ځنګلونو د کاربن زېرمه (د روسيې په ګډون) د ۱۹۹۰ او ۲۰۲۰ز کلونو تر منځ له ۱۵۸.۷ نه تر ۱۷۲.۴ ګيګا ټنه زيات شوی دي. په شمالي امريکا کې، په همدې موده کې د ځنګلونو د کاربن زېرمه له ۱۳۶.۶ نه تر ۱۴۰ ګيګا ټنه پورې لوړه شوې ده. په هر حال، په افريقا کې د کاربن زېرمې له ۹۴.۳ نه تر ۸۰.۹ ګيګا ټنه، په سويلي او سويل ختيځه اسيا کې په ګډه سره له ۴۵.۸ نه تر ۴۱.۵ ګيګا ټنه پورې کمښت راغلی، په اقيانوسيه کې له ۳۳.۴ نه تر ۳۳.۱ ګيګا ټنه، په مرکزي امريکا کې له ۵ نه تر ۴.۱ ګيګا ټنه پورې  او په سويلي امريکا کې له ۱۶۱.۸ نه تر ۱۴۴.۸ پورې کمښت راغلی. IPCC (د اقليم د بدلون په اړه بين الدولتي پلاوی) وايي په دې اړه توافق نه شته چې ايا په نړيواله کچه ځنګلونه کميږي او که نه، د څېړنو پر بنسټ ښودل شوې چې د ۱۹۸۲ او ۲۰۱۶ز کلونو تر منځ د ونو پوښښ ۷.۱٪ زيات شوی دی. IPCC همدا راز ليکلي دي: «په داسې حال کې چې اټکل کېږي به استوايي سيمو کې د ځمکې پر سر د ژوند د کاربن هستې کمې شوي دي، همدا هستې په معتدلو او شمالي ځنګونو کې د کاربن د زېرمو د زياتېدو له کبله مخ پر وده دي». {{sfn|IPCC|2019a|p=385}}{{sfn|FAO|2020|p=52, table 43}}{{sfn|FAO|2020|p=16, 52}} ==د کروندګرۍ پراختيا== لا هم د ځنګلونو له منځه تللو، د ځنګلونو د ټوټه ټوټه کېدو او د ځنګليز تنوع فنا کېدو اصلي لامل دی. په پراخه پيمانه سوداګريزه کرنه (په لومړي سر کې د رمو ورشوګانې، د مټرو او لوبيا دانې او د غوړيو ونې) د ۲۰۰۲ز او ۲۰۱۰ز کلونو تر منځ په استوايي سيمو کې د څلوېښت سلنه ځنګلونو د له منځه تللو او سيمه یيزه کروندګري د درې دېرش سلنه د ځنګلونو د منځه تللو لامل ګرځېدلي. ونې د ودانيزو توکو د کارولو لپاره، د چارتراشو يا د سون په موخه د پلور لپاره پرې کېږي (کله د سون توکو يا چارتراشو په بڼه)، له ځنګلونو پاکه شوې ځمکه د څړ ځايونو يا کرنيزو محصولاتو لپاره کارول کېږي. ډېره برخه کرنيز فعاليتونه چې د ځنګلونو د پرې کولو لامل ګرځې، د دولت د مالياتي عايد په توګه يې ملاتړ کېږي. ټاکلي ارزښت ته نه پاملرنه، د ځنګلونو کمزوری مديريت او نااغېزناکه چاپېرياليز قوانين ځینې هغه علتونه دي چې، په پراخه کچه د ځنګلونو د له منځه تللو سبب ګرځېدلي دي. په ډېرو هېوادونو کې د ځنګلونو وهل؛ که په طبيعي ډول پېښيږي او که انسانان يې لامل وي، یوه روانه ستونزه ده. د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۲ز کلونو تر منځ، په ټوله نړۍ کې دوه اعشاريه درې ميليونه کيلو متر مربع (۸۹۰،۰۰ ميل مربع) ځنګلونه وهل شوي دي. د ځنګلونو له منځه تلل او د ځنګلونو ويجاړيدل په ګواښونکې اندازه روان دي چې همدا چاره ژوند د تنوع له منځه تللو سره زياته مرسته کوي.<ref name=":42">{{Cite book|url=https://doi.org/10.4060/ca8985en|title=The State of the World's Forests 2020. Forests, biodiversity and people – In brief|publisher=FAO & UNEP|year=2020|isbn=978-92-5-132707-4|location=Rome|doi=10.4060/ca8985en|s2cid=241416114}}</ref><ref name=":43">{{Cite book|url=https://doi.org/10.4060/ca8985en|title=The State of the World's Forests 2020. Forests, biodiversity and people – In brief|publisher=FAO & UNEP|year=2020|isbn=978-92-5-132707-4|location=Rome|doi=10.4060/ca8985en|s2cid=241416114}}</ref><ref name="nature1">[http://www.nature.org/ourinitiatives/urgentissues/rainforests/rainforests-facts.xml "Facts About Rainforests"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022034531/http://www.nature.org/ourinitiatives/urgentissues/rainforests/rainforests-facts.xml|date=22 October 2015}}. [[The Nature Conservancy]]. Retrieved 19 October 2015.</ref> د ځنګلونو وهل په استوايي او نيمه تودو سيمو کې په سختۍ سره روان دي، چېرې چې اقتصاد نوی مخ پر وده دی. د نړۍ په کچه د هغو ځناورو چې بوټي خوري او ځمکني ځناور له نيمايي نه زيات يې د استوايي سيمو په ځنګلونو کې ژوند کوي. د ځنګلونو وهلو له امله، د استوايي سيمو له شپاړس ميليونه کيلو متر مربع (شپږ ميليون ميل مربع) استوايي للمي ځنګلونه چې مخکې يې ځمکه پوښلې وه، يوازې شپږاعشاريه دوه ميليونه کيلو متر مربع (دوه اعشاريه څلور ميليونه ميل مربع)  يې پر ځای پاتې دي. په هره دقيقه کې د امازون د للمي ځنګلونو نه د فوټبال د ميدان په اندازه پاکېږي، په ټوله کې د ځناورو لپاره د کرنې په موخه يو سل او شپږ دېرش ميليونه هکتاره (پنځه پنځه ميليونه هکتاره) ځمکه پاکه شوې ده. په ۲۰۱۸ز کال کې د استوايي نا لمس شويو ځنګلونو نه له درې اعشاريه شپږ ميليونه هکتاره نه ځنګلونه له لاسه ورکړي دي. د غوښې توليد او لګښت په امازون کې د بې ځنګله کولو عمده لامل دی، د ټولې پوښلې ځمکې نږدې اتيا سلنه يې د څارويو د پاللو لپاره کارول کېږي. له ۱۹۷۰ز کال راهيسې دامازون يو نوي سلنه بې ځنګله شوې ځمکه، د څارويو په څړ ځای اړول شوې. په نړيواله کچه په کلني ډول د ونو نږه زيان نږدې لس مليارده اټکل شوی دی. د ۲۰۲۰ز کال د نړيوال ځنګلونو سرچينو د ارزونې تر مخې، په ۲۰۱۵-۲۰۲۰ کلونو په نيمه لسيزه کې په نړيواله کچه منځنۍ پيمانه بې ځنګله کول لس ميليونه هکتاره و او د ۲۰۰۰۲۰۱۰ز کلونو په يوه لسيزه کې په کلني ډول د ځنګلونو د زيان کچه څلور اعشاريه اووه ميليونه هکتاره وه. له ۱۹۹۰ز کال راهيسې نړۍ يو سل اته اويا ميليونه هکتاره ځنګلونه له لاسه ورکړي چې دا د ليبيا هېواد له ټول مساحت سره برابره ده.<ref name="Rainforest Facts">[http://www.nature.org/ourinitiatives/urgentissues/rainforests/rainforests-facts.xml Rainforest Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022034531/http://www.nature.org/ourinitiatives/urgentissues/rainforests/rainforests-facts.xml|date=22 October 2015}}. Nature.org (1 November 2016). Retrieved 13 November 2016.</ref><ref name="nature12">[http://www.nature.org/ourinitiatives/urgentissues/rainforests/rainforests-facts.xml "Facts About Rainforests"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022034531/http://www.nature.org/ourinitiatives/urgentissues/rainforests/rainforests-facts.xml|date=22 October 2015}}. [[The Nature Conservancy]]. Retrieved 19 October 2015.</ref><ref>{{cite web|title=Amazon Destruction|url=https://rainforests.mongabay.com/amazon/amazon_destruction.html|access-date=13 December 2017|website=Mongabay}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2019/may/06/human-society-under-urgent-threat-loss-earth-natural-life-un-report Human society under urgent threat from loss of Earth's natural life. Scientists reveal 1 million species at risk of extinction in damning UN report] 6 May 2019 Guardian [https://www.dropbox.com/sh/yd8l2v0u4jqptp3/AACpraYjOYWpTxAFv5H-2vrKa/1%20Global%20Assessment%20Summary%20for%20Policymakers?dl=0&preview=Summary+for+Policymakers+IPBES+Global+Assessment.pdf&subfolder_nav_tracking=1]</ref><ref>{{cite news|last=Wang|first=George C.|date=9 April 2017|title=Go vegan, save the planet|work=[[CNN]]|url=http://www.cnn.com/2017/04/08/opinions/go-vegan-save-the-planet-wang/|access-date=25 August 2019}}</ref><ref>{{cite news|last=Liotta|first=Edoardo|date=23 August 2019|title=Feeling Sad About the Amazon Fires? Stop Eating Meat|work=[[Vice Media|Vice]]|url=https://www.vice.com/en_in/article/bjwzk4/feeling-sad-about-the-amazon-fires-stop-eating-meat|access-date=25 August 2019}}</ref><ref name="fao">{{cite book|author1=Steinfeld, Henning|url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.htm|title=Livestock's Long Shadow: Environmental Issues and Options|author2=Gerber, Pierre|author3=Wassenaar, T. D.|author4=Castel, Vincent|publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]]|year=2006|isbn=978-92-5-105571-7|access-date=19 August 2008}}</ref><ref>{{cite book|last=Margulis|first=Sergio|url=http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/2004/02/02/000090341_20040202130625/Rendered/PDF/277150PAPER0wbwp0no1022.pdf|title=Causes of Deforestation of the Brazilian Amazon|work=World Bank Working Paper No. 22|publisher=The World Bank|year=2004|isbn=0-8213-5691-7|location=Washington D.C.|page=9|access-date=4 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910042549/http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/2004/02/02/000090341_20040202130625/Rendered/PDF/277150PAPER0wbwp0no1022.pdf|archive-date=10 September 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=2 September 2015|title=Earth has 3 trillion trees but they're falling at alarming rate|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-science-trees-idUSKCN0R21Z620150902|access-date=26 May 2020}}</ref><ref>{{cite web|last1=Carrington|first1=Damian|date=4 July 2019|title=Tree planting 'has mind-blowing potential' to tackle climate crisis|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/jul/04/planting-billions-trees-best-tackle-climate-crisis-scientists-canopy-emissions|access-date=26 May 2020|website=The Guardian}}</ref> د ۲۰۲۰ز کال د يوې مطالعې پر بنسټ، چې په « Scientific Reports» کې خپره شوې، که چېرې په همدې کچه چې اوس روانه ده، د بې ځنګله کولو پروسه دوام پيدا وکړي، دا چاره کولای شي، په راتلونکو له شلو نه تر څلوېښتو کلونو موده کې نږدې ټول بشريت له منځه يوسی. ټول دې پايلې ته رسېدلي دي چې: «د شمېرو له پلوه....په ډېر هيله مند اند سره زموږ مدنيت کولای شي، له لس سلنه نه هم په کمه اندازه خپل ځان خوندي وساتي». د دې سقوط د مخنيوي لپاره، انسانان بايد د اقتصاد تر واک لاندې تمدن نه  «کلتوري ټولنې» ته واوړي ، کوم چې «د چاپيرياليز نظام د ګټو په پرتله، د دې نظام د برخو انفرادي ګټو ته په زيات غوراوي قايل وي، خو په پايله کې همدا ګټې په ټوليز ټول د ټولنيزو ګټو سره سمې وي». <ref>{{cite web|last1=Nafeez|first1=Ahmed|title=Theoretical Physicists Say 90% Chance of Societal Collapse Within Several Decades|url=https://www.vice.com/en_us/article/akzn5a/theoretical-physicists-say-90-chance-of-societal-collapse-within-several-decades|access-date=9 August 2020|website=Vice}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bologna|first1=M.|last2=Aquino|first2=G.|date=2020|title=Deforestation and world population sustainability: a quantitative analysis|url=|journal=Scientific Reports|volume=10|issue=7631|page=7631|doi=10.1038/s41598-020-63657-6|pmid=32376879|pmc=7203172|arxiv=2006.12202|bibcode=2020NatSR..10.7631B}}</ref> په ۲۰۱۴ز کال کې، نږدې څلوېښتو هېوادونو د ځنګلونو په اړه د نيويارک اعلاميه لاسليک کړه، په دې اعلاميه کې په داوطلب ډول ژمنه شوې وه چې تر ۲۰۲۰ز کال پورې به د بې ځنګله کولو پروسه نيمې ته راښکته شي او تر ۲۰۳۰ز کال پورې به په بشپړ ډول پای ته ورسېږي. له حقوقي پلوه دا تړون لازمي نه و، خو بيا هم او ځينو مهمو هېوادونو، لکه: برازيل، چين او روسيې په هغې لاسليک ونه کړ. په پايله کې دا هڅه ناکامه شوه او له ۲۰۱۴ نه تر ۲۰۲۰ پورې  د بې ځنګله کولو پروسه زياته شوه. د ۲۰۲۱ز کال د نومبر په مياشت کې، هېوادونو (د نړۍ د استوايي ځنګلونو نږدې پنځه اتيا سلنه او هغه چې د نړۍ په کچه نوي سلنه په ونو پوښلي) په ګلاسکو کې د اقليم په COP26 ناسته کې، د ځنګلونو او ځمکو د کارولو په اړوند  د ګلاسکو د مشرانو له اعلاميې سره موافقه وکړه، په دې اعلاميه کې ژمنه شوې وه چې تر ۲۰۳۰ز کال پورې به د بې ځنګله کولو چاره په شا لاړه يعنې کمه شي. له دې تړون سره نږدې نولس اعشاريه دوه ميليارده ډالره مالي ژمنې هم شوې وې. د ګلاسکو د ۲۰۲۱ز کال تړون د نيويارک په اعلاميه کې پياوړی شو، ځکه چې برازيل او ځينې نور هېوادونه هم ورسره ملګري شول، کومو چې د ۲۰۱۴ز کال تړون نه و لاسليک کړی. ځينې مهمو هېوادونو، چې د بې ځنګله کولو چاره په کې په لوړه کچه ده (لکه ماليزيا، کمبوډيا، لاوس، پاراګوای او ميانمار) د ګلاسکو اعلاميه نه وه لاسليک کړې. د پخوانۍ موافقې په څېرو د ګلاسکو مشرانو اعلاميه د  اقليم د بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کنوانسيون له چوکاټ نه بهر شوه او په همدې اساس له حقوقي اړخه لازمي نه ده. د ۲۰۲۱ز کال د نومبر په مياشت کې، د اروپايي اتحاديې اجرائيوي پلاوي يوه مسوده چمتو کړه چې له شرکتونو يې غوښتنه کوله تر څو ثابته کړي چې د کرنيزو محصولاتو غوښه، لرګي، د خرما تېل، لوبيا، کافي او کاکاو چې د اروپايي اتحاديې د څلور سوه او پنځوس ميليونه مصرف کوونکو موخه ده، د بې ځنګله کولو سره هېڅ  تړاو نه لري.<ref>{{cite news|title=COP26: World leaders promise to end deforestation by 2030|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-59088498|work=BBC News|date=2 November 2021}}</ref><ref name="Butlerb">{{cite news|author=Rhett A. Butler|url=https://news.mongabay.com/2021/11/glasgow-declaration-what-countries-are-leaders-in-reducing-deforestation/|title=What countries are leaders in reducing deforestation? Which are not?|date=5 November 2021|publisher=Mongabay}}</ref><ref name="SpringJessop">{{cite news|authors=Jake Spring & Simon Jessop|title=Over 100 global leaders pledge to end deforestation by 2030|url=https://www.reuters.com/business/environment/over-100-global-leaders-pledge-end-deforestation-by-2030-2021-11-01/|work=Reuters|date=3 November 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=Rankin|first=Jennifer|date=2021-11-17|title=EU aims to curb deforestation with beef and coffee import ban|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/17/eu-deforestation-beef-coffee-import-ban-commodities-endangered-forests|url-status=live|access-date=2021-11-17|website=The Guardian|language=en}}</ref> == سرچینې == ipdc7x48djwy5dwxbu6r2xla3xcy3df 0 58963 368138 366152 2026-08-10T13:55:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368138 wikitext text/x-wiki قیاسي استدلال، د استدلال یوه لاره  ده چې په هغه کې د مشاهدو یوه ډله ترکیب کېږي، ترڅو یو عمومي واقعیت لاس ته راشي. قیاسي استدلال، له استقرايي یا څېړنیز استدلال نه توپير لري. که لومړيتوبونه يـې سم وي، د استقرایي (له کل نه جز ته) دلیل پایله یقیني ده، په مقابل کې د ورکړل شوو شواهدو پربنسټ، د استدلال د پایلې حقیقت احتمال لري .<ref>{{Cite book|last=Publishing|first=Walch|title=Assessment Strategies for Science: Grades 6–8|url=https://archive.org/details/assessmentstrate0000gina|publisher=Walch Publishing|year=2004|isbn=0-8251-5175-9|location=Portland|pages=[https://archive.org/details/assessmentstrate0000gina/page/22 4]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Copi|first1=I.M.|last2=Cohen|first2=C.|last3=Flage|first3=D.E.|year=2006|title=Essentials of Logic|url=https://archive.org/details/essentialsoflogi0000copi|edition=Second|location=Upper Saddle River, NJ|publisher=Pearson Education|isbn=978-0-13-238034-8}}</ref> == ډولونه == === عمومي کول === عمومي کول (په دقیق ډول یوه قیاسي بڼه عمومي کول) د بڼې په اړه، له یوه بنسټ نه د نفوسو په اړه پایلې ته رسي چې  د دې بڼې نه ترلاسه شوې کتنه، په پراخ نفوس کې اټکل کېږي.<ref name=":0">{{Cite book|last=Govier|first=Trudy|title=A Practical Study of Argument, Enhanced Seventh Edition|publisher=Cengage Learning|year=2013|isbn=978-1-133-93464-6|location=Boston, MA|pages=283}}</ref> === احصائیوي عمومي کول === د احصائيې عمومي کول، یو ډول استنتاجي بڼه ده چېپه کې د نفوس په اړه پایله د احصائیوي استازولۍ بڼې په کارولوسره اټکل کیږي.<ref>Schaum's Outlines, Logic, Second Edition. John Nolt, Dennis Rohatyn, Archille Varzi. McGraw-Hill, 1998. p. 223</ref><ref>Schaum's Outlines, Logic, p. 230</ref> ==== حکايتي، روایتي عمومي کول ==== یوه کیسه یا روايت عمومي کول یو ډول استدلال کوونکي دلیل دی چې په هغه کې د نفوس په اړه پایله د غیر احصائیوي بڼې په کارولو سره اټکل کیږي. عمومي کول، د افسانوي شواهدو پر بنسټ ولاړ دی .<ref>{{Cite book|last1=Johnson|first1=Dale D.|url=https://books.google.com/books?id=cMOPtcgQfT8C|title=Trivializing Teacher Education: The Accreditation Squeeze|last2=Johnson|first2=Bonnie|last3=Ness|first3=Daniel|last4=Farenga|first4=Stephen J.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2005|isbn=9780742535367|pages=182–83}}</ref><ref>Introduction to Logic. Gensler p. 280</ref> === وړاند وینه === قیاسي وړاندوینه، د تېرې او اوسنۍ بڼې نه د راتلونکې بېلګې په اړه پایله راباسي.  لکه د قیاسي استدلال عمومي کولو په څېر، یوه قیاسي وړاندوینه په عمومي توګه د معلوماتو پر ګروپ پورې ولاړه ده چې د پېښې ځانګړي مثالونه لري، مګر د دې پرځای چې له عمومي بیان سره پای ته ورسېږي، د احتمالي وړاندوینې د احتمال په اړه د ځانګړي بیان سره پای ته رسېږي چې د راتلونکي مثال په شتون یا نه شتون کې د پخوانیو او اوسنیو مثالونو له خوا شریک شوی (یا نه دی شریک شوی) ولري.<ref>{{Cite journal|last=Romeyn|first=J. W.|date=2004|title=ypotheses and Inductive Predictions: Including Examples on Crash Data|journal=Synthese|volume=141|issue=3|pages=333–64|doi=10.1023/B:SYNT.0000044993.82886.9e|jstor=20118486|s2cid=121862013|url=https://pure.rug.nl/ws/files/2720641/romeijn_-_hypotheses_and_predictions.pdf}}</ref> === د تېرو پېښو پر بنسټ استنباط کول '''   ''' === پېښې په دې کې له وړاندوینو سره ورته دي، یو څوک له اوسنۍ او تېرې بڼې نه د تېرې بېلګې په اړه نتیجه ورکوي. د یوې قیاسي بڼې عمومي کولو په څېر، د تېرو پېښو په اړه یوه انتفاعي انګېرنه د معلوماتو ګروپ باندې تکیه کوي چې د پېښې ځانګړي مثالونه لري.<ref name=":2">{{cite web|url=https://ijurca-pub.org/articles/136/galley/135/download/|title=Hume and the Cause of Inductive Inferences}}</ref> === د اوسنیو پېښو پر بنسټ استنباط کول === د اوسنیو پېښو په اړه یوه انګیزه د تېرو پېښو په اړه انګېرنې ته ورته ده، چی د اوسنیو او تېرو بڼو نه د اوسني مثال په اړه نتیجه ترلاسه کېږي. د یوې قیاسي بڼې عمومي کولو په څېر، د اوسنیو پېښو په اړه یوه استخراجي انګیرنه د معلوماتو د ګروپ پر بنسټ ولاړه  ده  ،چې د پېښې ځانګړې نمونې لري.<ref name=":2" /> === احصائیوي منطق === احصایوي منطق، د یوې ډلې یا ټولګې په اړه له عمومي کولو نه وروسته د یوه کس یا یوې فردي مسئلې په اړه نتېجې ته رسېږي . د نفوسو د پېژندل شوو مثالونو پر بنسټ، په هغه تناسب چې Q د A صفت لري. انفرادي I د P بل غړی دی. له همدې امله د Q سره ورته احتمال شته چې زه  A لرم.<ref name="Logic. Harry J 2002. p. 268">Introduction to Logic. Harry J. Gensler, Rutledge, 2002. p. 268</ref> === لامل لرونکی استنتاج === د علت یا لامل پېژندنې د اغېزې د رامنځته کېدو د شرایطو پر بنسټ د علت اړیکې په اړه نتیجې ته رسېږي. د دوو شیانو د اړیکو په اړه بنسټونه کولی شي، د دوی ترمنځ د علت اړیکه په ګوته کړي، مګر اضافي عوامل باید تایید شي، ترڅو د علت د اړیکو دقیق شکل رامینځته کړي. == مېتودونه == دوه اصلي مېتودونه (څېړندودونه) چې څېړنېزو پایلو ته د رسیدو لپاره کارول کېږي، هغه حسابي قیاس او له مینځه وړل (حذفي) قیاس دي. === حسابي استدلال === حسابي قیاس، یو استخراجي مېتود دی، چې په هغه کې پایله د هغو نمونود شمېر پربنسټ رامینځته کېږي، چې ملاتړ یې کوي. هرڅومره یې چې ملاتړ کوونکي مثالونه زیات وي ، پایله یې پياوړې وي.<ref name="dan">{{cite journal|last1=Hunter|first1=Dan|title=No Wilderness of Single Instances: Inductive Inference in Law|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-legal-education_1998-09_48_3/page/370|journal=Journal of Legal Education|date=September 1998|volume=48|issue=3|pages=370–72}}</ref><ref name="jm">{{cite book|last1=J.M.|first1=Bochenski|editor1-last=Caws|editor1-first=PEter|title=The Methods of Contemporary Thought|year=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-9401035781|pages=108–09|url=https://books.google.com/books?id=fnqhBQAAQBAJ|access-date=June 5, 2020}}</ref> د حسابي قیاس د شاملولو تر ټولو اساسي بڼه، له ځانګړو مواردو نه  ټولو مواردو ته قیاس کېږي او په دې توګه یو غیر محدود عمومي کول دي. که یو څوک ۱۰۰ (کوتان) وويني او ټول ۱۰۰دانې سپین وي ، کولای شو چې، د ممکن قیاس په نتیجه کې  د یوې نړیوالې ډلبندۍ وړاندیز وکړو چې ټول (کوتان) سپين دي.<ref>{{cite book|last=Churchill|first=Robert Paul|title=Logic: An Introduction|url=https://archive.org/details/logicintroductio0000chur|publisher=St. Martin's Press|year=1990|isbn=978-0-312-02353-9|edition=2nd|location=New York|page=[https://archive.org/details/logicintroductio0000chur/page/355 355]|oclc=21216829|quote=In a typical enumerative induction, the premises list the individuals observed to have a common property, and the conclusion claims that all individuals of the same population have that property.}}</ref><ref>Schaum's Outlines, Logic, pp. 243–35</ref> === له منځه وړل یا حذفي استنتاج === له منځه وړلو قیاس، چې د متغیر قیاس په نوم هم یادېږي، یواستنتاجي مېتود دی، چې په کې یې پایله، د مختلفو مثالونو پربنسټجوړېږي، چې د هغې ملاتړ کوي  . د حسابي قیاس پر خلاف ، د مختلفو مثالونو پر بنسټ د لرې کولو دلیلونه چې د پایلې ملاتر کوي، نه د هغو بڼو شمېر چې د هغې ملاتړ کوي. لکه څرنګه چې د مثالونو ډولونه زیاتېږي، د دې مثالونو پر بنسټ ډېری احتمالي پایلې د نامناسبو پایلو په توګه پېژندل کیدای شي او له مینځه وړل کېږي. دا يې په بدل کې د هرې پایلې ځواک زیاتوي، چې له مختلفو مثالونو سره سمون لري. دا ډول قیاس امکان لري چې، مختلف مېتودونه وکاروي، لکه: نیمه آزموینه (شبه قیاس)، کوم چې د سیال فرضیه آزمایي او چیرې چې امکان ولري، د سیال فرضیه له منځه وړي، چې د مختلفو شواهدو آزموینې، ممکن د ګنګس کوونکو احتمالاتو له مینځه وړلو لپاره هم کار واخیستل شي.<ref>{{Cite book|last=Schum|first=David A.|title=The Evidential Foundations of Probabilistic Reasoning|publisher=Northwestern University Press|year=2001|isbn=0-8101-1821-1|location=Evanston, Illinois|pages=32}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Hoppe|first1=Rob|title=Knowledge, Power, and Participation in Environmental Policy Analysis|last2=Dunn|first2=William N.|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-2721-8|pages=419}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Hodge|first1=Jonathan|title=The Cambridge Companion to Darwin|url=https://archive.org/details/cambridgecompani00hodg_248|url-access=limited|last2=Hodge|first2=Michael Jonathan Sessions|last3=Radick|first3=Gregory|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=0-521-77197-8|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/cambridgecompani00hodg_248/page/n189 174]}}</ref> == تاریخچه == === لرغونې فلسفه === ارستو ۳۰۰ کاله وړاندې له ميلاد نه له ځانګړيتوب نه نړیوال ډګرته د حرکت لپاره د یوناني کلیمه epagogé  وکاروله ، چې بیا  سیسرو دغې لاتیني کلمې inductio  ته وژباړله. د ارستو وروستۍ تحلیلونه په طبیعي فلسفې او ټولنیزو علومو کې د استنتاجي ثبوت مېتودونه تر پوښښ لاندې راولي.<ref name="Gattei">Stefano Gattei, ''Karl Popper's Philosophy of Science: Rationality without Foundations'' (New York: [[Routledge]], 2009), ch. 2 "Science and philosophy", [https://books.google.com/books?id=oPPu1JvMBFoC&pg=PA28#v=twopage pp. 28–30].</ref> === پیرهونیزم یا د شک گرایي مکتب === پخواني شک گرایان لومړني غربي فیلسوفان وه چې د قیاس یا اټکل ستونزه یې په نښه کړه، چی : قیاس نشي کولی د نړیوالو بیاناتو منل د ریښتیا په توګه څرګند کړي.<ref name="Gattei2">Stefano Gattei, ''Karl Popper's Philosophy of Science: Rationality without Foundations'' (New York: [[Routledge]], 2009), ch. 2 "Science and philosophy", [https://books.google.com/books?id=oPPu1JvMBFoC&pg=PA28#v=twopage pp. 28–30].</ref> ==== لرغونی طب ==== د پخواني یوناني طب سترواکۍ مکتب ایپیولوجیزم (تاریخ د عمومي کولو پرته او د علت ادعا کولو پایلو په پام کې نیولو) سره د استنتاج مېتود کارولی دی. ایپیولوجیزم یوه له تیوري نه پرته طریقه ده، چې تاریخ ته د حقایقو د راټولولو له لارې، پرته له  ډېر عام کولو نه ګوري او د علت د ادعا کولو پایلې په پام کې نیولو سره ایپیولوجیزم یوه داسې انګیرنه ده ،چې په بشپړه توګه د  څرګندو څېزونو په ساحه کې حرکت کوي، یعنی هڅه کوي چی مبهم استناد ونکړي.<ref>[[Galen]] ''On Medical Experience'', 24</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Taleb|first=Nassim Nicholas|title=The Black Swan: Second Edition: The Impact of the Highly Improbable Fragility|url=https://archive.org/details/blackswanimpacto0000tale_v1z0|publisher=Random House Publishing Group|year=2010|isbn=978-0812973815|location=New York|pages=[https://archive.org/details/blackswanimpacto0000tale_v1z0/page/199 199], 302, 383}}</ref> === لومړنۍ عصري فلسفه === په ۱۶۲۰ ز کال کې، لومړی عصري فلیسوف فرانسس بیکن، چې په یوازې توګه د حسابي څېړنې ارزښت رد کړ. د هغه حسابي څېړنېزه طریقه، دقیقې او ډېرو بېلابېلو لیدنو ته اړتیا لري چې د طبیعي نړۍ جوړښت او لامل اړیکې يې کشف کړې، تر څو د تجربې د اوسنۍ ساحې د هغې خوا د پوهې تر لاسه کولو لپاره د حسابي څېړنې له شاملولو سره یوځای شي. له همدې امله حسابي څېړنه، د يوې برخې په توګه د حساب شاملولو ته اړتیا لري . ==== ډیویډهیوم ==== تجربه لرونکي ډیویډ هیوم په ۱۷۴۰ زکال درېځ کې د محاسبې هڅونه وموندل شوه چې، هېڅ عقلاني منطق نه لري، یوازې د منطقي بنسټ په بدل کې، د ذهن دود او د ژوند کولو ورځنۍ اړتیا شاملول و. په داسې حال کې چې کتنې، لکه: د لمر حرکت، د طبیعت د یووالي له اصولو سره یوځای کېدای شي، ترڅو داسې پایلې رامینځته کړي چې، داسې وبرېښي چې باوري ښکاري، د حسابي څېړنې ستونزه، له دې حقیقت نه رامنځته شوه چې، د طبیعت یووالی، په منطقي توګه معتبر اصول نه دي.<ref name="Salmon">Wesley C Salmon, [https://www.jstor.org/stable/210401 "The uniformity of Nature"], ''Philosophy and Phenomenological Research'', 1953 Sep;'''14'''(1):39–48, [39].</ref> ==== ایمانول کانت ==== کانت د هیوم د اثر د الماني ژباړې په واسطه  "د تعصبي خوب" نه راویښ شو، کانټ هڅه وکړه چې د  میتافیزیک یا مابعدالطبیعاتو امکان تشرېح کړي. په ۱۷۸۱ زکې، کانت د خالص استدلال  یا عقل پلوي په نیوکې سره، عقل پلوي د پوهې پر لورد یوې لارې په توګه معرفي کړ، چې له تجربو نه توپیر لري. == سرچینې == 75tz4u0zxj08711ee4isv1sltuw93zz 0 59001 368090 365749 2026-08-10T12:37:40Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368090 wikitext text/x-wiki په بیولوژي کې د ټکسونومي کلیمه (د لرغوني یوناني ژبې له (taxis) 'ترتیب' او  (nomia'مېتود' کیلمو نه اخیستل شوې) چې د ګډو ځانګړتیاوو پر بنسټ د بیولوژیکي ارګانیزمونو د نومولو، تعریف (ټاکلو) او ډلبندي کولو ساینسي مطالعه ده. ارګانیزمونه د ټیکسا (مفرد: ټیکسون) په توګه وېشل شوي او هر ګروپ ته د ټیکسونومیک یوه ځانګړې درجه ورکول کېږي، د یوې ټاکلې درجې ګروپونو په راټولولو سره د لوړې مرتبې یوه پراخه ډله جوړېږي او په دې توګه د ټیکسونومیک ډلبندي رامنځ ته کوي. په عصري علومو کې اصلي مرتبې ډومېن (Domain)، کینګډم (Kingdome)، فایلم (Phylum) چي ځینې وختونه په بوټپوهنې کې د فایلم پرځای د وېشنې ( Division) کلیمه هم کارول کېږي، طبقه ((Class، ترتیب  (Order)، کورنۍ  (Family)، جنس (Genus) او ​​ډولونه  (Species) دي. د سویډني بوټپوه کارل لینیوس د اوسني ټیکسونومي سیستم بنسټ ایښودونکی ګڼل کېږي، ځکه چې هغه د ژونديو موجوداتو د ډلبندۍ کولو او نومولو لپاره د دوو نومونو یو درجه بندي سیستم رامینځ ته کړی، چې د Linnaean Taxonomy په نوم پېژندل کېږي. د بیولوژیکي سیستمونو په تیوريکي، اماري او تحلیلي ټیکنالوژۍ کې له پرمختګ سره سم، لینینین سیستم د عصري بیولوژیکي ډلبندۍ سیستم ته واوښت چې موخه یې د دواړو ژونديو موجوداتو او هغو موجوداتو چې منقرض یا له منځه تللي، ترمنځ د تکاملي اړیکو منعکس کول دي. == پېژند(تعریف) == د ټیکسونومي دقیق تعریف، له یوې سرچینې نه تر بلې هغې یې توپیر لري، مګر بیا د نظم اصلي برخه یې تر ډېره سره ورته والی لري: د ژوندیو موجوداتو د ګروپ پېژندنه، نومول او ډلبندۍ ته وايي. بېلابېلو اخذ لیکونو ته په اشارې، د ټیکسونومي اړوند لاندې تعریفونه ورکړل شوي دی:<ref name="Wilkins2011">{{Cite web|url=http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|title=What is systematics and what is taxonomy?|last=Wilkins|first=J.S.|date=5 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827124330/http://evolvingthoughts.net/2011/02/what-is-systematics-and-what-is-taxonomy/|archive-date=27 August 2016|access-date=21 August 2016}}</ref> # په تیوري او عمل کې په ډولونو د انفرادي شیانو ګروپ بندي، د ډولونو وېشل بیا په لویو ګروپونو، هغو ته نوم ورکوونه او په دې توګه، د یوې منظمې ډلبندۍ سیستم رامنځ ته کولو ته وايي.<ref name="Judd">{{Cite book|title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach|last1=Judd|first1=W.S.|last2=Campbell|first2=C.S.|last3=Kellogg|first3=E.A.|last4=Stevens|first4=P.F.|last5=Donoghue|first5=M.J.|date=2007|publisher=Sinauer Associates|edition=3rd|location=Sunderland|chapter=Taxonomy}}</ref> # د ساینس هغه برخه چې تشرېح، پېژندنه، نومونه او ډلبندي په کې شامله ده.<ref name="Simpson">{{Cite book|title=Plant Systematics|url=https://archive.org/details/plantsystematics0000simp|last=Simpson|first=Michael G.|date=2010|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-374380-0|edition=2nd|chapter=Chapter 1 Plant Systematics: an Overview}}</ref> # د طبقه بندي ساینس (ټکسونومي)، په بیولوژي کې په ترتیب سره د ژوندیو موجوداتو طبقه بندي ته وايي.<ref>Kirk, P.M., Cannon, P.F., Minter, D.W., Stalpers, J.A. eds. (2008) "Taxonomy". In ''Dictionary of the Fungi'', 10th edition. CABI, Netherlands.</ref> # د طبقه بندي ساینس (ټکسټونومي)، لکه څنګه چې په ژوندیو موجوداتو باندې پلي کېږي، د ډولونو د جوړولو د مطالعې په ګډون او نور.<ref>{{Cite book|title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology|date=1988|publisher=W.R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press|editor-last=Walker|editor-first=P.M.B.}}</ref> # د طبقه بندۍ په موخه، د یوه ژوندي موجود د ځانګړتیاوو تحلیل او ارزونه.<ref name="Henderson">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-PLgy6DWe0wC|title=Henderson's Dictionary Of Biology|last=Lawrence|first=E.|date=2005|publisher=Pearson/Prentice Hall|isbn=978-0-13-127384-9}}</ref><ref>{{Cite book|title=Taxonomy for the twenty-first century|last=Wheeler|first=Quentin D.|date=2004|work=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|editor-last=H.C.J. Godfray & S. Knapp|volume=359|pages=571–583|chapter=Taxonomic triage and the poverty of phylogeny|doi=10.1098/rstb.2003.1452|pmc=1693342|pmid=15253345|author-link=Quentin D. Wheeler|issue=1444}}</ref> د اصطلاحاتو ټوله ټولګه، د ټیکسونومي، سیستماتیکه بیولوژي، سیستماتیکس، بایوسیستماتیکس، ساینسي طبقه بندي، بیولوژیکي طبقه بندي او فیلوژینیتیک په ګډون، چې په ځینو وختونو کې متضاده معنا لري، کله ناکله یو شان، ځینې وختونه یو څه توپیر لري، مګر تل اړوند اوله یو بل سره تړلي دي، چې دلته د "ټکسونومي"  په پراخه معنا کارول شوې. دا اصطلاح  په ۱۸۱۳ ز کې د کېنډول نومي عالم له خوا وپېژندل شوه.<ref name="Herbarium">{{Cite web|title=Nomenclature, Names, and Taxonomy|url=http://herbarium.usu.edu:80/teaching/4420/botnom.htm|date=2005|website=Intermountain Herbarium - USU|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123030604/http://herbarium.usu.edu/teaching/4420/botnom.htm|archive-date=23 November 2016}}</ref> === د مونوګراف او ټیکسونومیک بیاکتنه === ټېکسونومیک بیاکتنه یا ارزونه، په یوه ځانګړي ټکسون (د طبقه بندۍ واحد)  کې د بدلون نوې ارزونه ده. دا ارزونه کېدای شي، د هر ډول شته کرکټرونو د ترکیب پر بنسټ ترسره شي، لکه: مورفولوژیکي، اناتوميکي، پالینولوژیکي، بایو کیمیکل او جینیتیک. مونوګراف یا بشپړه بیاکتنه، هغه بیاکتنه ده چې په یوه ځانګړي وخت کې د ورکړل شوو معلوماتو او د ټولې نړۍ لپاره جامع وي. نور (جزوي) بیاکتنې ممکن په دې معنا راونغاړل شي ،چې دوی ممکن یوازې د شته کرکټر سیټونو نه کار واخلي یا محدوده ځایي ساحه ولري. بیاکتنه د هغه ټیکسون دننه د فرعي ټیکسونو ترمنځ اړیکو کې  بدلون یا نوی بصیرت رامنځ ته کوي چې، تر مطالعې لاندې وي، کوم چې ممکن د دې فرعي ټیکسون طبقه بندي کې بدلون، د نوي فرعي ټیکسا پېژندنه، یا د پخوانیو فرعي ټیکسا ادغام پایله ولري.<ref>{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|year=1992|title=Towards Defining a Taxonomic Revision Methodology|url=https://archive.org/details/taxon_1992-11_41_4/page/653|journal=Taxon|volume=41|issue=4|pages=653–660|doi=10.2307/1222391|jstor=1222391}}</ref> === الفا او بیټا ټیکسونومي === د "الفا ټیکسونومي" اصطلاح، اوس په اصل کې د ټېکسا (Texa) د موندلو، تشرېح کولو او نومولو لپاره کارول کېږي، په ځانګړې توګه د ډولونو (Species)لپاره. په پخوانیو ادبیاتو کې، دغې اصطلاح مورفولوژیکي ټېکسونومي، او د ۱۹مې پېړۍ په پای کې د څېړنې محصولاتو ته په اشارې یوه بله معنا درلوده. ویلیم برټرم توریل د "الفا ټېکسونومي" اصطلاح، په (۱۹۳۵ او۳۷ ۱۹ز) کې د خپرو شوو مقالو په لړ کې معرفي کړه، چې په هغه کې یې د ټېکسونوم، د دسپلین د فلسفې او احتمالي راتلونکو لارښوونو په اړه بحث وکړ.<ref name="BiologyDiscussion">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|archive-date=5 April 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rosselló-Mora|first1=Ramon|last2=Amann|first2=Rudolf|date=1 January 2001|title=The species concept for prokaryotes|journal=FEMS Microbiology Reviews|volume=25|issue=1|pages=39–67|doi=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x|issn=1574-6976|pmid=11152940|doi-access=free}}</ref>{{sfn|Turrill|1938}}<blockquote>د ټکسونومیستانو په منځ کې یوه زیاتیدونکې لېوالتیا شتون لري او هغه دا چې، خپلې ستونزې له پراخو لیدلورو نه په پام کې ونیسي، له خپلو سایټولوژیکي، ایکولوژیکي او جینیټیکي همکارانو سره د نږدې همکارۍ امکانات وڅېړي او دا ومني چې، د دوی  له هدفونو نه ځینې بیاکتنې یا پرمختګونه،ښایي د سخت طبیعت او مېتودونه، کېدای شي د پام وړ وي ... توریل (۱۹۳۵ز) وړاندیز وکړ، چې د زړې ارزښتناکې ټېکسونومي د منلو په خوا کې، د جوړښت پر بنسټ او په اسانۍ سره د "الفا" نومونه، دا شونې کوي چې، د لیرې واټن ټکسونومي په پراخه کچه جوړه شي. د امکان تر حده د مورفولوژیکي او فیزولوژیکي حقایقو او په کوم کې چې "د ټولو مشاهدو او تجربوي معلوماتو لپاره ځای موندل کېږي، ان که په غیر مستقیم ډول، د اساسي قانون، فرعي وېش، اصل او د ډولونو او نورو ټکسونومیک ګروپونو چلند پورې اړه ولري". ایډیالونه کېدای شي وویل شي، هېڅکله په بشپړه توګه درک نه شي. په هرحال، دوی د دایمي محرکاتو په توګه د عمل کولو لوی ارزښت لري او که موږ د "اومیګا" ټېکسونومي ځینې، ان پېچلي مثالونه ولرو، موږ ممکن د یوناني الفبا نه لږ څه پرمختګ وکړو. له موږ نه ځینې په دې فکر کولو سره خپل ځان خوښوي، چې موږ اوس په "بیټا" ټکسونومي ګروپ کې ځای لرو. {{sfn|Turrill|1938}}</blockquote>ټوریل په دې توګه په ښکاره ډول د الفا ټېکسونومي نه ځینې برخې لرې کوي، کوم چې هغه په ​​​​ټولیزه توګه د ټکسونومي دننه شامل ګڼلي، لکه: ایکولوژي، فیزیولوژي، جینیټکاو سایټولوژي. هغه له الفا ټکسونومي نه د فیلوجینیک بیارغونه هم بهر کړه.{{sfn|Turrill|1938|pp=365–366}} د  تحقیقاتي او پېچلو کمپیوټري یا لابراتواري تخنیکونو په کارولو سره، وروسته لیکوالانو دا اصطلاح په یوه بل مفهوم (Delimitation of species) کارولې ده او په دې توګه، له (Species) نه د لوړې درجې طبقه بندي په توګه ارنسټ مییر په (۱۹۶۸ز) کې  بیټا ټکسونومي ګروپ تعریف کړ. <blockquote>د اړونده (Species) ګروپونو د تنوع او تکاملي اصل بیولوژیکي مفهوم په اړه پوهه د ټکسونومیک فعالیت د دویم پړاو لپاره خورا مهم دی، په اړونده ("ټکسا") ګروپونو کې د (Species)  ترتیب او په دې ترتیب سره د لوړې ډلبندۍ رامنځ ته کول هغه څه دي، چې د "بیټا ټکسونومي" په نوم هم یادېږي.</blockquote>مایکرو ټکسونومي او میکروټکسونومي د ژوندیو موجوداتو په یوه ځانګړي ګروپ کې چې څنګه باید ډولونه تعریف شي، د عملي او نظري ستونزو لامل کېږي، چې د ډولونو ستونزې (species problem)  ورته ویل کیږي. د ډولونو د تعریف کولو ساینسي کار، د مایکرو ټکسونومي په نامه یادېږي. یا میکرو ټېکسونومي د ګروپونو په لوړو ټېکسونومیک رتبو کې د فرعي جنس یا  ​​پورته مراتبو مطالعې ته ویل کېږي.<ref>{{Cite book|title=The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance|last=Mayr|first=Ernst|date=1982|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-0-674-36446-2|chapter=Chapter 6: Microtaxonomy, the science of species|chapter-url=https://books.google.com/books?id=pHThtE2R0UQC}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|title=Result of Your Query|website=www.biological-concepts.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405170414/http://www.biological-concepts.com/views/search.php?term=1508|archive-date=5 April 2017}}</ref><ref name="BiologyDiscussion2">{{Cite news|url=http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|title=Taxonomy: Meaning, Levels, Periods and Role|date=27 May 2016|work=Biology Discussion|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405073645/http://www.biologydiscussion.com/animals-2/taxonomy/taxonomy-meaning-levels-periods-and-role/32373|archive-date=5 April 2017}}</ref> == مخینه == په داسې حال کې چې ځینې مطالعات، د ټېکسونومیک تاریخ پخوانیو تمدنونو ته منسوبوي، خو واقعیت دا ده چې، د ژوندیو موجوداتو د ډلبندۍ کولو لپاره ساینسي هڅه، تر ۱۸مې پېړۍ پورې نه وه ترسره شوې. پخواني آثار په اصل کې تشرېحي او په هغو نباتاتو متمرکز وو، چې په کرنه یا طب کې ګټور وو. په دې ساینسي فکري طرز کې یو شمېر پړاوونه شته دي. ابتدايي ټکسونومي، په خپل سري معیارونو ولاړه وه، د نباتاتو لپاره د لینیوس جنسي ډلبندي سیستم په ګډون، هغه په یوڅه باور درلود ،چې دا له "مصنوعي سیستم" نه ډېر دي، چې د مصنوعي سیستمونو(artificial systems)  په نامه یادېږي.{{sfn|Stace|1989}}{{sfn|Datta|1988}} == سرچینې == kzaf6e4cl8hu4tlv8qasm1wxesb30xt 0 59163 368098 276117 2026-08-10T12:49:06Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368098 wikitext text/x-wiki هسپانوۍ انفلونزا، چې د سترې انفلونزا وبا یا د ۱۹۱۸ ز انفلونزا وبا یې هم بولي، د انفلونزا په بې ساري توګه وژونکې نړیواله وبا وه چې د H1N1 انفلونزا الف ویروس له امله رامنځته شوې وه. تر ټولو لومړۍ پېښه د ۱۹۱۸ز کال په مارچ میاشت کې د امریکا د کېنساس په آیالت کې ثبت شوه او ورپسې په اپریل میاشت کې په فرانسه، جرمني او بریتانیا کې نورې پېښې ثبت شوې. دوه کاله وروسته، د نړۍ نږدې نیمايي وګړي، یا شاوخوا ۵۰۰ میلیونه خلک، په څلورو پرله پسې څپو کې په دې ناروغۍ اخته شوي وو. اټکل دا دی چې د دې انفلونزا له امله له ۱۷ میلیونه نه تر ۵۰ میلیونه یا هم ښايي تر ۱۰۰ میلیونه  پورې خلک مړه شوي دي، نو ځکه دا د بشر په تاریخ کې یوه تر ټولو وژونکې وبا ګڼل شوې ده. "هسپانوۍ انفلونزا" په حقیقت کې یو ناسم نوم دی. دا وبا د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې خپره شوه او لکه څرنګه چې جګړه وه، نو هېوادونو د روحیې لوړ ساتلو په موخه دا خبره پټه وساتله، خو په ناپلوې هسپانیه کې ورځپاڼو آزادانه د دې وبا د خپراوي په اړه راپورونه ورکړل. همدا کیسې وې چې هسپانیا په غلطۍ سره د دې وبا د خپراوي مرکز وبلل شوه او د هسپانيې نه بهر ورځپاڼو دا ناروغي د "هسپانوي" زکام په نامه ونوموله. د محدودې اپيدمیلوژیک (epidemiological) تاریخي ډېتا له امله د دې ساري ناروغۍ د راټوکېدو اصلي ځای مشخص نه دی او په دې تړاو ډول ډول ضدونقیض اټکلونه شته ديٍ. <ref name="Friday">{{Cite web|vauthors=Mayer J|title=The Origin Of The Name 'Spanish Flu'|url=https://www.sciencefriday.com/articles/the-origin-of-the-spanish-flu/|date=29 January 2019|access-date=30 July 2021|website=Science Friday|quote=Etymology: In ancient times, before epidemiology science, people believed the stars and “heavenly bodies” flowed into us and dictated our lives and health—influenza means 'to influence' in Italian, and the word stems from the Latin for 'flow in.' Sickness, like other unexplainable events, was attributed to the influence of the stars... But the name for the infamous 1918 outbreak, the Spanish flu, is actually a misnomer.}}</ref>{{sfn|Taubenberger|Morens|2006}} په ډېری مواردو کې د انفلونزا ناروغۍ خپرېدو ځوانان او زاړه پرته له توپیره وژلي دياو په دې منځ کې بیا ډېر ژوندي هم پاتې شوي دي، خو دا ځل دې ناروغۍ اکثراً ځوانان مړه کړل. ساینسپوهان د دغې ډېرې مړینې لپاره ګڼ دلیلونه وړاندې کوي، لکه شپږ کلنه اقلیمي ګډوډي چې د ناروغۍ د ناقلینو (لېږدوونکو) پر کوچېدو يې اغېز درلود او ډېره شونتیا لري چې دا چاره د اوبو له لارې ترسره شوې وي. دا وېروس ځکه په ځانګړې توګه مرګونی و چې د سایتوکین هجوم (cytokine storm) لامل شو او په سبب يې د ځوانو لویانو پیاوړی دفاعي سیسټم له منځه ولاړ، که څه هم دا ویروسي عفونت ظاهراً د پخوانۍ انلفونزا له کچې نه ډېر زورور نه و. خوارځواکي، له خلکو ډک طبي پنډغالي او روغتونونه، کمزوری نظافت، چې د جګړې سره لانور هم خراب شول، د بکتریاوي عفونتونو د ډېرېدو لامل شول او ډېری قربانیان یې له اوږدې مرګ بسترۍ نه وروسته ووژل. <ref name="The Impact of a Six‐Year Climate An">{{cite journal|vauthors=More AF, Loveluck CP, Clifford H, Handley MJ, Korotkikh EV, Kurbatov AV, McCormick M, Mayewski PA|display-authors=6|title=The Impact of a Six-Year Climate Anomaly on the "Spanish Flu" Pandemic and WWI|journal=GeoHealth|volume=4|issue=9|page=e2020GH000277|date=September 2020|pmid=33005839|pmc=7513628|doi=10.1029/2020GH000277|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacCallum WG|year=1919|title=Pathology of the pneumonia following influenza|url=https://zenodo.org/record/1423419|url-status=live|journal=Journal of the American Medical Association|volume=72|issue=10|pages=720–23|doi=10.1001/jama.1919.02610100028012|access-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125210346/https://zenodo.org/record/1423419|archive-date=25 January 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hirsch EF, McKinney M|year=1919|title=An epidemic of pneumococcus broncho-pneumonia|url=https://zenodo.org/record/1431769|journal=Journal of Infectious Diseases|volume=24|issue=6|pages=594–617|doi=10.1093/infdis/24.6.594|jstor=30080493|access-date=24 May 2020|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724111322/https://zenodo.org/record/1431769|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacCallum WG|year=1919|title=Pathology of the pneumonia following influenza|url=https://zenodo.org/record/1423419|url-status=live|journal=Journal of the American Medical Association|volume=72|issue=10|pages=720–23|doi=10.1001/jama.1919.02610100028012|access-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125210346/https://zenodo.org/record/1423419|archive-date=25 January 2020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hirsch EF, McKinney M|year=1919|title=An epidemic of pneumococcus broncho-pneumonia|url=https://zenodo.org/record/1431769|journal=Journal of Infectious Diseases|volume=24|issue=6|pages=594–617|doi=10.1093/infdis/24.6.594|jstor=30080493|access-date=24 May 2020|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724111322/https://zenodo.org/record/1431769|url-status=live}}</ref>{{sfn|Barry|2004b}}{{Sfn|Gagnon|Miller|et al|2013|page=e69586}} د ۱۹۱۸ز کال هسپانوۍ انفلونزا د هغو درېو لومړنیو انفلونزايي وباوو نه چې د H1N1 انفلونزا الف ویروس له  امله رامنځته شوې ده، چې تر ټولو وروستۍ هغه يې د ۲۰۰۹ز کال د خوګ انفلونزايي وبا وه. د ۱۹۷۷ز کال روسۍ انفلونزا هم د H1N1 ویروس له امله رامنځته شوې وه او ډېری يې ځوانان ونیول. هسپانوۍ انفلونزا تر هغه د تنفسي ویروس تر ټولو مرګونې وبا وه چې د ۲۰۱۹زکال په  ډسمبر میاشت کې روانه کووید ۱۹ وبا رامنځته شوه او لامل یې هم SARS-CoV-2 و. <ref name=":02">{{Cite web|date=April 1999|title=Influenza Pandemic Plan. The Role of WHO and Guidelines for National and Regional Planning|url=https://www.who.int/csr/resources/publications/influenza/whocdscsredc991.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203084733/https://www.who.int/csr/resources/publications/influenza/whocdscsredc991.pdf|archive-date=3 December 2020|website=[[World Health Organization]]|pages=38, 41}}</ref><ref name=":6">{{cite journal|vauthors=Michaelis M, Doerr HW, Cinatl J|date=August 2009|title=Novel swine-origin influenza A virus in humans: another pandemic knocking at the door|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00430-009-0118-5/tables/1|journal=Medical Microbiology and Immunology|volume=198|issue=3|pages=175–83|doi=10.1007/s00430-009-0118-5|pmid=19543913|s2cid=20496301|access-date=26 July 2021|archive-date=15 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515002754/https://link.springer.com/article/10.1007/s00430-009-0118-5/tables/1|url-status=live}}</ref><ref name=":022">{{Cite web|date=April 1999|title=Influenza Pandemic Plan. The Role of WHO and Guidelines for National and Regional Planning|url=https://www.who.int/csr/resources/publications/influenza/whocdscsredc991.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203084733/https://www.who.int/csr/resources/publications/influenza/whocdscsredc991.pdf|archive-date=3 December 2020|website=[[World Health Organization]]|pages=38, 41}}</ref><ref name=":12">{{cite journal|vauthors=Mermel LA|date=June 2009|title=Swine-origin influenza virus in young age groups|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(09)61145-4/abstract|journal=Lancet|volume=373|issue=9681|pages=2108–09|doi=10.1016/S0140-6736(09)61145-4|pmid=19541030|s2cid=27656702|access-date=5 April 2021|archive-date=27 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727045637/https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(09)61145-4/fulltext|url-status=live}}</ref> [[File:El_Sol_28_de_mayo_de_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:El_Sol_28_de_mayo_de_1918.jpg|بټنوک|د El Sol (مادرید) لومړۍ مخ، ۲۸ مۍ ۱۹۱۸: "درې ورځنۍ تبه. ۸۰۰۰۰ خلک يې په مادرید کې نیولي دي. H.M. پاچا ناروغ دی."]] == رېښه == دا وبا په بېلابېلو نومونو پېژندل کېږي چې د ځای، وخت او شرایطو سره سم ځینې زاړه، ځینې نوي نومونه دي. د بدیلو نومونو د اېښودلو لامل هم پر هغو خلکو د دې بلا نازېدېدل او اغېزې دي چې څو کاله وروسته پوه شول، دا نالیدونکي ویروسونه د انفلونزا لامل شوي وو. د علمي ځوابونو د نه شتون له امله د سري-لیون اونیز اخبار (فري ټاون) وړاندیز وکړ چې په عبرانۍ ژبه د انجیل کتاب د ۱۶م خروج (Exodus 16) له برخې نه په پوښتنې مطرح کولو سره دې یو چوکاټ جوړ شي: [الف] "یو شی په ډاګه دی- ډاکټران په اوس مهال کې اریان دریان دي او زموږ وړاندیز دا دی چې تر هغه دې ډاکټران دې ناروغۍ ته انفلونزا نه وايي چې تر څو پوره پوهېدلي نه وي او د اوس لپاره دې من هو (Man hu) یعنې 'دا څه دي؟' نوم ورته وکاروي."<ref>{{harvnb|Spinney|2018|p=65}}: "In Freetown, a newspaper suggested that the disease be called manhu until more was known about it. Manhu, a Hebrew word meaning 'what is it?'</ref><ref>{{Citation|vauthors=Cole F|title=Sierra Leone and World War 1|publisher=[[University of London]], School of Oriental and African Studies|via=ProQuest Dissertations Publishing|date=1994|id=10731720|page=213|url=https://www.proquest.com/openview/961aaf74c07749e4424eb56c91718d8c/|access-date=11 August 2021|quote=local interpretations of the crisis had become deeply reminiscent of the increasing disobedience of the Israelites in the wilderness of Sin. It was therefore urged that the epidemic be called 'Man hu,' (an obvious corruption of "manna") meaning 'what is it?'}}</ref><ref>{{citation|title=Sierra Leone Weekly News|volume=XXXV|number=1|date=9 July 1918|page=6}} quoted in Mueller JW (1998), p. 8.</ref><ref>{{harvnb|Davis|2013|p=7}}: "In short, although the Spanish flu 'had nothing "Spanish" about it,' from a strictly epidemiological perspective, its discursive link to the Iberian nation is beyond dispute. The importance of narrative for a historically informed appreciation of the epidemic stems from the importance of this discursive link and is tied directly to the scientific uncertainty about the etiological agent of the epidemic;"</ref> === توصیفي نومونه === د انفلونزا په څېر ناروغیو خپراوي پېښې، په ۱۷-۱۹۱۶ کلونو کې د فرانسې په ایتاپلیس بریتانوي پوځي روغتونونو او د انګلیس کانال ها بلې غاړې د بریتانیې په الډرشاټ سیمه کې ثبت شوې دي. د ۱۹۱۸ز کال له وبا سره په ګډو کلینکي نښو کې دا نښه هم وه: د مخ پوخ سوررنګی سیانوزیس (cyanosis) چې په چټکۍ سره يې پراختیا موندله. په مړو کېدونکو ناروغانو کې دغه ځانګړی شین-بنفشي سیانوزیس د دې لامل شو چې دې ناروغي ته د 'ارغواني مرګ" نوم ورکړل شي. <ref>{{Cite journal|vauthors=Hammond JA, Rolland W, Shore TH|date=14 July 1917|title=Purulent Bronchitis|url=https://doi.org/10.1016/S0140-6736(01)56229-7|journal=The Lancet|volume=190|issue=4898|pages=41–46|doi=10.1016/s0140-6736(01)56229-7|issn=0140-6736}} [https://www.statnews.com/wp-content/uploads/2018/12/Hammond.1917.purulent.bronchitis.pdf Alt URL]</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Radusin M|date=2012-09-XX|title=The Spanish flu--Part I: the first wave|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23050410|journal=Vojnosanitetski Pregled|volume=69|issue=9|pages=812–817|issn=0042-8450|pmid=23050410|quote=the Purple Death … name resulted from the specific skin colour in the most severe cases of the diseased, who by the rule also succumbed to the disease, and is also at the same time the only one which does not link this disease with the Iberian peninsula. This name is actually the most correct.}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=McCord CP|date=8 November 1966|title=The Purple Death. Some things remembered about the influenza epidemic of 1918 at one army camp|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/5334191|journal=Journal of Occupational Medicine|publisher=Industrial Medical Association|volume=8|issue=11|pages=593–598|issn=0096-1736|pmid=5334191}}</ref><ref>{{Cite book|vauthors=Getz D|url=http://worldcat.org/oclc/1006711971|title=Purple death : the mysterious Spanish flu of 1918|date=19 September 2017|isbn=978-1-250-13909-2|oclc=1006711971}}</ref> د الډرشاټ ډاکټرانو وروسته په ده لانسیټ (The Lancet) خپرونه کې ولیکل: "د انفلونزا نیوموکوکال زولن برانشیټونه (influenza pneumococcal purulent bronchitis) چې موږ او نورو په ۱۹۱۶ او ۱۹۱۷ کې تشریح کړل، په بنسټیز ډول د اوسني مهال د انفلونزا وبا سره یو شان وضعیت لري. "زولن برانشیټونه" لاهم د هماغه A/H1N1 ویروس سره تړل شوي نه دي، خو کیدای شي یوه نښه يې وي.<ref name="Oxford">{{Cite journal|vauthors=Oxford JS, Gill D|date=2 September 2019|title=A possible European origin of the Spanish influenza and the first attempts to reduce mortality to combat superinfecting bacteria: an opinion from a virologist and a military historian|journal=Human Vaccines & Immunotherapeutics|language=en|volume=15|issue=9|pages=2009–2012|doi=10.1080/21645515.2019.1607711|issn=2164-5515|pmc=6773402|pmid=31121112|quote=Two papers were published in The Lancet in 1917 describing an outbreak of disease constituting 'almost a small epidemic'. The first paper was written by physicians at a hospital center in northern France,3 and the second by a team at an army hospital in Aldershot, in southern England. In both earlier instances and in the 1918 pandemic the disease was characterized by a 'dusky' cyanosis, a rapid progression from quite minor symptoms to death}}</ref><ref name="Cox">{{Cite journal|vauthors=Cox J, Gill D, Cox F, Worobey M|date=1 April 2019|title=Purulent bronchitis in 1917 and pandemic influenza in 1918|url=https://doi.org/10.1016/S1473-3099(19)30114-8|journal=The Lancet Infectious Diseases|volume=19|issue=4|pages=360–361|doi=10.1016/s1473-3099(19)30114-8|pmid=30938298|s2cid=91189842|issn=1473-3099}}</ref><ref name="Oxford2">{{Cite journal|vauthors=Oxford JS, Gill D|date=2 September 2019|title=A possible European origin of the Spanish influenza and the first attempts to reduce mortality to combat superinfecting bacteria: an opinion from a virologist and a military historian|journal=Human Vaccines & Immunotherapeutics|language=en|volume=15|issue=9|pages=2009–2012|doi=10.1080/21645515.2019.1607711|issn=2164-5515|pmc=6773402|pmid=31121112|quote=Two papers were published in The Lancet in 1917 describing an outbreak of disease constituting 'almost a small epidemic'. The first paper was written by physicians at a hospital center in northern France,3 and the second by a team at an army hospital in Aldershot, in southern England. In both earlier instances and in the 1918 pandemic the disease was characterized by a 'dusky' cyanosis, a rapid progression from quite minor symptoms to death}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Honigsbaum M|date=23 June 2018|title=Spanish influenza redux: revisiting the mother of all pandemics|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673618313606|journal=The Lancet|language=en|volume=391|issue=10139|pages=2492–2495|doi=10.1016/S0140-6736(18)31360-6|pmid=29976462|s2cid=49709093|quote=Labelled 'purulent bronchitis' for want of a better term, the disease proved fatal in half the cases and many soldiers also developed cyanosis. 2 years later, British respiratory experts, also writing in The Lancet, but this time in the wake of the pandemic, would decide the disease had been 'fundamentally the same condition' as 'Spanish' influenza}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Shanks GD, MacKenzie A, Waller M, Brundage JF|date=27 November 2011|title=Relationship between 'purulent bronchitis' in military populations in Europe prior to 1918 and the 1918-1919 influenza pandemic: Precursors of pandemic influenza|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=6|issue=4|pages=235–239|doi=10.1111/j.1750-2659.2011.00309.x|pmc=5779808|pmid=22118532}}</ref> په ۱۹۱۸ز کال کې، 'د انفلونزا وبا' (په ایټالوۍ ژبه: influenza, influence) چې په هغه وخت کې يې 'والګی' (په هسپانوۍ ژبه (la grippe, grasp) هم باله، د پسرلۍ په وروستیو وختونو کې د امریکا په کېنساس ایالت کې راښکاره شوه او له هسپانیې نه لومړني راپورونه د مۍ په ۲۱مه راپیل شول. د دواړو ځایونو نه راپورونو دا 'درې ورځنۍ [[File:The_Times_1918-06-25.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Times_1918-06-25.jpg|کيڼ|بټنوک|ده ټایمز The Times (لندن) د مخ پاڼه ۲۵ جون ۱۹۱۸: "هسپانوۍ انفلونزا"]] تبه' (fiebre de los tres días) بلله.<ref name="Storey">{{Cite news|date=21 September 2020|vauthors=Storey, C|title=OLD NEWS: Influenza was an old foe long before 1918|url=https://www.arkansasonline.com/news/2020/sep/21/flu-outbreaks-didnt-start-in-1918/|access-date=7 August 2021|series=Opinion|work=[[Arkansas Democrat-Gazette]]|quote=I came across this seemingly astute analysis in the Dec. 21, 1913, Gazette.... It was a 'Special Cable to the Gazette Through the International News Service.' ''Grip Is a Disease Without a Country; All Nations Repudiate Malady: Each Blaming Other Kingdoms,'' London, Dec. 20. — The grip is a disease without a country, according to a new book just issued which is devoted to the malady. Every country tries to make it out a native of another land.... Eighteenth-century Italian writers say Dr. Hopkirk spoke of "una influenza di freddo" (influence of cold), and English physicians, mistaking the word influenza for the name of the disease itself, used it. The same term is also used in Germany, where a host of dialect names still prevail, such as lightning catarrh and fog plague.}}</ref><ref name="Grippe">{{Cite news|title=Grippe is not new|work=[[Los Angeles Herald]]|date=14 January 1899|at=p. 6 col. 6|via=California Digital Newspaper Collection|url=https://cdnc.ucr.edu/?a=d&d=LAH18990114.2.131&e=-------en--20--1--txt-txIN--------1|access-date=7 August 2021|quote=French doctors gave it the name of "la grippe," which is now anglicized into "the grip" ... It is known all over the world, and there is a disposition in every nation to shift the odium of it upon some other country. Then the Russians call it the Chinese catarrh, the Germans often call it the Russian pest, the Italians name it the German disease, and the French call it sometimes the Italian fever and sometimes the Spanish catarrh.}}</ref><ref>{{harvnb|Davis|2013|p=27}}: "On May 21, 1918, ''El Liberal'' published a scant article titled 'Can One Live? The Fashionable Illness.' Likely the first account in Spain of the Spanish flu, it begins: 'For several days, Madrid has been affected by an epidemic, which fortunately is mild; but which, from what it appears, intends to kill doctors from overwork'.... The following day, ''El Sol'' and ''ABC'' published their first stories about the epidemic: 'What is the Cause? An Epidemic in Madrid' and 'Benign Epidemic. The Sickbay in Madrid,' respectively."</ref><ref>{{Cite web|vauthors=Alfeirán X|date=7 December 2015|title=La fiebre de los tres días|trans-title=The three-day fever|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/coruna/coruna/2015/12/07/fiebre-tres-dias/0003_201512H7C6991.htm|access-date=29 July 2021|website=La Voz de Galicia|location=[[A Coruña]]|language=es|quote=Las primeras noticias aparecieron en la prensa de Madrid el 21 de mayo de 1918.|trans-quote=The first news appeared in the press of Madrid on 21 May 1918.}}</ref><ref>{{Cite news|vauthors=McClure J|title=Spanish flu of 1918 no three-day fever. Try 365-day worldwide plague|url=https://www.ydr.com/story/news/history/blogs/york-town-square/2009/05/01/currentflu/31647929/|access-date=29 July 2021|work=[[York Daily Record]]|date=1 May 2009}}</ref><ref>{{Cite news|vauthors=Calleja S|date=29 July 2021|title=La fiebre de los tres días|trans-title=The three-day fever|url=https://www.diariodeleon.es/articulo/provincia/la-fiebre-de-los-tres-dias/201810211246001802480.html|access-date=21 October 2018|work=Diario de León|location=[[León, Spain]]|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|title=Impacto de la gripe de 1918 en España|url=https://vacunasaep.org/profesionales/noticias/gripe-espanola-1918-parte2|access-date=29 July 2021|website=Comité Asesor de Vacunas de la Asociación Española de Pediatría|trans-website=Vaccine Advisory Committee of the Spanish Association of Pediatrics|language=es|quote=En España, se le llamó al principio 'la fiebre de los tres días', atendiendo a la creencia, como en otros países, de que la gripe era una enfermedad leve. Las primeras noticias sobre la gripe, llamando la atención sobre que algo distinto estaba ocurriendo, aparecieron en la prensa a finales de mayo. Por ej. en el diario ABC el 22 de mayo mediante una escueta nota en la página 24: 'Los médicos han comprobado, en Madrid, la existencia de una epidemia de índole gripal, muy propagada, pero, por fortuna, de carácter leve'.|trans-quote=In Spain, it was initially called 'the three-day fever', based on the belief, as in other countries, that the flu was a mild illness. The first reports about the flu, drawing attention to the fact that something different was happening, appeared in the press at the end of May. For example, in the newspaper ABC on 22 May, through a brief note on page 24: "The doctors have verified, in Madrid, the existence of an epidemic of a influenza nature, very widespread, but, fortunately, of a mild nature.'}}</ref> === ټولنیز نومونه === د نویو عفوني ناروغیو د رامنځته کېدو بېلګو ډېری بدیل نومونه مستعار دي او بهرني ښکاري. دا بېلګه ان د ۱۸۹۰-۱۸۸۹ ز وبا نه وړاندې لیدل شوې ده، چې 'روسۍ انفلونزا' [[File:The_Times_1918-06-28_p8.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Times_1918-06-28_p8.jpg|بټنوک|د 'هسپانوۍ انفلونزا' د مخنیوي لپاره د فارمامینټ (Formamint) ګولیو لپاره په ده ټایمز (The Times) ورځپاڼه کې سوداګریز اعلان ۲۸ جون ۱۹۱۸ز]] يې هم بولي، په داسې حال کې چې روسانو لا له وړاندې د انفلونزا وبا "چینايي زکام"، جرمنیانو "روسی طاعون' او ایټالویانو "جرمنۍ ناروغي" بلله. دا ټاپې د ۱۹۱۸ز کال په وبا کې هم بیاځلي وکارول شوې او نوې ټاپې هم پرې ورزیاتې شوې. <ref>{{Cite book|vauthors=Killingray D, Phillips H|url=https://books.google.com/books?id=k79_8QX8n44C|title=The Spanish Influenza Pandemic of 1918-1919: New Perspectives|date=2 September 2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-56640-2|quote=In the popular mind calamities often need to have their origin and cause identified and other countries or peoples credited with blame. This xenophobic response has been common in Europe, that impulse to blame others or the silent places of the Asian heartlands for the source of disease.}}</ref><ref name="Hoppe">{{cite journal|vauthors=Hoppe T|title="Spanish Flu": When Infectious Disease Names Blur Origins and Stigmatize Those Infected|journal=American Journal of Public Health|volume=108|issue=11|pages=1462–1464|date=November 2018|pmid=30252513|pmc=6187801|doi=10.2105/AJPH.2018.304645}}</ref><ref name="Müller">{{Cite journal|vauthors=Bax D|year=2020|issue=13|title=Pandemie – Welt im Fieber|trans-title=Pandemic - World in Fever|url=https://www.freitag.de/autoren/der-freitag/welt-im-fieber|access-date=31 July 2021|website=www.freitag.de|language=de|quote=In Großbritannien wurde die Krankheit dagegen als 'Flandrische Grippe' bezeichnet, weil sich viele —en in den Schützengräben von Flandern ansteckten.|trans-quote=In Britain, on the other hand, the disease was called the 'Flanders flu' because many soldiers became infected in the trenches of Flanders.}}</ref><ref>{{Cite book|vauthors=Reynolds JR|url=https://books.google.com/books?id=XOBDAQAAMAAJ&q=the+Germans+,+the+Russian+pest&pg=PA31|title=A System of Medicine|date=1866|volume=1|pages=30–31|publisher=Macmillan|quote=One is, that every epidemic owns one unknown source, whence it spreads; each nation, in turn, attributing to its neighbour from whom it derived the disease, the unenviable honour of originating it. Thus the Italians have termed it the German disease; the Germans, the Russian pest; the Russians, the Chinese Catarrh;}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Editorials: La Grippe|url=https://books.google.com/books?id=87tXAAAAMAAJ&q=%22Like+every+other+disease+about+whose+pathology+we+know+very+little,%22&pg=PA217|journal=Gaillard's Medical Journal|date=January 1890|veditors=Harrison MA, Claiborne JH Jr|volume=50|page=217|quote=The outbreak immediately preceding the present one was in 1879, and has been well described by Da Costa. Like every other disease about whose pathology we know very little, this malady has not a scientifically correct name, but at different times and in different countries has received names which are almost purely local; thus the Russians have called it the Chinese catarrh, because it has often invaded Russia from China. The Germans call it the Russian pest, while the Italians in turn call it the German disease.}}</ref><ref name="Davis">{{Cite book|vauthors=Davis KC|url=https://www.worldcat.org/oclc/1034984776|title=More deadly than war : the hidden history of the Spanish flu and the First World War|date=2018|isbn=978-1-250-14512-3|edition=First|location=New York|oclc=1034984776|quote=The Russians called it the Chinese flu. In Japan, it was wrestler's fever. In South Africa, it was known as either the white man's sickness or kaffersiekte blacks' disease. Soldiers fighting in the Great War called it the three-day fever—a highly inaccurate description—and when it first struck in the spring of 1918, German soldiers called it Flanders fever, after one of the war's most notorious and deadly battlefields}}</ref> ==== 'هسپانوۍ' انفلونزا ==== له هسپانې نه بهر ډېر ژر دا ناروغي د 'هسپانوۍ انفلونزا' په ناسم نامه ونومول شوه. د ۱۹۱۸ز کال د جون په ۲یمه نېټه د لندن ده ټایمز ورځپاڼې د یوه خبر عنوان څه داسې و "هسپانوۍ وبا،" او لیکلي يې وو چې په مادرید کې "د یوې نامعلومې ناروغۍ...چې ښکاره د والګي ځانګړنې لري" ، له امله د ۱۰۰۰۰۰نه ډېر خلک قرباني شوي دي"، پرته له دې چې په نېغ ډول "هسپانوۍ انفلونزا" ته ګوته ونیسي. درې اوونۍ وروسته بیا ټایمز راپور ورکړ چې، "هر څوک نن فکر کوي چې دا 'هسپانوۍ' انفلونزا ده." درې ورځې له هغه وروسته د "هسپانوۍ انفلونزا" د مخنیوي لپاره د فارمامینټ (Formamint) ګولیو لپاره په ده ټایمز (The Times) ورځپاڼه کې سوداګریز اعلان خپور شو. کله چې دا خبر مسکو ته ورسېد، پراوډا اعلان وکړ، " Ispánka(هسپانوۍ مېرمن) په ښار کې ده،" چې بیا همدا 'هسپانوۍ مېرمن' يې یو بل عام نوم شو. <ref>{{Cite news|author=Own Correspondent|date=2 June 1918|title=The Spanish Epidemic|work=[[The Times]]|location=London|url=https://www.thetimes.co.uk/tto/archive/article/1918-06-03/5/10.html|access-date=29 July 2021|quote=The unknown disease which appeared in Madrid a fortnight ago spread with remarkable rapidity.... It is reported that there are well over 100,000 victims in Madrid alone.... Although the disease is clearly of a gripal character...}}</ref><ref>{{Cite news|date=25 June 1918|title=The Spanish Influenza; A Sufferer's Symptoms.|work=[[The Times]]|location=London|url=https://www.thetimes.co.uk/tto/archive/article/1918-06-25/9/16.html|access-date=29 July 2021}}</ref><ref>{{Cite news|date=28 June 1918|title=Public Notice; 'Spanish Influenza' Epidemic|work=[[The Times]]|location=London|url=https://www.thetimes.co.uk/tto/archive/article/1918-06-28/8/4.html|access-date=11 August 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Eat More Onions!|date=13 September 2018|vauthors=Arnold C|url=https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/eat-more-onions|access-date=12 August 2021|website=Lapham’s Quarterly|language=en|quote=daily newspapers carried an increasing number of advertisements for influenza-related remedies as drug companies played on the anxieties of readers and reaped the benefits. From the Times of London to the Washington Post, page after page was filled with dozens of advertisements for preventive measures and over-the-counter remedies. 'Influenza!' proclaimed an advert extolling the virtues of Formamint lozenges.}}</ref><ref>{{Cite web|date=29 April 2018|vauthors=Daniels R|title=In Search of an Enigma: The "Spanish Lady"|url=http://www.historyofnimr.org.uk:80/mill-hill-essays/essays-yearly-volumes/1998-2/in-search-of-an-enigma-the-spanish-lady/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429101734/http://www.historyofnimr.org.uk/mill-hill-essays/essays-yearly-volumes/1998-2/in-search-of-an-enigma-the-spanish-lady/|archive-date=29 April 2018|access-date=9 August 2021|website=NIMR History|via=web.archive.org|orig-date=1998 Mill Hill Essays|quote=In turn, when Russia reported on the situation in Moscow, Pravda printed "Ispanka (The Spanish Lady) is in town" and the name has stuck.|url-status=live}}</ref>{{sfn|Galvin|2007}}{{sfn|Porras-Gallo|Davis|2014|p=51}} دا ناروغي له هسپانيې نه خپره شوې نه ده، خو راپور يې ترې خپو شو، ځکه د جګړې پر مهال په جنګ کې د ښکېلو هېوادونو له خوا سانسور شته و. هسپانیه یو ناپلوی هېواد و او د جګړه ییز چمتووالي ظواهرو ته يې اندېښنه نه لرله او د لوړې روحيې ساتلو لپاره يې د جګړې د مهال تبلیغاتي ماشین ته اړتیا نه درلوده، نو همدا و چې ورځپاڼو يې په آزاده توګه د دې وبا د اغېزو په اړه راپورونه ورکړل او ان د هسپانيې د پاچا دیارلسم الفونسو د ناروغۍ خبر يې خپور کړ او په دې توګه هسپانیه د دې وبا جوته سیمه شوه. سانسور دومره اغېزمن و چې د هسپانیې روغتیايي چارواکي خبر نه وو چې ګاونډي هېوادونه یې هم په ورته ډول اغېزمن شوي دي. <ref name="Spain">{{cite journal|vauthors=Trilla A, Trilla G, Daer C|title=The 1918 "Spanish flu" in Spain|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2008-09-01_47_5/page/668|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=47|issue=5|pages=668–73|date=September 2008|pmid=18652556|doi=10.1086/590567}}</ref><ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127100727/http://www.channel4.com/news/articles/world/spanish%20flu%20facts/111285|archive-date=27 January 2010|url=http://www.channel4.com/news/articles/world/spanish%20flu%20facts/111285|website=Channel&nbsp;4 News|title=Spanish flu facts}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Anderson S|title=Analysis of Spanish flu cases in 1918–1920 suggests transfusions might help in bird flu pandemic|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-08/acop-aos082806.php|publisher=[[American College of Physicians]]|access-date=2 October 2011|date=29 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125222223/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-08/acop-aos082806.php|archive-date=25 November 2011|url-status=live}}</ref><ref name="Economist">{{Cite news|title=The centenary of the 20th century's worst catastrophe|vauthors=Spinney L|series=Science & technology|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2018/09/29/the-centenary-of-the-20th-centurys-worst-catastrophe|year=2018b|date=29 September 2018|access-date=3 August 2021|issn=0013-0613|quote=On June 29th 1918 Martín Salazar, Spain's inspector-general of health, stood up in front of the Royal Academy of Medicine in Madrid. He declared, not without embarrassment, that the disease which was ravaging his country was to be found nowhere else in Europe. In fact, that was not true. The illness in question, influenza, had been sowing misery in France and Britain for weeks, and in America for longer, but Salazar did not know this because the governments of those countries, a group then at war with Germany and its allies, had made strenuous efforts to suppress such potentially morale-damaging news.}}</ref>{{sfn|Barry|2004|p=171}} د ۱۹۱۸ز کال په اکتوبر میاشت کې د امریکا طبي انجمن ژورنال (Journal of the American Medical Association) ته د ماډریډ په لیک "Madrid Letter" کې هسپانوي چارواکو خپل اعتراض داسې وړاندې کړ، "موږ په ډېرې حیرانۍ سره خبر شوو چې دا ناروغي په نورو هېوادونو کې ویجاړونکې اغېزې لري او خلک يې 'هسپانوی والګی' بولی. او د څه لپاره هسپانوی؟ ...دا وبا په هسپانیه کې راټوکېدلې نه ده، او دا خبره باید د تاریخي اثبات لپاره ثبت کړل شي،."خو وړاندې له دې چې دا لیک خپور شي، د صربستان ورځپاڼې (کورفو Corfu) ولیکل، "ګڼو هېوادونو د دې تپل شوي مېلمه سرچینه یو پر بل وراړولې ده..."<ref name="VojnosanitetskiPregled2">{{Cite journal|vauthors=Radusin M|date=September 2012|title=The Spanish flu – Part I: the first wave|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23050410|journal=Vojnosanitetski Pregled|volume=69|issue=9|pages=812–817|issn=0042-8450|pmid=23050410|quote='The Serbian Newspaper' wrote in the period October 23 / November 5, 1918 at the peak of the second, deadliest wave of the pandemic: 'Various countries have been assigning the origin of this imposing guest to each other for quite some time, and at one point in time they agreed to assign its origin to the kind and neutral Spain, which had been fighting off this honour just as much as German submarines, so imposing in their search for hospitality off Spanish shores.'}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://books.google.com/books?id=iohMAQAAMAAJ&q=%22we+were+surprised+to+learn+that+the+disease+was+making+ravages+in+other+countries+,+and+that+people+there+were+calling+it+the+%22+Spanish+grip+.+%E2%80%9D+And+wherefore+Spanish+&pg=PA1594|title=Madrid Letter|journal=[[Journal of the American Medical Association]]|date=9 November 1918|volume=71|issue=19|page=1594}}</ref> == سرچینې == 6bg9irfgk7d96ue18atlaotpcx6um3e 0 59219 368225 276224 2026-08-10T16:36:32Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368225 wikitext text/x-wiki کالیګولا (د ۱۲کال د اګست له ۳۱ نېتې نه د ۴۱ کال د جنوري تر ۲۴ نېټې پورې) چې په رسمي توګه د ګایوس (ګایوس سیزار اګوستوس جرمنیکوس) په نامه یادېده، د روم درېيم سترواک و چې له ۳۷ کال نه تر ۴۱ کال پورې په واک کې پاتې شو. کالیګولا چې د نامتو رومي جنرال جرمنیکوس او د اګوستوس د مشرې لمسۍ اګریپینا زوی و، د روم سترواکۍ په لومړۍ واکمنه کورنۍ کې چې په دودیز ډول د جولیو کلاډین کورنۍ په نامه یادېږي، وزېږېد. د جرمنيکس تره او منلي پلار تیبیریوس، په ۱۴ کال کې اګوستوس د روم سترواک په توګه بریا ته و رساوه. که څه هم ګایوس، د ګایوس جولیوس سیزار د نامه له امله نومول شوی و، هغه د خپل پلار له سرتېرو نه د جرمنیا په جګړه کې د "کالیګولا" لقب ترلاسه کړ (چې د ستېرې د کوچني بوټ په معنا دی). کله چې په ۱۹ کال کې جرمنيکوس په انتاکیا کې مړ شو، اگریپینا له خپلو شپږو ماشومانو سره روم ته راستنه شوه، چې په دې ځای کې له تریبیوس سره په سخته شخړه کې ښکیل شوه. په پایله کې دا شخړه، د هغې د کورنۍ د له منځه تلو لامل شوه، چې تر منځ یې کالیګولا د یوازیني نارینه په توګه ژوندی پاتې شو. په ۲۶ کال کې، تبریوس د کاپري په ټاپو کې له عامه ژوند نه لاس واخیست او په ۳۱ کال کې کالیګولا له نوموړي سره هلته یوځای شو. په ۳۷ کال کې د تیبیریوس له مړینې وروسته، کالیګولا د هغه ځای ناستی شو. د کالیګولا د واکمنۍ په اړه لږ سرچینې شته دي، که څه هم هغه د خپلې واکمنۍ په لومړیو شپږو میاشتو کې د یوه غوره او معتدل سترواک په توګه ګڼل شوی دی. له هغه وروسته، سرچینې د نوموړی ظلم، جنسي ځورونه، افراط او جنسي بېلاري تر بحث لاندې رانغاړي او هغه د لیوني ظالم په توګه بیانوي. په داسې حال کې چې د دې سرچینو اعتبار تر پوښتنې لاندې دی، خو دا ښکاره ده چې نوموړي د خپلې لنډې واکمنۍ په اوږدو کې کوښښ وکړ چې د  سترواک لپاره په نامحدوده توګه شخصي ځواک زیات کړي، چې د سترواکۍ په دې دوره کې (لومړۍ دوره کې) له موازي ځواک سره مخالف و. هغه د ځان لپاره خیالي ساختماني پروژو او تجملي استوګنځایونو ته خپله ډېره پاملرنه اړولې وه او هغه په ​​روم کې د دوو نهرونو د جوړولو کار پیل کړ چې ایکوا کلاډیا او انیو نووس وو. نوموړي د خپلې واکمنۍ پرمهال، د موریتانیا د ګاونډۍ پاچهې د ولایت په توګه له خپلې خاورې سره یو ځای کړه.   د ۴۱ کال په پیل کې، کالیګولا د پرایتورین ګارډ د افسرانو (د پاچا د ساتنې ګارد)، سناتورانو او درباریانو له خوا د توطیې په پایله کې ووژل شو، خو د توطیه کوونکو هڅه، تر څو له موکې نه په ګټې اخېستو سره د روم جمهوریت بیا را وګرځوي، ناکامه شوه. د کالیګولا د وژنې په ورځ، پرایتوریانو د کالیګولا تره کلادیوس، د روم د راتلونکي سترواک په توګه اعلان کړ. که څه هم د جولیو کلاډین کورنۍ تر ۶۸ کال پورې د هغه د وراره نیرو تر سقوط پورې واکمنۍ ته دوام ورکړ، د نارینه نسب له اړخه د کالیګولا مړینې، د جولي سیزاز کورنۍ ته په رسمي توګه د پای ټکی کېښود.  == لومړنی ژوند == ګایوس جولیوس سیزار (د هغه د مشهور خپلوان په ویاړ نومول شوی) د ۱۲ کال د  اګست په ۳۱ مه نېټه په انتیوم کې (اوسمهال انزیو او نیتونو)  نړۍ ته سترګې پرانیستې، د مارک انتوني د لمسي جرمنیکوس او د هغه د تره لور مشرې اګریپانا له شپږو بچیانو نه درېیم و چې یوازې ژوندي پاتې شو. اګریپانا د مارکوس ویپسانیوس اگریپا او مشرې جولیا لوروه، چې د اګوستوس لمسۍ کېدله. هغه د کلاودیوس وراره هم و، د جرمنيکوس کشر ورور او راتلونکي سترواک و. <ref>Paola Brandizzi Vittucci, ''Antium: Anzio e Nettuno in epoca romana'', Roma, Bardi, 2000 {{ISBN|88-85699-83-9}}</ref><ref name="suetonius-calig-7">{{cite book|author=Suetonius|author-link=Suetonius|title=The Lives of Twelve Caesars|chapter=Life of Caligula|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html#7|via=uchicago.edu}}</ref><ref name="cassius-calig-6">Cassius Dio, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/59*.html#6 LIX.6].</ref> ګایوس دوه مشران وروڼه درلودل، چې نیرو او دروسس نومېدل او دری کوچنۍ خویندې، چې کوچنۍ اګریپینا، جولیا ډروسیلا او جولیا لیویلا نومېدې. <ref>{{cite journal|last1=Wood|first1=Susan|title=Diva Drusilla Panthea and the Sisters of Caligula|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1995-07_99_3/page/457|journal=American Journal of Archaeology|year=1995|volume=99|issue=3|pages=457–482|issn=0002-9114|jstor=506945|doi=10.2307/506945}}</ref> کله چې هغه د دوه یا درې کلونو ماشوم و، له خپل پلار جرمنیکوس سره د المان په شمال کې په جګړو کې و. سترې دې ته حیران شول چې نوموړي د پوځيانو کوچنۍ جامې، بوټان او زغره اغوستې وه. کله چې هغه کوچني بوټان (کیلیګی) اغوستې وو، هغه ته ډېر ژر یو په زړه پوری مستعار نوم کالیګولا ورکړل شو، چې په لاتیني ژبه کې "د کوچني (عسکر) بوټ" په معنا و. که څه هم ګایوس تل له دې نامه نه ناخوښه و.  <ref name="suetonius-calig-9">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', ''Life of Caligula'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html#9 9].</ref><ref name="caligula-name">"Caligula" is formed from the Latin word ''caliga'', meaning soldier's boot, and the [[diminutive]] [[infix]] ''-ul''.</ref><ref name="seneca-calig-18">Seneca the Younger, ''On the Firmness of a Wise Person'' XVIII 2–5. See Malloch, 'Gaius and the nobiles', Athenaeum (2009).</ref> سویتونیوس وایي چې: په سوریه کې جرمنیکوس د تیبیریوس د یوه جاسوس له خوا مسموم شو، ځکه چې نوموړي ته یې د یوه سیاسي سیال په سترګه کتل. د خپل پلار له مړینې وروسته، کالیګولا له خپلې مورسره تر هغه وخته ژوند کاوه، چې له تبریوس سره یې اړیکې خرابې شوې. تیبیریوس اګریپینا ته اجازه ورنه کړه چې بیا واده وکړي ،ځکه چې وېره یې درلوده چې د هغې مېړه به د نوموړی سیال شي. د اګریپینا او د کالیګولا ورور نیرو، په ۲۹ کال کې د خیانت په تور له منځه یووړل شول. <ref name="suetonius-calig-2">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Caligula [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html#2 2].</ref><ref name="suetonius-caligula-10">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Caligula [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html#10 10].</ref><ref name="tacitus-annals-4-52">Tacitus, ''Annals'' [[wikisource:The Annals (Tacitus)/Book 4#52|IV.52]].</ref><ref name="tacitus-annals-5-3">Tacitus, ''Annals'' [[wikisource:The Annals (Tacitus)/Book 5#3|V.3]].</ref><ref name="suetonius-calig-54">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Tiberius [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Tiberius*.html#54 54].</ref> وروسته ځوان کالیګولا د خپلې جدې انا لیوا (او د تیبیریوس مور) سره د ژوند کولو لپاره ولېږل شو. د جدې انا له مړینې وروسته، نوموړي له خپلې انا انتونیا مینور سره د ژوند کولو لپاره ولېږل شو. په ۳۰ کال کې، د هغه ورور دروسس د خیانت په تور زنداني شو او د هغه ورور نیرو په جلاوطنۍ کې د لوږې یا ځان وژنې له امله مړ شو. سویتونیوس لیکي چې: د خپلې مور او وروڼو له جلاوطنۍ وروسته، کالیګولا او د هغه خویندې د ستېرو تر کره څار لاندې د تبریوس د بندیانو په توګه ژوند کاوه. <ref name="suetonius-calig-542">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Tiberius [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Tiberius*.html#54 54].</ref><ref name="tacitus-annals-5-10">Tacitus, ''Annals'' [[wikisource:The Annals (Tacitus)/Book 5#10|V.10]].</ref><ref name="suetonius-calig-64">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Tiberius [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Tiberius*.html#64 64].</ref> په ۳۱ کال کې، کالیګولا په کاپري کې د تبریوس تر شخصي پاملرنې لاندې راغۍ، چې هلته نوموړي شپږ کاله ژوند وکړ. حیرانووکې دا ده چې، کالیګولا د تیبیریوس له لوري  وژغورل شو. د تاریخ پوهانو له قوله: کالیګولا یو غوره طبیعي ممثل و چې د ډار له امله یې د د تیبیریوس په وړاندې خپله ټوله غوصه پټه کړه. یوه څاروونکې د کالیګولا په اړه وویل: "هېڅکله تر دې ښه نوکر او د هغه بد بادار نه وو." <ref name="suetonius-calig-62">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Tiberius [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Tiberius*.html#62 62].</ref><ref name="tacitus-annals-vi-20">Tacitus, ''Annals'' [[wikisource:The Annals (Tacitus)/Book 6#20|VI.20]].</ref> کالیګولا ادعا وکړه چې په خنجر سره  یې د تیبیریوس د وژلو پلان جوړ کړی و، چې د خپلې مور او ورور غچ واخلي، خو د تیبیریوس د خوب خونې ته د وسلې په راوړلو سربېره یې سترواک ونه واژه،  بلکې خنجر یې په ځمکه باندې وغورځاوه. داسې انګیرل کېږي چې، تبریوس د دې په اړه پوه شوی و، خو هېڅکله یې د څه کولو جرئت ونه کړ. سوټونیوس ادعا کوي چې، کالیګولا له وړاندې ظالم او شیطان و. هغه لیکي: کله چې تیبیریوس کیلیګولا کاپري ته راوړ، د هغه موخه دا وه چې کالیګولا ته اجازه ورکړي، چې ژوند وکړي، ترڅو هغه "د خپل ځان او ټولو انسانانو بربادي ثابت کړي او دا چې هغه د روم د خلکو لپاره د یوه خاین او د نړی لپاره د فایتون (د خدای زوی) په بڼه وړاندې کړي.  <ref>''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Caligula [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html#11 11]</ref><ref name="suetonius-calig-12">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Caligula [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html#12 12].</ref> په ۳۳ کال کې، تیبیریوس کالیګولا ته د کویستور ویاړلی مقام ورکړ، چې هغه دا مقام سترواکۍ ته تر رسېدو پورې له ځانه سره درلود. په دې وخت کې د کالیګولا موراو ورور دروسس دواړو په زندان کې خپل ژوند له لاسه ورکړ. کالیګولا په لنډه موده کې په ۳۳ کال کې له جونیا کلادیلا سره واده وکړ، که څه هم نوموړې یو کال وروسته د زېږون پرمهال له نړۍ سترګې پټې کړې.  کالیګولا د پرایتورین له مشرناویوس سوتوریوس مکرو سره په ملګرتیا کې وخت تېر کړ، چې د هغه یو لوی متحد ګڼل کېده. مکرو ټیبیریوس ته د کالیګولا په اړه ښې خبرې کولې او هڅه یې کوله چې د کالیګولا په اړه د سترواک د بد نظر یا شک مخه ونیسي.<ref name="cassius-history-57-23">Cassius Dio, ''Roman History'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#23 LVII.23].</ref><ref name="tacitus-annals-6-25">Tacitus, ''Annals'' [[wikisource:The Annals (Tacitus)/Book 6#25|VI.25]].</ref><ref name="tacitus-annals-6-23">Tacitus, ''Annals'' [[wikisource:The Annals (Tacitus)/Book 6#23|VI.23]].</ref><ref name="suetonius-calig-122">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Caligula [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html#12 12].</ref><ref name="philo-gaius-6">Philo of Alexandria, ''On the Embassy to Gaius'' [[wikisource:On the Embassy to Gaius#VI|VI.35]].</ref><ref name="suetonius-calig-76">Suetonius, ''The Lives of Twelve Caesars'', Life of Tiberius [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Tiberius*.html#76 76].</ref> == سرچینې == 52684nbte8u1fn610j0wxq9ihdbzd3h 0 59234 368075 367751 2026-08-10T12:16:36Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368075 wikitext text/x-wiki لرغونې ژوند پوهنه يا Paleontology (/ˌpeɪliɒnˈtɒlədʒi, ˌpæli-, -ən-/) چې د ('palaeontology) يا (palæontology) په ډول هم ليکل کېږي، د هغه ژوند علمي څېړنه ده چې پخوا موجود و او ځيني وختونه د هولوسين دورې (له اوس نه شاوخوا ۱۱۷۰۰ کلونه مخکې) پيل شاملوي. لرغوني ژوند پوهنه د ژونديو جسمونو د ډلبندۍ په موخه د فوسيلونو (د ژونديو موجوداتو پاتې شوني) مطالعه شاملوي او يو له بل او له چاپيريال سره د دوی متقابل عملونه څېړي. لرغوني ژوند پوهنيزې ارزونې، له ميلاد نه ۵ پېړۍ مخکې وختونو ته مستندې شوې دي. د لرغوني ژوند پوهنې علم، په ۱۸مه پېړۍ کې په مقايسوي اناتومي باندې د جورجس کوواير (Georges Cuvier) د کار د پایلې په توګه رامنځته شو او په ۱۹ مه پېړۍ کې يې په ډېرې چټکۍ سره وده وکړه. دا اصطلاح په خپله له يوناني کليمې παλα  ('palaios'، زوړ يآ لرغوني)، ὄν ('on', (gen. 'ontos')، موجود يا مخلوق) او λόγος ('logos يعنې کلام، فکر يا څېړنه) نه اخيستل شوې ده. <ref name="OnlineEtDict">{{cite dictionary|title=paleontology|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=paleontology&allowed_in_frame=0|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307065643/http://etymonline.com/index.php?term=paleontology&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> لرغونې ژوند پوهنه، د بيولوژي او جيولوژي تر منځ پر پوله واقع کېږي، مګر له لرغون پېژندنې نه په دې کې توپير لري، چې لرغوني ژوند پوهنه په اناتوميکي ډول د معاصرو انسانانو د څېړنې مخه نيسي. دا اوس د حياتي کيميا، رياضياتو او انجينري په ګډون د علومو له پراخې ساحې نه په لاس راغلي تخنيکونه کاروي. د دې ټولو تخنيکونو کارونې لرغوني ژوند پوهانو ته د دې توانايي ورکړې، چې د ژوند ډېر تکاملي تاريخ کشف کړي، نږدې ټول هغه وختونه يعنې نږدې ۴ بيليونه کالونه پخوا ته ورګرځي، چې ځمکه د ژوند کولو وړ شوه. لکه څرنګه چې پوهه زياته شوې ده، لرغوني ژوند پوهنې ځانګړې فرعي څانګې يا وېش ته وده ورکړې ده، چې ځينې يې د ژونديو موجوداتو د بقاياوو په بېلابېلو ډولونو باندې تمرکز کوي، په داسې حال کې چې نور يې ايکولوژي (له چاپېريال سره د انسان اړيکې) او چاپېريالي تاريخ، لکه: لرغوني اقليمونه څېړي. <ref>{{cite journal|last1=Doolittle|date=February 2000|url-status=dead|pmid=10710791|doi=10.1038/scientificamerican0200-90|pages=90–95|issue=6|volume=282|journal=Scientific American|first1=W. Ford|title=Uprooting the tree of life|archive-date=July 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715111244/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf|url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf|first2=Boris|last2=Worm|bibcode=2000SciAm.282b..90D|access-date=January 18, 2022|archivedate=July 15, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715111244/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf}}</ref> د بدن فوسيلونه او ترسيمي فوسيلونه، د لرغوني ژوند په اړه د ثبوت دوه بنسټيز ډولونه دي او (geochemical) ثبوت مرسته کړې، چې د ژوند تکامل مخکې له دې کشف کړي، چې ژوندي موجودات کافي ستر و، تر څو د جسم بقايا پرېږدي. د دې بقاياوو د تاريخونو اټکل اړين، مګر ستونزمن دی: ځينې وختونه د نږدې يا ګاونډ تيږې طبقه راډيوميترک تاريخ معلومونې ته اجازه ورکوي، کوم چې دقيق او يقيني تاريخونه برابروي چې په 0,5% کې دقيق دي، مګر زياتره لرغوني ژوند پوهان باید د biostratigraphy (له ځوانو طبقو نه زړو ته د تيږو د طبقو تنظيم) د «jigsaw puzzles» حلولو په واسطه په اړوند تاريخچې معلومونې باور وکړي. د لرغونو ژونديو موجوداتو ډلبندي هم ځکه ستونزمنه ده، چې زياتره يې د Linnaean د ژونديو موجوداتو له ډلبندۍ سره مطابقت نه کوي او لرغوني ژوند پوهان زياتره د تکاملي «کورنۍ شجرې» د تنظيمولو لپاره cladistics کاروي. د ۲۰ مې پېړۍ وروستۍ ربعه د ماليکولي phylogenetic د ودې شاهده وه، چې د دوی په genomes کې د DNA د ورته والي د اندازه کوونکې په واسطه د ژونديو موجوداتو د نږدې اړيکې يا تړلتيا څرنګوالی پلټي. ماليکولي Phylogenetic د هغه وخت د اټکلولو لپاره هم کارېدلی دی، چې نوعې يو له بله بېلې شوې، مګر د ماليکولي clock د هغه اعتبار په اړه مخالفت شته، چې همدا اټکلونه پرې تکيه کوي. == د لرغوني == د لرغوني ژوند مطالعه يا څېړنې د Paleontology يو تر ټولو ساده پېژندنه ده. دا برخه د تېرو ژونديو موجوداتو د بېلابېلو ارخونو په اړه معلومات لټوي. لکه: د هغوی پېژندنه او اصليت، د هغوی چاپېريال او تکامل او دا چې دوی موږ ته د ځمکې د تېرو ژونديو او غير ژونديو جسمونو په اړه څه وايي. <ref name="CowenHistLifeEd3Pxi">{{Cite book|author=Cowen, R.|title=History of Life|url=https://archive.org/details/historyoflife0000cowe_u5z0|date=2000|pages=xi, 47–50, 61|publisher=Blackwell Science|edition=3rd|isbn=0-632-04444-6}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Laporte, L.F.|title=What, after All, Is Paleontology?|journal=PALAIOS|volume=3|issue=5|date=October 1988|page=453|doi=10.2307/3514718|jstor=3514718|bibcode=1988Palai...3..453L}}</ref> === تاريخي علم === ويليم ويويل (William Whewell (1794–1866)) د لرغوني ژوند پوهه، د تاريخي علومو په توګه له انسان پېژندنې، ځمک پېژندنې يا جيولوژي، ستورو پېژندنې، نړۍ پېژندنې، ژبپوهنې او په خپله تاريخ سره ډلبندي کړې ده. لرغوني ژوند پوهنه، د تېرو ښکارندو د تشرېح کولو او د هغوی د سببونو د بياجوړونې موخه لري. له دې امله دا درې اساسي عناصر لري: ۱) د تېرو ښکارندو تشرېح، ۲) د بدلون د بېلابېلو ډولونو د سببونو په اړه د عمومي نظريې رامنځته کول يا وده ورکول او ۳) په ځانګړو حقيقتونو باندې د دې نظرياتو تطبيقول. کله چې د تېر د تشرېح کولو هڅه کوو، لرغوني ژوند پوهان او تاريخ پوهان زياتره د سببونو په اړه يو يا له يو نه د زياتو فرضيو يوه ټولګه يا مجموعه جوړوي او وروسته له هغې د Smoking gun لپاره انتظار کوي. smoking gun د ثبوت هغه برخه ده، چې د نورو فرضيو په پرتله له يوې فرضيې سره په محکم ډول موافق کېږي. ځينې وختونه څېړونکي د يوې بلې څېړنې په جريان کې د يوې ښې يا نېکمرغه پېښې په واسطه يو smoking gun کشف کوي. د بېلګې په ډول: په ۱۹۸۰ ز کال د لويس (Luis) او والټر الواريس (Walter Alvarez) په واسطه، د ايريديم (iridium) کشف، چې يو د وچې يا ځمکنی فلز دی، د ځمکې پېژندنې په درېيمه دوره کې د پولې يا سرحد طبقې د وړو اسماني سيارو اغېز، د (Cretaceous–Paleogene extinction event) د وژنې يا له منځه وړلو حادثې لپاره تر ټولو زيات بریالی وضاحت و، که څه هم د اورغورځونې د ونډې په اړه مناقشې دوام لري. <ref>{{Cite book|author=Laudan, R.|chapter=What's so Special about the Past?|page=58|title=History and Evolution|editor=Nitecki, M.H.|editor2=Nitecki, D.V.|date=1992|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kyLRtsvLS2AC&pg=PA55|publisher=SUNY Press|isbn=0-7914-1211-3|quote=To structure my discussion of the historical sciences, I shall borrow a way of analyzing them from the great Victorian philosopher of science, William Whewell [...]. [...] while his analysis of the historical sciences (or as Whewell termed them, the palaetiological sciences) will doubtless need to be modified, it provides a good starting point. Among them he numbered geology, paleontology, cosmogony, philology, and what we would term archaeology and history.}}</ref><ref name="Cleland2002MethodologicalAndEpistemicDifferences">{{Cite journal|author=Cleland, C.E.|author-link=Carol Cleland|date=September 2002|title=Methodological and Epistemic Differences between Historical Science and Experimental Science|url=http://spot.colorado.edu/~cleland/articles/Cleland.PS.Pdf|url-status=dead|journal=Philosophy of Science|volume=69|issue=3|pages=474–96|doi=10.1086/342453|s2cid=224835750|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003221929/http://spot.colorado.edu/~cleland/articles/Cleland.PS.Pdf|archive-date=October 3, 2008|access-date=September 17, 2008}}</ref><ref>{{Cite book|author=Laudan, R.|chapter=What's so Special about the Past?|page=58|title=History and Evolution|editor=Nitecki, M.H.|editor2=Nitecki, D.V.|date=1992|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kyLRtsvLS2AC&pg=PA55|publisher=SUNY Press|isbn=0-7914-1211-3|quote=[Whewell] distinguished three tasks for such a historical science (1837 [...]): ' the Description of the facts and phenomena; – the general Theory of the causes of change appropriate to the case; – and the Application of the theory to the facts.'}}</ref><ref>{{cite book|last1=Perreault|first1=Charles|chapter=The Search for Smoking Guns|title=The Quality of the Archaeological Record|url=https://books.google.com/books?id=TwyiDwAAQBAJ|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|date=2019|page=5|isbn=978-0226631011|access-date=January 9, 2020|quote=Historical scientists successfully learn about the past by employing a 'smoking-gun' approach. They start by formulating multiple, mutually exclusive hypotheses and then search for a “smoking gun” that discriminates between these hypotheses [...].}}</ref><ref name="Cleland2002MethodologicalAndEpistemicDifferences2">{{Cite journal|author=Cleland, C.E.|author-link=Carol Cleland|date=September 2002|title=Methodological and Epistemic Differences between Historical Science and Experimental Science|url=http://spot.colorado.edu/~cleland/articles/Cleland.PS.Pdf|url-status=dead|journal=Philosophy of Science|volume=69|issue=3|pages=474–96|doi=10.1086/342453|s2cid=224835750|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003221929/http://spot.colorado.edu/~cleland/articles/Cleland.PS.Pdf|archive-date=October 3, 2008|access-date=September 17, 2008}}</ref> علمي پوهې ته د ودې ورکوونې لپاره يو متمم يا تکميلوونکې پایله (ازمېښتي علم) زياتره ويل کېږي چې د ازمېښتونو په کولو سره کار کوي، تر څو د کارونو او د ښکارندې د طبيعي سببونو په اړه فرضيې ناسمې ثباتې کړي. دا پایله يا رسېدنه يوه فرضیه نه شي ثابتولی، که څه هم ځيني وروستي ازمېښتونه کېدای شي، دا ناسم ثابت کړي، مګر د ناسم ثابتولو لپاره د ناکاميو غونډېدنه يا انبار زياتره ثبوت په علاقه... کې واردوي. که څه هم، کله چې له بشپړ غيرمتوقع ښکارندو سره مخامخ کېږو، لکه د نه لیدونکو وړانګو لپاره لومړنی ثبوت، ازمېښتي پوهان، زياتره ورته پایله يا رسېدنه د تاريخي پوهانو په توګه کاروي: د سببونو په اړه د فرضيو يوه ټولګه ترکيبوي او بيا يو smoking gun ته په تمه کېږي.  <ref>{{cite web|url=https://ncse.ngo/creationism/analysis/historical-science-vs-experimental-science|title='Historical science' vs. 'experimental science'|date=October 25, 2019|publisher=National Center for Science Education|access-date=January 9, 2020|quote=Philosophers of science draw a distinction between research directed towards identifying laws and research which seeks to determine how particular historical events occurred. They do not claim, however, that the line between these sorts of science can be drawn neatly, and certainly do not agree that historical claims are any less empirically verifiable than other sorts of claims. [...] 'we can separate their two enterprises by distinguishing means from ends. The astronomer's problem is a historical one because the goal is to infer the properties of a particular object; the astronomer uses laws only as a means. Particle physics, on the other hand, is a nomothetic discipline because the goal is to infer general laws; descriptions of particular objects are only relevant as a means.'}}</ref><ref name="Cleland2002MethodologicalAndEpistemicDifferences3">{{Cite journal|author=Cleland, C.E.|author-link=Carol Cleland|date=September 2002|title=Methodological and Epistemic Differences between Historical Science and Experimental Science|url=http://spot.colorado.edu/~cleland/articles/Cleland.PS.Pdf|url-status=dead|journal=Philosophy of Science|volume=69|issue=3|pages=474–96|doi=10.1086/342453|s2cid=224835750|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003221929/http://spot.colorado.edu/~cleland/articles/Cleland.PS.Pdf|archive-date=October 3, 2008|access-date=September 17, 2008}}</ref> === اړوند علوم === لرغوني ژوند پوهنه، د بيولوژي او جيولوژي تر منځ ځای لري. څرنګه چې دا د تېر ژوند په تاريخچه باندې تمرکز کوي، مګر د ثبوت اساسي سرچينه يې په تيږو کې فوسيلونه (د ژونديو موجوداتو بقايا) دي. د تاريخي دلايلو لپاره لرغوني ژوند پوهنه، په زياتره پوهنتونونو کې د جيولوژي د څانګې يوه برخه ده: په ۱۹مې او ۲۰مې پېړيو کې د جيولوژي څانګو يا ديپارتمنتونو د تېږو د اشنايۍ لپاره د فوسيل ثبوت اړين وګاڼه، په داسې حال کې چې، د بيولوژي څانګې ورسره لږه لېوالتيا وښوده. <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/science/paleontology|title=paleontology {{!}} science|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=August 24, 2017|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824223403/https://www.britannica.com/science/paleontology|archive-date=August 24, 2017}}</ref><ref>{{Cite book|title=McGraw-Hill Encyclopedia of Science & Technology|publisher=McGraw-Hill|date=2002|page=[https://archive.org/details/mcgrawhillencycl165newy/page/58 58]|isbn=0-07-913665-6|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl165newy/page/58}}</ref><ref name="Laudan1992WhatSpecialP57">{{Cite book|author=Laudan, R.|chapter=What's so Special about the Past?|page=[https://archive.org/details/isbn_0791412113/page/57 57]|title=History and Evolution|url=https://archive.org/details/isbn_0791412113|editor=Nitecki, M.H.|editor2=Nitecki, D.V.|date=1992|publisher=SUNY Press|isbn=0-7914-1211-3}}</ref> لرغوني ژوند پوهنه، له لرغون پېژندنې سره ځينې اړيکې لري، چې په بنسټيز ډول د انسانانو او د هغوی د بقاياوو په واسطه له جوړو شوو شيانو سره کار کوي، په داسې حال کې چې لرغوني ژوند پوهان، د نوعو په توګه د انسانانو په ځانګړنو او تکامل کې لېوالتيا لري. کله چې د انسانانو په اړه په دليل سره معامله کوو، لرغون پېژندونکي او لرغوني ژوند پېژندونکي کېدای شي، په ګډه کار وکړي. د بېلګې په ډول: لرغوني ژوند پوهان کېدای شي، د يوې لرغونې سيمې په شاوخوا کې حيواني يا نباتي فوسيلونه مشخص کړي، تر څو کشف کړي چې، هلته څوک اوسېدل او څه يې خوړل، يا کېدای شي، د اوسېدنې د وخت اقليم وارزوي. <ref name="UCMPfaqAnthro">{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#anthro|access-date=September 17, 2008|title=How does paleontology differ from anthropology and archaeology?|publisher=University of California Museum of Paleontology|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#anthro|archive-date=September 16, 2008}}</ref> د دې تر څنګ لرغونې ژوند پوهنه، زياتره د بيولوژي، هډوکي پېژندنې، ايکالوژي (هغه علم چې د انسان او چاپيريال متقابلې اغېزې څېړي)، کيميا، فزيک او رياضياتو په ګډون له نورو علومو نه تخنيکونه رانقلوي. د بېلګې په ډول: له تيږو نه geochemical نښې کېدای شي مرسته وکړي، چې پر ځمکه د لومړني ژوند ظهور کشف کړو. د کاربن د ايزيتوب نسبت تحليل کېدای شي مرسته وکړي، چې اقليمي بدلون مشخص کړو او ان سترې لېږدېدنې، لکه: (Permian–Triassic extinction event) تشرېح کړو. په اړوند ډول يو وروستی اصل ماليکولي phylogenetics د معاصرو ژونديو موجوداتو DNA او RNA سره پرتله کوي، تر څو د هغوی د تکاملي نيکونو د کورنۍ شجره يو ځل بيا ترکيب او جوړه کړي. دا د اړينو تکاملي پرمختګونو د نېټو د اټکل په موخه هم کارېدلی دي، که څه هم دا پايله يا رسېدنه د مالیکولي clock د اعتبار په اړه د شکونو له امله په جدي بحث کې ده. انجنيري تخنيکونه هم، په دې موخه کارېدلي دي، تر څو د لرغونو ژونديو موجوداتو د جسمونو د کار څرنګوالی وارزوي. د بېلګې په ډول: د Tyrannosaurus د منډې سرعت او د ذايقې ځواک يا د کوچنيو داړونکو حيواناتو د الوتنې ميخانيک. دا اړونده عمومي موضوع ده، چې د (X-ray microtomography) وړانګو په کارونې سره د فوسيلونو داخلي جزيات وڅېړو. لرغوني ژوند پوهنه، بيولوژي، لرغون پوهنه او paleoneurobiology سره يو کېږي، تر څو په انسانانو پورې د اړوندو نوعو اندوکرايني casts وڅېړو او د انسان د اعصابو تکامل روښانه کړو.<ref name="CowenHistLifeEd3Pxi2">{{Cite book|author=Cowen, R.|title=History of Life|url=https://archive.org/details/historyoflife0000cowe_u5z0|date=2000|pages=xi, 47–50, 61|publisher=Blackwell Science|edition=3rd|isbn=0-632-04444-6}}</ref><ref name="BrasierMcLoughlinEtAl2006FreshLook">{{Cite journal|author=Brasier, M.|pages=887–902|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075352/http://physwww.mcmaster.ca/~higgsp/3D03/BrasierArchaeanFossils.pdf|url-status=live|pmc=1578727|pmid=16754605|access-date=August 30, 2008|url=http://physwww.mcmaster.ca/~higgsp/3D03/BrasierArchaeanFossils.pdf|doi=10.1098/rstb.2006.1835|issue=1470|author2=McLoughlin, N.|volume=361|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]]|title=A fresh look at the fossil evidence for early Archaean cellular life|date=June 2006|name-list-style=amp|author4=Wacey, D.|author3=Green, O.|archive-date=September 11, 2008}}</ref><ref name="Twitchett">{{Cite journal|title=Rapid and synchronous collapse of marine and terrestrial ecosystems during the end-Permian biotic crisis|author=Twitchett R.J.|author2=Looy C.V.|author3=Morante R.|author4=Visscher H.|author5=Wignall P.B.|journal=Geology|volume=29|issue=4|pages=351–54|doi=10.1130/0091-7613(2001)029<0351:RASCOM>2.0.CO;2|bibcode=2001Geo....29..351T|year=2001|s2cid=129908787|url=https://semanticscholar.org/paper/ebf1dac4d32473be3fb1e0450c5f754f1d1157a5}}</ref><ref name="PetersonEtAl2005">{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.0503660102|pmid=15983372|author=Peterson, Kevin J.|author2=Butterfield, N.J.|name-list-style=amp|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=102|issue=27|pages=9547–52|date=2005|title=Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record|pmc=1172262|bibcode=2005PNAS..102.9547P|doi-access=free}}</ref><ref name="HutchinsonGarcia2002TrexSlow">{{Cite journal|author=Hutchinson, J.R.|author2=Garcia, M.|name-list-style=amp|date=February 28, 2002|title=''Tyrannosaurus'' was not a fast runner|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-02-28_415_6875/page/1018|journal=Nature|volume=415|pages=1018–21|doi=10.1038/4151018a|pmid=11875567|issue=6875|bibcode=2002Natur.415.1018H|s2cid=4389633}} Summary in press release [http://www.sciencenews.org/articles/20020302/fob1.asp No Olympian: Analysis hints ''Indominus Rex'' ran slowly, if at all] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415183735/http://www.sciencenews.org/articles/20020302/fob1.asp|date=April 15, 2008}}</ref><ref name="MM03">{{Cite journal|last=Meers|first=M.B.|date=August 2003|title=Maximum bite force and prey size of ''Tyrannosaurus rex'' and their relationships to the inference of feeding behavior|journal=Historical Biology|volume=16|issue=1|pages=1–12|doi=10.1080/0891296021000050755|s2cid=86782853}}</ref><ref name="MicroraptorWindTun">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/microraptor/liftdrag.html|title=The Four Winged Dinosaur: Wind Tunnel Test|publisher=Nova|access-date=June 5, 2010}}</ref><ref>{{cite journal|title=From clergymen to computers: the advent of virtual palaeontology|first1=Russell J.|last1=Garwood|first2=Imran A.|last2=Rahman|first3=Mark D. A.|last3=Sutton|year=2010|journal=Geology Today|volume=26|issue=3|pages=96–100|url=https://www.academia.edu/256386|access-date=June 16, 2015|doi=10.1111/j.1365-2451.2010.00753.x}}</ref><ref name="SuttonRahman2013">{{cite book|author1=Mark Sutton|author2=Imran Rahman|author3=Russell Garwood|title=Techniques for Virtual Palaeontology|url=https://books.google.com/books?id=qYwKAgAAQBAJ|date=2013|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-59125-3}}</ref><ref name="Bruner">{{cite journal|last=Bruner|first=Emiliano|title=Geometric morphometrics and palaeoneurology: brain shape evolution in the genus Homo|journal=Journal of Human Evolution|date=November 2004|volume=47|issue=5|pages=279–303|doi=10.1016/j.jhevol.2004.03.009|pmid=15530349}}</ref> لرغوني ژوند پوهنه، ان astrobiology سره هم د ژوند د ظهور د څرنګوالي په اړه د نمونو د رامنځته کولو او د ژوند د دليل د کشف کولو لپاره، د تخنيکونو د چمتو کولو په وسیله مرسته کوي.<ref>{{Cite journal|title=Astrobiology: A New Frontier for 21st Century Paleontologists|url=https://archive.org/details/sim_palaios_1998-04_13_2/page/n2|author=Cady, S.L.|journal=PALAIOS|volume=13|issue=2|date=April 1998|pages=95–97|doi=10.2307/3515482|pmid=11542813|jstor=3515482|bibcode=1998Palai..13...95C}}</ref> == سرچینې == 6lqcpmiu278cpbd0hw6k3kaosdrezlt 0 59239 368176 366834 2026-08-10T14:59:02Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368176 wikitext text/x-wiki '''د وګړو یا ډلو جنیټيک''' د جنیټیک یوه فرعي څانګه ده چې د جمعیتونو تر منځ د جنیټيکي توپیرونو په اړه بحث کوي او د تکاملي بیولوژۍ یوه برخه ده. د بیولوژۍ په دې څانګه کې د تطابق، تکثیر او د جمعیت د جوړښت په څېر ښکارندې یا پدیدې څېړل کېږي. <ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/subjects/population-genetics|title=Population genetics - Latest research and news|website=www.nature.com|access-date=2018-01-29}}</ref> د وګړو یا ډلو جنیټيک د معاصر تکاملي ترکیب په رامنځته کېدو کې یو حیاتي عنصر و. لومړني بنسټګران یې «سېوال رایټ»، «جي بي اېس هالډن» او «رونالډ فېشر» وو چې د کمیتي جنیټیک د اړوندو څانګو بنسټونه یې هم کېښودل. د وګړو جنیټیک په دودیز ډول یوه ډېره ریاضیکي څانګه ده او نظري، لابراتواري او ساحوي څېړنې په کې شاملې دي. د وګړو یا ډلو جنیټیکي ماډلونه هم د DNA د مسلسل  احصایوي استنتاج لپاره او هم د مفهوم د ثبوت او رد لپاره کارول کېږي. <ref>{{cite journal|last1=Servedio|first7=Jeremy|pmid=25489940|doi=10.1371/journal.pbio.1002017|pages=e1002017|issue=12|volume=12|date=9 December 2014|journal=PLOS Biology|title=Not Just a Theory—The Utility of Mathematical Models in Evolutionary Biology|first8=D. Justin|last8=Yeh|last7=Van Cleve|first1=Maria R.|first6=Caitlin A.|last6=Stern|first5=Emma E.|last5=Goldberg|first4=Courtney L.|last4=Fitzpatrick|first3=Sumit|last3=Dhole|first2=Yaniv|last2=Brandvain|author-link1=Maria Servedio|pmc=4260780}}</ref> == تاریخچه == د وګړو یا ډلو جنیټیک د منډلي وراثت او بیوسټاټيک ماډلونو تر منځ د روغې جوړې په توګه پیل شو. طبیعي انتخاب یوازې هغه وخت د تکامل لامل کېږي چې په یوه نفوس کې پوره جنیټيکي بېلابېلوالی موجود وي. د منډلي جنیټیک تر کشف وړاندې یوه عامه فرضیه د وراثت ترکیب و. خو د وراثت په ترکیب سره جنیټیکي بدلون په چټکۍ له منځه ځي او د طبیعي یا جنسي انتخاب په مرسته شوی تکامل داسې کېږي چې د منلو وړ نه وي. په منډلي وراثت سره په وګړو یا ډلو کې د بېلابېلوالي د ساتنې د څرنګوالي لپاره «هارډي واینبرګ» حل‌لاره وړاندې کوي. د دغه اصل له مخې د انتخاب، تحول [په وراثت کې ناڅاپي بدلون]، لېږدېدنې او جنيټيکي بدلون په نشتون کې د الیلونو (په یوه جین کې بدلونونه) زیاتوالی ثابت پاتې کېږي.<ref name="Ewens W.J. 20043">{{cite book|last=Ewens|first=W.J.|year=2004|title=Mathematical Population Genetics|url=https://archive.org/details/mathematicalpopu0000ewen_u3t1|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-20191-7|edition=2nd}}</ref> په دې برخه کې بل مهم ګام د بریتانیايي بیولوژېسټ او د احصایې متخصص «رونالډ فېشر» څېړنه وه. فېشر د مقالو په یوه ټولګه کې چې له ۱۹۱۸ کال وروسته پیل شوې او په ۱۹۳۰ کال کې د جنیټيکی نظریې په نامه کتاب ترې جوړ شو، وښوده چې د بیومټرېسټونو په مرسته دوامدار اندازه شوي ګډ بدلونونه د اکثرو جلا جینونو له ترکیبي کړنلارې سره رامنځته کېدای شي، طبیعي انتخاب په وګړو کې د الیلونو فرېکونسي بدلولی شي او په پایله کې تکامل ته رسېږي. بل انګرېز جنيټيک پوه « جي بي اېس هالډن» د مقالو په یوه لړۍ کې چې په ۱۹۲۴ کال کې پیل شوه، د شرایطو تر پراخې کچې لاندې په يوه جیني ځای کې د الیل د فرېکونسۍ د بدلون ریاضیات وکارول. هالډن د طبیعي انتخاب د واقعي دنیا د بېلګو لپاره احصایوي تحلیل وکاراوه، لکه د پتنګ تکامل او صنعتي میلانیزم؛ ده څرګنده کړه چې د انتخاب ضرایب ښايي تر هغه ډېر وي چې فېشر فکر کاوه، دا د ککړتیا تر ډېرېدو وروسته د ستر یا پټولو د یوې ستراتيژۍ په توګه د چټک تطبیقي تکامل لامل کېږي. <ref name="Bowler325-339">{{cite book|last=Bowler|first=Peter J.|author-link=Peter J. Bowler|title=Evolution : the history of an idea|year=2003|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=978-0-520-23693-6|edition=3rd|pages=[https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/325 325–339]|url=https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/325}}</ref><ref name="Larson221-243">{{cite book|last=Larson|first=Edward J.|title=Evolution : the remarkable history of a scientific theory|year=2004|publisher=Modern Library|location=New York|isbn=978-0-679-64288-6|edition=Modern Library|pages=[https://archive.org/details/evolutionremarka00lars/page/221 221–243]|url=https://archive.org/details/evolutionremarka00lars/page/221}}</ref> امریکايي بیولوژېسټ «سېوال رایټ» چې د حیواناتو د نژاد د اصلاح په ازمېښتونو کې یې مخینه لرله، د کوچنیو او نسبتاً منزوي وګړو یا ډلو د متقابلو جینونو پر ترکیب او هغو هم‌نژادي اغېزو یې تمرکز وکړ چې جنیټيکي بېځایه کېدنې ښيي. رایټ په ۱۹۳۲ کال کې د تطبیقي منظرې مفهوم وړاندې کړ او استدلال یې وکړ چې جینیټکي بېځایه کېدنه او هم‌نژادي کولی شي کوچني او منزوي فرعي جمعیتونه یا ډلې له یوه تطبیقي اوج څخه لرې کړي او طبیعي انتخاب ته دا اجازه ورکړي چې دغه کوچنی جمعیت د بېلابېلو تطبیقي اوجونو لوري ته واړوي. فېشر، هالډن او رایټ د وګړو یا ډلو د جنيټيک د څانګې بنسټ کېښود. دغه طبیعي انتخاب له منډلي جنيټيک سره مدغم شو چې د تکامل د کړنلارې د څرنګوالي په اړه د یوې واحدې نظریې په پراختیا کې لومړنی حیاتي ګام و. <ref name="Bowler325-339" /><ref name="Larson221-243" /> === معاصر ترکیب === د موجوداتو د جنیټيک ریاضیاتو په لومړیو کې د معاصر ترکیب د پیل په توګه وده وکړه. د «بیټي» په څېر ځينو لیکوالانو ادعا وکړه چې د موجوداتو جنیټيک د معاصر ترکیب هسته تعریفوي. د شلمې پېړۍ په لومړیو څو لسیزو کې ډېری ساحوي طبیعت‌پالان هم پر دې باور وو چې لامارکېزم او ارتوجینزېس په ژوندۍ نړۍ کې د لیدل شویو پېچلتیاوو لپاره غوره تشرېح وړاندې کوي. د معاصر ترکیب په جریان کې دغه نظریې له منځه لاړې او یوازې هغه تکاملي لاملونه وساتل شول چې د موجوداتو د جنيټيک د ریاضیاتو په چوکاټ کې بیانېدلی شوای. په دې اړه اجماع رامنځته شوه چې کوم تکاملي لاملونه ښايي پر تکامل اغېز وکړي، خو د بېلابېلو لاملونو د نسبي اهمیت په اړه د نظر یووالی نه موجود نه و.<ref>{{cite book|last=Beatty|first=John|title=Integrating Scientific Disciplines|volume=2|publisher=Springer Netherlands|isbn=9789024733422|pages=125–135|chapter=The Synthesis and the Synthetic Theory|doi=10.1007/978-94-010-9435-1_7|series=Science and Philosophy|year=1986}}</ref><ref>{{cite book|editor-last1=Mayr|editor-first1=Ernst|editor-link=Ernst Mayr|editor-first2=William B.|editor-last2=Provine|title=The Evolutionary synthesis : perspectives on the unification of biology|date=1998|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=9780674272262|pages=295–298|edition=[New ed].}}</ref><ref name="Provine88">{{cite book|last=Provine|first=W. B.|year=1988|title=Evolutionary progress|chapter=Progress in evolution and meaning in life|pages=49–79|publisher=University of Chicago Press}}</ref><ref name="Provine78">{{cite journal|last=Provine|first=William B.|year=1978|title=The role of mathematical population geneticists in the evolutionary synthesis of the 1930s and 1940s|journal=Studies of the History of Biology|volume=2|pages=167–192|pmid=11610409}}</ref><ref>{{cite book|last=Ford|first=E. B.|author-link=E.B. Ford|orig-year=1964|edition=4th|year=1975|title=Ecological genetics|url=https://archive.org/details/ecologicalgeneti0000ford|publisher=Chapman and Hall|location=London|pages=1ff}}</ref><ref>{{cite book|last=Mayr|first=Ernst|author-link=Ernst Mayr|year=1988|title=Toward a New Philosophy of Biology: Observations of an Evolutionist|location=Cambridge, Massachusetts|publisher=[[Harvard University Press|Belknap Press of Harvard University Press]]|page=[https://archive.org/details/bwb_W7-CSA-399/page/402 402]|isbn=978-0-674-89665-9|title-link=Toward a New Philosophy of Biology}}</ref><ref>{{cite book|editor-last=Mayr|editor-first=Ernst|editor-link=Ernst Mayr|editor-last2=Provine|editor-first2=William B.|title=The Evolutionary Synthesis : perspectives on the unification of biology|date=1998|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=9780674272262|pages=338–341|edition=[New ed].}}</ref> == څلور پروسې == === انتخاب === طبیعي انتخاب چې جنسي انتخاب هم په کې شاملېږي، هغه واقعیت دی چې ځينې ځانګړنې د ارګانېزم د ژوندي پاتې کېدو او تکثیر احتمال لوړوي. د وګړو جنیټیک طبیعي انتخاب د ژوندي پاتې کېدو د وړتیا او په یوه ځانګړګي چاپېریال کې د بیا زیږېدو د احتمال په توګه تعریفوي. د ژوندي پاتې کېدو وړتیا معمولاً د w=1-s په سمبول سره ښودل کېږي چې په دې کې s د انتخاب ضریب دی. <ref name="Provine782">{{cite journal|last=Provine|first=William B.|year=1978|title=The role of mathematical population geneticists in the evolutionary synthesis of the 1930s and 1940s|journal=Studies of the History of Biology|volume=2|pages=167–192|pmid=11610409}}</ref><ref>{{cite journal|last=Haldane|first=J. B. S.|author-link=J. B. S. Haldane|title=A Mathematical Theory of Natural and Artificial Selection, Part V: Selection and Mutation|journal=Mathematical Proceedings of the Cambridge Philosophical Society|year=1927|volume=23|pages=838–844|bibcode=1927PCPS...23..838H|doi=10.1017/S0305004100015644|issue=7}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Orr|first1=H. A.|title=The population genetics of beneficial mutations|doi=10.1098/rstb.2009.0282|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=365|issue=1544|pages=1195–1201|year=2010|pmid=20308094|pmc=2871816}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hermisson|first1=J.|last2=Pennings|first2=P. S.|title=Soft sweeps: molecular population genetics of adaptation from standing genetic variation|journal=Genetics|year=2005|volume=169|pages=2335–2352|doi=10.1534/genetics.104.036947|pmid=15716498|issue=4|pmc=1449620}}</ref> === تحول === تحول (په وراثت کې ناڅاپي بدلون) د نویو اللونو (alleles) په ډول د جنیټيکي بېلابېوالي نهايي سرچینه ده. پر دې سربېره کله چې یوې خوا ته د تحول یا ناڅاپي بدلون تمایل موجود وي، یعنې د بېلابېلو ناڅاپي بدلونونو د پېښېدو لپاره بېلابېل احتمالات وي، دغه تحول ښايي د تکامل پر مسیر اغېز وکړي؛ د بېلګې په توګه هغه مکرر تحول چې غواړي د انتخاب په مقابل مسیر کې وي، کولای شي د تحول-انتخاب تعادل رامنځته کړي. په مالیکوالي کچه، که له A څخه G ته د تحول پر ځای له G څخه A ته تحول ډېر پېښ شي، A لرونکي جینوټيپونه به تکامل ته تمایل ولري.<ref>{{cite journal|title=Deterministic Mutation Rate Variation in the Human Genome|journal=Genome Research|last1=Smith|first1=N. G. C.|last2=Webster|first2=M. T.|last3=Ellegren|first3=H.|year=2002|volume=12|pages=1350–1356|doi=10.1101/gr.220502|issue=9|pmid=12213772|pmc=186654}}</ref><ref name="Petrov 2000">{{cite journal|last1=Petrov|first1=D. A.|title=Evidence for DNA Loss as a Determinant of Genome Size|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-02-11_287_5455/page/1060|journal=Science|volume=287|issue=5455|year=2000|pages=1060–1062|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.287.5455.1060|pmid=10669421|bibcode=2000Sci...287.1060P}}</ref><ref>{{cite journal|last=Petrov|first=D. A.|year=2002|title=DNA loss and evolution of genome size in Drosophila|url=https://archive.org/details/sim_genetica_2002-05_115_1/page/81|journal=Genetica|volume=115|pages=81–91|doi=10.1023/A:1016076215168|issue=1|pmid=12188050|s2cid=5314242}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kiontke|first7=M. A.|s2cid=4503181|pmid=18024125|issue=22|doi=10.1016/j.cub.2007.10.061|pages=1925–1937|volume=17|journal=Current Biology|title=Trends, stasis, and drift in the evolution of nematode vulva development|year=2007|last7=Félix|first1=K.|first6=D. H. A.|last6=Fitch|first5=R.|last5=Sommer|first4=B.|last4=Podbilewicz|first3=I.|last3=Kolotuev|first2=A.|last2=Barrière|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Braendle|volume=6|editor1-first=Gregory S.|editor1-last=Barsh|pmc=2837400|pmid=20300655|issue=3|doi=10.1371/journal.pgen.1000877|journal=PLOS Genetics|first1=C.|title=Bias and Evolution of the Mutationally Accessible Phenotypic Space in a Developmental System|year=2010|first3=M. A.|last3=Félix|first2=C. F.|last2=Baer|pages=e1000877}}</ref><ref name="Palmer 2004">{{cite journal|last=Palmer|first=RA|title=Symmetry breaking and the evolution of development|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-29_306_5697/page/828|journal=[[Science (journal)|Science]]|year=2004|pages=828–833|volume=306|doi=10.1126/science.1103707|pmid=15514148|issue=5697|bibcode=2004Sci...306..828P|citeseerx=10.1.1.631.4256|s2cid=32054147}}</ref><ref name="West-Eberhard 2003">{{cite book|last=West-Eberhard|first=M-J.|year=2003|title=Developmental plasticity and evolution|url=https://archive.org/details/developmentalpla0000west|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512235-0}}</ref> === جنیټيک ډرېفټ === جنیټيک ډرېفټ په اللي فریکونسۍ کې بدلون راتلل دي چې د ناڅاپي بېلګې اخیستنې په پایله کې رامنځته کېږي. یعنې په بچیانو کې موجود اللونه د والدینو د اللونو ناڅاپي بېلګې دي. جنیتيک ډرېفټ ښايي د جیني ډولونو د ورکېدو لامل شي او په پایله کې جنیټيکي بېلابېوالی کم کړي. د طبیعي انتخاب پر خلاف چې د تکثیر د بریالیتوب په مټ جیني ډولونه لږ یا ډېر معمولوي، د جنیټيک ډرېفټ بدلونونه د چاپېریالي یا تطبیقي فشارونو له امله نه دي او هماغومره احتمال لري چې یو الل لږ یا ډېر معمول یا مشترک کړي. === د جین جریان === د جین جریان د جمعیتونو یا نوعو تر منځ د جینونو تبادلې ته ویل کېږي. په یوه نوعه کې د جین د جریان بېلګې مهاجرت [یا بل مېشت‌ځای ته حرکت] او بیا په ارګانېزمونو کې تکثیر او یا د ګردې تبادله ده. په نوعو کې د جینونو انتقال د هیبریډي ارګانېزمونو د تشکیل او د جین د افقي انتقال په ډول دی. د وګړو یا ډلو د جنیټيک ماډلونه د دې لپاره کارولی شو چې کوم جمعیتونه له یو بل څخه پام وړ جنیټيکي انزوا لري او د دې تر څنګ یې د هغوی د تاریخچې د بیا جوړولو لپاره هم کارولی شو.<ref name="Masel 2011">{{Cite journal|volume=21|pages=R837–R838|last=Masel|first=J.|author-link=Joanna Masel|title=Genetic drift|journal=Current Biology|year=2011|doi=10.1016/j.cub.2011.08.007|issue=20|pmid=22032182|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last=Futuyma|first=Douglas|title=Evolutionary Biology|url=https://archive.org/details/evolutionarybiol0000futu_v2j4|publisher=[[Sinauer Associates]]|year=1998|isbn=978-0-87893-189-7|page=Glossary}}</ref><ref name="avers">{{Cite book|last=Avers|first=Charlotte|year=1989|title=Process and Pattern in Evolution|url=https://archive.org/details/processpatternin00aver|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref>{{Cite journal|volume=188|pages=783–785|last=Wahl|first=L. M.|title=Fixation when N and s Vary: Classic Approaches Give Elegant New Results|journal=Genetics|year=2011|doi=10.1534/genetics.111.131748|issue=4|pmid=21828279|pmc=3176088}}</ref> ==== د جین افقي انتقال ==== د جین افقي انتقال له یوه موجود څخه بل هغه موجود ته د جنیټيکي موادو لېږد ته ویل کېږي چې ترې زیږېدلی نه وي. دا کار تر ډېره په یوکاریوټونو کې معمول دی. په طبابت کې د انټي بیوټیک د مقاومت له ډېرېدو سره مرسته کوي، ځکه کله چې یوه باکټریا د مقاومت جینونه ترلاسه کوي، په چټکۍ سره يې نورو ډلونو ته لېږدولی شي. په لویه کچه د انتقال بېلګه یوکاریوټي بډلویيډ روټیفرونه دي، داسې ښکاري چې په پراخه کچه یې جینونه له باکټریاوو، فنجي او نباتاتو څخه ترلاسه کړي دي. ویروسونه هم کولای شي د ارګانېزمونو تر منځ DNA ولېږدوي او د جینونو د انتقال امکان ان په بیولوژیکي برخو کې رامنځته کړي. د یوکاریوټونو او پروکاریوټونو د اجدادو د حجرو تر منځ په لوړه کچه د جین انتقال د کلوروپلاسټونو او مایټوکانډریا د ترلاسه کولو په جریان کې هم پېښ شوی دي.<ref name="Boucher Douady 2003">{{cite journal|last1=Boucher|first7=Rebecca J.|doi=10.1146/annurev.genet.37.050503.084247|issn=0066-4197|pages=283–328|year=2003|issue=1|volume=37|journal=Annual Review of Genetics|title=Lateral Gene Transfer and the Origins of Prokaryotic Groups|first8=W. Ford|last8=Doolittle|last7=Case|first1=Yan|first6=Camilla L.|last6=Nesbø|first5=Mary Ellen R.|last5=Boudreau|first4=David A.|last4=Walsh|first3=R. Thane|last3=Papke|first2=Christophe J.|last2=Douady|pmid=14616063}}</ref><ref>{{cite journal|last=Walsh|first=T.|title=Combinatorial genetic evolution of multiresistance|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=9|issue=5|pages=476–82|year=2006|pmid=16942901|doi=10.1016/j.mib.2006.08.009}}</ref><ref name="Kondo Nikoh 2002">{{cite journal|last1=Kondo|volume=99|bibcode=2002PNAS...9914280K|pmc=137875|pmid=12386340|doi=10.1073/pnas.222228199|issn=0027-8424|pages=14280–14285|year=2002|issue=22|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first1=N.|title=Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect|first5=T.|last5=Fukatsu|first4=M.|last4=Shimada|first3=N.|last3=Ijichi|first2=N.|last2=Nikoh|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sprague|first=G.|title=Genetic exchange between kingdoms|journal=Current Opinion in Genetics & Development|volume=1|issue=4|pages=530–533|year=1991|pmid=1822285|doi=10.1016/S0959-437X(05)80203-5}}</ref><ref name="Gladyshev Meselson 2008">{{cite journal|last1=Gladyshev|year=2008|s2cid=11862013|bibcode=2008Sci...320.1210G|pmid=18511688|doi=10.1126/science.1156407|issn=0036-8075|pages=1210–1213|issue=5880|first1=E. A.|volume=320|journal=Science|title=Massive Horizontal Gene Transfer in Bdelloid Rotifers|first3=I. R.|last3=Arkhipova|first2=M.|last2=Meselson|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:3120157}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Baldo|first1=A.|last2=McClure|first2=M.|title=Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts|journal=Journal of Virology|volume=73|issue=9|pages=7710–7721|date=1 September 1999|pmid=10438861|pmc=104298|doi=10.1128/JVI.73.9.7710-7721.1999}}</ref><ref name="rgruqh">{{cite journal|last1=Poole|first1=A.|last2=Penny|first2=D.|title=Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes|journal=BioEssays|volume=29|issue=1|pages=74–84|year=2007|pmid=17187354|doi=10.1002/bies.20516}}</ref> == سرچینې == 16nbuq4ryqylvdt0u6y8yu85nblcart 0 59259 368118 351731 2026-08-10T13:26:10Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368118 wikitext text/x-wiki '''کنجکاوي''' (انګلیسي: curiosity) (له لاتیني کلمې ''cūriōsitās''، او ''cūriōsus''  څخه اخیستل شوې چې د "محتاط، زیارکښ، پلټونکي یا کنجکاو" په معنا او له "مراقبت یا توجه" سره ورته کلمه ده) یو داسې کیفیت دی چې له پلټونکي فکر کولو سره تړاو لري لکه سپړنه یا پلټنه، څېړنه، او زده کړه، چې په انسانانو او نورو حیواناتو کې د مشاهدې له لارې څرګندېږي. کنجکاوي او پلټنه په پراخه کچه د انسان د پرمختګ له ټولو اړخونو سره تړاو لري، چې انسان پکې د زده کړې پروسې او د پوهې او مهارت ترلاسه کولو لېوالتیا مومي.<ref name="pmid13190171">{{Cite journal|author=Berlyne DE.|title=A theory of human curiosity.|journal=Br J Psychol|volume=45|issue=3|pages=180–91|year=1954|pmid=13190171|doi=10.1111/j.2044-8295.1954.tb01243.x}}</ref><ref name="pmid13252149">{{Cite journal|author=Berlyne DE.|title=The arousal and satiation of perceptual curiosity in the rat.|journal=J. Comp. Physiol. Psychol.|volume=48|issue=4|pages=238–46|year=1955|pmid=13252149|doi=10.1037/h0042968}}</ref><ref>Zuss, M. (2012) ''The Practice of Theoretical Curiosity''. New York, N.Y.: Springer Publishing. {{ISBN|978-94-007-2117}}</ref> د کنجکاوۍ اصطلاح د پوهې یا معلوماتو ترلاسه کولو د لېوالتیا په اړه د کنجکاو چلند یا احساس څرګندولو لپاره هم کارېدای شي. کنجکاوي د یوه رفتار یا چلند او احساساتو په توګه له زرګونو کلونو راهیسې نه یوازې د انساني پرمختګ ترشا محرک ځواک ګڼل شوی، بلکې په علم، ژبه او صنعت کې د پرمختګونو عامل هم ګڼل کېږي.<ref>Keller, H., Schneider, K., Henderson, B. (Eds.) (1994). ''Curiosity and Exploration''. New York, N.Y.: Springer Publishing. {{ISBN|9780387548678}}</ref> == لاملونه == کنجکاوي د ژوو په بېلابېلو ډولونو کې د فطري یا ذاتي ځانګړنې په توګه لیدل کېدای شي. په انسانانو کې له زیږېدو او ماشومتوبه نیولې تر لویوالي پورې په بېلابېلو عمرونو کې معمول ده، او په ډېرو نورو حیواناتو کې هم په اسانۍ سره لیدل کېدای شي؛ په دغو حیواناتو کې بیزوګانې، پیشوګانې او موږکان شامل دي. لومړني تعریفونه یې د معلوماتو لپاره تلوسه لرونکې لېوالتیا په توګه بیانوي. دا هڅوونکې غوښتنه پوهې، معلوماتو او پوهېدو ته له اشتیاق او تلوسې څخه رامنځته کېږي.<ref name="pmid10207585">{{Cite journal|vauthors=Ofer G, Durban J|title=Curiosity: reflections on its nature and functions.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychotherapy_winter-1999_53_1/page/35|journal=Am J Psychother|volume=53|issue=1|pages=35–51|year=1999|pmid=10207585|doi=10.1176/appi.psychotherapy.1999.53.1.35|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid131901712">{{Cite journal|author=Berlyne DE.|title=A theory of human curiosity.|journal=Br J Psychol|volume=45|issue=3|pages=180–91|year=1954|pmid=13190171|doi=10.1111/j.2044-8295.1954.tb01243.x}}</ref><ref name=":Loewenstein">{{cite journal|last1=Loewenstein|first1=G|year=1994|title=The psychology of curiosity: a review and reinterpretation|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1994-07_116_1/page/75|journal=Psychological Bulletin|volume=116|issue=1|pages=75–98|doi=10.1037/0033-2909.116.1.75|citeseerx=10.1.1.320.1976}}</ref> د کنجکاوۍ دغه دودیز نظرونه په دې وروستیو کې پراخ شوي ترڅو د کنجکاوۍ د هغو دوو حالتونو ترمنځ توپیر وکتل شي، چې د فطري او ذاتي سپړنې او پلټنې د چلند په توګه په ټولو حیواناتو کې شته،  او هغه چې د پوهې لپاره د تلوسې په توګه په ځانګړې توګه انسانانو ته منسوبېږي. دانیل برلین درې مهم متغیرونه پېژندلي چې د کنجکاوۍ په رامنځته کولو او لمسون کې رول لوبوي. دا درې روان-فزیکي متغیرات، ایکولوژیکي متغیرات، او پرتلیز (collative) متغیرونه دي. روان-فزیکي متغیرونه له فزیکي سختۍ یا شدت سره مطابقت لري، په داسې حال کې چې ایکولوژیکي متغیرونه د هڅونې له اهمیت او د کار له تړاو سره اړوند دي. پرتلیز متغیرونه د "collative" په نوم یادېږي ځکه د بېلابېلو محرکاتو یا ځانګړتیاوو ترمنځ پرتلنه کول پکې شامل دي، کوم چې ښایي په واقعي توګه درک شي یا هم د حافظې له لارې یاد ته راوړل شي. برلین څلور پرتلیز متغیرونه یاد کړي، چې نوښت یا تازه‌والی، پیچلتیا، ناڅرګندتیا یا عدم قطعیت، او تضاد یا اختلاف دی. په ورته وخت کې هغه وايي، چې ټول پرتلیز متغیرات ممکن تضاد (conflict) راونغاړي. سربېره پر دې، هغه درې متغیرات د نوښت یا تازه‌والي لپاره ضمیمه ګڼلي، چې بدلون، حیرانتیا یا هیښتیا، او ناسازګاري یا عدم موافقت دی. بالاخره کنجکاوي نه یوازې له پورته ذکر شوو متغیراتو ("ځانګړې پلټنې") سره تړلو ځینو محرکاتو د درک له امله پارېدای او رامنځته کېدای شي، بلکې د محرک د نشتوالي له امله د "خستګۍ او بېخوندۍ" ("متنوع سپړنې") له مخې هم پارېدای شي.<ref name=":Berlyne">{{cite book|last1=Berlyne|first1=D.E.|title=Conflict, arousal, and curiosity|date=1960|location=New York, NY|publisher=McGraw-Hill}}</ref><ref name=":Berlyne2">{{cite book|last1=Berlyne|first1=D.E.|title=Conflict, arousal, and curiosity|date=1960|location=New York, NY|publisher=McGraw-Hill}}</ref> == تیورۍ == د نورو غوښتنو یا هیلو او اړتیاو په څېر چې د اشتها یا تمایل کیفیت لري (د بېلګې په توګه خواړه)، کنجکاوي هم له سپړونکي چلند او د بدلې یا جایزې له تجربو سره تړاو لري. کنجکاوي د مثبتو احساساتو او د پوهې ترلاسه کولو په توګه بیانېدای شي. کله چې د یو چا کنجکاوي راټوکېدلې وي، په طبیعي توګه بدله او لذت ګڼل کېږي. د نوو معلوماتو کشف هم ښایي بدله ورکوونکی وي، ځکه دا کولی شي د لېوالتیا د تحریکولو پرځای د ناڅرګندتیا او عدم قطعیت د ناڅرګند حالت په کمولو کې مرسته وکړي. تیورۍ د دې اړتیا په اړه د لا ډېر پوهېدو په هڅو کې رامنځته شوې چې د ناڅرګند حالت او د پلټونکو چلندونو په خوندورو تجربو کې د شریکېدو لیوالتیا اصلاح کړي.<ref>{{cite journal|last=Berlyne|first=D.E.|year=1957|title=Uncertainty and conflict: A point of contact between information-theory and behavior-theory concepts|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1957-11_64_6/page/329|journal=Psychological Review|volume=64|issue=6, Pt.1|pages=329–339|doi=10.1037/h0041135|pmid=13505970}}</ref> == د عصبي اړخونو او جوړښتونو رول == که څه هم د کنجکاوۍ ښکارنده په پراخه کچه د توجه وړ ده، خو د هغې اصلي لاملونه له تیوریو هاخوا لا هم تر ډېره ناڅرګند دي. که څه هم، وروستیو څېړنو د نیورولوژیکي میکانیزمونو په اړه یو څه پوهاوی رامنځته کړی چې د بدلې د مسیر په توګه پېژندل شوی، کوم چې ښایي له کنجکاوۍ سره پر تړلو ځانګړتیاوو لکه زده کړه، حافظه، او هڅونه اغېزې ولري. د کنجکاوۍ د پیچلي ماهیت له امله، هغه څېړنې چې د دغو ځانګړتیاوو پر لرونکو ځانګړو عصبي پروسو تمرکز کوي، کولی شي په ټولیزه توګه د کنجکاوۍ د ښکارندې په ښه درک کولو کې مرسته وکړي. <ref>{{cite web|url=http://health.usnews.com/health-care/for-better/articles/2017-08-04/how-curiosity-changes-your-brain|title=Archived copy|access-date=2017-08-04|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804215305/http://health.usnews.com/health-care/for-better/articles/2017-08-04/how-curiosity-changes-your-brain|archive-date=2017-08-04}}</ref> == لومړني پرمختګونه == جان پیاجه (Jean Piaget) د ماشومانو په برخه کې یو خورا اغېزناک څېړونکی ګڼل کېږي. هغه استدلال کوي، چې نوي زیږېدلي او ماشومان په دوامداره توګه هڅه کوي چې خپل واقعیت درک کړي او دا د دوی له فکري ودې سره مرسته کوي. د پیاجه په وینا، ماشومان فرضیې رامنځته کوي، تجربې کوي او بیا د هغه څه پربنسټ چې دوی یې ګوري د خپلو فرضیو ارزونه کوي. نوموړی لومړی کس و، چې د ماشومانو کړنې یې له نږدې مستندې کړې او د دوی د چاپیریال په اړه د ازموینې او زده کړې لپاره یې د ثابتې او حساب کړې هڅې په توګه تشریح او تفسیر کړې.<ref name="academia.edu">Engel, S. 2011. Children's need to know: Curiosity in schools. Harvard Educational Review. Retrieved from {{cite journal|url=https://www.academia.edu/1268822|title=Children's Need to Know: Curiosity in Schools|journal=Harvard Educational Review|volume=81|issue=4|pages=625–645|access-date=2017-12-04|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710014622/http://www.academia.edu/1268822/Children_s_Need_to_Know_Curiosity_in_Schools|archive-date=2015-07-10|last1=Engel|first1=Susan|year=2011|doi=10.17763/haer.81.4.h054131316473115}}</ref> په ماشومانو کې د کنجکاوۍ یا تجسس لپاره په نړیواله کچه منل شوی تعریف نشته. د کنجکاوۍ په اړه ډېری څېړنې پر لویانو متمرکزې دي، او کوم چې معمولا د ځان راپور ورکولو تګلارې پکې کارېږي هغه د ماشومانو په اړه د څېړنې لپاره نامناسبې او د تطبیق وړ نه دي. کنجکاوي اکثرا د یوه بالغ کس لپاره د منسوبې ځانګړنې په توګه ګڼل کېږي او په کوچنیو ماشومانو کې بیا د نړۍ په اړه د دوی د لید د نوې راټوکېدلې ځانګړنې په توګه پېژندل کېږي.<ref name="psy.cmu.edu">Jirout, J. & Klahr, D. 2012. Children's scientific curiosity: In search of an operational definition of an elusive concept. Developmental Review. Retrieved from {{cite web|url=http://www.psy.cmu.edu/~klahr/pdf/curiosity_dr_finalrev.pdf|title=Archived copy|access-date=2015-08-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082849/http://www.psy.cmu.edu/~klahr/pdf/curiosity_dr_finalrev.pdf|archive-date=2015-09-24}}</ref> سپړونکی یا اکتشافي چلند معمولا په ماشومانو کې لیدل کېږي او د دوی د کنجکاوۍ له پراختیا سره تړاو لري. ګڼ شمېر څېړنې د ماشومانو کنجکاوي په ساده توګه د لوبو له نوو او اشنا سامانونو سره د دوی د تعامل او چلند په لیدلو سره ګوري.<ref name="psy.cmu.edu" /> د هغه اضطراب او تشویش چې ماشومان یې احساسوي او د دوی د کنجکاوۍ تر منځ د اړیکې په اړه هم ځینې شواهد موندل شوي. یوې څېړنې موندلې چې په ۱۱ کلنو ماشومانو کې کنجکاوي په منفي توګه له رواني ناسازګارۍ او ګډوډۍ سره تړاو درلود او هغه ماشومان چې د ټولګي په چاپېریال کې ډېر اضطراب او ناارامي ښيي، لږ کنجکاو چلند لري. دا هم ویل شوي، چې د ټولګي د زده کړو ځینې مشخص اړخونه هم په کنجکاوۍ پورې اړه لري چې د زده کوونکو د اضطراب تر اغېزې لاندې راتللی شي.<ref name="psy.cmu.edu" /> == د ناروغۍ اغېزې == بېلابېلې عصبي ناروغۍ یا نور رواني اختلالات کولی شي د کنجکاوۍ یا تجسس پر بېلابېلو ځانګړنو اغېزې وکړې، د بېلګې په توګه د الزایمر ناروغي پر حافظه او یا هم د خپګان یا افسردګۍ ناروغي پر هڅونه او بدله اغېزې کوي. الزایمر یوه عصبي ناروغي ده چې په مستقیم ډول د حافظې پر وړتیا او ظرفیت اغېزه کوي. خپګان یا افسردګي بیا د خوی او مزاج اختلال دی چې په خپل شاوخوا چاپېریال کې د یو چا د لېوالتیا د نشتوالي او د خپګان یا نهیلۍ په احساساتو سره پېژندل کېږي. د تازه او نوو محرکاتو لپاره د کنجکاوۍ نشتوالی هم ښایي د دغو او نورو ناروغیو لپاره د یوه بالقوه وړاندوینه کوونکي عامل په توګه وکارول شي.<ref name="Zola">{{cite journal|last1=Stuart|first1=Z.|last2=Cecelia|first2=M.|last3=Allan|first3=L.|last4=James|first4=L.|year=2011|title=Predicting the onset of Alzheimer's disease with a behavioral task|journal=Alzheimer's & Dementia|volume=7|issue=4|page=S549|doi=10.1016/j.jalz.2011.05.1549|s2cid=54259243}}</ref> == سرچینې == ok5rnszealaajpk5h00xsprx232oxd8 0 59265 368105 277644 2026-08-10T12:59:10Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368105 wikitext text/x-wiki د مشاهدې وړ نړۍ د [[کاينات| نړۍ]] هغه کروي‌ډوله برخه ده چې په هغې کې اوس‌مهال له [[ځمکه|ځمکې]] او یا په فضا کې له ځای پر ځای شوو تلسکوپونو او څېړنیزو مرکزونو څخه د رصد کېدلو وړ ټول جسمونه شامل دي؛ دغه جسمونه له‌دې امله د مشاهدې وړ دي چې له هغو څخه بهر شوو الکترومقناطیسي وړانګو د نړۍ د پراخېدنې راهیسې تر اوس‌مهاله پورې [[لمريز غونډال]] او ځمکې ته د رارسېدو لپاره پوره وخت درلود. د مشاهدې وړ نړۍ کې ښایي شاوخوا ۲ تریلیونه (بیلیارده) کهکشانونه شتون ولري، که څه هم د New Horizons د موندنو پر بنسټ دغه شمېر په ۲۰۲۱ کې یوازې څو سوه بیلیونه (میلیارده) اټکل شوی دی. که چېرې نړۍ یوشان وانګېرل شي (داسې چې ټوله نړۍ د هم‌جنسو موادو له مساوي وېش څخه رامنځ‌ته شوې وي)، نو په ټولو لورو کې د مشاهدې وړ نړۍ تر څنډو پورې واټن به کابو یوشان وي؛ په‌دې معنی چې د رصد وړ نړۍ داسې یوه کروي سیمه وي چې مرکز یې د راصد (مشاهده‌کوونکي) موقعیت دی. په نړۍ کې هر پروت ټکی خپله ځانګړې د رصد وړ نړۍ لري، چې کېدای شي د ځمکې په مرکزیت سره د مشاهدې وړ له نړۍ سره ګډه برخه ولري او یا هم ورڅخه جلا وي. <ref name="Conselice">{{cite journal|title=The Evolution of Galaxy Number Density at ''z'' < 8 and Its Implications|first=Christopher J.|last=Conselice|display-authors=etal|journal=The Astrophysical Journal|volume=830|issue=2|year=2016|arxiv=1607.03909v2|bibcode=2016ApJ...830...83C|doi=10.3847/0004-637X/830/2/83|page=83|s2cid=17424588}}</ref><ref name="NYT-20161017">{{cite news|last=Fountain|first=Henry|title=Two Trillion Galaxies, at the Very Least|url=https://www.nytimes.com/2016/10/18/science/two-trillion-galaxies-at-the-very-least.html|date=17 October 2016|work=[[New York Times]]|access-date=17 October 2016}}</ref><ref name="ann21001">{{cite news|last=Lauer|first=Todd|title=NOIRLab Scientist Finds the Universe to be Brighter than Expected|url=https://noirlab.edu/public/announcements/ann21001/|date=12 January 2021|work=[[NOIRLab]]|access-date=12 January 2021}}</ref><ref name="arxiv:2011.03052">{{cite journal|last1=Lauer|last24=Reuter|last27=Showalter|first26=Paul|last26=Schenk|first25=Stuart J.|last25=Robbins|first24=Dennis C.|first23=Simon B.|last28=Singer|last23=Porter|first22=Joel W.|last22=Parker|first21=Catherine B.|last21=Olkin|first20=J. I.|first27=Mark R.|first28=Kelsi N.|first19=Jeffrey M.|issue=2|s2cid=226277978|hdl=1721.1/133770|bibcode=2021ApJ...906...77L|arxiv=2011.03052|doi=10.3847/1538-4357/abc881|pages=77|volume=906|last29=Verbiscer|date=11 January 2021|journal=The Astrophysical Journal|title=New Horizons Observations of the Cosmic Optical Background|first30=Leslie A.|last30=Young|first29=Anne J.|last20=Núñez|last19=Moore|first1=Tod R.|first5=S. Alan|first8=Carey M.|last8=Lisse|first7=Daniel D.|last7=Durda|first6=Marc W.|last6=Buie|last5=Stern|first9=A. R.|first4=John R.|last4=Spencer|first3=Harold A.|last3=Weaver|first2=Marc|last2=Postman|last9=Poppe|last10=Binzel|first18=William B.|last15=Horányi|last18=McKinnon|first17=Ivan R.|last17=Linscott|first16=J. J.|last16=Kavelaars|first15=Mihaly|first14=W. M.|first10=Richard P.|last14=Grundy|first13=Andrew F.|last13=Cheng|first12=Bonnie J.|last12=Buratti|first11=Daniel T.|last11=Britt|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021ApJ...906...77L/abstract}}</ref> دلته د «مشاهدې وړ» ګړنه د نومهالي ټکنالوجۍ پر مټ د یوه جسم د نور او یا نورو معلوماتو د نومېرلو پر وړتیا او یا دا چې د نومېرنې کوم څیز شتون لري او یا نه، ټینګار نه‌کوي. دا ګړنه د نور د سرعت له مخې رامنځ‌ته شوې فزیکي محدودې ته اشاره کوي. هېڅ سېګنال نه‌شي کولای له نور څخه لا ګړندی حرکت وکړي، نو له‌دې امله تر ټولو اوږد یو واټن شتون لري (چې د ذراتو د افق په نوم یادېږي) او له هغه واټن څخه هاخوا هېڅ څه د نومېرلو وړ نه‌دي، ځکه چې سېګنالونه یې لا تراوسه موږ ته نه‌دي رسېدلي. «د لېدو وړ نړۍ» کې یوازې هغه سېګنالونه شامل دي چې د بیا یوځای‌کېدنې پېر راهیسې خپاره شوي دي، او دا هغه مهال دی چې د هایدروجن اټومونه له پروتونونو او الکترونونو څخه رامنځ‌ته او فوتونونه د انرژۍ په بڼه ازادېږي؛ خو «د مشاهدې وړ نړۍ» کې هغه سېګنالونه شامل دي چې د نړۍ د پراخېدنې له پیل راهیسې خپاره شوي دي، او دا هغه مهال دی چې په دودیزې فزیکي کیهان‌پوهنه کې ستره چاودنه (بېګ بنګ) او په نومهالې کیهان‌پوهنه کې د تورم پېر پای انګېرل کېږي. ځیني وخت استروفزیک‌پوهان د «لېدو وړ نړۍ» او «مشاهدې وړ نړۍ» سره جلا ګڼي. هم‌خوځنده واټن هغه ځانګړی واټن دی چې د نور د خپرېدنې راهیسې د نړۍ د پراخېدنې له مخې تر هغو اجسامو پورې حسابېږي، چې د شالید کیهاني مایکروویو وړانګې (CMBR) ورڅخه ازادې شوې دي؛ دغه واټن د دم‌مهالې لېدو وړ نړۍ شعاع ښیي چې کابو 14.0 بیلیونه نجومي فرسخه (کابو 45.7 بیلیونه نوري کاله) واټن دی. دا په داسې حال کې ده چې د مشاهدې وړ نړۍ تر څنډو پورې هم‌خوځنده واټن کابو 14.3 بیلیونه نجومي فرسخه (کابو 46.6 بیلیونه نوري کاله)، کابو ۲ سلنه اوږد دی. د مشاهدې وړ نړۍ شعاع کابو 46.5 بیلیونه نوري کاله او قطر یې کابو 28.5 نجومي ګیګافرسخه (93 بیلیونه نوري کاله، یا 8.8×10²⁶ متره او یا 2.89×10²⁷ فوټه) اټکلېږي، چې له 880 یوتامترو سره مساوي دی. د بحراني کثافت او د مشاهدې وړ نړۍ د قطر په پام کې نیولو سره به د محاسبې له مخې د دغې نړۍ د واړو باقاعده جسمونو ټولیزه کتله کابو 1.5×10⁵³ کیلوګرامه وي. د ۲۰۱۸ کال په نوامبر کې د ستورپوهانو د څېړنو له مخې د ماوراءکهکشاني شالید نور (EBL) کابو 4×10⁸⁴ فوتونه محاسبه شوی ؤ. <ref name="mapofuniverse">{{cite journal|last=Gott III|url=http://www.astro.princeton.edu/universe/ms.pdf|arxiv=astro-ph/0310571|bibcode=2005ApJ...624..463G|doi=10.1086/428890|date=2005|pages=463–484|issue=2|volume=624|journal=The Astrophysical Journal|title=A Map of the Universe|first=J. Richard|author8=Jon Brinkmann|author7=Neta Bahcall|author6=Max Tegmark|author5=Michael Vogeley|author4=Fiona Hoyle|author3=David Schlegel|author2=Mario Jurić|display-authors=4|s2cid=9654355}}</ref><ref>[http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html#DN Frequently Asked Questions in Cosmology]. Astro.ucla.edu. Retrieved on 2011-05-01.</ref><ref name="ly93">{{cite journal|last=Lineweaver|first=Charles|author2=Tamara M. Davis|date=2005|title=Misconceptions about the Big Bang|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2005-03_292_3/page/36|journal=Scientific American|volume=292|issue=3|pages=36–45|doi=10.1038/scientificamerican0305-36|bibcode=2005SciAm.292c..36L}}</ref><ref>{{cite book|author1=Itzhak Bars|author2=John Terning|title=Extra Dimensions in Space and Time|url=https://books.google.com/books?id=fFSMatekilIC&pg=PA27|access-date=1 May 2011|year=2009|publisher=Springer|isbn=978-0-387-77637-8|pages=27–}}</ref><ref>See the "Mass of ordinary matter" section in this article.</ref><ref name="NYT-20181203">{{cite news|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=All the Light There Is to See? 4 x 10⁸⁴ Photons|url=https://www.nytimes.com/2018/12/03/science/space-stars-photons-light.html|date=3 December 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=4 December 2018}}</ref><ref name="SCI-20181130">{{cite journal|author=The Fermi-LAT Collaboration|title=A gamma-ray determination of the Universe's star formation history|url=https://archive.org/details/science_2018-11-30_362_6418/page/1031|date=30 November 2018|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=362|issue=6418|pages=1031–1034|doi=10.1126/science.aat8123|pmid=30498122|arxiv=1812.01031|bibcode=2018Sci...362.1031F}}</ref> څرنګه چې د نړۍ پراخېدنه په ګړندیتوب روانه ده، داسې برېښي چې په پای کې به زموږ د سیمه‌ییزې زبرموښتې څخه بهر، ټول دم‌مهاله د مشاهدې وړ جسمونو په زمان کې کنګل شي، په داسې حال کې چې وروسته له هغې به هم په تدریج سره لا سور او مړ نور خپروي. د بېلګې په توګه: هغه جسمونه چې سره رنګ ته د اوښتنې ''z'' قیمت یې له 5 څخه تر 10 پورې دی، وروسته له 4 تر 6 بیلیونو کلونو به زیاتي د مشاهدې وړ نه‌وي. سربېره پر دې، د یوه ټاکلي هم‌خوځنده واټن (دم‌مهال کابو 19 بیلیونه نجومي فرسخه) څخه ور هاخوا پرتو جسمونو څخه خپرې شوې نوري وړانګې به هېڅ‌کله هم ځمکې ته راونه‌رسېږي.<ref name="Loeb2002">{{cite journal|doi=10.1103/PhysRevD.65.047301|title=Long-term future of extragalactic astronomy|journal=Physical Review D|volume=65|issue=4|pages=047301|year=2002|last1=Loeb|first1=Abraham|arxiv=astro-ph/0107568|bibcode=2002PhRvD..65d7301L|s2cid=1791226}}</ref> == «نړۍ» د «مشاهدې وړ نړۍ» پر وړاندې == د ټولې نړۍ (کایناتو) لویوالی جوت نه‌دی او کېدای شي بې‌پایه پراخه وي. د نړۍ یوه ستره برخه دومره لېرې پرته ده چې د سترې چاودنې (بېګ بنګ) راهیسې تېره شوې موده ورته ځمکې او یا فضایي مرکزونو ته د خپرو شوو وړانګو د رارسېدو لپاره بسیا کوونکې نه‌وه. په راتلونکې که به د لېرې کهکشانونو نور، ځمکې ته د رارسېدو لپاره لا زیات وخت ولري، نو تمه کېږي چې د کایناتو لا زیاتې برخې د مشاهدې وړ وګرځي. سره له‌دې، د هوبل د قانون پر بنسټ، هغه سیمې چې په پوره اندازه له ځمکې څخه لېرې پرتې دي د نور د سرعت په پرتله لا ګړندۍ د پراختیا او ځمکې څخه د لېرې کېدو په حال کې دي (ځانګړی نسبیت په ورته ځایي سیمه کې د نور له سرعت څخه په لوړ سرعت سره د نږدې جسمونو نسبي حرکتونو څخه مخنیوی کوي؛ خو د لېرې جسمونو لپاره چې ترمنځ پرته فضا یې د پراخېدو په حال کې ده، داسې کوم خنډ شتون نه‌لري؛ د لا زیاتو معلوماتو لپاره د ځانګړي واټن کارونې وګورئ) او سربېره پر دې داسې برېښې چې د پراخېدنې سرعت د تیارې انرژي له کبله د زیاتېدو په حال کې دی.<ref>{{cite book|first=Andrew|last=Liddle|date=2015|publisher=John Wiley|title=An Introduction to Modern Cosmology|isbn=9781118502143|url=https://www.google.com/books/edition/An_Introduction_to_Modern_Cosmology/4lPWBgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=infinite+universe+observable&pg=PA33&printsec=frontcover}}</ref> که چېرې د تیارې انرژۍ پایښت ثابت وانګېرل شي (د کیهان‌پېژندنې یو نه‌بدلېدونکي ثابت په څېر)، داسې چې د نړۍ پراخېدنه همداسې په چټکۍ سره دوام ومومي، نو بیا هم یو «راتلونکې د لېدو وړ محدوده» به شتون ولري، چې له هغې هاخوا پراته جسمونه به په اوږد او بې‌پایه راتلونکي کې هېڅ‌کله هم د مشاهدې وړ نړۍ ته رادننه نه‌شي، دا ځکه چې د نوموړې محدودې څخه بهر جسمونو څخه خپرې شوې نوري وړانګې هېڅ‌کله ځمکې که نه‌رارسېږي؛ خو یوه باریکي شتون لري: څرنګه چې د هوبل پارامتر د وخت په تېرېدو سره کمېږي، نو د داسې یوې پېښې شتون شونی دی چې په ترڅ کې به یې هغه کهکشان، چې د نور د سرعت په پرتله یوازې په کوچني توپیر سره ګړندی له ځمکې څخه لېرې کېږي، داسې یو سېګنال خپور کړي چې په پای کې به ځمکې ته راورسېږي. که چېرې د نړۍ پراخېدنه تلپاتې وبلل شي، نوموړې راتلونکې د لېدو وړ محدوده د 19 بیلیونو نجومي فرسخو (62 بیلیونه نوري کاله) هم‌خوځنډه واټن په پام کې نیولو سره محاسبه کېدلای شي، چې د دغې محاسبې له مخې د بې‌پایه راتلونکي په لړ کې په تیوریکي توګه د مشاهدې وړ کهکشانونو شمېر به یوازې د 2.36 ضریب په اندازه د دم‌مهال مشاهدې وړ کهکشانونو له شمېر څخه لوی وي (په‌دې محاسبه کې ځیني هغه جسمونه چې سره رنګ ته اوښتنې له امله د لېدو وړ نه‌ګرځي، له پامه غورځول شوي).<ref>[http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=575 Is the universe expanding faster than the speed of light?] (see the last two paragraphs)</ref> که څه هم، په تیوریکي توګه به راتلونکي کې لا زیات کهکشانونه د مشاهدې وړ وګرځي، خو د عمل په ډګر کې له ګڼ‌شمېر کهکشانونو څخه خپور شوی نور به د تلپاتې پراخېدنې له امله دومره سره رنګ ته واوړي چې له سترګو به پنا او ناڅرګنده شي. یوه بله باریکې دا ده چې یو کهکشان باید د یوه ټاکلي خوځنده واټن دننه ځای ولري ترڅو مشاهدې وړ نړۍ کې «پروت» وبلل شي؛ که چېرې موږ د کهکشان د تېر شوي عمر په هره کومه شېبه خپور شوی سېګنال ترلاسه کړای شو (داسې وګڼئ چې له کهکشان څخه یو سېګنال له سترې چاودنې څخه ۵۰۰ میلیونه کاله وروسته استول شوی دی)، خو د نړۍ د پراخېدنې له امله به داسې نور سېګنالونه شتون ولري چې وروسته له هغې ټاکلې شېبې خپاره شوي خو هېڅ‌کله به ځمکې ته په اوږد او بې‌پایه راتلونکي کې راونه‌رسېږي، که څه هم په ورته هم‌خوځنده واټن کې، چې د مشاهدې وړ نړۍ له هم‌خوځنده شعاع څخه کوچنی دی، پاتې کېږي (د هم‌خوځنده واټن په تعریف کې وخت ثابت انګېرل کېږي- د ځانګړي واټن پر خلاف، چې فضا د پراخېدنې له امله د شاتګ یا لېرې کېدو سرعت د تعریفولو لپاره کارول کېږي)؛ د یوې ساده بېلګې په توګه: موږ هېڅ وخت پوهېدلای نه‌شو چې یو کهکشان له سترې چاودنې څخه ۱۰ بیلیونه کاله وروسته څرنګه بڼه درلوده او یا په کومه بڼه تر سترګو کېده. د دغه حقیقت په کارولو څخه د داسې یوې کیهانې پېښې افق تعریفول شوني دي، چې د وخت په تېرېدو سره له ځمکې څخه پروت واټن یې د بدلون په حال کې دی. د بېلګې په توګه: دغه افق پورې اوسنی واټن کابو  ۱۶ بیلیونه نوري کاله دی، په‌دې معنی چې که چېرې دم‌مهال داسې یوه پېښه (چې په ۱۶ بیلیونه نوري واټن کې پرته ده) رامنځ‌ته شي، نو له رامنځ‌ته شوې پېښې څخه خپور شوی سېګنال به په راتلونکي کې ځمکې ته راورسېږي؛ خو که چېرې پېښه له ۱۶ بیلیونه نوري کلونو واټن څخه لا لېرې پرته وي، نو خپور شوی سېګنال به هېڅ‌کله ځمکې ته ونه‌رسېږي.<ref>{{cite journal|last=Krauss|first=Lawrence M.|author2=Robert J. Scherrer|title=The Return of a Static Universe and the End of Cosmology|url=https://archive.org/details/sim_general-relativity-and-gravitation_2007-10_39_10/page/1545|journal=General Relativity and Gravitation|volume=39|issue=10|pages=1545–1550|date=2007|doi=10.1007/s10714-007-0472-9|arxiv=0704.0221|bibcode=2007GReGr..39.1545K|s2cid=123442313}}</ref><ref>[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=102715275 Using Tiny Particles To Answer Giant Questions]. Science Friday, 3 Apr 2009. According to the [https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=102715275 transcript], [[Brian Greene]] makes the comment "And actually, in the far future, everything we now see, except for our local galaxy and a region of galaxies will have disappeared. The entire universe will disappear before our very eyes, and it's one of my arguments for actually funding cosmology. We've got to do it while we have a chance."</ref><ref>See also [[Faster than light#Universal expansion]] and [[Future of an expanding universe#Galaxies outside the Local Supercluster are no longer detectable]].</ref> == سرچینې == fdj21caa0pw7asodvbo2c8zzgzqoj1r 0 59495 368219 366322 2026-08-10T16:23:08Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368219 wikitext text/x-wiki د اوکام اُستُره (په لاتین کې: novacula Occami)، چې د «سپما اصل» یا د سپما قانون (په لاتین کې: lex parsimoniae) په توګه هم پېژندل کېږي، د مسألې د حل پرنسیپ دی: «واقعیتونه باید د اړتیا له کچې څخه ډېر نه‌شي»؛ چې کله ناکله په ناسم ډول د «تر ټولو ساده بیان په ټولیز ډول تر ټولو ښه بیان دی» په توګه انګېرل کېږي. دغه مفکوره انګلیسي فرانسیسکن راهب «د اوکهام اوسېدونکی ویلیام» (کابو ۱۲۸۷ تر ۱۳۴۷ زېږدیز پورې) – یو مَدرسي فیلسوف او الهیات‌پوه – پورې په وار، وار سره اړوند بلل شوې ده، که څه هم هغه هېڅکله دغه الفاظ کارولې نه‌دي. دغه فلسفي استره د داسې یو چلند پر کارولو ټینګار کوي چې که چېرې د ورته وړاندوینې په هکله پرتله‌ییزې فرضیې وړاندې کېږي، داسې یوه د حل لاره باید غوره شي چې تر ټولو کمې فرضیې (انګېرنې) ولري؛ دا د هغو فرضیو تر منځ د غوره کولو په معنی نه‌ده چې بېلابېلې وړاندوینې ترسره کوي.<ref>[http://www.irishphilosophy.com/2014/05/27/who-sharpened-occams-razor/ Who sharpened Occam’s Razor?]</ref><ref>{{cite journal|last1=Schaffer|first1=Jonathan|year=2015|title=What Not to Multiply Without Necessity|url=http://www.jonathanschaffer.org/laser.pdf|journal=Australasian Journal of Philosophy|volume=93|issue=4|pages=644–664|doi=10.1080/00048402.2014.992447|s2cid=16923735}}</ref><ref>{{cite web|last1=Duignan|first1=Brian|title=Occam's Razor|url=https://www.britannica.com/topic/Occams-razor|website=Encyclopedia Britannica|access-date=11 May 2021}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/occam.html|title=What is Occam's Razor?|website=math.ucr.edu|access-date=1 June 2019}}</ref> په ورته توګه، په ساینس کې، د اوکام اُستُره د راغونډ شوو کاندید موډلونو تر منځ د یوه سخت‌دریځه منځګړي په توګه نه، بلکې د تیوریکي موډلونو په پراختیا کې د یوه څېښتوونکي حدسي الګورېتم په توګه کارول کېږي. په علمي میټوډ کې، د اوکام استره د منطق او یا یوې علمي پایلې نه‌انکارېدونکی (منل شوی) اصل نه‌ګڼل کېږي؛ په ساینسي میټود کې د ساده‌توب غوره‌والی د «نفي‌کېدلو قابلیت» د معیار پر بنسټ ولاړ دی. د یوې پېښې (پدیدې) د هر منل شوي بیان لپاره کېدای شي خورا زیات‌شمېر (ګواکې بې‌شمېره) احتمالي او لا پېچلي بدیلونه شتون ولري. له هغه ځایه چې نیمګړي بیانونه، د دې لپاره چې جعل نه‌شي، «اډ هاک فرضیو» کې شمېرل کېږي او یادو فرضیو باندې د یوه تپل شوي دروند بار په توګه عمل کوي، نو لا ساده تیوري‌ګانې د پېچلو تیوري‌ګانو په پرتله غوره ګڼل کېږي، ځکه چې دغه ساده تیوري‌ګانې د ازمایلو قابلیت ته انعطاف‌منونکې دي. <ref name="fn_(100)">Hugh G. Gauch, ''Scientific Method in Practice, Cambridge University Press'', 2003, {{ISBN|0-521-01708-4}}, {{ISBN|978-0-521-01708-4}}.</ref><ref name="fn_(101)">{{Cite journal|last1=Hoffman|first1=Roald|last2=Minkin|first2=Vladimir I.|last3=Carpenter|first3=Barry K.|date=1997|title=Ockham's Razor and Chemistry|url=http://www.hyle.org/journal/issues/3/hoffman.htm|journal=International Journal for Philosophy of Chemistry|volume=3|pages=3–28}}</ref><ref name="fn_(109)">{{Cite book|title=Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Alan Baker|publisher=Stanford University|year=2010|location=California|chapter=Simplicity|issn=1095-5054|orig-year=2004|chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/simplicity/}}</ref><ref name="fn_(110)">{{Cite journal|last1=Courtney|first1=A.|last2=Courtney|first2=M.|year=2008|title=Comments Regarding 'On the Nature of Science'|journal=Physics in Canada|volume=64|issue=3|pages=7–8|arxiv=0812.4932|bibcode=2008arXiv0812.4932C}}</ref><ref name="fn_(114)">{{Cite book|title=Explanation and Its Limits|last=Sober|first=Elliott|publisher=Cambridge University Press|year=1994|editor-last=Knowles|editor-first=Dudley|pages=73–93|chapter=Let's Razor Occam's Razor}}</ref> == مخینه == د «اوکام اُستُره» ګړنه ۱۳۴۷ زېږدیز کې د اوکهام اوسېدونکي ویلیام له مړینې څخه وروسته تر څو پېړیو پورې څرګنده نه‌شوه. لیبرټ فرویډمونټ «د اروا پر مسیحي فلسفې باندې» تر سرلیک لاندې کتاب کې دغې ګړنې ته اعتبار وربخښي او د «novacula occami – د اوکام استرې» په هکله غږېږي. د اوکهام اوسېدونکي ویلیام د دغه اصل رامنځ‌ته کوونکی نه‌دی، خو «اُستُره» — او هغه سره یې اړیکه — کېدای شي د هغې اغېزمنتیا او په پراخه توګه کارونه په ګوته کړي. د اوکهام اوسېدونکی ویلیام دغه اصل په بېلابېلو بڼو تشرېح کړی دی، خو تر ټولو منلې او مشهوره بڼه یې د ایرلنډي فرانسیسکن فیلسوف – جان پنچ – له‌خوا په ۱۶۳۹ زېږدیز کې د دُنس سکوټوس پر کارونو باندې د تبصرې په لړ کې د لاندې جوړښت په ډول فورمولیزه شوې ده:<ref name="Sober 2015 42">{{Cite book|title=Ockam's Razor: A User's Manual|last=Sober|first=Elliott|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=978-1107692534|pages=4}}</ref><ref>Roger Ariew, Ockham's Razor: A Historical and Philosophical Analysis of Ockham's Principle of Parsimony, 1976</ref> په لاتین کې: «Non sunt multiplicanda entia sine necessitate»؛ په انګلیسي کې: «Entities are not to be multiplied without necessity»؛ پښتو نېغ په نېغه ژباړه به یې داسې وي: «واقعیتونه باید پرته له اړتیا څخه زیات نه‌شي»؛ او که وغواړو په غیرمستقیمه توګه یې وژباړو، نو په‌دې ډول به وانګېرل شي: «په څرګندونې او بیان کې، نااړینې برخې دې لېرې شي».<ref name="commentary">Johannes Poncius's commentary on John Duns Scotus's ''Opus Oxoniense,'' book III, dist. 34, q. 1. in John Duns Scotus ''Opera Omnia'', vol.15, Ed. Luke Wadding, Louvain (1639), reprinted Paris: Vives, (1894) p.483a</ref> === د اوکهام ویلیام څخه ترمخه فورمولیزه شوي جوړښتونه === د هغې ګړنې ریښه چې د «اوکام استرې» په توګه پېژندل کېږي، د لا پخوانیو فیلسوفانو آثارو ته هم غځېدلې ده، لکه: جان دُنس سکوټوس (۱۲۶۵ تر ۱۳۰۸ زېږدیز)، رابرټ ګروسېتېست (۱۱۷۵ تر ۱۲۵۳ ز)، موسی بن میمون (یا میمونیدېس، ۱۱۳۸ تر ۱۲۰۴ ز) او ان ارسطو (۳۸۴ تر ۳۲۲ مخکې تر میلاده).ارسطو په خپله «Posterior Analytics» کې لیکي: «کېدای شي موږ ته د هغې څرګندونې ceteris paribus [د نورو څیزونو مساوي پاتې کېدل] غوره‌والی د پام‌وړ وګرځي، چې له لا کم‌شمېر منل شوو اصولو یا فرضیو څخه لاس‌ته راغلی وي». بطلیموس (کابو ۹۰ تر ۱۶۸ زېږدیز) وایي: «موږ دا یو ښه اصل ګڼو چې یوه پېښه (ښکارنده) تر ټولو ساده ممکنو فرضیو له لارې بیان کړو».<ref>Aristotle, ''Physics'' 189a15, ''On the Heavens'' 271a33. See also Franklin, ''op cit''. note 44 to chap. 9.</ref><ref>{{Cite journal|last=Charlesworth|first=M. J.|year=1956|title=Aristotle's Razor|journal=Philosophical Studies|volume=6|pages=105–112|doi=10.5840/philstudies1956606}}</ref><ref name="Franklin">{{Cite book|title=The Science of Conjecture: Evidence and Probability before Pascal|last=Franklin|first=James|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2001|author-link=James Franklin (philosopher)}} Chap 9. p.&nbsp;241.</ref> === د اوکهام ویلیام === د اوکهام ښار اوسېدونکی ویلیام (شاوخوا ۱۲۸۷ تر ۱۳۴۷ زېږدیز) یو انګلیسي فرانسیسکن راهب، الهیات‌پوه، د منځنیو پېړیو یو اغېزمن فیلسوف او نومینالېست ؤ. د یوه ستر منطق‌پوه په توګه د هغه نامتووالی په حقیقت کې هغه ته د منسوب شوي اصل پر بنسټ دی، چې «د اوکام اُستُرې» په نوم پېژندل کېږي. د «استرې – razor» ګړنه د دوو فرضیو تر منځ توپیر ته اشاره لري چې یا د نااړینو فرضیو پر «خرېیلو» او یا هم د دوو ورته پایلو پر جلا کولو باندې دلالت کوي. <ref>{{Cite web|url=http://boingboing.net/2013/02/11/what-ockham-really-said.html|title=What Ockham really said|last=Vallee|first=Jacques|date=11 February 2013|publisher=Boing Boing|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331171919/http://boingboing.net/2013/02/11/what-ockham-really-said.html|archive-date=31 March 2013|access-date=26 March 2013}}</ref><ref>{{Cite book|title=The linguistics Student's Handbook|last=Bauer|first=Laurie|publisher=Edinburgh University Press|year=2007|location=Edinburgh}} p. 155.</ref><ref>{{Cite book|title=A Dictionary of Philosophy|last=Flew|first=Antony|publisher=Pan Books|year=1979|location=London|author-link=Antony Flew}} p. 253.</ref><ref>[[Alistair Cameron Crombie|Crombie, Alistair Cameron]] (1959), ''Medieval and Early Modern Philosophy'', Cambridge, MA: Harvard, Vol. 2, p. 30.</ref><ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/424706/Ockhams-razor|title=Ockham's razor|year=2010|publisher=Encyclopædia Britannica Online|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100823154602/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/424706/Ockhams-razor|archive-date=23 August 2010|access-date=12 June 2010|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> === وروستني جوړښتونه === له اسحاق نیوټن څخه په اقتباس سره، «که چېرې د یوې طبیعي پېښې د بیانولو لپاره بشپړ او سم دلیلونه شتون ولري، اړینه نه‌ده ترڅو لا نورو زیاتو دلیلونو کې ځان ښکېل کړو. نو له‌دې امله، د ورته طبیعي پدیدو د بیانولو لپاره باید د امکان تر بریده ورته دلیلونه په پام کې ونیسو». په «زه فرضیه نه‌جوړوم» جمله کې، نیوټن د دغې تګلارې له بریا څخه ډاډ ورکوي. <ref name="Hawking">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0eRZr_HK0LgC&pg=PA731|title=On the Shoulders of Giants|last=Hawking|first=Stephen|publisher=Running Press|year=2003|isbn=978-0-7624-1698-1|page=731|author-link=Stephen Hawking|access-date=24 February 2016}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Primary source: {{harvtxt|Newton|2011|p=387}} wrote the following two "philosophizing rules" at the beginning of part&nbsp;3 of the [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]] 1726 edition. : Regula I. Causas rerum naturalium non-plures admitti debere, quam quæ & veræ sint & earum phænomenis explicandis sufficient. : Regula II. Ideoque effectuum naturalium ejusdem generis eædem assignandæ sunt causæ, quatenus fieri potest.</ref> بِرتراند رُسِل د اوکام استرې یوه ځانګړې بڼه وړاندې کوي: «د امکان په شتون کې، د پېژندل شوو واقعیتونو جوړښتونه د ناجوتو واقعیتونو د استنتاج په موخه وونجوئ». <ref>{{Cite book|url=http://plato.stanford.edu/entries/logical-construction/|title=Logical Constructions|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2016}}</ref> د ۱۹۶۰ زېږدیز کال په شاوخوا کې، رې سولومونوف «د نړېوال استقرایي استنتاج تیورۍ» بنسټ کېښود، چې د وړاندوینې پر مشاهداتو ولاړه تیوري ده — د بېلګې په توګه: د یو لړ ورکړل شوو نښو له‌مخې د راتلونکې نښې وړاندوینې. یوازېنۍ انګېرنه دا ده چې چاپېریال د یو شمېر ناپېژندل شوو خو د محاسبې‌وړ احتمالاتو د خپرېدنې تابع دی. دغه تیوري د اوکام اُستُرې یو ریاضیکي فورمولیزه شوی جوړښت دی. <ref name="ReferenceA">Induction: From Kolmogorov and Solomonoff to De Finetti and Back to Kolmogorov JJ McCall – Metroeconomica, 2004 – Wiley Online Library.</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite journal|last=Soklakov|first=A. N.|year=2002|title=Occam's Razor as a formal basis for a physical theory|journal=Foundations of Physics Letters|volume=15|issue=2|pages=107–135|arxiv=math-ph/0009007|bibcode=2000math.ph...9007S|doi=10.1023/A:1020994407185|s2cid=14940740}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rathmanner|first1=Samuel|last2=Hutter|first2=Marcus|author-link2=Marcus Hutter|year=2011|title=A philosophical treatise of universal induction|journal=Entropy|volume=13|issue=6|pages=1076–1136|arxiv=1105.5721|bibcode=2011Entrp..13.1076R|doi=10.3390/e13061076|s2cid=2499910|doi-access=free}}</ref> د اوکام استرې ته د رسېدنې یوه بله تخنیکي تګلاره انټولوجیکي (خلقت‌پېژندنې) سپما ده. دلته سپما د «کنجوستیا» په معنی ده او هم د ساده‌توب یوه قاعده ګڼل کېږي. یاده تګلاره د اوکام د استرې یوې پياوړې بڼې په توګه پېژندل کېږي. په رنځپوهنې (طبابت) کې یوه عامیانه ځانګړې ګړنه شتون لري چې د «ګوړاخر» په نامه یادېږي: کله چې د لا متداول یا رایج بیان احتمال شتون ولري، نو یو ډاکټر باید یو عجیب غریب طبي تشخیص رد کړي. دغه څرګندونه د د تیودُر وُډوارډ له وینا څخه اقتباس شوې ده: «کله چې تاسو د اسانو د پښو ترکهاری اورئ، نو د اسانو ګومان پرې وکړئ نه د ګوړاخرو».<ref name="Baker">{{Cite encyclopedia|url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/simplicity/#OntPar|title=Simplicity|last=Baker|first=Alan|date=25 February 2010|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition)}}</ref><ref name="math.ucr.edu">{{Cite web|url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/occam.html|title=What is Occam's Razor?|website=math.ucr.edu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706234202/http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/occam.html|archive-date=6 July 2017}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=shdlDQAAQBAJ&pg=PT30|title=Everywhere The Soles of Your Feet Shall Tread|last=Stormy Dawn|date=17 July 2017|isbn=9781480838024}}</ref><ref>{{Cite book|title=Zebra Cards: An Aid to Obscure Diagnoses|url=https://archive.org/details/zebracardsaidtoo0000john|last=Sotos|first=John G.|publisher=Mt. Vernon Book Systems|year=2006|isbn=978-0-9818193-0-3|location=Mt. Vernon, VA|orig-year=1991}}</ref> اِرنست ماخ په فزیک کې د اوکام استرې لا پياوړې بڼه فورمولیزه کړه، چې د اقتصاد اصل په توګه یې نومولې، او بیانوي چې: «ساینس‌پوهان باید خپلو پایلو ته د رسېدو په موخه تر ټولو ساده لارې چارې وکاروي او هر هغه څه چې د حواسو په واسطه د پوهاوي‌وړ نه‌دي، لېرې کړي». <ref>{{Cite journal|last=Becher|first=Erich|year=1905|title=The Philosophical Views of Ernst Mach|url=https://archive.org/details/sim_philosophical-review_1905-09_14_5/page/535|journal=The Philosophical Review|volume=14|issue=5|pages=535–562|doi=10.2307/2177489|jstor=2177489}}</ref> دغه اصل بېرته ارسطو ته ورګرځي، هغه لیکلي چې: «طبیعت تر ټولو لنډې ممکنه لارې په درشل کې عمل کوي». که څه هم سپما یا ساده‌توب د اوکام استرې د بیان اصلي موخه نه‌ده، خو بیا هم عام هڅوب (فرهنګ) ته د پراخ خپور شوي جوړښت په توګه ورګډ شوی دی، او د دې بیان په توګه کارول کېږي: «تر ټولو ساده بیان، په ټولیزه توګه، تر ټولو سم بیان دی».<ref name="math.ucr.edu2">{{Cite web|url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/occam.html|title=What is Occam's Razor?|website=math.ucr.edu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706234202/http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/occam.html|archive-date=6 July 2017}}</ref> == د کارونې ځایونه == === ساینس او ساینسي میټود کې === د اوکام استره په ساینس کې د یوه حدسي (ذهني) الګورېتم په توګه کارول کېږي، ترڅو ساینس‌پوهان خپور شوو موډلونو کې د یوه منځګړي لټولو پر ځای، د تیوریکي موډلونو په پراختیا کې ورڅخه د لارښود په توګه ګټه واخلي. په فزیک کې، سپما د یوه ستر او مهم ذهني الګورېتم په څېر په پراخه توګه کارول شوې ده؛ د بېلګې په توګه: د آلبرت انشټین ځانګړي نسبیت په فورمولیزه شوي جوړښت کې؛ د پیَّر لویس موپرتیوس او لیونارد اویلر «د عمل حداقل اصل» په پراختیا او پلي کېدو کې؛ او د ماکس پلانک، ورنر هایزنبرګ او لویس دې‌بروګلي کوانټمي میخانیک په پراختیا کې. <ref name="fn_(100)2">Hugh G. Gauch, ''Scientific Method in Practice, Cambridge University Press'', 2003, {{ISBN|0-521-01708-4}}, {{ISBN|978-0-521-01708-4}}.</ref><ref name="fn_(101)2">{{Cite journal|last1=Hoffman|first1=Roald|last2=Minkin|first2=Vladimir I.|last3=Carpenter|first3=Barry K.|date=1997|title=Ockham's Razor and Chemistry|url=http://www.hyle.org/journal/issues/3/hoffman.htm|journal=International Journal for Philosophy of Chemistry|volume=3|pages=3–28}}</ref><ref name="fn_(102)">{{Cite journal|last=Einstein|first=Albert|author-link=Albert Einstein|year=1905|title=Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content?|url=https://zenodo.org/record/1424057|journal=Annalen der Physik|language=de|issue=18|pages=639–41|doi=10.1002/andp.19053231314|bibcode=1905AnP...323..639E|volume=323|doi-access=free}}</ref><ref name="fn_(103)">L. Nash, The Nature of the Natural Sciences, Boston: Little, Brown (1963).</ref><ref name="fn_(104)">{{Cite book|title=Mémoires de l'Académie Royale|last=de Maupertuis|first=P. L. M.|year=1744|page=423|language=fr}}</ref><ref name="fn_(105)">{{Cite book|title=Annales de Physique|last=de Broglie|first=L.|year=1925|pages=22–128|language=fr|issue=3/10}}</ref> په کېمیا کې، د یوه ريکشن د میکانیزم موډل د پراختیا پر مهال، ډېري وخت  د اوکام استره د یوه ستر ذهني الګورېتم په توګه کارول کېږي. که څه هم دغه اصل د ریکشن د میکانیزم موډلونو په پراختیا کې یو ګټور ذهني الګورېتم دی، خو کله چې د خپور شوو موډلونو له منځه د یوه موډل په غوره کولو کې ورڅخه د یوه معیار په توګه کار اخېستل شوی، نو نیمګړی او پاتې راغلی دی. په دغه اړه، انشټین هم د «انشټین محدودیت» د فورمولیزه کولو پر مهال خپله احتیاط او اندېښنه څرګنده کړې ده: «سخته ده انکار وکړو چې د دغې تیوري تر ټولو ستره موخه دا ده ترڅو د نه‌کمېدونکو بنسټیزو برخو شمېر د امکان تر بریده راکم کړي، پرته له‌دې چې د یوې تجربې واحدې برخې بشپړې بیا راسپړنې ته اړ شي». په یوې نسخه کې، چې په اغلب ګومان له‌دې محدودیت څخه نقل کوي (خو د خپله انشټین د وینا په توګه نه‌تاییدېږي)، ویل شوي دي چې: «هر څه باید د امکان تر بریده ساده وساتل شي، خو تر هغې څخه لا ساده باید نه‌وي». <ref name="fn_(107)">RA Jackson, Mechanism: An Introduction to the Study of Organic Reactions, Clarendon, Oxford, 1972.</ref><ref name="fn_(108)">Carpenter, B. K. (1984). ''Determination of Organic Reaction Mechanism'', New York: Wiley-Interscience.</ref><ref>{{Cite web|url=http://quoteinvestigator.com/2011/05/13/einstein-simple/|title=Everything Should Be Made as Simple as Possible, But Not Simpler|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529075018/http://quoteinvestigator.com/2011/05/13/einstein-simple/|archive-date=29 May 2012}}</ref> == سرچینې == j5hv9rgbicvefkvcln0bfc1plrhtn13 0 59506 368233 365618 2026-08-10T16:44:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368233 wikitext text/x-wiki اسماني ډبره د يوه شي يوه کلکه برخه يا پاتې شونې (ملبه) دي، لکه لکۍ لرونکی، کوچنۍ سياره يا شهاب (اسماني ډبره/تندر)، کوم چې په بهرني تشيال (فضا) کې منځ ته راځي او له اتموسفير نه د تېرېدو پر مهال روغ کېږي، تر څو د يوې سيارې يا سپوږمۍ سطحې ته راورسېږي. کله چې اصلي شی اتموسفير ته داخليږي، بېلا بېل لاملونه لکه سولېدل، فشار او د اتموسفيري ګازونو سره کيمياوي تعاملات د دې سبب ګرځي چې ګرم او انرژي خپره کړي. له دې وروسته دا يوه اسماني ډبره شي يا د اور په غونډاري بدل شي، د ويشتونکي ستوري يا غورځېدونکي ستوري په نوم هم پېژندل کېږي، د فکلياتو پوهان تر ټولو روښانه بېلګې ته «بلايډز» وايی. کله چې د يو ستر جسم په سطحه ځای پر ځای شي، همدا اسماني شهاب (شهاب ثاقب/ويشتل کېدونکی ستوری) په اسماني ډبرې بدليږي. د اسماني ډبرو اندازې سره ډېر توپير لري. د ځمک پېژندونکو په باور: يو بولايډ يوه اسماني ډبره ده او دومره ستر دی چې د ټکر يو سوری يا خوله جوړه کړي.<ref name="WoodsHoleUSGS">{{citation|mode=cs1|author=C. Wylie Poag|url=https://woodshole.er.usgs.gov/epubs/bolide/introduction.html|section=Introduction: What is a Bolide?|title=The Chesapeake Bay Bolide: Modern Consequences of an Ancient Cataclysm|date=1 April 1998|publisher=US Geological Survey, Woods Hole Field Center|access-date=16 September 2011}}</ref> هغه اسماني ډبرې چې له اتموسفير نه د تېرېدو او له ځمکې سره د ټکر په حالت کې لېدل شوي او وروسته لېدل شوي او تر لاسه شوي وي، د اسماني ډبرو غورځېدل بلل کېږي. نور ټول د موندل شويو اسماني ډبرو په نوم پېژندل کېږي. د ۲۰۱۸ز کال د اګست په مياشت کې، نږدې ۱۴۱۲ غورځېدل ليدل شوي، چې په نړيوالو مجموعو کې یې نمونې شته. د ۲۰۲۱ز کال د جولای مياشت کې، له ۶۵۷۸۰ نه زياتې ښې مستندې شوې اسماني ډبرې موندل شوې دي.<ref name="mbdb">{{cite web|url=https://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php|title=Meteoritical Bulletin Database|publisher=[[The Meteoritical Society]] and [[Lunar and Planetary Institute]]|date=6 July 2021|access-date=11 July 2021}}</ref><ref>[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php Meteoritical Bulletin Database]. Lpi.usra.edu. Retrieved on 27 August 2018.</ref> په عمومي توګه، اسماني ډبرې په درې سترو برخو وېشل شوې دي، ډبرين شهابونه، کومې چې سترې ډبرې دي چې په عمومي توګه له سيليکاټ کاني موادو نه جوړ شوي دي، اوسپنيز شهابونه، کوم چې تر ډېره بريده له فرونيکل نه جوړ شوي دي او ډبرين اوسپنيز شهابونه، کوم چې هم فلزي توکي او هم ډبرين توکي لري. موډرنې ډلبندۍ وړانديزونه دا اسماني ډبرې د دوی د جوړښت، کيمياوي او ايزوتوپي تشکيل او کاني موادو پېژندنې په نظر کې نېولو سره ډلبندي کوي. هغه دبرې چې له دوه ملي متره نه کوچنۍ وي، د ميکرو اسماني ډبرو په نامه پېژندل کېږي. له خپلې خاورې نه بهر په سپوږمۍ او مریخ کې دا ډول ډبرې موندل شوې دي. <ref>{{cite journal|last=McSween Jr.|first=Harry Y.|author-link=Harry McSween|year=1976|title=A new type of chondritic meteorite found in lunar soil|url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_earth-and-planetary-science-letters_1976_31_2/page/193|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=31|issue=2|pages=193–199|doi=10.1016/0012-821X(76)90211-9|bibcode=1976E&PSL..31..193M}}</ref><ref>{{cite journal|last=Rubin|first=Alan E.|year=1997|title=The Hadley Rille enstatite chondrite and its agglutinate-like rim: Impact melting during accretion to the Moon|journal=Meteoritics & Planetary Science|volume=32|issue=1|pages=135–141|bibcode=1997M&PS...32..135R|doi=10.1111/j.1945-5100.1997.tb01248.x|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|title=Opportunity Rover Finds an Iron Meteorite on Mars|publisher=JPL|date=19 January 2005|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20050119a.html|access-date=12 December 2006}}</ref> == د راغورځېدو ښکارنده == ډېری اسماني ډبرې هغه مهال له منځه ځي، کله چې د ځمکې اتموسفير ته داخلېږي. په عمومي توګه له پنځو نه تر لسو پورې په يو کال کې د غورځېدو په حال کې لیدل شوې دي او بيا تر لاسه شوې دي، ساينسپوهانو پېژندلي او ورته معلوم دي. يو کم شمېر اسماني ډبرې دومره سترې دي چې د ټکر له امله ستر غارونه جوړ کړي. د دې پر ځای په خپلې بشپړې چټکتيا سره سطحې ته رسېږي او ډېر خله ډېر کوچنی سوری جوړوي.<ref>{{cite web|url=http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?sea=%2A&sfor=names&ants=&falls=yes&valids=&stype=contains&lrec=50&map=ge&browse=&country=All&srt=year&categ=All&mblist=All&rect=&phot=&snew=0&pnt=Normal%20table&dr=&page=1|title=Meteoritical Bulletin}}</ref> شونې ده چې غټې اسماني ډبرې د ويشتل کېدو د چټکتيا (له دويمې اسماني تيږي) د يوې سترې برخې سره پر ځمکه بريد وکړي (له ځمکې سره وجنګيږي) او د زياتې چټکتيا د لګېدو يوه کنده تر شا پرېږدي. د دې کندې ډول به د اندازې، جوړښت، ټوټه ټوټه کېدو د کچې او ټکر په زاويې پورې اړه لري. د دې ټکرونو ځواک د دې وړتيا لري چې ډېره ستره پراختيا رامنځ ته کړي. په ځمکه تر ټولو د زياتې چټکتيا له کبله رامنځ ته شوې کندې د اوسپنيزو اسماني ډبرو له امله رامنځ ته شوې دي، کوم چې په اسانۍ سره کولای شي، له خرابېدو پرته له اتموسفير نه تېرې شي. د هغو کندو نمونې چې د اوسپنيزې اسماني ډبرې له امله رامنځ ته شوې، دا دي: بارينګر د اسماني ډبرې کنده، اودسا د اسماني ډبرې کنده، د وابار کندزې او د ولف کريک کنده، له دې ټولو کندو سره وسپنيزې اسماني ډبرې موندل شوي دي. د دې په مقابل کې، ان ډبرين يا د يخ یو څه ستر جسمونه، لکه: کوچني لکۍ لرونکي يا کوچنۍ سيارې، تر دې چې وزن يې ميليونونه ټنه وي، په اتموسفير کې له منځه ځي او د ټکر کندې نه شي جوړولای. که څه هم د داسې له منځه تللو پېښې عامې نه دي، بيا هم د پام وړ صدمه منځ ته راوړلای شي، شونې ده چې د «تونګوسکا» مشهوره پېښه د همداسې يوې پېښې پايله وي. ډېر ستر ډبرين شيان چې قطر يې سلګونه متره يا له دې هم زيات ته رسېږي، وزن يې لسګونه ټنه يا له دې زيات وي، شونې ده چې اتموسفير ته ورسېږي او د سترې کندې لامل وګرځي، خو دا چاره ډېره نادره ده. داسې پېښې دومره له ځواک ډکې وي، چې ضربه تر لاسه کوونکی (هغه شی چې دا ورسره ټکر کوي) په بشپړ ډول له منځه وړي او هېڅ اسماني ډبرې نه پاتې کېږي. (د ۲۰۰۶ز کال د مۍ په مياشت کې په سويلي افريقا کې د ډبرين اسماني شي راپور ورکړل شوی و چې د ټکر له امله يې ستره کنده جوړه کړې وه، دا د دې نوعيت لومړۍ بېلګه ده). <ref>{{cite report|first1=Clark R.|last1=Chapman|first2=Daniel D.|last2=Durda|first3=Robert E.|last3=Gold|title=The Comet/Asteroid Impact Hazard: A Systems Approach|year=2001|url=http://www.internationalspace.com/pdf/NEOwp_Chapman-Durda-Gold.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002442/http://www.internationalspace.com/pdf/NEOwp_Chapman-Durda-Gold.pdf|archive-date=4 March 2016|publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory|via=International Space Consultants}}</ref><ref>[http://www.lpl.arizona.edu/impacteffects/ Make your own impact at the University of Arizona]. Lpl.arizona.edu. Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>{{cite journal|last1=Bland|first1=P.A.|last2=Artemieva|year=2006|first2=Natalya A.|title=The rate of small impacts on Earth|journal=Meteoritics and Planetary Science|volume=41|issue=4|pages=607–631|bibcode=2006M&PS...41..607B|doi=10.1111/j.1945-5100.2006.tb00485.x|s2cid=54627116|url=https://semanticscholar.org/paper/ffcf951690accc1c80fe83e1394e494bac83c97f}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Maier|last9=Gräser|first11=R. J.|last11=Hart|first10=E. M.|last10=Ripley|display-authors=9|bibcode=2006Natur.441..203M|issue=7090|pmid=16688173|doi=10.1038/nature04751|year=2006|pages=203–206|volume=441|journal=Nature|title=Discovery of a 25-cm asteroid clast in the giant Morokweng impact crater, South Africa|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-11_441_7090/page/203|first9=P.|first1=W.D.|last8=Ashwal|first8=L. D.|last7=Lugmair|first7=G. W.|last6=Shukolyukov|first6=A.|last5=Boyce|first5=A. J.|last4=Higgins|first4=M. D.|last3=McDonald|first3=I.|last2=Andreoli|first2=M. A. G.|s2cid=4373614}}</ref> ډېرې ښکارندې (پديدې) په ښه ډول مستندې کړای شوې دي، د اسماني ډبرې د غورځېدو پر مهال ليدل شوي چې د تېز ټکر له امله د کندې د جوړولو لپاره هم خورا کوچنۍ دي. د اور هغه غونډاري چې د اتموسفير نه تېرېږي، داسې برېښي چې ډېرې روښانه  او د سختوالي له اړخه له لمر سره مقابله وکړي، خو بيا هم ډېره کمه رڼا لري او ان ممکنه ده چې د ورځې په اوږدو کې ونه ليدل شي. د بېلا بېلو رنګونو لرونکي دي: ژيړ، شين او سور په کې شامل دي. شونې ده چې د دې جسم د ماتيدو پر مهال رڼا پړکېدل او رڼا ولېدل شي. د اسماني ډبرې د غورځېدو پر مهال چاودنې، انفجارات (شور) او اوازونه اورېدل کېدای شي، شونې ده چې د اواز د تېزوالي تر څنګ يې په سترو ټوټو د اوښتو د پېښو په پايله کې د جټکو د څپو له امله هم رامنځ ته شوې وي. دا اوازونه په پراخو سيمو کې اورېدل کېدای شي، له سلو يا زيات کيلو متره په دايره کې. کله کله د شپيلي وهلو او پرشار اوازونه هم اورېدل کېدای شي، خو پرې پوهېدو کچه يې ډېره کمه وي. د اور د غونډاري له تېرېدو وروسته، په فضا کې د څو دقيقو لپاره د ګرد د پاتې شونو موجوديت غیر معمولي نه دی.<ref>{{cite book|last1=Sears|first1=D. W.|year=1978|title=The Nature and Origin of Meteorites|url=https://archive.org/details/natureoriginofme0000sear|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York|isbn=978-0-85274-374-4}}</ref> له دې امله چې اسماني ډبرې اتموسفير ته د اخلېدو پر مهال ګرميږي، د دوی سطحې هم وېلې کېږي او له منځه تلل تجربه کوي. د دې پروسې په اوږدو کې بېلا بيلې بڼې غوره کوي، کله کله د دوی په سطحه د ګوتې د نښان په څېر کمه ژوره خاليګا جوړوي چې ريګماګلايپټ يې بولي. که چېرې يوه اسماني ډبره له غورځېدو پرته د يوې مودې لپاره يو ټاکلی لوری ساتي، شونې ده چې مخروطي (پوزې ته ورته مخروطي) يا «د تودوخې د سپر» په څېر بڼه غوره کړي. د چټکتيا په تېزېدو سره، په پايله کې د سطحې وېلې شوی پوړ په يو نري پوښ کې سره يو ځای او کلکیږي، کوم چې په ډېرو اسماني ډبرو کې تور رنګه وي (شونې ده چې په ډېرو «اکونډريټ» کې دا سره نښتی پوښ ډېر روښانه رنګ ولري). په ډبرينو اسماني ډبرو کې، له تودوخې نه اغېزمنه شوې سيمه زيات نه زيات څو ملي متره ژوره وي، په اوسپنيزو اسماني ډبرو کې، کومې چې ډېره تودوخه رسوي، شونې ده چې له سطحې لاندې د دې اوسپنيز جوړښت تر يو سانتي متره (۰.۳۹ انچه) تودوخې پورې اغېزمن شوی وي. معلومات ډول ډول دي، داسې راپورهم ورکړل شوی دی چې، اسماني ډبرې د غورځېدو پر مهال «له لګېدو سره سم سختې تودېږي او سوځي»، په داسې حال کې چې د نورو په اړه ويل کېږي چې دومره یخې دي چې اوبه راټولوي او یخ ځينې جوړوي.<ref>[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=16885 Fall of the Muzaffarpur iron meteorite]. Lpi.usra.edu (11 April 1964). Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=15486 Fall of the Menziswyl stone]. Lpi.usra.edu (29 July 2006). Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1934PA.....42...59W&defaultprint=YES&filetype=.pdf The Temperature of Meteorites]. articles.adsabs.harvard.edu (February 1934). Retrieved on 28 May 2014.</ref> هغه اسماني ډبرې چې په اتموسفير کې تيت و پرک کېږي (تجزيه کېږي)، د اسماني شهاب ثاقب د باران په څېر راغورځي، کوم چې له يوازې څو دانو نه نيولې، تر څو زره جلا جلا دانو پورې ورسيږي. هغه سیمه چې د شهاب ثاقب باران پرې غورځېږي، د همدې د توکو د شيندل شوي ميدان په توګه پېژندل کېږي. دا شیندل شوي ميدانونه په عمومي توګه په بيضوي بڼه وي، چې اصلي محور يې هم د الوت له لور سره برابر وي. په يوه اورېدلي حالت کې ترټولو ستر شهاب ثاقب په شيندل شوي ميدان کې تر ټولو ښکته ځای کې موندل کېږي.  <ref>{{Cite book|last1=Norton|first1=O. Richard|url=https://books.google.com/books?id=OMgDhc8d7v4C&q=meteorite+size+distribution+%22strewn+field%22&pg=PA183|title=Field Guide to Meteors and Meteorites|last2=Chitwood|first2=Lawrence|date=2008-05-25|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-84800-157-2|pages=184|language=en}}</ref> == ډلبندي == ډېری اسماني ډبرې له ډبرو جوړې وي چې «Chondrites» او «Achondrites» بلل کېږي. يوازې شپږ سلنه اسماني ډبرې يې له اوسپنې جوړې شوې يا د ډبرې او فلزاتو ګډوله وي چې ډبرينې-اوسپنيزې اسماني ډبرې بلل کېږي. د اسماني ډبرو اوسنۍ ډلبندي ډېره پېچلې ده. کروت ايټ ال (۲۰۰۷ز) د ارونو په ليکنه کې د اوسنيو اسماني ډبرو لنډيز وړاندې کړی دی.<ref name="Krot:2007">{{cite book|volume=1|last4=Goodrich|publisher=Elsevier Ltd|pages=83–128|editor2-last=Turekian|editor2-first=Karl K.|editor-first=Heinrich D.|editor-last=Holland|last5=Weisberg|first5=M.K.|first4=C.A.|title=Treatise on Geochemistry|last3=Scott|first3=E.R.D.|last2=Keil|first2=K.|last1=Krot|first1=A.N.|isbn=978-0-08-043751-4|doi=10.1016/B0-08-043751-6/01062-8|chapter=1.05 Classification of Meteorites|year=2007}}</ref> نږدې اته شپېته سلنه اسماني ډبرې «Chondrites»دي، چې په دې کې د کوچنيو اوګردو ذرو د شتون له امله دا نوم ورکړل شوی دی. دا ذرې يا کندرول تر ډېره بريده له سيليکاتي کاني موادو نه جوړ شوی دي او ګومان کېږي چې هغه مهال وېلي شوي دي، کله چې په تشيال کې لامبو وهونکي جسمونه وو.<ref name="mbdb-2011">[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php Meteoritical Bulletin Database]. Lpi.usra.edu (1 January 2011). Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>[http://internt.nhm.ac.uk/jdsml/research-curation/projects/metcat// The NHM Catalogue of Meteorites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080330004011/http://internt.nhm.ac.uk/jdsml/research-curation/projects/metcat//|date=30 March 2008}}. Internt.nhm.ac.uk. Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>[http://www.metbase.de/ MetBase]. Metbase.de. Retrieved on 17 December 2011.</ref> == سرچینې == 0xa91nxz7c2s9u2eqz76ztd3t6otyif 0 59530 368132 366785 2026-08-10T13:47:22Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368132 wikitext text/x-wiki اسلامي عصریتوب هغه خوځښت دی چې د «لویدیځ د کلتوري ګواښونو پر وړاندې د مسلمانانو د لومړني آیدیالوژیکي غبرګون» په توګه یادېږي او په کې هڅه شوې چې اسلامي باورونه د نویو ارزښتونو، لکه: دیموکراسي، مدني حقونو، عقلانیت، برابري او ترقي سره یوه خوله کړي. <ref name="EoI">''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Thompson Gale (2004)</ref> دا د یو شمېر اسلامي خوځښتونو نه یو و – چې اسلامي سیکولریزم، اسلام پلوي او سلفیزم یا سلفیت په کې شاملېږي – چې د ۱۹ مې پېړۍ په نیمايي کې د وخت د چټکو بدلونونو په ځانګړي ډول په اسلامي نړۍ باندې د لویدیځ کلتور د تصور کېدوني برید او استعمار په ځواب کې را څرګند شو. په بنسټ اېښودونکو کې یې د الازهر پوهنتون شیخ محمد عبده چې په ۱۹۰۵ ز کال له خپلې مړینې وړاندې یې د لنډ مهال لپاره د اسلامي عصري توب هڅې وکړې او سید جمال الدین افغان شاملېږي. <ref name="Akyol-ruining">{{cite web|last1=Akyol|first1=Mustafa|title=How Islamists are Ruining Islam|url=https://www.hudson.org/research/16131-how-islamists-are-ruining-islam|website=Hudson Institute|access-date=30 December 2020|date=June 12, 2020}}</ref> د اسلامي عصریتوب له خوا اصلي اصلاح غوښتنو د پیدایښت له مهاله، د سیکولر حاکمانو او د هغو «رسمي عالمانو» د فکر د یووالي له امله چې دنده یې د دغو واکمنانو چارو ته دیني مشروعیت بښل دي، زیان لیدلی.<ref name="Ruthven-318">{{cite book|last1=Ruthven|first1=Malise|title=Islam in the World|orig-year=1984|year=2006|publisher=Oxford University Press|page=318|isbn=9780195305036|url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=since+reformism+has+been+coopted+ruthven&pg=PA318|access-date=23 April 2015}}</ref> له سیکولریزم سره د اسلامي عصریتوب توپیر په دې کې دی چې په عام ژوند کې د ایمان لرلو پر اهمیت ټینګار لري او د سلفیت او اسلام پالنې پر وړاندې بیا د معاصرو اروپايي بنسټونو ارزښتونه او ټولنیز بهیرونه رانغاړي. د ماهاتیر محمد له خوا د اسلامي عصري توب اړوند یوه څرګندونه دا ده چې: «یوازې هغه مهال کولای شو، اسلام د ټولو دورو د دین په توګه په پام کې ونیسو چې اسلام د ۱۴۰۰ کاله وړاندې دنیا نه په توپیر نوی دنیا لپاره تفسیر کړو».<ref name="IFGE2010:127">[[Islamic modernism|Warde, ''Islamic finance in the global economy'', 2000]]: p.127</ref> == د عصري توب تاریخچه == محمد عبده او د هغه پیروانو د نوولسمې پېړۍ په وروستیو کې له اسلام نه د دفاع، عصري کولو او د هغه د بیا پیاوړي کولو په موخه له لویدیځو بنسټونو او ټولنیزو بهیرونو سره د اسلام د همغږي کولو پروژه پیل کړه چې شلمه پېړۍ یې تر اغېزې لاندې راوسته. د دغې ایدیالوژي بنسټ ګر محمد عبده (د مړینې کال. ۱۳۲۳ هجري قمري/۱۹۰۵ ز کال) له خپلې مړینې وړاندې د لنډ مهال لپاره د الازهر پوهنتون شیخ و. دغې پروژې د نوولسمې پېړۍ نړۍ د اسلامي پوهې له لویې ټولګې سره چې په جلا چاپېریال کې راغونډه شوې وه، همغږې کړه. <ref name="EoI2">''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Thompson Gale (2004)</ref> دغو هڅو په پیل کې ډېر کم اغېز درلود. د عبده له مړینې وروسته، د هغه خوځښت په ۱۹۲۴ ز کال کې د عثماني خلافت په پاشل کېدو او د سیکولر لیبرالیزم په ودې سره – په ځانګړي ډول د لیکوالانو د نوي نسل په مطرح کېدو له دې ډلې د علي عبدالرزاق د نشریاتو له امله چې د لومړي ځل لپاره یې د مسلمانانو په تاریخ کې په اسلامي سیاست برید وکړ، چټکتیا ومونده. د دغه باور په نورو وروپسې لیکوالانو کې فرج فوده، الاشموي، محمد خلف الله، طاها حسین، حسین امین او نورو، په ورته لهجه استدلال وکړ.<ref name="hadith">[http://onislam.net/english/shariah/hadith/hadith-studies/441636.html The Modernist Approach to Hadith Studies] By Noor al-Deen Atabek| onislam.net| 30 March 2005</ref> == په بېرته ژوندي کوونکو خوځښتونو اغېز == === اخوان المسلمین === اسلام پالي خوځښتونه، لکه: اخوان المسلمین د اسلامي عصري توب او سلفیت تر پیاوړي اغېز لاندې و. د دغه خوځښت بنسټ اېښودونکی حسن البنا د محمد عبده او د هغه د سلفي شاګرد رشید رضا تر اغېز لاندې و. البنا د رسمي علماوو په تقلید کولو نیوکه وکړه او ټینګار یې وکړ چې یوازې قرآن مجید او معتبر احادیث باید د شریعت منابع وي. په ورته مهال دا سوریايي سلفي عالم رشید رضا و چې په حسن البنا یې ډېر اغېز درلود. هغه به تل د رشید رضا لیکنې او د هغه له خوا خپره کېدونې مجله المنار لوستله. البنا د اسلامي تمدن د زوال اړوند د رضا اصلي اندېښنه شریکوله، هغه په دې باور و چې له دغې چارې نه مخنیوي یوازې له لاسوهنې پرته اصلي اسلام ته په مراجعه کېدلای شي. البنا د رضا په څېر (د اسلامي عصري توب غوښتونکو پر خلاف) په معاصر دوران کې لویدیځ سیکولر افکار د اسلام پر وړاندې لوی ګواښ باله. په داسې حال کې چې د اسلامي عصري توب د باورونو ملاتړ د سیکولر واکمنانو او رسمي عالمانو له خوا کېده، اخوان المسلین دودیز او محافظه کاره لوري ته مخ کړ، «چې د هغو کسانو لپاره د وتو یوازنۍ لار وه چې د لویدیځ پالنې د اغېز له امله یې دیني او کلتوري احساسات پارېدلي وو». اخوان المسلمین له معاصرو ستونزو سره د مسلمانانو د مخ کېدو اړوند له سلفي حل لارې دفاع کوله او د سلفیت د بیا را ژوندي کولو د نظریې په بنسټ یې د شریعت د پلي کېدو له مخې د یوه اسلامي دولت له جوړېدو ملاتړ کاوه.<ref name="ruthven-311">{{cite book|last1=Ruthven|first1=Malise|title=Islam in the World|url=https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_b6b0|url-access=registration|date=1984|publisher=Penguin|page=[https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_b6b0/page/311 311]|quote="Theologically, Banna's views were fairly close to those of Abduh and his Salafi disciple, Rashid Rida. He attacked the taqlid of the official 'ulama, insisting that only the Quran and the best-attested hadiths should be the sources of the Sharia."|edition=first}}</ref><ref>[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2072 Salafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101025856/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2072 |date=2015-01-01 }} oxfordislamicstudies.com</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2012/08/02/the-battle-for-al-azhar/|title=The battle for al-Azhar}}</ref><ref>[http://thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-split-between-qatar-and-the-gcc-wont-be-permanent The split between Qatar and the GCC won't be permanent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117173729/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-split-between-qatar-and-the-gcc-wont-be-permanent|date=2016-11-17}} thenational.ae</ref><ref>{{Cite web|date=13 May 2008|title=HASAN AL-BANNA AND HIS POLITICAL THOUGHT OF ISLAMIC BROTHERHOOD|url=https://www.ikhwanweb.com/article.php?id=17065|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215203239/https://www.ikhwanweb.com/article.php?id=17065|archive-date=15 Feb 2016|quote="But it was Abduh's disciple, the Syrian Rashid Rida (1865-1935), who most influenced Al-Banna... He shared Rida's central concern with the decline of Islamic civilization relative to the West. He too believed that this trend could be reversed only by returning to an unadulterated form of Islam.. Like Rida at the end of his life — but unlike Abduh and other Islamic modernists — Al-Banna felt that the main danger to Islam's survival in the modern age stemmed... from the ascendancy of Western secular ideas."|website=IKHWANWEB The Muslim Brotherhood Official English Website}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sageman|first=Marc|title=UNDERSTANDING TERROR NETWORKS|url=https://archive.org/details/understandingter00sage|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2004|isbn=0-8122-3808-7|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/understandingter00sage/page/7 7]|chapter=Chapter 1: The Origins of the Jihad}}</ref><ref name="ruthven-317">{{cite book|last1=Ruthven|first1=Malise|title=Islam in the World|url=https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_b6b0|url-access=registration|date=1984|publisher=Penguin|page=[https://archive.org/details/islaminworld0000ruth_b6b0/page/317 317]|edition=first}}</ref> په داسې حال کې چې اخوان المسلمین په رسمي ډول ځان د یوه سلفي خوځښت په توګه څرګندوي، آرامه سلفیان تر ډېره خپل سلفي اعتبار تر پوښتنې لاندې راولي. اخوانیان د عصري توب له ګواښونو سره په مبارزه کې له پیوریسټانو یا خالصانو سره توپیر لري او په دولت باندې په مخ پر زیاتېدونکي کنټرول تمرکز لري. له دې سره، دواړه لوري هم اخوان المسلمین او هم سلفیان د شریعت له پلي کېدو ملاتړ او د حضرت محمد^(ص) او د هغه د صالحو ځای ناستو یا سلف صالح په پیروي ټینګار کوي.<ref>{{Cite web|last=Durie|first=Mark|date=6 June 2013|title=Salafis and the Muslim Brotherhood: What is the difference?|url=https://www.meforum.org/3541/salafis-muslim-brotherhood|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324135429/https://www.meforum.org/3541/salafis-muslim-brotherhood|archive-date=24 March 2015}}</ref> سلفي فعالین چې سیاسي چارو ته اوږد مهاله دودیز لاسرسی لري، په لوړه کچه په اسلامي خوځښتونو: لکه: اخوان المسلمین او نورو بېلابېلو څانګو کې فعال دي. اخوان المسلمین ته د اړوند پخواني مصري ولسمشر محمد مرسي په وینا: <ref>{{Cite news|date=25 July 2015|title=Salafism: Politics and the puritanical|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2015/06/25/politics-and-the-puritanical|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002082341/https://amp.economist.com/middle-east-and-africa/2015/06/25/politics-and-the-puritanical|archive-date=2 October 2019|newspaper=The Economist}}</ref><blockquote>«قران زموږ اساسي قانون دی، حضرت محمد^(ص) زموږ رهبر، جهاد زموږ لار او د الله (ج) په لار کې مرګ زموږ تر ټولو لویه هیله ده ... شریعت، شریعت او په پای کې بیا هم شریعت. دغه ملت یوازې د اسلامي شریعت له لارې د برکت او بیا ژوندي کېدو خوند اخیستلای شي».<ref>{{Cite web|last=Durie|first=Mark|date=6 June 2013|title=Salafis and the Muslim Brotherhood: What is the difference?|url=https://www.meforum.org/3541/salafis-muslim-brotherhood|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324135429/https://www.meforum.org/3541/salafis-muslim-brotherhood|archive-date=24 March 2015}}</ref></blockquote> === محمدیه === په ۱۹۱۲ ز کال کې د اندونیزیا د اسلامي سازمان محمدیې بنسټ کېښودل شو. ډېری مهال د سلفي او ځینې مهال د اسلامي عصري بنسټ په توګه ستایل کېږي، چې له علماوو نه «په پټو سترګو» له تقلید سره په مخالفت د قرآن مجید او احادیثو په پیروي ټینګار کوي. ویل کېږي چې له ۲۰۰۶ ز کال راهیسې، د اندونیزیا د علماوو د شورا د مشر محمد سراج الدین شمس الدین تر مشرۍ لاندې یې «په شدت سره د اسلام محافظه کاره ډول ته انحراف موندلی».<ref>{{Cite web|last=Abu Fayadh|first=Faisal|date=23 July 2021|title=Ustadz Adi Hidayat: Kita Semua Salafi|trans-title=Ustadz Adi Hidayat: We are all Salafis|url=https://retizen.republika.co.id/posts/12342/ustadz-adi-hidayat-kita-semua-salafi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723064140/https://retizen.republika.co.id/posts/12342/ustadz-adi-hidayat-kita-semua-salafi|archive-date=23 July 2021|website=Retizen}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 November 2017|title=Muhammadiyah Itu Golongan Ahlus Sunnah was Salafiyyah|trans-title=Muhammadiyah The Ahlus Sunnah was Salafiyyah|url=https://pwmu.co/40369/11/03/muhammadiyah-itu-golongan-ahlus-sunnah-salafiyyah/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018045958/https://pwmu.co/40369/11/03/muhammadiyah-itu-golongan-ahlus-sunnah-salafiyyah/|archive-date=18 October 2021|website=Pwmu}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Muhtaroom|first=Ali|date=August 2017|title=STUDY OF INDONESIAN MOSLEM RESPONSES ON SALAFYSHIA ISLAMIC EDUCATION TRANSNATIONAL INSTITUTION|url=https://www.researchgate.net/publication/318894800|journal=Ilmia Islam Futuria|volume=17|issue=1|pages=73–95|doi=10.22373/jiif.v17i1.1645|quote="the development ofSalafi in Indonesia has inspired the emergence of anumber of organizations reformers of modern Islam in Indonesia. Organizationssuchas Muhammadiyah, Al-Irsyad,shared similar intentions to purify faith with the call back to the Quran and Sunnah, and leave many traditional customs that are claimed to be contaminated by heresy,tahayyul, and superstition... For Muhammadiyah, the purification of faith and the return to the Quran and Sunnah is an obligation... Muhammadiyah doctrine theology agrees with salafi, namely puritanist by going back to Al-Quran and As-Sunnah..."|via=Research Gate}}</ref><ref name="Palmier-1954-257">{{cite journal|last1=Palmier|first1=Leslie H.|title=Modern Islam in Indonesia: The Muhammadiyah After Independence|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_1954-09_27_3/page/257|journal=Pacific Affairs|date=September 1954|volume=27|issue=3|page=257|jstor=2753021}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2006/02/06/opinion/in-indonesia-islam-loves-democracy.html?_r=0 In Indonesia, Islam loves democracy]| Michael Vatikiotis | ''New York Times'' |6 February 6, 2006</ref> === سلفیه خوځښت === سید جمال الدین افغاني، محمد عبده، محمد الطاهر بن عاشور، سید احمد خان او تر یوه بریده محمد الغزالي، د لومړني مسلمان نسل (سلف) مهال ته د اسلامي درک د «بېرته ګرځېدو» په موخه د فقهي استنباط (اجتهاد) د دروازې په خلاصولو چې دوی هغه تړلې لیدلې وه، د وهابیت یو شمېر آرمانونه لرې کړل. یو شمېر تاریخ پوهان باور لري چې معاصرینو د «سلفیت» اصطلاح، د خپل خوځښت لپاره کارولې (په داسې حال کې چې دغه موضوع کم تر کمه د یوه عالم هنري لوزییرله خوا په کلکه رد شوې). امریکايي عالم نوح حامیم کلر لیکلي:<ref name="hadith2">[http://onislam.net/english/shariah/hadith/hadith-studies/441636.html The Modernist Approach to Hadith Studies] By Noor al-Deen Atabek| onislam.net| 30 March 2005</ref><ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=NHjICgAAQBAJ&q=modernists+used+the+term+%22Salafiyya%22+for+their+movement&pg=PT48|title=The Making of Salafism: Islamic Reform in the Twentieth Century|last=Lauzière|first=Henri|date=2015-12-08|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231540179|language=en|chapter=1. Being Salafi in the Early Twentieth Century}}</ref><blockquote>د سلفیت اصطلاح د وروستیو مسلمانانو ترمنځ د یوه شعار او خوځښت په توګه د محمد عبده د پیروانو له خوا را ژوندی شوه.</blockquote> == اسلامي معاصرین == په داسې حال کې چې ټول لاندې یاد شوي کسان یادو خوځښتونو ته اړوند نه وو، خو دوی ټول په زیاته او لږ کچه د عصري چلند د تفکر په خپرولو کې ګډې اړیکې لري. * محمد عبده (مصر) * سید جمال الدین افغان (افغانستان) * محمد الغزالي (مصر) * محمد الطاهر بن عاشور (تونس) * چراغ علي (بریتانوي هند) * سید امیر علي (بریتانوي هند) * قاسم امین (مصر) * مالک بن نبي (الجزایر) * موسی جار الله بیکیف (روس) * احمد دحلان (اندونیزیا) * فرج فوده (نوی معاصر)(مصر) * عبدالروف فطرت (ازبکستان، وروسته روسیه) * محمد اقبال (بریتانوي هند) * ونګ جینګازي (چین) * محمد احمد خلف الله (مصر) * سید احمد خان (بریتانوي هند) * شبلي نعماني (بریتانوي هند) * عبدالناصر قرصاوي (روس) * محمد شلتوت (مصر) * علي شریعتي (ایران) * محمود محمد طاها (نوی معاصر)(سوډان) * رفاعه الطهطاوي (مصر) * محمود طرزي (افغانستان) === معاصر مډرنیسټان === * جمال البنا (مصر) * صهیب بن الشیخ (فرانسه) * عبدالنور بدر (فرانسه) * جاوید احمد غامدي (پاکستان) * فتح الله ګولن (ترکیه) * وحید الدین خان (هند) * ارشاد منجي (کاناډا) * عبدالوهاب المدب (فرانسه) * طارق رمضان (سویتزرلنډ) * محمد طاهر القادري (پاکستان) * حمزه یوسف (متحده ایالات) == سرچینې == dvl99wrrfkd05xogzja5kocjy3mzw82 0 59656 368167 355682 2026-08-10T14:41:48Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368167 wikitext text/x-wiki د جاپان په ټاپوګانو (مجموع الجزایر) کې د انسان لومړۍ هستوګنه له میلاد نه ۳۰۰۰۰ کاله پخوا، تاریخ وړاندې دورې ته اړوندېږي. د جومون له دورې وروسته چې د نوم (ناف) د بند نښه لرونکو خټینو لوښو (cord-marked pottery) له مخې نومول شوې، له میلاد نه وړاندې لومړۍ زریزه کې یایوی وګړي (Yayoi people) هغه مهال لپاره راپیدا شول چې په آسیا کې نوي نوښتونه معرفي شول. د دغې دورې پر مهال جاپان ته اړوند لومړني لیکل شوي منابع په لومړۍ میلادي پېړۍ کې په چینايي کتاب هان کې ثبت شوي. له میلاد نه څلور پېړۍ وړاندې، یایويي وګړي له دغې لویې وچې نه د جاپان ټاپوګانو ته کډه شول او هلته یې د اوسپنې ټکنالوژي او کرنیز تمدن معرفي کړ. له دې امله چې دوی یو کرنیز تمدن درلود، یایويي تمدن په چټک ډول ودې کولو پیل وکړ او په جامون وګړو (Jōmon people) باندې یې چې د جاپان د ټاپوګانو اصلي وګړي او ښکاریان و؛ واک وموند. د ۴ مې او نهمې پېړۍ ترمنځ د جاپان ګڼ شمېر پاچهۍ او قبیلې د یوه مرکزي دولت تر واک لاندې سره یوموټۍ شوې او یوازې په اسمي ډول د جاپان د سترواک له خوا کنټرول کېدلې. له هغه مهال نه تاسیس شوې سترواکه لړۍ تر نن ورځې پورې دوام لري، خو نږدې بشپړ تشریفاني رول لري. په ۷۹۴ ز کال کې د نوې سترواکۍ پلازمېنه په هیان کیو(معاصر کیوتو) کې جوړه شوه، چې د هیان دورې (Heian period) د پیل نښه ده، چې تر ۱۱۸۵ ز کال پورې یې دوام وکړ. هیان دوره د جاپان په کلاسیک کلتور کې طلایي دوره ګڼل کېږي. د جاپانیانو مذهبي ژوند له دغه مهال وروسته د شینتو (Shinto) بومي دودونو او [[بوديزم|بودیزم]] ترکیب و.<ref name="Shinya">{{cite journal|url=http://www.seaa-web.org/bul-essay-01.htm|title=A Comment on the Yayoi Period Dating Controversy|journal=Bulletin of the Society for East Asian Archaeology|author=Shinya Shōda|year=2007|volume=1|access-date=16 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801234503/http://www.seaa-web.org/bul-essay-01.htm|archive-date=1 August 2019|url-status=live}}</ref><ref name="JW">{{Cite web|title='Jomon woman' helps solve Japan's genetic mystery|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/555/|website=NHK World|language=en|access-date=6 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426044803/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/555/|archive-date=26 April 2020|url-status=live}}</ref> په راتلونکو پېړیو کې، د سترواکې کورنۍ واک په پیل کې د غیرنظامي اشرافو/ارستوکراتانو – په ځانګړې توګه، د فوجي وارا- او وروسته د هغوی د پوځي قبایلو او سامورايي ځواکونو پر وړاندې را کم شو. له ۱۱۸۰ ز کال نه تر ۱۱۸۵ ز کال پورې په جینپي جګړه کې د میناماتو نویوریتمو تر مشرۍ لاندې میناماتو قبیلې خپلې پوځي سیالې قبیلې تایرا ته ماتې ورکړه. د واک له ترلاسه کولو وروسته یوریتومو خپله پلازمېنه په کاماکورا کې جوړه کړه او د شوګان لقب یې ځانته ځانګړی کړ. شوګانات کاماکورا د مغولو د دوو بریدونو پر وړاندې مقاومت وکړ، خو په ۱۳۳۳ ز کال کې د شوګانات له مدعیانو نه د یو له خوا راوپرځول شو او موروماچي دوره پیل شوه. د دغې دورې پر مهال د دایمیو په نوم جنګ سالاران د شوګان د لګښتونو په پایله کې واک ته ورسېدل، چې په پایله کې د جاپان کورنۍ جګړه رامنځته شوه. د شپاړسمې پېړۍ په وروستیو کې، جاپان د مخکښ دایمیو اودا نوبونګا او د هغه د ځای ناستي تویوتومي هیدیوشي تر مشرۍ لاندې بېرته یو موټی شو. په ۱۵۹۸ ز کال کې د تویوتومي له مړینې وروسته، توکوګاوا لیاسو واک ته ورسېد او د سترواک له خوا د شوګان په توګه وټاکل شو. شوګانات توکوګاوا چې له اېدو (معاصرې توکیو) نه  یې واک چلاوه، د اېدو دورې (۱۶۰۰-۱۸۶۸ ز کال) په نوم په یوې سوکاله او سوله ییزه دوره کې یې واک وچلاوه. توکوګاوا په جاپاني ټولنه کې یو سخت طبقاتي سیسټم پلی کړ او له نړۍ سره یې نږدې ټولې خپلې اړیکې  پرې کړې. په ۱۵۴۳ ز کال کې پرتګال او جاپان له یوبل سره په اړیکه کې شول، هغه مهال پرتګالیان لومړني اروپایان و چې د جاپان سویلي ټاپوګانو ته ورسېدل. هغوی له جاپان سره په خپل لومړني محدود تعامل کې د ګرمو وسلو په معرفي کولو په جاپان د پام وړ اغېز وکړ. په ۱۸۵۳-۵۴ ز کال کې امریکايي پری لښکر کشۍ (American Perry Expedition) په بشپړ ډول د جاپان انزوا ته د پای ټکی کېښود؛ دغې چارې په ۱۸۶۸ ز کال په بوشین جګړه کې د شوګانات له سقوط او واک ته د سترواک له بیا رسېدو سره مرسته وکړه. په میجي دوره کې نوې ملي رهبري، منزوي شوی فئوډالي ټاپوئیز هېواد په سترواکۍ واړاوه چې له نږدې نه یې له لویدیځو موډلونو ګټنه کوله او په یو پیاوړي ځواک واوښت. په داسې حال کې چې د تایشو په دوره کې (۱۹۱۲- ۱۹۲۶ زکال) کې دیموکراسي وده وکړه او معاصر غیرنظامي کلتور پرمختګ وکړ، خو د جاپان پیاوړي پوځ په پراخه کچه آزادۍ لرلې او په ۱۹۲۰ مه او ۱۹۳۰ مه لسیزه کې د جاپان غیرنظامي واکمنان یې تر واک لاندې و. جاپاني پوځ په ۱۹۳۱ ز کال کې په منچوري باندې برید وکړ چې له ۱۹۳۷ کال وروسته دغه برید له [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] سره په اوږد مهاله جګړه واوښت. په ۱۹۴۱ ز کال کې په پرل هاربر باندې د جاپان برید له متحده ایالاتو او د هغه له متحدینو سره د جګړې لامل وګرځېد. د جاپان د ځواکونو کچې ډېر ژر وده وکړه او پوځ د متفقینو د هوايي بریدونو پر وړاندې چې د وګړو مرکزونو ته یې سخت زیان اړوه، مقاومت وکړ. د ۱۹۴۵ ز کال د اګست په ۱۵ مه په ناګاساکي او هیروشیما باندې له اټمي بریدونو او په منچوریا باندې د شوري له برید وروسته سترواک هیروهیتو په جګړه کې د جاپان تسلیمي اعلان کړه. متفقینو تر ۱۹۵۲ ز کال پورې جاپان اشغال کړ، دغه مهال په ۱۹۴۷ ز کال کې نوی اساسي قانون تصویب شو او جاپان یې په یو مشروطه شاهي هېواد بدل کړ. له ۱۹۵۵ ز کال وروسته، جاپان د لیبرال دیموکرات ګوند تر مشرۍ لاندې د ډېرې لوړې اقتصادي ودې شاهد و چې دغه هېواد یې په یو اقتصادي نړیوال ځواک بدل کړ. د جاپان د سوځېدلې لسیزې یا ۱۹۹۰ مې لسیزې وروسته، اقتصادي وده کمزورې شوه. د ۲۰۱۱ ز کال د مارچ میاشتې په ۱۱ مه نېټه جاپان د ریشتر ۹ درجې ځمک ښوېدنې او سونامي شاهد و، چې تر ټولو پیاوړې ثبت شوې ځمک ښوېدنه وه او له امله یې له ۲۰۰۰۰ زیات کسان ووژل شول، د فوکوشیما دایچي اټومي ناورین لامل هم وګرځېده. == دویمه نړیواله جګړه == د ۱۹۴۱ ز کال په وروستیو کې، د لومړي وزیر جنرال هیدکي توجو تر مشرۍ لاندې جاپاني دولت پرېکړه وکړه چې د متحده ایالاتو بندیزونه د تسلیحاتي زور پر مټ له منځه یوسي. د ۱۹۴۱ ز کال د ډسمبر په اوومه نېټه، د جاپان د سترواکۍ سمندریزو ځواکونو د هاوايي په پرل هاربر کې په امریکايي پوځي بېړیو برید وکړ. دغه برید د جاپان پر وړاندې د امریکا او د هغو متحدینو د جګړې د پیل کېدو لامل وګرځېد. وروسته له هغه جاپان د فلیفین، مالایا، هانګ کانګ، سنګاپور، برما او د هالنډ د ختیځ هند په ګډون د متحده ایالاتو، بریتانیا او هالنډ په آسیایي مستعمرو بریالي بریدونه وکړل.{{sfn|Henshall|2012|pp=129–130}}{{sfn|Henshall|2012|pp=124–126}} د جګړې په لومړیو پړاوونو کې، جاپان پرله پسې بریاوو ته لاسرسی وموند. د ۱۹۴۲ ز کال په جون میاشت کې له مېډوې جګړې او ورپسې د ګودال کانال له جګړې وروسته، چې له امله یې سلومان ټاپوګان د متفقینو د ځواکونو له خوا د جاپان له کنټرول وایستل شول، په جګړه کې د جاپان د بریا ځایګي تغیر وموند. په دغه مهال کې جاپانی پوځ د جنګي جرمونو لکه له بندیانو سره د ناوړه چلند، د ملکي وګړو د عامې وژنې او له کیمیاوي او بیولوژیکي وسلو د کارونې مسئول ګڼل کېږي. په ۱۹۴۴ ز کال کې د جاپاني سترواکۍ سمندریزو ځواکونو د کامیکازی پیلوټانو ډلګۍ مؤظفه کړه، څو خپلې الوتکې د دښمن له بېړیو سره ټکر کړي.{{sfn|Henshall|2012|p=134}}{{sfn|Henshall|2012|pp=132–133}}{{sfn|Henshall|2012|pp=131–132, 135}} د ۱۹۴۵ ز کال د اګست په ۶ مه نېټه، متحده ایالاتو په هیروشیما باندې اټومي بم وغورځاوه ،چې له امله یې له ۷۰۰۰۰ ډېر کسان ووژل شول. دا په تاریخ کې لومړنی اټومي برید و. د اګست په ۹ مه [[شوروي اتحاد]] له جاپان سره جګړه اعلان کړه او په منچوري او نورو قلمرونو یې برید وکړ؛ دویم اټومي بم په ناګاساکي وغورځول شو چې نږدې ۴۰۰۰۰ کسان یې ووژل شول. د اګست په ۱۴ مه متفقینو ځواکونو ته د جاپان د تسلیمۍ اعلان وشو او راتلونکې ورځ د سترواک هیروهیتو له خوا په ملي راډیو کې اعلان شو.{{sfn|Morton|Olenike|2004|p=188}}{{sfn|Totman|2005|p=448}}{{sfn|Perez|1998|pp=147–148}} == سرچینې == {{Reflist|30em|refs=<ref name=Akiyama>Akiyama, Terukazu (1977). ''Japanese Painting''. New York: Rizzoli International Publications. pp. 19–20. {{ISBN|9780847801329}}.</ref> <ref name=Alchon>Alchon, Suzanne Austin (2003). ''A Pest in the Land: New World Epidemics in a Global Perspective''. Albuquerque: University of New Mexico Press. p. 21. {{ISBN|9780826328717}}.</ref> <ref name=baten>Baten, Jörg (2016). ''A History of the Global Economy: From 1500 to the Present''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 177. {{ISBN|9781107104709}}.</ref> <ref name="beasley">Beasley, WG (1962). "Japan". In Hinsley, FH (ed.). ''The New Cambridge Modern History Volume 11: Material Progress and World-Wide Problems 1870–1898''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 472</ref> <ref name=Bix>{{cite book |last=Bix |first=Hebert P. |author-link=Herbert P. Bix |year=2000 |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |publisher=Harper Collins |location=New York |url=https://books.google.com/books?id=zjmVltzm1kYC |isbn=978-0-06-186047-8|pages=27, 30}}</ref> <ref name=Bolitho>{{cite journal|last1=Bolitho|first1=Harold|title=Yoshimasa and the Silver Pavilion: The Creation of the Soul of Japan. By Keene Donald. New York: Columbia University Press, 2003. x, 208 pp. $29.95 (cloth).|journal=The Journal of Asian Studies|volume=63|issue=3|year=2007|pages=799–800|doi=10.1017/S0021911804001950}}.</ref> <ref name=Carter>Carter, William R. (1983). "Asuka period". In Reischauer, Edwin et al. (eds.). ''Kodansha Encyclopedia of Japan Volume 1''. Tokyo: Kodansha. p. 107. {{ISBN|9780870116216}}.</ref> <ref name=Chaiklin>Chaiklin, Martha (2013). "Sakoku (1633–1854)". In Perez, Louis G. (ed.). ''Japan at War: An Encyclopedia''. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. pp. 356–357. {{ISBN|9781598847413}}.</ref> <ref name=Collcutt>Collcutt, Martin C. (1983). "Bushidō". In Reischauer, Edwin et al. (eds.). ''Kodansha Encyclopedia of Japan Volume 1''. Tokyo: Kodansha. p. 222. {{ISBN|9780870116216}}.</ref> <ref name=Coox>[[Alvin Coox|Coox, Alvin]] (1988). "The Pacific War," in ''The Cambridge History of Japan: Volume 6.'' Cambridge: Cambridge University Press. p. 368</ref> <ref name=Crihfield>Crihfield, Liza (1983). "Geisha". In Reischauer, Edwin et al. (eds.). ''Kodansha Encyclopedia of Japan Volume 3''. Tokyo: Kodansha. p. 15. {{ISBN|9780870116230}}.</ref> <ref name=Dalby>Dalby, Liza (2010). ''Little Songs of the Geisha''. New York: Tuttle. pp. 14–15</ref> <ref name=Deal>Deal, William E (2006). ''Handbook to Life in Medieval and Early Modern Japan''. New York: Facts on File. p. 296. {{ISBN|9780195331264}}.</ref> <ref name=Edstrom>Edstrom, Bert (2016). "Japan's Foreign Policy and the Yoshida Legacy Revisited". In Edstrom, Bert (ed.). ''Turning Points in Japanese History''. London: Routledge. p. 216. {{ISBN|978-1138986268}}.</ref> <ref name=Feifer>Feifer, George (1992). ''Tennozan: The Battle of Okinawa and the Atomic Bomb''. New York: Ticknor & Fields. pp. 558, 578, 597, 600. {{ISBN|9780395599242}}.</ref> <ref name=Frank>{{cite book |pages=28–29|last=Frank |first=Richard |year=1999 |title=Downfall: The End of the Imperial Japanese Empire |publisher=[[Random House]] |location=New York |url=https://books.google.com/books?id=MwnqPgAACAAJ |isbn=978-0-14-100146-3}}</ref> <ref name=Frederic>Frederic, Louis (2002). ''Japan Encyclopedia''. Cambridge, Massachusetts: Belknap. p. 59. {{ISBN|9780674017535}}.</ref> <ref name=gordon>Gordon, Andrew (2009). ''A Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present''. New York: Oxford University Press. pp. 55–56. {{ISBN|9780195339222}}.</ref> <ref name=habu>{{cite book |last=Habu |first=Junko |year=2004 |title=Ancient Jomon of Japan |pages=3, 258|publisher=Cambridge Press |location=Cambridge, MA |url=https://books.google.com/books?id=vGnAbTyTynsC |isbn=978-0-521-77670-7}}</ref> <ref name=Hane>Hane, Mikiso and Perez, Louis G. (2015). ''Premodern Japan: A Historical Survey'' (2nd ed.). Boulder, Colorado: Westview Press. pp. 161-162. {{ISBN|9780813349657}}.</ref> <ref name=Hastings>{{cite book|last=Hastings|first=Max|title=Nemesis : The Battle for Japan, 1944–45|year=2007|publisher=HarperPress|location=London|isbn=978-0-00-726816-0|page=379}}</ref> <ref name=Hirschmeier>Hirschmeier, Johannes and Yui, Tsunehiko (1975). ''The Development of Japanese Business, 1600-1973''. London: Allen & Unwin. p. 32</ref> <ref name=Hudson>Hudson, Mark (2009). "Japanese Beginnings", p. 15 In Tsutsui, William M. (ed.). ''A Companion to Japanese History''. Malden MA: Blackwell. {{ISBN|9781405193399}}.</ref> <ref name=Hunter>{{cite book |last=Hunter |first=Janet |year=1984 |title=Concise Dictionary of Modern Japanese History|isbn=9780520045576 |publisher=University of California Press | location=Berkeley|page=3}}</ref> <ref name="income">{{cite journal|author1=Moriguchi, Chiaki |author2=Saez, Emmanuel |title=The Evolution of Income Concentration in Japan, 1886–2005: Evidence from Income Tax Statistics|journal=Review of Economics and Statistics|volume=90|issue=4|year=2008|pages=713–734|url=https://eml.berkeley.edu/~saez/moriguchi-saezREStat08japan.pdf|doi=10.1162/rest.90.4.713|s2cid=8976082 }}</ref> <ref name=Ito>Ito, Takatoshi (1992). ''The Japanese Economy''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. p. 60</ref> <ref name=Karan>Karan, Pradyumna (2010). ''Japan in the 21st Century: Environment, Economy, and Society''. Lexington: University Press of Kentucky. p. 60. {{ISBN|9780813127637}}.</ref> <ref name=kidder>Kidder, J. Edward (1993). "The Earliest Societies in Japan," in ''The Cambridge History of Japan: Volume 1.'' Cambridge: Cambridge University Press. p. 59</ref> <ref name=Klein>{{cite journal|last1=Klein|first1=Thomas M.|title=The Ryukyus on the Eve of Reversion|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_spring-1972_45_1/page/20|journal=Pacific Affairs|volume=45|issue=1|year=1972|pages=20|jstor=2755258|doi=10.2307/2755258}}</ref> <ref name=Kshetry>Kshetry, Gopal (2008). ''Foreigners in Japan: A Historical Perspective''. Kathmandu: Rabin Gurung. p. 29</ref> <ref name=Kuroda>Kuroda, Sokichi (13 January 2020). "Documents show concerns from Okinawa on U.S. base presence". ''Asahi Shimbun''.</ref> <ref name=Kuzmin>{{cite journal|last1=Kuzmin|first1=Yaroslav V.|title=Chronology of the earliest pottery in East Asia: progress and pitfalls|journal=Antiquity|volume=80|issue=308|year=2015|pages=362–371|doi=10.1017/S0003598X00093686|s2cid=17316841}}</ref> <ref name=Lauerman>{{cite book |page=421|last=Lauerman |first=Lynn |year=2002 |title=Science & Technology Almanac |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Connecticut}}</ref> <ref name=Maher>Maher, Kohn C. (1996). "North Kyushu Creole: A Language Contact Model for the Origins of Japanese," in ''Multicultural Japan: Palaeolithic to Postmodern.'' New York: Cambridge University Press. p. 40</ref> <ref name=McCurry>McCurry, Justin (1 April 2019). [https://www.theguardian.com/world/2019/apr/01/reiwa-japan-prepares-to-enter-new-era-brimming-with-hope "Reiwa: Japan Prepares to Enter New Era of 'Fortunate Harmony'"]. ''The Guardian''.</ref> <ref name=Nakagawa>{{cite journal|last1=Nakagawa|first1=Ryohei|last2=Doi|first2=Naomi|last3=Nishioka|first3=Yuichiro|last4=Nunami|first4=Shin|last5=Yamauchi|first5=Heizaburo|last6=Fujita|first6=Masaki|last7=Yamazaki|first7=Shinji|last8=Yamamoto|first8=Masaaki|last9=Katagiri|first9=Chiaki|last10=Mukai|first10=Hitoshi|last11=Matsuzaki|first11=Hiroyuki|last12=Gakuhari|first12=Takashi|last13=Takigami|first13=Mai|last14=Yoneda|first14=Minoru|title=Pleistocene human remains from Shiraho-Saonetabaru Cave on Ishigaki Island, Okinawa, Japan, and their radiocarbon dating|journal=Anthropological Science|volume=118|issue=3|year=2010|pages=173–183|doi=10.1537/ase.091214|doi-access=free}}</ref> <ref name=Mackie>Mackie, Vera (2003). ''Feminism in Modern Japan''. New York: Cambridge University Press. p. 121. {{ISBN|9780521527194}}.</ref> <ref name=mason>Mason, RHP and Caiger, JG (1997). ''A History of Japan''. Rutland, Vermont: Tuttle. p. 315. {{ISBN|9780804820974}}.</ref> <ref name=McCullough>McCullough, William H. (1999). "The Heian Court, 794–1070," in ''The Cambridge History of Japan: Volume 2.'' Cambridge: Cambridge University Press. pp. 30–31</ref> <ref name=Neary>{{cite journal|title=Burakumin at the End of History|author=Neary, Ian |journal=Social Research: An International Quarterly|volume =70|issue= 1|year= 2003|url=https://muse.jhu.edu/article/558566|jstor=40971613|pages= 269–294}}</ref> <ref name=Nester>Nester, William R. (1996). ''Power across the Pacific: A Diplomatic History of American Relations with Japan''. Basingstoke: Macmillan. p. 177. {{ISBN|9780230378759}}.</ref> <ref name=ono>Ono, Akira (2014). "Modern hominids in the Japanese Islands and the early use of obsidian", pp. 157–159 in Sanz, Nuria (ed.). [https://whc.unesco.org/en/series/39/ ''Human Origin Sites and the World Heritage Convention in Asia'']. Paris: UNESCO.</ref> <ref name=Pekkanen>Pekkanen, Robert (2018). "Introduction". In Pekkanen, Robert (ed.). ''Critical readings on the Liberal Democratic Party in Japan Volume One''. Leiden: Brill. p. 3. {{ISBN|9789004380523}}.</ref> <ref name=perkins>Perkins, Dorothy (1991). ''Encyclopedia of Japan : Japanese history and culture, from abacus to zori'' [https://archive.org/details/encyclopediaofja00perk pp. 19, 20]</ref> <ref name=Rhee>{{cite journal|last1=Rhee|first1=Song Nai|last2=Aikens|first2=C. Melvin.|last3=Chʻoe|first3=Sŏng-nak.|last4=No|first4=Hyŏk-chin.|title=Korean Contributions to Agriculture, Technology, and State Formation in Japan: Archaeology and History of an Epochal Thousand Years, 400 B.C.–A.D. 600|journal=Asian Perspectives|volume=46|issue=2|year=2007|pages=404–459|jstor=42928724|doi=10.1353/asi.2007.0016|hdl=10125/17273|s2cid=56131755|hdl-access=free}}</ref> <ref name=Ruppert>Deal, William E and Ruppert, Brian Douglas (2015). ''A Cultural History of Japanese Buddhism''. Chichester, West Sussex : Wiley Blackwell. pp. 63-64. {{ISBN|9781118608319}}.</ref> <ref name=Takashi>{{cite journal|last1=Takashi|first1=Tsutsumi|title=MIS3 edge-ground axes and the arrival of the first ''Homo sapiens'' in the Japanese archipelago|journal=Quaternary International|volume=248|year=2012|pages=70–78|doi=10.1016/j.quaint.2011.01.030|bibcode=2012QuInt.248...70T}}</ref> <ref name=Takeuchi>Takeuchi, Rizo (1999). "The Rise of the Warriors," in ''The Cambridge History of Japan: Volume 2.'' Cambridge: Cambridge University Press. pp. 675-677</ref> <ref name=Turnbull>Turnbull, Stephen and Hook, Richard (2005). ''Samurai Commanders''. Oxford: Osprey. pp. 53–54</ref> <ref name=Wan>Wan, Ming (2008). ''The Political Economy of East Asia: Striving for Wealth and Power''. Washington, DC: CQ Press. p. 156. {{ISBN|9781483305325}}.</ref> <ref name=wakita>{{cite book |last = Wakita |first = Osamu |chapter = The social and economic consequences of unification |page = 123 |editor-last = Hall |editor-first = John Whitney |authorlink = John Whitney Hall |title = The Cambridge History of Japan |volume = 4 |year = 1991 |publisher = [[Cambridge University Press]] |isbn = 978-0-521-22355-3}}</ref>}} h4afv9ag6khk7wi63ztcxjp6eizo4vp 0 59745 368088 366738 2026-08-10T12:36:29Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368088 wikitext text/x-wiki د ښځو قانوني حقونه، د هغوی انساني او ټولنیزو حقونو ته اړوندېږي. د ښځو د حقونو لومړنۍ اعلامیه د احساساتو اعلامیه وه. په لومړنیو قوانینو کې د ښځو تړلی ځایګی د ډېرو لرغونو سیستمونو د شواهدو له مخې تائید شوی.<ref>{{cite web|url=http://ecssba.rutgers.edu/docs/seneca.html|title=Declaration of Sentiments and Resolutions|access-date=2 November 2007|last=Gordon|first=Ann D.|author-link=Ann D. Gordon|year=1997|publisher=Selected Papers of Elizabeth Cady Stanton and Susan B. Anthony|تاريخ الأرشيف=31 October 2007|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20071031072703/http://ecssba.rutgers.edu/docs/seneca.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=31 October 2007|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071031072703/http://ecssba.rutgers.edu/docs/seneca.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071031072703/http://ecssba.rutgers.edu/docs/seneca.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031072703/http://ecssba.rutgers.edu/docs/seneca.html}}</ref> == موسايي قانون == د موسايي قانون له مخې په مالي موضوعاتو کې د ښځو او نارینه وو حقونه، تر ډېره یوشان و. ښځو د ځمکې، مالدارۍ، غلامانو او خدمت کوونکو د لرلو په ګډون د شخصي مالکیت حق درلود. ښځو د میراث حق درلود؛ له هغه څه چې د هرچا د مړینې د سوغات یا میراث په نامه یادېږي، له خپلو وروڼو سره یې مساوي حق ترلاسه کاوه، که چېرې به کوم چا زوی نه درلود نه لور، کولای یې شول، ټول میراث ترلاسه کړي. یوې ښځې کولای شول، نورو ته د مړینې د تحفې په توګه د خپلې شتمنۍ اړوند وصیت وکړي، که چېرې به یې ماشومان درلودل، میراث به یې هغوی ته اړوند و، که به یې واده کړی و، د هغې مېړه او که به مجرده وه، د هغې پلار ته به یې میراث پاتې کېده. یوې ښځې کولای شول، په محکمه کې شکایت وکړي او اړتیا نه وه چې یو نارینه، له هغې استازولي وکړي.<ref>{{Cite web|title=INHERITANCE - JewishEncyclopedia.com|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8114-inheritance|access-date=2020-10-13|website=www.jewishencyclopedia.com}}</ref> == مصري قانون == په لرغوني مصر کې له قانوني پلوه ښځو او نارینه وو یو ډول ځایګی درلود – لږ تر لږه له تیوریکي پلوه. مصري مېرمنو د ځمکې، مالدارۍ، غلامانو، خدمت کوونکو او نورو د لرلو په ګډون د شخصي مالکیت حق درلود. هغې حق درلود، د هرڅه میراث ترلاسه کړي او خپله شتمني نورو ته ورکړي. هغې کولای شول، خپل مېړه ته طلاق ورکړي (له مخې یې هغې ته اړونده شتمني – د مهر په ګډون – د هغې شخصي مالکیت ته اړوندېده)، په محکمه کې شکایت وکړي. مېړه د خپلې ښځې د وهلو ډبولو له امله جریمه کېده.<ref>{{cite web|url=http://fathom.lib.uchicago.edu/1/777777190170/|title=Women's Legal Rights in Ancient Egypt|access-date=3 November 2007|author=Janet H. Johnson|work=Digital collections|publisher=University of Chicago Library|author-link=Janet H. Johnson}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Crime and Adultery in Ancient Egypt|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=70|pages=92–105|last=Eyre|first=C.J.|year=1984|jstor=3821579|doi=10.1177/030751338407000113|s2cid=127434656}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Baber|first=Ray Erwin|title=Marriage and Family Life in Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/sim_social-forces_1935-03_13_3/page/409|journal=Social Forces|volume=13|issue=3|pages=409–414|doi=10.2307/2570405|jstor=2570405|year=1935}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Allam|first=S.|year=1990|title=Women as Holders of Rights in Ancient Egypt (During the Late Period)|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=33|issue=1|pages=1–34|doi=10.2307/3632040|jstor=3632040}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kelly|first=Susan A.|year=2016|title=Identifying the women of Early Dynastic Egypt: an analysis of the women's funerary stelae/slabs from Abu Rawash, Helwan, and Abydos.|url=https://www.researchonline.mq.edu.au/vital/access/manager/Repository;jsessionid=4EF57B3142C68E21405DE0E54665B35C/mq:68979;jsessionid=F01B83AC935E32D16A4B8C723EFAB1F7?f0=sm_creator%3A%22Kelly%2C+Susan+A%22|access-date=2022-02-15|archivedate=2019-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190508032710/https://www.researchonline.mq.edu.au/vital/access/manager/Repository;jsessionid%3D4EF57B3142C68E21405DE0E54665B35C/mq:68979;jsessionid%3DF01B83AC935E32D16A4B8C723EFAB1F7%3Ff0%3Dsm_creator:%2522Kelly,%2BSusan%2BA%2522}}</ref><ref>{{Cite journal|last=O'Neill|first=Patricia|year=2005|title=The Social and Political Position of Woman in Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/pmla-publications-modern-language-assoc-of-america_2005-05_120_3/page/843|journal=PMLA|volume=120|issue=3|pages=843–857|jstor=25486220|doi=10.1632/003081205X68133|s2cid=154150337}}</ref> == د آتن قانون == د لرغوني آتن په قانون کې، ښځو د خپلو نارینه وو سیالانو په څېر ګڼ شمېر قانوني حقونه نه لرل. هغوی په قضايي محاکمو او غونډو کې له ګډون محرومې وي. هغوی له قانوني پلوه د پام وړ پیسو په ارزښت قراردادونو کې ونډه نه شوه اخیستلی.<ref>{{cite journal|last=Schaps|first=D.M.|doi=10.2307/284411|title=What Was Free about a Free Athenian Woman?|year=1998|journal=Transactions of the American Philological Society|volume=128|page=178|jstor=284411}}</ref><ref>The limit was set at the value of a [[medimnos]] of barley, which was not enough to feed a family for a week.</ref><ref>{{cite book|last=Pomeroy|first=Sarah|title=Goddesses, Whores, Wives, and Slaves: Women in Classical Antiquity|url=https://archive.org/details/goddesseswhoresw00pome_0|year=1994|location=London|publisher=Pimlico|page=[https://archive.org/details/goddesseswhoresw00pome_0/page/74 73]}}</ref> په لرغوني آتن کې ښځو د طلاق حق درلود، په داسې حال کې چې له طلاق وروسته له طلاق شوي مېړه څخه د خپلو اولادونو اړوند یې هېڅ حق نه درلود.<ref>{{cite journal|last=Dover|first=K.J.|title=Classical Greek Attitudes to Sexual Behaviour|url=https://archive.org/details/sim_arethusa_spring-1973_6_1/page/61|year=1973|journal=Arethusa|volume=6|issue=1|page=61}}</ref><ref>{{cite book|last=Winkler|first=John J.|title=The Constraints of Desire: the Anthropology of Sex and Gender in Ancient Greece|url=https://archive.org/details/constraintsofdes0000wink|year=1990|location=New York|publisher=Routledge|page=[https://archive.org/details/constraintsofdes0000wink/page/5 5]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Dover|first=K.J.|title=Classical Greek Attitudes to Sexual Behaviour|url=https://archive.org/details/sim_arethusa_spring-1973_6_1/page/69|year=1973|journal=Arethusa|volume=6|issue=1|page=69|doi=10.1002/9780470756188.ch1|isbn=9780470756188}}</ref><ref>{{cite book|last=Pomeroy|first=Sarah|title=Goddesses, Whores, Wives, and Slaves: Women in Classical Antiquity|url=https://archive.org/details/goddesseswhoresw00pome_0|year=1994|location=London|publisher=Pimlico|pages=[https://archive.org/details/goddesseswhoresw00pome_0/page/63 62], 65}}</ref> == رومي قانون (د لرغوني روم قانون) == د لرغوني روم قوانین د لرغوني آتن د قوانینو په څېر، ښځو ته کوم حقونه نه ورکول. رومي تابعیت څو ډوله و او ښځو کولای شول، د دویمې طبقې تابعیت ترلاسه کړي چې یو شمېر هغه محدود امتیازات او قانوني ملاتړ چې بې تابعیته آزادو کسانو او غلامانو نه لرل ،دوی ته یې وړاندې کول؛ خو دغه امتیازات د نارینه وو په کچه نه و. د روم ټولنه او قانون په شدت سره جنسیت پلوه او مرد سالاره وه؛ چې قانون ښځې له رایو ورکولو، دولتي چوکیو ترلاسه کولو، د مدني کشیشانو په توګه له دندې ترلاسه کولو او یا هم په رومي پوځ کې په هره کچه له خدمت کولو منع کولې.<ref name=":0">{{Cite book|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History: 4 Volume Se|last=Smith|first=Bonnie G|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-514890-9|location=London, UK|pages=[https://archive.org/details/oxfordencycloped0000unse_k2h2/page/422 422–425]|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0000unse_k2h2/page/422}}</ref><ref name=":1">[[A. N. Sherwin-White]], ''Roman Citizenship'' (Oxford University Press, 1979), pp. 211 and 268</ref><ref>[[Legal rights of women in history#Frier|Frier]], pp. 31–32, 457.</ref><ref>David Johnston, ''Roman Law in Context'' (Cambridge University Press, 1999), chapter 3.3</ref><ref name="yan">Thomas, Yan (1991) "The Division of the Sexes in Roman Law", in ''A History of Women from Ancient Goddesses to Christian Saints''. Harvard University Press. pp. 133–135.</ref><ref>[[Legal rights of women in history#Frier|Frier]], p. 20.</ref><ref>Treggiari, Susan (1991). ''Roman Marriage''. New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-814890-9}}. pp. 258–259, 500–502.</ref><ref>[[Legal rights of women in history#Frier|Frier]], pp. 19–20, 22.</ref><ref>Beth Severy, ''Augustus and the Family at the Birth of the Empire'' (Routledge, 2002; Taylor & Francis, 2004), p. 12.</ref> == اسلامي قانون == د منځنیو پېړیو په پیل کې، د ښځو د حالت د غوره کېدو په برخه کې لومړنۍ هڅې، د اسلام د سپېڅلي دین د لومړنیو اصلاحاتو له مخې وې،  چې ښځو د واده کولو، طلاق او میراث په برخو کې حقونه ترلاسه کړل. د آکسفورډ قاموس د اسلام په اړه څرګندوي چې، د اسلام له مخې د عربو ښځو په ژوند کې د نویو زېږېدلو نجونو ماشومانو د وژلو د منع کولو او هغوی ته د بشپړ شخصیت په رسمیت پېژندلو په ګډون پرمختګ رامنځته شو. «مهریا ولور چې پخوا د ناوې د بیې په توګه د هغه پلار ته ورکول کېده، د ښځې د شخصي مالکیت په توګه د واده په تحفې واوښت». د اسلامي قوانینو له مخې: واده نور له یو «حالت» نه هغه «قرارداد» ته واوښت چې د ښځې رضایت په کې اړین و. د ځمکې په ګډون د واده شویو ښځو مالکیت، د هغوی پر خپل نامه و او په هېڅ ډول هغه په واده کولو سره د مېړه د مالکیت په توګه نه اوښته، دا هغه لوی توپیر و چې تر معاصرې دورې پورې یې د ډېرې برخې اروپا په قوانینو کې شتون نه درلود. «په هغه مرد سالاره ټولنه کې چې پخوا میراث یوازې نارینه خپلوانو ته اړوند کېده، ښځو ته هم د میراث حق ورکړل شو».<ref name="Espos">Esposito (2005) p. 79</ref><ref name="OxfordDicT">Esposito (2004), p. 339</ref><ref name="majid">Khadduri (1978)</ref><ref name="Schimmel">Schimmel (1992) p. 65</ref><ref name="badawi">{{cite journal|last=Badawi|first=Jamal A.|title=The Status of Women in Islam|journal=Al-Ittihad Journal of Islamic Studies|volume=8|issue=2|date=September 1971|url=http://iaislam.tripod.com/TSOWII.htm|access-date=2022-02-15|archive-date=2019-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518092057/http://iaislam.tripod.com/TSOWII.htm|url-status=dead}}</ref> === زده کړې === اسلام د ښځو ښوونه او روزنه یوه مقدسه چاره بللې، ښځې د دې پر ځای چې د اسلام د سپېڅلي کتاب له لوستلو منع وي، د نارینه وو په څېر د هغو لوستلو ته هڅول کېدلې. مسلمانو ښځو ،لکه فاطمه الفهیري چې په ۸۵۹ ز کال کې یې د القروئین پوهنتون جوړ کړ، د ګڼ شمېر اسلامي روزنیزو مؤسسو په بنسټ اېښودو کې مهم رول لرلی. دغو چارو تر ۱۲ مې او ۱۳ مې پېړۍ پورې د ایوبیانو تر لړۍ دوام وکړ، هغه مهال چې ۱۶۰ جوماتونه وو، مدرسې په دمشق کې جوړې شوې، چې ۲۶ یې د مېرمنو له خوا په وقفي ډول (خیریه ډول) جوړې شوې. په اسلامي نړۍ کې د ښځو د زده کړو الهام د حضرت محمد^(ص) له مېرمنو نه اخیستل شوی: خدیجه: بریالۍ سوداګره او عایشه چې د احادیثو د علم پیاوړې څېړونکې او نظامي مشره وه. <ref>"The Women of Islam," TIME, Lisa Beyer, 25 Nov. 2001</ref><ref>{{citation|title=Daily Life in the Medieval Islamic World|first=James E.|last=Lindsay|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2005|isbn=978-0-313-32270-9|page=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/197 197]|url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/197}}</ref><ref>{{citation|title=Daily Life in the Medieval Islamic World|first=James E.|last=Lindsay|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2005|isbn=978-0-313-32270-9|pages=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/196 196 & 198]|url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/196}}</ref><ref>{{citation|title=Daily Life in the Medieval Islamic World|first=James E.|last=Lindsay|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2005|isbn=978-0-313-32270-9|pages=[https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/196 196]|url=https://archive.org/details/dailylifeinmedie00lind/page/196}}</ref> === کار === ښځې د اسلامي قوانینو له مخې کولای شي، د نارینه وو په څېر قرارداد ترسره کړي، ملکیت وپېري او یا وپلوري، له خپل لوري د نارینه له وکالت پرته په محکمه کې شکایت وکړي، سوداګري وکړي، یو څه اعطا کړي او نور. د خلافت پر مهال په بشري قوه کې له بېلابېلو قومي او مذهبي ډلو کار اخیستل کېده، په داسې حال کې چې نارینه او ښځینه دواړه په بېلابېلو اقتصادي چارو کې هم بوخت و.<ref>[[Legal rights of women in history#Shatzmiller|Shatzmiller]], pp. 6–7.</ref><ref name="Maya-400-1">[[Legal rights of women in history#Shatzmiller|Shatzmiller]], pp. 400–1</ref><ref>{{cite journal|jstor=3632681|author=Shatzmiller, Maya|year=1997|title=Women and Wage Labour in the Medieval Islamic West: Legal Issues in an Economic Context|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=40|issue=2|pages=174–206 (175–7)|doi=10.1163/1568520972600748}}</ref><ref>[[Legal rights of women in history#Shatzmiller|Shatzmiller]], pp. 350–62.</ref> === د طلاق حق === د اسلامي قانون (شریعت) له مخې نارینه یوازې کولای شي، د خپلې ښځې په شتون کې ووايي چې: «تا طلاق کوم» او یا درې ځله د «طلاق» له کلیمې کار واخلي، څو طلاق رسمي بڼه ومومي؛ له دې سره درې میاشتې باید صبر وشي، څو معلومه شي آیا مطلقه ښځه امېدواره ده او که نه، که چېرې وي، د ماشوم تر زېږون پورې طلاق نافذ نه دی. د اسلامي شریعت له مخې: ښځو تل دا حق لرلی چې له خپل مېړه طلاق واخلي، خو باید اسلامي محکمې ته مراجعه وکړي او د خپل جلا کېدو دلایل وړاندې کړي چې ظلم، د ضروریاتو نه پوره کول، د مېړه تېښته یا نه شتون، د مېړه جنسي کمزورتیا او یا نور لاملونه په کې شاملېږي. له دغو دلایلو پرته هم ښځې کولای شي، له بلې لارې په کار اخیستو چې ورته خلع وایي، طلاق واخلي، خو بیا ښځه اړ ده، هغه مهر (مهریه، د ناوې تحفه) چې مېړه ورته د واده پر مهال ورکړی، بېرته مېړه ته ورکړي. د مېړه له خوا د هر ډول طلاق ورکولو وروسته، پخوانی ښځه حق لري چې د خپل مهر پاتې یا «ځنډول» شوې برخه هم له مېړه واخلي. === د واده حق === قرآن په واضح ډول تر څلورو ښځو پورې د څو ودونو کولو اجازه ورکړې، لکه څرنګه چې فرمايي: « او كه چېرې تاسو وېرېدلئ له دې چې د یتیمانو په حق كې به انصاف ونه كړى شئ، بیا نو له (نورو) هغو ښځو سره نكاح وكړئ چې ستاسو خوښې وي، دوه، یا درې، یا څلور، نو كه تاسو وېرېدلئ چې انصاف به ونه كړى شئ، بیا نو له یوې (اصیلې ښځې) سره (نكاح وكړئ)، یا وینځه (واخلئ)، دا (طریقه) ډېره نژدې ده، دې ته چې تاسو به ظلم ونه كړئ». د فتوا د د دایمي کمېټې په خبره، په اسلام کې د بل واده کولو په موخه د لومړۍ مېرمنې اجازې ته اړتیا نه شته.<ref>Sura El Nisa, verse:3</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.islamonline.net/?p=823|title=الارشيف}}</ref> دا په داسې حال کې ده، چې مسلمان نارینه کولای شي، د یهودو او عیسوي باور لرونکو ښځو سره واده وکړي، خو مسلمانې ښځې نه شي کولای، له مسلمان پرته د بل چا سره واده وکړي.<ref>Al Sharah El Kebir, 7/386</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dar-alifta.org/Foreign/ViewFatwa.aspx?ID=6167|title=Fatawa - Why a Muslim woman can't marry a non-Muslim?|access-date=2022-02-15|archive-date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401134108/http://www.dar-alifta.org/Foreign/ViewFatwa.aspx?ID=6167|url-status=dead}}</ref><ref>Narrated by al-Tirmidhi, 1101</ref><ref>Narrated by Muslim:1421</ref> == سرچینې == 5od1labyrhujd5d2117qbktsb8hctbr 0 59759 368220 277200 2026-08-10T16:24:47Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368220 wikitext text/x-wiki تکاملي ښکلا پېژندنه د تکاملي روانپوهنې نظرياتو ته ورګرځي، چې د Homo sapiens بنسټيز ښکلا غوره توبونو په اړه په کې استدلال کېږي، چې د ژوندي پاتې کېدلو او توليدي بريا د پياوړي کولو په موخه رامنځته شوي دي. <ref name="Dutton">[[Denis Dutton|Dutton, Denis]]. 2003. 'Aesthetics and Evolutionary Psychology' in "The Oxford Handbook for Aesthetics". Oxford University Press.</ref> د دې نظريې پر بنسټ شيان، لکه: د رنګ غوره توب، د غوره ملګري بدن تناسب، شکلونه، له شيانو سره احساساتي نښلتيا او د هنري يا ښکلا تجربې نور زيات اړخونه انساني تکامل ته په غوره توب سره تشرېح کېدلی شي. <ref>Wang, H.M., Chen, K. H., & Chou, G. J. 2011. 'Pleasurable elements in emotional design,' ''Designing Pleasurable Products and Interfaces.''</ref> == د ښکلا پېژندنې او تکامل روانپوهنه == زياتره د انساني او حيوانې ځانګړتياوو په اړه بحث کېږي، چې د ژوندي پاتې کېدلو او توليدي بريا د غښتلتيا په موخه رامنځته شوي دي. تکاملي روانپوهنه، دا د ښکلاييزو غوره توبونو په ګډون روانپوهنيزو ځانګړتياوو پورې تړي. دا ډول ځانګړتياوې، په عمومي ډول د Pleistocene دورې پر مهال چاپېريال سره د سمون اوسېدلو په توګه کتل کېږي او زموږ په اوسني چاپېريال کې په اړين ډول توافقي (د سمون وړ) نه دي. په بېلګو کې یې په اټکليز ډول د زيان رسوونکو خرابو شويو خوړو هضمو له جنسي اړيکو او د خوږو او غوړ لرونکو خوړو له خوړلو نه خوښي او د غڼو، مارانو او تيارې نه وېره شاملېږي. <ref name="Dutton" /> ټول پېژندل شوي کلتورونه، د هنر يا ښکلا ځينې بڼې لري. دا نړيوالتوب وړانديز کوي چې ،هنر له تکاملي سمونونو سره تړلی دی. د هنر په ملتيا غښتلي احساسات هم ورته وړانديز کوي. <ref name="Dutton" /> == منظره او د نورو بصري (ليدلو وړ) هنرونو غوره توبونه == د يوه ګرځنده ژوندي جسم لپاره يوه اړينه ټاکنه د اوسېدلو لپاره د يوه ښه هستوګنځي غوره کول دي. د انسانانو په اړه ويل کېږي، چې د منظرو لپاره پياوړي هنري غوره توبونه لري، چې په لرغوني چاپېريال کې ښه هستوګنځايونه وو. کله چې د بېلابېلو ملتونو نوي انساني کوچنيان پوښتل کېږي، چې د معياري منظرې له انځورونو نه د يوې ټاکنې په موخه کومې منظرې ته لومړيتوب ورکوي، نو دوی ونه لرونکو هموارې ځمکې غوره کوي. د ختيځې افريقا دښته هغه پخوانی چاپېريال دی، چې استدلال کېږي، زياتره انساني رامنځته کېدنې په کې پېښې شوې دي. د خلاصو او ځنګلي سيمو دواړو په لرلو سره د اوبه لرونکو منظرو يو غوره توب هم شته. هغه بڼې لرونکې منظرې، چې لکه د يوې لارې يا له ليد نه د سيند کږېدلو راسپړنې هڅوي، هغه ونه لرونکي منظرې چې په مناسب لوړوالي څانګې لري او د پورته کېدلو او خوړو خوړولو وړتيا لري او د ليدل شوو يا ضمني وخت تېرۍ حيوانات لرونکې او هغه منظرې چې يو څه ورېځ لري؛ هم د پام وړ غوره توبونه دي. دا ټولې هغه بڼې دي چې د کليزې په هنر کې بڼ او د عمومي وخت تېرۍ ځايونو (پارکونو) په نقشه جوړولو کې زياتره وختونه عملي شوي دي. <ref name="Dutton" /> == فزيکي راښکون == بېلابېلې تکاملي اندېښنې د دې لپاره استدلال کوي، چې په فزيکي ډول د زړه راښکونکي اوسېدلو لپاره څه شی اغېزناک ګڼل (درک) شوی دی. <ref name="Dutton" /><ref>Carey, Bjorn. 2006. 'The Rules of Attraction in the Game of Love,' "Live Science.""</ref> د دې ډول تکامل پر بنسټ غوره توبونه په اړين ډول ثابت نه دي، مګر کېدای شي د چاپيريالي اشارو پر بنسټ توپير ولري. پر همدې بنسټ د خوړو شتون د ښځينه بدن اندازې په زړه راښکون باندې اغېزه کوي، چې کېدای شي تکاملي دليلونه ولري. هغه ټولنې چې د خوړو کمښت لري، د هغو ټولنو په پرته چې پرېمانه خواړه لري، د لوی بدن لرونکې ښځينه ته غوره والی ورکوي. په لويديځه ټولنه کې نارينه د لوږې پر مهال د مړښت په پرتله، د لوی بدن لرونکې ښځينه ته ترجېح ورکوي. <ref>{{Cite journal|last1=Nettle|first1=D.|title=Ecological influences on human behavioural diversity: A review of recent findings|doi=10.1016/j.tree.2009.05.013|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=24|issue=11|pages=618–24|year=2009|pmid=19683831}}</ref> == تکاملي موسيقي پېژندنه == تکاملي موسيقي پېژندنه، د (biomusicology) يوه فرعي برخه ده، چې د تکامل په نظريه کې د موسيقي ادراک او توليد روانپوهنيز ميکانيزمونه پلي کوي. دا په ناانساني ژوو په نوعو کې غږيزې اړيکې، د انساني موسيقي د تکامل نظريات او د موسيقي په وړتيا او پړاوونو تېرولو کې د دوه ګونو کلتورونو انساني نړۍ رانغاړي. په دې کې د هغه څه لپاره د تکامل تشرېحات هم ګډ دي، چې په ښکلاييز ډول زړه راښکونکي دي که نه. <ref>{{Cite journal|last1=Tybur|first1=J. M.|last2=Lieberman|first2=D.|last3=Griskevicius|first3=V.|doi=10.1037/a0015474|title=Microbes, mating, and morality: Individual differences in three functional domains of disgust|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2009-07_97_1/page/103|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=97|issue=1|pages=103–122|year=2009|pmid=19586243|citeseerx=10.1.1.186.6114}}</ref> == د ډاروين ادبي څېړنې == د ډاروين ادبي څېړنې (aka Literary Darwinism) د ادبي کره کتنې يوه څانګه ده، چې د تکامل په برخه کې د هنري اړخونو په ګډون ادبيات څېړي. ښکلا پېژندنه په احساساتو پورې تړلې ده. د احساس تکامل په پام کې نيولو سره بېلابېل تشرېحات شته. يوه بېلګه د کرکې احساس دی، چې له خرابو شويو خوړو، feces او خرابېدونکو جسمونو سره د اړيکې له امله د ساري ناروغيو په توګه د بېلابېلو زيان رسوونکو عملونو د مخنيوي په موخه رامنځته شوي دي. == د جنسي زوی فرضيه، معلول اصل او هنرونه == د جنسي زوی فرضيه (sexy son hypothesis) وړانديز کوي، چې د بالقوه ملګرو تر منځ د يوه ښځينه غوره ټاکنه هغه نارينه دی، چې جينونه به يې نورو ښځينه و ته د زړا راښکونکي ځانګړنو يا ځانګړنې لرلو له مخې د توليدي بريا په تر ټولو غوره موکې سره نارينه اولادونه وزېږوي. ځيني وختونه کېدای شي، ياده ځانګړنه په خپل ځان کې د ښځو له راښکلو پرته د کب نيونکي تېښتې (Fisherian runaway) ناتوليدي ګټه ولري. د نارينه طاوس لکۍ کېدای شي يوه بېلګه وي، چې د معلول اصل د يوې بېلګې په توګه هم مشاهده شوې ده. استدلال شوی دی چې د انسان د مغز وړتيا له هغه اندازې نه خورا زياتېږي، چې پر دښته باندې د ژوندي پاتې کېدلو لپاره اړينه ده. يوه تشرېح يې دا هم کېدلی شي، چې د انسان مغز او ورسره مل ځانګړتياوې (لکه هنري وړتيا او خلاقيت) د انسانانو لپاره د طاوس لکۍ سره برابر دي. د دې نظريې له مخې د هنر غوره تر سراوی ځکه اړين و، چې ملګري (پيروان) يې جذب کړل. <ref name="Dutton2">[[Denis Dutton|Dutton, Denis]]. 2003. 'Aesthetics and Evolutionary Psychology' in "The Oxford Handbook for Aesthetics". Oxford University Press.</ref> == سرچینې == qsgfru9itjg4o53vh4x4o0uh4w94vi4 0 59811 368159 358372 2026-08-10T14:27:36Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368159 wikitext text/x-wiki په امریکا کې '''مېشتېدنه''' له هغه وخت راهیسې پیل شوه، چې د پیلولیتیک دورې ښکاریان له شمالي اسیا نه د ماموته له سیمې نه د بیرینګیا د ځمکني پل له لارې شمالي امریکا ته ننوتل، یاد پل د شمال ختیځې سایبریا او لوېدیځې الاسکا ترمنځ پروت دی. دې خلکو د لارینټایډ یخبندانسویل ۱۴۰۰۰کاله مخکې کشف کړ او په ګړندۍ توګه په شمالي او سویلي امریکا کې خپاره شول. په امریکا کې تر ټولو لومړني خلک پیلیو-هنديان وو، چې شاوخوا لس زره کاله وړاندې هلته مېشت شوي وو.د امریکا بومي خلک د سایبریا له خلکو سره د ژبني فکتورونو، وینې ګروپ او جینیټیکي جوړښت له پلوه تړاو لري. <ref name="Smithsoniana">{{cite news|last=Pringle|first=Heather|author-link=Heather Pringle (writer)|title=What Happens When an Archaeologist Challenges Mainstream Scientific Thinking?|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/jacques-cinq-mars-bluefish-caves-scientific-progress-180962410|date=March 8, 2017|work=[[Smithsonian]]}}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{cite book|first1=Brian M.|last1=Fagan|first2=Nadia|last2=Durrani|name-list-style=amp|title=World Prehistory: A Brief Introduction|url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-34244-1|page=124}}</ref><ref name="Goebel">{{cite journal|title=The Late Pleistocene dispersal of modern humans in the Americas|year=2008|citeseerx=10.1.1.398.9315|archive-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191740/http://www.centerfirstamericans.com/cfsa-publications/Science2008.pdf|url-status=bot: unknown|access-date=2010-02-05|bibcode=2008Sci...319.1497G|doi=10.1126/science.1153569|pmid=18339930|pages=1497–1502|last1=Goebel|issue=5869|volume=319|journal=[[Science (journal)|Science]]|url=http://www.centerfirstamericans.com/cfsa-publications/Science2008.pdf|first3=Dennis H.|last3=O'Rourke|first2=Michael R.|last2=Waters|first1=Ted|s2cid=36149744}}</ref><ref name="NYT-20180103">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|title=In the Bones of a Buried Child, Signs of a Massive Human Migration to the Americas|url=https://www.nytimes.com/2018/01/03/science/native-americans-beringia-siberia.html|date=January 3, 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=January 3, 2018}}</ref><ref name="NAT-20180103">{{cite journal|last1=Moreno-Mayar|display-authors=3|first14=L|last15=Song|first15=YA|last16=Nielsen|first16=R|last17=Meltzer|first17=DJ|last18=Willerslev|first18=E|title=Terminal Pleistocene Alaskan genome reveals first founding population of Native Americans|first13=RS|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/nature25173|pmid=29323294|bibcode=2018Natur.553..203M|volume=553|issue=7687|year=2018|pages=203–207|s2cid=4454580|last14=Orlando|last13=Malhi|first1=JV|first6=J|last2=Potter|first2=BA|last3=Vinner|first3=L|last4=Steinrücken|first4=M|last5=Rasmussen|first5=S|last6=Terhorst|last7=Kamm|first12=JD|first7=JA|last8=Albrechtsen|first8=A|last9=Malaspinas|first9=A-S|last10=Sikora|first10=M|last11=Reuther|first11=JD|last12=Irish|url=http://researchonline.ljmu.ac.uk/id/eprint/7887/1/UpwardSun_Nature%20paper%20MS%20DEC17.pdf}}</ref><ref name="AshRobinson2011">{{cite book|first1=Patricia J.|last1=Ash|first2=David J.|last2=Robinson|name-list-style=amp|title=The Emergence of Humans: An Exploration of the Evolutionary Timeline|url=https://books.google.com/books?id=JUlSYsyC-NQC&pg=PT289|year=2011|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-119-96424-7|page=289}}</ref><ref name="Roberts2010">{{cite book|first=Alice|last=Roberts|title=The Incredible Human Journey|url=https://books.google.com/books?id=ng8ai3xkZRUC&pg=PT101|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4088-1091-0|pages=101–103}}</ref> په داسې حال کې، چې د امریکا د کډوالۍ په اړه عمومي توافق دا په ډاګه کوي، چې  په امریکا کې په لومړي ځل اسیایي خلک مېشت شوي، خود هغو خلکو چې امریکا ته کډوال شوي، د کډوالۍ نمونه، د کډوالۍ وخت او د هغوياصلي ځایونه ناڅرګند پاتې دي. دودیز اټکلونه دا ښیې چې: انسانان د ۱۵۰۰۰او ۲۰۰۰۰کلونو تر منځ شمالي امریکا ته رسېدلي دي.<ref name="Pauketat2012">{{cite book|editor=Timothy R. Pauketat|editor-link=Timothy R. Pauketat|title=The Oxford Handbook of North American Archaeology|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yf8j0b7gLvUC&pg=PA86|year=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538011-8|pages=86–95|chapter=Early Paleoindians, from Colonization to Folsom|first=Nicole|last=Waguespack}}</ref><ref name="Goebel2">{{cite journal|title=The Late Pleistocene dispersal of modern humans in the Americas|year=2008|citeseerx=10.1.1.398.9315|archive-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191740/http://www.centerfirstamericans.com/cfsa-publications/Science2008.pdf|url-status=bot: unknown|access-date=2010-02-05|bibcode=2008Sci...319.1497G|doi=10.1126/science.1153569|pmid=18339930|pages=1497–1502|last1=Goebel|issue=5869|volume=319|journal=[[Science (journal)|Science]]|url=http://www.centerfirstamericans.com/cfsa-publications/Science2008.pdf|first3=Dennis H.|last3=O'Rourke|first2=Michael R.|last2=Waters|first1=Ted|s2cid=36149744}}</ref> عنعنوي تیوري دا ده، چې لومړني کډوال هغه وخت، چې د سمندرکچه د کواټرنر یخ وهنې له امله ټیټه شوې وه، له یخه د پاکو دهلیزونو په اوږدو کې، چې د لارینټایډ او کورډیلران یخونو تر مینځ غځېدلي وو، دورک شوي پلیسټوسین میګافاونا رمو په تعقیب حرکت وکړ. بله وړاندیز شوې لاره دا ده، چې دوی به پلي یا د ابتدايي بېړیو په کارولو سره د ارام سمندر له ساحل نه سویلي امریکا ته تر چیلي پورې مهاجرت کړی وي. د وروستۍ یخ وهنې دورې په لړ کې د هر ډول لرغون پېژندنې شواهد ښیي چې، د سمندرد سطحې د لوړېدو(تر سل مترو پورې ) له امله به پوښل شوي وي.<ref name="Wells2006">{{cite book|author=Spencer Wells|date=2006|title=Deep Ancestry: Inside the Genographic Project|publisher=National Geographic Books|pages=222–|isbn=978-0-7922-6215-2|oclc=1031966951|url=https://books.google.com/books?id=432Kt0A7J_UC&pg=PA222}}</ref><ref name="Relethford2017">{{cite book|author=John H. Relethford|date=17 January 2017|title=50 Great Myths of Human Evolution: Understanding Misconceptions about Our Origins|publisher=John Wiley & Sons|pages=192–|isbn=978-0-470-67391-1|oclc=1238190784|url=https://books.google.com/books?id=rAjcDQAAQBAJ&pg=PA192}}</ref><ref name="Birx2010">{{cite book|editor=H. James Birx|date=10 June 2010|title=21st Century Anthropology: A Reference Handbook|publisher=SAGE Publications|pages=|isbn=978-1-4522-6630-5|oclc=1102541304|url=https://books.google.com/books?id=fsF1AwAAQBAJ&pg=PT50}}</ref><ref name="KiczaHorn2016">{{cite book|author1=John E Kicza|author2=Rebecca Horn|date=3 November 2016|title=Resilient Cultures: America's Native Peoples Confront European Colonialization 1500-1800|edition=2|publisher=Routledge|pages=|isbn=978-1-315-50987-7|url=https://books.google.com/books?id=b2t4DQAAQBAJ&pg=PT20}}</ref><ref name="Smithsonianb">{{cite web|first1=Drs. William|last5=Stanford|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105215737/http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm|url-status=dead|access-date=2009-01-15|publisher=Smithsonian Institution Anthropology Outreach Office|title=Paleoamerican|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/origin.htm|first5=Dennis|last1=Fitzhugh|last4=Owsley|first4=Doug|last3=Ousley|first3=Steve|last2=Goddard|first2=Ives|archive-date=2009-01-05}}</ref><ref name="national">{{cite web|title=Atlas of the Human Journey-The Genographic Project|publisher=National Geographic Society|date=1996–2008|url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003|access-date=2017-01-27|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501094643/https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003|archive-date=2011-05-01}}</ref><ref>{{cite web|url=https://phys.org/news/2009-08-peopling-americas-genetic-ancestry-health.html|title=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health|work=Scientific American|access-date=2019-05-08}}</ref><ref>{{Cite journal|jstor=279189|title=Alternate Migration Corridors for Early Man in North America|url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1979-01_44_1/page/55|journal=American Antiquity|volume=44|issue=1|pages=55–69|last1=Fladmark|first1=K. R.|year=1979|doi=10.2307/279189|s2cid=162243347}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/|title=68 Responses to "Sea will rise 'to levels of last Ice Age'"|work=Center for Climate Systems Research, Columbia University|date=26 January 2009|access-date=2009-11-17}}</ref> د «کلویس لومړۍ تیوري» د ۱۹۵۰لسیزې فرضیې ته،چې د کلویس کلتور اشاره کوي، داپه امریکا کې شاوخوا ۱۳۰۰۰کاله وړاندې د لومړنیو انسانانو شتون ښیي. احتمالي موندنې ښیي، چې امریکا ته د انسان راتګ له وروستۍ اعظمي یخ وهنې نه مخکې پیل شوی. په دې وروستیو کې، د۲۰۲۱ز کال په سپټمبر کې ساینسپوهانو د وایټ سینډز ملي پارک (د متحده ایالاتو په نیو مکسیکو ایالت) کې د انسان د پښو د نښو د کشف راپور ورکړ، چې له ۲۲۸۶۰ نه تر ۲۱۱۳۰کلونو پورې تاریخ لري، دغه کشف د وروستۍ اعظمي یخ وهنې پر مهال او یا ممکن په امریکا کې د انسانانو ترټولو پخوانی ریکارډ وي.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/s41586-020-2509-0|first24=Marco B.|first17=Irán|last18=Solís-Rosales|first18=Corina|last19=Rodríguez-Ceja|first19=María|last20=Gandy|first20=Devlin A.|last21=Navarro-Gutierrez|first21=Zamara|last22=de la Rosa-Díaz|first22=Jesús J.|last23=Huerta-Arellano|first23=Vladimir|last24=Marroquín-Fernández|last25=Martínez-Riojas|first16=Jorge|first25=L. Martin|last26=López-Jiménez|first26=Alejandro|last27=Higham|first27=Thomas|last28=Willerslev|first28=Eske|journal=Nature|volume=584|issue=7819|pages=87–92|pmid=32699412|bibcode=2020Natur.584...87A|s2cid=220697089|last17=Rivera-González|last16=Blancas-Vázquez|title=Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum|first7=Joaquin|year=2020|last1=Ardelean|first1=Ciprian F.|last2=Becerra-Valdivia|first2=Lorena|last3=Pedersen|first3=Mikkel Winther|last4=Schwenninger|first4=Jean-Luc|last5=Oviatt|first5=Charles G.|last6=Macías-Quintero|first6=Juan I.|last7=Arroyo-Cabrales|last8=Sikora|first15=Agustín|first8=Martin|last9=Ocampo-Díaz|first9=Yam Zul E.|last10=Rubio-Cisneros|first10=Igor I.|last11=Watling|first11=Jennifer G.|last12=De Medeiros|first12=Vanda B.|last13=De Oliveira|first13=Paulo E.|last14=Barba-Pingarón|first14=Luis|last15=Ortiz-Butrón|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/312474}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/s41586-020-2491-6|title=The timing and effect of the earliest human arrivals in North America|year=2020|last1=Becerra-Valdivia|first1=Lorena|last2=Higham|first2=Thomas|journal=Nature|volume=584|issue=7819|pages=93–97|pmid=32699413|bibcode=2020Natur.584...93B|s2cid=220715918}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Gruhn|first1=Ruth|title=Evidence grows that peopling of the Americas began more than 20,000 years ago|journal=Nature|date=22 July 2020|volume=584|issue=7819|pages=47–48|doi=10.1038/d41586-020-02137-3|pmid=32699366|bibcode=2020Natur.584...47G|s2cid=220717778|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Somerville|first1=Andrew D.|last2=Casar|first2=Isabel|last3=Arroyo-Cabrales|first3=Joaquín|title=New AMS Radiocarbon Ages from the Preceramic Levels of Coxcatlan Cave, Puebla, Mexico: A Pleistocene Occupation of the Tehuacan Valley?|journal=Latin American Antiquity|year=2021|volume=32|issue=3|pages=612–626|doi=10.1017/laq.2021.26|doi-access=free}}</ref><ref name="NYT-20210923">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|authorlink=Carl Zimmer|title=Ancient Footprints Push Back Date of Human Arrival in the Americas|url=https://www.nytimes.com/2021/09/23/science/ancient-footprints-ice-age.html|date=23 September 2021|work=[[The New York Times]]|accessdate=23 September 2021}}</ref><ref name="Bennett">{{cite journal|author=Matthew Bennett|display-authors=et al.|title=Evidence of humans in North America during the Last Glacial Maximum|journal=Science|date=23 September 2021|volume=373|issue=6562|pages=1528–1531|doi=10.1126/science.abg7586|pmid=34554787|bibcode=2021Sci...373.1528B|s2cid=237616125|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586|access-date=24 September 2021}}</ref> == د ارام سمندر ساحلي لاره == د ارام سمندرد ساحلي کډوالۍ تیوري وړاندیز کوي، چې خلک لومړی د اوبو له لارې شمال ختیځې اسیا نه امریکا ته رسېدلي دي. په اصل کې دا فرضیه په ۱۹۷۹ز کال کې د نوټ فلدمارک له خوا د یخ نهپاک دهلیز له لارې د فرضي کډوالۍ د بدیل په توګه وړاندیز شوه. دا ماډل به د بیرینګ سیمې نه خورا لرې ساحلي سیمو کې د خلکو د ګړندي خپرېدوو په تشرېح کولو کې مرسته کوي؛ په سویلي چیلي کې د مونټ ورډ او په لوېدیځ وینزویلا کې د تیما په ګډون.<ref>{{cite journal|last=Fladmark|first=Knute R.|date=January 1979|title=Routes: alternate migration corridors for early man in North America|url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1979-01_44_1/page/55|journal=American Antiquity|volume=44|issue=1|pages=55–69|doi=10.2307/279189|jstor=279189|s2cid=162243347}}</ref> د سمندري کډوالۍ فرضیه ساحلي کډوالۍ ته ورته ده. په اصل کې د سمندري کډوالۍ یوازینی توپیر دا دی، چې په سفرونو کې له بېړیو نه کار اخیستل شوی دی. په کښتیو کې کډوالکولای شي، په اسانۍ سره د یخ خنډونو نه تېر او په بېړیو کې ځای پر ځای شي،مخکې تر دې چې د ساحلي ځمکې د لارې تخریب بشپړ شي.<ref name="Erlandson2011">{{cite journal|last1=Erlandson|first1=Jon M.|last2=Braje|first2=Todd J.|name-list-style=amp|date=2011|title=From Asia to the Americas by boat? Paleogeography, paleoecology, and stemmed points of the northwest Pacific|journal=Quaternary International|volume=239|issue=1–2|pages=28–37|doi=10.1016/j.quaint.2011.02.030|bibcode=2011QuInt.239...28E}}</ref><ref name="Erlandsonetal2007">{{cite journal|last1=Erlandson|first6=Robert S.|year=2007|pages=161–174|journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology|doi=10.1080/15564890701628612|issue=2|volume=2|title=The Kelp highway hypothesis: marine ecology, the coastal migration theory, and the peopling of the Americas|display-authors=3|last6=Steneck|first1=Jon M.|first5=James A.|last5=Estes|first4=Debra|last4=Corbett|first3=Bruce J.|last3=Bourque|first2=Michael H.|last2=Graham|s2cid=140188874}}</ref> په ۲۰۰۷ز کال کې یوه مقاله، چې د ټاپو او ساحلي لرغونپوهنې په ژورنال کې خپره شوه، د« کیلپ لویې لارې فرضیه» یېوړاندیزکړه،  دا د ساحلي کډوالۍ یو ډول دی، چې له جاپان نه بیرینګیا، د ارام سمندر شمال لوېدیځ او کلیفورنیا او د سویلي امریکا د انډین ساحلونو په اوږدو کې د ارام سمندر د کیلپ ځنګلونو د کارونې پر بنسټ ولاړه ده. کله چې د الاسکا او بریتانوي کولمبیا ساحلونه شاوخوا ۱۶۰۰۰کاله مخکې ویجاړ شول، نو د کیلپ ځنګلونو (د اسټورین ، منګروو او مرجان ریف سره) د استوګنځایونو لپاره په بشپړ ډول بی خنډه او د ایکولوژیکي له پلوه د کډوالۍ دهلیز چمتو کړ. په ۲۰۱۶ز کال کې د نباتاتو او حیواناتو د (DNA) تحلیل ښیي چې دا ممکنساحلي لاره وه.<ref>{{cite journal|last=Callaway|first=Ewen|date=11 August 2016|title=Plant and animal DNA suggests first Americans took the coastal route|journal=Nature|volume=536|issue=7615|pages=138|doi=10.1038/536138a|doi-access=free|pmid=27510205|bibcode=2016Natur.536..138C}}</ref><ref>{{cite news|first=Thomas|last=Summer|date=10 August 2016|title=Humans may have taken different path into Americas than thought Arctic passage wouldn't have provided enough food for the earliest Americans' journey|website=[[Science News]]|url=https://www.sciencenews.org/article/humans-may-have-taken-different-path-americas-thought}}</ref><ref name="Rasmussen2014">{{Cite journal|first1=Morten|first31=Thomas|last35=Balloux|first35=Francois|last34=Orlando|first34=Ludovic|last33=Collins|first33=Matthew|last32=Barnes|first32=Ian|last31=Sicheritz-Ponten|last30=Brunak|last36=Manica|first30=Søren|last29=Malhi|first29=Ripan S.|last28=Lopes|first28=Margarida C.|last27=Warmuth|first27=Vera M.|last26=Saag|first26=Lauri|first36=Andrea|first37=Ramneek|first25=Jesper|display-authors=6|pmc=4878442|pmid=24522598|pages=225–229|issue=7487|volume=506|doi=10.1038/nature13025|journal=Nature|title=The genome of a Late Pleistocene human from aClovis burial site in western Montana|date=February 2014|last42=Willerslev|last37=Gupta|first42=Eske|last41=Nielsen|first41=Rasmus|last40=Jakobsson|first40=Mattias|last39=Bustamante|first39=Carlos D.|last38=Metspalu|first38=Mait|last25=Stenderup|last24=Pierre|last1=Rasmussen|first7=Simon|last11=Poznik|first11=G. David|last10=Doyle|first10=Shane M.|last9=Albrechtsen|first9=Anders|last8=Moltke|first8=Ida|last7=Rasmussen|last6=Stafford|last12=Gudmundsdottir|first6=Thomas W., Jr|last5=DeGiorgio|first5=Michael|last4=Skoglund|first4=Pontus|last3=Waters|first3=Michael R.|last2=Anzick|first2=Sarah L.|first12=Valborg|first13=Rachita|first24=Tracey L.|first19=Anders|last23=Meltzer|first23=David J.|last22=Korneliussen|first22=Thorfinn Sand|last21=Karmin|first21=Monika|last20=Heintzman|first20=Peter D.|last19=Eriksson|last18=Tambets|last13=Yadav|first18=Kristiina|last17=Cornejo|first17=Omar E.|last16=Allentoft|first16=Morten E.|last15=White|first15=Samuel Stockton V|last14=Malaspinas|first14=Anna-Sapfo|bibcode=2014Natur.506..225R}}</ref><ref name="Peregoetal2009">{{cite journal|last1=Perego|display-authors=3|last13=Semino|first13=Ornella|last14=Bandelt|first14=Hans-Jürgen|last15=Woodward|first15=Scott R.|last16=Torroni|first16=Antonio|title=Distinctive Paleo-Indian Migration Routes from Beringia Marked by Two Rare mtDNA Haplogroups|last12=Salas|volume=19|issue=1|doi=10.1016/j.cub.2008.11.058|journal=[[Current Biology]]|pages=1–8|pmid=19135370|year=2009|s2cid=9729731|first12=Antonio|first11=Natalie M.|first1=Ugo A.|last6=Olivieri|last2=Achilli|first2=Alessandro|last3=Angerhofer|first3=Norman|last4=Accetturo|first4=Matteo|last5=Pala|first5=Maria|first6=Anna|last11=Myres|last7=Kashani|first7=Baharak H.|last8=Ritchie|first8=Kathleen H.|last9=Scozzari|first9=Rosaria|last10=Kong|first10=Qing-Peng|doi-access=free}}</ref> == د ساحلي کډوالۍ‌‌‌‌ د ماډلونو د ارزولو ستونزې == د ساحلي کډوالۍ ماډل نوې نړۍ ته د کډوالۍ په اړه بېلابېل لید وړاندې کوي، خو دا هم بې ستونزو نه دي؛ یوه ورته ستونزه دا ده، چې د نړۍ د سمندرونو  کچه د وروستۍ یخ دورې له پای نه تر ۱۲۰مټرو (۳۹۰فټ) لوړه شوې ده او هغه لرغوني ساحلونه یې ډوب کړي، چې سمندري خلکو به امریکا ته تعقیب کړي وي. له لومړنیو ساحلي کډوالیو سره د تړلو ځایونو موندل خورا ستونزمن دي او په ژورو اوبو کې د هرې سیمې سیستماتیک کېدنه ستونزمنه او ډېر لګښت ته اړتیا لري.<ref name="nasa-sea-level">{{cite web|last1=Gornitz|first1=Vivian|date=January 2007|title=Sea Level Rise, After the Ice Melted and Today|department=[[Goddard Institute for Space Studies]]|publisher=[[NASA]]|url=http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/gornitz_09/|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202144333/http://www.giss.nasa.gov/research/briefs/gornitz_09/|url-status=dead|archive-date=2007-02-02|access-date=23 April 2015}}</ref><ref name="Erlandson20112">{{cite journal|last1=Erlandson|first1=Jon M.|last2=Braje|first2=Todd J.|name-list-style=amp|date=2011|title=From Asia to the Americas by boat? Paleogeography, paleoecology, and stemmed points of the northwest Pacific|journal=Quaternary International|volume=239|issue=1–2|pages=28–37|doi=10.1016/j.quaint.2011.02.030|bibcode=2011QuInt.239...28E}}</ref><ref name="geotimesquest">{{cite web|first1=Renée|last1=Hetherington|first2=J. Vaughn|last2=Barrie|first3=Roger|last3=MacLeod|first4=Michael|last4=Wilson|name-list-style=amp|date=February 2004|title=Quest for the Lost Land|website=Geotimes|url=http://www.geotimes.org/feb04/feature_Quest.html|access-date=2022-02-17|archive-date=2022-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217105415/http://www.geotimes.org/feb04/feature_Quest.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=California islands give up evidence of early seafaring: Numerous artifacts found at late Pleistocene sites on the Channel Islands|date=3 March 2011|publisher=University of Oregon|website=Science Daily|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/03/110303141540.htm}}</ref> د کډوالو د لومړنیو ځایونو موندلو په تګلارو کې په ډوب شوو ساحلونو کې د احتمالي سیمو پېژندل او دهغو سیمو پلټل، چې ښایي ساحلي کډوال یې راجلب کړي وي. له دې پرته د کلیفورنیا چینل ټاپوګانو کې له زېږد ۱۰۰۰۰ کاله دمخه د سمندري ټیکنالوژۍ شواهد شته. که چېرې د کلویس نه مخکې د ساحلي کډوالۍ پیل وي، نو دا به د یو «ناکام استعمار» احتمال شتون وښیي.. بله ستونزه، چې راپورته کېږي، د «اوږد مهاله تاریخي تیوري» لپاره د قوي شواهدو نه شتون  دی. هېڅ سیمې تر اوسه پورې له ۱۲۵۰۰کلونو نه زوړ ثابت تاریخ نه دی رامنځته کړی، خو په سویلي امریکا کې د ابتدایې ساحلي کډوالۍ په اړه څېړنې محدودې شوې دي. == کرونولوژي == د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې، د کرونولوژي ماډلونه په دوو عمومي برخو ووېشل شول. لومړی د لنډې کرونولوژۍ تیوري ده، چې له مخې یې لومړی کډوالۍ د وروستي اعظمي یخ وهنې نه وروسته رامنځته شوه، چې شاوخوا ۱۹۰۰۰کاله وړاندې له کمېدو سره مخامخ شوه،خو وروسته بیا دکډوالو پرله پسې څپې پیل شوې.<ref name="White2006">{{cite book|first=Phillip M.|last=White|title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic|url=https://books.google.com/books?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1|year=2006|publisher=Greenwood|isbn=978-0-313-33820-5|page=1}}</ref><ref name="SpencerWells2">{{cite book|first1=Spencer|last1=Wells|first2=Mark|last2=Read|name-list-style=amp|title=The Journey of Man - A Genetic Odyssey|url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&pg=PA138|publisher=Random House|isbn=978-0-8129-7146-0|year=2002|pages=138–140}}</ref><ref name="Blaiseetal1990">{{cite journal|last1=Blaise|first1=B.|last2=Clague|first2=J.J.|last3=Mathewes|first3=R.W.|name-list-style=amp|year=1990|title=Time of maximum Late Wisconsin glaciation, west coast of Canada|url=https://archive.org/details/quaternary-research_1990-11_34_3/page/282|journal=[[Quaternary Research]]|volume=34|issue=3|pages=282–295|doi=10.1016/0033-5894(90)90041-i|bibcode=1990QuRes..34..282B}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080313-first-americans.html|first=Stefan|last=Lovgren|title=Americas Settled 15,000 Years Ago, Study Says|magazine=[[National Geographic]]|date=March 13, 2008}}</ref> دویمه تیوري، د اوږدې کرونولوژۍ تیوري ده، چې له مخې یې د لومړنيو خلکو ډله ۴۰۰۰۰ کاله وړاندې دبیرینګیا او د الاسکا د یخ نه پاکو سیمو ته ننوتل.دکلوویس لومړۍ تیوري په ۲۰مې پېړۍ کې د نوې نړۍ د انسان پېژندنې پرفکر واک درلود.<ref name="Bonattoetal2009">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.94.5.1866|title=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|last1=Bonatto|first1=Sandro L.|last2=Salzano|first2=Francisco M.|name-list-style=amp|volume=94|issue=5|pages=1866–1871|year=1997|pmc=20009|pmid=9050871|bibcode=1997PNAS...94.1866B|doi-access=free}}</ref><ref name="Cinq1979">{{cite journal|last=Cinq-Mars|first=J.|date=1979|title=Bluefish Cave 1: A Late Pleistocene Eastern Beringian Cave Deposit in the Northern Yukon|journal=[[Canadian Journal of Archaeology]]|issue=3|pages=1–32|jstor=41102194}}</ref><ref name="Bonnichsen1978">{{cite book|last=Bonnichsen|first=Robson|chapter=Critical arguments for Pleistocene artifacts from the Old Crow basin, Yukon: a preliminary statement|pages=102–118|editor=Alan L. Bryan|title=Early Man in America from a Circum-Pacific Perspective|location=Edmonton|publisher=Archaeological Researches International Department of Anthropology, [[University of Alberta]]|series=Occasional Papers No. 1|date=1978|isbn=9780888649997|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JY10AAAAMAAJ&pg=PA102}}</ref><ref name="SpencerWells22">{{cite book|first1=Spencer|last1=Wells|first2=Mark|last2=Read|name-list-style=amp|title=The Journey of Man - A Genetic Odyssey|url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&pg=PA138|publisher=Random House|isbn=978-0-8129-7146-0|year=2002|pages=138–140}}</ref><ref name="Bradshaw">{{cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php|title=Journey of mankind|work=Bradshaw Foundation|first=Stephen|last=Oppenheimer}}</ref><ref name="Mandryketal2001">{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/223550672|title=Late Quaternary paleoenvironments of Northwestern North America: implications for inland versus coastal migration routes|pages=301–314|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|bibcode=2001QSRv...20..301M|doi=10.1016/s0277-3791(00)00115-3|issue=1|volume=20|name-list-style=amp|last1=Mandryk|first4=Rolf W.|last4=Mathewes|first3=Daryl W.|last3=Fedje|first2=Heiner|last2=Josenhans|first1=Carole A.S.|date=January 2001}}</ref><ref name="Goodyear2005">{{cite book|last=Goodyear|first=Albert C.|editor1=Robson Bonnichsen|editor2=Bradley T. Lepper|editor3=Michael R. Waters|editor4=Dennis Stanford|display-editors=1|title=Paleoamerican Origins: Beyond Clovis|chapter-url=https://scholarcommons.sc.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1026&context=sciaa_staffpub|series=Peopling of the Americas|year=2005|publisher=Center for the Study of the First Americans, Texas A&M University|isbn=978-1-60344-812-3|pages=103–112|chapter=Evidence of Pre-Clovis sites in the eastern United States}}</ref><ref name="Dillehay2000">{{cite book|last=Dillehay|first=Thomas|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|date=2000|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-07669-7|url=https://archive.org/details/settlementofamer00dill_0}}</ref> په امریکا کې له پخوانیو تاریخونو سره لرغوني آثار، چې ټول ۱۵۰۰۰کلونه تاریخ لري. پهدې کې په ټیکساس کې د بټرملک کریک کمپلیکس، په پنسلوانیا کې د میډوکرافټ راکشیلټر سیمې او په سویلي چیلي کې د مونټ ورډ سیمې شاملې دي. د کلوویس نه مخکې د لرغون پېژندنې آثار د سویلي کارولینا ټاپر سیمې ته اشاره کوي، چې ۱۶۰۰۰کاله تاریخ لري.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/science/2018/10/24/continents-oldest-spear-points-provide-new-clues-about-first-americans/|title=Continent's oldest spear points provide new clues about the first Americans|last=Kaplan|first=Sarah|newspaper=Washington Post|date=October 24, 2018}}</ref><ref name="Dillehay20002">{{cite book|last=Dillehay|first=Thomas|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|date=2000|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0-465-07669-7|url=https://archive.org/details/settlementofamer00dill_0}}</ref> څېړنې دې پایلې ته رسېدلي چې د یخ نه پاکو سیمو کې، چې اوس د البرټا او بریتانوي کولمبیا په نامه یادېږي،«په تدریجي ډول د ځنګل له خوا، چې تر سپروس او ژېړو ونو لاندې شو»او دا « د کلویس خلکو د راتګ احتمال له سویل نه، بلکې له شمال نه ښیی» د امریکا د خلکو لپاره یوه بدیله فرضیه د ساحل کډوالۍ ده، کوم چې ښایي د ۱۶۰۰۰ کلونو دمخه د ویجاړ شوي (خو اوس ډوب شوی) ارام سمندر په شمال لوېدیځ ساحل کې دود وه.<ref name="Nature-landbridge_2016">{{cite journal|date=August 10, 2016|first15=David J.|first11=Ben A.|last11=Potter|first12=Rasmus|last12=Nielsen|first13=Rebecca A.|last13=Rainville|first14=Ludovic|last14=Orlando|last15=Meltzer|first10=Nicolaj K.|first16=Kurt H.|last16=Kjær|first17=Eske|last17=Willerslev|volume=537|issue=7618|pages=45–49|s2cid=4450936|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:0463dc92-986c-49c7-9ee2-ec85dfe1e62f|last10=Larsen|last9=Zutter|journal=Nature|last3=Schweger|doi=10.1038/nature19085|pmid=27509852|title=Postglacial viability and colonization in North America's ice-free corridor|bibcode=2016Natur.537...45P|first1=Mikkel W.|last1=Pedersen|first2=Anthony|last2=Ruter|first3=Charles|first4=Harvey|first9=Cynthia|last4=Friebe|first5=Richard A.|last5=Staff|first6=Kristian K.|last6=Kjeldsen|first7=Marie L.Z.|last7=Mendoza|first8=Alwynne B.|last8=Beaudoin|display-authors=3}}</ref><ref>{{cite news|title=Popular theory on how humans populated North America can't be right, study shows: Ice-free corridor through Alberta, B.C. not usable by humans until after Clovis people arrived|first=Emily|last=Chung|url=http://www.cbc.ca/news/technology/ice-free-corridor-north-americans-1.3715397|work=[[CBC News]]|date=August 10, 2016|access-date=August 10, 2016}}</ref> == سرچینې == s1fujiugwfibx2uoobj4utcc089y6b2 0 59826 368078 367639 2026-08-10T12:23:45Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368078 wikitext text/x-wiki د کرنې تاریخ د نباتاتو او ژویو اهلي کول ثبتوي او د تولیداتو د لوړوالي او پراختیا لپاره اصول رامنځته کوي. کرنه په خپلواکه توګه د نړۍ په بېلابېلو برخو کې پیل شوې، چې د ټیکسا بېلابېل ډولونه په کې شامل دي. د زړې او نوې نړۍ لږ تر لږه یوولس جلا سیمې د اصلي خپلواکو مرکزونو په توګه په کې شاملې دي. لږ تر لږه ۱۰۵۰۰۰ کاله پخوا وحشي غلې راټولېدې او خوړل کېدې. په هرحال، اهلي کول ډیر وروسته پېښ نه شو، د ۹۵۰۰ کاله مخکې له میلاد په شاوخوا کې پیل شوي، ۸ نوي بنسټ ایښودونکي فصلونه –شنه غنم، تور غنم، د اوربشو دانې، نخود، عدس، ترخې مۍ، د نخودو دانې او کتان- په شام کې کرل کېدې.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mercader|first=J.|date=December 2009|title=Mozambican grass seed consumption during the Middle Stone Age|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-12-18_326_5960/page/1680|journal=Science|volume=326|issue=5960|pages=1680–1683|doi=10.1126/science.1173966|pmid=20019285|bibcode=2009Sci...326.1680M|s2cid=44865552}}</ref><ref>{{Cite news|last=Hirst|first=Kris|url=https://www.thoughtco.com/rye-the-domestication-history-4092612|title=Domestication History of Rye|date=June 2019|work=ThoughtCo.|access-date=18 April 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Zeder|first=Melinda|date=October 2011|title=The Origins of Agriculture in the Near East|journal=Current Anthropology|volume=52|issue=S4|pages=221–235|doi=10.1086/659307|jstor=10.1086/659307|s2cid=8202907}}</ref><ref name="pnas1">{{Cite journal|last1=Molina|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first10=C. D.|last11=Boyko|first11=A. R.|last12=Purugganan|first12=M. D.|title=Molecular evidence for a single evolutionary origin of domesticated rice|volume=108|last10=Bustamante|issue=20|pages=8351–6|year=2011|pmid=21536870|pmc=3101000|bibcode=2011PNAS..108.8351M|doi=10.1073/pnas.1104686108|first9=B. A.|first1=J.|last5=Rubinstein|last2=Sikora|first2=M.|last3=Garud|first3=N.|last4=Flowers|first4=J. M.|first5=S.|last9=Schaal|last6=Reynolds|first6=A.|last7=Huang|first7=P.|last8=Jackson|first8=S.|doi-access=free}}</ref><ref>[https://www.yara.us/crop-nutrition/cotton/world-cotton-production/#:~:text=90%25%20of%20today's%20commercial%20cotton,most%20of%20their%20production%20domestically. World Cotton Production, Yara North America]</ref><ref>National Heritage Places - Budj Bim National Heritage Landscape". Australian Government. Dept of the Environment and Energy. 20 July 2004. Retrieved 30 January 2020. See also attached documents: National Heritage List Location and Boundary Map, and Government Gazette, 20 July 2004.</ref><ref name="Gammage, Bill 2011 pp. 281">Gammage, Bill (October 2011). The Biggest Estate on Earth: How Aborigines made Australia. Allen & Unwin. pp. 281–304. {{ISBN|978-1-74237-748-3}}.</ref><ref name="bbc.com">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-53746652|title=Indigenous Australians 'farmed bananas 2,000 years ago'|work=BBC News|date=12 August 2020}}</ref> == مخکنۍ پراختیا == لومړنیو خلکو ډېر ژر د خپلو ګټو لپاره د نباتاتو او ژویو په ټولنو کې بدلون پیل کړ. وحشي غلې لږ تر لږه ۱۰۵،۰۰۰ کاله وړاندې راټولې شوي او خوړل شوي دي، او ښایي تر دې لا مخکې وي، ځکه چې د کره نېټې معلومول یې ستونزمن دي، ځکه چې خلکو د نباتاتو د اهلي کېدو دمخه تخمونه راټولول او خوړل به یې، ښایي د نبات ځانګړتیاوو د انسان له ټاکنې پرته په همغې لړۍ کې بدلون کړی وي.<ref name="Biggest Estate on Earth, Australia">{{cite book|last=Gammage|first=Bill|author-link=Bill Gammage|date=October 2011|title=The Biggest Estate on Earth: How Aborigines made Australia|url=https://books.google.com/books?id=aUddY9fGkNMC|publisher=Allen & Unwin|isbn=978-1-74237-748-3}}</ref><ref>{{cite book|title=The Forest Farms of Kandy: And Other Gardens of Complete Design|author=Douglas John McConnell|year=2003|page=1|url=https://books.google.com/books?id=QYBSfUJPQXcC&pg=PA1|isbn=978-0-7546-0958-2}}</ref><ref>{{cite book|title=The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka|author=McConnell, Douglas John|year=1992|page=1|url=https://books.google.com/books?id=G3QPo7lThXsC&pg=PA1|isbn=978-92-5-102898-8}}</ref><ref name="PNAS">{{cite journal|author1=Allaby, Robin G.|author2=Fuller, Dorian Q.|author3=Brown, Terence A.|title=The genetic expectations of a protracted model for the origins of domesticated crops|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2008|volume=105|issue=37|pages=13982–13986|doi=10.1073/pnas.0803780105|pmid=18768818|pmc=2544565|bibcode=2008PNAS..10513982A|doi-access=free}}</ref> == تمدنونه == === لرغونی مصر === د لرغوني مصر تمدن د نیل سیند او د هغې د اعتبار وړ موسمي سیلابونو پوروړی و. د سیند وړاندوینه او ښېرازې خاورې مصریانو ته اجازه ورکړه چې د کرنې د لویو شتمنیو پر بنسټ سترواکي رامنځته کړي. مصریان هغه لومړني خلک وو چې په لویه کچه یې کرنه ترسره کوله، د پاچاهۍ څخه مخکې دوره کې د پیلولیتیک له پای څخه تر نیولېتیک پورې، شاوخوا د ۱۰۰۰۰ کاله مخکې له میلاده او  ۴۰۰۰ مخکې له میلاده پېړیو ترمنځ پیل شوې ده.<ref name="BritMus">{{cite web|title=Farming|url=http://www.mesopotamia.co.uk/staff/resources/background/bg08/home.html|publisher=[[British Museum]]|access-date=15 June 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616222522/http://www.mesopotamia.co.uk/staff/resources/background/bg08/home.html|archive-date=16 June 2016}}</ref><ref>{{cite book|title=The fine art of food|url=https://archive.org/details/bwb_KQ-970-243|first=Reay|last=Tannahill|publisher=Folio Society|year=1968}}</ref><ref name="Janick">{{cite journal|author=Janick, Jules|title=Ancient Egyptian Agriculture and the Origins of Horticulture|journal=Acta Hort.|volume=583|pages=23–39|url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/Hort_306/text/lec06.pdf}}</ref><ref>{{cite book|author=Kees, Herman|title=Ancient Egypt: A Cultural Topography|url=https://archive.org/details/ancientegyptcult0000kees|url-access=registration|publisher=University of Chicago Press|date=1961|isbn=9780226429144}}</ref> === سویلي اسیا === عناب ۹۰۰۰ کاله مخکې له میلاده د هند په نیمه وچه کې اهلي شوي. د وربشو او غنمو کښت - د څارویو اهلي کول، په ځانګړې توګه د پسونو او وزو - د مهرګر په کلتور کې د ۸۰۰۰-۶۰۰۰ مخکې له میلاده پېړیو پورې تعقیب شوي. دا لړۍ په لومړي ځل د پیلانو د اهلي کېدو شاهده هم وه. په هند کې په شپني کرنې کې درمند ټکول، په قطارونو کې د فصلونو کرل، او د غلو په ګدامونو کې د غلو ذخیره کول شامل دي. <ref name="gupta">{{cite journal|author=Gupta, Anil K|title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration|journal=Current Science|volume=87|issue=1|date=10 July 2004|pages=58–59|publisher=Indian Academy of Sciences}}</ref><ref name="Baber">{{cite book|author=Baber, Zaheer|year=1996|title=The Science of Empire: Scientific Knowledge, Civilization, and Colonial Rule in India|url=https://archive.org/details/scienceofempires0000zahe|publisher=State University of New York Press|page=[https://archive.org/details/scienceofempires0000zahe/page/19 19]|isbn=978-0-7914-2919-8}}</ref><ref name="harrisandgosden385">{{cite book|author=Harris, David R.|author2=Gosden, C.|year=1996|title=The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia: Crops, Fields, Flocks And Herds|publisher=Routledge|page=385|isbn=978-1-85728-538-3}}</ref><ref name="Wright 2009 p44">{{cite book|last=Wright|first=Rita P|author-link=Rita P. Wright|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|url=https://books.google.com/books?id=fwgFPQAACAAJ&pg=PA44|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57652-9|pages=44, 51}}</ref><ref>Stein, Burton (1998). ''A History of India''. Blackwell Publishing. 47. {{ISBN|0-631-20546-2}}.</ref><ref name="Possehl">Possehl, Gregory L. (1996). ''Mehrgarh'' in ''Oxford Companion to Archaeology'', edited by Brian Fagan. Oxford University Press.</ref><ref name="R&U">{{cite book|author=Rodda & Ubertini|year=2004|title=The Basis of Civilization – Water Science?|publisher=International Association of Hydrological Science|page=279|isbn=978-1-901502-57-2}}</ref><ref name="lal">{{Cite journal|title=Thematic evolution of ISTRO: transition in scientific issues and research focus from 1955 to 2000|first=R.|last=Lal|journal=Soil and Tillage Research|volume=61|issue=1–2|date=2001|pages=3–12 [3]|doi=10.1016/S0167-1987(01)00184-2}}</ref> === لرغونی === د جنګیالیو ایالتونو مخینې، د کین کورنۍ او د هان کورنۍ له پنځمې مخکې له میلاده پیړۍ څخه تر دویمې وروسته له میلاده پیړۍ پورې د چینایي کرنې د پیل انځور په توګه وړاندې کوي، چې په ټول هیواد کې د غلې دانې سیسټم او په پراخه کچه د سیریکرن کارول شامل دي. د کرنې په اړه د چین یو مهم لومړنی کتاب د ۵۳۵ زیږدیز کال کیمین یاوشو دی چې د جیا سیکسي له خوا لیکل شوی دی. د جیا د لیکلو ډول د هغه وخت د پراخو او زړه راښکونکو لیکلنو په پرتله ساده او روښانه و.<ref name="needham volume 6 part 2 55 56">[[Joseph Needham|Needham, Joseph]] (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 6, Part 2''. Taipei: Caves Books Ltd. pp. 55–56.</ref><ref name="needham volume 6 part 2 56">Needham, Volume 6, Part 2, 56.</ref><ref name="needham volume 6 part 2 57">Needham, Volume 6, Part 2, 57.</ref> === امریکاګانې === لومړنۍ کرنې له زړې نړۍ څخه بېله لاره غوره کړه ځکه چې امریکا د غټو تخمونو درلودونکې غلې او په اسانۍ سره اهلي شوې غلې (لکه غنم او وربشې) او لوی اهلي شوي ژوي چې د کرنې لپاره کارول کېدای شوای، نه درلودل. په زړې نړۍ کې په ځمکې کې د یو فصل د کښت کرلو پرځای، د امریکا له تاریخ څخه دمخې کرنې معمولا د ډېریو فصلونو له یو بل سره د نږدې کرلو او یواځې له لاسي کار څخه کار اخیسته.<ref name="Diamond">{{cite book|last1=Diamond|first1=Jared|title=Guns, Germs, and Steel|url=https://archive.org/details/gunsgermssteel00diam|date=1999|publisher=W.W. Norton|location=New York|isbn=0393317552|pages=123–128, 134–142|edition=Paperback}}</ref><ref name="Sempat">{{cite journal|last1=Sempat Assadourian|first1=Carlos|title=The Colonial Economy; The Transfer of the European System of Production to New Spain and Peru|journal=Journal of Latin American Studies|date=1992|volume=24|issue=Quincentenary Supplement|page=62|jstor=156945|url=https://www.jstor.org/stable/156945}}</ref><ref name="Ensminger">{{cite book|last1=Ensminger|first1=Marion Eugene|last2=Ensminger|first2=Audrey H.|title=Food & Nutrition Encyclopedia|date=1994|location=London|publisher=CRC-Press|page=1104}}</ref><ref name="Hill">{{cite web|last1=Hill|first1=Christina Gish|title=Returning Corn, Beans, and Squash to Native American Farms|url=https://daily.jstor.org/partner-post-indigenous-agriculture/|website=JSTOR Daily|date=24 November 2020|publisher=JSTOR|access-date=9 July 2021}}</ref><ref name="Mumford">{{cite book|last1=Mumford|first1=Jeremy Ravi|title=Vertical Empire|url=https://archive.org/details/verticalempirege0000mumf|date=2012|publisher=Duke University Press|location=Durham, NC|isbn=9780822353102|pages=[https://archive.org/details/verticalempirege0000mumf/page/15 15], 27}}</ref> ==== سویلي امریکا ==== په امریکا کې د ممکنه کرنې ترټولو لومړنۍ پېژندل شوې سیمې شاوخوا ۹۰۰۰ کاله مخکې له میلاده په کولمبیا کې، اوسني پیریرا ته نږدې، او د لاس ویګاس کلتور له خوا په اکوادور کې د سانتا ایلینا ټاپووزمې کې دي. هغه نباتات چې کرل شوي (یا د انسانانو له خوا سنبال شوي) د لیرین (Calathea allouia)، آررووټ (''Maranta arundinacea'')، کدو(''Cucurbita'' species) او د حلوا کدو (Lagenaria siceraria)  ډولونه وو.<ref name="Zarillo et al">{{cite journal|last1=Zarrillo|date=2008|bibcode=2008PNAS..105.5006Z|pmc=2278185|pmid=18362336|doi=10.1073/pnas.0800894105|pages=5006–5011|issue=13|volume=105|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|first1=S.|title=Directly dated starch residues document early formative maize (Zea mays L.) in tropical Ecuador|first4=D. J.|last4=Quon|first3=M. A.|last3=Tisdale|first2=D. M.|last2=Pearsall|doi-access=free}}</ref><ref name="Piperno">{{cite journal|last1=Piperno|first1=Dolores R.|title=The Origin of Plant Cultivation and Domestication in the New World Tropics: Pattern, Process, and New Developments|journal=Current Anthropology|date=2011|volume=52|issue=S-4|pages=S453–S470|doi=10.1086/659998|s2cid=83061925|url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/659998}}</ref><ref name="Larson">{{cite journal|last1=Larson|first1=Gregor|title=Current Perspectives and the Future of Domestication Studies|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=29 April 2014|volume=111|issue=17|pages=6139–6146|doi=10.1073/pnas.1323964111|pmid=24757054|pmc=4035915|bibcode=2014PNAS..111.6139L|doi-access=free}}</ref> === اسټرالیا === لرغوني استرالیایان کوچي ښکار کوونکي وو. د تیرا نولیوس د پالیسۍ له امله، لرغونو اسټرالیایانو د تلپاتې کرنې وس نه درلوده. په هرحال، اوسنی توافق دا دی چې د کرنې بېلابېل میتودونه د لرغونو خلکو له خوا کارول شوي. <ref name="Spooner 2005 14694–99">{{cite journal|title=A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]]|bibcode=2005PNAS..10214694S|year=2005|pmid=16203994|pages=14694–14699|pmc=1253605|doi=10.1073/pnas.0507400102|issue=41|volume=102|last5=Bryan|last1=Spooner|first5=Glenn J.|last4=Waugh|first4=Robbie|last3=Ramsay|first3=Gavin|last2=McLean|first2=Karen|first1=David M.|doi-access=free}}</ref><ref name="online">{{cite book|author=Office of International Affairs|title=Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation|date=1989|url=http://www.nap.edu/openbook.php?isbn=030904264X&page=92|work=nap.edu|isbn=978-0-309-04264-2|page=92|doi=10.17226/1398}}</ref><ref name="John Michael Francis 2005">{{cite book|author=John Michael Francis|title=Iberia and the Americas|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=OMNoS-g1h8cC&q=artistic+potato&pg=PA867|isbn=978-1-85109-426-4}}</ref><ref name="Murphy2011">{{cite book|author=Murphy, Denis|title=Plants, Biotechnology and Agriculture|url=https://books.google.com/books?id=etQsieKuRH8C&pg=PA153|year=2011|publisher=CABI|isbn=978-1-84593-913-7|pages=153–}}</ref><ref name="Broudy1979">{{cite book|last=Broudy|first=Eric|title=The Book of Looms: A History of the Handloom from Ancient Times to the Present|url=https://books.google.com/books?id=shN5_-W1RzcC&pg=PA81|year=1979|publisher=UPNE|isbn=978-0-87451-649-4|page=81}}</ref><ref>{{cite book|last1=Rajpal|first1=Vijay Rani|title=Gene Pool Diversity and Crop Improvement, Volume 1|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-27096-8|page=117|url=https://books.google.com/books?id=FauFCwAAQBAJ&pg=PA117|access-date=9 April 2016}}</ref><ref name="RischkowskyPilling2007">{{cite book|last1=Rischkowsky|first1=Barbara|last2=Pilling|first2=Dafydd|title=The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture|url=https://books.google.com/books?id=Skpj197tU0oC&pg=PA10|year=2007|publisher=Food & Agriculture Organization|isbn=978-92-5-105762-9|page=10}}</ref> د مرکزي اسټرالیا په دوو سیمو کې، مرکزي لویدیځ سمندر او ختیځه مرکزي اسټرالیا، کې د کرنې ډولونه ازمویل شوي. هغو خلکو چې له ۲۰۰ څخه ډېرو به په دایمي استوګن ځایونو کې ژوند کاوه په لویه پیمانه یې کرل شوي او حاصل شوي خواړه ذخیره کړي.<ref name="Isendahl">{{cite journal|last1=Isendahl|first1=Christian|title=The Domestication and Early Spread of Manioc|journal=Latin American Antiquity|date=December 2011|volume=22|issue=4|page=464|doi=10.7183/1045-6635.22.4.452|jstor=23072569|s2cid=161372308|url=https://www.jstor.org/stable/23072569}}</ref><ref>{{cite book|last=Bird|first=Junius|date=1946|chapter=The Alacaluf|title=Handbook of South American Indians|editor-last=Steward|editor-first=Julian H.|publisher=–Bureau of American Ethnology|series=Bulletin 143|volume=I|pages=55–79}}</ref><ref name="Contreras">{{cite journal|last1=Contreras|title=Potato germplasm collecting expedition to the Guaitecas and Chonos Archipelagos, Chile, 1990|doi=10.1007/BF02361797|pages=309–316|issue=4|volume=36|journal=[[Potato Research]]|url=https://pubag.nal.usda.gov/pubag/downloadPDF.xhtml?id=2578&content=PDF|date=1993|first1=Andrés|first4=David M.|last4=Spooner|first3=Stefano|last3=Padulosi|first2=Luigi|last2=Ciampi|s2cid=6759459|access-date=2022-02-17|archivedate=2020-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200801165345/https://pubag.nal.usda.gov/pubag/downloadPDF.xhtml?id=2578&content=PDF}}</ref> == منځنۍ دورې او د عصري دورې پیل == له ۱۰۰ مخکې له میلاده  تر ۱۶۰۰ وروسته له میلاده پېړیو پورې، د نړۍ نفوس د ځمکې څخه په ګټې اخیستو سره ودې ته دوام ورکړ.<ref>{{Cite journal|first=Joseph|last=Stromberg|date=February 2013|title=Classical gas|journal=Smithsonian|volume=43|issue=10|page=18|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Air-Pollution-Has-Been-a-Problem-Since-the-Days-of-Ancient-Rome-187936271.html|access-date=27 August 2013|archive-date=15 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015050313/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Air-Pollution-Has-Been-a-Problem-Since-the-Days-of-Ancient-Rome-187936271.html|url-status=dead|archivedate=15 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015050313/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Air-Pollution-Has-Been-a-Problem-Since-the-Days-of-Ancient-Rome-187936271.html}}</ref> === اروپا === منځنۍ پېړۍ د کرنې په برخه کې د ډېرو پرمختګونو شاهده وه. خانقاوې په ټولې اروپا کې د کرنې او ځنګلونو په اړوند د پوهې د ترلاسه کولو مهم مرکزونه شول. د شتمنۍ سیسټم د ځمکو څښتنانو ته اجازه ورکړه چې خپلې ځمکې او د هغې کاریګران د بزګرانو یا غلامانو په توګه کنټرول کړي. د منځنۍ دورې په بهیر کې، عربي نړۍ د اروپا، آسیا او افریقا لویو وچو ترمنځ د فصلونو او ټیکنالوژۍ په تبادله کې خورا مهمه وه.<ref>{{cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/hort_306/text/lec22.pdf|title=Islamic Influences on Western Agriculture|author=Janick, Jules|year=2008|publisher=Purdue University|access-date=2013-05-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hcs.ohio-state.edu/hcs/TMI/HCS210/HortOrigins/MiddleAges.html|title=Medieval Horticulture/Agriculture|publisher=Ohio State University|access-date=24 April 2013|author=Jourdan, Pablo|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130414172021/http://www.hcs.ohio-state.edu/hcs/TMI/HCS210/HortOrigins/MiddleAges.html|archive-date=14 April 2013}}</ref> === عربي نړۍ === له اتمې پیړۍ څخه، د منځنۍ پیړیو اسلامي نړۍ د کرنې په برخې کې له بدلون سره مخ شوه، چې د تاریخ پوه انډریو واټسن له خوا د عرب کرهنیز انقلاب په توګه یاد شوی دا بدلون د یو شمیر لاملونو له خوا، لکه د مسلمانانو د سوداګریزو لارو په اوږدو کې د ډېریو محصولاتو او نباتاتو خپریدل، د کرنې د ډېرو پرمختللو تخنیکونو وده، او د کرنې - اقتصادي سیسټم چې د حاصلاتو د زیاتوالي او موثریت لامل کېږي، رامنځته شوی و.<ref name="Watson">{{cite journal|first=Andrew M.|last=Watson|date=1974|title=The Arab Agricultural Revolution and Its Diffusion, 700–1100|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1974-03_34_1/page/8|journal=The Journal of Economic History|volume=34|issue=1|pages=8–35|doi=10.1017/s0022050700079602}}</ref><ref>{{cite book|first=Andrew M.|last=Watson|date=1983|title=Agricultural Innovation in the Early Islamic World|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-24711-5}}</ref><ref name="NatGeographic2015">{{cite book|title=Food Journeys of a Lifetime|url=https://books.google.com/books?id=h2Q5BgAAQBAJ&pg=PA126|year=2015|publisher=[[National Geographic Society]]|isbn=978-1-4262-1609-1|pages=126–}}</ref> === د کولمبیا تبادله === له ۱۴۹۲ کال څخه وروسته، د پخوانیو محلي محصولاتو او د اهلي شویو څارویو نړیواله تبادله رامنځته شوه. جوار، کچالو، خواږه کچالو او مینیوک هغه کلیدي فصلونه وو چې له نوې نړۍ څخه زړې نړۍ ته خپاره شو، په داسې حال کې چې د غنمو، وربشو، وريجو او شلغم ډولونه له زړې نړۍ څخه نوې ته راغلي. په نوې نړۍ کې د اهلي شویو څارویو لږو ډولونو شتون درلود؛ آسونه، غواګانې، پسونه او وزې د زړې نړۍ د میشتو خلکو له راتګ څخه دمخه په بشپړه توګه ناپېژندل شوي وو.<ref>{{cite web|url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/american-indians/essays/columbian-exchange|title=The Columbian Exchange|publisher=The Gilder Lehrman Institute of American History|author=Crosby, Alfred|access-date=11 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/16/default.html|title=Advances in Maize Streak Virus Disease Research in Eastern and Southern Africa|editor-first1=Florence|editor-last1=Wambugu|editor-first2=John|editor-last2=Wafula|year=2000|publisher=International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications|access-date=16 April 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm|title=Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa|publisher=The Ohio State University|author=Wagner, Holly|access-date=11 May 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208143623/http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm|archive-date=2013-12-08}}</ref><ref name="Chapman, Jeff">{{cite journal|author=Chapman, Jeff|url=http://www.history-magazine.com/potato.html|title=The Impact of the Potato|journal=History Magazine|date=2000|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20000511090854/http://www.history-magazine.com/potato.html|archive-date=11 May 2000|url-status=live|access-date=17 February 2022|archivedate=11 May 2000|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000511090854/http://www.history-magazine.com/potato.html}}</ref><ref name="Mann, Charles C">{{cite journal|author=Mann, Charles C.|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Potato-Changed-the-World.html|title=How the Potato Changed History|journal=Smithsonian|issue=November 2011|access-date=2013-11-28|archive-date=2013-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102230906/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Potato-Changed-the-World.html|url-status=dead|archivedate=2013-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102230906/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Potato-Changed-the-World.html}} Adapted from ''1493: Uncovering the New World Columbus Created'', by Charles C. Mann.</ref> == عصري کرنه == === د انګلیستان کرنیز انقلاب === د ۱۷ پېړۍ او د ۱۹ پېړۍ تر منځنیو کلونو پورې، انګلیستان د کرنې د تولیداتو او د خالص محصول د زیاتوالي شاهد و. د کرنې نوې کړنلارې لکه احاطه، ماشیني کول، د خاورې د غذايي موادو د ساتلو لپاره د محصولاتو څلور اړخیزه څرخیدل، او غوره نسل پالنه چې په ۱۷۵۰ کې د نفوس بې ساري وده ۵.۷ میلیونو ته ورسوله، چې د کار ځواک کې یې د پام وړ زیاتوالی رامنځته کړ، او په دې توګه یې د صنعتي انقلاب په رامنځته کېدو کې مرسته وکړه.<ref>{{cite book|last=Snell|first=K.D.M.|title=Annals of the Labouring Poor, Social Change and Agrarian England 1660–1900|url=https://archive.org/details/annalsoflabourin0000snel|year=1985|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-24548-7}} Chapter 4</ref> === ۲۰مه پېړۍ === ډان البون په ۱۹۰۱ کې په سوداګریزه توګه د لومړي ځل لپاره د پټرول ځواک عمومي هدف ټراکټور جوړ کړ، او په ۱۹۲۳ کې د نړیوال هارویسټر فارمال ټراکټور د څارویو (په ځانګړې توګه آسونو) د ماشینونو په واسطه ځای پر ځای کول لوی ټکي په نښه کړه. له هغه وخت راهیسې، په ځان بسیا میخانیکي راټولونکي (کمبینونه)، کښت کوونکي، ټرانسپلانټرونه او نورې وسیلې رامنځته شوې، چې په کرنه کې یې بل انقلاب رامنځته کړ.<ref>{{cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/hort_306/text/lec32.pdf|title=Agricultural Scientific Revolution: Mechanical|author=Janick, Jules|publisher=Purdue University|access-date=24 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.nae.edu/Publications/Bridge/52548/52645.aspx|title=The Impact of Mechanization on Agriculture|journal=The Bridge on Agriculture and Information Technology|date=2011|volume=41|number=3|author=Reid, John F.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Iordachi|first1=Constantin|last2=Bauerkamper|first2=Arnd|title=The Collectivization of Agriculture in Communist Eastern Europe: Comparison and Entanglements|url=https://books.google.com/books?id=84Z2BgAAQBAJ&pg=PA9|year=2014|publisher=Central European University Press|isbn=978-615-5225-63-5|page=9}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fertilizer.org/ifa/HomePage/SUSTAINABILITY/Climate-change/A-historical-perspective.html|title=A Historical Perspective|publisher=International Fertilizer Industry Association|access-date=7 May 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309153521/http://www.fertilizer.org/ifa/HomePage/SUSTAINABILITY/Climate-change/A-historical-perspective.html|archive-date=9 March 2012}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Moss|first1=Brian|title=Water Pollution by Agriculture|journal=Phil. Trans. R. Soc. Lond. B|date=2008|volume=363|issue=1491|pages=659–666|doi=10.1098/rstb.2007.2176|pmid=17666391|pmc=2610176}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/budget/data/D2010_VOL4/EN/nmc-titleN123A5/index.html|access-date=16 June 2016|title=Title 05 – Agriculture and rural development|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204121757/http://eur-lex.europa.eu/budget/data/D2010_VOL4/EN/nmc-titleN123A5/index.html|archive-date=4 December 2013}}</ref><ref name="dominion">{{cite book|last=Scully|first=Matthew|url=https://books.google.com/books?id=4lSplJlgc_sC|title=Dominion: The Power of Man, the Suffering of Animals, and the Call to Mercy|publisher=Macmillan|year=2002|isbn=978-0-312-31973-1|pages=26, 29}}</ref><ref name="WW2006">{{cite web|url=http://www.worldwatch.org/bookstore/publication/state-world-2006-special-focus-china-and-india|title=State of the World 2006|publisher=Worldwatch Institute|date=2006}}</ref> === شین انقلاب === شین انقلاب د ۱۹۴۰ او ۱۹۷۰ لسیزې تر منځ د څېړنو، پراختیا او د ټیکنالوژۍ د لېږد نوښتونو لړۍ وه. په ځانګړې توګه د ۱۹۶۰ لسیزې په وروستیو کې په ټولې نړۍ کې یې د کرنې تولید زیات کړ. دا نوښتونه د نارمن بورلاګ له خوا رهبري شوي و چې له لوږې څخه د یو میلیارډ خلکو د ژغورلو لامل شو، چې بزګرانو ته د غلو دانو د لوړ حاصل لرونکي ډولونو پراختیا، د اوبولګولو زیربنا پراخول، د مدیریت تخنیکونو عصري کول، د هایبرایډ شوي تخمونو ویش، مصنوعي، او افت وژونکي پاروګان په کې شامل وو. <ref name="Hazell 2009">{{cite book|first=Peter B.R.|last=Hazell|title=The Asian Green Revolution|url=https://books.google.com/books?id=frNfVx-KZOcC&pg=PA1|year=2009|work=IFPRI Discussion Paper|publisher=International Food Policy Research Institute|id=GGKEY:HS2UT4LADZD}}</ref> == سرچینې == sdamvy7ksrsri8v1xm06c3tprnrcje0 0 59990 368072 366817 2026-08-10T12:14:20Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368072 wikitext text/x-wiki په هستوي فزيک کې يو هستوي ځنځیري غبرګون هغه وخت پېښېږي، چې يو مفرد هستوي غبرګون د اوسط يو يا زياتو بعدي هستوي غبرګونونو لامل کېږي او پر همدې بنسټ د دې غبرګونونو د ځاني زېږېدنې د يوې لړۍ(سلسلې) شونتيا ته لاره هواروي. معلوم يا مشخص هستوي غبرګون، د دروند ايزوتوپ (isotopes) لکه uranium-235 يا 235U ټوته کېدنه اوسي. يو هستوي ځنځیري غبرګون، د بل هر کيمياوي غبرګون په پرتله په هر غبرګون کې ميليونونه ځله زياته انرژي آزادوي. == تاريخچه == کيمياوي ځنځیري غبرګونونه، د لومړي ځل لپاره د جرمني کيمياپوه Max Bodenstein له خوا په ۱۹۱۳ز کې وړاندې شول او په مناسب ډول د هستوي ځنځیري غبرګونونو له مطرح کېدلو نه مخکې په ښه ډول درک شول. درک شوي وو، چې کيمياوي ځنځیري غبرګونونه، په غبرګونونو کې، لکه: څرنګه چې په کيمياوي چاودنه کې توليد شوي دي، په تشرېحي ډول د زياتېدونکو قېمتونو لپاره ځواب ويونکي وو. <ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1956/press.html|title=See this 1956 Nobel lecture for history of the chain reaction in chemistry}}</ref> د رپوټونو له مخې، د هستوي ځنځیري غبرګون مفهوم، د لومړي ځل لپاره د هنګري عالم (Leó Szilárd) له خوا د ۱۹۳۳ ز د سپټمبر پر ۱۲ مه اټکل شوی و. نوموړي په هغه سهار د ازمېښت په اړه د لندن په يوه څېړنه کې لوستل، چې ليتيم ۷ (lithium-7) په الفا ذرو باندې د وېشلو په موخه په کې له ګړندي کوونکو پروتونونو څخه ګټه اخېستل شوې وه او دا حقيقت چې د پروتون عرضې په پرتله د غبرګون په واسطه خورا زياته انرژي توليد شوې وه. Ernest Rutherford په ياده مقاله باندې تبصره وکړه، چې په ياد پړاو کې ناګټورتوب د برېښنا د توليد لپاره د دې د کارونې مخه نيولې ده. که څه هم نيوترون په ۱۹۳۲ز کې د يو هستوي غبرګون د توليد په توګه د موندلو څخه لږ پخوا کشف شوی و. (Szilárd) چې د يو انجنير او فزيکپوه په توګه روزل شوی دی، په خپل ذهن کې دوه هستوي ازمېښتي پايلې يو له بل سره يو خای کېښودلې او درک يې کړل، چې که چېرې يو هستوي غبرګون نيوترونونه توليد کړي، چې وروسته بيا د دورته هستوي نورو غبرګونونو سبب کېږي؛ ياد پړاو کېدای شي، د ځاني تلپاتې هستوي زنځير غبرګون وي، چې په خپله پروتونونو يا يو ګړندي کوونکي ته له اړتيا پرته نوي ايزوتوپونه او برېښنا توليدوي. که څه هم (Szilárd) د خپل ځنځیري غبرګون لپاره ټوټه کېدنه د يو ميکانيزم په توګه ځکه وړاندې نه کړه، چې د ټوټه کېدنې غبرګون تر اوسه نه و موندل (کشف) شوی يا ان شکمن و. (Szilárd) د دې پر ځای د يو څه سپکو پېژندل شويو ايزوتوپونو د مخلوطونو څخه ګټه اخيستنه وړانديز کړه، چې په زیاته پيمانه نيوترونونه يې توليد کړل. نوموړي راتلونکی کال خپلې نظريې (د يوه ساده هستوي تعامل کوونکي) لپاره د مخترع لپاره امتيازي حق ثبت کړ. <ref>{{cite web|last1=Jogalekar|first1=Ashutosh|title=Leo Szil&nbsp;rd, a traffic light and a slice of nuclear history|url=http://blogs.scientificamerican.com/the-curious-wavefunction/leo-szilard-a-traffic-light-and-a-slice-of-nuclear-history/|website=Scientific American|access-date=4 January 2016}}</ref><ref>L. Szilárd, "Improvements in or relating to the transmutation of chemical elements," British patent number: GB630726 (filed: 28 June 1934; published: 30 March 1936). [http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&IDX=GB630726 esp@cenet document view<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621120547/http://v3.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC |date=2008-06-21 }}</ref> Szilárd په ۱۹۳۶ ز کې د بيريليم او انډيم په کارونې سره د يو ځنځیري غبرګون د جوړولو يوه بې پايلې هڅه وکړه. هستوي ټوټه کېدنه، د Otto Hahn او Fritz Strassmann له خوا د ۱۹۳۸ ز په ډسمبر کې وموندل (کشف) شول او د ۱۹۳۹ز په جنوري کې د Lise Meitner او د هغه د وراره Otto Robert Frisch له خوا په نظرياتي ډول تشرېح شول. د ۱۹۳۹ ز په فبروري کې د هستوي ټوټه کېدنې په اړه، د دوی په دويمه خپرونه کې Hahn او Strassmann د Uranspaltung اصطلاح (د يورانيم ټوټه کېدنه) د لومړي ځل لپاره وکاروله او د ټوټه کېدنې پړاو پرمهال يې د نورو نيوترونونو شتون او خپلواکي اټکل کړه، چې د يو هستوي ځنځیري غبرګون شونتيا ته لاره هواروي. <ref>{{cite journal|last1=Hahn|first1=O.|last2=Strassmann|first2=F.|author-link2=Fritz Strassmann|title=Nachweis der Entstehung aktiver Bariumisotope aus Uran und Thorium durch Neutronenbestrahlung; Nachweis weiterer aktiver Bruchstücke bei der Uranspaltung|url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1939-02-10_27_6/page/89|journal=Naturwissenschaften|volume=27|issue=6|pages=89–95|date=February 1939|doi=10.1007/BF01488988|bibcode=1939NW.....27...89H|s2cid=33512939}}</ref><ref>[[Lise Meitner]] & [[Otto Robert Frisch|O. R. Frisch]], "[http://www.nature.com/articles/143239a0 Disintegration of Uranium by Neutrons: A New Type of Nuclear Reaction]," ''Nature'' '''143''', 3615 (1939-02-11): 239, {{Bibcode|1939Natur.143..239M}}, {{Doi|10.1038/143239a0}}; [[Otto Robert Frisch|O. R. Frisch]], "[https://www.nature.com/articles/143276a0 Physical Evidence of Division of Heavy Nuclei under Neutron Bombardment]," ''Nature'' '''143''', 3616 (1939-02-18): 276, {{Doi|10.1038/143276a0}}. The paper is dated 16 January 1939. Meitner is identified as being at the Physical Institute, Academy of Sciences, Stockholm. Frisch is identified as being at the Institute of Theoretical Physics, University of Copenhagen.</ref><ref>Lise Meitner: ''Otto Hahn - the discoverer of nuclear fission.'' In: Forscher und Wissenschaftler im heutigen Europa. Stalling Verlag, Oldenburg/Hamburg 1955.</ref> څو مياشتې وروسته په پاريس کې (Frédéric Joliot-Curie)، (H. Von Halban) او (L. Kowarski) په يورانيمو کې د نيوترون زيادښت لپاره څېړنه وکړه او کشف يې کړ، چې له دې لارې يو هستوي ځنځیري غبرګون په ريښتيا شونی و. <ref>H. von Halban, F. Joliot and L. Kowarski, ''Nature'' 143 (1939) 470 and 680.</ref> د ۱۹۳۹ز د می پر څلورمه Juliot-Curie، Halban او Kowarski درې لاسته راوړنې (اختراع ګانې) ثبت کړې، چې لومړنيو دوو يې له يو هستوي ځنځیري غبرګون څخه د برېښنا توليد تشرېح کاوه او وروستني ته يې چې د بشپړوالي aux چارجونو چاودېدونکي توکي ويل، د هستوي بم لپاره لومړنی امتيازي حق (د اختراع کوونکي) و او د (Caisse nationale de Recherche Scientifique) له خوا، د ۴۴۵۶۸۶ ګڼې اختراع په توګه ثبت شوی دی. <ref>{{Cite book|title=''Histoire secrète de la bombe atomique française''|url=https://archive.org/details/histoiresecreted0000bend|website=Documents|location=Paris|agency=Cherche Midi|language=fr|year=2000|isbn=978-2-862-74794-1|oclc=45842105|last1=Bendjebbar|first1=André}}</ref> په موازي يا برابر ډول (Szilárd) او Enrico Fermi په نيويارک کې ورته شننه وکړه. دې موندنې (Szilárd) وهڅاوه چې د البرټ انسټاين په لاسليک ولسمشر Franklin D. Roosevelt ته ليک واستوي او ولسمشر ته د دې شونتيا خبرتيا ورکړي، چې د جرمني نازيان به کېدای شي، د هستوي بم جوړولو هڅه کوي. <ref>{{cite book|last1=Lanouette|first1=William|url=https://archive.org/details/geniusinshadowsa00lano|title=Genius in the Shadows: A Biography of Leo Szilárd: The Man Behind The Bomb|last2=Silard|first2=Bela|publisher=Charles Scribner's Sons|year=1992|isbn=978-0-684-19011-2|location=New York|pages=199, 202|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite journal|author1-link=Herbert L. Anderson|first1=H. L.|last1=Anderson|first2=E.|last2=Fermi|first3=Leo|last3=Szilárd|title=Neutron production and absorption in uranium|journal=Physical Review|volume=56|pages=284–286|date=1 August 1939|issue=3|doi=10.1103/PhysRev.56.284|url=https://library.ucsd.edu/dc/object/bb01380563/_1.pdf}}</ref> د ۱۹۴۲ ز ډسمبر پر دويمه نېټه، د Fermi په مشرۍ (او د Szilárd  په ګډون) يوې ډلې د شيګاګو په پوهنتون کې په (Chicago Pile-1 (CP-1)) ازمېښتي تعامل کوونکي سره د توغندیو [د ټينس او پنګ پانګ ډنډې] په لوبغالي کې د (Stagg Field) تر ارزان بيه چوکۍ لاندې د ځان ساتنې هستوي ځنځیر لومړنی مصنوعي غبرګون توليد کړ. د شيګاګو په پوهنتون کې د Fermi ازمېښتونه د Arthur H. Compton د Manhattan پروژې د فلز رااېستنې لابراتور يوه برخه وو. ياد لابراتوار وروسته Argonne ملي لابراتور ونومول شو او د هستوي انرژي لپاره يې په کارنده ټوټه کېدنه کې، په څېړنې کولو سره دنده تر سره کړه. <ref name="Holl">{{cite book|last=Holl|first=Jack|year=1997|title=Argonne National Laboratory, 1946-96|url=https://archive.org/details/argonnenationall0000holl|publisher=[[University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-02341-5}}</ref> د ارکنساس پوهنتون استاد Paul Kuroda په ۱۹۵۶ ز کې وانګېرل، چې د طبيعي ټوټه کېدنې يو تعامل کوونکی کېدای شي، يو ځل شتون ولري. هستوي ځنځیري غبرګونونه کېدای شي، يوازې د طبيعي موادو غوښتنه وکړي (لکه اوبه او يورانيم، که چېرې يورانيم د ²³⁵U کافي اندازه ولري)، د دې ځنځیري غبرګونونو پېښېدل، په يو توپير لرونکي (لرې) ماضي کې هغه وخت شوني وو، چې ۲۳۵- يورانيم راغونډېدنې (تراکم) د نن په پرتله لوړ وو او هغه ځای چې د ځمکې په پوړ يا قشر کې د موادو سم ترکيب شتون درلود. يورانيم (U) په جيولوژيکي ماضي کې د U²³⁵ او U²³⁸ ايزوتوپونو د بېلابېلو نيمه ژوندي حالتونو له امله پر ځمکه باندې د يورانيم يوه پراخه برخه جوړه کړه، چې لومړنی تخريبوونکی نږدې د پراخوالي يو نظم د وروستي په پرتله يو څه تېز دی. د Kuroda اټکل، د ۱۹۷۲ ز په سپټمبر کې د Gabon په Oklo کې د طبيعي ځان ساتنې هستوي ځنځیري غبرګونونو په تېر کې د دليل يا ثبوت په موندلو سره تاييد شو. اوسمهال د هستوي ټوته کېدنې د يو ځنځیري غبرګون ساتلو لپاره پر ځمکه باندې په طبيعي يورانيمو کې د ايزوتوپ نسبيت به د نيوترون زهرياتو په نه شتون کې د نيوترون اداره کوونکي، لکه: درندو اوبو يا خورا پاک کاربن (لکه ګرافيټ) غوښتنه وکړي، چې ان د زيات اټکل له مخې د نږدې دوه بېليون کالونو پخوا په Oklo کې حالتونو په پرتله، د طبيعي جيولوژيکي پړاوونو په واسطه نه راپورته کېږي. <ref>[http://www.ocrwm.doe.gov/factsheets/doeymp0010.shtml Oklo: Natural Nuclear Reactors—Fact Sheet] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020201724/http://www.ocrwm.doe.gov/factsheets/doeymp0010.shtml|date=2008-10-20}}</ref> == د ټوټه کېدنې ځنځیري غبرګون == د ټوته کېدنې ځنځیري غبرګونونه، د نيوترونونو او fissile ايزوتوپونو (لکه ²³⁵U) له امله پېښېږي. ياد ځنځیري غبرګون له fissile ايزوتوپونو څخه چې هستوي ټوټه کېدنه ازمايي، د نيوترونونو خوشې کېدلو او په fissile ايزوتوپ کې د دې ډول ځينو نيوترونونو د ورپسې زغم (جذب) غوښتنه کوي. کله چې يو اتوم هستوي ټوټه کېدنه ازمايي (تجربه کوي)، يو څو نيوترونونه (کره شمېر د نا اداره کېدونکو او نا اندازه کېدونکو عواملو پورې اړه لري؛ د تمې وړ شمېر په بېلابېلو پورې اړه لري، چې په عادي ډول د 2.5 او 3 تر منځ وي) له غبرګون څخه منع کېږي. دا خپلواک نيوترونونه به، وروسته په محاطي وسط سره غبرګون وکړي او د زياتو fissile سون توکو په شتون کې کېدای شي، ځيني يې جذب شي او د زياتې ټوټه کېدنې سبب شي. په همدې ډول ياد دوران د ځان ساتنې غبرګون د ورکولو په موخه تکرارېږي. د هستوي ځواک ماشين الات په کره ډول د اداره کوونکې هغه اندازې له مخې عمل کوي، چې هستوي غبرګونونه په کې پېښېږي. له بل اړخه هستوي وسلې په مشخص ډول د يوه غبرګون د توليدولو په موخه جوړې شوی دی، چې دومره زيات تېزې او پياوړې دي، چې له پيلېدو (چالانېدو) څخه وروسته نه شي اداره کېدلی. دا نه اداره کېدونکی غبرګون به، هغه وخت د يوې چاودېدونکې انرژۍ خوشې کولو ته لاره هواره کړي، چې په مناسب ډول جوړ او ډيزاين شي. == سرچینې == h3puqr3052rxw6n5do9r4kw3ghky2qr 0 60000 368221 367062 2026-08-10T16:26:06Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368221 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} بوریس نیکولایویچ یلتسین روسی او پخوانی شوروي سیاستوال و، چې له ۱۹۹۱ز کال نه تر ۱۹۹۹ز کال پورې یې د روسیې فدراسیون د لومړي ولسمشر په توګه دنده ترسره کړې. هغه له ۱۹۶۱ز کال نه تر۱۹۹۰ز کال پورې د شوروي اتحاد د کمونیست ګوند غړی و. وروسته د یوه خپلواک سیاسي شخص په توګه پاتې شو، په دې موده کې هغه ته له ایډیالوژیکي پلوه له لیبرالیزم او د روسیې له ملتپالنې سره د تړاو په سترګه کتل کېدل. یلتسین د یورال اوبلاست په بوتکا کې په یوې کروندګرې کورنۍ کې زېږېدلی و. هغه په کازان، تاتار ASSR کې رالوی شوی. په یورال دولتي تخنیکي پوهنتون کې یې تر زده کړو وروسته ساختماني چارې پر مخ وړلې. هغه له کمونیست ګوند سره یوځای شو، چې په دولت او ټولنه کې یې واک انحصار کړی و. دی په خپلو رتبو کې مخکښ شو او په ۱۹۷۶ز کال کې د ګوند د Sverdlovsk Oblast کمېټې لومړی منشي شو. یلتسین په پیل کې د شوروي د مشر میخایل ګورباچوف د پروسترویکا د اصلاحاتو ملاتړی و. هغه وروسته پر دغو اصلاحاتو نیوکه وکړه؛ ځکه ډېر معتدل وو او د څو ګوندونو ډیموکراسۍ ته یې د لېږد غوښتنه وکړه. په ۱۹۸۷ز کال کې هغه لومړی کس و، چې د ګوند له سیاسي دفتر نه یې استعفا ورکړه او د هغه شهرت یې د نظام ضد شخصیت په توګه معرفي کړ. په ۱۹۹۰ز کال کې د روسیې د عالي شورا مشر وټاکل شو او په ۱۹۹۱ز کال کې د روسیې د شوروي فډرالي سوسیالیستي جمهوریت (RSFSR) ولسمشر وټاکل شو. یلتسین له بېلابېلو نا روسي ملتپالو مشرانو سره ملګرتیا وکړه او د هماغه کال په ډسمبر کې یې د شوروي اتحاد په رسمي منحلولو کې مهمه ونډه لرله. د شوروي اتحاد له ړنګېدو سره، RSFSR د روسیې پر فدراسیون بدل شو او یو خپلواک دولت شو. یلتسین د دې لېږد له لارې، د ولسمشر په توګه پاتې شو. هغه وروسته د ۱۹۹۶ز کال په ټاکنو کې بیا بریالی شو، خو منتقدینو یې لوی فاسد وګاڼه. <ref>{{cite web|last=Åslund|first=Anders|author-link=Anders Åslund|title=Russia's Collapse|work=[[Foreign Affairs]]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|date=September–October 1999|access-date=17 July 2007|url=http://www.foreignaffairs.org/19990901faessay1007/anders-aslund/russia-s-collapse.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927201642/http://www.foreignaffairs.org/19990901faessay1007/anders-aslund/russia-s-collapse.html|archive-date=27 September 2007}}</ref><ref name="Granville">Johanna Granville, [https://www.academia.edu/5597850/The_Russian_Kleptocracy_and_Rise_of_Organized_Crime "''Dermokratizatsiya'' and ''Prikhvatizatsiya'': The Russian Kleptocracy and Rise of Organized Crime,"]''Demokratizatsiya'' (summer 2003), pp. 448–457.</ref> یلتسین له اقتصادي ناورین نه د ژغورلو، په بازار کې د روبل د اسعارو له بیو، په ټول هېواد کې د خصوصي کولو او د قېمت د کنټرول په لوړلو سره یې د روسیې اقتصاد پر پانګوال بازار بدل کړ. اقتصادي بې ثباتۍ او تورم رامنځته شو. د اقتصادي بدلون په لړ کې، د څو کسیز حکومت لږو غړو د ملي شتمنیو ډېره برخه لاسته راوړه، په داسې حال کې چې نړیوال انحصارونه پر بازار واکمن شول. په ۱۹۹۳ز کال کې، وروسته له هغه چې یلتسین د روسیې د پارلمان د غیر اساسي قانون د لغوه کولو امر وکړ، د اساسي قانون کړکېچ رامنځته شو، چې پارلمان ته یې د استیضاح کولو لامل شو. کړکېچ هغه مهال پای ته ورسېد، چې یلتسین ته وفادارو سرتېرو د پارلمان پر ودانۍ برید وکړ او وسله وال پاڅون یې پای ته ورساوه. هغه وروسته یو نوی اساسي قانون معرفي کړ، چې د ولسمشر واکونه یې ډېر کړل. په روسي قفقاز کې بېلتون غوښتونکي احساسات د ۱۹۹۴ز او ۱۹۹۹ز کلونو ترمنځ د چیچینیا د لومړۍ جګړې، د داغستان د جګړې او د چیچینیا د دویمې جګړې لامل شول. په نړیواله کچه، یلتسین له اروپا سره نوې همکارۍ ته وده ورکړه او له امریکا سره یې د وسلو د کنټرول تړونونه لاسلیک کړل. کله چې داخلي فشار مخ پر زیاتېدو و، نو د ۱۹۹۹ز کال په پای کې یې استعفا ورکړه او لومړی وزیر ولادیمیر پوټین یې ځایناستی شو. له دندې پرېښود وروسته یې ټیټ درېځ خپل کړی و او په ۲۰۰۷ز کال یې د دولت له خوا د جنازې مراسم ترسره شول. یلتسین یو استدلالي شخصیت و. په هېواد کې دننه د ۱۹۸۰ لسیزې په وروستیو او د ۱۹۹۰لسیزې په لومړیو کې یې ډېر شهرت درلود، خو شهرت یې د ولسمشرۍ پرمهال د اقتصادۍ او سیاسي ناورینونو له امله زیانمن شوی و. له دې وروسته یې استعفا ورکړه او په روسیه کې یې په پراخه کچه خپل محبوبیت له لاسه ورکړ. هغه د شوروي اتحاد په ړنګولو، پر نماینده ډیموکراسۍ، د روسیې په بدلولو او هېواد ته د نوو سیاسي، اقتصادي او کلتوري آزادیو په معرفي کولو کې د هغه د ونډې له امله هم ستایل شوی او هم نیوکې پرې شوې. برعکس، هغه د ناسم اقتصادي مدیریت، د نابرابرۍ او فساد د پراخې ودې پر څارنې او ځینې وختونه د نړۍ د لوی ځواک په توګه د روسیې د درېځ پر کمزورولو تورن و. <ref>Paul J. Saunders, [http://www.nixoncenter.org/publications/articles/pjs-newsday.htm "U.S. Must Ease Away From Yeltsin"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310223927/http://nixoncenter.org/publications/articles/pjs-newsday.htm|date=10 March 2009}}, ''Newsday'', 14 May 1999.</ref> == د ژوند لومړي کلونه == === ماشومتوب ۱۹۳۱ز- ۱۹۴۸ز === بوریس یلتسین د ۱۹۳۱ز کال د فبرورۍ په لومړۍ نېټه د سووردلوسک اوبلاست په تالیتسکي سیمه کې په بوتکا کلي کې زېږېدلی و. د هغه کورنۍ چې روسي توکمه وه، له اتلسمې پېړۍ را په دېخوا په دې سیمه کې اوسي، پلار یې نیکولای یلتسین او مور یې کلاودیا واسیلیوینا ستوریګینا په ۱۹۲۸ز کال کې واده وکړ. یلتسین تل د پلار په پرتله له خپلې مور سره نږدې پاتې شو، ځکه وروسته یې پلار خپله مېرمن او ماشومان وهل او ډبول.{{sfn|Colton|2008|p=39}}{{sfn|Colton|2008|pp=35–36}}{{sfn|Colton|2008|p=14}} شوروي اتحاد هغه مهال د جوزف سټالین تر واکمنۍ لاندې و، چې د شوروي اتحاد د کمونیست ګوند له خوا یوه ګوندي دولت مشري کوله. د سټالین حکومت د مارکسیستي – لیننیست نظریې له مخې هڅه کوله چې هېواد پر یوې سوسیالیستي ټولنې بدل کړي، نو د همدې لپاره یې د کلیوالي ډله ییز کېدو او ډکولاکیزاسیون پروژه پیل کړه.  {{sfnm|1a1=Aron|1y=2000|1p=5|2a1=Colton|2y=2008|2pp=14–19}}{{sfn|Colton|2008|pp=19–21}} د ۱۹۳۹ز او ۱۹۴۵ز کلونو ترمنځ یلتسین خپلې لومړۍ زده کړې د بېرېزنیکي د اورګاډي په ۹۵ شمېره ښوونځي کې وکړې. په اکاډمیک ډول هغه په ابتدایي ښوونځي کې ښه کارکړنه لرله او په مکرر ډول یې د ټولګیوالو له خوا د ټولګي څارونکی او مشر ټاکل کېده. هلته هغه د کومسومولنډ ولادیمیر لینین د مخکښ سازمان له خوا په تنظیم شوو فعالیتونو کې هم ونډه اخیسته. دا په دویمه نړیواله جګړه کې د شوروي له ښکېلتیا سره تړلې وه، چې د یلتسین تره اندریان په سره پوځ کې دنده ترسره کوله او ووژل شو. له ۱۹۴۵ز نه تر ۱۹۴۹ز کال پورې یې د ښاروالۍ په منځني، لومړۍ شمېرې ښوونځي کې زده کړې وکړې، چې د پوشکین عالي لیسې په نامه هم یادېږي. یلتسین په ثانوي ښوونځي کې هم وځلید او له سپورټ سره یې هم لېوالتیا زیاته شوه، له همدې امله د ښوونځي د والیبال لوبډلمشر وټاکل شو.{{sfn|Aron|2000|p=10}}{{sfn|Colton|2008|p=43}}{{sfn|Colton|2008|pp=37, 43}}{{sfn|Colton|2008|p=40}}{{sfn|Colton|2008|pp=40–41}}{{sfn|Colton|2008|p=37}} == د مسکو د ګورکوم مشر: ۱۹۸۵ز کال == ګورباچوف د شوروي اتحاد له اصلاحاتو سره علاقه لرله او د مرکزي کمېټې تنظیمي منشي یګور لیګاچیوف ډېر ژر له یلتسین نه وغوښتل، چې له هغه سره د یو بالقوه متحد په توګه وګوري. یلتسین ګورباچوف ته د یو مشر په توګه اندېښنې لرلې او هغه یې کنټرولونکی او سرپرست ګاڼه، خو خپل ځان یې د وروستیو اصلاحاتو پروژې ته ژمن باله. د ۱۹۸۵ز کال په اپرېل کې یلتسین د ګورباچوف له خوا د ګوند د مرکزي کمېټې د ساختماني څانګې د مشر په توګه وټاکل شو. که څه هم د پلازمېنې ښار ته باید لېږدونه شوې وای، خو یلتسین د خپلې رتبې د ټیټوالي له امله ناخوښ برېښېد. هلته هغه ته د نومنکلاتوي اپارتمان ورکړل شو. په دې ځای کې یلتسین او مېرمن یې له لور تاتیانا، د هغې زوی او دویم خاوند سره یو ځای شول. یلتسین ډېر ژر د ګورباچوف له خوا په مرکزي کمېټه کې د ساختماني او پانګې اچونې د منشي په توګه وټاکل شو.  <ref name="Leon Aron 2000. page 739">Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. pg. 739; {{ISBN|0-00-653041-9}}.</ref><ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page 132.</ref><ref>Leon Aron, ''Boris Yeltsin A Revolutionary Life''. Harper Collins, 2000. page 132.</ref>{{sfn|Colton|2008|p=109}}{{sfn|Colton|2008|p=112}}{{sfn|Colton|2008|pp=111–112}}{{sfn|Colton|2008|pp=112–113}} د ګورباچوف په ملاتړ د ۱۹۸۵ز کال په ډسمبر کې یلتسین د CPUS د مسکو ګورکوم لومړی منشي وټاکل شو. هغه په دې وخت کې د شوروي د پلازمېنې د اداره کولو مسؤلیت درلود، چې ۸.۷ میلیونه نفوس يې درلود. یلتسین په ۱۹۸۶ز کال کې د کمونیست ګوند د قانون جوړوونکي ارګان غړیتوب لپاره نوماند شو، په دې وخت کې یې دارالانشا پرېښوده، ترڅو په مسکو کې پر خپل سهم تمرکز وکړي.{{sfn|Colton|2008|p=119}}{{sfn|Colton|2008|p=118}}{{sfn|Colton|2008|pp=119–120}}{{sfn|Colton|2008|p=115}}{{sfn|Colton|2008|p=116}}{{sfn|Colton|2008|p=113}} == د روسیې د فدراسیون ولسمشر == === د یلتسین لومړۍ دوره === بوریس یلتسین پرېکړه وکړه، چې بنسټیزو اقتصادي اصلاحاتو ته به کار کوي. د ګورباچوف د اصلاحاتو پر خلاف، چې په سوسیالیستي نظام کې یې د ډیموکراسۍ د پراخولو هڅه کوله، خو د نوي رژیم موخه دا وه، چې سوسیالیزم په بشپړه توګه له منځه یوسي او د پانګوالۍ نظام پلی کړي همدارنګه غوښتل یې چې د نړۍ واکمن اقتصاد پر آزاد بازار بدل کړي. یلتسین د ۱۹۹۲ز کال د جنورۍ په ۲مه، چې په ورته وخت کې یې د لومړي وزیر په توګه هم دنده ترسره کوله، د بهرنیو سوداګریو، قیمتونو او اسعارو د آزادولو امر وکړ. په ورته مهال کې، یلتسین د «لوی اقتصادي ثبات» تګلاره تعقیب کړه، چې د تورم د کنټرول لپاره یې د سخت رژیم طرحه جوړه کړې وه. د یلتسین له دغې کړنلارې سره سم، د ګټې نرخونه ډېرې لوړې کچې ته ورسېدل، ترڅو پیسې ټینګې کړې او کریډیټ محدود کړي. یلتسین د دولتي لګښتونو او عوایدو توازن ته د رسېدو لپاره په پراخه کچه نوي مالیات لوړ کړل، صنعت او ساختماني چارو ته یې د دولت له خوا مالي مرستې په چټکۍ راکمې کړې او د خیریه بنسټونو لګښتونه یې هم راکم کړل. په ۱۹۹۰ لسیزې کې د روسیې GDP ۵۰ سلنه راکم شول، اقتصادي لوی سکټورونه له منځه لاړل، نابرابریو او بېکاریو وده وکړه، دا په داسې حال کې چې عایدات هم راکم شول. لوړ تورم د روسیې د مرکزي بانک د کمزورې پولي تګلارې له امله رامنځته شو، چې د زیاتره وګړو شخصي سپما یې له منځه یووړه او په میلیونونو روسان یې له فقر سره مخامخ کړل.<ref name="Peter Nolan 1995. pp. 17">{{cite book|first=Peter|last=Nolan|title=China's Rise, Russia's Fall|url=https://archive.org/details/chinasriserussia0000nola|location=London|publisher=Macmillan Press|year=1995|pages=[https://archive.org/details/chinasriserussia0000nola/page/17 17]–18|isbn=0-333-62265-0}}</ref>.<ref>Daniel Treisman, "Why Yeltsin Won: A Russian Tammany Hall", ''Foreign Affairs'', September/October 1996. {{cite web|url=http://www.foreignaffairs.org/19960901faessay3402/daniel-treisman/why-yeltsin-won-a-russian-tammany-hall.html|title=Archived copy|access-date=2 April 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165103/http://www.foreignaffairs.org/19960901faessay3402/daniel-treisman/why-yeltsin-won-a-russian-tammany-hall.html|archive-date=30 September 2007}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Theodore P.|last1=Gerber|first2=Michael|last2=Hout|title=More Shock than Therapy: Market Transition, Employment, and Income in Russia, 1991–1995|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1998-07_104_1/page/1|journal=[[American Journal of Sociology]]|volume=104|issue=1|year=1998|pages=1–50|doi=10.1086/210001|s2cid=143545643}}</ref><ref>{{cite news|first=Celestine|last=Bohlen|title=Yeltsin Deputy Calls Reforms 'Economic Genocide'|newspaper=[[The New York Times]]|date=9 February 1992|url=https://www.nytimes.com/1992/02/09/world/yeltsin-deputy-calls-reforms-economic-genocide.html}}</ref> ==== د یلتسین دویمه دوره ==== یلتسین د ۱۹۹۶ز کال په نومبر کې د زړه د بای پاس جراحۍ بېړنی عملیات وکړ او د څو میاشتو لپاره په روغتون کې پاتې شو. د هغه د ولسمشرۍ په موده کې، روسیې د پیسو له نړیوال صندوق او نورو نړیوالو پور ورکوونکو سازمانونو نه ۴۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ امریکایي ډالر ترلاسه کړل. په هر حال د هغه مخالفین ادعا کوي، چې د دغو پیسو ډېره برخه د یلتسین د کړۍ(حلقې) خلکو غلا کړې او په بهرنیو بانکونو کې یې ځای پر ځای کړې.<ref>{{cite web|url=http://www.the-spark.net/csart264.html|title=Yeltsin, "The Family" and the Bureaucratic Mafia|author=the-spark.net|date=19 July 2003|access-date=17 April 2007|archive-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107193012/https://the-spark.net/csart264.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/c-asia/AI11Ag01.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20000925133259/http://atimes.com/c-asia/AI11Ag01.html|url-status=unfit|archive-date=25 September 2000|title=Checkmate nears for Yeltsin|work=[[Asia Times]]|date=10 September 1999|access-date=17 April 2007}}</ref> په ۱۹۹۸ز کال کې، کله چې د یلتسین حکومت خپل پورونه وتړل، نو یو سیاسي او اقتصادي کړکېچ رامنځته شو، چې په مالي بازارونو کې یې وېره خپره کړه او د ۱۹۹۸ز کال د روسیې په مالي کړکېچ کې د روبل د سقوط لامل شو. د ۱۹۹۹ز کال د کوزوو په جګړه کې، یلتسین د یوګسلاویا پر وړاندې د ناټو له پوځي عملیاتو سره کلک مخالفت وکړ او خبرداری یې ورکړ، چې که ناټو کوزوو ته ځمکني سرتېري ولېږل، نو روسیه به خپله احتمالي مداخله وکړي. هغه په ټلویزیوني وینا کې وویل: «ما ناټو، امریکایانو او المانیانو ته وویل: موږ د نظامي اقدام لوري ته مه بیایئ که نه نو په یقیني توګه به د اروپا او ښایي یوه نړیواله جګړه پیل شي». یلتسین زیاته کړه چې: پر یوګسلاویا د ناټو بمباریو د نړیوالو قوانینو او د ملګرو ملتونو منشور تر پښو لاندې کړ. <ref>{{cite news|title=Yeltsin: Russia will not use force against Nato|url=https://www.theguardian.com/world/1999/mar/25/russia|work=The Guardian|date=25 March 1999}}</ref><ref>{{cite news|title=Yeltsin Warns of European War Over Kosovo|agency=Reuters|date=9 April 1999}}</ref><ref>{{cite news|title=Yeltsin warns of possible world war over Kosovo|url=http://www.cnn.com/WORLD/europe/9904/09/kosovo.diplomacy.02|publisher=CNN|date=9 April 1999|access-date=23 April 2007}}</ref><ref>{{cite news|title=Russia Condemns NATO's Airstrikes|url=https://apnews.com/article/8d162f6100f23833c376f011a9298126|work=Associated Press|date=8 June 1999}}</ref> === استعفا === یلتسین د ۱۹۹۹ز کال د ډسمبر په ۳۱مه د ټلویزیوني استعفا وینا خپره کړه. په دې کې یې د هغو کلتوري، سیاسي او اقتصادي پرمختګونو ستاینه وکړه، چې دولت پرې څارنه کوله. هغه د روسیې له وګړو بښنه وغوښته او ویې ویل: «زما او ستاسې ډېر خوبونه په ریښتا بدل نه شول. هغه کار چې ډېر اسان ښکارېده، په واقعیت کې ډېر ستونزمن و».{{sfn|Colton|2008|p=2}}<ref>{{cite web|author=Sinelschikova, E.|url=https://www.rbth.com/history/331510-how-boris-yeltsin-resigned|title=How Boris Yeltsin, Russia's first president, resigned|publisher=Russia Beyond the Headlines|date=31 December 2019|access-date=29 January 2020}}</ref>{{sfn|Colton|2008|p=2}}<ref>{{Cite web|url=http://www.russiavotes.org/president/yeltsin_public_opinion.php|title=Public opinion on the Yeltsin years|date=12 August 2015|website=Russia Votes|access-date=7 March 2019}}</ref><ref name="autogenerated2002">{{cite news|title=Transcripts of 'Insight' on CNN|publisher=CNN|date=7 October 2002|access-date=17 July 2007|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0210/07/i_ins.01.html}}</ref>{{sfn|Colton|2008|p=1}} == مرګ او جنازه == بوریس یلتسین د ۲۰۰۷ز کال د اپريل په ۲۳مه د ۷۶ کلونو په عمر، د زړه د ناروغۍ له امله  مړ شو. د کومسومولسکایا پراودا په وینا: د یلتسین مرګونی حالت د مارچ له ۲۵مې تر د اپريل ۲مې پورې، اردن ته د سفر پر مهال پیل شو. هغه د ۲۰۰۷ز کال د اپريل په ۲۵مه د نوودیویچي په هدیره کې خاورو ته وسپارل شو.<ref name="kp">{{cite web|url=http://kp.ru/daily/23892/66451/|script-title=ru:У первого президента не выдержало сердце|publisher=[[Komsomolskaya Pravda]]|date=24 April 2007|access-date=24 April 2007|language=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2007/04/23/elzin2|script-title=ru:Ельцин умер от остановки сердца|publisher=Lenta|date=23 April 2007|access-date=24 April 2007|language=ru}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6584481.stm|publisher=BBC|title=Russian ex-president Yeltsin dies|date=23 April 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/article/0,,30200-1262163,00.html|title=Former Russian President Yeltsin dies|publisher=[[Sky News]]|date=23 April 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070425152547/http://news.sky.com/skynews/article/0%2C%2C30200-1262163%2C00.html|archive-date=25 April 2007}}</ref><ref>BBC News [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6586181.stm Yeltsin to lie in state in Moscow]; retrieved 24 April 2007.</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.wsvn.com/news/articles/world/MI45512/|publisher=[[Fox News Channel]]|title=Former Russian President Boris Yeltsin, who helped bring demise of Soviet Union, dead at 76|date=23 April 2007|access-date=24 April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928024822/http://www1.wsvn.com/news/articles/world/MI45512/|archive-date=28 September 2007|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == bcw1b4szdaeoyoq8oqhenwk8ifcc1kw 0 60045 368193 277736 2026-08-10T15:38:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368193 wikitext text/x-wiki ټولنیزه ډلبندي، د ټولنیزو اقتصادي فکتورونو، لکه: پانګې، عاید، زده کړو، نژاد، قومیت، جنسیت، دندې او یا له هغو څخه د ترلاسه کېدوني ځواک (ټولنیز او سیاسي) له امله د ټولنې د وګړو وېش ته نغوته کوي. په دې توګه دغه ډلبندي په ټولنیز ګروپ، ډلې، جغرافیايي سیمې او یا ځانګړي ټولنیز واحد کې د وګړو د نسبي ټولنیز ځایګي په معنا ده.<ref>{{cite web|url=https://courses.lumenlearning.com/sociology/chapter/what-is-social-stratification/|title=What Is Social Stratification?|access-date=March 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://socialsci.libretexts.org/Bookshelves/Sociology/Book%3A_Sociology_(Barkan)/06%3A_Social_Stratification/6.0S%3A_6.S%3A__Social_Stratification_(Summary)|title=6.S: Social Stratification (Summary)|date=13 December 2016|access-date=March 11, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thoughtco.com/what-is-social-stratification-3026643|title=What Is Social Stratification, and Why Does It Matter?|access-date=March 11, 2021}}</ref> په معاصرو لوېدیځو ټولنو کې ټولنیزه ډلبندي، په عمومي ډول د درېیو ټولنیزو ډلو له مخې تعریف کېږي: لوړه طبقه، منځنۍ طبقه او ښکتنۍ طبقه، چې په وار سره هره یوه دغه طبقه په درېیو فرعي پورتنۍ، منځنۍ او ښکتنۍ برخو وېشل کېږي. په دې سربېره یوه ټولنیزه ډله کېدلای شي، د خپلوۍ، طایفې، قبیلې، نژاد او یا هم ټولو څلورو له مخې جوړه شي.<ref name="Saunders1990">{{cite book|author-link=Peter Robert Saunders|url=https://archive.org/details/socialclassstrat0000saun|url-access=registration|title=Social Class and Stratification|publisher=Routledge|last=Saunders|first=Peter|year=1990|isbn=978-0-415-04125-6}}</ref> په ټولنیزو طبقو د خلکو وېش، تر ډېره په مرکزه محوره پېچلو ټولنو، څو مرکزي او یا هم فیوډالي ټولنو کې رامنځته کېږي، دغه چې د اشرافو او کروندګرو طبقو ترمنځ د ټولنیزو – اقتصادي اړیکو پر بنسټ دي. د ټولنیز وېش، د جوړښتونو ټاکل د وګړو ترمنځ له نابرابرۍ سرچینه اخلي. په ټولیز ډول، هر څومره چې د یوې ټولنې ټولنیزه پېچلتیا زیاته وي، هماغومره په کې د ټولنیزو توپیرونو پربنسټ ټولنیزې طبقې هم زیاتې وي.<ref>{{cite journal|url=http://worldhistoryconnected.press.illinois.edu/1.2/toye.html|title=The Emergence of Complex Societies: A Comparative Approach|author=Toye, David L.|journal=World History Connected|date=May 2004|volume=11|issue=2}}</ref><ref name="Grusky2011a">{{cite encyclopedia|url=http://www.sociologyencyclopedia.com/public/tocnode?id=g9781405124331_yr2011_chunk_g978140512433125_ss1-273#citation|title=Theories of Stratification and Inequality|encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Sociology|publisher=Wiley-Blackwell.|access-date=23 June 2014|author=Grusky, David B.|editor=Ritzer, George and J. Michael Ryan|year=2011|pages=622–624|doi=10.1002/9781405165518|isbn=9781405124331}}</ref> == لنډه کتنه == === تعریف او کارونه === «ټولنیزه ډلبندي» په ټولنپوهنه کې کارېدونکې هغه اصطلاح ده، چې په ټولنیز ګروپ، طبقې، جغرافیايي سیمي او یا هم ټولنیز واحد کې د وګړو نسبي ټولنیز ځایګي تشرېح کوي. دا له لاتیني ''stratum'' (د موازي او افقي طبقو جمع) څخه اخیستل شوی چې د یو شمېر فکتورونو، لکه: پانګې، عاید، ټولنیز حالت، دندې او ځواک پر بنسټ د یوې مشخصې ټولنې د وګړو ټولنیزو اقتصادي ډلو ته اړوندېږي. په معاصره لوېدیځو ټولنو کې ټولنې، د دغو درېیو لویو ټولنیزو ډلو له مخې ډلبندي کېږي: لوړه طبقه، منځنۍ طبقه او ښکتنۍ طبقه. هره یوه، دغه طبقه بیا په کوچنیو فرعي ډلو، (لکه: «لوړه منځنۍ») وېشل کېږي. <ref name="Saunders1990" /> === څلور اساسي اصول === د ټولنیزې ډلبندي اړوند څلور اساسي اصول مطرح شوي. لومړی، ټولنیزه ډل بندي د یوې ټولنې د ملکیت په توګه تعریف کېږي، نه د هغې ټولنې د وګړو. دویمه، ټولنیزه ډلبندي له یوه نسل څخه تر بل نسل پورې بیاځلي تولید کېږي. درېیمه - ټولنیزه ډلبندي نړیواله ده (په هره ټولنه کې شته ده) خو توپیر لري (د مهال او مکان له مخې توپیر لري). څلورم، په ټولنیزه ډلبندي کې نه یوازې د کمیت له مخې نابرابري شاملېږي، بلکې د ټولنیز موقعیت اړوند کیفي باورونه او لیدلوري هم په کې شاملېږي.<ref name="Grusky2011a2">{{cite encyclopedia|url=http://www.sociologyencyclopedia.com/public/tocnode?id=g9781405124331_yr2011_chunk_g978140512433125_ss1-273#citation|title=Theories of Stratification and Inequality|encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Sociology|publisher=Wiley-Blackwell.|access-date=23 June 2014|author=Grusky, David B.|editor=Ritzer, George and J. Michael Ryan|year=2011|pages=622–624|doi=10.1002/9781405165518|isbn=9781405124331}}</ref> === پېچلتیا === په داسې حال کې چې ټولنیز وېش یوازې پېچلو ټولنو ته محدود نه دي، خو ټولې پیچلې ټولنې د ډلبندۍ ځانګړنې له ځانه ښيي. په هره پېچلې ټولنه کې، ټول با ارزښته توکي په نا برابره توګه وېشل کېږي، چېرې چې مخکښ وګړي او کورنۍ له عاید، ځواک او نورو ارزښتناکو ټولنیزو سرچینو څخه نامتناسبه ونډه ترلاسه کوي. د «ډلبندۍ سیسټم» اصطلاح، ځینې مهال هغو پیېچلو ټولنیزو اړیکو او ټولنیزو جوړښتونو ته کارول کېږي، چې له امله یې دغه لیدل شوې نابرابرۍ رامنځته کېږي. د دغه ډول سیسټمونو کلیدي عناصر دا دي: (الف) ټولنیز- بنسټیز بهیرونه، چې با ارزښته او مطلوب توکي تعریف کوي، (ب) د تخصیص قوانین چې توکي او منابع په بېلابېلو موقعیتونو کې د کار د وېش (لکه: ډاکټر، کروندګر، د کور مېرمن) له مخې وېشي، (ج) ټولنیز خوځښت چې وګړي له یو لړ ځایګیو سره نښلوي، چې په پایله کې د ارزښتمنو منابعو پر سر د نابرابر کنټرول لامل ګرځي.<ref name="Grusky1992">{{cite encyclopedia|title=Social Stratification|encyclopedia=The Encyclopedia of Sociology|publisher=Macmillan Publishing Company.|author1=Grusky, David B.|author2=Ann Azumi Takata|name-list-style=amp|year=1992|pages=1955–70}}</ref> === ټولنیز تحرک === ټولنیز تحرک، د ټولنیزې ډلبندۍ یا د هغو د طبقو ترمنځ د وګړو، ټولنیزو ډلو یا طبقاتو تحرک دی. دغه تحرک کېدلای شي، د نسلونو او یا هم نسل ترمنځ وي. دغه ډول تحرک ځینې مهال د ټولنیزې ډل بندۍ د بېلابېلو سیسټمونو د ډلبندۍ په موخه کارول کېږي. د پرانیستې ډلبندۍ سیسټمونه، هغه دي چې معمولا د وګړو په ترلاسه شوي حالت باندې په ارزښت ټاکلو سره د وګړو ترمنځ د تحرک شونتیا(امکان) رامنځته کوي. هغه ټولنې چې د نسلونو ترمنځ د تحرک تر ټولو لوړې کچې لري، د ډلبندۍ د تر ټولو پرانیستو او انعطاف منونکو سیسټمونو په توګه په پام کې نیول کېږي. هغه ډله سیسټمونه چې په کې لږ تحرک شتون لري او یا یې هم هېڅ نه لري، ان د نسلونو ترمنځ د تړلې ډلبندۍ د سیسټم په توګه په پام کې نیول کوي. د بېلګې په توګه: په کاسټ سیسټمونو، د ټولنیز حالت ټول اړخونه له یوبل سره تړلي دي، په دې ډول چې د یو کس ټولنیز ځایګی د هغه له زېږون څخه د هغه د ټول ژوند په اوږدو کې پر خپل ځای پاتې کېږي.<ref name="Grusky1992" /><ref name="Grusky2011a3">{{cite encyclopedia|url=http://www.sociologyencyclopedia.com/public/tocnode?id=g9781405124331_yr2011_chunk_g978140512433125_ss1-273#citation|title=Theories of Stratification and Inequality|encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Sociology|publisher=Wiley-Blackwell.|access-date=23 June 2014|author=Grusky, David B.|editor=Ritzer, George and J. Michael Ryan|year=2011|pages=622–624|doi=10.1002/9781405165518|isbn=9781405124331}}</ref> ==== کارل مارکس ==== د مارکسیستي نظریې له مخې معاصر تولید له دوه اصلي اقتصادي برخو جوړېږي: بنسټ (base) او اصلي جوړښت (superstructure). بنسټ د تولید اصلي اړیکي رانغاړي: د کار ورکوونکي او کارګر کاري شرایط، د کار تخنیکي وېش او د مالکیت اړیکې. د مارکس د نظریې له مخې ټولنیزه طبقه، د تولید له وسایلو سره د یوه کس د اړیکو له مخې ټاکل کېږي. په هره طبقاتي ټولنه کې لږ تر لږه دوه طبقې شته دي: د تولید د وسایلو خاوندان او هغه کسان چې خپل کار د تولید د وسایلو په خاوندانو پلوري. مارکس ځینې مهال دې ته اشاره کوي، چې ښیي واکمنې ډلې خپله د کاري طبقې خاوندان دي، ځکه دوی یوازې کاري ځواک (د مزد په مقابل کې کار) لري چې د خپلې بقا او پایښت په موخه یې واکمنو ته وړاندې کوي. دغه اړیکې په بنسټیز ډول د یوې ټولنې باورونه او فلسفې رامنځته کوي، هم اضافي طبقات کېدلای شي، د اصلي جوړښت برخه جوړه کړي. د واکمنې طبقې د ایدیالوژي له مخې: د تاریخ په ډېره موده کې ځمکې لرونکو اشرافو، نه یوازې د سیاسي او غیرسیاسي بنسټونو له لارې، بلکې د هنر او کلتور د عناصرو له مخې غلط پوهاوی ورکول ترویج کړي. کله چې اشرافیت سقوط کوي، بورژوازي په کپیټلیسټي سیسټم کې د تولید د وسایلو واک ترلاسه کوي. مارکس وړاندوینه کړې چې په پای کې به سرمایه داري د خپل منځي اختلافونو له مخې خپل ځایګی انقلابي پوهاوي، برابرې، ټولنیزې پراختیا او تر ډېره کمونیستي ټولنو ته پرېږدي.<ref>Doob, Christopher. ''Social Inequality and Social Stratification in US Society'' (1st ed.), Pearson Education, 2012, {{ISBN|0-205-79241-3}}</ref> مارکس،  دوه نورې طبقې هم تشرېح کړي، کوچنۍ بورژوازي او لومپن پرولتاریا. کوچنۍ برژوازي د کوچنیو سوداګریزو ډلو په څېر دي چې هېڅکله په کافي کچه ګټه نه ترلاسه کوي، څو د بورژوازي برخه وګرځي او یا هم د هغوی حالت وګواښوي. لومپن پرولتاریا ښکتنۍ طبقه ده، هغه چې ډېر لږ او یا هم هېڅ ټولنیز ځایګی نه لری. په دغه ډله کې فاحشې، خیرټولوونکي،  بې کوره او یا هم د یوې ټولنې نه لمس کېدوني غړي شاملېږي. هېڅ یو له دغو فرعي طبقو څخه، د مارکس په دوو لویو طبقو زیات اغېز نه لري، خو په دې کې له پوهېدلو سره مرسته کوي، چې مارکس د طبقاتو ترمنځ توپیرونه موندلي دي.<ref>{{cite book|last=Harris|first=Marvin|author-link=Marvin Harris|year=1967|title=The Rise of Anthropological Theory: A History of Theories of Culture|publisher=Routledge|isbn=0-7591-0133-7|url=https://books.google.com/books?id=TlgVAAAAIAAJ}}</ref><ref name="Ingold, Tim 2006 p. 400">Ingold, Tim (2006) "On the social relations of the hunter-gatherer band," in [[Richard Borshay Lee|Richard B. Lee]] and Richard H. Daly (eds.), ''The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers,'' p. 400. New York: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-60919-4}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Some Principles of Stratification|url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1945-04_10_2/page/n131|jstor=2085643|journal=American Sociological Review|date=1945-04-01|pages=242–249|volume=10|issue=2|doi=10.2307/2085643|first1=Kingsley|last1=Davis|first2=Wilbert E.|last2=Moore}}</ref> == نړیواله ډلبندي == د نن ورځې نړۍ او د ټولنیزو بدلونونو چټکټیا د کارل مارکس، ماکس وبر او ان د سي. ورایت میلز له مهاله څخه ډېر توپیر لري. د نړیوال کېدو ځواک د چټک نړیوال یووالي لامل کېږي، چې د نړیوالو لیدونو، تولیداتو، نظریاتو او نورو کلتوري اړخونو له تبادلې سرچینه اخلي. د ټرانسپورت او مخابراتو د زیربنا په برخه کې پرمختګونه له دې ډلې د ټلګراف او د هغو د معاصر ډول یا انټرنټ رامنځته کېدل، د نړیوال کېدو مهم فکتورونه دي ،چې د اقتصادي او کلتوري چارو متقابلې اړیکې رامنځته کوي.<ref name="GCSP">Al-Rodhan, R.F. Nayef and Gérard Stoudmann. (2006). [http://www.sustainablehistory.com/articles/definitions-of-globalization.pdf Definitions of Globalization: A Comprehensive Overview and a Proposed Definition.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119215401/http://www.sustainablehistory.com/articles/definitions-of-globalization.pdf|date=2012-11-19}}</ref><ref name="Albrow">Albrow, Martin and Elizabeth King (eds.) (1990). ''Globalization, Knowledge and Society ''London: Sage. {{ISBN|978-0803983243}} p. 8.</ref><ref name="Stever_1972">{{cite journal|last1=Stever|first1=H. Guyford|year=1972|title=Science, Systems, and Society|journal=Journal of Cybernetics|volume=2|issue=3|pages=1–3|doi=10.1080/01969727208542909}}</ref> == سرچینې == gtvtnrr78w52ilnih27ge5qnsi68gpr 0 60053 368074 319674 2026-08-10T12:15:36Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368074 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} کیهان پېژندنه (Cosmology) د يوناني (κόσμος, ''kosmos'' ) يعنې کیهان او (-λογία, ''-logia'' ) يعنې د لوستلو څخه اخيستل شوې ده، چې له طبيعت نه د پورته فزیک (ماوراءالطبيعه) يوه څانګه ده او د نړۍ له طبيعت سره سروکار لري. د cosmology اصطلاح په انګليسي کې د لومړي ځل لپاره د Thomas Blount په Glossographia کې په ۱۶۵۶ز کې وکارول شوه او په ۱۷۳۱ز کې د جرمني فيلسوف عيسوي اولف (Christian Wolff) له خوا د Cosmologia Genralis په نامه لاتيني ژبې ته داخله شوه. ديني يا د موهوماتو نړۍ پېژندنه د موهومي، ديني او سري يا پټو ادبياتو او د افسانې او eschatology پر بنسټ د باورونو يوه ټولګه ده. د ستورو پېژندنې په پوهه کې نړۍ پېژندنه د نړۍ د تاريخ د ترتيب علم په څېړنې سره اړيکه لري. <ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Cosmology (Routledge Revivals): Historical, Philosophical, and Scientific Foundations of Modern Cosmology|first1=Norriss S.|last1=Hetherington|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1-317-67766-6|page=116|url=https://books.google.com/books?id=EP9QAwAAQBAJ&pg=PA116}}</ref><ref>{{cite book|title=The Wraparound Universe|first1=Jean-Pierre|last1=Luminet|publisher=CRC Press|year=2008|isbn=978-1-4398-6496-8|page=170|url=https://books.google.com/books?id=PeDqBgAAQBAJ&pg=PA170}} [https://books.google.com/books?id=PeDqBgAAQBAJ&pg=PA170 Extract of page 170]</ref> فزيکي نړۍ پېژندنه د پام وړ نړۍ د ذات څېړنه ده، چې په پراخه کچه جوړښتونه او انګېزې (محرک) او د نړۍ وروستنی بخت دی، چې د هغه پوهې قوانين رانغاړي چې يادې برخې اداره کوي. ياد علم د پوهانو لکه ستوري پېژندونکو او فزيک پوهانو او همدارنګه د فيلسوفانو لکه د ماوراء طبيعت فيلسوفان، د فزيک فيلسوفان او د وخت او فضا فيلسوفانو له لوري پلټل کېږي. له فلسفې سره د دې ګډې ونډې (برخې) له امله په فزيکي کیهان پېژندنه کې نظريات کېدای شي، علمي او نا علمي دواړه موضوعګانې راونغاړي او کېدای شي پر نه ازمويل کېدونکو انګېرنو باندې تکيه وکړي. فزیکي کیهان پېژندنه د ستورو پېژندنې يوه فرعي څانګه ده، چې په ټوله کې له نړۍ سره اړيکه لری. معاصره فزيکي کیهان پېژندنه د Big Bang نظريې له مخې اداره کېږي، چې د مشاهداتي ستورو پېژندنه او ذروي فزيک د يو ځای کولو هڅه کوي. معاصره فزيکي کیهاني پېژندنه په خورا ځانګړي ډول په تياره مادې او تياره انرژۍ سره چې د Lambda-CDM موډل په نامه  پېژندل کېږي، د Big Bang يو معياري ارزښتمن کولو سره اداره کېږي. <ref>[https://www.newscientist.com/article/dn9988-instant-expert-cosmology.html "Introduction: Cosmology – space"]. ''New Scientist''. 4 September 2006</ref><ref>[http://oxforddictionaries.com/definition/cosmology "Cosmology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811063912/http://oxforddictionaries.com/definition/cosmology |date=2011-08-11 }} Oxford Dictionaries</ref><ref name="NYT-20190225">{{cite news|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Have Dark Forces Been Messing With the Cosmos? – Axions? Phantom energy? Astrophysicists scramble to patch a hole in the universe, rewriting cosmic history in the process.|url=https://www.nytimes.com/2019/02/25/science/cosmos-hubble-dark-energy.html|date=25 February 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=26 February 2019}}</ref> د ستورو نظري فزيکپوه David N. Spergel ځکه د تاريخي پوهې په توګه تشرېح کړې ده، چې کله موږ په فضا کې ګورو، نو موږ رڼا د چټکتيا د محدود طبيعت له امله په وخت کې شاته ګورو. <ref>{{cite journal|author1=David N. Spergel|title=Cosmology Today|url=https://archive.org/details/sim_daedalus_fall-2014_143_4/page/125|journal=Daedalus|date=Fall 2014|volume=143|issue=4|pages=125–133|doi=10.1162/DAED_a_00312|s2cid=57568214|author1-link=David Spergel}}</ref> == نظمونه(د سیپلینونه) == فزيک او د ستورو فزيک د علمي کتنې او ازمېښت په واسطه د کیهان پوهېدنې په جوړولو کې مرکزي ونډه لوبولې ده. فزيکي کیهان پېژندنه د ټولې نړۍ په يوه شننه کې د رياضياتو او کتنې دواړو په واسطه جوړه شوې وه [بڼه ورکړل شوې وه]. په عمومي ډول درک شوې ده چې نړۍ د فضا د يوې پراختيا يعنې دنيايي تورم يا پړسوب څخه وروسته په Big Bang سره پيل شوې دهچې: <ref name="Planck 2015">{{cite journal|author=Planck Collaboration|title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters|at=Table 4 on page 31 of PDF|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=594|issue=13|arxiv=1502.01589|bibcode=2016A&A...594A..13P|doi=10.1051/0004-6361/201525830|url=https://www.research.manchester.ac.uk/portal/en/publications/planck-2015-results(491d214e-7255-415e-97b5-96d8ae621eaa).html|date=1 October 2016|s2cid=119262962}}</ref> کیهان پېژندنه د نړۍ ذات يا اصليت څېړي او cosmography د کیهان بڼې نقشه کوي. د ديدرو (Diderot) لغاتونو په قاموس کې cosmology د ستورو يا اسمان پېژندنې (د اسمانونو پوهه)، د هوا پوهې، د ځمکې پوهه (د لويو وچو پوهه) او د اوبو پوهې باندې وېشل شوې ده. <ref>{{cite journal|title=Detailed Explanation of the System of Human Knowledge|url=http://quod.lib.umich.edu/d/did/did2222.0001.084/--detailed-explanation-of-the-system-of-human-knowledge?rgn=main;view=fulltext;q1=Geology|date=1 April 2015|journal=Encyclopedia of Diderot & d'Alembert – Collaborative Translation Project|access-date=1 April 2015|last1=Diderot (Biography)|first1=Denis}}</ref> له طبيعت پورته کیهان پېژندنه، په نړۍ کې له نوور ټولو شيانو سره په اړيکه کې د انسانانو د ځای پر ځای کوونې په توګه هم تشرېح شوې ده. د Marcus Aurelius په مشاهدې سره روښانه شوې ده، چې د يو انسان ځای په ياده اړيکه کې: «هغه څوک چې نه پوهېږي، د نړۍ په کوم ځای کې دی او هغه څوک چې نه پوهېږي، نړۍ د څه لپاره شتون لري؛ په اصل کې نه پوهېږي چې څوک دی او نړۍ څه شی دی». <ref>{{Cite book|title=The thoughts of Marcus Aurelius Antonius viii. 52|url=http://www.gutenberg.org/files/15877/15877-h/15877-h.htm#viii._52}}</ref> == موندنې == === فزيکي کیهان پېژندنه === فزيکي کیهان پېژندنه د فزيک او ستورو فزيک هغه څانګه ده، چې د نړۍ د فزيکي رېښو او بشپړتيا (تکامل) له څېړلو سره سروکار لري. فزيکي کیهان پېژندنه په پراخه کچه د نړۍ د طبيعت څېړل هم رانغاړي، چې په خپلې پخوانۍ بڼه کې دا هغه څه وو، چې اوس د «اسماني ماشينونو» يعنې د اسمانونو د مطالعه کولو په نامه پېژندل کېږي. يوناني فيلسوفانو د ساموس اريسټارچس (Aristarchus of Samos)، ارستو (Aristotle) او Ptolemy د نړۍ پېژندنې بېلابېلې نظريې وړانديز کړې. د Ptolemy د ځمکې مرکزي سيستم تر ۱۶ پېړۍ پورې یعنې تر هغه وخته پورې د خپرېدلو په حال کې وه، چې Nicolaus Copernicus او ورپسې Johannes Kepler او Galileo Galilei يو heliocentric سيستم وړانديز کړ. دا په فزيکي کیهان پېژندنه کې د (epistemological rupture) يو له تر ټولو نامتو بېلګو څخه دي. د اسحق نيوټن د رياضياتو اصول (''Principia Mathematica'') په ۱۶۸۷ز کې خپاره شول، چې د طبيعي جاذبې د قانون لومړنی لارښود و او د Kepler د قانون لپاره يې يو فزيکي کړنلاره برابره کړه او هم يې په پخوانيو سيستمونو کې د ارزونې په موخه د سيارو تر منځ د جاذبي تعامل له امله ګډوډۍ (anomalies) ته لاره هواره کړه. د نيوټن د کیهان پېژندنې او له دې څخه د مخکې تر منځ بنسټيز توپير د کوپرنيکي اصل (Copernican principle) و، چې له مخې يې پر ځمکه باندې جسمونه، ځکه د ورته فزيکي قانون اطاعت کوي، چې ټول اسماني جسمونه دي. دا په فزيکي کیهان پېژندنه کې يو پرېکړه کوونکی يا قاطع فلسفي پرمختګ و. معاصره علمي کیهان پېژندنه په معمولي ډول په پام کې ده، چې په ۱۹۱۷ ز کې د «د نسبيت د عمومي نظريې کیهاني کتنې» تر سرليک لاندې په مقاله کې د البرت انسټاين د وروستي سمون يا بدلون په خپرولو سره پيل شوې ده (که څه هم د لومړي نړيوال جنګ تر پايه پورې له جرمني څخه د باندې په پراخه ډول د لاسرسي وړ نه و). عمومي نسبيت ځيني نړۍ پېژندونکي، لکه: (Willem de Sitter)، (Karl Schwarzschild) او (Arthur Eddington) د دې د نجومي څانګو راسپړلو ته وهڅول، چې د خورا لرې شيانو د څېړلو لپاره يې د ستورو پېژندونکو وړتيا لوړه کړه. فزيکپوهانو د هغه انګېرنې بدلون پيل کړ، چې نړۍ يا طبيعت ساکن او بدلون نه کوونکی و. په ۱۹۲۲ ز کې الکسندر فريدمېن (Alexander Friedmann) د پراختيا موندونکې نړۍ هغه نظريه معرفي کړه، چې خوځنده ماده يې لرله. <ref>{{Cite journal|last=Einstein|first=A.|date=1952|title=Cosmological considerations on the general theory of relativity|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1952prel.book..175E|journal=The Principle of Relativity. Dover Books on Physics. June 1, 1952. 240 Pages. 0486600815, P. 175-188|pages=175–188|bibcode=1952prel.book..175E}}</ref> په کیهان پېژندنه کې دې متحرکې رسېدنې سره موازي د نړۍ د جوړښت په اړه د لومړني نړۍ پېژندونکو، لکه: Heber Curtis او Ernst Opik يوه اوږد مهاله مناظره د سترې مناظرې (Great Debate) په نامه د دې مشخص کولو په موخه، له ۱۹۱۷ز څخه تر ۱۹۲۲ز پورې اوج ته رسېدله، چې په لرليدونکو کې ځيني ليدل شوي نيبولا زموږ له کهکشان څخه په لرې واټن کې بېل کهکشانونه وو. په داسې حال کې چې Heber Curtis د هغه نظريې لپاره بحث وکړ، چې مارپېچ نيبولا په خپل حق کې د ټاپو طبيعتونو په توګه د ستورو سيستمونه وو، Mount Wilson او ستوري پېژندونکي Harlow Shapely د يوازې د شيدو لار (Milky Way) ستوري سيستم څخه د جوړې يوې نړۍ موډل څخه ملاتړ وکړ. د نظريو دا توپير د ۱۹۲۰ ز اپرېل پر ۲۶ مه نېټه په واشنګټن ډي سي کې د متحده ايالتونو د علومو د ملي پوهنتون (اکاډمۍ) په ناسته کې د سترې مناظرې (Great Debate) په سازمان سره اوج ته ورسېد. ياده مناظره، هغه وخت وارزول شوه، چې Edwin Hubble په ۱۹۲۳ ز او ۱۹۲۴ ز کې د Andromeda کهکشان کې Cepheid Variables وموندل. د دوی واټن د شيدو لار کهکشان د څنډو تر شا په ښه ډول مارپېچ نيبولا رامنځته کړه. <ref>{{Cite book|last=Dodelson|first=Scott|url=https://books.google.com/books?id=zk5e6XsY6nsC&q=Cosmology&pg=PP2|title=Modern Cosmology|date=2003-03-30|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-051197-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Falk|first=Dan|date=2009-03-18|title=Review: The Day We Found the Universe by Marcia Bartusiak|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0262407909608095|journal=New Scientist|language=en|volume=201|issue=2700|pages=45|doi=10.1016/S0262-4079(09)60809-5|issn=0262-4079}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hubble|first=E. P.|date=1926-12-01|title=Extragalactic nebulae.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1926ApJ....64..321H|journal=The Astrophysical Journal|volume=64|page=321|doi=10.1086/143018|bibcode=1926ApJ....64..321H|issn=0004-637X}}</ref> د نړۍ وروستي موډل جوړولو هغه شونتيا رابرسېره کړه، چې د انسټاين د ۱۹۱۷ز مقالې له مخې معرفي شوی کاسمولوژيکي ثابت کېدای شي، د خپل ارزښت له مخې په پراخېدونکې نړۍ کې اغېز ولري. په دې ډول د Big Bang موډل د بلژيکي کشيش (Georges Lemaître) له خوا په ۱۹۲۷ ز کې مطرح شو، چې ورپسې په ۱۹۲۹ ز کې د Edwin Hubble له خوا د redshift په موندنې او له دې وروسته په ۱۹۶۴ ز کې د Arno Penzias او Robert Woodrow Wilson له لوري د اسماني کوچنۍ څپې د شاځمکې وړانګې په موندلو سره کره شو. دا موندنې د زياتو ځايناستو (متبادلو) نړۍ پېژندنو څخه د ځينو د ردولو لپاره لومړنی ګام و. <ref>{{Cite journal|last=Martin|first=G.|date=1883|title=G. DELSAULX. — Sur une propriété de la diffraction des ondes planes; Annales de la Société scientifique de Bruxelles; 1882|url=http://dx.doi.org/10.1051/jphystap:018830020017501|journal=Journal de Physique Théorique et Appliquée|language=fr|volume=2|issue=1|pages=175|doi=10.1051/jphystap:018830020017501|issn=0368-3893}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hubble|first=Edwin|title=A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae|date=1929-03-15|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=15|issue=3|pages=168–173|doi=10.1073/pnas.15.3.168|issn=0027-8424|pmid=16577160|pmc=522427|bibcode=1929PNAS...15..168H|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Penzias|first1=A. A.|last2=Wilson|first2=R. W.|date=1965-07-01|title=A Measurement of Excess Antenna Temperature at 4080 Mc/s.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965ApJ...142..419P|journal=The Astrophysical Journal|volume=142|pages=419–421|doi=10.1086/148307|bibcode=1965ApJ...142..419P|issn=0004-637X}}</ref> == سرچینې == r6sa81bip402o1mnsr9mt1fi1yh9xk8 0 60104 368213 355907 2026-08-10T16:11:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368213 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو د ۴۰ م ولسمشر په توګه د رونالډ ریګان د واک دوره د ۱۹۸۱ ز کال د جنوري په ۲۰ مه نېټه د هغه له لومړۍ لوړې پیل او د ۱۹۸۹ ز کال د جنوري تر ۲۰ مې یې دوام وکړ. له کلیفورنیا ایالت څخه جمهوري غوښتونکی ریګان وروسته له هغه چې د ۱۹۸۰ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې یې برحاله ولسمشر جیمي کارتر ته په غوڅ اکثریت ماته ورکړه، واک ته ورسېد. څلور کاله وروسته د ۱۹۸۴ ز کال په ټاکنو کې هغه دیموکرات والټرمونډېل هم په غوڅ اکثریت مات کړ. د ریګان ځای ناستی د هغه مرستیال جورج.ایچ. ډبلیو بوش شو، هغه چې د ریګان په ملاتړ یې د ۱۹۸۸ ز کال ولسمشریزې ټاکنې وګټلې. په کور دننه، د ریګان ادارې د پوځي لګښتونو او فدرال مقرراتو په راکمولو سره په لویه کچه د مالیاتو کمښت تصویب کړ. د هغه د ادارې اقتصادي سیاست چې د «ریګانومیکس» په نوم پېژندل کېږي، د اقتصاد د عرضې له اړخه یې الهام اخیست. د مالیاتو کمښت او د دفاعي لګښتونو زیاتوالی په بودیجه کې د کسر لامل وګرځېد، چې له امله یې د نوموړي د ولسمشرۍ پر مهال د فدرال پورونو کچه په پام وړ ډول لوړه شوه. ریګان د ۱۹۸۶ ز کال د مالیاتي اصلاحاتو قانون (چې مالیاتي کوډ یې د نرخونو په راکمولو او د څو مالیاتي معافیتونو په له منځه وړلو سره اسانه  کړ) او د کډوالۍ د اصلاحاتو او کنټرول قانون (چې د متحده ایالاتو د کډوالۍ په قانون کې یې پراخ بدلونونه رامنځته او درې میلیونه غیرقانوني کډوال یې له مخې معاف شول) یې لاسلیک کړل. ریګان د نورو ولسمشرانو په پرتله، د سترې محکمې د څلورو قاضیانو په ګډون ګڼ شمېر فدرال قاضیان وګومارل. د ریګان بهرنی سیاست، په کلکه سره د کمونیزم ضد و، د هغه د عمل پلان چې د ریګان د دوکتورنیو په نوم پېژندل کېږي، موخه یې د سړې جګړې د پای ته رسولو په موخه په نړیوال ډګر کې د [[شوروي اتحاد]] د اغېز کمول و. د دغو دکتورینو له مخې د ریګان دولت د متحده ایالاتو د پوځي ځواک په زیاتولو لاس پورې کړ، د توغندیو دفاعي سیسټمونو ته یې وده ورکړه او په ۱۹۸۳ ز کال کې یې په ګرانادا برید وکړ چې د ویتنام جګړې له پای ته رسېدو وروسته د متحده ایالاتو ځواکونو لومړی تر ټولو لوی برید و. د دولت د ننه له یو شمېر ملیشه ډلو سره په ځانګړې توګه په جګړه ځپلې مرکزي امریکا او افغانستان کې د مرستې له امله چې د کیڼ اړخو دولتونو د چپه کولو په برخه کې یې هڅې کولې؛ جنجالونه رامنځته شول. په ځانګړې توګه هغه مهال چې په نیکاراګوا کې د دغه هېواد د سوسیالیست حکومت د چپه کولو په موخه د جګړه کوونکې کانټرا ملیشې ډلې سره د مالي ملاتړ په موخه  له [[ايران|ایران]] سره د ریګان د ادارې د وسلو پټه معامله افشا شوه؛ له ګڼ شمېر غبرګونونو او د یو شمېر دولتي چارواکو د استعفا لامل وګرځېده. ریګان په خپله دویمه ولسمشریزه دوره کې د شوروي اتحاد له مشر میخایل ګورباچوف سره د ښو اړیکو په لټه کې و او دواړو مشرانو د وسلو د کنټرول مهمه هوکړه، چې د INF هوکړې په نامه پېژندل کېږي لاسلیک کړه. په ۱۹۸۹ ز کال کې د واک د پرېښودو پر مهال، رېګان ۶۸ سلنه محبوبیت درلود. د منلو دغه کچه د فرانکلن روزولت او وروسته د بیل کلینټون له کچې سره برابرېدله چې په معاصر مهال کې د واک پرېښودو پر مهال د یو ولسمشر د محبوبیت تر ټولو لوړه کچه ده. تاریخ لیکونکي او سیاسي پوهان په ټولیز ډول ریګان د منځنۍ کچې څخه د لوړ ولسمشر په توګه درجه بندي کوي. په عمومي بحثونو باندې د ریګان د اغېز او هم له امریکايي محافظه کارۍ څخه د نوموړي د ملاتړ له امله یو شمېر تاریخ لیکونکي د هغه د ولسمشرۍ مهال او له ولسمشرۍ وروسته  دوره، د ریګان د دورې په توګه توصیف کوي.<ref>{{cite web|title=A Look Back At The Polls|url=http://www.cbsnews.com/news/a-look-back-at-the-polls/|publisher=CBS News|access-date=May 15, 2015}}</ref> == بهرنۍ چارې == === د سړې جګړې زیاتوالی === ریګان د کړکېچونو د کمولو له پالیسۍ (policy of détente) څخه په پر شا کېدو چې په ۱۹۷۹ ز کال کې په افغانستان باندې د شوري اتحاد له برید وروسته رامنځته شوې وه، سړې جګړې ته زور ورکړ. ریګان له دې وېرېده چې شوروي اتحاد به د متحده ایالاتو پوځي ځایګی ونیسي؛ له همدې امله د هغه ادارې هیله درلوده چې د پوځي لګښتونو زیاتوالی به د متحده ایالاتو پوځي مخکښتوب خوندي او د شوروي اتحاد د اقتصاد د کمزورتیا لامل به وګرځي. ریګان په پراخه کچه د متحده ایالاتو د ځواکونو جوړولو امر ورکړ، د B-1 Lancer او B-2 Spirit بم غورځونکو الوتکو، کروز توغندیو، MX توغندیو او د سمندري ځواکونو د ۶۰۰ بېړیو لپاره یې بودیجه ځانګړې کړه. د شوروي اتحاد د SS-20 توغندییز سیستم د نصب کولو په غبرګون کې ریګان په لویدیځ جرمني کې د ناټو د پرشینګ توغندییز سیستم له نصب نه څارنه کوله. ولسمشر ریګان په کلکه سره شوروي اتحاد او کمونیزم له اخلاقي پلوه محکوم کاوه او شوروي اتحاد یې یوه «شیطاني سترواکي» بلله. په دغه ډول لفظي شخړو سربېره، د ریګان ادارې د «START» په اډانه کې د وسلو د کنټرول خبرو ته دوام ورکاوه. په ۱۹۷۰ مه ز لسیزه کې د «SALT»  هوکړو پر خلاف، چې د اټومي وسلو لپاره پورتنۍ وروستۍ کچه ټاکلې وه، د START هوکړې له دواړو خواوو غوښتل، چې په خپل لاس کې شته اټومي وسلې را کمې کړي.<ref>{{cite web|url=http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.event_summary&event_id=12594|title=Towards an International History of the War in Afghanistan, 1979–89|access-date=May 16, 2007|year=2002|publisher=The Woodrow Wilson International Center for Scholars|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011144144/http://wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.event_summary&event_id=12594|archive-date=October 11, 2007}}</ref><ref>Rossinow, pp. 66–67</ref><ref>Patterson, p. 200</ref><ref>Patterson, pp. 205</ref><ref>Rossinow, p. 67</ref><ref name="Cannon-315">Cannon (1991), pp.&nbsp;314–317.</ref><ref>G. Thomas Goodnight, "Ronald Reagan's re‐formulation of the rhetoric of war: Analysis of the 'zero option,' 'evil empire,' and 'star wars' addresses." ''Quarterly Journal of Speech'' 72.4 (1986): 390–414.</ref><ref>Herring, pp. 868–869</ref> د ۱۹۸۳ ز کال په مارچ میاشت کې ریګان د ستراتیژیکې دفاع طرح (SDI) معرفي کړه، هغه دفاعي پروګرام چې د ستراتیژیکو اټومي بالیستیک توغندیو له برید څخه د متحده ایالاتو د خوندیتوب په موخه په کې د ځمکنیو او فضایي سیسټمونو څخه په کې ګټه اخیستل کېده. ریګان باور درلود چې دغه دفاعي سپراو ډال به اټومي جګړه ناشونې کړي. ګڼ شمېر ساینس پوهانو او د ملي امنیت کارپوهانو په دغه طرح نیوکې وکړې او هغه یې لګښتمنه او له تخنیکي پلوه ناشونې وبلله او د نیوکې په توګه یې، هغه د «ستورو جګړې» په نامه چې یو مشهور سریال دی، ورته وبلله. په پای کې (SDI) د هغو د لګښت، اغېز او هم د نړیوال حالت د بدلون له امله په ۱۹۹۳ ز کال کې لغو شوه. په ورته مهال شوروي اتحاد د SDI د احتمالي اغېزو له امله اندېښمن شو او هغه یې د بالستیک توغندیو ضد هوکړې څخه سرغړونه وبلله. د SDI په غبرګون کې شوروي اتحاد د وسلو د کنټرول خبرې ودرولې ، چې له امله یې د ۱۹۶۰ مې ز لسیزې له لومړیو څخه راوروسته، د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد اړیکې خپل تر ټولو ترینګلي حالت ته ورسېدې. د سړې جګړې اندېښنو ان د عامه کلتور په آثارو، لکه:  په ''The Day After'' او ''WarGames'' فلمونو (دواړه د ۱۹۸۳ ز کال) او د نینا په «99 Luftballons» سندره (۱۹۸۳ز) خپل اغېز درلود، چې هر یو له اټومي جګړې څخه د عامه اندېښنو څرګندويي کوله.<ref>Beschloss, p. 293</ref><ref>Herring, pp. 870–871</ref><ref>Brands, pp. 725–726</ref><ref>Brands, pp. 581–585</ref><ref>Herring, pp. 869–870</ref><ref>Rossinow, pp. 116–117</ref> === د ریګان دوکتورین === د هغې پالیسۍ له مخې چې د ریګان د دوکتورینو په نامه هم پېژندل کېږي، د ریګان ادارې د کمونیزم ضد خوځښتونو سره په پټه او ښکاره مرسته کوله، څو په افریقا، آسیا او لایتنه امریکا کې د شوري اتحاد له خوا مرسته کېدوني کمونیستي دولتونه را وپرځوي. په ختیځه [[اروپا]] کې سي آی اې له پولنډي اپوزیسیون ډلې(Solidarity ) ملاتړ کاوه او ژمنه یې ورسره کړې وه چې دغه ډله به د نظامي حالت په حالت کې هم پر پښو ولاړه ساتي. ریګان د افغانستان او پاکستان لپاره ځانګړی عملیاتي واحد وټاکه، چې سی آی اې په افغان شوروي جګړه کې د شوروي ځواکونو پر وړاندې د مجاهدینو په روزنه، سمبالولو او د مجاهدینو په لارښوونه کې اساسي رول درلود. متحده ایالاتو  تر ۱۹۸۷ ز کال پورې هر کال ۶۰۰ میلیون ډالر، وسلې، استخباراتي معلومات او د جګړې تجربې افغانستان ته لېږدولې. شوروي اتحاد په ۱۹۸۷ ز کال کې، له افغانستان څخه د خپلو ځواکونو د اېستلو اعلان وکړ، خو متحده ایالات د طالبانو او القاعده په نامه له خپلو دوه نفوذي هغو ډلو سره مخامخ شوو ،چې له مجاهدینو څخه یې سرچینه اخیستې وه او په راتلونکو شخړو کې د متحده ایالاتو پر وړاندې ودرېدې.<ref>{{cite journal|url=http://www.foreignaffairs.org/19860301faessay7785/stephen-s-rosenfeld/the-reagan-doctrine-the-guns-of-july.html|title=The Reagan Doctrine: The Guns of July|author=Stephen S. Rosenfeld|journal=[[Foreign Affairs]]|date=Spring 1986|volume=64|issue=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165407/http://www.foreignaffairs.org/19860301faessay7785/stephen-s-rosenfeld/the-reagan-doctrine-the-guns-of-july.html|archive-date=September 30, 2007}}</ref><ref name="auto">Herring, pp. 883–884</ref><ref name="Crile 2003">{{Cite book|first=George|last=Crile|title=Charlie Wilson's War: The Extraordinary Story of the Largest Covert Operation in History|publisher=Atlantic Monthly Press|year=2003|isbn=0-87113-854-9|url=https://archive.org/details/charliewilsonswa00cril}}</ref><ref>{{cite journal|author=Pach, Chester|title=The Reagan Doctrine: Principle, Pragmatism, and Policy|url=https://archive.org/details/sim_presidential-studies-quarterly_2006-03_36_1/page/75|journal=Presidential Studies Quarterly|year=2006|volume=36|issue=1|pages=75–88|doi=10.1111/j.1741-5705.2006.00288.x|jstor=27552748}}</ref> == سرچینې == qsaupen0gn3vdyvhhi592n0big4vlfa 0 60131 368168 367791 2026-08-10T14:43:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368168 wikitext text/x-wiki هستوي فزيک د فزيک هغه څانګه ده، چې د هستوي مادې د نورو بڼو د څېړنې تر څنګ، اتومي هستې او د هغوی ترکيبوونکي او غبرګونونه څېړي. هستوي فزيک بايد له اتومي فزيک سره ځکه ګډ نه شي، چې اتومي فزيک د اتوم د الکترونونو په ګډون په ټوله کې اتوم څېړي. په هستوي فزيک کې موندنو په زياتو څانګو کې کاريالونو ته لاره هواره کړې ده، چې هستوي برېښنا ځواک، هستوي وسلې، هستوي درمل او مقناطيسي اهتزازي انځورول، صنعتي او کرنيز ايزوتوپونه، د موادو په جوړولو (انجنيرينګ) کې د ايون کښت يا القا کول او راډيو کاربن په کې شاملېږي، چې په جيولوژي [ځمکه پېژندنه] او لرغونپوهنه کې تاريخ يا سابقه لري. دا ډول کاريالونه، د هستوي جوړوونې (انجنيرينګ) په څانګه کې څېړل کېږي. ذروي فزيک، له هستوي فزيک څخه وده وکړه او يادې دواړه څانګې په نمونه يې ډول په نږدې ټولنه کې تدريسېږي. هستوي اسټروفزيک [د ستورو اړوند فزيک] چې د اسټروفزيک په اړه د هستوي فزيک کاريال دی، د ستورو دننه کارونو او د کيمياوي عناصرو د اصليت په تشرېح کولو پرېکړه کوونکي (غوڅ) دی. == تاريخچه == له اتومي فزيک څخه بېل د يو سمون په توګه د هستوي فزيک تاريخ په ۱۸۹۶ز کې د Henri Becquerel له خوا د راډيواکتيف په کشف کولو سره پيل کېږي، چې په يورانيم مالګو کې يې له حرارت پرته د رڼا پيداکولو ځانګړتيا (لکه فاسفورس يې چې لري) پلټلو پر مهال جوړ شو. يو کال وروسته د J. J. Thomson له خوا د الکترون موندل د اتوم د داخلي جوړښت لرلو لپاره يوه نښه وه [يعنې دا چې اتوم داخلي جوړښت لري]. د شلمې پېړۍ په پيل کې د اتوم په اړه منل شوی موډل، د “plum pudding” په نوم د J. J. Thomson و، چې اتوم په کې په منفي چارج لرونکو کوچنيو الکترونونو په لرلو سره چې د هغې په دننه کې ځای پر ځای شوي دي؛ په مثبت ډول يو چارج لرونکی توپ [ذره] وه. <ref name="brm">{{cite book|title=Nuclear and Particle Physics|url=https://archive.org/details/nuclearparticlep0000mart_x0a3|author=B. R. Martin|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|year=2006|isbn=978-0-470-01999-3}}</ref><ref>{{cite journal|author=Henri Becquerel|title=Sur les radiations émises par phosphorescence|journal=Comptes Rendus|volume=122|pages=420–421|year=1896|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780/f422.chemindefer}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Thomson|first=Joseph John|author1-link=Joseph John Thomson|title=Cathode Rays|year=1897|journal=[[Royal Institution|Proceedings of the Royal Institution of Great Britain]]|volume=XV|pages=419–432|url=https://archive.org/stream/proceedings15roya#page/418/mode/2up}}</ref> په راتلونکو کالونو کې راډيواکټيفيټي [د بې سيم فعاليت] په پراخه ډول وپلټل شو، چې د Marie Curie، Pierre Curie، Ernest Rutherford او نورو پوهانو پلټنې د يادولو وړدي. د يادې پېړۍ په بدلېدلو سره فزيکپوهانو د وړانګو درې ډولونه وموندل، چې له اتومونو څخه خپرېدل او د الفا، بېټا او ګاما وړانګې نومونه يې ورکړل. په ۱۹۱۱ز کې د Otto Hahn او په ۱۹۱۴ ز کې د James Chadwick له لورې ازمېښتونو وموندل، چې د ليدلو ويجاړ شوی طيف د ګوښه شوي يا بېل په پرتله دوام لرونکی و. الکترونونه د انرژي د هغه ګوښه شوې يا بېلې اندازې په پرتله د انرژي په يو دوام لرونکي لړۍ سره له اتوم څخه دفع شوي وو، چې د ګاما او الفا په ويجاړېدنه کې په پام کې نيول شوې وه. دا په هغه وخت کې د هستوي فزيک لپاره ځکه يوه ستونزه وه، چې څرګندېدل، چې په دې ويجاړېدنه کې انرژي نه وه خوندې شوې. په فزيک کې د ۱۹۰۳ ز نړيواله جاېزه په ګډ ډول Becquerel ته د هغه د موندنې او Marie او Pierre Curie ته په راډيو اکټيويټي کې د دوی د وروستۍ څېړنې لپاره ورکړل شوه. Rutherford ته په ۱۹۰۸ ز کې د کيميا برخه کې د راديواکټيف مادو د کيميا او د عناصرو په تجزيه کې د نوموړي د پلټنو له امله نړيواله جايزه ورکړل شوه. البرت انسټاين په ۱۹۰۵ ز کې د کتلوي انرژي تعادل نظريه رامنځته کړه. په داسې حال کې چې د راډيو اکټيويټي په اړه د Bacquerel او Marie Curie کار له دې وړاندې دی، د راډيواکټيويټي انرژي د سرچينې يوه تشرېح به بياد هغې موندې پورې صبر کړی وی، چې په خپله هسته د نيکليونونو په نوم د کوچنيو ترکيبونو څخه جوړه شوې وه. === Rutherford او د هستې موندل (کشف کول) === په ۱۹۰۶ ز کې Ernest Rutherford «د اوبو له لارې په تېرېدنه کې له راديوم څخه د الفا ذرې مخه نيول» تر سرليک لاندې خپره کړه. Hans Geiger د دې کار په اړه شاهي ټولنې ته په اړيکه يا خبرو کې په هغو ازمېښتونو سره چې هغه او Rutherford کړي وو، څرګنده کړه چې، د هوا، المونيم پاڼې او سرو زرو پاڼې څخه د الفا ذرو تېرېدل څرګند کړل. نور کار په ۱۹۰۹ ز کې د Geiger او Ernest Marsden له خوا خپور شو او له دې نور زيات سپړل شوی کار د Geiger له لوري په ۱۹۱۰ ز کې خپور شو. په ۱۹۱۱ – ۱۹۱۲ ز کالونو کې Rutherford د شاهي ټولنې پر وړاندې راغی، چې هغه ازمېښتونه ورته تشرېح کړي او د اتومي هستې هغه نوې نظريه ورته په ډاګه (محسوس) کړي، چې موږ پرې اوس پوهېږو. <ref>{{cite journal|last=Rutherford|first=Ernest|author-link1=Ernest Rutherford|title=On the retardation of the α particle from radium in passing through matter|journal=[[Philosophical Magazine]]|year=1906|volume=12|number=68|pages=134–146|doi=10.1080/14786440609463525|url=https://zenodo.org/record/1430810}}</ref><ref>{{cite journal|last=Geiger|first=Hans|author-link1=Hans Geiger|title=On the scattering of α-particles by matter|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|year=1908|volume=81|number=546|pages=174–177|doi=10.1098/rspa.1908.0067|bibcode=1908RSPSA..81..174G}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Geiger|first1=Hans|author-link1=Hans Geiger|last2=Marsden|first2=Ernest|author-link2=Ernest Marsden|title=On the diffuse reflection of the α-particles|year=1909|volume=82|pages=495|number=557|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|doi=10.1098/rspa.1909.0054|bibcode=1909RSPSA..82..495G}}</ref><ref>{{cite journal|last=Geiger|first=Hans|author-link1=Hans Geiger|title=The scattering of the α-particles by matter|year=1910|volume=83|number=565|pages=492–504|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|doi=10.1098/rspa.1910.0038|bibcode=1910RSPSA..83..492G}}</ref> په ۱۹۰۹ ز کې د وروستۍ لرغونې شننې سره د Rutherford له خوا په ۱۹۱۱ ز می مياشت کې د کليدي مخنيوي خپور شوی ازمېښت د ۱۹۰۹ ز کال پر مهال د مانچستر په پوهنتون کې تر سره شو. د Ernest Rutherford مرستيال پروفيسور Johannes “Hans Geiger” او لېسانس Marsden یو ازمايښت وکړ، چې Geiger او Marsden په کې د Rutherford تر څار لاندې د سرو زرو پاڼې په يوه نري فلم کې د الفا ذرې بمبار کړې (helium 4 nuclei). د plum pudding model اټکل کړې ده، چې د الفا ذرې بايد په تر ټولو لږ قات کې په خپلو لورو سره د سرو زرو له پاڼې څخه د باندې راوځي، مګر Rutherford خپلې ډلې ته لارښوونه وکړه، چې هغه څه وويني چې هغه يې د په پام کې نيولو لپاره حيران کړ: يو څو ذرې په پراخه زاويو سره، ان په ځينو حالتونو کې په بشپړ وروسته پاتې ډول شیندل شوې وې. نوموړي دا په کاغذي دستمال کې د يوه مردکي د بمبارولو سره ورته او دا يې له پامه وغورځوله. په ۱۹۱۱ ز کې د Rutherford شننې په معلوماتو سره موندنې د Rutherford د اتوم موډل ته لاره هواره کړه، چې اتوم په کې خورا کوچنۍ او خورا غليظه هسته لرله، چې د اتوم ډېره برخه رانغاړي او د ځای پر ځای شوو الکترونونو په لرلو سره د دې لپاره پياوړی مثبت چارج لرونکې ذرې لري، چې چارج متوازن کړي (تر هغه وخته چې نيوترون لا نه و پېژندل شوی). د بېلګې په توګه: په دې مودل کې (چې معاصر موډل نه دی) د ۱۴ پروتونونو او ۷ الکترونونو په لرلو سره (ټول ۲۱ ذرې) نايتروجن – ۱۴ د ۷ نورو اربيټي [مداري، چې په مدار کې وي] الکترونونو له لورې راچاپېر شوی دی. <ref name="Radvanyi">{{cite journal|last1=Radvanyi|publisher=iupac.org [[International Union of Pure and Applied Chemistry]]|via=[[Microsoft Bing]]|url-status=|archive-date=|archive-url=|issue=1|volume=33|publication-date=January–February 2011|publication-place=online|location=online|first1=Pierre|language=English|journal=Chemistry International|format=electronic|url-access=|access-date=13 June 2021|url=http://publications.iupac.org/publications/ci/2011/3301/8_radvanyi.html|title=Physics and Radioactivity after the Discovery of Polonium and Radium|year=2011|date=January–February 2011|quote="..Geiger and an English-New Zealand student, E. Marsden, to study their scattering through thin metallic foils. In 1909, the two physicists observe that some alpha-particles are scattered backwards by thin platinum or gold foils (Geiger 1909)...It takes Rutherford one and a half years to understand this result. In 1911, he concludes that the atom contains a very small “nucleus”..."}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chemteam.info/Chem-History/Rutherford-1911/Rutherford-1911.html|last1=Rutherford F.R.S.|first1=E.|title=The Scattering of α and β Particles by Matter and the Structure of the Atom|date=May 1911|work=Philosophical Magazine (www.chemteam.info/Chem-History/Rutherford-1911)|series=6|volume=21 May 1911|pages=669–688|archive-url=|archive-date=|accessdate=13 June 2021}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.tandfonline.com/action/showCitFormats?doi=10.1080%2F14786440508637080|title=citation download|journal=|publisher=[[Taylor and Francis|Taylor & Francis Group]] 5 Howick Place, London, SW1P 1WG , (Informa UK Limited)|doi=10.1080/14786440508637080|archive-url=|archive-date=|accessdate=13 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fnal.gov/pub/inquiring/timeline/03.html|title=1911 John Ratcliffe and Ernest Rutherford (smoking) at the Cavendish Laboratory...|work=www.fnal.gov [[Fermilab]]|location=PO Box 500 Batavia IL 60510-5011|archive-url=|archive-date=|accessdate=13 June 2021}}"..that would become a classic technique of particle physics..."</ref><ref>* {{cite web|url=https://micro.magnet.fsu.edu/electromag/java/rutherford/|last1=Davidson|first1=Michael W|department=micro.magnet.|website=micro.magnet.fsu.edu|publisher=[[Florida State University]]|title=The Rutherford Experiment|location=[[Florida State]]|access-date=13 June 2021|url-status=live|archive-url=|archive-date=|via=[[Microsoft Bing]]}} "experiment was conducted 1911" * {{cite web|url=https://cerncourier.com/a/rutherford-transmutation-and-the-proton/|title=<small>CULTURE AND HISTORY FEATURE</small> Rutherford, transmutation and the proton 8 May 2019 The events leading to Ernest Rutherford's discovery of the proton, published in 1919.|work=cerncourier.com [[CERN Courier]]|date=8 May 2019|publisher=[[IOP Publishing]]|archive-url=|archive-date=|accessdate=13 June 2021}}"...1909...a couple of years later..." * {{cite web|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/200605/history.cfm|title=APS News May 2006 This Month in Physics History May, 1911: Rutherford and the Discovery of the Atomic Nucleus|volume=15|issue=5|work=www.aps.org [[American Physics Society]]|archive-url=|archive-date=|accessdate=13 June 2021}}"..1909..published - 1911.." * {{cite web|url=http://ffden-2.phys.uaf.edu/212_spring2005.web.dir/ashley_anderson/atomic_timeline.html|author=Anderson, Ashley|title=Timeline|work=ffden-2.phys.uaf.edu (University of Alaska-Fairbanks)|archive-url=|archive-date=|accessdate=13 June 2021}} "1911 performed " * 1911 discovers: ** Leonard, P. and Gehrels, N. (November 28, 2009) [https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/history/ A History of Gamma-Ray Astronomy Including Related Discoveries] [[National Aeronautics and Space Administration]] [[Goddard Space Flight Center]]: [[High Energy Astrophysics Science Archive Research Center]] (HEASARC), Retrieved 13 June 2021 ** Rizvi, Eram - [http://pprc.qmul.ac.uk/~rizvi/Talks/Lecture1.pdf Quantum Mechanics and Particle Scattering Lecture 1], p.9, pprc.qmul.ac.uk [[Queen Mary University London]]: School of Physics and Astronomy - Particle Physics Research Centre, Retrieved 13 June 2021 "..by Rutherford.." * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1908/rutherford/biographical/ rutherford/biographical], [[Nobel Prize]], "..In 1910, his investigations into the scattering of alpha rays and the nature of the inner structure of the atom which caused such scattering led to the postulation of his concept of the “nucleus”..." * {{cite web|url=https://spark.iop.org/collections/case-studies-history-physics|title=Case studies from the history of physics|work=spark.iop.org [[Institute of Physics]]|archive-url=|archive-date=|quote="..It is suggested that, in 1910, the ‘plum pudding model’ was suddenly overturned by Rutherford’s experiment. In fact, Rutherford had already formulated the nuclear model of the atom before the experiment was carried out.."|accessdate=13 June 2021}}</ref><ref name="Jariskog">{{cite web|url=https://cds.cern.ch/record/1734171/files/vol48-issue10-p019-e.pdf|title=<small>ANNIVERSARY</small> The nucleus and more|last1=Jariskog|first1=Cecilia|date=December 2008|year=2008|work=[[CERN Document Server]] Accelerating Science [[CERN]] Switzerland|volume=48|issue=10|page=21|archive-url=|archive-date=|quote=".. in 1911, Rutherford writes: “I have been working recently on scattering of alpha and beta particles and have devised a new atom to explain the results.."|accessdate=13 June 2021}}</ref><ref name="Godenko">{{cite book|last1=Godenko|first1=Lyudmila|title=The Making of the Atomic Bomb|url=https://cuny.manifoldapp.org/read/he-making-of-the-atomic-bomb/section/21c33a72-ee12-4198-a0cd-0b618a14b5ff#topic-4-the-nuclear-atom-1911-1920.-alpha-scattering-and-the-discovery-of-the-nucleus.-nuclear-sizes-vs-atomic-sizes.-niels-bohr-and-the-structure-of-the-nuclear-atom.-moseleys-work-with-x-rays-and-the-significance-of-the-atomic-number.|format=E-Book|publisher=cuny.manifoldapp.org CUNY's Manifold ([[City University of New York]])|archive-url=|archive-date=|access-date=13 June 2021|via=[[Microsoft Bing]]|quote="The discovery for which Rutherford is most famous is that atoms have nuclei; ...had its beginnings in 1909...Geiger and Marsden published their anomalous result in July, 1909...The first public announcement of this new model of atomic structure seems to have been made on March 7, 1911, when Rutherford addressed the Manchester Literary and Philosophical Society;..."}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="chemeurope.com">[https://www.chemeurope.com/en/encyclopedia/Rutherford_model.html Rutherford model], https://www.lumitos.com/en/media-and-portals/chemeurope-com/, <small>LUMITOS AG</small>, "..Rutherford directed the famous Geiger-Marsden experiment in (1909), which suggested to Rutherford's analysis (1911).." Retrieved 13 June 2021</ref><ref name="chemeurope.com2">[https://www.chemeurope.com/en/encyclopedia/Rutherford_model.html Rutherford model], https://www.lumitos.com/en/media-and-portals/chemeurope-com/, <small>LUMITOS AG</small>, "..Rutherford directed the famous Geiger-Marsden experiment in (1909), which suggested to Rutherford's analysis (1911).." Retrieved 13 June 2021</ref><ref>{{cite web|last=Watkins|first=Thayer|title=San José State University applet-magic.com Thayer Watkins Silicon Valley & Tornado Alley USA The Structure and Binding Energy of the Alpha Particle, the Helium 4 Nucleus|access-date=14 June 2021|url=https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/He4.htm|work=www.sjsu.edu/faculty/watkins|publisher=[[San Jose University]]|archive-url=|archive-date=|via=[[Microsoft Bing]]}}</ref> === Eddington او ستوري ته ورته هستوي ګډېدنه === نږدې ۱۹۲۰ ز کې Arthur Eddington په ستورو کې د هستوي ګډېدنې پړاوونو موندنه او د کار څرنګوالی د «د ستورو دنننی جوړښت» تر سرليک لاندې خپله څېړنه کې اټکل کړه. په هغه وخت کې د ستورو انرژي سرچينه يو راز و. Eddington په سم ډول فکر وکړ، چې ياده سرچينه په هيليم کې د هايدروجن ګډېدنه وه، چې د انسټاين د معادلې (E = mc²) له مخې يې زياته انرژي آزادوله. دا په هغه وخت کې په ځانګړي ډول د پام وړ پرمختګ ځکه و، چې سره ګډېدنه، thermonuclear او ان دا چې ستوري په پراخ ډول له هايدروجن څخه جوړ شوي دي؛ تر اوسه نه دي موندل (کشف) شوي. <ref name="eddington">{{cite journal|last=Eddington|first=A. S.|title=The Internal Constitution of the Stars|url=https://archive.org/details/sim_scientific-monthly_1920-10_11_4/page/297|journal=The Scientific Monthly|volume=11|issue=4|year=1920|pages=297–303|jstor=6491|bibcode=1920SciMo..11..297E}}</ref><ref name="eddington2">{{cite journal|bibcode=1916MNRAS..77...16E|title=On the radiative equilibrium of the stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=77|pages=16–35|last1=Eddington|first1=A. S.|year=1916|doi=10.1093/mnras/77.1.16}}</ref> === د هستوې څرخېدلو څېړنې === د Rutherford موډل تر هغې وخته پورې په بشپړ ښه ډول کار وکړ، چې په ۱۹۲۹ ز کې د کليفورنيا د ټکنالوژۍ په انسټيټيوټ کې د Franco Rasetti له لورې د هستوې څرخېدلو څېړنې رامخته شوې. تر ۱۹۲۵ پورې دا نظر عام و، چې پروتونونو او الکترونونو هر يو د ±+¹⁄₂ يو څرخ درلود. د Rutherford د نايتروجن – ۱۴ په موډل کې، د ټولو ۲۱ ذرو له ډلې ۲۰ هغه يې بايد تر هغې جوړه شوی وی، چې د هر يو څرخېدل (spin) ناچل يا له منځه يوسي او وروستۍ طاق ذرې بايد د سوچه ۲/۱ څرخېدلو په لرلو سره هسته پرېښی وی. Rasetti که څه هم وموندل چې نايتروجن -۱۴ د ۱ يو څرخ درلود. === جيمز چادويک (James Chadwick) او د نيوترون موندل === په ۱۹۳۲ ز کې چادويک درک کړه، چې هغه وړانګه چې د Walther Bothe، Herbert Becker، Irene او Frederic Joliot-Curie له خوا په پام کې نيول شوې وه، په حقيقت کې نږدې د پروتون د کتلې سره د ورته يوې خنثی (بې چارجه) ذرې له امله وه، چې نوموړي نيوترون ونوموله (دې ډول يوې ذرې ته د اړتيا په اړه د Rutherford له خوا له يو وړانديز څخه وروسته). <ref>{{cite journal|last=Chadwick|first=James|author-link1=James Chadwick|title=The existence of a neutron|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|year=1932|volume=136|number=830|pages=692–708|doi=10.1098/rspa.1932.0112|bibcode=1932RSPSA.136..692C}}</ref> == سرچینې == dpino2zjmrk5ijc5yrp7i3bwuk5qfig 0 60153 368093 365739 2026-08-10T12:42:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368093 wikitext text/x-wiki د پلازما ويی له لرغوني يوناني (''πλάσμα'') څخه اخيستل شوی دی، د چڼاسې کېدلو وړ مادې ته وايي او د مادې له څلورو بنسټيزو حالتونو څخه يو حالت دی. پلازما د چارج لرونکو ذرو يعنې ايونونو او يا الکترونونو د پام وړ برخه رانغاړي. د ذکر شويو چارج لرونکو ذرو شتون هغه څه دي، چې پلازما د مادې له نورو بنسټيزو حالتونو څخه بېلوي، چې په نړۍ کې د عادي مادې خورا زياته بڼه ده او د لمر په ګډون زیاتره وختونه په ستورو سره مل وي. پلازما د ستوور ټولګې په وسط او په شوني ډول د کهکشاني سيمو تر منځ نرۍ (رقيق) کېږي او هم طبيعي ګاز ته د تودوخې ورکولو يا د پياوړې الکترومقناطيسي ډګر پر وړاندې د ........... په واسطه په مصنوعي ډول تر لاسه کېدلی شي. <ref name="πλάσμα">[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpla%2Fsma πλάσμα] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618012819/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpla%2Fsma|date=18 June 2013}}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek English Lexicon'', on Perseus</ref><ref name="Itptma2013a">{{cite book|last1=Chu|first1=P.K.|last2=Lu|first2=XinPel|date=2013|title=Low Temperature Plasma Technology: Methods and Applications|url=https://archive.org/details/lowtemperaturepl0000chup|page=[https://archive.org/details/lowtemperaturepl0000chup/page/3 3]|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-0990-0}}</ref><ref name="Piel2010">{{Cite book|last=Piel|first=A.|date=2010|title=Plasma Physics: An Introduction to Laboratory, Space, and Fusion Plasmas|pages=4–5|publisher=[[Springer Nature|Springer]]|url=https://books.google.com/books?id=9cA0DwAAQBAJ&pg=PR8|isbn=978-3-642-10491-6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105142523/https://books.google.com/books?hl=en#v=onepage&q&f=false|archive-date=5 January 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Phillips1995">{{Cite book|last=Phillips|first=K. J. H.|date=1995|title=Guide to the Sun|page=295|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&q=Guide+to+the+Sun+phillips|isbn=978-0-521-39788-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115215631/https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&printsec=frontcover&dq=Guide+to+the+Sun+phillips&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiBj4Gbj5bXAhXrrVQKHfnAAKUQ6AEIKDAA#v=onepage&q&f=false|archive-date=15 January 2018|df=dmy-all}}</ref><ref name="Aschwanden2004">{{cite book|last=Aschwanden|first=M. J.|year=2004|title=Physics of the Solar Corona. An Introduction|url=https://archive.org/details/physicsofsolarco0000asch_m4u9|publisher=Praxis Publishing|isbn=978-3-540-22321-4}}</ref><ref name="BoPA2015">{{cite book|last1=Chiuderi|first1=C.|last2=Velli|first2=M.|date=2015|title=Basics of Plasma Astrophysics|page=17|publisher=[[Springer Nature|Springer]]|isbn=978-88-470-5280-2}}</ref> د چارج لرونکو ذرو شتون پلازما په برېښنايي ډول د هرې ذرې او مايکروسکوپيک پلازما په حرکت سره د لېږدولو وړ جوړوي، چې د ډله ييزو الکترومقناطيسي برخو په واسطه اداره کېږي او په بانديني ډول پلي شويو برخو پر وړاندې خورا حساس دي. د الکترومقناطيسې ډګرونو پر وړاندې د پلازما ځواب په زياتو عصري ټينکالوژيو، لکه: پلازما تلويزيون يا د پلازما د کيندنې عمليه کې کارول کېږي. <ref name="Itpd2012b">{{cite book|last1=Morozov|first1=A.I.|date=2012|title=Introduction to Plasma Dynamics|page=30|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-8132-3}}</ref><ref name="Itptma2013">{{cite book|last1=Chu|first1=P.K.|last2=Lu|first2=XinPel|date=2013|title=Low Temperature Plasma Technology: Methods and Applications|url=https://archive.org/details/lowtemperaturepl0000chup|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-0990-0}}</ref> د تودوخې درجې او غلظت له مخې يوه معلومه اندازه طبيعي ذرې هم کېدای شي وي، چې په دې حالت کې پلازما ته په اړخيز (پلوي ډول) چارج لرونکې ذره وايي. د نيون نښې او روښنايي په پلوي ډول د چارج لرونکو پلازما بېلګې دي. د مادې د نورو درې حالتونو تر منځ د دورې يا پړاو د لېږد خلاف، پلازما ته لېږد په ښه ډول نه دی راپېژندل شوی او د ژباړې (تعبير) او محتوا يوه ماده ده. دا چې يوې مادې ته د پلازما ويلو لپاره پر چارج لرونکې ذرې د بدلولو (ايوني کولو) يوه ټاکلې اندازه بسنه کوي که نه، په پام کې نيول شويو معلومې ښکارندې پورې اړه لري. <ref name="Itpd2012">{{cite book|last1=Morozov|first1=A.I.|date=2012|title=Introduction to Plasma Dynamics|page=4−5|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-8132-3}}</ref><ref>{{Cite web|title=How Lightning Works|publisher=HowStuffWorks|url=http://science.howstuffworks.com/nature/natural-disasters/lightning2.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407080201/http://science.howstuffworks.com/nature/natural-disasters/lightning2.htm|archive-date=7 April 2014|df=dmy-all|date=April 2000}}</ref> == لومړۍ تاریخچه == پلازما د لومړي ځل لپاره د Sir William Crookes له لوري په لابراتوار کې وپېژندل شوه. Crookes د ۱۸۷۹ ز اګسټ پر ۲۲ مه نېټه د جمعې په ورځ په Sheffield کې د ساينس د ودې لپاره بریتانوي ټولنې ته د «ځلانده مادې» تر سرليک لاندې يوه وينا وړاندې کړه. د پلازما منظمه څېړنه د Irving Langmuir او د هغه د مرستندويانو له خوا په ۱۹۲۰ ز لسيزه کې پيل شوه. Langmuir په ۱۹۲۸ز کې د پلازما اصطلاح د چارج لرونکي ګاز د يوې تشرېح په توګه هم راوپېژندله. <ref name="langmuir1928">{{Cite journal|last1=Langmuir|first1=I.|title=Oscillations in Ionized Gases|doi=10.1073/pnas.14.8.627|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=14|issue=8|pages=627–637|year=1928|pmid=16587379|pmc=1085653|bibcode=1928PNAS...14..627L|df=dmy-all|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldcatlibraries.org/wcpa/top3mset/5dcb9349d366f8ec.html|title=Archived copy|access-date=2006-05-24|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709162459/http://www.worldcatlibraries.org/wcpa/top3mset/5dcb9349d366f8ec.html|archive-date=9 July 2006|df=dmy-all}} {{cite web|url=http://www.tfcbooks.com/mall/more/315rm.htm|title=Radiant Matter|access-date=24 May 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060613212651/http://tfcbooks.com/mall/more/315rm.htm|archive-date=13 June 2006|df=dmy-all}}</ref><blockquote>د برېښنايي قطبونو له نږدې برخو څخه پرته، چې د يو څو الکترونونو لرونکې پوښونه يا تيکې لري؛ چارج لرونکی ګاز په نږدې مساوي اندازه ايونونه او الکترونونه لري چې له امله يې د فضا تر لاسه کېدونکی چارج خورا کوچنی دی. موږ بايد د پلازما نوم د ايونونو او الکترونونو د متوازن چارجونو لرونکې سيمې د تشرېح لپاره وکاراوه. </blockquote>Lewi Tonks او Harold Mott-Smitt چې دواړو له Langmuir سره په ګډه په ۱۹۲۰ ز لسيزه کې کارو وکړ، يادونه کوي چې Langmuiur د پلازما اصطلاح، د وينې پلازما سره يو ځای د ورته والي له مخې وکاروله. Mott-Smith په ځانګړي ډول يادونه کوي، چې له ګرمې ايوني ريښې يا تار څخه د الکترونونو لېږد Langmuir ته «هغه لاره چې د وينې پلازما په کې سره او سپين کرويان او مېکروبونه لېږدوي» ورياده کړه. <ref>{{cite journal|first=Lewi|last=Tonks|title=The birth of "plasma"|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physics_1967-09_35_9/page/857|year=1967|journal=American Journal of Physics|volume=35|issue=9|pages=857–858|doi=10.1119/1.1974266|bibcode=1967AmJPh..35..857T}}</ref><ref>{{cite book|author=Brown, Sanborn C.|chapter=Chapter 1: A Short History of Gaseous Electronics|editor1=Hirsh, Merle N.|editor2=Oskam, H. J.|title=Gaseous Electronics|volume=1|publisher=Academic Press|date=1978|isbn=978-0-12-349701-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=C1UmeQ_E0_AC&pg=PA1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023230956/https://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=C1UmeQ_E0_AC&oi=fnd&pg=PA1&ots=vwabB53YqL&sig=SI8DiBRSQI_yGy_DrspkxNLR0rs#v=onepage&q=blood&f=false|archive-date=23 October 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|first=Harold M.|last=Mott-Smith|journal=Nature|volume=233|issue=5316|page=219|year=1971|title=History of "plasmas"|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1971-09-17_233_5316/page/219|bibcode=1971Natur.233..219M|doi=10.1038/233219a0|pmid=16063290|doi-access=free}}</ref> == پېژندنې == === د مادې څلورم حالت === له جامد، مايع او غاز څخه وروسته، پلازما ته د مادې څلورم حالت وايي. دا د مادې هغه حالت دی، چې يوه ايوني شوې ماده په کې هغه ټکي ته لوړه برېښنايي لېږدونکې ده، چې د برېښنايي او مقناطيسې برخو اوږده لړۍ په کې خپل چلند اداره کوي. <ref>{{cite book|last=Frank-Kamenetskii|first=David A.|author-link=David A. Frank-Kamenetskii|orig-year=1961–1963|year=1972|edition=3rd|title=Plasma-The Fourth State of Matter|language=en|publisher=Plenum Press|url=https://books.google.com/books?id=Q_vpBwAAQBAJ&q=%22Plasma-The+Fourth+State+of+Matter%22+Frank-Kamenetskii|place=New York|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115215631/https://books.google.com/books?id=Q_vpBwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=%22Plasma-The+Fourth+State+of+Matter%22+Frank-Kamenetskii&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi8gerahpbXAhXT31QKHdlfB5oQ6AEIKDAA#v=onepage&q&f=false|archive-date=15 January 2018|df=dmy-all|isbn=9781468418965}}</ref><ref>Yaffa Eliezer, Shalom Eliezer, ''The Fourth State of Matter: An Introduction to the Physics of Plasma'', Publisher: Adam Hilger, 1989, {{ISBN|978-0-85274-164-1}}, 226 pages, page 5</ref><ref>{{cite book|author=Bittencourt, J.A.|title=Fundamentals of Plasma Physics|publisher=Springer|date=2004|isbn=9780387209753|page=1|url=https://books.google.com/books?id=qCA64ys-5bUC&pg=PA1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202072845/https://books.google.com/books?id=qCA64ys-5bUC&pg=PA1|archive-date=2 February 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="Chen, Francis F. 2016 2–3">{{cite book|title=Introduction to Plasma Physics and controlled fusion|author=Chen, Francis F.|year=1984|publisher=Springer International Publishing|url=https://books.google.com/books?id=WGbaBwAAQBAJ&q=editions:9PGss7GnX-MC|pages=2–3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115215631/https://books.google.com/books?id=WGbaBwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=editions:9PGss7GnX-MC&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwimuOfm_pXXAhVrzFQKHTrOCaUQ6AEIKDAA#v=onepage&q&f=false|archive-date=15 January 2018|df=dmy-all|isbn=9781475755954}}</ref><ref name="Freidberg, Jeffrey P. 2008 121">{{cite book|title=Plasma Physics and Fusion Energy|author=Freidberg, Jeffrey P.|year=2008|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=Vyoe88GEVz4C|page=121|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224204205/https://books.google.com/books?id=Vyoe88GEVz4C|archive-date=24 December 2016|df=dmy-all|isbn=9781139462150}}</ref> پلازما د ناټاکلي مثبت يا منفي ذرو يو برېښنايي حنثی ته ورته وسط دی (د پلازما ټول چارج نږدې صفر دی). که څه هم دا ذرې ناټاکلې دي، مګر د نه ازمايل کېدونکو قوو په حس کې «خپلواکې» نه دي. د چارج لرونکو ذرو حرکت برېښنايي بهيرونه توليدوي او د هرې چارج لرونکې پلازما ذرې حرکت د نورو چارجونو له مخې د رامنځته شويو برخو له مخې اغېزناک او اغېزمن کېږي. پلازما په خپل وار د بدلونونو په بېلابېلو اندازو سره ډله یيز سلوک يا چلند اداره کوي. <ref name="Sturrock">{{cite book|title=Plasma Physics: An Introduction to the Theory of Astrophysical, Geophysical & Laboratory Plasmas|url=https://archive.org/details/plasmaphysicsint0000stur|last=Sturrock|first=Peter A.|date=1994|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-44810-9}}</ref><ref>{{cite book|title=The Framework of Plasma Physics|url=https://archive.org/details/frameworkofplasm0000haze|author=Hazeltine, R.D.|author2=Waelbroeck, F.L.|date=2004|publisher=Westview Press|isbn=978-0-7382-0047-7}}</ref> پلازما د مادې له نورو حالتونو څخه يو بېل حالت دی. په ځانګړي ډول د يوازې يو ايوني شوي غاز په توګه د لږې غليظې پلازما تشرېح کول ناسم او غولوونکي دي، ان که څه هم دواړه د يوې معلومې بڼې يا حجم د نه لرلو له مخې سره ورته دي. لاندې لښتليک د ځينو بنسټيزو توپيرونو لنډيز جوړوي: {| class="wikitable" |'''ځانګړتيا''' |'''ګاز''' |'''پلازما''' |- |'''تعاملات يا غبرګونونه''' |'''دويال يا جفتي: د دوو ذرو يو ځای کېدل په کې اصل دی او د درې جسمونو يو ځای کېدل په کې خورا لږ پېښېږي.''' |ډله یيز: څپې يا د پلازما منظم حرکت ځکه ډېر اړين دي، چې ذرې د برېښنايي او مقناطيسي ځواکونو له مخې په اوږدو لړيو کې تعامل کولی شي. |- |'''د برېښنا رسولو وړتيا<ref>{{cite web|url=https://hypertextbook.com/facts/2000/AliceHong.shtml|title=Dielectric Strength of Air|first=Alice|last=Hong|year=2000|website=The Physics Factbook|editor-last=Elert|editor-first=Glenn|access-date=2018-07-06}}</ref>''' |خورا ټيټ: ګازونه د برېښنايی برخې په يو سانتي متر کې د لسګونو کېلوولټ پياوړتيا پورې غوره عايق يا بېلوونکي دي. |خورا لوړ: د پلازما د رسونې وړتيا د زياتو موخو لپاره کېدای شي ناټاکلې (نامحدوده) وي. |- |'''په خپلواک ډول په نوعو باندې د عمل له مخې''' |'''يو:''' ټولې ګازي ذرې په ورته ډول سلوک کوي، چې له يو بل او د ځمکې د جاذبې له قوې سره د ټکر په واسطه په پراخه ډول اغېزمنېږي. |'''دوه يا زيات:''' الکترونونه او ايونونه بېلابېل چارجونه او په پراخه ډول بېلابېلې کتلې لري، نو د پلازما د معلومو څپو په بېلابېلو ډولونو او د پايلې په توګه د راښکاره کېدونکو بې ثباتيو له مخې په زياتو حالتونو کې بېلابېل سلوک کوي. |- |'''د چټکتيا وېش''' |د مکسول د نظريې له مخې: مخامخ کېدنې يا ټکرونه په عادي ډول د ټولو ګازي ذرو د مکسولي سرعت يا چټکتيا وېش ته لارښوونه کوي. |زياتره وختونه د مکسول د نظريې له مخې نه وي: د مخامخ کېدنې تعاملونه په توده پلازما کې يو څه کمزوري دي او بانديني ځواکونه پلازما له محلي تعادل يا توازن څخه لرې وړلی شي. |} === خيالي پلازما === درې عوامل خيالي پلازما راپېژني:<ref name="Hazeltine">{{cite book|author=Dendy, R. O.|title=Plasma Dynamics|url=https://books.google.com/books?id=puuQM4Dx0zYC&q=plasma+dynamics+dendy&pg=PR19|publisher=Oxford University Press|date=1990|isbn=978-0-19-852041-2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115215631/https://books.google.com/books?id=puuQM4Dx0zYC&pg=PR19&dq=plasma+dynamics+dendy&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjlvfbU_JXXAhVJxVQKHVSwC5kQ6AEILTAB#v=onepage&q&f=false|archive-date=15 January 2018|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|author=Hastings, Daniel|author2=Garrett, Henry|name-list-style=amp|title=Spacecraft-Environment Interactions|isbn=978-0-521-47128-2|publisher=Cambridge University Press|date=2000}}</ref> * د پلازما اټکل: د پلازما اټکل هغه وخت پلی کېږي، چې د پلازما د اندازو کولو اله،  په Debye کُره کې دننه د لېږدېدونکو چارجونو اندازه د يووالي په پرتله خورا زياته وي. په اسانۍ سره ښودل کېدلی شي، چې دا معيار د پلازما د برېښنايي سکون او حرارتي انرژي د غلظتونو د تناسب له کوچنيوالي سره برابر دی. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WGbaBwAAQBAJ&q=editions:9PGss7GnX-MC|title=Introduction to plasma physics and controlled fusion|last=1929-|first=Chen, Francis F.|date=1984|publisher=Plenum Press|others=Chen, Francis F., 1929-|isbn=978-0306413322|edition=2nd|location=New York|oclc=9852700|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115215631/https://books.google.com/books?id=WGbaBwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=editions:9PGss7GnX-MC&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwimuOfm_pXXAhVrzFQKHTrOCaUQ6AEIKDAA#v=onepage&q&f=false|archive-date=15 January 2018|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite book|publisher=WORLD SCIENTIFIC|isbn=978-981-02-3305-1|id={{isbnt| 978-981-281-554-5}}|last1=Fortov|first1=Vladimir E|last2=Iakubov|first2=Igor T|title=The Physics of Non-Ideal Plasma|access-date=2021-03-19|date=November 1999|doi=10.1142/3634|url=http://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/3634}}</ref> * ستر يا دننني تعاملونه: د Debye اوږدوالی د پلازما د فزيکي اندازې په پرتله خورا کوچنی دی. دا معيار دا معنا چې د پلازما په دننه کې تعاملونه، د هغې د څنډو په پرتله خورا مهم دي، چې کېدای شي، د پولې اغېزې په کې پېښې شي. د دې معيار د منلو له مخې پلازما خنثی ته ورته ماده ده. <ref>{{Cite web|url=http://www.plasma-universe.com/Quasi-neutrality|title=Quasi-neutrality - The Plasma Universe theory (Wikipedia-like Encyclopedia)|website=www.plasma-universe.com|language=en|access-date=2017-10-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026001653/http://www.plasma-universe.com/Quasi-neutrality|archive-date=26 October 2017|df=dmy-all}}</ref> * نه مخامخ کېدنه يا ټکر نه پېښېدل: د الکترون پلازما پرله پسې والی (چې د الکترونونو د پلازما خوځېدنې اندازه کوي) د الکترون د خنثی ټکر د پرله پسې والي په پرتله خورا ستر دی. که چېرې دا حالت اعتبار ولري، نو electrostatic تعاملونه د عادي ګاز حرکتونه يا د حرکتې قوې پړاوونو باندې واک لري. <ref>{{Cite journal|doi=10.1070/PU1997v040n01ABEH000200|issn=1063-7869|volume=40|issue=1|pages=21–51|last=Klimontovich|first=Yu L.|title=Physics of collisionless plasma|journal=Physics-Uspekhi|access-date=2021-03-19|date=1997-01-31|url=http://iopscience.iop.org/article/10.1070/PU1997v040n01ABEH000200/meta}}</ref> === ناشنډه(خنثی) پلازما === د پلازما د برېښنايي ځواک او د لېږد غوره رسونې پياوړتيا او لړۍ په معمولي ډول ډاډمنوي، چې د اندازې وړ په هره سيمه کې د مثبت او منفي چارجونو غلظتونه برابر (خنثی والي ته ورته) دي. يوه پلازما د چارج غلظت د پام وړ ډېروالي سره يا په ډېر لوی حالت کې، د ناخنثی پلازما په نامه له يوې مفردې نوعې څخه ترکيب شوې ده. په دې ډول پلازما کې برېښنايي برخې اداره کوونکې ونډه لوبوي. بېلګې يې چارج لرونکي ذروي شعاع او په يو Penning trap او  positron پلازما کې د الکترون يوه ورېځ يا دوړه دي. <ref>{{Cite journal|last1=Greaves|first1=R. G.|last2=Tinkle|first2=M. D.|last3=Surko|first3=C. M.|doi=10.1063/1.870693|title=Creation and uses of positron plasmas|journal=Physics of Plasmas|volume=1|issue=5|pages=1439|year=1994|bibcode=1994PhPl....1.1439G}}</ref> == سرچینې == 5p3b3eay2ihneo4ys6y7ak0bczrlkk2 0 60209 368103 335420 2026-08-10T12:57:12Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368103 wikitext text/x-wiki '''د اوبو او هوا وړاندوېینه''' په یوه ټاکلي وخت کې د یوه ټاکلي ځای لپاره د اتومسفیري شرایطو د وړاندوېینې لپاره د علم او ټکنالوژۍ کارولو ته ویل کېږي. خلکو زرګونه کاله او په رسمي ډول له نولسمې پېړۍ راهیسې د اوبو او هوا د وړاندوېینې هڅه کړې ده. د اوبو او هوا وړاندوېینه د اوسني اتومسفیر، ځمکې او سمندر د وضعیت په اړه د کمي اطلاعاتو د راټولولو او په یوه مشخص ځای کې د اتومسفیري بدلونونو د څرنګوالي د وړاندوېینې لپاره د هواپوهنې په کارولو سره ترسره کېږي. یو وخت به د اوبو او هوا وړاندوېینه د هوايي فشار د بدلونونو، د فعلي هوا د شرایطو او اسمان د حالت یا د ورېځو د پوښښ له مخې محاسبه کېده، خو دا مهال پر کمپیوټري ماډلونو تکیه کوي چې ډېری اتومسفیري عوامل په پام کې نیسي. لا هم د وړاندوېینې د داسې ماډل لپاره د انسان لاسوهنې ته اړتیا ده چې د نښې د تشخیص، لرې اړیکو او د ماډل د کاري پوهې مهارتونه په کې شامل وي. په وړاندوېینه کې د دقت د نه شتون لاملونه د اتومسفیر بې‌نظمه ماهیت، د اتومسفیر، ځمکې او سمندر د تشرېح کوونکو معادلاتو د حل لپاره اړین لوی محاسباتي ځواک، د لومړنیو شرایطو په اندازه کولو کې تېروتنې او د اتومسفیر او اړوندو پروسو په اړه ناسمه پوهه ده. پر دې بنسټ، د فعلي او هغه وخت تر منځ د اختلاف د ډېرېدو له امله چې وړاندوېینه یې شوې ده، د وړاندوېینو په دقت کې کمښت راځي. د ماډلونو له ټولګو څخه کار اخیستل په وړاندوېینو کې د تېروتنو له کمېدو او د ډاډ د کچې له رامنځته کېدو سره مرسته کوي.<ref>{{cite journal|last1=Dirmeyer|volume=10|url=https://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/52326/1/Dirmeyer-2009-Precipitation%2c%20Recyc.pdf|hdl=1721.1/52326|bibcode=2009JHyMe..10..278D|doi=10.1175/2008JHM1016.1|pages=278–288|issue=1|date=February 1, 2009|first1=Paul A.|journal=Journal of Hydrometeorology|title=Precipitation, Recycling, and Land Memory: An Integrated Analysis|first3=Kaye L.|last3=Brubaker|first2=C. Adam|last2=Schlosser|hdl-access=free}}</ref> د اوبو او هوا د وړاندوېینې لپاره بېلابېلې لارې چارې شته. د هوا پوهنې خبرداري مهمې وړاندوېینې دي، ځکه چې د ځاني او مالي خوندیتوب لپاره کارول کېږي. پر تودوخه او اورښت ولاړې وړاندوېینې د کرنې او له همدې امله په بازارونو کې د سوداګرو لپاره ډېر اهمیت لري. د ښاري خدمتونو شرکتونه د تودوخې د درجې وړاندوېینه په راتلونکو ورځو کې د تقاضا د اټکل لپاره کاروي. په ورځني ډول ډېری خلک د اوبو او هوا وړاندوېینه د دې لپاره کاروي چې په یوه ټاکلې ورځ څه ډول جامې واغوندي. دا چې د سخت باران، واورې او ساړه باد له امله تر کور د باندې فعالیتونه په کلکه محدودېږي، د اوبو او هوا وړاندوېینه مرسته راسره کوي چې د خپلو فعالیتونو لپاره مخکې له مخکې پلانونه جوړ کړو. د اوبو او هوا وړاندوېینه د اقتصاد یوه برخه ده. د بېلګې په توګه په ۲۰۰۹ ز کال کې متحدو ایالتونو کابو ۵.۱ میلیارده ډالره د اوبو او هوا د وړاندوېینې لپاره ولګول او دومره ګټه یې وکړه چې اټکل کېږي شپږ برابره زیاته ده.<ref>{{cite book|title=Fostering Innovation, Creating Jobs, Driving Better Decisions: The Value of Government Data|date=July 2014|publisher=Economics and Statistics Administration Office of the Chief Economist|page=15|url=http://www.esa.doc.gov/Reports/fostering-innovation-creating-jobs-driving-better-decisions-value-government-data|access-date=December 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829083453/http://www.esa.doc.gov/reports/fostering-innovation-creating-jobs-driving-better-decisions-value-government-data|archive-date=August 29, 2018|url-status=dead}}</ref> == تاریخچه == === لرغونې وړاندوېینه === خلکو زرګونه کاله د اوبو او هوا د وړاندوېینې هڅه کړې ده. بابلیانو په ۶۵۰ مخزېږد کال کې د ورېځو د نښانو او نجوم‌پوهنې له مخې د اوبو او هوا وړاندوېینه کړې ده. ارستو د ۳۵۰ مخزېږد کال په شاوخوا کې د اوبو او هوا نښانې په مېټیورولوجیکا (Meteorologica) کې تشرېح کړې. وروسته بیا «تیوفراسټوس» د نښو د کتاب (Book of Signs) په نامه د اوبو او هوا د وړاندوېینې په اړه کتاب ولیکه. په چین کې د اوبو او هوا د وړاندوېینې افسانې تر میلاد مخکې ۳۰۰ کال ته ور ګرځي او دا کابو هغه مهال و چې د لرغوني هند ستور پوهانو د اوبو او هوا د وړاندوېینې مېتودونه رامنځته کړل.<ref>{{Cite web|url=http://teachersinstitute.yale.edu/curriculum/units/1994/5/94.05.01.x.html|title=94.05.01: Meteorology|website=teachersinstitute.yale.edu|access-date=January 14, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.infoplease.com/math-science/weather/weather-forecasting-from-the-beginning|title=Weather: Forecasting from the Beginning|website=InfoPlease|access-date=January 14, 2020}}</ref><ref>[[University of California]] Museum of Paleontology. [http://www.ucmp.berkeley.edu/history/aristotle.html "Aristotle (384-322&nbsp;B.C.E.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120124920/http://www.ucmp.berkeley.edu/history/aristotle.html|date=November 20, 2016}}". Retrieved January 12, 2008.</ref><ref>{{cite web|title=The Indian and Pseudo-indian Passages in Greek and Latin Astronomical and Astrological Texts|author=David Pingree|pages=141–195 [143–4]|url=http://brepols.metapress.com/content/6861608670636388/fulltext.pdf|access-date=March 1, 2010|date=December 14, 2017|author-link=David Pingree}}{{dead link|date=January 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Matthew+16:2-3&version=ESV|title=Bible Gateway passage: Matthew 16:2–3 – English Standard Version|website=Bible Gateway|access-date=December 1, 2016}}</ref> تر میلاد وروسته په ۹۰۴ ز کال کې «ابن وحشیه» د «الفلاحة النبطیة» په نامه کتاب ولیکه. دا کتاب په آرامي ژبه و چې عربي ته وژباړل شو او د اوبو او هوا، اتومسفیري بدلونونو، سیاره‌يي نجومو د نښو؛ د قمري فازونو د کتنې پر بنسټ د باران د نښو او د بادونو د حرکت له مخې د اوبو او هوا د وړاندوېینې په اړه یې بحثونه وکړل.<ref>{{Cite journal|last=Fahd|first=Toufic|page=842|title=Encyclopedia of the History of Arabic Science}}, in {{Cite book|last1=Rashed|first1=Roshdi|last2=Morelon|first2=Régis|year=1996|title=Encyclopedia of the History of Arabic Science|volume=3|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-12410-2|pages=813–852|title-link=Encyclopedia of the History of Arabic Science}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Carrara|first1=A.A|title=Geoponica and Nabatean Agriculture: A New Approach into Their Sources and Authorship|url=https://archive.org/details/sim_arabic-sciences-and-philosophy_2006-03_16_1/page/123|journal=Arabic Sciences and Philosophy|volume=16|issue=1|pages=123–130|doi=10.1017/s0957423906000245|year=2006|s2cid=170931904}}</ref> د اوبو او هوا د وړاندوېینې لرغوني مېتودونه معمولاً د پېښو پر لیدل شویو نښو تکیه وو چې د نښو تشخیص هم ورته ویل کېده. د بېلګې په توګه: که به ولیدل شول، چې د لمر د لوېدو پر مهال به اسمان سور و، بله ورځ به هوا مناسبه وه. دغه تجربه د هواپوهنیزو معلوماتو د تولید لپاره نسل په نسل پراخه شوه، خو له دې سره سره، دغه ډول وړاندوېینې د باور وړ نه دي او ډېری یې تر هغه وخت را وروسته د دقیقو ازمېښتونو په مقابل کې مقاومت نه‌شي کولی.<ref name="Skywatch">{{cite web|author=Jerry Wilson|url=http://wilstar.com/skywatch.htm#indicators|title=Skywatch: Signs of the Weather|access-date=May 25, 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130106041039/http://wilstar.com/skywatch.htm#indicators|archive-date=January 6, 2013}}</ref> === اوسني مېتودونه === د اوبو او هوا د وړاندوېینې مډرنه دوره په ۱۸۳۵ ز کال کې د الکتریکي تلګراف د اختراع تر مهال وروسته پیل شوه. تر هغه وړاندې د لرې اوبو او هوا د راپورونو تر ټولو ډېره چټکتیا په ورځ کې شاوخوا ۱۶۰ کیلومتره (په ورځ کې ۱۰۰ مایله) وه، خو معمولاً په ورځ کې له ۶۰ تر ۱۲۰ کیلومتره (په ورځ کې له ۴۰ تر ۷۵ مایله) پورې (د ځمکې او سمندر دواړو له لارې) وه. د ۱۸۴۰مې  ز لسیزې په وروستیو کې تلګراف د دې زمینه برابره کړه چې د یوې پراخې سیمې د اوبو او هوا د شرایطو راپورونه په اسانۍ سره ترلاسه شي او دا یې شونې کړه چې د اوبو او هوا د شرایطو وړاندوېینې تر ډېره د باد د مسیر پر خلاف ترسره شي.<ref name=":0">{{cite web|author=David Hochfelder|year=1998|url=http://www.si.edu/archives/ihd/jhp/joseph20.htm|title=Joseph Henry: Inventor of the Telegraph?|publisher=Smithsonian Institution|access-date=June 29, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060626163000/http://www.si.edu/archives/ihd/jhp/joseph20.htm|archive-date=June 26, 2006}}</ref><ref name="USPS History">{{cite web|last=Ausman|first=Megaera|title=USPS Historian|url=http://about.usps.com/who-we-are/postal-history/overland-mail.htm|work=About the United States Postal Service|publisher=USPS|access-date=April 28, 2013|تاريخ الأرشيف=March 30, 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130330073121/http://about.usps.com/who-we-are/postal-history/overland-mail.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=March 30, 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130330073121/http://about.usps.com/who-we-are/postal-history/overland-mail.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130330073121/http://about.usps.com/who-we-are/postal-history/overland-mail.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330073121/http://about.usps.com/who-we-are/postal-history/overland-mail.htm}}</ref><ref name="Royal Mail coaches">{{cite web|last=Mail|first=Royal|title=(UK)|url=http://postalheritage.org.uk/page/Mail-Coaches|work=British Postal Museum|publisher=Postal Heritage Trust|access-date=April 28, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130318021542/http://www.postalheritage.org.uk/page/mail-coaches|archive-date=March 18, 2013|url-status=dead}}</ref><ref>Encyclopædia Britannica. [http://www.britannica.com/eb/topic-585850/telegraph "Telegraph"]. Retrieved May 5, 2007.</ref> دوه هغه کسان چې د یوه علم په توګه د وړاندوېینې په لټه کې وو، یو د بریتانیا د سلطنتي سمندري ځواکونو افسر «فرانسېس بوفورټ» او بل یې مرستیال «رابرټ فیټزروی» و. دوی دواړه د بریتانیا په سمندري او دولتي چارو کې بانفوده خلک وو. که څه هم هغه مهال په رسنیو کې پر دوی ملنډې وهل کېدې، خو د دوی کار علمي اعتبار پیدا کړ، سلطنتي سمندري ځواکونو ومانه او د هوا د وړاندوېینې د اوسنیو ټولو علومو بنسټ یې رامنځته کړ.<ref>{{cite web|author=Eric D. Craft|year=2003|title=An Economic History of Weather Forecasting|archive-url=https://web.archive.org/web/20070503193324/http://eh.net/encyclopedia/article/craft.weather.forcasting.history|archive-date=May 3, 2007|url=http://eh.net/encyclopedia/article/craft.weather.forcasting.history|access-date=April 15, 2007}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|title=The birth of the weather forecast|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-32483678|work=BBC News|date=April 30, 2015|access-date=April 30, 2015}}</ref> بوفورټ د باد د ځواک مقیاس او د اوبو او هوا کودېنګ رامنځته کړ ،چې ټاکل شوې وه د ژوند تر پایه یې په خپلو مجلو کې وکاروي. فورټ د بریتانیا د سواحلو په شاوخوا کې د باوري جریانونو جدولونه هم جوړ کړل او له خپل ملګري «ویلیم ویول» سره یوځای یې د اوبو او هوا د سوابقو ثبت د بریتانیا د ساحلي ګارد ۲۰۰ تم‌ځایونو ته پراخ کړ. رابرټ فیټزروی په ۱۸۵۴ ز کال کې د سوداګرۍ په بورډ کې د نوې څانګې رئیس وټاکل شو، تر څو بېړۍ چلوونکو ته د خدمت په توګه په سمندر کې د اوبو او هوا اړوند اطلاعات راټول کړي. دا د هواپوهنې د مډرنې ادارې پرمختګ و. ټولو بېړۍ چلوونکو یا کپټانانو دنده لرله چې د اوبو او هوا اړوند اطلاعات راټول کړي او د هغو وسایلو په مرسته یې محاسبه کړي چې د دغې موخې لپاره ورته سپارل شوي وو.<ref name="Mellersh, H. E. L. 1968">Mellersh, H. E. L. (1968). FitzRoy of the Beagle. Hart-Davis. {{ISBN|0-246-97452-4}}</ref> په ۱۸۵۹ ز کال کې یو توپان راغی چې له امله یې سلطنتي منشور له منځه لاړ. دغه توپان «فیټزروی» ته الهام ورکړ، تر څو د وړاندوېینې لپاره ځینې لارې چارې ومومي چې ده «د اوبو او هوا وړاندوېینه» نوم پرې کېښود. په دې توګه یې «د اوبو او هوا وړاندوېینه» اصطلاح رامنځته کړه. له تلګراف څخه د کار اخیستلو لپاره ۱۵ ځمکني تم‌ځایونه جوړ شول، تر څو په ټاکلو وختونو کې د اوبو او هوا ورځني راپورونه ورته ولېږي او دا د توپان د خبرداري لومړني خدمات وو. ده بېړۍ چلوونکو ته د خبرداري خدمات په ۱۸۶۱ ز کال کې د تلګراف د اړیکو په مرسته پیل کړل. د ورځنۍ هوا لومړنۍ وړاندوېینه په ۱۸۶۱ز کال کې په «ټایمز» ورځپاڼه کې خپره شوه. په ورپسې کال په اصلي بندرونو کې د توپان د وړاندوېینې د خبرداري لپاره یو سیستم رامنځته شو. «د اوبو او هوا کتاب» (Weather Book) چې په ۱۸۶۳ ز کال کې فیټزروی خپور کړ، د هغه مهال تر علمي کچې څو برابره لوړ و.<ref name="Kington">{{Cite book|title=Climates of the British Isles: Present, Past and Future|first=John|last=Kington|editor=Mike Hulme and Elaine Barrow|year=1997|publisher=Routledge|page=147}}</ref> === عددي وړاندوېینه === تر شلمې پېړۍ وروسته د اتومسفیري فزیک په پوهه کې پرمختګونه د دې لامل شول چې په مدرنه هواپوهنه کې د عددي وړاندوېینې بنسټونه رامنځته شي. په ۱۹۲۲ زکال کې انګریزعالم «لوییس فرای ریچارډسون» د هغو یادښتونو له ترلاسه کولو ورسته چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په جریان کې یې کار پرې کړی و، «د عددي پروسو له مخې د اوبو او هوا وړاندوېینه» خپره کړه. ده په دغه اثر کې څرګنده کړه چې څرنګه کولی شو، د اتومسفیر پر جریان په حاکمو بهاندو ډینامیک معادلاتو کې له کوچنيو متغیراتو څخه سترګې پټې کړو او په زمان او مکان کې د محدود تفاضل یوه طرحه رامنځته کړو، تر څو د عددي وړاندوېینې لپاره د حل‌لارو پیدا کولو امکان برابر کړي.<ref>Richardson, Lewis Fry, ''Weather Prediction by Numerical Process'' (Cambridge, England: Cambridge University Press, 1922). Available on-line at: [https://archive.org/stream/weatherpredictio00richrich#page/n7/mode/2up Internet Archive.org].</ref> == سرچینې == cgcd5v8d0q3whev4v49eoxlzqnpd7c0 0 60215 368091 335268 2026-08-10T12:39:48Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368091 wikitext text/x-wiki جنسي او توليدي روغتيا او حقوق ''SRHR''  د جنسي اړیکو او بيا توليدي بشري حقوقو په برخه کې عملي کېدونکی مفهوم دی. دا د څلورو برخو يوه ګډوله ده چې په ځينو برخو کې له يو بل څخه لږ او ډېر توپير لري، خو په ځينو نورو برخو کې بیا ډېر کم او يا بيخي سره توپير نه لری. دا څلور ډګرونه (برخې) دادي: جنسي روغتيا، جنسي حقوق، د بياتوليد روغتيا او د بياتوليد حقوق. د ''SRHR''  په مفهوم کې، له دې څلورو برخو کې سره په جلا جلا خو له يو بل سره د تړلو برخو په توګه چلند کېږي.<ref>{{Cite web|url=https://inspire-partnership.org/we-love-srhr.html|title=SRHR|access-date=2022-03-08|تاريخ الأرشيف=2019-05-02|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190502051537/https://inspire-partnership.org/we-love-srhr.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-05-02|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190502051537/https://inspire-partnership.org/we-love-srhr.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190502051537/https://inspire-partnership.org/we-love-srhr.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502051537/https://inspire-partnership.org/we-love-srhr.html}}</ref> د تل لپاره د دې څلورو برخو تر منځ توپير نه کيږي. جنسي روغتيا او د بيا توليد روغتيا کله کله د یو بل پر ځای کارول کېږي، د جنسي حقوقو او توليدي حقوقو له ډګرونو سره هم همدا ډول چلند کېږي. په ځينو حالاتو کې، جنسي حقوق د جنسي روغتيا يا برعکس کارول کېږی. نه يواځې دا چې بېلا بېل  نادولتي سازمانونه (مؤسسې) يا حکومتي ادارې جلا جلا مصطلحات کاروي، بلکې د يو سازمان په داخل کې هم کله کله له جلا جلا اصطلاحاتو کار اخستل کېږي.<ref>{{cite web|url=http://ippf.org/resource/IPPF-Charter-Sexual-and-Reproductive-Rights|title=IPPF Charter on Sexual and Reproductive Rights Guidelines|date=22 November 2011|publisher=IPPF|access-date=8 March 2022|تاريخ الأرشيف=23 December 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181223155448/https://www.ippf.org/resource/IPPF-Charter-Sexual-and-Reproductive-Rights|url-status=dead|خونديځ نېټه=23 December 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181223155448/https://www.ippf.org/resource/IPPF-Charter-Sexual-and-Reproductive-Rights|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181223155448/https://www.ippf.org/resource/IPPF-Charter-Sexual-and-Reproductive-Rights|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223155448/https://www.ippf.org/resource/IPPF-Charter-Sexual-and-Reproductive-Rights}}</ref> په يو شېر هغو د يادونې وړ نړيوالو مؤسسو کې چې د جنسي او بیا توليدي روغتيا او حقوقو لپاره مبارزه کوي IPPF (د کورنۍ د تنظيم نړيوال فدراسيون)، ILGA (د نارينه او ښځينه همجنسپرستانو نړيوال اتحاد)، WAS (د جنسي روغتيا لپاره نړيواله ټولنه – چې مخکې د جنس پوهنې لپاره د نړيوالې ټولنې په نوم پېژندل کېده)، د روغتيا او جنس د برابرۍ مرکز او د HIV/AIDS نړيوال اتحاد، شامل دي.<ref>{{cite web|url=http://www.aidsalliance.org/TechnicalThemeDetails.aspx?Id=10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206105333/http://www.aidsalliance.org/TechnicalThemeDetails.aspx?Id=10|archive-date=6 December 2013|url-status=dead|title=SRHR and HIV|publisher=International HIV/AIDS Alliance}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurongos.org/Default.aspx?ID=1495|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616041715/http://www.eurongos.org/Default.aspx?ID=1495|archive-date=16 June 2011|url-status=dead|title=Members of EuroNGOs|publisher=EuroNGOs}}</ref> == تاريخ == د حکومت له خوا د کورنيو د مديريت پروګرامونه لومړی د ۱۹۵۰ز لسيزې پر مهال پيل شول. په هر حال، د دې پروګرامونو بنسټيزې موخې د اقتصادي ودې او پرمختګ لپاره د وګړو (نفوس) د قابو کولو په شا او خوا راڅرخېدې. په ۱۹۹۴ز کال کې، د مصر د قاهرې په ښار کې د نفوسو او پرمختګ اړوند نړیوال کنفرانس (ICPD) د تولیدي روغتيا په اړوند نقطه نظر کې د پام وړ بدلون منځ ته راوړ چې همدا د عصري SRHR خوځښت زېږېدل بلل کېږي. د کنفرانس پر مهال، د کورنيو د مديريت پر سر بحثونه له اقتصادي برخې څخه د عامې روغتيا او بشري حقوقو لور ته واوښتل. د ICPD په پای کې د عمل يوه کارنقشه (PoA) جوړه شوه، کومې چې ۱۷۹ هېوادونو تاييد او خپل کړ. PoA جنسي او توليدي روغتيا د يو نړیوال بشري حق په توګه تايید کړ او په ازاد ډول د ټاکنې، مېرمنو ته د واک ورکولو (پیاوړي کولو) او جنسي او تولیدي روغتيا ته د بدني او عاطفي ښه والي په سترګه کتلو په بنسټيزو موضوعاتو ولاړې تولیدي روغتيا د ښه کولو لپاره يې د نړيوالې موخې او مقصدونه منځ ته راوړل. PoA يو لړ موخې وټاکلې چې په ټوله نړۍ کې تولیدي روغتيا ته د لاسرسۍ لرلو په بنسټيزې دندې ولاړې وې او  هدف يې دا و چې بايد تر ۲۰۱۵ز کال پورې بشپړې شي. په ۲۰۰۰ز کال کې، د زريزې د پرمختګ موخې (MDGs) جوړې شوې، که څه هم په څرګند ډول بيا تولیدي روغتيا پکې  د يوې موخې په توګه نه وه يادوه شوې، بيا هم دا د درېيمې، څلورمې او پنځمې موخې یوه مهمه برخه وګرځېده. په ۲۰۱۰ز کال کې، ملګرو ملتونو د بنسټيز PoA بيا کتنه وکړه او د دې لپاره يې تازه کړه چې تر ۲۰۱۵ز کال پورې د نړيوالې توليدي روغتيايي پاملرنې موخو تر لاسه کولو ته پکې ځای ورکړل شي. کله چې په ۲۰۱۵ز کال کې MDGs او ICPD PoA  پړاو په پړاو له منځه ولاړل، د SRHR راتلونکې موخې د تلپاتې پرمختګ په مقاصدو کې ونغښتل شوې، کوم چې د MDGs د موخو راتلونکی تکرار و چې تر ۲۰۳۰ز کال پورې له بې وزلۍ سره د مبارزې د اهدافو څرګندونه کوي.<ref name="Visaria_1999">{{cite journal|last=Visaria|first=Leela|last2=Jejeebhoy|first2=Shireen|last3=Merrick|first3=Tom|name-list-style=vanc|date=1999|title=From Family Planning to Reproductive Health: Challenges Facing India|jstor=2991871|journal=International Family Planning Perspectives|volume=25|pages=S44–S49|doi=10.2307/2991871}}</ref><ref name="Ledbetter_1984">{{cite journal|vauthors=Ledbetter R|title=Thirty years of family planning in India|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1984-07_24_7/page/736|journal=Asian Survey|volume=24|issue=7|pages=736–58|date=1984|pmid=11616645|doi=10.2307/2644186|jstor=2644186}}</ref><ref name="Glasier_2006">{{cite journal|vauthors=Glasier A, Gülmezoglu AM, Schmid GP, Moreno CG, Van Look PF|title=Sexual and reproductive health: a matter of life and death|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-4-10-2006_368_9547/page/1595|journal=Lancet|volume=368|issue=9547|pages=1595–607|date=November 2006|pmid=17084760|doi=10.1016/S0140-6736(06)69478-6}}</ref><ref name="Fincher_1994">{{cite journal|vauthors=Fincher RA|title=International Conference on Population and Development|url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/envpola24&id=309|journal=Environmental Policy and Law|volume=24|issue=6|date=1994}}</ref><ref name="ICPD">{{cite web|title=Programme of Action|url=https://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/programme_of_action_Web%20ENGLISH.pdf|work=International Conference on Population and Development|location=Cairo|date=September 1994}}</ref><ref name="Abrejo_2008">{{cite journal|vauthors=Abrejo FG, Shaikh BT, Saleem S|title=ICPD to MDGs: Missing links and common grounds|journal=Reproductive Health|volume=5|pages=4|date=September 2008|pmid=18783600|pmc=2546384|doi=10.1186/1742-4755-5-4}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sachs JD, McArthur JW|title=The Millennium Project: a plan for meeting the Millennium Development Goals|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-22-28-2005_365_9456/page/347|journal=Lancet|volume=365|issue=9456|pages=347–53|date=January 2005|pmid=15664232|doi=10.1016/s0140-6736(05)70201-4}}</ref><ref name="Tangcharoensathien_2015">{{cite journal|vauthors=Tangcharoensathien V, Mills A, Palu T|title=Accelerating health equity: the key role of universal health coverage in the Sustainable Development Goals|journal=BMC Medicine|volume=13|pages=101|date=April 2015|pmid=25925656|pmc=4415234|doi=10.1186/s12916-015-0342-3}}</ref> == جنسي روغتيا == د روغتيا نړيوال سازمان جسني روغتيا په دې ډول تعريف کړې: «جنسي روغتيا له جنسي اړيکې سره د تړلي بدني، رواني او ټولنيز سالميت حالت دی. د جنسي ميلان او جنسي اړيکو لپاره د مثبت او د درناوي وړ کړنلارې تر څنګ له زور زياتي، توپیري چلند او تاوتريخوالي څخه د پاکې، خوښي ورکونکې او خوندي جنسي تجربې ته د لاسرسي  شونتياوې ورته اړينې دي».<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/sexual_health/en/|title=Sexual health|website=World Health Organization}}</ref> == جنسي حقوق == د SRHR د درې نورو اړخونو په خلاف، د جنسي حقوقو لپاره په مبارزه کې جنسي خوند او جنسي عواطف څرګندول شامل او دې ته پاملرنه کول دي. د دې هلو ځلو لپاره يو دريځ WAS د جنسي حقوقو اعلاميه ده. د ګڼ څانګيزو، نړۍ ګډونه مؤسسو له خوا په ۱۹۷۸ز کال کې د جنسي روغتيا لپاره د نړيوالې ټولنې (WAS) بنسټ کېښودل شو، تر څو د جنسپوهنې ډګر ته وده ورکړي. د ښځو په اړوند د ۱۹۹۵ز کال د بيجنګ کنفرانس څخه د عمل لپاره يو دريځ (تګلاره) جوړ شو چې په انساني حقوقو کې له جبر، تاوتريخوالي يا توپيري چلند څخه پرته د ښځو ازادي او د خپلې جنسيتي پرېکړې په اړوند واک او د دوی جنسي او بياتوليدي روغتيا هم پکې شامل دي. ځینو هېوادونو دا فقره د ښځو د جنسي حقوقو پر تعريف د عملي کېدو په ډول  تفسير کړې ده. د بشري حقوقو په اړه د ملګرو ملتونو کميسيون ټينګار کوي چې که چېرې مېرمنو زيات ځواک درلود؛ نو له تاوتریخوالي څخه د خپل ځان د ساتلو لپاره به د هغوی وړتياوې ډېرې پیاوړې وې.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/platform/|title=Beijing Platform for Action, paragraphs 92, 93 and 96|publisher=United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women|date=September 1995}}</ref><ref>{{cite web|title=Sweden's international policy on Sexual and Reproductive Health and Rights"|url=http://www.regeringen.se/sb/d/574/a/61489|website=www.regeringen.se|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140509001157/http://www.regeringen.se/sb/d/574/a/61489|archivedate=2014-05-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Human Rights Resolution E/CN.4/RES/2005/84: The protection of human rights in the context of human immunodeficiency virus (HIV) and acquired immunodeficiency syndrome (AIDS)|url=http://ap.ohchr.org/documents/E/CHR/resolutions/E-CN_4-RES-2005-84.doc|date=21 April 2005|author=The Commission on Human Rights|publisher=The United Nations}}</ref><ref>{{cite web|date=20 April 2005|title=Human Rights Resolution E/CN.4/RES/2005/41: Elimination of violence against women|url=http://ap.ohchr.org/documents/E/CHR/resolutions/E-CN_4-RES-2005-41.doc|author=The Commission on Human Rights|publisher=The United Nations}}</ref> د دې ټولنې په تاريخ کې هغه مهال يو مهم بدلون راغی کله چې په ۱۹۹۷ز کال کې د جنسپوهنې نړيوال کانګريس د جنسي حقوقو اړوند د «والينسيا» اعلاميه خپره کړه. دا د « María Pérez Conchillo» او « Juan José Borrás Valls» (د کانګريس مشرانو) له اړخه د لرليد يو حرکت و، کوم چې  WAS د جنسي روغتيا او جنسپوهنې برخې ته د ودې ورکولو په موخه په بنسټيز ډول د جنسي حقوقو په ملاتړ کونکي پلوي سازمان بدل کړو. د «ويلنسيا» اعلاميې د مشهورولو په موخه د کانګريس پر مهال يوه خبري ناسته تر سره شوه او په نړیواله کچه یې پام ځان ته راواړاوه. دې اعلاميې د بشري حقوقو په توګه د جنسي حقوقو د اهميت پېژندلو په برخه کې نړيوال اغېز درلود. د روغتيا پر نړيوال سازمان د پام وړ اغېز تر څنګ، زموږ اعلاميې IPPF وهڅاوه، تر څو په ۲۰۰۸ز کال کې د جنسي حقوقو خپله اعلاميه صادره کړي. د دې په تعقيب WAS د والينسيا په اعلاميه کې يو لړ سمونونه راوستل او د جنسي حقوقو WAS د اعلاميې وړانديز يې وکړ، کوم چې د جنسپوهنې په څوارلسم نړیوال کانګريس (هانګ کانګ ۱۹۹۹) کې د عمومي اسامبلۍ له خوا تاييد شو. WAS د جنسي حقوقو اعلاميه ومنله، په کومه کې چې په بنسټيز ډول يوولس جنسي حقوق شامل وو. د ۲۰۱۴ز کال د مارچ په مياشت کې د WAS د سلاکارۍ شورا له خوا د شپاړسو حقوقو د ځای پر ځای کولو په موخه پکې يو ځل بيا ډېر سمونونه راوستل شول او پراختيا ورکړل شوه:<ref>{{cite web|url=http://www.worldsexology.org/wp-content/uploads/2013/08/declaration_of_sexual_rights_sep03_2014.pdf|title=Declaration of sexual rights'|publisher=Worldsexology.org|date=2014-03-01|access-date=2017-11-28|تاريخ الأرشيف=2018-03-29|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180329102102/http://www.worldsexology.org/wp-content/uploads/2013/08/declaration_of_sexual_rights_sep03_2014.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-03-29|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180329102102/http://www.worldsexology.org/wp-content/uploads/2013/08/declaration_of_sexual_rights_sep03_2014.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180329102102/http://www.worldsexology.org/wp-content/uploads/2013/08/declaration_of_sexual_rights_sep03_2014.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329102102/http://www.worldsexology.org/wp-content/uploads/2013/08/declaration_of_sexual_rights_sep03_2014.pdf}}</ref> # د برابرۍ او غېر توپیري چلند حق # د ژوند، ازادۍ او شخصي خونديتابه حق # د خپلواکۍ او بدني سلامتۍ حق # له شکنجې او ظلم څخه د خلاصون، غېر انساني، يا سپکاوي چلند يا سزا څخه د خونديتوب حق # له هر ډول تاوتریخوالي او جبر څخه د ازادۍ حق # د محرميت حق # د لوړ روغتيايي معيار د تر لاسه کولو د حق تر څنګ د جنسي روغتيا په ګډون؛ له خونده ډک، ډاډمنې او خوندي جنسي اړيکې د تجربې شونتيا منځ ته راوړل # له ساينسي پرمختګ او د هغې له عملي کېدو څخه د ګټې اخستلو حق # د معلوماتو حق # د زده کړې حق او د هراړخيزې جنسي زده کړې حق # د برابرۍ او بشپړ او ازادې خوښې پر بنسټ د واده او دې ته ورته اړيکو کې داخلېدل، جوړول او يا يې له منځه وړل حق # دا حق چې ايا بايد ماشومان ولري، د ماشومانو تر منځ فاصله او شمېر او د دې حق چې په دې اړوند معلومات او له لارو چارو څخه خبر و اوسي # د اند، نظريې يا څرګندولو حق # د راټولېدو او خپلواکۍ سره د يو ځای کېدو حق # په عام او سياسي ژوند کې د ګډون حق # انصاف، جرمانې او د زیان جبران ته د لاسرسي حق دې اعلاميې د «يوګياکارتا» پر اصولو هم اغېز وکړ (کوم چې د ۲۰۰۷ز کال د مارچ مياشتې په شپږويشتمه نېټه د جنسي ملان او جنسيتي پېژندګلو په اړوند د نړيوالو اصولو د يوې ټولګې په توګه پيل شوي وو)، په ځانګړي ډول د هر شخص د سلامتيا او د جنسي او بيا  توليدي روغتيا د نظريې په اړوند.<ref>{{cite web|url=http://yogyakartaprinciples.org/wp-content/uploads/2017/11/A5_yogyakartaWEB-2.pdf|title=The Application of International Human Rights Law in relation to Sexual Orientation and Gender Identity|work=Yogyakartaprinciples.org|date=10 November 2017}}</ref> په ۲۰۱۵ز کال کې، د متحده ايالاتو حکومت وويل چې دوی به د بشري حقوقو او نړيوالې ودې په بحثونو کې د «جنسي حقوقو» اصطلاح کارول پيل کړي.<ref>{{cite web|last=Anna|first=Cara|date=2015-09-18|title=US government says it will now use the term 'sexual rights'|url=https://apnews.com/article/d8e3fcb47dda45329a7ee145459166b8|access-date=2021-07-25|website=AP|publisher=AP}}</ref> == سرچینې == bd0zn1gs8q1m8o27fqpsfqthue39huk 0 60284 368216 365855 2026-08-10T16:18:45Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368216 wikitext text/x-wiki جورج واشنګټن چې په ۱۷۸۹ زکال کې د متحده ایالاتو د لومړي ولسمشر په توګه وټاکل شو، د بهرنیو چارو، مالیې او جګړې د وزارتونو له مشرانو او لوی څارنوال (د عدلیې وزرات تر ۱۸۷۰ ز کال پورې نه و جوړ شوی) سره یې کار وکړ، هغه ډله چې وروسته د هغه د کابینې په توګه وپېژندل شوه. په نیویارک کې واقع نوي حکومت د هېواد د مالي نظام د جوړولو اړوند چټک ګامونه اوچت کړل. د مالیې د وزیر الکساندر همیلټون د پروګرام په منلو سره دولت د امریکا د انقلابي جګړې (۱۷۷۵-۱۷۷۸ زکال) پر مهال د ایالتي او ملي حکومت پورونه ومنل او هغه یې د فدرال ارزښت لرونکو پاڼو په مرسته بېرته تامین کړل. د دغه پروګرام لګښتونه یې د نوو تعرفو او مالیاتو له مخې پوره کړل، په ویسکي باندې مالیات په لویدیځ کې د اعتراضاتو لامل وګرځېدل، واشنګټن د هغوی د ځپلو په موخه پوځ ولېږه او هغوی یې کرار کړل. دغه هېواد د حقونو منشور په نوي اساسي قانون کې د لسو تعدیلونو په توګه تصویب کړ. د ۱۷۸۹ زکال قضايي قانون د قضایي قوې اړوند د اساسي قانون د ګټو په بشپړولو سره چې قضایه قوه یې سترې محکمې ته محدوده کړې وه، ټوله فدرال قضایه قوه رامنځته کړه. د قاضي القضات جان مارشال تر مشرۍ لاندې (۱۸۰۱-۱۸۳۵ زکال) چې یو فدرالیست ملت پالی و، پیاوړې سترې محکمه رامنځته شوه او ملي دولت یې پیاوړی کړ. ۱۷۹۰ مه ز لسیزه ډېره جنجالي لسیزه وه. د همیلټون د فدرالیست ګوند او د توماس جفرسون د جمهوري غوښتونکي ګوند ترمنځ د سیالۍ له امله د لومړي ګوند سیسټم رامنځته شو. واشنګټن او همیلټون د سوداګرو او پانګوالو په ملاتړ د پراخ مالي بنسټ لرونکي پیاوړي ملي دولت د رامنځته کولو په هڅه کې وو. جفرسونیان له نوي ملي بانک، سمندریز ځواک او فدرال مالیاتو سره مخالف و. فدرالیستانو له بریتانیا څخه چې له فرانسې سره په یو لړ جګړو کې ښکېل وه، ملاتړ کاوه. په ۱۸۰۰ ز کال کې د جفرسون بریا لار جفرسوني دیموکراسي ته پرانیسته او د لوړې کچې فدرالیستان یې په حاشیوي رول لوبولو محکوم کړل. په ۱۸۰۳ ز کال کې له ناپلیون څخه د لوئیزیانا په پېرلو سره په لویدیځ کې په پراخه کچه حاصلخیزې سیمې ته لاسرسی پیدا شو، چې په کره ډول یې د هغو یومن کروندګرو مخ په زیاتوالي اړتیاوې پوره کولې چې جفرسون ترې ملاتړ کاوه. امریکایانو له بریتانیا سره د جګړې (د ۱۸۱۲ زکال جګړه) اعلان وکړ، څو په سمندر کې د امریکا ځایګی رامنځته او په لویدیځ کې د سور پوستو د بریدونو مخه ونیسي، د لنډ مهال لپاره کاناډایي قلمرو د مذاکرې کولو په موخه په واک کې ولري. د بهرنیو چارو وزیر جیمز مونرو د ۱۸۱۲ ز کال په جون میاشت کې وویل: «دا اړینه ده چې په کاناډا برید وکړو، نه د جګړې د موخې په توګه، بلکې د دې لپاره چې د قناعت وړ پایلې ته لاسرسی ومومو». امریکایانو نوي جنرالان، لکه: اندرو جکسون، ویلیام هنري هریسون او وینفیلډ سکاټ وموندل، چې وه یې کولای شول، د بریتانیا د بریدونو مخه ونیسي، د سورپوستو او بریتانویانو ترمنځ ائتلاف مات کړي او په لرغوني شمال لویدیځ کې د استوګنې زمینه برابره کړي. فدرالیستانو چې له دښمن سره یې د معاملې تر کچې د جګړې مخالفت کاوه، په بریالي ډول د جګړې له پای وروسته وشیندل شول. د میسي سیپي په ختیځ کې پاتې سورپوستي د ریزرف په توګه وساتل شول یا هم د Trail of Tears تبعید له مخې هغو سیمو ته چې وروسته په اوکلاهاما واوښتل ولېږدول شول. <ref>{{Cite journal|last=Risjord|first=Norman K.|date=1961|title=1812: Conservatives, War Hawks, and the Nation's Honor|url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_1961-04_18_2/page/196|journal=[[William and Mary Quarterly]]|volume=18|issue=2|pages=196–210|jstor=1918543}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stagg|first=J.C.A.|date=1981|title=James Madison and the coercion of Great Britain: Canada, the West Indies, and the War of 1812|url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_1981-01_38_1/page/4|journal=[[William and Mary Quarterly]]|volume=38|issue=1|pages=4–34|jstor=1916855}}</ref> د دیموکراسۍ پراختیا د رایو صندوقونو ته د نږدې ټولو سپین پوستو نارینه وو د لاسرسي زمینه برابره کړه او جکسوني دیموکراسي ته یې لار جوړه کړه، څو د دویم ګوندي سیسټم له مخې په سیاستونو واک ترلاسه کړي. ویګانو چې له بډایه ځمکې لرونکو، بډایه وګړو، پانګوالو او حرفوي کسانو څخه یې استازولي کوله، غوښتل چې د مالیاتو او فدرال داخلي ودې له مخې ټولنه معاصره کړي، د دوی مخه د جکسونیانو له خوا چې په ۱۸۳۰ مه لسیزه کې یې ملي بانک وتاړه، ونیول شوه. جکسونیانو په هغو سیمو کې د پراختیا – یعنې د «ښکاره برخلیک» - غوښتنه کوله چې د کروندګرو او ځمکې لرونکو له خوا تصرف کېدلې. هاو (۲۰۰۷ زکال) استدلال کوي، هغه بدلون چې په امریکا کې رامنځته شو، په دومره کچه سیاسي دیموکراسیتوب نه و، هومره چې په چاودېدونکي ډول د تکنالوژۍ، شبکوي زیربنا او ارتباطاتو وده وه چې په کې د ټلګراف، رېل پټلۍ، پوسته خانو او د چاپ صنعت ورځ تر بلې پرمختګ شامل کېده. هغوی یوځل بیا د دویمې لویې بیدارۍ لپاره دیني انګېزه را ژوندۍ کړه، زده کړې یې پراخې کړې او ټولنیز اصلاحات یې رامنځته کړل. هغوی ګوندي سیاستونه نوي کړل او د توکو، پیسو او وګړو د چټک تحرک په رامنځته کولو سره یې د دغه مخ پر ودې هېواد سوداګرۍ ته چټکیا وروبخښله. هغوی د سیمه ئیزو کروندګرو د ټولنو ټولګه په یو ځواکمن هېوادني ملت واړوله. په سویل کې د پنبې د ګټمنو محصولاتو، په شمال ختیځ کې د نساجي او د هغو د ماشیني صنعت او د ټرانسپورت د زیربنا د چټکې ودې له برکته اقتصادي نوي توب چټکه وده وکړه.<ref name=":0">{{Cite book|last=Silbey|first=Joel H.|title=Storm over Texas: The Annexation Controversy and the Road to Civil War|url=https://archive.org/details/stormovertexasan0000silb|date=2005|isbn=9780195139440|author-link=Joel H. Silbey}}</ref> د ۱۷۹۱ زکال او ۱۸۳۸ ز کال ترمنځ، ۱۳ نوي ایالتونه رامنځته شول. امریکایانو له اروپايي موډلونو څخه په خلاصون په پام وړ ډول د ادبیاتو او لوړو زده کړو په برخه کې خپل عالي کلتور ته وده ورکړه. دویمې لویې بیدارۍ د ټول هېواد بېرته ژوندي کېدو ته زمینه برابره کړه، نوې ډلې رامنځته شوې او د کلیسا غړي په ځانګړې توګه د میتودیستانو او باپتیستاتو ترمنځ زیات شول. په ۱۸۴۰ مه لسیزه په مخ پر زیاتېدونکې توګه کډوال له اروپا په ځانګړې توګه له بریتانیا، آیرلنډ او جرمني څخه متحده ایالاتو ته راورسېدل. ګڼ شمېر یې په ښارونو کې میشت شول چې په اقتصاد او ټولنه کې د پراختیا په اصلي عواملو واوښتل. ویګانو خبرداری ورکړی و چې د تکزاس الحاق به د غلامۍ د کړکېچ لامل وګرځي، هماغه و چې د ۱۸۵۰ مې لسیزې ناکرارۍ د کورنۍ جګړې لامل وګرځېدې او د هغوی دغه خبرداری رښتیا شو. <ref name=":0" /> == فدرالیستي دوره == === د واشنګټن اداره: ۱۷۸۹-۱۷۹۷ ز کال === د امریکا د انقلابي جګړې نامتو اتل، د قاره یي ځواک قوماندان او د اساسي قانون د کنوانسیون مشر جورج واشنګټن د متحده ایالاتو د نوي اساسي قانون له مخې د متحده ایالاتو د لومړي ولسمشر په توګه د رایو په اکثریت وټاکل وشو. د دغه نوي هېواد ټول مشران جمهوریت ته ژمن و چې د ۱۷۸۸ ز کال فدرالیزم ضد شکونه یې د ۱۷۹۱ ز کال په اساسي قانون کې د لومړیو لسو تعدیلونو له مخې له منځه یووړل.<ref>{{Cite book|last=McDonald|first=Forrest|title=The Presidency of George Washington (American Presidency Series)|date=1974|isbn=9780700601103|author-link=Forrest McDonald}}</ref> لومړنۍ سرشمېرنه د بهرنیو چارو د وزیر توماس جفرسون له خوا ترسره شوه چې په هر مایل مربع سیمه کې د ۴.۵ وګړو په شتون سره یې د وګړو شمېر ۳.۹ میلیونه کسه وښود. یوازې ۱۲ ښارونو، له ۵۰۰۰ څخه زیات وګړي لرل، ډېری وګړي کروندګر وو. په داسې حال کې چې اساسي قانون قضایه قوه د یوې سترې محکمې او نورو کوچنیو بېلابېلو محکمو له مخې چې کانګرس باید تعریف کړې وای، تعریف کوله، کانګرس د ۱۷۸۹ ز کال قضايي قانون تصویب کړ، چې له مخې یې په بشپړ ډول فدرال قوه قضایه رامنځته شوه. د دغه قانون له مخې سترې محکمې ۶ قاضیان او دوه نورې طبقې لرلې: درې سرکټ محکمې او ۱۳ ناحیوي محکمې. همدارنګه یې په هره فدرال قضايي سیمه کې د متحده ایالاو د مارشال، مرستیال مارشال او سیمه يیز څارنوال دفترونه هم رامنځته کړل.<ref>{{Cite journal|last=Edling|first=Max M.|last2=Kaplanoff|first2=Mark D.|date=October 2004|title=Alexander Hamilton's Fiscal Reform: Transforming the Structure of Taxation in the Early Republic|url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_2004-10_61_4/page/713|journal=[[William and Mary Quarterly]]|volume=61|issue=4|page=713-744|doi=10.2307/3491426}}</ref><ref>{{Cite book|last=Warren|first=Charles|title=The Supreme Court in United States History|date=1926|isbn=9781616405199|volume=1: 1789–1821|author-link=Charles Warren (U.S. author)}}</ref> == سرچینې == df6433rkn8tpis1tn3ubwxar5jam35o 0 60290 368124 358022 2026-08-10T13:37:34Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368124 wikitext text/x-wiki {{انساني دورو درې ګونی وېش}} [[دوتنه:Blombos_point.JPG|بټنوک|300x300px| د بلومبوس غار څخه ترلاسه شوې د ډبرو د منځنۍ دورې وسیلې]]   د '''منځنۍ ډبرې دوره''' (یا '''MSA''' ) [[د ډبرې زړه لرغونې دوره|د تیږو دورې د پیل]] او [[د ډبرو وروستۍ دوره|د تیږو د وروستیو کلونو]] ترمنځ د افریقا د تاریخ دوره وه. په عموم ډول فکر کیږي چې شاوخوا 280,000 کاله دمخه پیل شوی او شاوخوا 50-25,000 کاله دمخه پای ته رسیدلی. <ref name="McBrearty">{{Cite journal|last1=McBrearty|first1=Sally|last2=Brooks|first2=Alison A.|title=The revolution that wasn't: A new interpretation of the origin of modern human behaviour|journal=Journal of Human Evolution|volume=39|issue=5|pages=453–563|doi=10.1006/jhev.2000.0435|pmid=11102266}}</ref> د ځانګړو د ډبرو منځنۍ دورې وسیلو پیل د 550-500,000 کلونو دمخه د دوی اصل لري او لکه څنګه چې ځینې څیړونکي دا د د ډبرو منځنۍ دورې پیل بولي. <ref name="Herries 2011">{{Cite journal|last1=Herries|first1=A.I.R.|title=A chronological perspective on the Acheulian and its transition to the Middle Stone Age in southern Africa: the question of the Fauresmith|journal=International Journal of Evolutionary Biology|volume=2011|pages=1–25|doi=10.4061/2011/961401|pmid=21785711}}</ref> د ډبرو منځنۍ دورې اکثرا په غلطۍ سره د اروپا د [[د ډبرې منځنۍ لرغونې دوره|مینځني پیلولویتیک]] مترادف پیژندل کیږي ، په ځانګړي توګه د دوی نږدې معاصر وخت مودې له امله؛ په هرصورت، د اروپا منځنی پیلیولیتیک د افریقا د د ډبرو منځنۍ دورې په پرتله د بشپړ ډول مختلف هومینین نفوس استازیتوب کوي، [[نيانډرټال|''هومو نيانډرټال'']] ، چې د نیندرتال نفوس نه درلود. برسیره پردې، په افریقا کې د لرغون پېژندنې اوسني څیړنې ډیر شواهد ترلاسه کړي چې وړاندیز کوي چې عصري انساني چلند او ادراک په افریقا کې د د ډبرو منځنۍ دورې په جریان کې د منځني پیلولیتیک په وخت کې د اروپا په پرتله ډیر دمخه وده پیل کړې وه. <ref name="d'Errico2013">{{Cite journal|last1=D'Errico|first1=Francesco|last2=Banks|first2=William E.|title=Identifying Mechanisms behind Middle Paleolithic and Middle Stone Age Cultural Trajectories|doi=10.1086/673388|journal=Current Anthropology|volume=54|issue=8|pages=371–387}}</ref> د ډبرو منځنۍ دورې د اناتوميکي پلوه عصري انسانانو ( ''[[انسان]]'' ) او همدارنګه لرغوني ''هومو سیپینز'' سره تړاو لري، کله ناکله ''د هومو هیلمي'' په نوم یادیږي. لومړني فزیکي شواهد په ایتوپیا کې د ګډیموټا جوړښت ، په کینیا کې د کاپتورین جوړښت او په سویلي افریقا کې کاتو پین څخه راځي. <ref name="Herries 2011" /> == سیمه ایز پرمختګ == په ټوله افریقا کې د د ډبرو منځنۍ دورې لرغون پېژندنې ځایونه شتون لري، په دودیز ډول په پنځو سیمو ویشل شوي: شمالي افریقا، چې د مراکش، الجیریا، تونس او لیبیا د عصري هیوادونو برخې لري؛ ختیځ افریقا، د ایتوپیا له لوړو سیمو څخه د کینیا سویلي برخې ته نږدې پراخ شوی؛ مرکزي افریقا، د تنزانیا او کینیا له پولو څخه د انګولا په شمول؛ سویلي افریقا، چې د جنوبي افریقا ډیری غارونه پکې شامل دي؛ او لویدیځ افریقا. <ref name="Lombard 2012">{{Cite journal|last1=Lombard|first1=Marlize|year=2012|title=Thinking through the Middle Stone Age of sub-Saharan Africa|journal=Quaternary International|volume=270|pages=140–155|doi=10.1016/j.quaint.2012.02.033|bibcode=2012QuInt.270..140L}}</ref> <ref name="Marean Assefa 2004">Marean, Curtis W. and Zelalem Assefa. 2004. "The Middle and Upper Pleistocene African Record for the Biological and Behavioral Origins of Modern Humans" In ''African Archaeology: A Critical Introduction'', edited by [[Ann B. Stahl]], pp.93-129. Wiley-Blackwell, New Jersey</ref> په شمالي او لویدیز افریقا کې، د عصري سارا دښتې لوند وچه دوره د میوه لرونکو لرغونو اثارو د تعقیب لامل شوې چې په بشپړه توګه بنده خاوره او برعکس. په دې دوو سیمو کې ساتل توپیر لري، مګر بیا هم هغه ځایونه چې کشف شوي د اقلیم له پلوه بې ثباته چاپیریال ته د لومړنیو انسانانو د تطبیق طبیعت مستند کوي. <ref>{{Cite journal|last1=Ziegler|first1=Martin|date=2013-05-21|title=Development of Middle Stone Age innovation linked to rapid climate change|journal=Nature Communications|volume=4|pages=1905|doi=10.1038/ncomms2897}}</ref> د ختیځې افریقا ځینې خورا معتبر نیټې استازیتوب کوي، د آتش فشاني ایش زیرمو کې د رادیو کاربن تاریخ کارولو له امله، او همدارنګه د د ډبرو منځنۍ دورې ځینې لومړني سایټونه. په هرصورت، د فاونل ساتنه د پام وړ نه ده، او د ساحې په کیندلو او لیتیک طبقه بندي کې معیاري کول، تر دې وروستیو پورې، نشتوالی و. د شمالي افریقا په څیر، د لیتیک ټیکنالوژیو ترمنځ بدلونونه تقریبا د څرګندیدو په توګه نه وو، احتمال د ډیر مناسب اقلیم شرایطو له امله چې د سایټونو د دوامداره اشغال لپاره به اجازه ورکړي. <ref name="Lombard 2012"/> <ref name="Marean Assefa 2004">Marean, Curtis W. and Zelalem Assefa. 2004. "The Middle and Upper Pleistocene African Record for the Biological and Behavioral Origins of Modern Humans" In ''African Archaeology: A Critical Introduction'', edited by [[Ann B. Stahl]], pp.93-129. Wiley-Blackwell, New Jersey</ref> <ref name="Ambrose 2001">{{Cite journal|last1=Ambrose|first1=Stanley H|year=2001|title=Paleolithic Technology and Human Evolution|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-03-02_291_5509/page/n97|journal=Science|volume=291|pages=1748–1753|doi=10.1126/science.1059487|bibcode=2001Sci...291.1748A}}</ref> مرکزي افریقا ختیځ افریقا ته ورته نمونه منعکس کوي ، مګر لاهم د سیمې لرغون پېژندنې څیړنې ته اړتیا ده. په سویلي افریقا کې ډیری غارونه شتون لري، چې ډیری یې د ډبرې وسیلې ټیکنالوژۍ کې خورا دقیق پیل او ودریږي. په سویلي افریقا کې څیړنه دوامداره او خورا معیاري ده، په سیمه کې د سایټونو ترمنځ د باور وړ پرتله کولو اجازه ورکوي. د عصري انساني چلند د اصل لپاره د لرغون پېژندنې ډیری شواهد د دې سیمې سایټونو ته موندل شوي، پشمول د بلومبوس غار ، هاویسن پورټ ، سټیل بی ، او پنیکل پوائنټ . <ref name="Lombard 2012"/> <ref name="Marean Assefa 2004">Marean, Curtis W. and Zelalem Assefa. 2004. "The Middle and Upper Pleistocene African Record for the Biological and Behavioral Origins of Modern Humans" In ''African Archaeology: A Critical Introduction'', edited by [[Ann B. Stahl]], pp.93-129. Wiley-Blackwell, New Jersey</ref> == د اشيولين څخه لېږد == [[دوتنه:Parc_national_d'Awash-Ethiopie-Rivière_(1).JPG|بټنوک| د آوش دره]] د "منځنۍ ډبرې دورې" اصطلاح (MSA) په 1929 کې [[John Goodwin (archeologist)|د ګوډون]] او وان ریټ لو لخوا د افریقا لرغونپوهنې کانګرس ته وړاندیز شوې وه. د دې اصطلاحاتو کارول په رسمي ډول په 1965 کې پریښودل شوي، <ref>W. Bishop, “Discussion in Terminology,” in Background to Evolution in Africa, eds. W. Bishop and J. D. Clark (Chicago: University of Chicago Press, 1967), 861–875.</ref> که څه هم دا اصطلاح د فرعي سهارا افریقا په شرایطو کې کارول کیږي، د یوې انتقالي وروستیو اشولين دورې سره پیل کیږي چې د Fauresmith صنعت په نوم پیژندل کیږي. د هیریس (2011) په وینا د فورزمیت صنعت خراب تاریخ لري ، د 511 &#x2013; 435 کيا شاوخوا پیل کیږي. دا ځل، د اشيولين د اصلي پای په پرتله د 130 کيا شاوخوا د د ډبرو منځنۍ دورې د پیل په توګه اخیستل کیږي. د ډبرو منځنۍ دورې داسې تعریف شوی چې د اناتومي پلوه عصري انسانانو لخوا د لرغونو انسانانو تدریجي ځای په ځای کولو سره تړاو لري. <ref>{{Cite journal|last=Herries|first=Andy I. R.|year=2011|title=A Chronological Perspective on the Acheulian and Its Transition to the Middle Stone Age in Southern Africa: The Question of the Fauresmith}}</ref> په یو بل کنوانسیون کې، د ډبرو منځنۍ دورې هغه سایټونو ته اشاره کوي چې د فلیک تولید لپاره د Levallois میتودونو په کارولو سره مشخص شوي، د لوی کلیور یا هینډیکسونو سره د اچیولین سایټونو جلا کول. د McBrearty and Tryon (2006) څخه وروسته، د "لومړني د ډبرو منځنۍ دورې" (EMSA) اصطلاح د 126 کيا interglacial څخه مخکې سایټونو ته اشاره کوي، او "وروسته MSA" (LMSA) د 126 kya څخه کوچني سایټ ته اشاره کوي. په دې کنوانسیون کې، د 500 څخه تر 300 kya پورې د Fauresmith سایټونه د ESA دننه دي، او MSA د 280 kya وروسته پیل کیږي او په لویه کچه د ''H. sapiens'' سره تړاو لري، په ختیځ افریقا کې د MSA ترټولو معتبره نیټه په ایتوپیا کې Gademotta ده، په 276 kya کې . <ref name="Tryon Faith 2013">{{Cite journal|last1=Tryon|first1=Christopher A.|last2=Faith|first2=Tyler|year=2013|title=Variability in the Middle Stone Age of Eastern Africa|doi=10.1086/673752|journal=Current Anthropology|volume=54|issue=8|pages=234–254|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:321153/UQ321153_OA.pdf|access-date=2023-07-29|archive-date=2020-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407044150/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_321153/UQ321153_OA.pdf?Expires=1586234597&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=JDyurPmVgH3zQ5V0iqA00tYZjX8P465nCDf2wEruKNupLCpM8sJYTEr7I8aQBrHpGTwFSW6dP67R2paSPQKDBw5TKeoIh~gDyBY1YfvUOXdzIxxcNwn77m5rZg9a7ORaAbGFmHCvABdHwgyMiGFo4H54lJHVq4rN5qlWI98NmiU4eGgymboImuO6-ErpwOmyjOPeL04Jf6Zxu0Z0DuVjv9yG3gScgacV-78j7zwS-qO1SOFsGyNy-HcaQ5Z2hv2NMj3Yz18kEGJZESqHyqzl3cCNxP88EfrOlmeFgMSY1uGnAePbZ3qCq15WLlHJjOX6YqNOAVTM-zrAezgp8Xu9Jg__|url-status=dead}}</ref> د ایتوپیا منځنۍ آواش دره او د کینیا مرکزي رفت دره د چلند نوښت لوی مرکز جوړ کړ. <ref name="Brooks2006">Brooks, A. S. 2006. "Recent perspectives on the Middle Stone Age of Africa" Paper presented at the African Genesis Symposium on Hominid Evolution in Africa: Johannesburg.</ref> دا احتمال شته چې د دې سیمو لوی ځمکې لرونکي تی لرونکی بایو ماس د پام وړ انساني نفوس سره د ژوند کولو او تولید نمونو سره د توکمي پلوه پیژندل شوي څارویو سره ورته وي. [[دوتنه:Homo_erectus.jpg|بټنوک| ''د هومو ایرکټس'' سکل، د طبیعي تاریخ میوزیم، این آربر]] [[دوتنه:Ateriense-punta_pedunculada.jpg|بټنوک| د ایټرین ډبرې وسیله]] [[دوتنه:Apollo-11_stone_slab.jpg|بټنوک| د اپولو 11 غار ، نامیبیا د MSA څخه د ډبرې په سلیب کې زومورفیک انځورګر]] == سایټونه == [[دوتنه:Pinnacle_Point_Archaeological_Site,_Mossel_Bay_South_Africa.jpg|بټنوک| په پنیکل پوائنټ کې کیندنې، سویلي افریقا]] په سویلي افریقا کې ډیری سایټونه د چلند عصري څلور ځانګړتیاوې منعکس کوي. د بلومبوس غار ، سویلي افریقا شخصي زیورونه لري او هغه څه چې اټکل کیږي د هنري عکسونو تولید لپاره کارول شوي وسیلې دي ، او همدارنګه د هډوکو وسیلې. <ref name="Henshilwood et al 2001">{{Cite journal|title=An early bone tool industry from the Middle Stone Age at Blombos Cave, South Africa: implications for the origins of modern human behaviour, symbolism and language.|last1=Henshilwood|first1=Christopher S.|date=2001|journal=Journal of Human Evolution|doi=10.1006/jhev.2001.0515|volume=41|pages=631–678}}</ref> بیا هم Bay او Howieson's Poort د متغیر وسیلې ټیکنالوژي لري. <ref name="Henshilwood Benoit 2011">{{Cite journal|title=The Still Bay and Howiesons Poort, 77–59 ka: Symbolic Material Culture and the Evolution of the Mind during the African Middle Stone Age|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2011-06_52_3/page/361|last1=Henshilwood|first1=Christopher S.|date=2011|journal=Current Anthropology|doi=10.1086/660022|volume=52|pages=361–400}}</ref> دا بیلابیل ډولونه څیړونکو ته اجازه ورکوي چې هغه چلندونه پراخ کړي چې احتمال یې د داسې ټیکنالوژیو سره تړاو لري، لکه د ځړولو په چلند کې بدلون، چې په دې سایټونو کې [[ژولرغونپوهنه]] ډیټا لخوا نور مالتړ کیږي. == داهم وګوره == * [[د عصري انسانانو وروستی افریقایي اصل ونسب|له افریقا څخه بهر فرضیه]] * سمبولیک کلتور * [[په چلندیزو ځانګړتیاوو کې عصریتوب|بشري انقلاب (د انسان اصل)]] * [[د ډبرو وروستۍ دوره|وروسته د تیږو عمر]] == یادښتونه == {{لړسرچينې|2}}{{Prehistoric technology|state=expanded}} {{درې دورو سيستم}} [[وېشنيزه:انساني دورو درې ګونی وېش]] n0tpfb7fjbjz4bw83o8yyxq3rnzs417 0 60294 368183 366374 2026-08-10T15:13:23Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368183 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''هریت مارتینو''' (/ˈmɑːrtɪnˌoʊ/؛ ۱۸۰۲ جون ۱۲مه – ۱۸۷۶ جون ۲۷مه) یوه انګرېزه ټولنیزه تیوریسته وه، چې ډېری وخت لومړۍ ښځینه ټولنپوهه بلل شوې ده. هغې د ټولنپوهنې، ټولپالنې یا هولیسټیک (holistic)، مذهبي او ښځینه زاویې څخه لیکل کړي، د اوګوسټ کونټ اثار یې ژباړلي، او په هغه وخت کې یې د یوې ښځینه لیکوالې په توګه د خپل ملاتړ لپاره کافي ګټه وټه کړې ده. ځوانې شهزادګۍ ویکتوریا ته د هغې اثارو خوند ورکړ او نوموړې یې په ۱۸۳۸ کال کې د خپل تاج اېښودنې مراسمو ته وروبلله. مارتینو مشوره ورکړه چې "د [ټولنې] پر ټولو اړخونو د کلیدي سیاسي، مذهبي، او ټولنیزو بنسټونو په شمول تمرکز وکړي". هغې د نارینه وو تر سرپرستۍ لاندې ښځو د وضعیت په اړه بشپړ تحلیل عملي کړ. ناول لیکونکې مارګریټ اولیفنټ نوموړې "د زیږون له وخته استاذه او سیاستواله وبلله ... چې د خپل نسل د بل هر نارینه یا ښځینه په پرتله لږ د خپل جنسیت تر اغېزې لاندې راغلې وه."<ref name="autogenerated2002">Michael R. Hill (2002) [https://books.google.com/books?id=qyzyUpMfh24C&printsec=frontcover ''Harriet Martineau: Theoretical and Methodological Perspectives'']. Routledge. {{ISBN|0-415-94528-3}}</ref><ref name="Postlethwaite 1989">{{Cite journal|last=Postlethwaite|first=Diana|title=Mothering and Mesmerism in the Life of Harriet Martineau|url=https://archive.org/details/sim_signs_spring-1989_14_3/page/583|journal=Signs|volume=14|issue=3|date=Spring 1989|pages=583–609|publisher=University of Chicago Press|jstor=3174403|doi=10.1086/494525|s2cid=143910920}}</ref><ref>{{Cite book|last=Martineau|first=Harriet|title=Harriet Martineau's Autobiography|url=https://books.google.com/books?id=z3_fRgeg_-UC&pg=PA81|volume=3|year=1877|publisher=Cambridge University Press|access-date=10 February 2013|quote=How delighted the Princess Victoria was with my 'Series'|pages=79–80|isbn=9781108022583}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wilson|first=Christopher|title=The benefits of a feminist in the family|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/kate-middleton/8374204/The-benefits-of-a-feminist-in-the-family.html|newspaper=[[Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=6 March 2011|access-date=10 February 2013}}</ref> == لومړنی ژوند == هریت مارتینو د انګلستان په نوریچ ښار کې نړۍ ته سترګې غړولې دي. پلار یې توماس د ټوکر جوړوونکی و او نوموړې یې د اتو ماشومانو له ډلې شپږمه وه. نوموړی یو کلک یونېټاري یا مسیحي توحیدپال و او له ۱۷۹۷ کال راوروسته په نوریچ کې د اوکټاګون کوچنۍ کلیسا یا عبادتځي (Octagon Chapel) د پادري مرستیال (deacon) و. د هریت مور د بورې د یوه چاڼوونکي او سوداګر لور وه.<ref name="spartacus-educational.com2">{{Cite web|url=https://spartacus-educational.com/Wmartineau.htm|title=Harriet Martineau|website=Spartacus Educational|access-date=7 August 2019}}</ref> د مارتینو کورنۍ د فرانسوي هوګنوټانو (Huguenot) له نسل څخه وه او یونېټاري یا وحدت‌‌پال نظریات یې لرل. د هغې یو تره جراح فیلیپ میډوز مارتینو (۱۷۵۲-۱۸۲۹) و، چې هغې به په بریکونډیل لاج کې د نوموړي نږدې جایداد ته له ورتګه خوند اخیست. بل تره یې سوداګر او مرستندوی پیټر فنچ مارتینو و. مارتینو له خپل ورور جیمز سره نږدې وه، چې بیا د انګلیسي مخالف فکره مسیحي دود یو فیلسوف او پادری شو. د لیکوالې ډیانا پوسټلیتویټ په وینا، د هغې له مور سره د هریت اړیکه سړه او بې مینې وه، کوم چې د هغې په وروستیو لیکنو کې څرګندو شوو نظرونو کې یې رول لوبولی. مارتینو وایي چې مور یې نوموړې یوې دایې ​​ته پرې اېښې وه.<ref>{{Cite book|last1=Martineau|first1=Harriet|title=Autobiography|url=https://archive.org/details/autobiography0000mart|url-access=registration|publisher=Broadview Press|date=2007|page=[https://archive.org/details/autobiography0000mart/page/49 49]|isbn=9781551115559|editor-first=Linda H.|editor-last=Peterson|access-date=29 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|last1=O'Malley|first1=I.|title=Florence Nightingale, 1820-1856 : a study of her life down to the end of the Crimean war|url=https://archive.org/stream/florencenighting00omal/florencenighting00omal_djvu.txt|access-date=10 September 2019|quote=Hilary was at a school kept by Miss Rachael Martineau, sister of Harriet.}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Cromwell|first1=J.|title=Florence Nightingale - Feminist|date=15 March 2013|url=https://books.google.com/books?id=7SEiqxGoxmMC&q=hilary+bonham+carter++++academy&pg=PA37|publisher=McFarland, 25 Feb 2013|access-date=10 September 2019|page=37|isbn=9780786470921|quote=....Unitarian Academy....}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ronalds|first=B.F.|date=February 2018|title=Peter Finch Martineau and his Son|journal=The Martineau Society Newsletter|volume=41|pages=10–19}}</ref> په ځوانۍ کې د مارتینو د خوند او بوی حس په کمېدو شو. د اورېدو حس یې هم ورو ورو کم شو او د ترومپېټ غوږۍ کارولو ته اړه شوه. دا د هغې په ژوند کې د ګڼو روغتیايي ستونزو پیل و. په ۱۸۲۱ کال کې هغې د وحدت‌پالې (Unitarian) ریپوزېټوري میاشتنۍ نشریې (''Monthly Repository'') ته په مستعار نوم لیکل پیل کړل او په ۱۸۲۳ کال کې یې "عبادتي تمرینونه او خطبې، دعاګانې او حمدونه" خپاره کړل. په ۱۸۲۹ کال کې یې د کورنۍ د ټوکرو سوداګرۍ ماتې وخوړه. مارتینو، چې هغه مهال ۲۷ کلنه وه، د ښځینه‌وو دودیز رولونه او ښځه والی یې څنګ ته کېښود او راووتله چې د خپلې کورنۍ د ژوند د اړتیاوو پوره کولو لپاره ګټه وټه وکړي. نوموړې د ستنې د کار ترڅنګ، پر ریپوزېټوري میاشتنۍ نشریې د خپلو مقالو پلورل پیل کړل. هغې له یونېټارین یا وحدت‌پالې ټولنې د دریو مقالو د جایزو په ګډون ځینې جایزې او ستاینې وګټلې. له دغې نشریې سره د هغې منظم کار، له هغې سره د باور وړ او مشهورې آزادې لیکوالې په توګه مطرح کېدو کې مرسته وکړه.<ref>{{Cite web|url=http://armitt.com/armitt_website/harriet-martineau-armitt-museum-and-library-cumbri/|title=Harriet Martineau at The Armitt Museum and Library Cumbria|website=ARMITT MUSEUM & LIBRARY|access-date=7 August 2019|تاريخ الأرشيف=2 April 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140402192307/http://armitt.com/armitt_website/harriet-martineau-armitt-museum-and-library-cumbri/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2 April 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140402192307/http://armitt.com/armitt_website/harriet-martineau-armitt-museum-and-library-cumbri/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140402192307/http://armitt.com/armitt_website/harriet-martineau-armitt-museum-and-library-cumbri/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402192307/http://armitt.com/armitt_website/harriet-martineau-armitt-museum-and-library-cumbri/}}</ref> مېرمن مارتینو په خپله بیوګرافۍ یا ژوندلیک اثر کې د یوې لیکوالې په توګه د خپلې بریا او د خپل پلار د کاروبار د ناکامۍ کیسه کړې، کومه ناکامي چې هغې "دوی ته د ورپېښې شوې ترټولو غوره پېښې" په توګه بیان کړې ده. دا یې روښانه کړې چې هغې بیا څه ډول وکړای شول چې "د سبزیجاتو خوړلو پرځای واقعا ژوند وکړي". د هغې کیسه د نوموړې په ژوند کې د هغې د مالي مسؤولیت پر تجربې تمرکز لري او " ترکیبي ادبي او اقتصادي روایتونه" یې لیکلي دي.<ref>Harriet Martineau from her "Autobiography", ''The Norton Anthology of English Literature Eighth Edition Volume E: The Victorian Age'', ed. Stephen Greenblatt. New York: Norton, 2006, pp. 1589–1592.</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.branchcollective.org/?ps_articles=lana-l-dalley-on-martineaus-illustrations-of-political-economy-1832-34|title=On Martineau's Illustrations of Political Economy, 1832–34|access-date=30 November 2015|website=BRANCH: Britain, Representation|last=Dalley|first=Lana L.}}</ref> د هغې لومړی ورسپارل شوی کتاب "د سیاسي اقتصاد انځورونه" یوه تخیلي لارښوونه وه، چې موخه یې له عامو خلکو سره د آدم سمیټ د نظرونو په پوهېدو کې مرسته کول وو. انځورونه اثر یې د ۱۸۳۲ کال په فبروري کې یوازې د ۱۵۰۰ نسخو په شمېر خپور شو، ځکه خپروونکي فکر کاوه چې دا به ښه ونه پلورل شي. خو دا اثر یې په چټکۍ سره خورا بریالي ثابت شو، او د چارلس ډیکنز تر اثارو یې پلور لوړ شو. انځورونه د هغې لومړی اثر و، چې پراخه ستاینه یې وشوه، او د دغه اثر بریالیتوب په سراسر برتانوي امپراتورۍ کې د آدم سمیټ او نورو پوهانو د آزاد بازار د نظریاتو په خپرولو کې مرسته وکړه. مارتینو بیا هوکړه وکړه چې د دوو کلونو لپاره د ورته میاشتنیو کیسو یوه لړۍ پیل کړي. په دې لړۍ کې بیا له نوموړې سره د هغې د ورور جیمز د ګډ کار له امله دا کار نور هم ګړندی شو.<ref>Full text at [http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1873&Itemid=27 The Online Library of Liberty]</ref> == لندن او متحده ایالات == د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې ډېری ټولنیز بنسټونه او نورمونه په شدت سره د جنسیت او یا هم د هغه څه د درک او پوهې پربنسټ سمبالېدل، چې د ښځو په پرتله د نارینه وو لپاره ډېر مناسب وو. لیکنې هم له دې چارې مستثنا نه وې. د ټولنیزو، اقتصادي او سیاسي مسایلو په اړه غیرداستاني یا غیرتخیلي اثار د نارینه وو تر ولکې لاندې وو، حال دا چې محدودې ساحې لکه د مینې کیسې او داستانونه، او د کورني ژوند اړوند موضوعګانې د ښځینه لیکوالانو لپاره مناسبې ګڼل کېدې. په ادبي نړۍ کې له دغه پر جنډر ولاړو توقعاتو سره سره، مارتینو د بېلابېلو موضوعاتو په اړه خپل نظریات په زغرده بیان کړل.<ref>{{Cite book|last=Logan|first=Deborah Anne|title=The Hour and the Woman: Harriet Martineau's Somewhat Remarkable Life|year=2002|publisher=Northern Illinois University Press|location=Dekalb, Illinois|isbn=0-87580-297-4}}</ref> په رپوزیټوري (Repository) میاشتنۍ نشریه کې د مارتینو پرله پسې خپرونو نوموړې د دغې نشریې له اېډېټر ویلیم جانسن فاکس سره اشنا کړه (ویلیم داروین فاکس مطلب نه دی، د ابهام له منځه وړلو لپاره یې وګورئ). نوموړې د لومړي ځل لپاره د ۱۸۳۰ کال په شاوخوا کې لندن ته راغله او هلته د فاکس د مشهورو مفکرانو په ټولنیزه حلقه کې شامله شوه، چې له لارې یې نوموړې د چارلس داروین له مشر ورور اراسموس الوی داروین سره هم معرفي شوه.<ref name="auto">{{Cite web|url=http://martineausociety.co.uk/the-martineaus/harriet-martineau/|title=Harriet Martineau (1802-76) – Martineau Society|access-date=7 August 2019}}</ref> == اقتصاد او ټولنیز علوم == هریت مارتینو په خپل "د سیاسي اقتصاد انځورونه" اثر کې سیاسي اقتصادي تیورۍ وړاندې کړې دي. هغې ته د یوې داسې مخکښې په سترګه کتل کېږي، چې خیالي افسانې او اقتصاد په داسې یوه دوره کې سره یوځای کوي چې "افسانو پر احساساتي یا عاطفي پوهې د واکمنۍ او اقتدار ادعا لرله، او اقتصاد بیا پر تجربي پوهه د واکمنۍ ادعا کوله". پردې سربېره، مارتینو د ښځو لپاره د اقتصاد نړۍ ته د ننوتلو دروازه پرانیستله. د بېلګې په توګه، ډالي لانا وایي چې "مارتینو په سیاسي اقتصاد کې د کورني اقتصاد د موضوع له مطرح کولو سره ښځو ته په اقتصادي تیورۍ او عمل دواړو کې ډېر مرکزي ځای ورکړی. په دغه سیاق کې، مېرمنې –د انځورونو اثر د لوستونکو او په داستانونو کې د کرکټرونو په توګه– نه یوازې دا چې د لویې پیمانې اقتصاد برخه ده، بلکې (د دوی د ګډون له امله) د سیاسي اقتصاد د اصولو زده کړې ته هم هڅېږي."<ref>{{Cite book|title=Making a Social Body: British Cultural Formation 1830–1864.|url=https://archive.org/details/makingsocialbody0000poov|last=Poovey|first=Mary|publisher=Chicago: University of Chicago Press|year=1995|pages=[https://archive.org/details/makingsocialbody0000poov/page/132 132]–33}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.branchcollective.org/?ps_articles=lana-l-dalley-on-martineaus-illustrations-of-political-economy-1832-34|title=On Martineau's Illustrations of Political Economy, 1832–34|access-date=30 November 2015|website=BRANCH: Britain, Representation|last=Dalley|first=Lana L.}}</ref> مېرمن مارتینو د ۱۸۳۱ کال په لومړیو کې د "سیاسي اقتصاد" په اړه لیکل وکړل (لکه څنګه چې هغه مهال د اقتصاد ډګر پېژندل شوی و). د هغې موخه دا وه چې د لیسه فېر (''laissez faire'') پانګوالیزم اصول مشهور او روښانه کړي، که څه هم هغې د اصلي تیورۍ وړاندې کولو ادعا نه کوله. په "امریکا کې د ټولنې" په اړه د مارتینو نظریات، چې په ۱۸۳۷ کال کې خپور شو، د هغې د ټولنپوهنې د مېتودونو اصلي بېلګې دي. په دې برخه کې یې نظریات د هغې د ۱۸۳۸ کال په کتاب "څه ډول اخلاق او اداب مراعات کړو" اثر کې بیان شوي دي. هغې باور درلود چې ځینې خورا عمومي ټولنیز قوانین د هرې ټولنې پر ژوندانه اغېزه کوي، چې د پرمختګ اصول، د انسان د فکري هڅو د ترټولو پرمختللي محصول په توګه د ساینس راڅرګندېدل، او د نفوس د بدلونونو او طبیعي فزیکي چاپېریال اهمیت پکې د یادولو وړ دي. اوګوسټ کونټ د ټولنپوهنې (sociology) نوم اختراع کړ او په ۱۸۳۹ کال کې یې د مثبتې فلسفې د دورې (''Cours de Philosophie Positive'') تر سرلیک لاندې یوه اوږده شرحه پرې خپره کړه. مارتینو یې یوه لنډه ژباړه وکړه چې په ۱۸۵۳ کال کې په دوو ټوکونو کې "د اوګوسټ کونټ مثبته فلسفه" په نوم خپره شوه (د هریت مارتینو له لوري یې ازاده ژباړه او لنډون شوی و). دا یوه پام‌وړ لاسته راوړنه او یوه بریا وه. کونټ د خپلو ټوکونو پر ځای د هغې ژباړلي ټوکونه خپلو شاګردانو ته وړاندیز کړل. ځینې ​​لیکوالان مارتینو لومړنۍ ښځینه ټولنپوهه ګڼي. د انګلیسي ژبې نړۍ ته د هغې له لوري د کونټ ورپېژندل او د هغې په اصلي لیکنو کې د ټولنپوهنې د لیدلوري د عناصرو شتون، د یوې ټولنپوهې په توګه هغې ته لا ډېر اعتبار ورکړی دی.<ref name="Sociology">{{Cite book|author1=Anthony Giddens|author2=Simon Griffiths|title=Sociology|url=https://archive.org/details/sociology0005gidd|url-access=registration|year=2006|publisher=Polity|page=[https://archive.org/details/sociology0005gidd/page/20 20]}}</ref> == سرچینې == qf7t0yv3hab7rxfxcb46vjxks2akpvy 0 60366 368196 366587 2026-08-10T15:44:55Z InternetArchiveBot 24283 Add 5 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368196 wikitext text/x-wiki «معنوي، خو نه دیني» (په انګلیسي: spiritual but not religious یا SBNR) چې د «معنوي خو نه تړلي» (په انګلیسي: spiritual but not affiliated یا SBNA) په توګه هم پېژندل کېږي، یو متداول او لومړنی عبارت دی چې د ځان‌پېژندنې لپاره د معنویت اړوند د ژوند یوه دریځ په توګه کارول کېږي او په هغه کې تنظیم شوی دین/مذهب، د معنوي ودې لپاره، بنسټیز یا تر ټولو ارزښتمن نه‌ګڼل کېږي. له تاریخي پلوه، د «دیني» او «معنوي» ګړنې د دین د مفهوم ټولو بېلابېلو اړخونو د بیانولو په موخه، په مترادفه توګه کارول شوې دي؛ خو په اوسمهاله کارونه کې، «معنویت» په ټولیز ډول، د یوه وګړي له دنني ژوند سره په تړاو کې راڅرګندېږي او د وګړي د «ذهن–جسم–روح» پر هوساینې باندې ټینګار لري، په داسې حال کې چې دین سازماني یا ټولنیزو اړخونو ته اشاره کوي.<ref>{{cite book|first=Paul|last=Heelas|title=Spiritualities of Life: New Age Romanticism and Consumptive Capitalism|url=https://books.google.com/books?id=B-J0e2L-w_oC|date=21 January 2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-0111-3|page=63}}</ref>{{sfn|Mercadante|2014}} == آرونه او دېموګرافي == له تاریخي اړخه، د «دیني» او «معنوي» ګړنې د دین د مفهوم ټولو بېلابېلو اړخونو د څرګندولو په موخه، په مترادفه توګه کارول شوې دي. سره له‌دې، دین د مناقشې وړ یوه ګړنه ده او د رسل مک‌کچیون په څېر مدرسیان ادعا کوي چې د «دین» ګړنه «د انساني فعالیت او تولید د بېلابېلو برخو، په څرګنده توګه، یوې توپیر لرونکې محدودې» د نومولو په موخه کارول کېږي. د دیني علومو څانګه، د دین لپاره یوه واحد تعریف پر وړاندې کولو باندې توافق درلودلای نه‌شي او له هغه ځایه چې معنویت له هغه سره ګڼ‌شمېر ګډ اړخونه لري، د معنویت د تعریف لپاره هم یوې عمومي اجماع ته رسېدل ستونزمن برېښي.<ref>{{Cite journal|title=Will Your Cognitive Anchor Hold in the Storms of Culture?|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_2010-12_78_4/page/1182|journal=Journal of the American Academy of Religion|date=2010-12-01|issn=0002-7189|pages=1182–1193|volume=78|issue=4|doi=10.1093/jaarel/lfq085|first=Russell T.|last=McCutcheon}}</ref><ref>{{Cite web|title=Critical Theory and the Importance of Religious Studies|url=http://bulletin.equinoxpub.com/2012/12/critical-theory-and-the-importance-of-religious-studies/|website=Bulletin for the Study of Religion|date=19 December 2012|access-date=2015-12-06|تاريخ الأرشيف=2016-01-07|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160107185802/http://bulletin.equinoxpub.com/2012/12/critical-theory-and-the-importance-of-religious-studies/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-01-07|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160107185802/http://bulletin.equinoxpub.com/2012/12/critical-theory-and-the-importance-of-religious-studies/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160107185802/http://bulletin.equinoxpub.com/2012/12/critical-theory-and-the-importance-of-religious-studies/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107185802/http://bulletin.equinoxpub.com/2012/12/critical-theory-and-the-importance-of-religious-studies/}}</ref>{{sfn|Mercadante|2014}} دغه ځانګړی عبارت په څوګونو علمي اثرونو کې کارول شوی؛ له هغو څخه یو هم په ۱۹۶۰ ز کال کې یوه وګړپوهنیزه مقاله وه چې د زین‌باوېر او ملګرو له‌خوا وړاندې شوه: «دین‌والی او معنویت: د خورورې سکالو راغونډول». SBNR په امریکا کې د لیکوال «سوېن اېرلندسن» له‌خوا په ۲۰۰۰ز کال کې د «معنوي، خو نه دیني» کتاب له‌لارې د یوه غورځنګ په توګه وانځورول شو. داسې برېښي چې دغه ښکارنده په ۱۹۶۰ز لسیزه کې د یوه نوي پیل شوي تخیلي غورځنګ په پایله راڅرګنده شوه، چېرې چې د دواړو ترمنځ اړیکه له ورایه، د دیني تجربې په اړه د ویلیام جېمز تعریف پورې تړاو موندلی دی او هغه په دغه تعریف کې وایي چې، «دیني تجربه د وګړو په یوازېتوب کې احساسات، کړنې او تجربې دي، داسې چې د هرڅه پر وړاندې (چې هغوی یې الهي ګڼي) له درېدلو څخه ځان بېروي». تخیلي غورځنګونه له دودیز دین څخه لېرې کېدو ته لېواله دي او د عرفاني، غیرارتودوکسي او عجیب او غریبو طریقو په تاییدولو کې معنوي غورځنګونو ته ورته دي. اووېن ټوماس هم څرګندوي: څرنګه چې په تخیلي غورځنګونه سم جوړښت نه‌لري او ډېره څیزونه په کې ګونګ دي، دغه ناانډولتیاوې په معنوي غورځنګونو کې هم شتون لري.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lU9SAQAAIAAJ&q=%22spiritual+but+not+religious%22|title=Publications in Anthropology, 1960|year=1960}}</ref><ref>{{cite journal|title=Religiousness and Spirituality: Unfuzzying the Fuzzy|url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_1997-12_36_4/page/549|last7=Hipp|doi=10.2307/1387689|pages=549–564|number=4|volume=36|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|date=December 1997|display-authors=3|last9=Kadar|first9=Jill L.|last8=Scott|first8=Allie B.|first7=Kathleen M.|first1=Brian J.|last6=Belavich|first6=Timothy G.|last5=Butter|first5=Eric M.|last4=Rye|first4=Mark S.|last3=Cole|first3=Brenda|last2=Pargament|first2=Kenneth I.|last1=Zinnbauer|jstor=1387689}}</ref><ref>{{cite book|last1=Erlandson|first1=Sven|title=Spiritual but Not Religious: A Call to Religious Revolution in America|date=2000|publisher=iUniverse|location=Bloomington|isbn=059501108X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tst.edu/about/spiritual-not-religious|title=Spiritual but Not Religious|first=Alan L.|last=Hayes|date=March 6, 2018|work=Toronto School of Theology|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405215032/https://www.tst.edu/about/spiritual-not-religious|archive-date=April 5, 2018}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://reflectorgsu.com/spiritual-but-not-religious-the-movement/|title=Spiritual but Not Religious: The Movement|first=Dana|last=Lark|date=November 13, 2017|magazine=Reflector|publisher=[[Georgia Southern University]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209201608/http://reflectorgsu.com/spiritual-but-not-religious-the-movement/|archive-date=February 9, 2018}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Thomas|first1=Owen|title=Spiritual but Not Religious: The Influence of the Current Romantic Movement|url=https://archive.org/details/sim_anglican-theological-review_summer-2006_88_3/page/397|journal=Anglican Theological Review|date=January 2006|volume=88|issue=3|page=397}}</ref>{{sfn|Kenneson|2015|p=8}} د یوې مطالعې له‌مخې چې په ۲۰۱۲ز کال کې د پيو څېړنیز مرکز له‌خوا ترسره شوه، د هغو امریکاییانو شمېر چې له هېڅ دین سره همغږي نه‌لري له ۲۰۰۷ څخه تر ۲۰۱۲ز پورې له ۱۵ سلنې څخه تر ۲۰ سلنې پورې لوړ شوی دی او لا هم مخ په زیاتېدو دی. د مطالعاتو له‌مخې، د متحده ایالاتو یو پر پنځمه برخه وګړي هېڅ کوم دین پورې تړلي نه‌دي، خو په یو ډول نه، یو ډول معنوي ګڼل کېږي. د دغو مذهب ته ناتړاوو امریکاییانو له ډلې څخه، ۳۷ سلنه یې ځانونه د معنوي وګړو په ټولګه کې شمېري خو مذهبي نه‌دي، په داسې حال کې چې ۶۸ سلنه یې وایې چې پر خدای باور لري او ۵۸ سلنه یې له ځمکې سره یوه ژوره اړیکه احساسوي. «معنویت» ته د خلکو او پوهانو د پاملرنې زیاتېدنه، د پارګامنت په څېر څېړونکو له‌خوا، د ناروغیو له‌منځه وړلو، فردیت‌جوړونې او نړیوالتوب په لورې ټولنیز-هڅوبي لېوالتیاوو ته اړوند ګڼل شوې ده.<ref name="ReferenceA">{{cite journal|last1=Marler|first1=Penny Long|last2=Hadaway|first2=C. Kirk|title="Being Religious" or "Being Spiritual" in America: A Zero Sum Proposition?|url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_2002-06_41_2/page/289|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|date=June 2002|volume=41|issue=2|pages=289–300|doi=10.1111/1468-5906.00117}}</ref> نسلي ځای په ځای کېدنه، د مذهب ته نااړوندو وګړو په وده کې د یوه اغېزمن لامل په توګه پېژندل شوی دی. د y ځوان نسل (چې له ۱۹۹۰ تر ۱۹۹۴ز کې زېږېدلي دي) او د x زوړ نسل (هغه وګړي چې له ۱۹۶۵ تر ۱۹۸۰ز کې زېږېدلي دي) د سلنو ترمنځ، د پرتله کولو پر مهال د پام وړ توپیرونه موندل شوي دي، او د مطالعاتو له‌مخې دغه نسلونه، په ترتیب سره، ۳۴ او ۲۱ سلنه له مذهبي پلوه، تړلي نه‌دي.<ref name="Nones on the Rise">{{cite web|last1=Funk|first1=Cary|last2=Smith|first2=Greg|title="Nones" on the Rise: One-in-Five Adults Have No Religious Affiliation|url=http://www.pewforum.org/files/2012/10/NonesOnTheRise-full.pdf|website=The Pew Forum on Religion and Public Life|access-date=2015-11-17|archive-date=2014-06-29|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6QhAHAv1T?url=http://www.pewforum.org/files/2012/10/NonesOnTheRise-full.pdf}}</ref> د دېموګرافي له‌مخې، څېړنو موندلې ده چې غیرمذهبي ځوان وګړي، تر ډېره نارینه دي او ۳۵ سلنه یې د ۱۸ او ۲۹ کلنو ترمنځ عمر لري. برعکس، یوازې ۸ سلنه غیرمذهبي وګړي له ۶۵ څخه زیات عمر لري. د هغو وګړو له‌منځه چې په ټولیز ډول تنظیم شوي دین/مذهب سره په تړاو کې نه‌دي، ۵۶ سلنه نارینه او ۴۴ سلنه ښځینه دي.<ref name="Nones on the Rise" /> د SBNR د راولاړېدو لپاره یو بل احتمالي بیان، ژبنیز بیان دی. اووېن ټوماس هغه واقعیت څرګندوي چې معنوي غورځنګونه په انګلیسي او شمالي امریکایي هڅوبونو کې ځای په ځای کېدلو ته لېواله دي. په انګلیسي کې د «spirit – اروا» وییکي معنی د نورو ژبو په پرتله زښته محدوده ده او د انسان ټولو ځانګړو وړتیاوو او هڅوبي کارکړونو ته ویل کېږي. <ref>{{cite journal|last1=Thomas|first1=Owen|title=Spiritual but Not Religious: The Influence of the Current Romantic Movement|url=https://archive.org/details/sim_anglican-theological-review_summer-2006_88_3/page/398|journal=Anglican Theological Review|date=January 2006|volume=88|issue=3|page=398}}</ref> سره له‌دې، د سیوبهان چندلر په وینا، «دنني خدای» ته درناوی د شلمې پېړۍ یو مفهوم نه‌دی چې ریښه یې د ۱۹۶۰ز لسیزه ضد هڅوبي یا ۱۹۸۰ز لسیزې نوي پېر ته ورسېږي، بلکې معنویت داسې یو مفهوم دی چې د ټول تاریخ په اوږدو کې شتون لري.{{sfn|Chandler|2013}} == د SBNR ځانګړنې == === ضد بنسټي او شخصي === د ابي دې په وینا، ځیني هغه کسان چې پر دین نیوکه کوي، هغه سخت او سختګیره ویني او هغو داسې یوه لوري ته لېږدوي چې د ځان په ستایلو کې له آتیست او اګنوسټیک په څېر ګړنو څخه کار واخلي. د ډېریو خلکو په اند، SBNR یوازې د دین د ردلو په معنی نه‌ده، بلکې موخه یې  دا ده چې د دین په وسیله تحدیدېدل نه‌غواړي.<ref name="Ashgate">{{cite book|editor1-last=Day|editor1-first=Abby|title=Social identities between the sacred and the secular|url=https://archive.org/details/socialidentities0000unse|date=2013|publisher=Ashgate|location=Burlington|isbn=978-1-4094-5677-3|edition=New}}</ref> د لیندا مرکادانته څرګندونې له‌مخې، SBNR په ټوله کې د دیني باورونو پر وړاندې ضد-دوګماټیک دریځ نه‌نیسي. هغوی ادعا کوي چې باور یوازې دا نه چې نااړین دی، بلکې په بالقوه توګه مضر هم دی او یا کم تر کمه معنویت ته د رسېدو پر لاره ولاړ خنډ دی.{{sfn|Mercadante|2014}} د فیلیپ د. کېنېسن په وینا، تر مطالعي لاندې ډېري وګړي چې د SBNR په توګه پېژندل کېږي، د خپل شخصي معنویت او د یوه متداول دیني جوړښت غړیتوب ترمنځ یو تشنج احساسوي. ډېري یې تلوسناکي، فکري ازادي او دین ته د یوې تجربي تګلارې موندلو ته ارزښت ورکوي. ډېري تر هغو مخ‌ته ځي چې تنظیم شوی دین د معنویت اصلي دښمن ګڼي او ادعا کوي چې معنویت یو شخصي غبرګون او شخصي تجربه ده — نه یو عام دود دستور. «دیني»توب له یوه بنسټیز مفهوم سره په ملتیا کې څرګندېږي، چې په ټولیزه توګه د ابراهیمي دینونو له دود دستور سره تړاو لري: د عبادت په مراسمو کې ګډون، عشای رباني دود ترسره کول، د حانوکا شمعو روښانه کول. له‌دې سره په توپیره کې، «معنوي»توب د شخصي ریاض او شخصي پیاوړتیا موندنه ده چې د ژوندون له ډېرو ژورو هڅو سره اړیکه لري. د پایلې په توګه، په هغو هڅوبونو کې چې بنسټي جوړښتونو ته په ژور ډول د شک په سترګه ګوري او فردي ازادۍ او خپلواکۍ ته لوړ ارزښت ورکوي، معنویت تر ډېره بریده مثبت مفهومونه ترلاسه کړي دي، په داس حال کې چې دین په لا منفي بڼه لېدل کېږي.{{sfn|Kenneson|2015|p=5}} د رابرټ فولر په وینا، د SBNR ښکارنده کېدای شي د فکري پرمختګوالې او عرفاني تږې د ترکیب په توګه ځانګړې کړل شي، چې د جوړو شویو کلیساوو د تقوا زغم نه‌لري.{{sfn|Fuller|2001|p=12}} د رابرټ وُتنو په وینا، معنویت له کلیسا ته تګ او یا د کلیسا له اصولو څخه موافقت یا مخالفت څخه پورته څه دي. معنویت یوه لنډه ګړنه ده چې په لوېدیځې ټولنه کې د یوه وګړي او خدای ترمنځ اړیکې په هکله د غږېدو پر مهال کارول کېږي. د ډېريو خلکو لپاره، د دین او معنویت په هکله د هغو د تفکر څرنګوالی په قطعي توګه د هغه څه پر بنسټ لارښوونه مومي چې په خپله مذهبي ټولنه کې یې ویني او هغه ترسره کوي. د یوه لا ژور لیدلوري له‌مخې، د وګړي پېژندګلوي په‌کې شامله ده — پر خدای باندې د ګرانښت احساس؛ او دا احساس کېدای شي زیات او کم شي.{{sfn|Wuthnow|2007}} == سرچینې == lceg7auvtsufu1vwxbfnob1ccvnybbp 0 60400 368160 354638 2026-08-10T14:29:34Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368160 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''ماري ویټون کالکینز''' (/ˈkɔːlkɪnz, ˈkæl-/؛ ۱۸۶۳ مارچ ۳۰مه – ۱۹۳۰ فبروري ۲۶مه) یوه امریکایۍ فیلسوفه او ارواپوهه وه، چې د حافظې، خوب لیدلو او ځان د فلسفې په اړه یې تیورۍ وړاندې کړې او څېړنې یې کړې دي. مېرمن کالکینز په ۱۹۰۳ کال کې د ۵۰ هغو ارواپوهانو په نوملړ کې دولسم ځای خپل کړ چې له لوړې وړتیا برخمن وو، او نوموړې د هغې د هم‌تېنګانو لخوا غوره شوې وه. کالکینز د خپل ښځینه جنسیت له کبله د هاروارډ پوهنتون له لوري له دکتورا کولو څخه محرومه شوې وه. <ref>{{cite ANB|title=Calkins, Mary Whiton|first=Deborah|last=Johnson|url=http://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-2000140}}</ref> مېرمن کالکینز د ښځینه ارواپوهانو په تاریخ کې یوه مهمه او کلیدي څېره ده. نوموړې په وېلېزلي کالج کې د ښځو لپاره لومړنی رواني لابراتوار تاسیس کړ. هغه لومړنۍ ښځه وه چې د هاروارډ پوهنتون د ارواپوهنې پوهنځي د ټولو استادانو په متفقه ملاتړ سره یې د ارواپوهنې په برخه کې د دوکتورا لپاره ټول اړین مدارک پوره کړي وو، خو دغه پوهنتون له دې امله د هغې له غوره کولو انکار وکړ چې هاروارډ ښځې نه منلې. نوموړې بیا وروسته د امریکا د رواني ټولنې او د امریکا د فلسفې د ټولنې مشره شوه، او په دې توګه نوموړې لومړۍ ښځه وه چې د دواړو مشره شوه. هغې د څلورو لسیزو لپاره په وېلېزلي کالج کې ارواپوهنه او فلسفه تدریس کړه، او د هغه وخت ډېره برخه یې هلته او په هاروارډ پوهنتون کې پر څېړنو تېره کړه. == مخینه == ماري ویټون کالکینز د ۱۸۶۳ کال د مارچ په ۳۰مه د کونېکتېکټ ایالت په هارتفورډ ښار کې زیږېدلې وه. نوموړې د خپلې کورنۍ د اتو ماشومانو مشره وه. د هغې مور او پلار وولکوټ او چارلوټ ویټون کالکینز وو. ماري له خپلې کورنۍ سره نږدې وه. په ۱۸۸۰ کال کې له خپلې کورنۍ سره د میساچوسېټس ایالت نیوټن ښار ته د خپلو زده‌کړو پیلولو لپاره ولاړه او د خپل ژوند پاتې برخه یې هملته تېره کړه. د هغې نوره کورنۍ هم له نیویارک څخه میساچوسېټس ایالت ته کډه شوه، ځکه د هغې پلار، چې یو مشایخي کشیش و، هلته نوې دنده ترلاسه کړې وه.<ref name="Furumoto1980">{{Cite journal|title=Mary Whiton Calkins|url=https://archive.org/details/sim_psychology-of-women-quarterly_fall-1980_5_1/page/55|last=Furumoto|first=Laurel|date=1980|journal=Psychology of Women Quarterly|doi=10.1111/j.1471-6402.1980.tb01033.x|volume=5|pages=55–68}}</ref><ref name="Bumb">{{Cite web|last=Bumb|first=Jenn|title=Mary Whiton Calkins|year=n.d.|work=Women's Intellectual Contribution to the Study of Mind and Society|url=http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|access-date=3 November 2012|ref={{harvid|Bumb}}|archive-date=23 August 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|url-status=dead}}</ref><ref>Bumb, J. (n.d.). Mary whiton calkins. Retrieved from http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html |date=2000-08-23 }}</ref> دا چې د ماري پلار د خپلو ماشومانو د زده‌کړو په نظارت او څارنه کې فعال رول درلود او د هغې زده‌کړې یې پلان کړې وې، نوموړې له لیسې څخه تر فراغت سملاسي وروسته په کالج کې شامله شوه. په ۱۸۸۲ کال نوموړې سمیټ کالج ته د دویم کال د محصلې په توګه داخله شوه او هلته یې یو کال زده‌کړه وکړه. په ۱۸۸۳ کال کې یې د خپلې خور له مړینې وروسته له کالج څخه یو کال رخصت واخیست او له ځان سره یې زده‌کړې کولې. له کالج څخه د رخصتۍ پر وخت یې په یوناني ژبه کې خصوصي زده‌کړې وکړې. د دغه کال په اوږدو کې هغې خپلو دوو وروڼو ته هم روزنه ورکړه. په ​​۱۸۸۴ کال کې بېرته سمیټ کالج ته ستنه شوه ترڅو په کلاسیک ادب او فلسفه کې د فراغت سند ترلاسه کړي.<ref name="faculty.frostburg.edu">DiFebo, H. (n.d). Psyography: Mary whiton calkins. Retrieved from http://faculty.frostburg.edu/mbradley/psyography/marywhitoncalkins.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023214702/http://faculty.frostburg.edu/mbradley/psyography/marywhitoncalkins.html |date=2016-10-23 }}</ref> له فراغت وروسته نوموړې او د هغې کورنۍ اروپا ته اتلس میاشتنی سفر وکړ، او نوموړې وتوانېده چې پر لیپزګ، ایټالیا او یونان راوګرځي. دا چې نوموړې په کلاسیک ادب کې تحصیل کاوه، له فرصتونو څخه یې ګټه واخیسته او څو میاشتې یې پر سفرونو او د عصري یوناني او کلاسیک ادب پر زده‌کړه او مطالعه تېرې کړې. کله چې میساچوسېټس ته راستنه شوه، پلار یې د وېلېزلي کالج له رییس سره یوه لیدنه ترتیب کړه. دا په بشپړه توګه د ښځو کالج و او په دغه لیدنه کې یې د یوناني ژبې په څانګه کې د هغې لپاره د تدریس د دندې په اړه خبرې وکړې. هغې بیا هلته د دریو کلونو لپاره لومړی د روزونکې په توګه او بالاخره د ښوونکې په توګه کار وکړ. د فلسفې په څانګه کې یوه پروفیسور د مېرمن کالکینز عالي تدریس ته متوجه شو او هغې ته یې د ارواپوهنې د تدریس لپاره یو پوزېشن وړاندیز کړ، کوم چې د فلسفې د څانګې نصاب ته نوی داخل شوی و. کالکینز د یوه بېړني حالت په توګه دا وړاندیز ومانه او هیله یې څرګنده کړه چې وبه کړای شي په یوه کال کې ارواپوهنه مطالعه کړي.<ref name=":4">Christopher Green (Producer). (n.d.). Katharine Milar on the first woman president of the APA, Mary Whiton Calkins. [Audio podcast]. ''This week in the history of psychology.'' Retrieved from http://www.yorku.ca/christo/podcasts/</ref> که څه هم ښځو د هغه وخت په کالجونو کې د زده‌کړو او تدریس لپاره ډېر تعلیمي فرصتونه لرل، خو مېرمن کالکینز لاهم په دې ډګر کې د جنسیت له ستونزې سره مخ وه او د ارواپوهنې په برخه کې د ډیګرۍ ترلاسه کولو لپاره یې ډېر انتخابونه په مخ کې نه لرل. هغې په میشیګان پوهنتون کې له جان ډیوي سره، په ییل پوهنتون کې له جورج ټرمبول لاډ سره، په کلارک پوهنتون کې له ګرانویل سټینلي هال سره، او په هاروارډ پوهنتون کې له ویلیم جیمز سره د ارواپوهنې د پروګرامونو پر لوستلو فکر کاوه. هغې په یوه لابراتواري چاپېریال کې له زده‌کړې سره لېوالتیا لرله، هغه ځانګړتیا چې یوازې کلارک پوهنتون او هاروارډ پوهنتون په هغه وخت کې لرله. نوموړې احتمالا په نیوټن کې د هغې کور ته د نږدې‌والي له امله په هاروارډ پوهنتون کې د داخلېدو غوښتنه وکړه. که څه هم هاروارډ پوهنتون مېرمنو ته اجازه نه ورکوله چې هلته زده‌کړې وکړي، خو هغې ته یې د نوموړې د پلار او د وېلېزلي کالج د مشر له غوښتنې وروسته اجازه ورکړه چې په لیکچرونو کې یې ګډون وکړي. کالکینز پرېکړه وکړه چې په هاروارډ انیکس یا الحاقیه (مخکې راډکلیف کالج) کې ټولګي واخلي، چې د جوزیه رویس لخوا تدریس پکې کېده.<ref name="NoName2">{{cite web|title=Mary Whiton Calkins|work=4000 years of women in science|url=http://www.astr.ua.edu/4000WS/CALKINS.html|access-date=3 November 2012}}</ref> == مسلکي ژوند == مېرمن کالکینز په خپل مسلک "ارواپوهنه او فلسفه" دواړو برخو کې څلور کتابونه او له سلو ډېرې علمي مقالې خپرې کړې دي. نوموړې د حافظې په برخه کې او وروسته بیا د ذاتي یا د ځان د فلسفې په مفهوم کې لېوالتیا لرله. نوموړې د ارواپوهنې په برخه کې د خپلو مهارتونو او کمالونو او د لاسته راوړنو لپاره د هغې د مبارزې له کبله خورا مشهوره ده. وروسته له هغه چې د هاروارډ پوهنتون له لوري رد شوه، هغې د مساواتو لپاره خپل کار او هڅو ته دوام ورکړ.<ref>{{Cite web|date=March 2011|title=American Psychological Association|url=http://www.apa.org/pi/women/resources/newsletter/2011/03/mary-calkins.aspx|website=American Psychological Association}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|last=Calkins|first=Mary Whiton|url=http://content.apa.org/books/11401-002|title=A history of psychology in autobiography|date=1930|publisher=Clark University Press; Russell & Russell/Atheneum Publishers|isbn=084620097X|editor-last=Murchison|editor-first=C.|volume=I|pages=31–62|language=en|chapter=Mary Whiton Calkins|doi=10.1037/11401-002}}</ref> په ۱۹۰۳ کال کې کالکینز د ۵۰ مشهورو او تکړه ارواپوهانو په نوملړ کې دولسم ځای درلود، هغه لاسته راوړنه چې جیمز مکین کټل پکې له لسو ارواپوهانو وغوښتل چې خپل امریکايي همکاران د وړتیا له مخې رتبه بندي کړي.<ref name="Furumoto">{{cite book|last=Furumoto|first=L.|title=Women in psychology : a bio-bibliographic sourcebook|publisher=Greenwood Press|year=1990|isbn=978-0313260919|editor-last=O'Connell|editor-first=Agnes N.|edition=1. publ.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/womeninpsycholog0000unse/page/57 57&ndash;59]|chapter=Mary Whiton Calkins|editor2-last=Russo|editor2-first=Nancy Felipe|chapter-url=https://archive.org/details/womeninpsycholog0000unse/page/57|chapter-url-access=registration}}</ref> == شخصي ژوند == مېرمن کالکینز د ارواپوهنې په برخه کې له ونډې او کارونو هاخوا، د ښځو د حقونو یوه لېواله ملاتړې هم وه. کالکینز یوه ښځینه رایه ورکوونکې وه – او د ښځو د رایې ورکولو د حق لپاره په مبارزه کې فعاله وه، او مخالفت یې کاوه چې "په یوه ډیموکراتیک هېواد کې چې د خپلو وګړو د رایې له لارې اداره کېږي، او د ښځو د زده‌کړو اصولو او عمل ته په پام، د جنسیت د توپیر پر بنسټ دا توپیر مصنوعي او غیر منطقي دی." کالکینز یوه سوله غوښتونکې او د امریکا د مدني آزادیو د اتحادیې غړې وه. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په وېلېزلي کې د هغې د دندې پر مهال یې یو همکار د سوله‌ییزو نظریاتو لرلو له امله له دندې ګوښه شو. کالکینز هم خپله استعفا وړاندې کړه او ویې ویل چې نوموړې هم د هغه همکار په څېر نظریات لري چې له دندې ګوښه شوی، مګر له وېلېزلي کالج څخه د هغې استعفا د کالج د مشر یا بورډ لخوا ونه منل شوه.<ref name=":52">{{Cite book|last=Calkins|first=Mary Whiton|url=http://content.apa.org/books/11401-002|title=A history of psychology in autobiography|date=1930|publisher=Clark University Press; Russell & Russell/Atheneum Publishers|isbn=084620097X|editor-last=Murchison|editor-first=C.|volume=I|pages=31–62|language=en|chapter=Mary Whiton Calkins|doi=10.1037/11401-002}}</ref> کالکینز په وېلېزلي کالج کې ۴۰ کاله د استادې یا علمي غړې په توګه دنده ترسره کړه او بالاخره په ۱۹۲۹ کال کې تقاعد شوه. کالکینز په ۱۹۳۰ کال کې د څلورو کتابونو او تر ۱۰۰ زیاتو علمي مقالو له لیکلو وروسته مړه شوه، چې اثار یې د ارواپوهنې او فلسفې په برخو کې په مساوي ډول وېشل شوي دي.<ref name="Furumoto2">{{cite book|last=Furumoto|first=L.|title=Women in psychology : a bio-bibliographic sourcebook|publisher=Greenwood Press|year=1990|isbn=978-0313260919|editor-last=O'Connell|editor-first=Agnes N.|edition=1. publ.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/womeninpsycholog0000unse/page/57 57&ndash;59]|chapter=Mary Whiton Calkins|editor2-last=Russo|editor2-first=Nancy Felipe|chapter-url=https://archive.org/details/womeninpsycholog0000unse/page/57|chapter-url-access=registration}}</ref> == سرچینې == twe7pxcwqrgecdxs0aowff47ea2rmub 0 60463 368128 366432 2026-08-10T13:42:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368128 wikitext text/x-wiki '''د ځمکې عمر''' ۴.۵۴ ± ۰.۰۵ میلیارده کاله (۴.۵۴ × ۱۰^۹ کاله ± ۱٪) اټکل کېږي. دغه عمر ښايي د ځمکې د اکرېشن [د ځمکې اکرېشن په یوه اوږدمهالې دوره کې د طبیعي قوتونو له امله د ځمکې تدریجي پراختیا ته ویل کېږي]، هستې جوړېدو یا هغې مادې عمر وښيي چې ځمکه ترې جوړه شوې ده. د عمر دغه اټکل د اسماني ډبرینو توکو د راډیومټريکې عمر ټاکنې په مرسته د ترلاسه شویو شواهدو پر بنسټ شوی او د ځمکنیو او سپوږمیزو ډبرینو بېلګو له تر ټولو لرغونو راډیومټریکو عمرونو سره مطابقت لري.<ref name="USGS1997">{{cite web|date=1997|title=Age of the Earth|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|publisher=U.S. Geological Survey|access-date=2006-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|archive-date=23 December 2005|url-status=live}}</ref><ref name="Dalrymple 2001 205–221">{{cite journal|last=Dalrymple|first=G. Brent|author-link=Brent Dalrymple|title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved|journal=Special Publications, Geological Society of London|date=2001|volume=190|issue=1|pages=205–221|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14|bibcode=2001GSLSP.190..205D|s2cid=130092094}}</ref><ref>{{cite journal|author=Manhesa, Gérard|author2=Allègre, Claude J.|author3=Dupréa, Bernard|author4=Hamelin, Bruno|name-list-style=amp|title=Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics|url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1980-05_47_3/page/370|author-link2=Claude Allègre|journal=[[Earth and Planetary Science Letters]]|date=1980|volume=47|issue=3|pages=370–382|doi=10.1016/0012-821X(80)90024-2|bibcode=1980E&PSL..47..370M}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Braterman|first=Paul S.|magazine=Scientific American|year=2013|title=How Science Figured Out the Age of Earth|url=http://www.scientificamerican.com/article/how-science-figured-out-the-age-of-the-earth/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412054317/http://www.scientificamerican.com/article/how-science-figured-out-the-age-of-the-earth/|archive-date=2016-04-12}}</ref><ref>{{cite book|last=Hedman|first=Matthew|title=The Age of Everything|chapter=9: Meteorites and the Age of the Solar System|pages=142–162|publisher=University of Chicago Press|year=2007|isbn=9780226322940|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ciMyFqO--VMC&q=The+age+of+everything|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214145555/https://books.google.com/books?id=ciMyFqO--VMC&printsec=frontcover&dq=The+age+of+everything&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSz5OSpJLNAhVm2oMKHVKVAyQQ6AEIHTAA#v=onepage&q=The%20age%20of%20everything&f=false|archive-date=2018-02-14}}</ref> د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د راډیومټریکې عمر ټاکنې د پراختیا په دوام په یورانیم لرونکو منرالونو یا کاني توکو کې د سرپو اندازه‌ګیرۍ وښوده چې د ځینو لرغونوالی څه باندې یو میلیارد کاله دی. تر ټولو لرغوني منرالونه چې تر دې مهاله څېړل شوي – په لوېديځه استرالیا کې د جک هیلز کوچني «زیرکون» منرالونه دي – چې لږ تر لږه ۴.۴۰۴ میلیارده کاله لرغونوالی لري. د کلسیم-المونیم لرونکي عناصر تر ټولو لرغوني جامد عناصر دي چې په لمریز نظام کې دننه په اسماني ډبرو کې جوړ شوي دي – ۴.۵۶۷ میلیارده کاله لرغونوالی لري چې د لمریز نظام د عمر لپاره یوه کمه محدوده وړاندې کوي.<ref name="Boltwood">{{cite journal|last=Boltwood|first=B. B.|author-link=Bertram Boltwood|title=On the ultimate disintegration products of the radio-active elements. Part II. The disintegration products of uranium|journal=American Journal of Science|date=1907|volume=23|pages=77–88|doi=10.2475/ajs.s4-23.134.78|issue=134|s2cid=131688682|url=https://zenodo.org/record/1450152}}For the abstract, see: {{cite book|date=1907|title=Chemical Abstracts|pages=817|publisher=American Chemical Society|url=https://books.google.com/books?id=1su2AAAAIAAJ&pg=PA817|access-date=2008-12-19|location=New York, London|author1=Chemical Abstracts Service, American Chemical Society}}</ref><ref name="nature409">{{cite journal|author=Wilde, S. A.|author2=Valley, J. W.|author3=Peck, W. H.|author4=Graham C. M.|title=Evidence from detrital zircons for the existence of continental crust and oceans on the Earth 4.4 Gyr ago|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-01-11_409_6817/page/175|journal=Nature|date=2001-01-11|volume=409|pages=175–178|doi=10.1038/35051550|pmid=11196637|issue=6817|bibcode=2001Natur.409..175W|s2cid=4319774}}</ref><ref>{{cite web|author=Valley, John W.|author2=Peck, William H.|author3=Kin, Elizabeth M.|url=http://www.geology.wisc.edu/outcrop/99/99_pdfs/iso_topics.pdf|date=1999|title=Zircons Are Forever|work=The Outcrop, Geology Alumni Newsletter|pages=34–35|publisher=University of Wisconsin-Madison|access-date=2008-12-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226123751/http://www.geology.wisc.edu/outcrop/99/99_pdfs/iso_topics.pdf|archive-date=2009-02-26}}</ref><ref>{{cite journal|author=Wyche, S.|author2=Nelson, D. R.|author3=Riganti, A.|title=4350–3130 Ma detrital zircons in the Southern Cross Granite–Greenstone Terrane, Western Australia: implications for the early evolution of the Yilgarn Craton|journal=Australian Journal of Earth Sciences|date=2004|volume=51|issue=1|pages=31–45|doi=10.1046/j.1400-0952.2003.01042.x|bibcode=2004AuJES..51...31W}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1073950|date=Sep 2002|author=Amelin, Y|author2=Krot, An|author3=Hutcheon, Id|author4=Ulyanov, Aa|title=Lead isotopic ages of chondrules and calcium-aluminum-rich inclusions|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-09-06_297_5587/page/1678|volume=297|issue=5587|pages=1678–83|issn=0036-8075|pmid=12215641|journal=Science|bibcode=2002Sci...297.1678A|s2cid=24923770}}</ref><ref name="nature436">{{cite journal|display-authors=4|author=Baker, J.|author2=Bizzarro, M.|author3=Wittig, N.|author4=Connelly, J.|author5=Haack, H.|title=Early planetesimal melting from an age of 4.5662 Gyr for differentiated meteorites|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-25_436_7054/page/1127|journal=Nature|date=2005-08-25|volume=436|pages=1127–1131|doi=10.1038/nature03882|pmid=16121173|issue=7054|bibcode=2005Natur.436.1127B|s2cid=4304613}}</ref> داسې فرض کېږي چې د ځمکې اکرېشن یا تدریجي ډېرښت د کلسیم-المونیم لرونکو عناصرو او اسماني ډبرو تر جوړېدو وروسته په پیوست ډول پیل شو. دا چې تر دې دمه د دغه اکرېشن وخت مشخص نه دی او د اکرېشن د وړاندوېینې بېلابېل ماډلونه له څو میلیونو څخه تر شاوخوا ۱۰۰ میلیونو کالونو پورې بېلابېل دي، نو د ځمکې او ډېرو لرغونو ډبرو تر منځ د عمري یا سني توپیر ټاکل ستونزمن کار دی. د دې تر څنګ د هغو لرغونو ډبرو دقیق عمر ټاکل هم ستونزمن دي چې د ځمکې پر سطحه پرتې دي، ځکه دا ډبرې داسې کاني توکي لري چې عمرونه یې احتمالاً له یو بل سره توپیر لري. == د اوسنیو ځمک‌پوهنیزو مفاهیمو پراختیا == د پوړونو څېړنې – د ډبرو او ځمکې طبقه‌بندي – طبیعت‌پوهانو ته دا پوهه په لاس ورکوي چې ښايي ځمکې د خپل ژوند په اوږدو کې ډېر بدلونونه تجربه کړي وي. په دغو طبقو کې د ناپېژاندو موجوداتو داسې فوسیلي پاتې‌شوني وو چې له امله یې ځینو څېړونکو د ارګانېزمونو یا ژوندیو موجوداتو پرمختګ له یوې طبقې څخه بلې طبقې ته وباله.<ref>{{cite book|first=Charles, Sir|last=Lyell|author-link=Charles Lyell|date=1866|title=Elements of Geology; or, The Ancient Changes of the Earth and its Inhabitants as Illustrated by Geological Monuments|edition=Sixth|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=pbkQAAAAIAAJ|access-date=2008-12-19|publisher=D. Appleton and company}}</ref><ref name="stiebing">{{cite book|first=William H.|last=Stiebing|date=1994|title=Uncovering the Past|publisher=Oxford University Press US|isbn=978-0-19-508921-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/uncoveringpasthi00stie}}</ref> نیکولاس سټینو د لومړنیو طبیعت‌پوهانو له ډلې و چې په اوولسمه پېړۍ کې یې د فوسیلي پاتې‌شونو او پوړونو تر منځ اړیکه ومونده. د ښاغلي سټینو د څېړنو په پایله کې د پوړ پوهنې مفاهیم رامنځته شول. په ۱۷۹۰یمه لسیزه کې ویلیم سمېټ دا فرضیه مطرح کړه چې که په دوو بېلابېلو ځایونو کې دوې ډبرینې طبقې داسې فوسیلونه ولري چې سره ورته وي، ډېر احتمال شته چې د دغو طبقو عمر هم مساوي وي. د سمېټ شاګرد «جان فیلیپس» په همدې طریقه د ځمکې عمر شاوخوا ۹۶ میلیونه کاله محاسبه کړ.<ref name="Brookfield">{{cite book|first=Michael E.|last=Brookfield|date=2004|title=Principles of Stratigraphy|url=https://archive.org/details/principlesofstra0000broo|page=[https://archive.org/details/principlesofstra0000broo/page/116 116]|publisher=Blackwell Publishing|isbn=978-1-4051-1164-5}}</ref><ref>{{cite web|last=Fuller|first=J. G. C. M.|date=2007-07-17|publisher=The Geological Society|work=Geoscientist|access-date=2008-12-19|url=http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/features/page1017.html|title=Smith's other debt, John Strachey, William Smith and the strata of England 1719–1801|archive-url=https://web.archive.org/web/20081124213722/http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/features/page1017.html|archive-date=24 November 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Burchfield|first=Joe D.|title=The age of the Earth and the invention of geological time|journal=Geological Society, London, Special Publications|date=1998|volume=143|issue=1|pages=137–143|doi=10.1144/GSL.SP.1998.143.01.12|bibcode=1998GSLSP.143..137B|citeseerx=10.1.1.557.2702|s2cid=129443412}}</ref> د ۱۸مې پېړۍ په منځنیو کلونو کې طبیعت‌پوه «میخایل لومونوسف» وویل چې ځمکه له نورو کایناتو څخه جلا او تر هغو څو زره کاله مخکې رامنځته شوې ده. د لومونوسوف لیدلوري تر ډېره پر حدس او ګومان ولاړ وو. په ۱۷۷۹ کال کې «کنټ ډو بوفون» هڅه وکړه چې د یوه ازمېښت په مرسته د ځمکې د عمر لپاره یو شمېر وټاکي: ده یوه کوچنۍ کره جوړه کړه چې د جوړښت له پلوه ځمکې ته ورته وه او بیا یې د هغې د سړېدو کچه اندازه کړه. په دې توګه یې اټکل وکړ چې ځمکه شاوخوا ۷۵۰۰۰ کاله لرغونوالی لري. == لومړني محاسبات == په ۱۸۶۲ کال کې فزیک‌پوه «ویلیم ټامسون» داسې محاسبات خپاره کړل چې د ځمکې عمر یې د ۲۰ او ۴۰۰ میلیونو کلونو تر منځ وټاکه. ده فرض وکړ چې ځمکه د یوه بشپړ مذاب یا ویلي شوي جسم په ډول جوړه شوې ده او هغه موده یې وټاکله چې اوسنۍ اندازې ته د سطحې د نږدې تودوخې د راټیټېدو لپاره ورته اړتیا وه. د ټامسون محاسبات د راډیو اکټیوي تنزل له لارې تولید شوې تودوخه یا هم د ځمکې هغه داخلي لېږدېدونکې تودوخه په پام کې نه نیسي چې له امله یې د پورتني پوښ تودوخه د اوږد مهال لپاره لوړه پاتې کېږي او په قشر کې حرارت د ډېرې مودې لپاره ساتل کېږي. د ټامسون اټکلونه د لمر په اړه لا ډېر محدود وو چې بنسټ یې د خروجي تودوخې اټکلونه او هغه تیوري وه چې لمر خپله انرژي له جاذبوي سقوط څخه ترلاسه کوي؛ ټامسون اټکل وکړ چې لمر شاوخوا ۲۰ میلیونه کاله عمر لري.<ref name="England et al 2007">{{cite journal|author=England, P.|author2=Molnar, P.|author3=Righter, F.|title=John Perry's neglected critique of Kelvin's age for the Earth: A missed opportunity in geodynamics|journal=GSA Today|date=January 2007|volume=17|issue=1|pages=4–9|doi=10.1130/GSAT01701A.1|doi-access=free}}</ref><ref>Dalrymple (1994) pp. 14–17, 38</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=s4AWPFdyrWIC|title=Lord Kelvin and the Age of the Earth|last=Burchfield|first=Joe D.|date=1990-05-15|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226080437|pages=69 ff|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214145555/https://books.google.com/books?id=s4AWPFdyrWIC|archive-date=2018-02-14}}</ref><ref>{{cite journal|year=2000|title=Kelvin's age of the Earth paradox revisited|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=105|issue=B6|pages=13155–13158|bibcode=2000JGR...10513155S|doi=10.1029/2000JB900028|last1=Stacey|first1=Frank D.|doi-access=free}}</ref> د «چارلز لیل» په څېر ځمک‌پوهانو ته دا ډېره سخته وه چې د ځمکې لپاره دې دومره لنډ عمر ومني. بیولوژېستانو ته حتا ۱۰۰ میلیونه کاله هم ډېر کم ښکارېدل او ورته د منلو وړ نه وو. د چارلز ډاروین د تکامل په تیورۍ کې د وراثت د ناڅاپي بدلونونو او ټولیز انتخاب پروسې ډېر وخت ته اړتیا لري او په‌خپله ډاروین هم ویلي چې د ټامسون اټکلونه کافي څرګندونې نه ښکاري. د اوسنۍ بیولوژۍ له مخې د ژوند له پیل څخه تر نن پورې ټول تکاملي تاریخ له ۳.۵ تر ۳.۸ میلیارده کاله مخکې رامنځته شوی او لکه څرنګه چې د ځمک‌پوهنې په تاریخ ټاکنه کې هم ښودل شوي، دا هغه موده ده چې د ټولو ژوندیو موجوداتو له وروستي نړیوال ګډ نیکه څخه تېره شوې ده.<ref>''Origin of Species'', Charles Darwin, 1872 edition, [http://darwin-online.org.uk/Variorum/1872/1872-286-dns.html page 286]</ref><ref name="Oldest Fossil Found">{{cite news|last=Borenstein|first=Seth|date=November 13, 2013|title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom|url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html|work=[[Excite (web portal)|Excite]]|location=Yonkers, NY|publisher=[[Mindspark Interactive Network]]|agency=[[Associated Press]]|access-date=2015-03-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html|archive-date=June 29, 2015}})</ref> د ډاروین ستر مدافع «توماس هاکسلي» په ۱۸۶۹ کال کې په یوه لېکچر کې د ټامسون محاسبات وننګول او ویې ویل چې دا محاسبات په‌خپله دقیق ښکاري، خو پر ناسمو فرضیاتو ولاړ دي. فزیک‌پوه «هرمان فون هلمهولټز» په ۱۸۵۶ کال کې او ستوري پېژندونکي «سیمون نیوکمب» په ۱۸۹۲ کال کې د دغه بحث په اړه خپل محاسبات په ترتیب سره ۲۲ میلیونه او ۱۸ میلیونه کاله وړاندې کړل: دوی په خپلواک ډول هغه موده محاسبه کړه چې په لړ کې یې لمر له هغه ګاز او ګرد څخه چې ترې جوړ شوی دی، د اوسنۍ روښنایۍ حالت او قطر ته را متراکم کېږي. د دوی اندازو د ټامسون له محاسباتو سره مطابقت درلود. له دې سره سره، دوی فرض وکړ چې لمر یوازې د خپل جاذبوي انقباض له تودوخې څخه ځلېږي. تر هغه مهاله لا علم د لمر د اتومي پیوستون پروسه نه وه پېژندلې.<ref name="Dal14-17">Dalrymple (1994) pp. 14–17</ref> نورو ساینس‌پوهانو هم د ټامسون شمېرې تایید کړې. د چارلز ډاروین زوی «جورج ډاروین» چې ستوری پېژندونکی و، وویل چې ځمکه او سپوږمۍ د پیدايښت په لومړیو ورځو کې چې دواړه ویلې شوې وې، له یو بل څخه جلا وې. ښاغلي جورج ډاروین د جزر او مدي اصطحکاک وخت محاسبه کړ او د ځمکې اوسنۍ ۲۴ ساعته ورځ یې ترلاسه کړه. د ده ۵۶ میلیون کاله شمېر نور داسې شواهد زیات کړل چې د ټامسون د سموالي ښکارندوی وو.<ref>[[Paul J. Nahin]] (1985) [http://ieeexplore.ieee.org/xpl/articleDetails.jsp?arnumber=4321749 Oliver Heaviside, Fractional Operators, and the Age of the Earth], [[IEEE Transactions on Education]] E-28(2): 94–104, link from [[IEEE Explore]]</ref> تر ټولو وروستی اټکل چې ټامسون په ۱۸۸۷ کال کې وړاندې کړ دا و چې: "لرغونوالی یې څه باندې ۲۰ میلیونه او څه کم ۴۰ میلیونه کاله دی او احتمالاً د ۲۰ او ۴۰ منځ ته ډېر نږدې دی". په ۱۸۹۹ او ۱۹۰۰ کلونو کې «جان جولي» هغه چټکتیا محاسبه کړه چې په هغې کې باید سمندرونو د شړېدو د پروسو په پایله کې مالګه راټوله کړې وای او ویې ښوده چې سمندرونه له شاوخوا ۸۰ تر ۱۰۰ میلیونه کاله لرغونوالی لري.<ref>Dalrymple (1994) pp. 14, 43</ref> == سرچينې == qvee1bcn2dj8ci3oom4y65xi4iveti3 0 60738 368149 364746 2026-08-10T14:07:03Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368149 wikitext text/x-wiki «ډونا اينيس ډي ازبا جی وای ريمیرز ډی سانتالينا» چې شهرت يې د «Sor Juana Inés de la Cruz[a] OSH» په نوم موندلی و (۱۲ نومبر ۱۶۴۸ – ۱۷ اپريل ۱۶۹۵ز کال) يوه مکسيکويي ليکواله، فيلسوفه، کمپوزره او د «باروک» د پړاو شاعره وه، همدا راز د «هيرونوميتي» راهبه وه. د هسپانيې د زرين پير د واقعي استادې په توګه هغې د «The Tenth Muse» (لسمه الهام ورکونکې) يا «د امريکا عنقا» لقبونه خپل کړل، دا ځکه چې اټکلاً نوموړې د هسپانوي امریکا په ټول تاريخ کې تر ټولو بريالۍ ليکواله او د «مذهبي امريت» له ايرو څخه راپورته شوې لمبه وه.<ref name="Gobernación">{{Cite web|last=Gobernación|first=Secretaría de|title=Conoce más acerca de Sor Juana Inés de la Cruz|url=http://www.gob.mx/segob/articulos/conoce-mas-acerca-de-sor-juana-ines-de-la-cruz?idiom=es|access-date=2021-07-01|website=gob.mx|language=es}}</ref><ref name=":5">Murray, Stuart (2009). The Library: An Illustrated History. Chicago: [[Skyhorse Publishing]]. {{ISBN|978-0-8389-0991-1}}.</ref> «سور جوانا» د مکسيکو د استعماري پړاو پر مهال ژوند کړی، له همدې امله يې هم د لومړيو هسپانوي ادبياتو او تر څنګ يې د هسپانوي زرين پړاو له پراخوادبياتو سره مرسته کړې. له دې امله چې په کم عمرۍ کې يې په مطالعه پيل کړی و، «سور جوانا» په لاتيني ښه پوهېده او په «ناهواټل» کې يې ليکنې کړي، په لس کلنۍ کې د خپلو فلسفيانه اندونو له امله مشهوره شوه. سور جوانا په خپل کتابتون کې په خپله زده کړې وکړې چې تر ډېره بريده يې دا کتابتون له خپل نېکه په ميراث وړی و. په ۱۶۶۷ز کال کې د راهبۍ د چارو له پيلولو وروسته، سور جوانا د شعر او نثر په ليکلو پيل وکړ، د هغې په موضوعاتو کې مينه، ښځمنپالنه او دين شامل و. هغې د خپل رهبانيت ځای په يو تالار بدل کړ چې د نوې هسپانیې ښځينه نخبه پوهانې به ورته راتلې، په دې پوهانو کې «ډونا الينورا ډيل کاريټو»، «د مانسيرا مارچيونيس» او د «پايډيس ډي ناوا» «کاونټيس»  «ډونا ماريا لويس ګونزاګا» چې د نيو سپين د نائيب الحکومة (وایسرای) مېرمن هم وه په دوی کې شاملې وې. له ښځو څخه د سړيو په کرکه او د سړيو په دوه مخکې د هغې نيکې د دې لامل ګرځېده چې د «پيوذلا» پادري هغه وغندي، په ۱۶۹۴ز کال کې هغه اړ کړای شوه چې د خپلو کتابونو ټولګه وپلوري او خپله توجه له بې وزلو سره مرستې ته واړوي. يو کال وروسته مړه شوه، هغه مهال چې د خپلې خور درملنه یې کوله په وبا اخته شوې وه.  <ref>TOWNSEND, C. (2015). SOR JUANA'S NAHUATL. Le Verger – bouquet VIII, September 2015 [http://cornucopia16.com/wp-content/uploads/2015/06/Camilla-Townsend1.pdf].</ref><ref name="A&E Television Networks">{{cite web|title=Sor Juana Ines de la Cruz Biography|url=http://www.biography.com/people/sor-juana-in%C3%A9s-de-la-cruz-38178|website=Biography.com|publisher=A&E Television Networks|access-date=11 March 2017}}</ref><ref name="mexonline.com">{{cite web|title=Sor Juana Ines de La Cruz, famous women of Mexico|url=http://www.mexonline.com/history-sorjuana.htm|website=Mexonline.com|access-date=11 March 2017|archive-date=2 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602022207/http://www.mexonline.com/history-sorjuana.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Baroque Times in Old Mexico: Seventeenth-Century Persons, Places, and Practices|last=Leonard|first=Irving A.|date=1960|publisher=University of Michigan Press|isbn=9780472061105|edition=12th|pages=191–192|language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/humanities/ap-art-history/later-europe-and-americas/enlightenment-revolution/a/cabrera-portrait-of-sor-juana-ins-de-la-cruz|title=Cabrera, Portrait of Sor Juana Inés de la Cruz|website=Khan Academy|language=en|access-date=2019-12-05}}</ref><ref name=":18">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1072584/Manuel-Fernandez-de-Santa-Cruz|title=Manuel Fernandez de Santa Cruz, bishop of Puebla|website=Encyclopædia Britannica|access-date=2016-04-15}}</ref><ref>{{cite web|last1=Stephanie|first1=Merrim|title=Sor Juana Ines de la Cruz|url=https://www.britannica.com/biography/Sor-Juana-Ines-de-la-Cruz|website=Encyclopædia Britannica|access-date=11 March 2017}}</ref> له اکاډميکو بحثونو څخه د سلګونو کلونو لپاره له وتلو وروسته، د نوبل جايزې ګټونکي «اوکټاوي پاز» په عصري وختونو کې يو ځل بيا د «سور جوانا» اهميت پر ځای کړ.  اوسمهال پوهان نوموړې د «پروټو فيمينسټ» (د ښځمنپالنې د حقيقي پړاو له پيل کېدو مخکې د ښځمنپالنې پلوۍ) په توګه معرفي کوي او نوموړې د نيواک، زده کړې د حقوقو، ښځو د مذهبي واک او ليکوالي د ښځمنپالنې د پلوۍ د بېلګو په موضوعاتو په اړند د ژونديو بحثونو موضوع ده.  <ref name=":8">{{cite book|title=The Routledge Research Companion to the Works of Sor Juana Inéz de la Cruz|last1=Bergmann|first1=Emilie L.|last2=Schlau|first2=Stacey|date=2017|publisher=Routledge|isbn=9781317041641}}</ref> == ژوند == === د ژوند لومړي کلونه === ډونا اينيس ډي ازبا جی وای ريمیرز ډی سانتالينا د مکسيکو د ښار سره نژدې د «سان ميګويل نيپانټلا» کې زېږېدلې وه (اوس دا سيمه د نيپانټلا ډي سور جوانا اينيس ډي لا کروز په نوم يادېږي). د پلار نسب يې هسپانوي او د مور يې مکسيکويي و، «اينس» په همدې سبب «کريوالا» بلل کېږي. نوموړې د «Don Pedro Manuel de Asuaje y Vargas-Machuca » نامشروع بچی و، څوک چې يو اسپانوي افسر و، مور يې «Doña Isabel Ramírez de Santillana y Rendón » يوه شتمنه «کريوالا» وه، څوک چې د مکسيکو ښار سره نژدې د «پانويا» په هغه سيمه کې اوسېده چې تر ټولو زيات اسپانوي ژبي پکې ژوند کوي. نوموړې ته د ۱۶۵۱ز کال د ديسمبر په دویمه نېټه د تعميد غسل ورکړل شو او د «اينيس» نوم پرې کېښودل شو (جوانا يې له نوم سره هغه مهال زيات کړای شو، کله چې هغه د راهبۍ پړاو ته داخله شوه)، د تعميدي غسل په سجل کې د کليسا د لور په توګه معرفي شوې ده. د هغې نوم «اينيس» د هغې د مورنۍ ترور « ''Doña'' Inés Ramírez de Santillana » له نوم څخه اخستل شوی دی، چا چې بيا په خپل وار سره دا نوم د خپلې اندلسي نيا « ''Doña'' Inés de Brenes » څخه اخستی و. اينس نوم د دوی په ترلو کې هم موجود و « cousin Doña Inés de Brenes y Mendoza »، هغې د لومړي امريکايي الاصله شاعر «Antonio de Saavedra Guzmán» سره واده کړی و، هغه لومړی امريکايي شاعر و چې آثار يې چاپ شوي وو. <ref>{{Cite journal|last=Kennett|first=Frances|date=May 2003|title=Sor Juana and the Guadalupe|url=https://archive.org/details/feminist-theology_2003-05_11_3/page/307|journal=Feminist Theology|volume=11|issue=3|pages=307–324|doi=10.1177/096673500301100305|s2cid=144363376}}</ref><ref>{{Cite web|last=Cervantes|first=Biblioteca Virtual Miguel de|title=La Fe de bautismo de "Inés hija de la iglesia" de Sor Juana|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/la-fe-de-bautismo-de-ines-hija-de-la-iglesia-de-sor-juana-774883/html/7661e678-bc4d-467d-ab62-6756ac7edbb0_2.html|access-date=2021-09-21|website=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes|language=es|archive-date=2021-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921232019/http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/la-fe-de-bautismo-de-ines-hija-de-la-iglesia-de-sor-juana-774883/html/7661e678-bc4d-467d-ab62-6756ac7edbb0_2.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Arenal|first1=Electa|last2=Powell|first2=Amanda|date=1993|title=A Life Without and Within: Juana Ramírez / Sor Juana Inés de la Cruz (1648/51-1695)|url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-quarterly_spring-summer-1993_21_1-2/page/67|journal=Women's Studies Quarterly|volume=21|issue=1/2|pages=67–80|issn=0732-1562|jstor=40003874}}</ref> د ټولو روايتونو پر بنسټ، د هغې بيالوژيکي پلار (اصلي پلار) په بشپړ ډول د هغې له ژوند څخه بهرو، خو د هغې د مورني نېکه د پاملرنې له امله چې په «اميکامیکا» کې يې حاصلخيزه شتمني درلوده، اينس د هغه په جايداد «پانويا» له خپلې مور سره سوکاله ژوند وکړ، له دوی سره د دوی د نومياليو خپلوانو يوه ډله ملګرې وه چې په پرله پسې ډول به يې له هغوی څخه ليدنه کوله، يا به يې د دوی د شا او خوا جايدادونو څخه لیدنه کوله.<ref name="aap">[https://www.poets.org/poetsorg/poet/sor-juana-in%C3%A9s-de-la-cruz "Sor Juana Inés de la Cruz", Academy of American Poets]</ref> په ماشومتوب کې به اينيس د کروندې په کليسا کې پټېده، څو له نژدې کتابتون څخه د خپل نیکه هغه کتابونه ولولي، چې کله ناکله به يې نجونو ته لوستل منع و. په درې کلنۍ کې هغې د لاتیني ژبې لوستل او ليکل زده کړي وو. د معلوماتو پر بنسټ په پنځه کلنۍ کې هغې محاسبه کولای شوه. په اته کلنۍ کې د مذهبي شکريې او نمانځلې په ورځ هغې يو شعر ولیکه. په تنکۍ ځوانۍ کې اينيس په يوناني منطقو کې پوره پوهه تر لاسه کړې وه او په ديارلس کلنۍ کې يې کوچنيو ماشومانو ته لاتيني ژبه تدريسوله. هغې همدا راز د «ناهواټل» «ازټيک» ژبه هم زده کړه او په دې ژبه يې ځينې لنډ شعرونه وليکل. <ref name="Appletons">{{Cite Appletons'|wstitle=Cruz, Juana Inés de la|year=1900}}</ref> په ۱۶۶۴ز کال کې، کله چې هغه شپاړس کلنه وه، په مکسيکو ښار کې اوسېدو ته واستول شوه. ان هغې له خپلې مور څخه د دې اجازه غوښتې وه چې په پوهنتون کې د داخلې لپاره د نارينه وو په څېر ځان جوړ کړي، خو بريالۍ نه شوه. پرته له دې چې د رسمي تعليم وړتيا يې تر لاسه کړه، جوانا په شخصي ډول خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. د هغې د کورنۍ اغېزناک دریځ د هغې لپاره د وايسرای په دربار کې د خادمې دنده تر لاسه کړه، دلته د وايسرای د مېرمنې « Donna Eleonora del Carretto» تر سرپرستۍ لاندې راغله، څوک چې د ايټاليې د يوې نوميالۍ کورنۍ غړې او د نيو سپين د وايسرای (نايب الحکومة) « Don Antonio Sebastián de Toledo, Marquis of Mancera» مېرمنه وه. وايسرای « Marquis de Mancera » هيله درلوده چې د دې اولس کلنې نجلۍ زده کړه او ذهانت و ا زمايي، د الاهياتو ګڼ پوهان، وکيلان، فلسفيان او شاعران يې يوې ناستې ته راوغوښتل، هغې بايد له چمتوالي پرته په دې ناسته کې ګڼو پوښتنو ته ځواب ويلای وای او د ګڼو علمي او ادبي مضامينو په اړوند يې زياتې بېلا بېلې نکتې تشریح کړې وای. په کومه طريقه چې هغه له دې حالت څخه بريالۍ راووته، ټول حاضر يې حيران او په دې ډول  د دې شهرت زيات شو. د هغې ادبي لاسته راوړنو په ټول نوي سپين کې د هغې شهرت خوندي کړ. د وايسرای په دربار کې د هغې ډېره ستاينه وشوه، د واده لپاره يې ګڼ وړانديزونه تر لاسه کړل چې هغې رد کړل.<ref name="Appletons2">{{Cite Appletons'|wstitle=Cruz, Juana Inés de la|year=1900}}</ref> په ۱۶۶۷ز کال کې، هغه د «سينټ. جوزف» په رهبانيت کې داخله شوه، دا يوه ....چېرې چې هغه د څو مياشتو لپاره پاتې شوه. وروسته په ۱۶۶۹ز کال کې، هغه د «هايرونايمیټ» راهبانو په رهبانيت کې شامله شوه، کوم چې ډېر ارام اصول درلود، دلته یې خپل نوم په « Sor Juana Inés de la Cruz» بدل کړ، د اټکل تر مخې د نوم د بدلېدو لامل يې «Sor Juana de la Cruz Vázquez Gutiérrez» ته اشاره وه، څوک يوه هسپانوۍ راهبه وه، د چا پوهې چې د ښځو لپاره له څو هغو احکامو څخه يو ورکړ چې کولای شي، د انجيل تبليغ وکړي. د هغې يوه بله همنومې «Saint Juan de la Cruz» وه، څوک چې د هسپانيې له باروکانو څخه يوه پېژندل شوې ليکواله وه. هغې له دې امله رهبانيت غوره کړل، چې وکولای شي مطالعه وکړي، ځکه د هغې هيله دا وه چې غوښتل يې «کومه ټاکلې دنه ونه لري، چې شونې ده زما د زده کړې لړۍ پرې کړي».<ref name="Biography">{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/sor-juana-inés-de-la-cruz-38178|title=Sor Juana Inés de la Cruz Biography|website=Biography.com|publisher=A&E Television Networks|access-date=2016-04-15}}</ref> == سرچينې == asxi1u8pf8mpdu57eqgopjdco0gvm5a 0 60766 368094 366522 2026-08-10T12:45:13Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368094 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} قوام نکرومه (۲۱ سپټمبر ۱۹۰۹ – ۲۷ اپرېل ۱۹۷۲ زکال) ګانايي سیاستوال، سیاسي نظریه ورکوونکی او انقلابي و. نوموړی د ګانا لومړنی لومړی وزیر او ولسمشر و چې د سروزو ساحل یې په ۱۹۵۷ زکال کې له بریتانیا څخه خپلواک کړ. نکرومه د پان افریکنېزم بانفوذه ملاتړۍ، د یو موټې افریقا د سازمان بنسټ اېښودونکی غړی او په ۱۹۶۲ زکال کې له شوروي اتحاد څخه د لینین د سولې د جایزې ګټونکی و.<ref>{{Citation|title=President Kennedy, Prime Minister Macmillan and the Gold Market, 196063|work=Governing Post-War Britain|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230361270.0010|isbn=978-0-230-36127-0}}</ref><ref>{{Cite ODNB|last=Rathbone|first=Richard|title=Nkrumah, Kwame (1909?–1972), president of Ghana|date=2004-09-23|series=Oxford Dictionary of National Biography|doi=10.1093/ref:odnb/31504}}</ref> له هېواده بهر له ۱۲ کلونو زده کړو وروسته، هغه خپلې سیاسي فلسفې ته وده ورکړه او له نورو پان افریقايي دیاسپورا سره یې په ګډه هغه مدیریت کړه. نکرومه د سروزو ساحل ته راوګرځېد څو د ملي خپلواکۍ د مدافع په توګه خپل فعالیت پیل کړي. هغه د کنوانیسون د وګړو ګوند (Convention People's Party) رامنځته کړ چې د بې مخینې جذابیت له امله یې د عامو وګړو په ملاتړ چټکو بریاوو ته لاسرسی وموند. نوموړی په ۱۹۵۲ زکال کې لومړی وزیر شو او په ۱۹۵۷ زکال کې یې له بریتانیا څخه یې د ګانا د خپلواکۍ په اعلانولو دغه ځایګی وساته. په ۱۹۶۰ زکال کې ګانایي وګړو نوی اساسي قانون تصویب کړ او نکرومه یې د خپل ولسمشر په توګه وټاکه.<ref>{{Citation|date=2013-11-05|work=The Political Philosophy of Confucianism|pages=258–273|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315018775-19|isbn=978-1-315-01877-5|title=Political Progress}}</ref><ref>{{Cite book|title=Proceedings of the convention at which the American federation of arts was formed|url=https://archive.org/details/proceedingso00amer|date=1909|publisher=B. S. Adams|doi=10.5479/sil.380651.39088006011662}}</ref><ref>{{Citation|date=2007-11-15|work=Kwame Nkrumah. Vision and Tragedy|pages=192–214|publisher=Sub-Saharan Publishers|doi=10.2307/j.ctvk3gm60.17|isbn=978-9988-647-81-0|title=Prime Minister 1957–60}}</ref> د هغه دولت په لومړۍ درجه کې یو سوسیالیست او ملت پال دولت و. ملي صنعتي او د انرژۍ پروژې یې پیل کړې، پیاوړی روزنیز سیسټم یې پیل کړ او پان افریقايي کلتور ته یې وده ورکړه. د نکرومه د حکومت تر ادارې لاندې ګانا د استعمار د له منځه تلو په دوره کې د افریقا د نړیوالو اړیکو په برخه کې مهم رول ولوباوه. <ref name="Stanek 2020">{{Cite book|last=Stanek|first=Łukasz|url=https://www.worldcat.org/oclc/1134854794|title=Architecture in global socialism : Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War|date=2020|isbn=978-0-691-19455-4|location=Princeton|oclc=1134854794}}</ref><ref name="Nkrumah 1953">{{Cite book|last=Nkrumah|first=Kwame|url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Author?author=Nkrumah,+Kwame,+1909-1972|title=[Letter : Kwamé Nkrumah to Richard Wright]|date=1953}}</ref> نکرومه په ګانا کې د یو استبدادي رژیم رهبري وکړه، خپل سیاسي مخالفین یې وځپل او غیرعادلانه او نا آزادې ټاکنې یې ترسره کړې. په اساسي قانون کې د ۱۹۶۴ زکال تعدیل ګانا په یو ګوندي دولت واړوه او نکرومه د ټول ژوند لپاره د هېواد او خپل ګوند مشر شو. نکرومه په ۱۹۶۶ زکال کې د ملي آزادي غوښتونکې شورا له خوا له واکه ګوښه شو؛ هغه شورا چې تر څار لاندې یې نړیوالو مالي بنسټونو ډیری دولتي شرکتونه خصوصي کړل. نکرومه خپل پاتې ژوند په ګینه کې تېر کړ، چېرې چې هغه په افتخاري ډول د ولسمشر د همکار (co-president) په توګه ونومول شو.<ref>{{Cite journal|last=Mazrui|first=Ali|date=1966|title=Nkrumah: The Leninist Czar|url=https://www.jstor.org/stable/2934320|journal=Transition|issue=26|pages=9–17|doi=10.2307/2934320|jstor=2934320|issn=0041-1191}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kilson|first=Martin L.|date=1963|title=Authoritarian and Single-Party Tendencies in African Politics|url=https://www.cambridge.org/core/journals/world-politics/article/abs/authoritarian-and-singleparty-tendencies-in-african-politics/C06E363B216E1DC2324E77AABDE4FE40|journal=World Politics|language=en|volume=15|issue=2|pages=262–294|doi=10.2307/2009376|jstor=2009376|issn=1086-3338}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bretton|first=Henry L.|date=1958|title=Current Political Thought and Practice in Ghana*|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/current-political-thought-and-practice-in-ghana/01D51435240B4DD2FFCDF67F554FA682|journal=American Political Science Review|language=en|volume=52|issue=1|pages=46–63|doi=10.2307/1953012|jstor=1953012|issn=1537-5943}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016|title=Ghana's Kwame Nkrumah: visionary, authoritarian ruler and national hero|url=https://www.dw.com/en/ghanas-kwame-nkrumah-visionary-authoritarian-ruler-and-national-hero/a-19070359|website=Deutsche Welle|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|date=1964-05-03|title=Portrait of Nkrumah as Dictator|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1964/05/03/archives/portrait-of-nkrumah-as-dictator.html|access-date=2022-02-19|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Citation|title=VII. The Reluctant Nation|date=1964-12-31|work=One-Party Government in the Ivory Coast|pages=219–249|place=Princeton|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400876563-012|isbn=978-1-4008-7656-3}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1995|title=Country capabilities and the strategic state: How national political institutions affect multinational corporations' strategies|url=https://archive.org/details/sim_long-range-planning_1995-02_28_1/page/142|journal=Long Range Planning|volume=28|issue=1|pages=142|doi=10.1016/0024-6301(95)92200-8|issn=0024-6301}}</ref><ref>{{Cite web|title=Birthday Quote 21st September|url=https://www.audlem.org/newsroom/headlines/birthday-quote-21092017.html|date=21 September 2017|website=AudlemOnline|language=en|access-date=26 May 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803033948/https://www.audlem.org/newsroom/headlines/birthday-quote-21092017.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Nkrumah 19532">{{Cite book|last=Nkrumah|first=Kwame|url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Author?author=Nkrumah,+Kwame,+1909-1972|title=[Letter : Kwamé Nkrumah to Richard Wright]|date=1953}}</ref><ref name="newtimes.co.rw">{{Cite web|title=Kwame Nkrumah: Ghana's first president and a revered panafrican|url=https://www.newtimes.co.rw/section/read/222725|date=31 October 2017|website=The New Times {{!}} Rwanda|language=en|access-date=26 May 2020}}</ref> == لومړی ژوند او زده کړې == === د سروزرو ساحل === قوام نکرومه د ۱۹۰۹ زکال د سپټمبر په ۲۱ مه د سروزرو د ساحل (اوس مهال ګانا) په نکروفل سیمه کې وزېږېد. نکروفل د سروزرو د ساحل په سویل لویدیځ کې فرانسوي مستعمرې عاج ساحل ته څېرمه د نزیما سیمې کوچنی کلی و. پلار یې له خپلې کورنۍ سره نه اوسېد؛ هغه په Half Assini کې اوسېد چېرې چې هغه تر خپلې مړینې پورې د سروزرو سوداګري مخته وړه. قوام نکرومه د خپلې مور او نورې اړوندې کورنۍ له خوا را لوی شو چې په سنتي ډول ټول سره یوځای اوسېدل او نورو قومیان به یې هم تر ډېره کورته راتلل. هغه خپل ماشومتوب له کومې ستونزې پرته په کلي، کروندو او نږدې سیند ته څېرمه تېر کړ. د آکان وګړو د نوم اېښودلو د آدابو پر بنسټ، په هغه د قوام نوم کېښودل شو؛ هغه نوم چې په شنبه ورځو زېږېدلو ماشومانو لپاره کارول کېده. په متحده ایالاتو کې د زده کړو پر مهال هغه تر ډېره د فرانیسس نویا کوفي نکرومه په نوم پېژندل کېده، کوفي هغه نوم و چې د جمعې پر ورځ د زېږېدلو نارینه ماشومانو لپاره کارول کېده. هغه په ۱۹۴۵ زکال کې په بریتانیا کې خپل نوم قوام نکرومه ته واړوه او هغه «قوام» نوم غوره وباله.<ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah: Non-Violence of Mahatma Gandhi in Ghana {{!}} Articles : On and By Gandhi|url=https://www.mkgandhi.org/articles/nonviolence-of-Mahatma-Gandhi-in-Ghana.html|website=www.mkgandhi.org|access-date=26 May 2020}}</ref><ref name="nytimes.com">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/01/03/archives/man-in-the-news-an-african-enigma-kwame-nkrumah.html|title=Man in the News; An African Enigma; Kwame Nkrumah|newspaper=The New York Times|date=3 January 1964|access-date=19 February 2020}}</ref><ref name="Kwame Nkrumah's Politico-cultural Thought and Policies: An African-centered Paradigm for the Second Phase of the African Revolution">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OcTC2eDx5ZsC&pg=PA1|title=Kwame Nkrumah's Politico-cultural Thought and Policies: An African-centered Paradigm for the Second Phase of the African Revolution|last=Botwe-Asamoah|first=Kwame|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-94833-3|page=1}}</ref><ref>{{cite book|last1=Berry|first1=LaVerle Bennette|last2=Library of Congress|first2=Federal Research Division|title=Ghana: a country study|date=1995|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|location=Washington DC|isbn=0844408352|page=[https://archive.org/details/ghanacountrystud00berr/page/27 27]|url=https://archive.org/details/ghanacountrystud00berr/page/27|access-date=21 January 2018}}</ref><ref>{{Citation|title=Athelstan 'Half King' and his Family|work=The Danelaw|year=1992|publisher=Bloomsbury Academic|doi=10.5040/9781472598837.ch-021|isbn=978-1-4725-9883-7}}</ref><ref>{{Cite news|last=Yakubu|first=Mutala|date=21 September 2019|title=Kwame Nkrumah Memorial Day: Dr Kwame Nkrumah 'A son of the soil'|work=Prime New Ghana|url=https://www.primenewsghana.com/politics/kwame-nkrumah-memorial-day-dr-kwame-nkrumah-a-son-of-the-soil.html|access-date=26 May 2020}}</ref><ref name="Graphic Online Article">{{cite web|url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/biography-of-ghana-s-first-president-dr-kwame-nkrumah.html|title=Biography of Ghana's first President, Dr Kwame Nkrumah|date=8 March 2016|publisher=Graphic Online}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah|url=http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/|last=Service|first=Support|website=TV Afrique|language=en-US|access-date=26 May 2020|تاريخ الأرشيف=18 October 2020|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/|url-status=dead|خونديځ نېټه=18 October 2020|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018205429/http://www.tvafrique.com/kwame-nkrumah/}}</ref>{{sfn|Rooney|p=7}} === متحده ایالات === جان هنریک کلارک په خپله مقاله کې په امریکا کې د هغه د استوګنې په اړه لیکلی «هغه لس کلونه چې هغه په متحده ایالاتو کې تېر کړل، د هغه په ټول ژوند یې تل پاتی اغېز درلود». نکرومه هلته له زده کړو پیلولو وړاندې په دې لټه کې و څو دلینکولن پوهنتون ته لار ومومي. د ۱۹۳۵ زکال د مارچ په لومړۍ نېټه هغه دغه پوهنتون ته یو لیک ولیکه او څرګنده یې کړه چې یو کال کېږي د هغه غوښتنلیک تر ارزونې لاندې دی. هغه مهال چې د ۱۹۳۵ زکال په اکتوبر میاشت کې نیویارک ته ورسېد، پنسلوانیا ته لاړ او هلته یې د بودیجې د کمښت سربېره په بشپړ مهالي سمسټر کې نوم ثبت کړ. ډېر ژر هغه سکالرشپ ترلاسه کړ چې په لینکولن پوهنتون کې یې د هغه فیس ورکاوه. هغه په متحده ایالاتو کې د اوسېدو پر مهال د مالي امکاناتو له کمښت سره مخ و. د دې لپاره چې لږ تر لږه خپلې اړتیاوې پورې کړي په یو شمېر کوچنیو کارونو لکه لوښي وینځلو یې لاس پورې کاوه. د یکشنبې په ورځو به هغه په فلادلفیا او نیویارک کې د تورپوستو له پروتستانت کلیساو لیدنه کوله. {{sfn|Rooney|p=12}}{{sfn|Birmingham|p=4}}{{sfn|Clarke|pp=9–10}}{{sfn|Clarke|p=10}} نکرومه په ۱۹۳۹ زکال کې د اقتصاد او ټولن پوهنې په څانګه کې د هنرونو لیسانس ترلاسه کړ. لینکولن وروسته هغه د فلسفې په برخه کې خپل همکار ښوونکی وټاکه او له دې وروسته هغه د فلادلفیا او نیویارک په ګڼ شمېر پرسبیتري کلیساو کې د مېلمه وینا وال په توګه بلن لیکونه ترلاسه کول.<ref>{{Cite web|title=The Rhetoric of Kwame Nkrumah: an analysis of his political speeches|url=https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/9290/thesis_hum_2014_opokumensah_e.pdf?sequence=1|last=Mensah|first=Opoku Eric|date=February 2014|website=University of Cape Town Open Thesis|access-date=26 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah|url=https://www.mtkenyatimes.co.ke/auto-draft-3/|last=Times|first=The Mt Kenya|language=en-US|access-date=26 May 2020|archive-date=2 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602070935/https://www.mtkenyatimes.co.ke/auto-draft-3/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kwame Nkrumah, His Afro-American Network and the Pursuit of an African Personality|url=https://ir.library.illinoisstate.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2067&context=etd|last=Amoh|first=Emmanuella|date=March 2019|website=Illinois State Library IR|access-date=26 May 2020}}</ref><ref>{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Fanti|last=Welmers|first=William Everett|publisher=Linguistic Society of America|year=1946|pages=7}}</ref>{{sfn|Rooney|pp=13–14}} === لندن === نکرومه د ۱۹۴۵ زکال په مۍ میاشت کې لندن ته راوګرځېد او د لندن په اقتصاد ښوونځي کې یې د انسان پوهنې په څانګه کې د دوکتورا لپاره ځان نوماند کړ. له یوه سمستر وروسته هغه دغه ځای پرېښود او راتلونکی کال یې په کالج پوهنتون کې نوم ثبت کړ او هوډ یې وکړ چې خپل پای لیک د «علم او منطقي مثبت پالنې» اړوند ولیکي. د هغه لارښود A. J. Ayer د لومړۍ درجې فیلسوف په توګه د نکرومه له ارزونې ډډه وکړه، هغه به ویل، «ما له هغه سره له خبرو کولو خوند اخیست، خو دا تر نظر نه راتله چې هغه دې تحلیلي ذهن ولري. هغه ډېر چټک ځواب غوښت. زه فکر کوم چې د ستونزې یو اړخ دا و چې هغه به خپل پای لیک/ تېزس ته ډېر پام نه کاوه. تر هغه چې چانس برابر شو هغه بېرته ګانا ته وګرځي». <ref>{{Cite journal|last=Matera|first=Marc|date=2010|title=Colonial Subjects: Black Intellectuals and the Development of Colonial Studies in Britain|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2010-04_49_2/page/388|journal=Journal of British Studies|volume=49|issue=2|pages=388–418|doi=10.1086/649838|jstor=23265207|s2cid=143861344|issn=0021-9371}}</ref>{{sfn|Sherwood|p=115}} نکرومه خپل وخت په سیاسي مدیریت کولو تېر کاوه. هغه او پادمور په منچستر کې د پان افریقايي پنځم کانګرس (۱۵-۱۹ اکتوبر ۱۹۴۵ زکال) له اصلي مدیریت کوونکو او خزانه دارانو څخه و. دغه کانګرس د استعمار پر ځای د افریقايي سوسیالېزم د ځای پر ځای کېدو طرح وړاندې کړه. هغوی هوکړه کړه چې له یو بل سره د تړلو سیمه ئیزو بنسټونو په لرلو چې د جلا ایالتونو د محدود حاکمیت پر بنسټ د ادارې وړ وي؛ د افریقا فدرال متحده ایالات رامنځته کړي. دوی پلان جوړ کړ چې له قبیلې پالنې پرته په سوسیالیستي سیسټم کې داسې دیموکراتیک افریقايي کلتور رامنځته کړي چې سنتي موراد په معاصر تفکر او په له تاوتریخوالي پرته ډول پلي کړي. <ref name="Martin">{{cite book|last=Martin|first=G.|year=2012|title=African Political Thought|url=https://books.google.com/books?id=rqYEhtONIBgC|publisher=Palgrave Macmillan US|isbn=978-1-137-06205-5}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fulcher|first=James|date=1 November 2000|title=Globalisation, the Nation-State and Global Society|url=https://archive.org/details/sim_sociological-review_2000-11_48_4/page/522|journal=The Sociological Review|language=en|volume=48|issue=4|pages=522–543|doi=10.1111/1467-954X.00231|s2cid=145019590|issn=0038-0261}}</ref><ref name="Gebe">{{cite journal|first=Boni Yao|last=Gebe|url=http://www.jpanafrican.com/docs/vol2no3/GhanasForeignPolicyAtIndependenceAnd.pdf|title=Ghana's Foreign Policy at Independence and Implications for the 1966 Coup D'état|journal=Journal of Pan African Studies|volume=2|issue=3|date=March 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611023640/http://www.jpanafrican.com/docs/vol2no3/GhanasForeignPolicyAtIndependenceAnd.pdf|archive-date=11 June 2014}}</ref><ref name="Running away from our own shadows">{{Cite web|title=Running away from our own shadows|url=https://www.ippmedia.com/en/features/running-away-our-own-shadows|website=www.ippmedia.com|date=23 March 2020|language=en|access-date=27 May 2020}}</ref>{{sfn|Rooney|p=23}} == د ګانا خپلواکي == ګانا د ۱۹۵۷ زکال د مارچ په ۶ مه خپلواکي ترلاسه کړه. دا لومړنۍ بریتانوي افریقايي مستعمره وه چې په زیاته کچه یې په حکومتي چارو کې خپلواکي خپله کړه، په اکرا کې د خپلواکۍ جشن د ټولې نړۍ پام ځان ته اړولی و؛ له ۱۰۰ زیاتو خبریالانو او کمره مینانو دغه مورد تر پوښښ لاندې نیولی و. د متحده ایالاتو ولسمشر ایزونهار او د هغه مرستیال ریچارډ نېکسون ورته د متحده ایالاتو په استازولۍ د مبارکۍ پیغامونه ولېږل. شوروي پلاوي له نکرومه وغوښتل چې له مسکو چې هر څومره ژر کولای شي لیدنه وکړي. د لمانځنې په مراسمو کې افریقايي الاصله امریکايي سیاسي کارپوه رالف بونچ د ملګرو ملتونو او دوشیس کنت د ملکې الیزابت په استازولۍ ګډون درلود. له ټولې نړۍ څخه د مرستې پیغامونه راورسېدل.<ref>{{Citation|title=Accra, Ghana|date=2019|work=The Statesman's Yearbook Companion|pages=444|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|doi=10.1057/978-1-349-95839-9_890|isbn=978-1-349-95838-2|s2cid=40162723}}</ref><ref name=":1">Grimm, Kevin E., Symbol of Modernity: Ghana, African Americans, and the Eisenhower Administration. A dissertation: the College of Arts and Sciences of Ohio University. 27 May 2020</ref>{{sfn|Rooney|pp=4–6}} هغه مهال چې د مارچ پنځمه؛ شپږمې ته واوښته؛ نکرومه د خپلو لسګونو زرو پلویانو پر وړاندې ودرېد او اعلان یې وکړ، «ګانا به د تل لپاره آزاده وي». هغه د خپلواکۍ په ورځ د پارلمان لومړۍ ناستې ته په خبرو کې خپلو هېوادوالو ته وویل « موږ دنده لرو چې نړۍ ته ثابته کړو چې افریقایان کولای شي خپلې چارې د دیموکراسۍ په چوکاټ کې په ډېرې اغېزمنیتا او یوبل منلو ترسره کړي. موږ باید ټولې افریقا ته مثال واوسو».{{sfn|Bourret|p=202}}{{sfn|Rooney|p=5}} == سرچينې == pwavza1hjo5sk8upanucg89qc8jkclw 0 60767 368230 340396 2026-08-10T16:41:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368230 wikitext text/x-wiki یو طبیب (په امریکایۍ انګلیسي کې)، طبابت کوونکی (د ټولګټو هېوادونو په انګلیسي کې) طبي ډاکتر یا په اسانه ډول ډاکتراو یو روغتیایی متخصص دی چې طبابت ترسره کوي، د طبي زده کړې، تشخیص، مخکې تشخیص او درملنې پر مټ د ناروغۍ، ټپ او نورو فزیکي او رواني نیمګړتیاوو د سلامتیا له ودې، ساتنې یا رغونې سره تړاو لري. طبیبان خپل کسب د ناروغیو په ځانګړو ډلبندیو، د ناروغانو په ډولونو او د درملنې په مېتودونو باندې څرخوي، چې تخصص بلل کېږي یا د وګړو، کورنیو او د ټولنو د پر له پسې او هراړخیزې طبي پاملرنې د چمتو کولو مسؤلیت په غاړه اخلي، چې د عمومي طب (د عمومي  داخلې) په نامه پېژندل کېږي. د طبابت کار په سمه توګه هم د علمي څانګو لکه اناتومي او فزیولوژي، اصلي ناروغۍ او د هغوی د درملنې د کره پوهې، طبي ساینس او هم په عملي کار کې غوره وړتیا، د طب هنر یا کسب ته اړتیا لري.    <ref>[[World Health Organization]]: ''[https://www.who.int/hrh/statistics/Health_workers_classification.pdf?ua=1 Classifying health workers]''. Source: Adapted from [[International Labour Organization]], [[International Standard Classification of Occupations]]: ISCO-08 (www.ilo.org/public/english/bureau/stat/isco/isco08/index.htm).</ref> په ټوله نړۍ کې د طبیب ونډه او د دې کلیمې معنا توپیر لري. تحصیلي درجې او نور اسناد زیات توپیر لري، خو یو شمېر مشترک عناصر شته، لکه طبي اخلاق چې غواړي طبیبان خپلو ناروغانو ته پام، زړه سوی او د خیرغوښتنه څرګنده کړي. == عصري معنا ګانې == === د داخلې متخصص    === په ټوله نړۍ کې د طبیب اصطلاح د داخلې مختصص ته یا یې د ګڼ شمېر نورو اړوندو تخصصونو څخه یوه ته (چې په ځانګړي توګه د جراحي له متخصص څخه توپیر لري) اشاره کوي. د طبیب دا معنا د جراحانو د کړنلارو په واسطه نه، بلکې د درملو یا دوا په واسطه په درملنه کې د تخصص مفهوم څرګندوي. <ref name="Fowler">{{cite book|author=H.W. Fowler|title=A Dictionary of Modern English Usage (Wordsworth Collection)|publisher=NTC/Contemporary Publishing Company|year=1994|isbn=1-85326-318-4|url=https://archive.org/details/dictionaryofmo00fowl}}</ref> په انګلیسي کې دا اصطلاح لږترلږه نه سوه کلن تاریخ لري: طبیبان او جراحان یو وخت د جلا مسلکونو غړي وو او په دودیز ډول سیالان وو. د آکسفورد د انګلیسي لنډ قاموس درېیمه نسخه، د منځنۍ انګلیسي روایت وړاندې کوي چې د ۱۴۰۰ ز کال له همغه پیل څخه دا توپیر کوی: "O Lord, whi is it so greet difference betwixe a cirugian and a physician."  یا "اې خدایه!، د جراح او طبیب ترمنځ دومره لوی توپیر څه دی."    <ref name="newSOED">{{cite book|author=Brown, Lesley|title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles|publisher=Clarendon|location=Oxford [Eng.]|year=2002|isbn=0-19-861271-0|url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl}}</ref> اتم هنري د لندن شاهي طبیبانو کالج ته په ۱۵۱۸ ز کال کې یو جواز ورکړ. ۱۵۴۰ ز کال لا نه و پیل شوی چې هغه د باربر - جراحانو شرکت ته (چې د جراحانو د شاهي کالج څخه مخکې ؤ) خپل جلا جواز ورکړ. په همدې کال کې انګلیسي پاچا د کمبرج په پوهنتون کې د طبابت شاهي استادي رامنځته کړه. له نوو پوهنتونونه وروسته داسې عالم د داخلي طب پروفیسور باله، نو په ۱۶ مه پېړۍ کې، طب تقریباً هغه څه ؤ چې اوس داخلي طب ګڼل کېږي.     <ref>{{cite web|url=http://www.medschl.cam.ac.uk/about/history.html|title=University of Cambridge: History of the School of Clinical Medicine|publisher=[[University of Cambridge]]|access-date=5 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121209023135/http://www.medschl.cam.ac.uk/about/history.html|archive-date=9 December 2012}}</ref> اوس مهال، په متحده ایالاتو کې یو متخصص طبیب د داخلي ناروغیو متخصص بلل کېږي. د روغتون طبیب یار روغتونوال، بله اصطلاح وه چې په ۱۹۹۶ ز کال کې د متحده ایالاتو د داخلي طب متخصصینو د بللو لپاره چې زیاترو په ځانګړې توګه په روغتونونو کې یې کار کاوه، وړاندې شوه. اوس مهال دا د 'روغتون طبیبان' د متحده ایالاتو د عمومي داخلې د ټولو متخصصینو نږدې ۱۹٪  جوړوي، چې په مشترک المنافع هېوادونو کې زیاتره ورته عمومي طبیبان وايي.     <ref>{{cite journal|author=Wachter R|author2=Goldman L|title=The emerging role of "hospitalists" in the American health care system|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1996-08-15_335_7/page/514|journal=N Engl J Med|volume=335|issue=7|pages=514–7|year=1996|pmid=8672160|doi=10.1056/NEJM199608153350713}}</ref><ref>{{cite journal|title=Growth in the care of older patients by hospitalists in the United States|last1=Kuo|last4=Goodwin|first3=JL|last3=Freeman|first2=G|last2=Sharma|first1=YF|pmid=19279342|journal=N Engl J Med|pmc=2977939|doi=10.1056/NEJMsa0802381|quote=See also editorial by Hamel M. B. ''et al''. on pp1141–1143 of same issue|year=2009|pages=1102–1112|issue=11|volume=360|first4=JS}}</ref> دا اصلي کارونه، چې د جراح څخه توپیر لري، د نړۍ په زیاتره برخو کې لکه په بریتانیا او نورو مشترک المنافع هېوادونو کې (لکه: آسترالیا، بنګلدیش، هند، نیوزیلنډ، پاکستان، سویلي افریقا، سریلانکا، او زیمبابوې).همدارنګه د برازیل، هانګ کانګ، اندونیزیا، جاپان، آیرلنډ او تایوان په څېر په بېلابېلو ځایونو کې عامه ده. د انګلیسي ډېر عمومي اصطلاحات لکه ډاکتر یا طبابت کوونکي په داسې ځایونو کې مروج دي او هر طبابت کوونکي ته کارول کېږي (چې امریکایان یې ممکن په واضح معنا طبیب بولي). په مشترک المنافع هېوادونو کې، د ماشومانو طب متخصصین او د زړونو طبي متخصصین هم، متخصص طبیبان یادیږي، چې د بدن سیستم پر بنسټ نه، بلکې د ناروغ د عمر پر بنسټ فرعي تخصص ترلاسه کړی.     <ref>{{cite web|url=http://www.racp.edu.au/index.cfm?objectid=49EF1EB5-2A57-5487-D74DBAFBAE9143A3|title=The Royal Australasian College of Physicians: What are Physicians?|access-date=5 February 2008|publisher=[[Royal Australasian College of Physicians]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306053048/http://www.racp.edu.au/index.cfm?objectid=49EF1EB5-2A57-5487-D74DBAFBAE9143A3|archive-date=6 March 2008|url-status=dead}}</ref> === طبیب او جراح   === په ټوله نړۍ کې د "طبیب او جراح" ترکیبي اصطلاح د عمومي ډاکترانو یا له تخصص پرته د هر طبابت کوونکي د بللو لپاره کارول کېږي. دا کارونه لا هم د طبیب اصلي معنا څرګندوي او د طب د متخصص په توګه د طبیب او جراح تر منځ پخوانی توپیر ساتي. دا اصطلاح په متحده ایالاتو کې د دولتي طبي شوراګانو او د کاناډا په ولایتونو کې د ورته ادارو له خوا د هر طبابت کوونکي د یادولو لپاره کارول کېږي.   <ref name="Fowler2">{{cite book|author=H.W. Fowler|title=A Dictionary of Modern English Usage (Wordsworth Collection)|publisher=NTC/Contemporary Publishing Company|year=1994|isbn=1-85326-318-4|url=https://archive.org/details/dictionaryofmo00fowl}}</ref><ref name="newSOED2">{{cite book|author=Brown, Lesley|title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles|publisher=Clarendon|location=Oxford [Eng.]|year=2002|isbn=0-19-861271-0|url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl}}</ref> === شمالي امریکا   === په عصري انګلیسي کې د طبیب اصطلاح په دوو اصلي حالتونو کې کارول کېږي، چې په ترتیب سره یو څه پراخې او محدودې معناوې لري. دا د تاریخ پایله ده او اکثراً ګونګه ده. دا معناوې او بدلونونه لاندې تشریح کېږي.   په متحده ایالاتو او کاناډا کې د طبیب اصطلاح، ټولو طبابت کوونکو ته چې مسلکي طبي سند ولري، ویل کېږي. د امریکا طبي ټولنه چې په ۱۸۴۷ ز کال کې را منځ ته شوه او د امریکا د هډوکو او مفاصلو ټولنه چې په ۱۸۹۷ کال کې جوړه شوه، دواړه اوس مهال د غړو د یادولو لپاره د طبیب اصطلاح کاروي. که څه هم د امریکا د طبیبانو کالج، چې په ۱۹۱۵ ز کال کې جوړ شو، دا کار نه کوي:  په سرلیک کې یې طبیب د خپلې اصلي معنا سره کارول کېږي. ==== امریکايي طبیبان   ==== زیاتره طبیبان چې په متحده ایالاتو کې روزل شوي، د طب د ډوکترا سند لري او د M.D مخفف کاروي، کم شمېر کسان د هډوکو او مفاصلو په طبي پوهنځیو کې ګډون کوي او د هډوکو او مفاصلو د طب ډوکترا سند لري او د D.O  مخفف ورته کاروي. د طبي پوهنځیو په نړیوال لارښود کې د دواړو د MD او DO سندونو ورکوونکې پوهنځۍ چې په متحده ایالاتو کې دی، د طبي پوهنځیو په توګه ثبت شوې. د طبي پوهنځۍ له بشپړولو وروسته، طبیبان د مرستندوی یا رزیدنسي تخصصي دوره چې عملي کار په کې کوي، بشپړوي. ځانګړی تخصص له رزیدنسي وروسته د فیلوشپ بشپړولو ته اړتیا لري. MD او DO طبیبان دواړه د رزیدنت د تطبیق په ملي پروګرام (NRMP) کې ګدون کوي او د جواز ترلاسه کولو لپاره د ټولو طبي تخصصونو د ACGME په معتبرو رزیدنسیو او فیلوشپونو کې برخه اخلي.    <ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002020.htm|title=Doctor of Osteopathic Medicine|author=Medline Plus|year=2012|publisher=U.S. National Library of Medicine of National Institutes of Health|access-date=22 December 2012}}</ref> د تصدیق صادر کوونکي پلاوي اوس غواړي چې طبیبان د ازموینې، اصلي پوهې د پر له پسې وړتیا او مهارتونو په وسیله ټاکلی تخصص ثابت کړي. د نوي تصدیق صادرول د هرو اووه او هرو لسو کلونو ترمنځ د ځانګړي تخصص پر بنسټ توپیر کوي. ===== لومړنۍ پاملرنه    ===== د لومړنۍ پاملرنې طبیبان، ناروغانو ته په داسې حال کې چې لاهم د درملنې وړ دي، د ناروغۍ په مخنیوي او د روغتیايي ستونزو په ژر تشخیص کې لارښوونه کوي. دوی په دوو ډولو د کورنۍ طب ډاکترانو او د داخلي طب ډاکترانو باندې وېشل کېږي. د کورنۍ ډاکتران یا د کورنۍ طبیبان، د هر عمر ناروغانو د پاملرنې لپاره روزل کېږي، په داسې حال کې چې د داخلې متخصصین د لویانو پاملرنې لپاره روزل کېږي. د کورنۍ ډاکتران په بېلابېلو پاملرنو کې روزنه ترلاسه کوي، نو ځکه عمومي طبیبان هم ورته ویل کېږي. کورني طب د ۱۹۶۰ ز کلونو د عمومي طبیبانو غورځنګ څخه، په طب کې د مخ پر ودې تخصص په ځواب کې چې د ډاکتر او ناروغ اړیکې او د پاملرنې دوام ته ګواښ بلل کېد، رامنځته شو. <ref>{{cite web|title=Choosing Between a Family Medicine Doctor and an Internal Medicine Doctor|url=https://www.beaumont.org/health-wellness/blogs/choosing-between-a-family-medicine-doctor-and-an-internal-medicine-doctor|website=beaumont.org|publisher=[[Beaumont Health]]|access-date=14 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=The difference between family medicine and internal medicine|url=https://www.piedmont.org/living-better/the-difference-between-family-medicine-and-internal-medicine|website=piedmont.org|publisher=[[Piedmont Hospital]]|access-date=14 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|last1=Bernat|first1=Karl|last2=Caplea|first2=Andrea|title=Family Medicine or Internal Medicine Doctor?|url=https://www.dukehealth.org/blog/family-medicine-or-internal-medicine-doctor|website=dukehealth.org|publisher=[[Duke University Health System]]|access-date=14 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|last1=Decker|first1=Fred|title=Difference Between Internist & General Practitioner|url=https://work.chron.com/difference-between-internist-general-practitioner-6745.html|access-date=14 January 2020|work=[[Houston Chronicle]]|publisher=Hearst Newspapers, LLC|date=9 August 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Internal Medicine vs. Family Medicine|url=https://www.acponline.org/about-acp/about-internal-medicine/career-paths/medical-student-career-path/internal-medicine-vs-family-medicine|website=acponline.org|publisher=[[American College of Physicians]]|access-date=14 January 2020}}</ref> ==== د پښو متخصصین   ==== په متحده ایالاتو کې، د امریکا د پښو طبي ټولنه (APMA) د پښو متخصصین د طبیبانو او جراحانو په توګه ګڼي چې د پښې، ښنګري او له پښې سره د تړلو جوړښتونو درملنه کوي. د پښو متخصصین د پښو طبابت د دوکتورا (DPM) سند په ترلاسه کولو سره روزنه ویني، خو د امریکا طبي ټولنه (AMA) د طبیب له تعریف څخه "د هغه فرد په توګه چې د طب د ډوکتورا یا د هډوکو او مفصلونو د طب د دوکتورا سند لري " دفاع کوي. په متحده ایالاتو کې ، د پښو متخصصین اړ دي چې د DPM سند، له فراغت وروسته، له درېیو څخه تر څلورو کلونو د پښو طب رزيدنسي دوره بشپړه کړي. له رزيدنسي دورې وروسته، له یوه څخه تر دوو کلونو پورې په پلاستيکي جراحي، د پښې او ښنګري د بیارغونې جراحي، سپورتي طب او د ټپ په پاملرنه کې د فیلوشپ پروګرامونه شته دي.    <ref>{{cite web|url=http://www.apma.org/MainMenu/AboutPodiatry.aspx|title=About Podiatry|publisher=Apma.org|access-date=19 September 2011|archive-date=1 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120501135528/http://apma.org/MainMenu/AboutPodiatry.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Podiatrist|url=http://science.education.nih.gov/lifeworks.nsf/alphabetical+list/Podiatrist?OpenDocument&ShowTab=All&|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130429231921/http://science.education.nih.gov/lifeworks.nsf/alphabetical+list/Podiatrist?OpenDocument&ShowTab=All&|archive-date=29 April 2013|access-date=22 December 2012|publisher=Office of Science Education}}</ref><ref>{{Cite web|title=Policy Finder {{!}} AMA|url=https://policysearch.ama-assn.org/policyfinder/detail/D-405.989?uri=/AMADoc/directives.xml-0-1397.xml|access-date=2021-12-27|website=policysearch.ama-assn.org}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.acfas.org/Fellowship-Center/Recognized-Fellowship-Intiative/List-of-Available-Fellowships/|title=List of Available Fellowships|publisher=American College of Foot and Ankle Surgeons|access-date=9 July 2021|url-status=live}}</ref> د پښو د طب د رزیدنسي دورې او یا فیلوشپونو ته د ACGME له لوري اعتبار نه ورکول کېږي. د پښو د طب ترپوښښ لاندې ساحه له یوه ایالت څخه تر بل ایالت پورې توپیر کوي او د هغو طبیبانو کسب ته ورته نه ده چې د MD یا DO سند لري. د کاناډا په یوه پوهنتون یعنې په Université du Québec à Trois-Rivières کې هم DPM شته؛ محصلین معمولاً باید د مسلکي سند ترلاسه کولو څخه وړاندې په نیویارک کې د کارزده کړې دوره بشپړه کړي. د طبي پوهنځیو نړیوال لارښود، د متحده ایالاتو یا کاناډا د پښو طب پوهنځی، د طبي پوهنځۍ په توګه نه ثبتوي او یوازې د متحده ایالاتو له خوا ورکړل شوېMD ، DO او د کاناډا MD پروګرامونه، د اړوندو سیمو لپاره د طبي پوهنځیو په توګه ثبتوي.    <ref>{{Cite web|title=Scope of Practice Support|url=https://www.acfas.org/Health-Policy-and-Advocacy/Scope-of-Practice/Scope-of-Practice-Support/|access-date=2021-08-29|website=ACFAS|تاريخ الأرشيف=2021-08-29|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210829201209/https://www.acfas.org/Health-Policy-and-Advocacy/Scope-of-Practice/Scope-of-Practice-Support/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-08-29|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210829201209/https://www.acfas.org/Health-Policy-and-Advocacy/Scope-of-Practice/Scope-of-Practice-Support/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210829201209/https://www.acfas.org/Health-Policy-and-Advocacy/Scope-of-Practice/Scope-of-Practice-Support/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829201209/https://www.acfas.org/Health-Policy-and-Advocacy/Scope-of-Practice/Scope-of-Practice-Support/}}</ref> == کمښت  == د پرمختګ پر لور نړۍ کې ډېر هېوادونه د طبیبانو د کمښت ستونزه لري. د امریکا د طبي کالجونو ټولنې په ۲۰۱۵ ز کال کې خبرداری ورکړ چې متحده ایالات به تر ۲۰۲۵ ز کال پورې، د ۹۰۰۰۰ طبیبانو له کمښت سره مخامخ شي.   <ref>{{cite web|last=Bernstein|first=Lenny|url=https://www.washingtonpost.com/news/to-your-health/wp/2015/03/03/u-s-faces-90000-doctor-shortage-by-2025-medical-school-association-warns/|title=U.S. faces 90,000 doctor shortage by 2025, medical school association warns|newspaper=The Washington Post|date=3 March 2015|access-date=27 October 2016}}</ref> == سرچينې == ac8hhq5mkkyoi1vtmdi65sjj0xa7c5l 0 60768 368081 354423 2026-08-10T12:28:49Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368081 wikitext text/x-wiki په وقایوي طب، یا وقایه کې هغه ګامونه تر پوښښ لاندې راځي چې د ناروغیو د مخنیوي لپاره اخیستل کېږي. ناروغۍ او معیوبیت د چاپېریالي لاملونو، ارثي تمایل، د ناروغۍ عواملو او د ژوند د بڼې له امله را منځ ته کېږی او هغه خوځنده بهیرونه دي چې مخکې له دې چې افراد یې په اخته کېدو پوه شي، پیل کېږي. د ناروغۍ وقایه د وړاندوینې په اقداماتو پورې اړه لري چې په لومړنیو، اولیه، ثانوي او ثالثیه وقایه باندې طبقه بندي کېږي.      <ref name="Hugh">Hugh R. Leavell and E. Gurney Clark as "the science and art of preventing disease, prolonging life, and promoting physical and mental health and efficiency. Leavell, H. R., & Clark, E. G. (1979). Preventive Medicine for the Doctor in his Community (3rd ed.). Huntington, NY: Robert E. Krieger Publishing Company.</ref><ref name="primalprevention.org|title">{{cite web|url=http://primalprevention.org|title="New parents" secure a lifelong well-being for their offspring by refusing to be victims of societal stress during its primal period.|website=Primal Prevention}}</ref><ref name="web.archive.org">{{Cite web|title=Primal Health Research Databank - Glossary|url=http://primalhealthresearch.com/glossary.php|access-date=2021-07-05|website=primalhealthresearch.com|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815043657/http://primalhealthresearch.com/glossary.php|url-status=dead}}</ref> د هغو مړینو له امله چې د وقایي وړ دي، هر کال په مېلیونونه خلک مړه کېږي. د ۲۰۰۴ ز کال یوې څېړنې ښودلې ده چې په ۲۰۰۰ ز کال کې په متحده ایالاتو کې د ټولو مړینو نیمایي برخه د وقایې وړ چلندنو او د ناروغیو پر وړاندې د را څرګندېدو له امله وه. په اصلي لاملونو کې یې د زړه او رګونو ناروغي، تنفسي مزمنه ناروغي، ناارادي ټپونه، شکر او ځینې ساري ناروغۍ شاملې دي. همدا څېړنه اټکل کوي چې په متحده ایالاتو کې هر کال ۴۰۰۰۰۰ خلک د نامناسبه پرهېز او د ژوند د ناخوځنده بڼې له امله مري. د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د اټکلونو له مخې، په ټوله نړۍ کې نږدې ۵۵ مېلیونه خلک په ۲۰۱۱ ز کال کې مړه شوي، چې د دې ډلې دوه پر درېیمه برخه د غیر ساري ناروغیو، لکه: سرطان، شکر او د زړه-عروقي او سږو اوږدمهاله ناروغیو له امله مړه شوي دي. د شمېرې د ۲۰۰۰ ز کال په پرتله زیاتوالی ښيي، چې په ترڅ کې یې ۶۰ سلنه مړینې د ناروغیو له امله دي.     <ref name="Mokdad">{{cite journal|vauthors=Mokdad AH, Marks JS, Stroup DF, Gerberding JL|title=Actual causes of death in the United States, 2000|url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-03-10_291_10/page/1238|journal=JAMA|volume=291|issue=10|pages=1238–45|date=March 2004|pmid=15010446|doi=10.1001/jama.291.10.1238}}</ref><ref name="WHO">{{cite web|title=The top 10 causes of death|work=World Health Organization|date=9 December 2020|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death}}</ref><ref name="WHO2">{{cite web|title=The top 10 causes of death|work=World Health Organization|date=9 December 2020|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death}}</ref> په ټوله نړۍ کې د اوږدمهاله ناروغیو خپرېدلو او د دې ناروغیو له امله د مړینو زیاتوالي ته په پام سره، وقایوي طب ځانګړی اهمیت لري. د ناروغۍ د مخنیوي لپاره زیاتې تګلارې شته دي. له هغو څخه یوه د معلوماتو د ورکولو او پوهاوي له لارې په ځوانانو کې د سګرټ څکولو څخه مخنیوی دی. سپارښتنه کېږي چې لویان او ماشومان حتی که روغ هم وي، د منظمې معاینې لپاره خپل ډاکتر ته ورشي، ترڅو د ناروغۍ معاینه ترسره کړي، د ناروغۍ د خطر لاملونه تشخیص کړي، د سالم او متوازن ژوند د لارښوونو په اړه بحث وکړي، د وروستيو واکسینو او تقویه کوونکو په اړه په جریان کې واوسي او د روغتیایي پاملرنې له چمتو کوونکي سره ښې اړیکې وساتي. د ماشومانو په طب کې، د اولیه وقایې ځینې عامې بېلګې والدین هڅوي چې د خپل کور جوش شوې اوبه سړې وساتي، ترڅو په اوبو له سوځېدو څخه مخنیوی وشي، ماشومان هڅوي چې د بایسکل ایمني خولۍ په سر کړي او وړاندیز کوي چې خلک مخکې له دې چې په سپورتي فعالیتونو کې ګډون وکړي، د هوا کیفیت شاخص (AQI ) وکاروي ترڅو په بهر کې د هوا د ککړتیا کچه وګوري. د ناروغیو ځینې عامې معاینې عبارت دي له د هایپرتنژن (د وینې لوړ فشار)، هایپرګلیسیمي (د وینې لوړ شکر، د شکر ناروغۍ لپاره د خطر عامل)، هایپرکلسټرولیمي (د وینې لوړ کلسټرول)، د غټو کولمو سرطان، خپګان، د ایدز ناروغي یا HIV او د جنسي لېږد د ناروغیو نور عام ډولونه لکه کلامیډیا، سیفیلیس او سوزاک، ماموګرافي (د تیو سرطان معاینه)، د غټو کولمو د سرطان معاینه، د پاپ معاینه (د رحم سرطان معاینه) او د هډوکو د وړېدلو معاینه. ارثي معاینه هم د هغو بدلونونو د معاینې لپاره ترسره کېدی شي چې د ارثي ګډوډویو یا په ځینو ناروغیو باندې لکه د تیو یا تخمدان په سرطان د اخته کېدو د استعداد لامل کېږي، خو هر څوک د دې اقداماتو مالی توان نه لري او د وقایوي طب د لګښت اغېزمنتوب لاهم د بحث موضوع ده.     <ref>LeChelle Saunders, BSc: ''[https://medicalnewsbulletin.com/smoking-critical-our-health-smart-dont-start/ Smoking is Critical to Our Health. Be Smart, Don’t Start] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108125453/https://medicalnewsbulletin.com/smoking-critical-our-health-smart-dont-start/ |date=2020-11-08 }}''</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Isensee B, Hanewinkel R|title=[School-based tobacco prevention: the "Be Smart - Don't Start" program]|journal=Bundesgesundheitsblatt, Gesundheitsforschung, Gesundheitsschutz|volume=61|issue=11|pages=1446–1452|date=November 2018|pmid=30276431|doi=10.1007/s00103-018-2825-9}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.3109/09687637.2013.798264|volume=21|title=Prevention of teenage smoking through negative information giving, a cluster randomized controlled trial|year=2014|journal=Drugs: Education, Prevention and Policy|pages=35–42|vauthors=Thrul J, Bühler A, Herth FJ|s2cid=73102654}}</ref><ref>{{Cite web|title='Be Smart, Don't Start' campaign launched to deter youths from smoking - The Malta Independent|url=https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-12/local-news/Be-Smart-Don-t-Start-campaign-launched-to-deter-youths-from-smoking-6736196247|access-date=2021-07-05|website=www.independent.com.mt}}</ref><ref name="encyclopedia">{{Cite web|title=Medical Encyclopedia: MedlinePlus|url=https://medlineplus.gov/encyclopedia.html|access-date=2021-07-05|website=medlineplus.gov|language=en}}</ref><ref name="Healthaffairs">{{cite journal|vauthors=Maciosek MV, Coffield AB, Flottemesch TJ, Edwards NM, Solberg LI|title=Greater use of preventive services in U.S. health care could save lives at little or no cost|url=https://archive.org/details/sim_health-affairs_2010-09_29_9/page/1656|journal=Health Affairs|volume=29|issue=9|pages=1656–60|date=September 2010|pmid=20820022|doi=10.1377/hlthaff.2008.0701}}</ref><ref name="Cohen">{{cite journal|vauthors=Cohen JT, Neumann PJ, Weinstein MC|title=Does preventive care save money? Health economics and the presidential candidates|journal=The New England Journal of Medicine|volume=358|issue=7|pages=661–3|date=February 2008|pmid=18272889|doi=10.1056/nejmp0708558}}</ref> == د وقایې کچې   == د وقایوي طب ستراتیژي د لومړني، اولیه، ثانوي او ثالثیه وقایوي کچو د ګامونو اخستلو ته ویل کېږي. که څه هم سارا جوزفین بیکر د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د وقایوي درملو سپارښتنه وکړه، هیو آر. لیویل او اي. ګورني کلارک په ۱۹۴۰ ز کلونو کې د اولیه وقایې اصطلاح را منځ ته کړه. دوی په ترتیب سره د هاروارد او کولمبیا پوهنتون د عامې روغتیا په پوهنځیو کې کار کاوه او وروسته یې دا کچې ثانوي او ثالثیه وقایو ته وغځوې. ګولډستون (۱۹۸۷ز کال) یادونه کوي چې دا کچې ښايي د "وقایې، درملنې، او بیارغېدنې" په توګه ښې بیان شي، که څه هم د اولیه، ثانوي او ثالثیه وقایو اصطلاحاتو څخه اوس هم کار اخیستل کېږي. د لومړنۍ وقایې مفهوم په دې نږدې وروستیو کې په مالیکولي بیولوژي کې د تېرو پنځوسو کلونو د نوو پرمختګونو په تړاو رامنځته شوی، په ځانګړي توګه په ایپی جنیتیک کې چې د اوګانېزم د خپل جنیني او نوي زیږیدلي ژوند په جریان کې یا د ژوند د لومړنۍ دورې په نوم دوره کې د چاپېریالي شرایطو هم فزیکي او هم عاطفي پراخ مهم اهمیت ته اشاره کوي. <ref name="Goldston2">Goldston, S. E. (Ed.). (1987). ''Concepts of primary prevention: A framework for program development''. Sacramento, California Department of Mental Health</ref><ref>Baker, Sara Josephine. Fighting for Life.1939.</ref><ref>Darnell, James, ''RNA, Life's Indispensable Molecule'', Cold Spring Harbor Laboratory Press, 2011</ref> {| class="wikitable" | کچه | تعریف |- | لومړنۍ او بنسټیزه وقایه  | لومړنۍ وقایه د دې شواهدو پراساس چې ایپي جنیتیک بهیرونه د حاملګۍ په وخت کې پیل کېږي، د روغتیا د ودې د جلا کټګورۍ په توګه وړاندیز شوې (لاندې وګورئ: لومړنۍ او بنسټیزه وقایه). بنسټیزه وقایه هغه ګامونو ته اشاره کوي چې د خطر د لاملونو د پراختیا څخه د ژوند د پیل په لومړۍ مرحله کې مخنیوی وکړي.     <ref name="ReferenceA">{{cite journal|vauthors=Gillman MW|title=Primordial prevention of cardiovascular disease|journal=Circulation|volume=131|issue=7|pages=599–601|date=February 2015|pmid=25605661|pmc=4349501|doi=10.1161/circulationaha.115.014849}}</ref><ref name="Chiolero A 2015">{{cite journal|vauthors=Chiolero A, Paradis G, Paccaud F|title=The pseudo-high-risk prevention strategy|journal=International Journal of Epidemiology|volume=44|issue=5|pages=1469–73|date=October 2015|pmid=26071137|doi=10.1093/ije/dyv102}}</ref>  |- | اولیه وقایه | هغه مېتودونه دي چې د ناروغۍ د پېښېدو څخه یا د ناروغۍ د لاملونو د حذف له لارې یا د ناروغۍ پر وړاندې د مقاومت زیاتولو له لارې مخنیوی کوي. مثالونه یې د ناروغۍ پروړاندې معافیت، د صحي خوړو رژیم او سپورتي رژیم ساتل او د سګرټ څکولو څخه ډډه کول دي.     <ref name="IOM">Katz, D., & Ather, A. (2009). Preventive Medicine, Integrative Medicine & The Health of The Public. Commissioned for the IOM Summit on Integrative Medicine and the Health of the Public. Retrieved from {{cite web|url=http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|title=Archived copy|access-date=2014-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827091640/http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|archive-date=2010-08-27}}</ref><ref name="Patterson">{{cite journal|vauthors=Patterson C, Chambers LW|title=Preventive health care|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1995-06-24_345_8965/page/1611|journal=Lancet|volume=345|issue=8965|pages=1611–5|date=June 1995|pmid=7783540|doi=10.1016/s0140-6736(95)90119-1|s2cid=5463575}}</ref> |- | ثانوي وقایه |هغه مېتودونه دي چې د نښو د څرګندېدو څخه وړاندې موجوده ناروغي تشخیصوي او مخه یې نیسي.  مثالونه یې د لوړ فشار (د زړه او رګونو ډېرو ناروغیو لپاره د خطر عامل) درملنه او سرطاني معاینې دي. <ref name="IOM2">Katz, D., & Ather, A. (2009). Preventive Medicine, Integrative Medicine & The Health of The Public. Commissioned for the IOM Summit on Integrative Medicine and the Health of the Public. Retrieved from {{cite web|url=http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|title=Archived copy|access-date=2014-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827091640/http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|archive-date=2010-08-27}}</ref><ref name="Patterson2">{{cite journal|vauthors=Patterson C, Chambers LW|title=Preventive health care|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1995-06-24_345_8965/page/1611|journal=Lancet|volume=345|issue=8965|pages=1611–5|date=June 1995|pmid=7783540|doi=10.1016/s0140-6736(95)90119-1|s2cid=5463575}}</ref>   |- | ثالثیه وقایه | هغه مېتودونه دي چې د بیارغېدنې او درملنې له لارې د علایمي ناروغیو زیان کموي، لکه معلولیت یا مړینه. مثالونه يې جراحي کړنلارې دي چې د ناروغۍ خپرېدل یا پرمختګ دروي.   <ref name="IOM3">Katz, D., & Ather, A. (2009). Preventive Medicine, Integrative Medicine & The Health of The Public. Commissioned for the IOM Summit on Integrative Medicine and the Health of the Public. Retrieved from {{cite web|url=http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|title=Archived copy|access-date=2014-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827091640/http://www.iom.edu/~/media/Files/Activity%20Files/Quality/IntegrativeMed/Preventive%20Medicine%20Integrative%20Medicine%20and%20the%20Health%20of%20the%20Public.pdf|archive-date=2010-08-27}}</ref> |- |د څلورمې کچې وقایه |هغه مېتودنه دي په روغتیايي نظام کې د غیر ضروري یا زیاتو مداخلو پایلې کموي یا مخنیوی یې کوي، لکه احتمالي حقوقي سرغړونې.    <ref>Gofrit ON, Shemer J, Leibovici D, Modan B, Shapira SC. Quaternary prevention: a new look at an old challenge. Isr Med Assoc J. 2000;2(7):498-500.</ref> |} == سرچينې == dzxkeejkkucp7f9wruxifwpy1o2zzr0 0 61045 368123 356656 2026-08-10T13:34:28Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368123 wikitext text/x-wiki جنیټيکي انجنیري د یوه ژوندي موجود په جنیټيکي موادو کې د لاسوهنې علم دی. لومړنۍ مصنوعي جنیټيکي اصلاح ټرانس جین وه چې د بیوټکنالوژۍ په مرسته وشوه. ټرانس جین له یوه موجود څخه بل موجود ته د جینونو لېږد ته ویل کېږي او په لومړي ځل په ۱۹۷۳ ز کال کې «هربرټ بویر» او «سټنلي کوهن» وکړه. دا په هغو تخنیکونو کې د یو لړ پرمختګونو پایله وه چې د جینوم د مستقیمې اصلاح شونتیا یې برابره کړه. په مهمو پرمختګونو کې د محدودوونکو انزایمونو او د ډي.اېن.اې د لېګازونو کشف، د پلیمرېز د ځنځیزي غبرګون او تسلسل ټاکنې په څېر ټکنالوژیو او د پلازمېډونو د طراحۍ وړتیا شاملېږي. له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی حیوان هغه موږک و چې په ۱۹۷۴ ز کال کې «روډولف یانیش» جوړ کړ. په ۱۹۷۶ ز کال کې دا ټکنالوژي د داسې اصلاح شویو باکټریاوو په راوتلو سره سوداګریزه شوه چې سوماټوسټاټین یې تولیدول، ورپسې په ۱۹۷۸ کال کې انسولین تولید شول. په ۱۹۸۳ ز کال کې تمباکو ته د انټي بیوټیک مقاومت لرونکی جین داخل شو او په دې سره له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی نبات تولید شو. ورپسې داسې پرمختګونه وشول چې پوهانو ته یې د لاسوهنې او ژوندیو موجوداتو ته یې د جینونو د ور اضافه کولو شونتیا برابره کړه. نباتات د لومړي ځل لپاره د ویروس له مقاومت لرونکي تمباکو سره سوداګریز شول چې په ۱۹۹۲ ز کال کې په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې وړاندې شول. لومړني اصلاح شوي خواړه «فلاور ساور» بانجان وو چې په ۱۹۹۴ ز کال کې بازار ته وړاندې شول. تر ۲۰۱۰ ز کال پورې ۲۹ هېوادونو د بیوټکنالوژۍ سوداګریز محصولات وکرل. په ۲۰۰۰ ز کال کې په «ساینس» مجله کې یوې خپرې شوې مقالې طلايي وریژې معرفي کړې، دا لومړني خواړه وو چې لوړ غذايي ارزښت یې درلود. == کرنه == جنیټیکي انجنیري د بیوټکنالوژۍ د ځانګړو تخنیکونو په مرسته د یوه ژوندي موجود په جینوم کې مستقیمې لاسوهنې ته ویل کېږي چې یوازې له ۱۹۷۰یمې ز لسیزې را وروسته موجوده ده. د انسان له‌خوا جنیټیکي لاسوهنه ډېره پخوا کېده او د نباتاتو او حیواناتو په اهلي کولو سره د مصنوعي انتخاب له لارې پیل شوه. سپی لومړنی اهلي شوی حیوان بلل کېږي چې احتمالاً د لېوه له ګډو اجدادو یا نیکونو څخه را پیدا شوی او د لرغون‌پوهنې شواهد یې تر میلاد مخکې شاوخوا ۱۲۰۰۰ کال ته ور ګرځي. تر تاریخ په وړاندې دوران کې د نورو اهلي شویو غوښه خوړونکو حیواناتو په ډله کې پیشو یادولی شو چې ۹۵۰۰ کاله پخوا یې له انسان سره ژوند کاوه. د لرغون‌پوهنې شواهد ښيي چې مېږه، غوا، خوګ او وزه د ۹۰۰۰ او ۸۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ په ښېرازه هلال [د منځني ختیځ د یوې تاریخي برخې نوم دی] کې اهلي شوي دي.<ref name=":0">{{Cite journal|title=Ancient Wolf Genome Reveals an Early Divergence of Domestic Dog Ancestors and Admixture into High-Latitude Breeds|last1=Skoglund|last4=Dalén|first4=Love|last3=Palkopoulou|first3=Eleftheria|last2=Ersmark|first2=Erik|first1=Pontus|journal=Current Biology|language=en|doi=10.1016/j.cub.2015.04.019|issue=11|volume=25|pages=1515–19|pmid=26004765|date=2015-06-01|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|date=1 October 1972|bibcode=1972PNAS...69.2904J|pmc=389671|pmid=4342968|pages=2904–09|issue=10|volume=69|journal=PNAS|last1=Jackson|first8=David A. Jackson Robert H. Symons and Paul Berg|first3=P|last3=Berg|first2=RH|last2=Symons|first1=DA|title=Biochemical Method for Inserting New Genetic Information into DNA of Simian Virus 40: Circular SV40 DNA Molecules Containing Lambda Phage Genes and the Galactose Operon of Escherichia coli|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography|first4=Matthew T.|bibcode=2012PNAS..109.8878L|last9=Lingaas|first9=Frode|last8=Piper|first8=Philip J.|last7=Stahl|first7=Peter W.|last6=Peters|first6=Joris|last5=Ho|first5=Simon Y. W.|last4=Webster|last3=Perri|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first3=Angela|last2=Karlsson|first2=Elinor K.|last1=Larson|first1=Greger|doi=10.1073/pnas.1203005109|issue=23|volume=109|pages=8878–83|pmid=22615366|pmc=3384140|date=2012-06-05|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Comparative analysis of the domestic cat genome reveals genetic signatures underlying feline biology and domestication|first4=Razib|bibcode=2014PNAS..11117230M|last9=Koboldt|first9=Daniel C.|last8=Hillier|first8=LaDeana W.|last7=Minx|first7=Patrick|last6=Searle|first6=Steven M. J.|last5=Aken|first5=Bronwen L.|last4=Khan|last3=Gandolfi|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first3=Barbara|last2=Li|first2=Gang|last1=Montague|first1=Michael J.|doi=10.1073/pnas.1410083111|issue=48|volume=111|pages=17230–135|pmid=25385592|pmc=4260561|date=2014-12-02|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Domestication and early agriculture in the Mediterranean Basin: Origins, diffusion, and impact|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=2008-08-19|pmc=2575338|pmid=18697943|pages=11597–604|volume=105|issue=33|doi=10.1073/pnas.0801317105|first=Melinda A.|last=Zeder|bibcode=2008PNAS..10511597Z|doi-access=free}}</ref> په سوېل‌لوېديځه اسیا کې د نویو ډبرو د زمانې په کلیو کې د یو دانه‌يي او دوه دانه‌يي غنمو د اهلي کېدو اړوند موندل شوي لومړني شواهد د شاوخوا ۱۰۵۰۰ او ۱۰۱۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ مهال ته رسېږي. د لوېديځې اسیا ښېرازه هلال، [[مصر]] او هند په طبیعت کې د موجودو نباتاتو د کرنې لومړني ځایونه وو. کرنه په خپلواک ډول د چین په شمال او سوېل، د افریقا په ساحل، نیوګینه او د امریکا لویې وچې په ګڼو سیمو کې رامنځته شوه. د نویو ډبرو د دورې اته محصوله (دوه دانه‌يي غنم، یو دانه‌يي غنم، اوربشې، چڼې، نسک، ترخې مۍ، نخود او کتان) ټول تر میلاد شاوخوا ۷۰۰۰ کاله مخکې را څرګند شول. بڼوالي د لومړي ځل لپاره د شاوخوا ۶۸۰۰ او ۶۳۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د مسو په دوره کې په شام کې پیل شوه. د نرمو نسجونو په دلیل د لومړنیو نباتاتو لرغوني شواهد کم دي. د نباتاتو تر ټولو پخواني پاتې‌شونې د مصر په غارونو کې موندل شوي دي چې لرغونوالی یې تر میلاد مخکې دویمې زریزې ته رسېږي.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/05/25/science/25creature.html?_r=1 the history of maize cultivation in southern Mexico dates back 9,000 years.] ''New York Times'', (2010-05-25)</ref><ref>{{cite book|title=The Origins and Spread of Domestic Plants in Southwest Asia and Europe|author1=Colledge, Sue|author2=Conolly, James|isbn=978-1598749885|page=[https://archive.org/details/originsspreadofd0000unse/page/40 40]|year=2007|url=https://archive.org/details/originsspreadofd0000unse/page/40}}</ref><ref name="Kingsbury">Kingsbury, Noel (2009). [https://books.google.com/books?id=dGSj-CFxk-QC Hybrid: The History and Science of Plant Breeding]. University of Chicago Press. {{ISBN|0226437051}}.</ref>{{sfn|Zohary|Hopf|Weiss|p=5}}{{sfn|Zohary|Hopf|Weiss|p=6}} == جنیټیک == د جنیټیکي انجنیرۍ په پراختیا کې بېلابېل جنیټیکي اکتشافات اړین وو. جنیټیکي وراثت د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۵ ز کال کې د «ګریګور منډل» له‌خوا او پر چڼو له شویو ازمېښتونو وروسته کشف شو. که څه هم ۳۴ کاله ډېر له پامه لوېدلی و، خو ده د ارثي جلاوالي لومړني شواهد وړاندې کړل. په ۱۸۸۹ ز کال کې «هوګو ډو وریس» تر دې فرضیې وروسته چې ذرات د خصوصیاتو د وراثت مسؤول دي، د «جین» نوم وړاندې کړ او «جنیټیک» اصطلاح بیا په ۱۹۰۵ ز کال کې «ویلیم بیټسون» رامنځته کړه. په ۱۹۲۸ز کال کې «فرډریک ګریفیت» د یوه داسې «شکل بدلوونکي اصل» شتون ثابت کړ چې په وراثت کې ښکېل دی، وروسته بیا «اوېري»، «مک لیوډ» او «مک کارټي» دغه اصل ډي.اېن.اې وباله. «اډوارډ لوري ټاټوم» او «جورج ولز بیډل» په ۱۹۴۱ ز کال کې باور څرګند کړ چې جینونه د پروتینونو لپاره کودونه کوي. د ډي.اېن.اې غبرګ منحني جوړښت په ۱۹۵۳ ز کال کې «جېمز واټسون» او «فرانسېس کریک» وپېژانده.<ref>{{cite journal|journal=Genetics|year=1992|volume=131|issue=2|pages=245–25|title=What Did Gregor Mendel Think He Discovered?|author1=Hartl, D. L.|author2=Orel, V.|doi=10.1093/genetics/131.2.245|pmc=1205000|pmid=1644269}}</ref><ref name="pangen">Vries, H. de (1889) ''Intracellular Pangenesis'' [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/] ("pan-gene" definition on page 7 and 40 of this 1910 translation in English)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm|title=The Bateson Lecture|author=Creative Sponge|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013020831/http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm|archive-date=2007-10-13}}</ref> د ډي.اېن.اې د کار د څرنګوالي پر کشف سربېره باید داسې وسایل هم جوړ شوي وای چې په ډي.اېن.اې کې یې د لاسوهنې شونتیا برابرولای. په ۱۹۷۰ ز کال کې «همېلټون سمېټ لابراتوار» داسې محدودوونکي انزایمونه کشف کړل چې له ډي.اېن.اې سره یې مرسته کوله تر څو په ځینو مشخصو ځایونو کې پرې شي. دغې چارې له ساینس‌پوهانو سره مرسته وکړه چې د یوه ژوندي موجود له جینوم څخه جینونه جلا کړي. د ډي.اېن.اې لیګازونه (DNA ligases) چې پرې شوې یا ماتې شوې ډي.اېن.اې ګانې سره نښلوي، مخکې له مخکې په ۱۹۶۷ کال کې کشف شوي وو او د دغو دوو انزایمونو په یوځای کېدو سره د ډي.اېن.اې د نوي ترکیب لپاره د ډي.اېن.اې د لړیو «پرې کول او نښلول» ممکن شول. پلازمېډونه (Plasmids) چې په ۱۹۵۲ ز کال کې کشف شول، د حجرو تر منځ د معلوماتو لېږدولو او د ډي.اېن.اې د لړیو د تکثیر لپاره پر مهمو وسایلو بدل شول. په ۱۹۷۷ ز کال کې «فرډریک سانګر» د ډي.اېن.اې د تسلسل ټاکنې لپاره یو مېتود جوړ کړ چې د څېړونکو د لاسرسي وړ جنیټيکي معلومات یې ډېر زیات کړل. پلیمرېز ځنځيري غبرګون (Polymerase chain reaction) چې په ۱۹۸۳ ز کال کې «کري مولیس» جوړ کړ، د ډي.اېن.اې کوچنیو برخو ته یې د تکثیر شونتیا برابره کړه او د جنیټيکي موادو له پېژندلو او جلا کولو سره یې مرسته وکړه.<ref>{{Cite journal|last1=Roberts|first1=R. J.|title=Classic Perspective: How restriction enzymes became the workhorses of molecular biology|doi=10.1073/pnas.0500923102|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=102|issue=17|pages=5905–08|year=2005|pmid=15840723|pmc=1087929|bibcode=2005PNAS..102.5905R|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|pmid=13003535|year=1952|last1=Lederberg|first1=J|title=Cell genetics and hereditary symbiosis|journal=Physiological Reviews|volume=32|issue=4|pages=403–30|doi=10.1152/physrev.1952.32.4.403|url=http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBABFO.pdf}}</ref><ref name="WeissRichardson1967">{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.57.4.1021|title=Enzymatic breakage and joining of deoxyribonucleic acid, I. Repair of single-strand breaks in DNA by an enzyme system from Escherichia coli infected with T4 bacteriophage|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=57|issue=4|pages=1021–28|year=1967|last1=Weiss|first1=B.|last2=Richardson|first2=C. C.|pmid=5340583|pmc=224649|bibcode=1967PNAS...57.1021W|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/0022-2836(70)90051-3|title=Calcium-dependent bacteriophage DNA infection|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1970-10-14_53_1/page/159|last=Mandel|first=Morton|author2=Higa, Akiko|journal=Journal of Molecular Biology|year=1970|volume=53|issue=1|pages=159–62|pmid=4922220}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.69.8.2110|last2=Chang|bibcode=1972PNAS...69.2110C|pmc=426879|pmid=4559594|first3=L.|last3=Hsu|first2=A. C. Y.|first1=S. N.|title=Non chromosomal Antibiotic Resistance in Bacteria: Genetic Transformation of Escherichia coli by R-Factor DNA|last1=Cohen|year=1972|pages=2110–14|issue=8|volume=69|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|title=Transformation of various species of gram-negative bacteria belonging to 11 different genera by electroporation|last=Wirth|first=Reinhard|author2=Friesenegger, Anita|author3=Fiedlerand, Stefan|journal=Molecular and General Genetics|year=1989|doi=10.1007/BF00332248|volume=216|issue=1|pages=175–77|pmid=2659971|s2cid=25214157}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zambryski|first6=J.|pmc=555426|pmid=16453482|year=1983|pages=2143–50|issue=12|volume=2|journal=The EMBO Journal|title=Ti plasmid vector for the introduction of DNA into plant cells without alteration of their normal regeneration capacity|last6=Schell|first1=P.|first5=M. V.|last5=Montagu|first4=J.|last4=Leemans|first3=C.|last3=Genetello|first2=H.|last2=Joos|doi=10.1002/j.1460-2075.1983.tb01715.x}}</ref><ref>{{cite web|last=Nester|first=Eugene|title=''Agrobacterium'': The Natural Genetic Engineer (100 Years Later)|url=http://www.apsnet.org/publications/apsnetfeatures/Pages/Agrobacterium.aspx|date=2008|access-date=2012-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019164906/http://www.apsnet.org/publications/apsnetfeatures/Pages/Agrobacterium.aspx|archive-date=2012-10-19|url-status=dead}}</ref> == له جنیټیکي پلوه لومړني اصلاح شوي ژوندي موجودات == په ۱۹۷۲ ز کال کې «پاول برګ» د نوترکیبې ډي.اېن.اې د لومړنیو مالیکونو د جوړولو لپاره محدودوونکي انزایمونه او د ډي.اېن.اې لېګازونه وکارول. ښاغلي برګ د بیزو د «اېس‌وي۴۰» (SV40) ویروس ډي.اېن.اې له «لامبډا» ویروس سره ترکیب کړه. «هربرټ بویر» او «سټنلي نورمن کوهن» د ښاغلي برګ کار یو ګام نور هم پراخ کړ او نوترکیبه ډي.اېن.اې یې باکټري حجرې ته ور ګډه کړه. کوهن پر پلازمېډونو څېړنه کوله، خو د بویر په څېړنو کې محدودوونکي انزایمونه هم شامل وو. دوی د خپل کار بشپړ ماهیت تشخیص کړ او په ۱۹۷۲ ز کال کې یې ګډ کار وکړ. دوی په ګډه یو محدودوونکی انزایم پیدا کړ چې «پي‌اېس‌سي۱۰۱» (pSC101) پلاسمېډ یې په یوه نقطه کې غوڅاوه او هغه جین یې درز ته ننویستلی او پیوندولی شوای چې له کانامایسین انټي بیوټیک سره یې مقاومت کاوه. کوهن تر دې مخکې داسې مېتود جوړ کړی و چې په هغه کې باکتریاوو کولی شوای چې پلازمېډ جذب کړي، دوی د همدغه مېتود په مرسته یوه داسې باکټریا جوړه کړای شوه چې د کانامایسین په شتون کې هم ژوندۍ پاتې کېدای شوای. دا له جنیټیکي پلوه لومړنی اصلاح شوی ژوندی موجود و.<ref>{{Cite journal|doi=10.1073/pnas.69.10.2904|last2=Symons|bibcode=1972PNAS...69.2904J|pmc=389671|pmid=4342968|first3=P.|last3=Berg|first2=R. H.|first1=D. A.|title=Biochemical Method for Inserting New Genetic Information into DNA of Simian Virus 40: Circular SV40 DNA Molecules Containing Lambda Phage Genes and the Galactose Operon of Escherichia coli|last1=Jackson|year=1972|pages=2904–09|issue=10|volume=69|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.genomenewsnetwork.org/resources/timeline/1973_Boyer.php|title=Genome and genetics timeline – 1973|publisher=Genome news network}}</ref><ref>{{cite web|title=History of Genetics: Genetic Engineering Timeline|last=Arnold|first=Paul|year=2009|url=http://www.brighthub.com/science/genetics/articles/21983.aspx}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Cohen, Stanley N.|author2=Chang, Annie C. Y.|pmc=433482|jstor=62105|title=Recircularization and Autonomous Replication of a Sheared R-Factor DNA Segment in ''Escherichia coli'' Transformants|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=70|issue=5|pages=1293–97|year=1973|pmid=4576014|doi=10.1073/pnas.70.5.1293|bibcode=1973PNAS...70.1293C|doi-access=free}}</ref> لومړنی نبات تمباکو و چې جنیټيکي لاسوهنه په کې وشوه او په ۱۹۸۳ ز کال کې یې راپور ورکړل شو. دا بوټی د «مایکل بېوان»، «ریچارډ فلاول» او «مري-ډېل چیلټون» له‌خوا د یوه کایمریک جین په جوړولو سره پراخ شو چې له اګروباکټریوم څخه یې پلاسمېډ ټي۱ ته د انټي بیوټیک یو مقاومت لرونکی جین نښلاوه. په اګروباکټریوم بدل شوي تمباکو په دغه پلاسمېډ ککړ شول او بالاخره کایمریک جین بوټي ته دننه شو. د نسج کرنې د تخنیکونو له لارې یو حجروي تمباکو انتخاب شو چې یو جین او له هغه څخه یو جوړ شوی نبات یې درلود.<ref>{{cite journal|author1=Jaenisch, R.|author2=Mintz, B.|title=Simian virus 40 DNA sequences in DNA of healthy adult mice derived from preimplantation blastocysts injected with viral DNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=71|issue=4|pages=1250–54|doi=10.1073/pnas.71.4.1250|pmc=388203|pmid=4364530|year=1974|bibcode=1974PNAS...71.1250J|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/11/any-idiot-can-do-it-genome-editor-crispr-could-put-mutant-mice-everyones-reach|title='Any idiot can do it.' Genome editor CRISPR could put mutant mice in everyone's reach|date=2016-11-02|newspaper=Science {{!}} AAAS|access-date=2016-12-02}}</ref><ref>{{Cite journal|pages=1244–46|issue=4526|year=1981|pmid=6272397|doi=10.1126/science.6272397|volume=214|journal=Science|first1=J.|last2=Ruddle|first2=F.|title=Integration and stable germ line transmission of genes injected into mouse pronuclei|url=https://archive.org/details/sim_science_1981-12-11_214_4526/page/1244|last1=Gordon|bibcode=1981Sci...214.1244G}}</ref><ref>{{Cite journal|pages=92–94|issue=5836|year=1981|pmid=6945481|doi=10.1038/294092a0|volume=294|journal=Nature|first1=F.|last2=Lacy|first2=E.|title=Introduction of a rabbit β-globin gene into the mouse germ line|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-11-05_294_5836/page/92|last1=Costantini|bibcode=1981Natur.294...92C|s2cid=4371351}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brownlee|first1=C.|title=Inaugural Article: Biography of Rudolf Jaenisch|doi=10.1073/pnas.0406416101|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=101|issue=39|pages=13982–184|year=2004|pmid=15383657|pmc=521108|bibcode=2004PNAS..10113982B|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == 4n83nq1udi3p6qe1bcrebvv2i6u5w3p 0 61068 368102 348972 2026-08-10T12:56:16Z InternetArchiveBot 24283 Add 7 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368102 wikitext text/x-wiki '''اقلیمي امنیت''' هغو امنیتي خطرونو ته ویل کېږي چې په مستقیم یا غیر مستقیم ډول د اقلیم په نښو کې د بدلونونو له امله رامنځته کېږي. دا مفهوم پر دې مفکوره متمرکز دی چې په اقلیم پورې اړوند بدلونونه په ټولنه کې هغه شته خطرونه ډېروي چې د انسانانو، اېکوسیستمونو، اقتصاد، زېربناوو او ټولنو امنیت ګواښي. په اقلیم پورې اړوند امنیتي خطرونه په نړۍ کې د سولې او امنیت د مدیریت د ډول لپاره پراخې پایلې لري. که سم مدیریت ونه‌شي، د اقلیم له بدلون سره تطابق او د اغېزو کمولو لپاره اقلیمي اقدامات هم ښايي پر انساني امنیت منفي اغېزې ولري.<ref>{{cite book|url=http://www.cfr.org/climate-change/climate-change-national-security/p14862|title=Climate Change and National Security|year=2007|publisher=Council on Foreign Relations|author=Joshua W. Busby|isbn=978-087609-413-6|access-date=January 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509101732/http://www.cfr.org/climate-change/climate-change-national-security/p14862|archive-date=May 9, 2017|url-status=dead}}</ref> اقلیمي بدلون دا ظرفیت لري چې شته کړکېچونه ډېر کړي یا نوي کړکېچونه رامنځته کړي – په دې توګه د یوه ګواښ ډېروونکي په توګه عمل کوي. دا د تاوتریخجنو جګړو او نړیوال امنیت لپاره یو کتلېست کېدای شي. د څه باندې ۵۰ کمي څېړنو یوه مېټا انلایز، چې د اقلیم او شخړو تر منځ اړیکه یې څېړله، وښوده چې "د هر ۱ معیاري انحراف (1σ) لپاره په اقلیم کې بدلون د تودوخې درجې د ګرمېدو یا شدید ورښت لامل کېږي، متوسط اټکلونه ښيي چې د خپلمنځي تاوتریخوالي فرېکونسي ۴ سلنې ته لوړېږي او د ډلو تر منځ د تاوتریخوالو شمېر ۱۴ سلنې ته پورته کېږي. د اقلیمي بدلونونو حکومت‌منځي پلاوی وايي چې په چاپېریالي کډوالۍ کې ګډوډي ښايي د شخړو له ډېروالي سره مرسته وکړي، که څه هم دوی د کم‌پيدا سرچینو د د ډېروالي پر رول لږ ډاډه دي. البته اقلیمي بدلونونه تل د تاوتریخوالي لامل نه کېږي او شخړې ډېری وخت له یو بل سره د تړلو عواملو له امله رامنځته کېږي.<ref>{{cite journal|title=A climate of conflict|journal=International Alert|year=2007|last1=Smith|first1=Dan|last2=Vivekananda|first2=Janani|url=http://www.international-alert.org/resources/publications/climate-conflict|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524074225/http://www.international-alert.org/resources/publications/climate-conflict|archive-date=24 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal|title=World in Transition: Climate Change as a Security Risk|journal=German Advisory Council on Global Change|year=2007|url=http://www.wbgu.de/en/flagship-reports/fr-2007-security/|access-date=19 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216130144/http://www.wbgu.de/en/flagship-reports/fr-2007-security/|archive-date=16 December 2017|url-status=dead}}</ref><ref name=":0b">Ryan P. Harrod and Martin, Debra L. The Bioarchaeology of Climate Change and Violence. New York: Springer, 2013.</ref><ref>{{Cite journal|title=Climate and Conflict|journal=Annual Review of Economics|date=1 January 2015|pages=577–617|volume=7|issue=1|doi=10.1146/annurev-economics-080614-115430|first1=Marshall|last1=Burke|first2=Solomon M.|last2=Hsiang|first3=Edward|last3=Miguel|s2cid=17657019}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Quantifying the Influence of Climate on Human Conflict|journal=Science|date=13 September 2013|pages=1235367|volume=341|issue=6151|doi=10.1126/science.1235367|language=en|first1=S. M.|last1=Hsiang|first2=M.|last2=Burke|first3=E.|last3=Miguel|s2cid=1277105|pmid=24031020}}</ref><ref>{{cite web|year=2007|title=Assessing key vulnerabilities and the risk from climate change. In: Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [M.L. Parry et al. (eds.)]|publisher=Cambridge University Press, Cambridge, U.K., and New York, N.Y., U.S.A.|author=Schneider, S.H.|pages=779–810|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.htm|access-date=20 May 2009|display-authors=etal|author-link=Stephen Schneider|تاريخ الأرشيف=5 October 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181005032403/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=5 October 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181005032403/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181005032403/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005032403/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.htm}}</ref> ګڼو کارپوهانو خبرداری ورکړی چې اقلیمي بدلون ښايي د شخړو د زیاتېدو لامل شي. د متحدو ایالتونو له متقاعدو جنرالانو جوړ «پوځي مشورتي پلاوي» وړاندوېینه وکړه چې د ځمکې تودوخه به په نا امنو سیمو کې د «خطر د ضریب» په توګه عمل وکړي. د ستراتیژیکو او نړیوالو څېړنو مرکز او د امریکا د نوي امنیت مرکز چې د واشنګټن دوه فکري مرکزونه دي، راپور ورکړی چې توپانونه "د سیمه‌ییزو او ان ملي هویتونو د ننګولو وړتیا لري او په پایله کې یې د سرچینو پر سر وسله‌والې شخړې پېښېدای شي." دوی وايي چې تر ټولو لوی ګواښ به "په هېوادونو کې دننه او بهر د خلکو له پراخې کډوالۍ څخه" پېښ شي. له دې سره سره، نور څېړونکي په دې اړه لا ډېر شکمن وو: یوې څېړنې د ۱۰۰۰ او ۲۰۰۰ کلونو تر منځ په اروپا کې د اقلیم او شخړو تر منځ هېڅ کومه بامعنا احصایوي اړیکه پیدا نه‌کړه.<ref>[http://securityandclimate.cna.org/report/ "National Security and the Threat of Climate Change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811183032/http://securityandclimate.cna.org/report/|date=11 August 2011}}". [[Military Advisory Board]], 15 April 2007.</ref><ref>{{cite news|title=Cool heads or heated conflicts?|date=10 October 2009|newspaper=[[The Economist]]|pages=88}}</ref><ref>{{cite web|author1=Kurt M. Campbell|author2=Jay Gulledge|author3=J.R. McNeill|author4=John Podesta|author5=Peter Ogden|author6=Leon Fuerth|author7=R. James Woolsey|author8=Alexander T.J. Lennon|author9=Julianne Smith|author10=Richard Weitz|author11=Derek Mix|title=The Age of Consequences: The Foreign Policy and National Security Implications of Global Climate Change|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|date=October 2007|access-date=14 July 2009|تاريخ الأرشيف=15 July 2009|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090715011335/http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=15 July 2009|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090715011335/http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090715011335/http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715011335/http://csis.org/files/media/csis/pubs/071105_ageofconsequences.pdf}}</ref> د اقلیمي بدلون او امنیت تر منځ اړیکه په ټوله نړۍ کې د مقاماتو په ځانګړي ډول د ملګرو ملتونو د امنیت شورا او د مخ پر ودې جي۷۷ ډلې هېوادونو لپاره اندېښنه ده. لرې نه ده چې د اقلیمي بدلونونو اغېزې به د یوه امنیتي ګواښ په توګه مخ پر ودې هېوادونو ته سخت زیان ورسوي. د بریتانیا د بهرنیو چارو وزیرې «مارګارټ بکېټ» ویلي چې "یو بې‌ٍثباته اقلیم به د شخړې ځينې لوی محرکونه ډېر کړي چې د کډوالۍ فشارونه او د سرچینو لپاره سیالي یې بېلګې دي." د اقلیمي بدلون د انساني اغېزو او د تاوتریخوالي او وسله‌والو شخړو د ګواښونو تر منځ اړیکه ځانګړی اهمیت لري، ځکه چې څو بحراني یا سخت شرایط په هم‌مهاله ډول تر اغېز لاندې راځي.<ref>Reuters. [https://www.nytimes.com/2007/04/18/world/18nations.html?ex=1334548800en=599119af2640e7b1ei=5088partner=rssnytemc=rss U.N. Council Hits Impasse Over Debate on Warming]. The New York Times, 17 April 2007. Retrieved on 29 May 2007.</ref> == مخینه == اقلیمي امنیت هغو امنیتي خطرونو ته ویل کېږي چې په مستقیم یا غیر مستقیم ډول د اقلیم په نښو کې د بدلونونو له امله رامنځته کېږي. اقلیمي بدلون د بېلابېلو امنیتي راپورونو له لارې په یوویشتمه پېړۍ کې د نړیوال امنیت لپاره د یوه ستر ګواښ یا ناورین په توګه پېژندل شوی دی. په ۲۰۲۰ کال کې د نړیوالو فاجعه‌بارو خطرونو راپور چې د نړیوالو ننګونو بنسټ خپور کړی، څرګندوي چې اقلیمي بدلونونه به په ډېر احتمال سره د تمدن پای وي. ۷۰ سلنه نړیوال دولتونه اقلیمي بدلون د ملي امنیت موضوع ګڼي. اقلیمي خطرونو ته د پالیسیو لېوالتیا په چټکۍ سره وده کړې او د نورو موضوعاتو لکه د خوړو او انرژۍ امنیت، د کډوالۍ پالیسي او ډپلوماټیکو هڅو تر څنګ د پالیسۍ پر اجنډا هم اغېز کوي. اقلیمي بدلون یوه نړیواله ننګونه ده چې په اوږد مهال کې پر ټولو هېوادونو اغېز کوي، ځکه د اقلیمي بدلونونو اغېزې په نابرابر ډول په بېلابېلو سیمو کې خپرېږي. له دې سره سره، ښايي پر څنګ ته شویو او زیانمنونکو ټولنیزو ډلو لا ډېره نامتناسبه اغېزه وکړي.<ref>{{Cite web|date=2020-02-20|title=A Security Threat Assessment of Global Climate Change|url=https://climateandsecurity.org/a-security-threat-assessment-of-global-climate-change/|access-date=2021-06-23|website=The Center for Climate & Security|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|date=Jan 16, 2019|url=https://www.cnbc.com/2019/01/16/davos-founders-warn-of-rising-tension-between-the-worlds-superpowers.html|title=Global tension is hampering our ability to fight climate change, Davos survey warns|author=Chloe Taylor|website=CNBC|access-date=January 18, 2019}}</ref><ref>{{cite web|author=|first=|date=13 July 2020|title=Global Catastrophic Risks 2020|url=https://globalchallenges.org/wp-content/uploads/Global-Catastrophic-Risks-2020-Annual-Report-WEB-V2-1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103130159/https://globalchallenges.org/wp-content/uploads/Global-Catastrophic-Risks-2020-Annual-Report-WEB-V2-1.pdf|archive-date=November 3, 2020|access-date=|work=Global Challenges Foundation}}</ref><ref>{{cite web|date=2021|title=The Global Security Defense Index on Climate Change|url=https://www.americansecurityproject.org/climate-energy-and-security/climate-change/gsdicc/|url-status=live|website=ASP|publisher=American Security Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006010053/http://www.americansecurityproject.org:80/climate-energy-and-security/climate-change/gsdicc/|archive-date=October 6, 2014}}</ref> په ۲۰۱۸ کال کې د نړیوال ګواښ د ارزونې راپور کاږي:<ref>{{cite web|url=https://www.dni.gov/files/documents/Newsroom/Testimonies/2018-ATA---Unclassified-SSCI.pdf|title=Worldwide Threat Assessment of the US Intelligence Community|author=Daniel R. Coats|date=Feb 13, 2018|work=Statement for the Record|access-date=April 27, 2022|archive-date=February 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213150210/https://www.dni.gov/files/documents/Newsroom/Testimonies/2018-ATA---Unclassified-SSCI.pdf|url-status=dead}}</ref><blockquote>تېر ۱۱۵ کلونه د معاصر تمدن په تاریخ کې تر ټولو ګرمه دوره وه او تېر څو کلونه تر ټولو ګرم کلونه ثبت شوي دي. په ګرمه نړۍ کې د هوا سختې پېښې د لویو اغېزو احتمال لري او ښايي له نورو لاملونو سره یو ځای شي او د بشري ناورینونو، نښتو، د اوبو او خوراکي توکو د کمښت، کډوالۍ، د کاري قوې د کمښت او د برېښنا د پرې کېدو خطر ډېر کړي. څېړنو په ځمکنيو سیستمونو کې له اقلیم سره اړوند هغه شاخصونه نه دي پېژندلي چې د اقلیم د ناڅاپي بدلونونو احتمال ښيي.<ref name=":3">{{cite journal|last1=Nordås|first1=Ragnhild|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|title=Climate change and conflict|url=https://archive.org/details/sim_political-geography_2007-08_26_6/page/627|journal=Political Geography|date=August 2007|volume=26|issue=6|pages=627–638|doi=10.1016/j.polgeo.2007.06.003}}</ref></blockquote> == اغېز == په ۲۰۰۳ کال کې «پيټر شوارټز» او «ډاګ رانډال» د متحدو ایالتونو د ملي امنیت لپاره د اقلیم د اړوندو سناریوګانو احتمالي اغېزې وڅېړلې او دا پایله یې ترلاسه کړه چې "موږ د اقلیم د بدلون لپاره سناریو جوړه کړې ده، که څه هم ډېره احتمالي نه ده، خو د منلو وړ ده او دا به د متحدو ایالتونو ملي امنیت په داسې ډول وننګوي چې سملاسي دې موضوع ته پام وکړي." په موندنو کې راغلي وو:<blockquote>دا احتمال شته چې د ځمکې دا تدریجې ګرمېدل به د سمندر د ترموهالین لېږدوونکي د ناڅاپي ټکني کېدو لامل شي چې له امله یې د ژمي په موسم کې شرایط سختېږي، د خاورې رطوبت په چټکۍ سره کمېږي او په هغو مشخصو سیمو کې د ډېرو شدیدو بادونو لامل کېږي چې اوس مهال د نړۍ لویه برخه خوراکي توکي په کې تولیدېږي. که کافي چمتووالی موجود نه وي، پایله ښايي د ځمکې په چاپېریال کې د انسان د لېږد ظرفیت پوره راکم کړي.<ref>{{cite web|url=http://www.climate.org/PDF/clim_change_scenario.pdf|author=Peter Schwartz|author2=Doug Randall|name-list-style=amp|publisher=Climate.gov|year=2003|title=An Abrupt Climate Change Scenario and its Implications for United States National Security|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320054750/http://www.climate.org/PDF/clim_change_scenario.pdf|archive-date=2009-03-20}}</ref></blockquote> === روغتیا === څېړنو د تودوخې د سختو څپو له امله د مړینې کچه ښودلې ده. د تودوخې سخت شرایط کولای شي د حرارت د تنظیم لپاره د انسان پر ظرفیت غالب شي؛ راتلونکې سناریوګانې ښيي چې د ګلخانه‌يي ګازونو د تولید په ډېرېدو سره به په کال کې د نړۍ شاوخوا ۷۴ سلنه نفوس لږ تر لږه د شلو ورځو لپاره د وژونکې تودوخې له پېښو سره مخامخ کېږي.<ref>{{cite journal|journal=Nature Climate Change|volume=7|issue=7|pages=501–506|year=2017|title=Global risk of deadly heat|url=https://www.researchgate.net/publication/318173438|doi=10.1038/nclimate3322|last=Mora|first=Camilio|display-authors=et al|bibcode=2017NatCC...7..501M}}</ref> === رواني اغېزې === په ۲۰۱۱ کال کې په «امریکن سایکالوژېست» مجله کې یوې مقالې د اقلیمي بدلون له امله د رواني اغېزو درې برخې مشخصې کړې: <ref name="Doherty">{{Cite journal|author1=Doherty, Thomas J.|author2=Clayton, Susan|year=2011|title=The psychological impacts of global climate change|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_may-june-2011_66_4/page/265|journal=American Psychologist|volume=66|issue=4|pages=265–276|doi=10.1037/a0023141|pmid=21553952}}</ref> * مستقیمې اغېزې - "د شدیدې هوا او بدل شوي چاپیریال حادې یا زیان اړوونکې اغېزې" * غیر مستقیمې اغېزې - "د اغېزو د مشاهدې پر بنسټ د عاطفي هوساینې ګواښونه او د راتلونکو خطرونو په اړه اندېښنې لرل" * رواني ټولنیزې اغېزې - "د تودوخې، وچکالۍ، کډوالیو او د اقلیم له امله د شخړو او تر ناورین وروسته د تطابق اوږدمهاله ټولنیزې اغېزې" د اقلیمي بدلون له امله د ټولنیزو رواني اغېزو پایلې د تاوتریخوالي زیاتوالی، د ډلو تر منځ شخړې، بې‌ځایه کېدل او ټولنیزې - اقتصادي نابرابرۍ دي. د څېړنو پر بنسټ، د تودوخې او تاوتریخوالي تر منځ اړیکه موجوده ده او د ځمکې په متوسطه تودوخه کې هر ډول زیاتوالی د تاوتریخوالي د زیاتېدو احتمال له ځانه سره لري.<ref name="Doherty2">{{Cite journal|author1=Doherty, Thomas J.|author2=Clayton, Susan|year=2011|title=The psychological impacts of global climate change|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_may-june-2011_66_4/page/265|journal=American Psychologist|volume=66|issue=4|pages=265–276|doi=10.1037/a0023141|pmid=21553952}}</ref> === شخړې === دا چې اقلیمي بدلونونه پر ټولنو او د انسانانو پر ژوند پراخې اغېزې لري، نو احتمالي امنیتي پېښې خورا پراخې او پېچلې دي. دې موضوع ته په ۲۰۰۷ کال کې هغه مهال پام ډېر شو چې د اقلیمي بدلونونو د کمولو په برخه کې د هڅو له امله «ال ګور» او د اقلیمي بدلون حکومت‌منځي پلاوي ته د سولې په برخه کې د نوبل جایزه ورکړل شوه. په هماغه کال د ملګرو ملتونو امنیت شورا د اقلیمي بدلون او امنیت په اړه لومړنۍ مناظره جوړه کړه او وروسته په ۲۰۱۲، ۲۰۱۸، ۲۰۱۹ او ۲۰۲۰ کلونو کې په دې اړه نورې تعقیبي مناظرې هم جوړې شوې. د دې موضوع په اړه په یوه څېړنه کې د نړیوال بدلون په اړه د جرمني مشورتي شورا څلور مسیرونه مشخص کړل چې احتمالاً اقلیمي بدلونونه له شخړو سره تړي: د تازه اوبو سرچینې ویجاړول، خوراکي ناخوندیتوب، د طبیعي پېښو ډېروالی او شدت او د کډوالۍ د بڼو ډېروالی یا بدلون. راپورونه وايي چې دا لاملونه ښايي تاوتریخجنې شخړې ډېرې کړي، مثلاً د تاوتریخوالي لپاره د فرصتونو جوړښتونه بدلول (مثلاً کله چې دولتونه کمزوري وي نو محروم خلک په اسانۍ د وسله‌والو ډلو له‌خوا ګومارل کېدای شي) یا د زیانمنو خلکو شکایتونه لا پسې ډېر کړي.<ref>{{Cite journal|last=Conca|first=Ken|date=2019-01-02|title=Is There a Role for the UN Security Council on Climate Change?|journal=Environment: Science and Policy for Sustainable Development|language=en|volume=61|issue=1|pages=4–15|doi=10.1080/00139157.2019.1540811|s2cid=158940594|issn=0013-9157}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsecuritybeat.org/2019/12/address-climate-risks-advance-climate-security-united-nations/|title=To Address Climate Risks, Advance Climate Security in the United Nations|website=New Security Beat|language=en-US|access-date=2019-12-20}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.wbgu.de/en/publications/publication/welt-im-wandel-sicherheitsrisiko-klimawandel|title=World in Transition: Climate Change as a Security Risk|last=WBGU|publisher=Springer|year=2007|location=Berlin}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Barnett|first1=Jon|last2=Adger|first2=W. Neil|date=2007|title=Climate change, human security and violent conflict|url=https://archive.org/details/sim_political-geography_2007-08_26_6/page/639|journal=Political Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=639–655|doi=10.1016/j.polgeo.2007.03.003}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Reuveny|first=Rafael|date=August 2007|title=Climate change-induced migration and violent conflict|url=https://archive.org/details/sim_political-geography_2007-08_26_6/page/656|journal=Political Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=656–673|doi=10.1016/j.polgeo.2007.05.001}}</ref><ref name=":32">{{cite journal|last1=Nordås|first1=Ragnhild|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|title=Climate change and conflict|url=https://archive.org/details/sim_political-geography_2007-08_26_6/page/627|journal=Political Geography|date=August 2007|volume=26|issue=6|pages=627–638|doi=10.1016/j.polgeo.2007.06.003}}</ref> په ۲۰۱۶ کال کې د بولټن اتومي ساینس‌پوهانو (Bulletin of the Atomic Scientists) له‌خوا په خپره شوې مقاله کې وړاندیز شوی چې په اقلیم پورې د اړوندو موضوعاتو پر سر شخړه ښايي د اټومي شخړې لامل شي چې په دې کې کشمیر، هند او پاکستان شامل دي. خو ځینې پوهان په دې باور دي چې اقلیمي بدلون دا احتمال نه‌لري چې د دولتونو تر منځ د جګړو پر ماهیت لوی اغېز ولري، خو پر کورنیو جګړو او ټولنیز شخړو يې د اغېزو په اړه اندېښنې مطرح شوې دي. د ۶۰ څېړنو د یوه مېټا انلایز پر بنسټ هسیانګ، بورک او میګویل دې پایلې ته رسېدلي چې ګرمه تودوخه او شدید ورښتونه ښايي خپلمنځي تاوتریخوالی تر ۴ سلنه او د ډلو تر منځ شخړې تر ۱۴ سلنه پورې ډېرې کړي (منځني اټکلونه). د دوی پایلې د نورو څېړونکو له‌خوا د بدیل ماډل د مشخصاتو لپاره په کافي اندازه د منلو نه دي. وروستۍ څېړنې دقیقې دي او پر دې سره یوه خوله دي چې په اقلیم پورې اړوندې طبیعي پېښې (لکه د تودوخې څپه، وچکالي، توپان او سېل) د وسله‌والو شخړو خطرونه په متوسط ډول ډېروي. ځکه نو اقلیمي بدلون «د خطر د ډېرېدو ضریب» دی چې د شخړو موجود خطرونه ډېروي. د دې موضوع په برخه کې او د دې موضوع په اړه نورې څېړنې په ۲۰۱۹ کال کې په «نیچر» ژورنال کې د یوې تخصصي ارزونې په خپرولو سره دې پایلې ته رسېږي چې په تېره پېړۍ کې د دولتونو تر منځ د وسله‌والو شخړو خطرونه له ۳ تر ۲۰ سلنه پورې د اقلیمي لاملونو په اغېزو پورې اړوند وو، خو د شخړو نور لاملونه ډېر مهم دي.<ref>{{cite web|url=https://thebulletin.org/2016/12/kashmir-climate-change-and-nuclear-war/|author=Zia Mian|date=December 7, 2016|work=Bulletin of the Atomic Scientists|title=Kashmir, climate change, and nuclear war}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=Solomon M. Hsiang|author2=Marshall Burke|author3=Edward Miguel|s2cid=1277105|title=Quantifying the Influence of Climate on Human Conflict|journal=Science|volume=341|issue=6151|pages=1235367|year=2013|doi=10.1126/science.1235367|pmid=24031020}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ide|first1=Tobias|last2=Scheffran|first2=Jürgen|date=2014-09-02|title=On climate, conflict and cumulation: suggestions for integrative cumulation of knowledge in the research on climate change and violent conflict|journal=Global Change, Peace & Security|language=en|volume=26|issue=3|pages=263–279|doi=10.1080/14781158.2014.924917|s2cid=144283223|issn=1478-1158|url=https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/59926/}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Mach|volume=571|last11=Roessler|first11=Philip|date=2019|title=Climate as a risk factor for armed conflict|journal=Nature|language=en|issue=7764|last10=O’Loughlin|pages=193–197|doi=10.1038/s41586-019-1300-6|pmid=31189956|issn=1476-4687|bibcode=2019Natur.571..193M|s2cid=186207310|first10=John|first9=Jean-Francois|first1=Katharine J.|last5=Burke|last2=Kraan|first2=Caroline M.|last3=Adger|first3=W. Neil|last4=Buhaug|first4=Halvard|first5=Marshall|last9=Maystadt|last6=Fearon|first6=James D.|last7=Field|first7=Christopher B.|last8=Hendrix|first8=Cullen S.|url=https://eprints.lancs.ac.uk/id/eprint/134710/1/Mach_2019_accepted_manuscript.pdf|access-date=2022-04-27|archivedate=2022-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220412022049/https://eprints.lancs.ac.uk/id/eprint/134710/1/Mach_2019_accepted_manuscript.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Buhaug|first9=E.|bibcode=2014ClCh..127..391B|issn=1573-1480|doi=10.1007/s10584-014-1266-1|pages=391–397|issue=3|volume=127|language=en|journal=Climatic Change|title=One effect to rule them all? A comment on climate and conflict|date=2014-12-01|first11=J. A.|last11=Goldstone|first10=N. P.|last10=Gleditsch|last9=Gartzke|first1=H.|first8=H.|last8=Fjelde|first7=A.|last7=Ciccone|first6=J. W.|last6=Busby|first5=M.|last5=Brzoska|first4=T.|last4=Böhmelt|first3=T.|last3=Bernauer|first2=J.|last2=Nordkvelle|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Raleigh|first1=Clionadh|last2=Linke|first2=Andrew|last3=O'Loughlin|first3=John|date=2014|title=Extreme temperatures and violence|url=https://archive.org/details/nature-climate-change_2014-02_4_2/page/76|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=4|issue=2|pages=76–77|doi=10.1038/nclimate2101|issn=1758-6798|bibcode=2014NatCC...4...76R}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=von Uexkull|language=en|pmid=27791091|pmc=5098672|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1607542113|pages=12391–12396|issue=44|volume=113|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first1=Nina|title=Civil conflict sensitivity to growing-season drought|date=2016-11-01|first4=Halvard|last4=Buhaug|first3=Hanne|last3=Fjelde|first2=Mihai|last2=Croicu|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Detges|first=Adrien|date=September 2016|title=Local conditions of drought-related violence in sub-Saharan Africa: The role of road and water infrastructures|journal=Journal of Peace Research|language=en|volume=53|issue=5|pages=696–710|doi=10.1177/0022343316651922|s2cid=113591140|issn=0022-3433}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ide|title=Multi-method evidence for when and how climate-related disasters contribute to armed conflict risk|issn=0959-3780|doi=10.1016/j.gloenvcha.2020.102063|pages=102063|volume=62|language=en|journal=Global Environmental Change|date=2020-05-01|first1=Tobias|first4=Carl-Friedrich|last4=Schleussner|first3=Jonathan D.|last3=Donges|first2=Michael|last2=Brzoska|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last1=Scheffran|first1=Jürgen|title=Climate and Conflict in Africa|date=2019-04-26|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Climate Science|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190228620.013.557|isbn=978-0-19-022862-0|last2=Link|first2=Peter Michael|last3=Schilling|first3=Janpeter}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Koubi|first=Vally|date=2019-05-11|title=Climate Change and Conflict|journal=Annual Review of Political Science|language=en|volume=22|issue=1|pages=343–360|doi=10.1146/annurev-polisci-050317-070830|issn=1094-2939|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Scartozzi|first=Cesare M.|title=Reframing Climate-Induced Socio-Environmental Conflicts: A Systematic Review|url=https://academic.oup.com/isr/advance-article/doi/10.1093/isr/viaa064/5906666|journal=International Studies Review|year=2020|volume=23|issue=3|pages=696–725|language=en|doi=10.1093/isr/viaa064}}</ref><ref name=":22">{{Cite journal|last1=Mach|volume=571|last11=Roessler|first11=Philip|date=2019|title=Climate as a risk factor for armed conflict|journal=Nature|language=en|issue=7764|last10=O’Loughlin|pages=193–197|doi=10.1038/s41586-019-1300-6|pmid=31189956|issn=1476-4687|bibcode=2019Natur.571..193M|s2cid=186207310|first10=John|first9=Jean-Francois|first1=Katharine J.|last5=Burke|last2=Kraan|first2=Caroline M.|last3=Adger|first3=W. Neil|last4=Buhaug|first4=Halvard|first5=Marshall|last9=Maystadt|last6=Fearon|first6=James D.|last7=Field|first7=Christopher B.|last8=Hendrix|first8=Cullen S.|url=https://eprints.lancs.ac.uk/id/eprint/134710/1/Mach_2019_accepted_manuscript.pdf|access-date=2022-04-27|archivedate=2022-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220412022049/https://eprints.lancs.ac.uk/id/eprint/134710/1/Mach_2019_accepted_manuscript.pdf}}</ref> == سرچينې == 7j6628lta9gwq5qr3hlodpbkgw9zy8a 0 61119 368125 323604 2026-08-10T13:38:08Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368125 wikitext text/x-wiki ايلويز (۱۱۰۰-۰۱؟ -۱۶ مۍ ۱۱۶۳-۶۴؟) بل ډول د «ايلويس ډي ارګينټيول» يا «ايليوس ډو پاراسليټ» په نوم پېژندل شوې، يوه فرانسوۍ راهبه، فيلسوفه، ليکواله، پوهانده او د صومعې مشره وه.<ref name="HC">''Historia Calamitatum'', in Betty Radice, trans, ''The Letters of Abelard and Heloise'', (Penguin, 1974), p. 66</ref><ref>Charrier, Charlotte. Heloise Dans L'histoire Et Dans la Legende. Librairie Ancienne Honore Champion Quai Malaquais, VI, Paris, 1933</ref><ref>Charrier, Charlotte. Heloise Dans L'histoire Et Dans la Legende. Librairie Ancienne Honore Champion Quai Malaquais, VI, Paris, 1933</ref> ايلويز«د ليکونو پېژندل شوې ښځه»، د مينې او ملګرتيا فيلسوفه وه، تر څنګ يې په کاتولیکه کليسا کې د صومعې لوړ پوړې مشره وه. نوموړې په ۱۱۴۷ز کال کې، کله چې هغې ته د سترې پادرۍ درجه ورکړل شوه، نږدې د يو مسيحي پادري کچې ته ورسېده او په همدې اندازه سياسي ځواک يې تر لاسه کړ.<ref>{{cite web|title=A letter from Pope Eugene III to Heloise|url=https://epistolae.ctl.columbia.edu/letter/197.html}}</ref><ref>Herbermann, Charles, ed. (1913). Praelatus Nullius. Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company.</ref> هغه په تاریخ او عام کلتور کې د منځنیو پېړيو د مخکښ منطق پوه او د الاهياتو ماهر «پيټر ابيلارډ» سره د عاشقۍ او ليکونو له لارې د اړيکو له امله مشهوره شوې، څوک چې د هغې ملګری، همکار او مېړه شو. نوموړې همدا راز د هغه په کارونو  فکري تنقيدي اغېز درلود او له هغه څخه د ډېرو ګواښوونکو پوښتنو له امله هم پېژندل کېږي، لکه په « ''Problemata Heloissae'' » (ابيلارډ ته د ايلويز يو ليک و) کې چې کومې پوښتنې شوې.<ref>{{cite web|last=Du Paraclete|first=Heloise|title=The Problems of Heloise - Problemata Heloissae|url=https://epistolae.ctl.columbia.edu/letter/178.html}}</ref> د هغې پاتې لیکونه د فرانسوي او اروپايي ادب بنسټ او د اصيلې مينې لومړي الهام بښونکي بلل کېږي. د هغې پوهنيز او کله ناکله له شهواني اړخ څخه ډک ليکونه د « bildungsroman » (د يو ناول نوم دی) ژانر (نوږ) لپاره بنسټ بلل کېږي او د ابيلارډ د « Historia Calamitatum» سره يو ځای د کلاسيکو ليکونو د ژانر يوه بېلګه ګڼل کېږي. د هغې اغېز په وروستيو ليکوالانو هم خپور دی، لکه «کريټين ډي ټرايس، جيفري چوسر، ماډام ډي لافايټ، تامس ايکيناس، چډرلوس ډي لاکوس، والټير، روسو، سيمون وايل» او «ډومينيک اوري». هغه په علمي برخه کې د ښځو د استازولۍ مهمه څېره ده او د جنس او واده په اړه د خپلو اختلافي څرګندونو له امله شهرت لري، کومو چې د اوسني ښځمنپالنې په جوړولو هم اغېز پرېښی. == فلسفه او میراث == ايلويز د ابيلارډ په اخلاقياتو، الاهياتو او د مينې پر فلسفې ستر اغېز درلود. ايلويز چې د «سيسرو» د باورونو تعقيبونکې پوهانده وه، د سوچه ملګرتيا او سوچه بې ځان غوښتنې مينې په اړه يې ليکل کړي. د هغې لیکونه په جدي ډول يوه اخلاقي فلسفه منځ ته راوړي، په کومه کې چې د يو کار د اخلاقي سموالي يا «ګناه» د ټاکلو لپاره نيت مرکزي ځای لري. هغې ادعا کړې: «اصلاً يو کار خپله بد نه دی، بلکې دا د تر سره کونکي نيت دی چې بد ځينې جوړوی. برابري نه شي تول کېدای، هغه څه وزن نه لري چې انصاف پرې تر سره کيږي، بلکې هغه جذبات وزن لري چې انصاف پرې کېږي». همدې تصور د ابيلارډ په نيت محوره اخلاقو اغېز وکړ چې د هغه په لیک  « ''Etica (Scito Te Ipsum)'' » (۱۱۴۰ز کال) کې تشريح شوي دی او په دې ډول د «اکويناس» څخه مخکې د منځنيو پېړيو په فلسفه کې ارادي اخلاقياتو د اخلاقو د علم د ودې لپاره د بنسټ په توګه کار کړی.<ref>Clanchy, Michael. Abelard: A Medieval Life. 1999.</ref><ref>Mews, Constant. Abelard and Heloise (Great Medieval Thinkers). Oxford, 2005.</ref><ref>McGlaughlin, Mary Martin. Listening to Heloise. https://www.palgrave.com/gp/book/9780312213541</ref><ref name="ReferenceB">McGlaughlin, Mary and Bonnnie Wheeler. The Letters of Heloise and Abelard.</ref><ref>{{cite journal|last1=Findley|first1=Brooke Heidenreich|title=Does the Habit Make the Nun? A Case Study of Heloise's Influence on Abelard's Ethical Philosophy|journal=Vivarium|date=2006|volume=44|issue=2/3|pages=248–275|doi=10.1163/156853406779159446|jstor=41963758}}</ref> هغه خپله مېنه «بې ګناه» بولي تر څنګ يې «ګنهګاره» بولي، ځکه چې همدا مينه د سزا لامل ګرځېدلې (د ابيلارډ castration). هغه نه غواړي چې د خپلو تش په نوم ګناهونو څخه توبه وکړي، ټينګار کوي چې خدای له واده کولو وروسته هغې ته سزا ورکړې ده او هغه له مخکې څخه له تش په نوم «ګناه» څخه لرې شوې وه. د نوموړې ليکنې ټينګار کوي نيت د دې پېژندنې لپاره چې ايا يو کار ګناه/ناسم دی يوه کيلې ده، په داسې حال کې چې ټينګار کوي د تل لپاره يې ښه نيت درلودلی دی.<ref>Jeske, Diana. Wholly Guilty and Wholly Innocent. https://blue-stocking.org.uk/2008/04/01/wholly-guilty-and-wholly-innocent/</ref> ايلويز د واده په اړه له نيوکو ډکې ليکنې کړي، واده د تړون پر اساس ولاړې بدلمنۍ سره پرتله کوي او له «سوچه مينې» او وفادارې مينې څخه يې جلا ګڼي، کټ مټ هغه شان لکه هغې چې کومه مينه او ملګرتيا له پيټر ابيلارډ سره کوله. د هغې په لومړي ليک کې نوموړې ليکلي چې هغې «مينې ته په واده، ازادۍ ته په بنديدو غوراوی ورکړی». هغه همدا راز وايي «باوري خبره ده، هر څوک چې شهوت يې د واده پر لور بيايي، نو هغه د مينې پر ځای د مزد وړ ګرځي؛ ځکه دا روښانه ده چې هغه د سړي د مال پسې ځي، نه خپله د سړي پسې او په دې ډول غواړي چې که چېرې وکولای شي د يو بل زيات شتمن لپاره هم خپل ځان بدلمنه کړي». پيټر ابيلارډ خپله هم په «Historia Calamitatum» کې د هغې استدلالات بيا وړاندې کړي دي (د ايلويز حوالو په ورکولو سره). هغې همدا راز په ماشوم زېږولو او د ماشومانو په پالنه، تر څنګ يې په يو وخت کې د پوهې او والدين کېدلو د ناشونتيا په اړوند هم تنقيدي لیکنې کړي. ايلويز په څرګند ډول په ايماندارۍ سره جنسي کار کولو ته په هغه څه غوراوی ورکړ چې هغې د واده منافقت باله: «که چېرې د مېرمنې نوم ډېر سپيڅلی او اغېزمن برېښي، نو زما په غوږونو د معشوقې نوم د تل لپاره ډېر خوږ لږيږي، که ته په هغې نه شرمېږې، د کچنۍ يا رنډۍ په نوم... خدای مې شاهد دی، که چېرته اګوستس، چا چې په ټوله ځمکه حکومت کړی و، که چېرته هغه زه د دې وړ بللې وای او ماته يې د واده وياړ راکړی وای او د تل لپاره يې زه د ټولې نړۍ واکمنه ګرځولې وای، نو زما لپاره به دا ډېره خوږه او زيات د وياړ ځای برېښېدو چې ماته ستا معشوقه وويل شي نه ستا ملکه». (هغې چې اوس د «رنډۍ» کوم لاتيني توری کارولی دی یعنې « ''scortum'' » [له scrotum څخه اخستل شوی]، د ا ټکی په منځنيو پېړيو کې په دقيق ډول د نارينه فاحش يا «کرايې» هلک لپاره کارېدو).<ref name="Newman2014">{{cite journal|author1-last=Newman|author1-first=Barbara|title=Astonishing Heloise: Review of ''The Letter Collection of Peter Abelard and Heloise edited by David Luscombe'' Oxford|journal=London Review of Books|url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v36/n02/barbara-newman/astonishing-heloise|volume=36|issue=2|date=2014-01-23}}</ref><ref name="FU">Fordham University. [http://www.fordham.edu/halsall/source/heloise1.asp#first "Medieval Sourcebook Heloise: Letter to Abelard."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129072651/http://www.fordham.edu/halsall/source/heloise1.asp#first |date=2014-11-29 }} Accessed 8 October 2014.</ref><ref>Adams. University of Koeln. Words for Prostitute in Latin. http://www.rhm.uni-koeln.de/126/Adams.pdf</ref> ايلويز په خپلو وروستيو لیکونو کې له خپل مېړه ابيلارډ سره د ښځو د ديني مديريت او ښځينه پوهې لپاره يوه کړنلاره جوړه کړې، ټينګار کوي چې د ښځو يو عبادتځای بايد د اصولو تر مخې پر مخ يوړل شي، کوم چې په ځانګړي ډول د ښځو د اړتياوو سره سم وړاندې شوي وي.<ref>Levitan, William. Abelard and Heloise: The Letters and Other Writings.</ref><ref>{{cite journal|last1=Griffiths|first1=Fiona J.|title='Men's duty to provide for women's needs': Abelard, Heloise, and their negotiation of the cura monialium|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medieval-history_2004-03_30_1/page/1|journal=Journal of Medieval History|date=1 March 2004|volume=30|issue=1|pages=1–24|doi=10.1016/j.jmedhist.2003.12.002|s2cid=162226996}}</ref> ايلويز د نويو ښځمنپالو پوهانو يوه مهمه استازې ده، تر څنګ يې د ښځو له حقوقو دفاع کونکې لومړۍ عالمه ده، د منځنيو پېړيو لومړۍ ښځينه عالمه ده، چا چې د واده، ماشوم زېږولو او جنسي کار په اړوند تنقيدي بحث کړی.<ref>Lara, Emily. Heloise: The Life of an Early Feminist. http://medium.com/@laraemily/the-life-of-an-early-feminist-df20f37f1d57</ref><ref>Chewning, SM. Review of Bonnie Wheeler: Listening to Heloise. https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1246 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230115131126/https://iro.uiowa.edu/esploro/ |date=2023-01-15 }}</ref> === نقل قولونه === «له دې امله چې زما زړه له ما سره نه و، ستا سره و. خو اوس له پخوا څخه ډېر زيات که چېرته له تا سره نه وي، نو بيا هېچرته نه شته. ځکه چې له تا پرته په بل ځای کې شته کېدای نه شي».<ref>Radice, Betty. The Letters of Abelard and Heloise</ref> «خپله کار بد نه دی، بلکې د کونکي نيت دی چې بد ترې جوړوي. انصاف په هغه څه نه تلل کېږي چې تر سره شوی، بلکې په هغه جذبه تلل کېږي چې په کومه جذبه تر سره کېږی». <ref name="ReferenceC2">Heloise in Radice, Betty. The Letters of Abelard and Heloise.</ref><ref>Radice, Betty. The Letters of Abelard and Heloise.</ref> «که چېرته د مېرمنې نوم ډېر سپيڅلی (ديني) او اغېزمن برېښي، نو زما لپاره تر ټولو خوږ ټکی ملګری دی، يا که ته چېرته اجازه ورکړې، نو د کچنۍ يا رنډۍ ټکی... خدای مې شاهد دی، که چېرته اګوستس، چا چې په ټوله ځمکه حکومت کړی و، که چېرته هغه زه د دې وړ بللې وای او ماته يې د واده وياړ راکړی وای او د تل لپاره يې زه د ټولې نړۍ واکمنه ګرځولې وای، نو دا به ماته ډېره ګرانه او ستر درناوی وای چې د هغه د ملکې پر ځای راته يوه رنډۍ (لونځۍ چې یوه ښځه له يو سړي سره ژوند کوي خو واده يې ورسره نه وي شوی) وويل شي».<ref>Heloise in Radice, Betty. The Letters of Abelard and Heloise</ref> «ما هڅه وکړه چې تا له خپل واده، له يو ناروغ بستر څخه د لرې ساتلو هڅه وکړه... زه مينې ته په واده، ازادۍ ته به ځنځيرونو ترجيح ورکوم».<ref>Heloise in Radice, Betty. Heloise: The Letters of Abelard and Heloise.</ref> «هېڅ ښځه [چې د يو مېړه په لټه کې وي] بايد د خپل ځان په اړه له خرڅلاو کم څه په اړه فکر ونه کړي، که چېرته هغه د واده لپاره د يو بې وزله پر ځای شتمن غوره بولي. [هغه] به هغه څه تر لاسه کړي چې غواړي يې...خپله له مېړه يو زيات څه. دا ډول حرص ته د نقدو په بڼه بدل ورکړه، نه د مينې په بڼه، ځکه چې هغه يواځې د شتمنۍ پسې ده او که چېرته فرصت تر لاسه کړي، نو په یو زیات شتمن چا به ځان وپلوري.<ref name="ReferenceC">Heloise in Radice, Betty. The Letters of Abelard and Heloise.</ref> د محصلينو او رنځورپالانو، ميزونو او زانګوګانو، کتابونو او دړو او د څرخو، قلم يا د ډول پېژندونکي او سنۍ د څرخې تر منځ څه موافقت کېدای شي؟ ....کوم فيلسوف چې د فلسفي يا ديني اندونو په اړوند کوږ وي، کولای شي د يو ماشوم ژړا وزغمي...؟» «کومه ښځه ماشومان زغملی شي؟» == سرچينې == jzp7jlzqasgyp35khb4ri22z5yrk092 0 61349 368092 366464 2026-08-10T12:40:52Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368092 wikitext text/x-wiki کیڼ اړخه آزادي پالنه چې د مساوات غوښتونکې آزادي پالنې، کیڼ وزره آزادي پالنې یا ټولنیزې آزادي پالنې په نوم هم یادېږي، یوه سیاسي فلسفه او د آزادي پالنې یوه بڼه ده چې په فردي آزادۍ او ټولنیزې برابرۍ ټینګار لري. کیڼ اړخه آزادي پالنه د سیاسي او ټولنیزو نظرونو څو اړوندو، مګر جلا لارو ښکارندویي کوي. په کلاسیکه کارونه کې، د استبداد ضد کیڼ اړخه سیاستونو بڼو، لکه: آنارشیزم، په ځانګړې توګه ټولنیز آنارشیزم ته اشاره کوي چې د هغه پلویان په ساده توګه هغه ته د آزادي پالنې، کمونیزم او آزادي پاله مارکسیزم نوم ورکوي، چې په ټوله کې ورته آزادي پاله سوسیالیزم ویل کېږي. د شین خوځښت د کیڼ وزر یوه برخه، د مورای بوکچین د ټولنیزې ایکولوژي پلویانو له ډلې، هم عموماً کیڼ اړخه آزادي پالان ګڼل کېږي.<ref name="Bookchin 1997">Bookchin, Murray; Biehl, Janet (1997). ''The Murray Bookchin Reader''. New York: Cassell. p. 170.</ref><ref name="Goodway">Goodway, David (2006). ''[[Anarchist Seeds Beneath the Snow: Left-Libertarian Thought and British Writers from William Morris to Colin Ward]]''. Liverpool: Liverpool University Press. [https://books.google.com/books?id=Fgya85u7S-4C&pg=PA4&dq=anarcho-capitalism+right+libertarian&sa=X&ct=result&resnum=10#v=onepage&q=anarcho-capitalism%20right%20libertarian p. 4]. {{ISBN|978-1846310256}}. "'Libertarian' and 'libertarianism' are frequently employed by anarchists as synonyms for 'anarchist' and 'anarchism', largely as an attempt to distance themselves from the negative connotations of 'anarchy' and its derivatives. The situation has been vastly complicated in recent decades with the rise of anarcho-capitalism, 'minimal statism' and an extreme right-wing ''laissez-faire'' philosophy advocated by such theorists as Murray Rothbard and Robert Nozick and their adoption of the words 'libertarian' and 'libertarianism'. It has therefore now become necessary to distinguish between their right libertarianism and the left libertarianism of the libertarian tradition."</ref><ref name="Marshall p. 641">Marshall, Peter (2008). ''[[Demanding the Impossible: A History of Anarchism]]''. London: Harper Perennial. p. 641. "The word 'libertarian' has long been associated with anarchism, and has been used repeatedly throughout this work. The term originally denoted a person who upheld the doctrine of the freedom of the will; in this sense, Godwin was not a 'libertarian', but a 'necessitarian'. It came however to be applied to anyone who approved of liberty in general. In anarchist circles, it was first used by Joseph Déjacque as the title of his anarchist journal ''Le Libertaire, Journal du Mouvement Social'' published in New York in 1858. At the end of the last century, the anarchist Sebastien Faure took up the word, to stress the difference between anarchists and authoritarian socialists."</ref><ref name="Newman">Newman, Saul (2010). ''The Politics of Postanarchism'', Edinburgh University Press. [https://books.google.com/books?id=SiqBiViUsOkC&pg=PA43&dq=anarcho-capitalism+right+libertarian&sa=X&ct=result&resnum=3#v=onepage&q=anarcho-capitalism%20right%20libertarian p. 43]. {{ISBN|978-0748634958}}. "It is important to distinguish between anarchism and certain strands of right-wing libertarianism which at times go by the same name (for example, Murray Rothbard's anarcho-capitalism). There is a complex debate within this tradition between those like Robert Nozick, who advocate a 'minimal state', and those like Rothbard who want to do away with the state altogether and allow all transactions to be governed by the market alone. From an anarchist perspective, however, both positions—the minimal state (minarchist) and the no-state ('anarchist') positions—neglect the problem of economic domination; in other words, they neglect the hierarchies, oppressions, and forms of exploitation that would inevitably arise in a ''laissez-faire'' 'free' market. [...] Anarchism, therefore, has no truck with this right-wing libertarianism, not only because it neglects economic inequality and domination, but also because in practice (and theory) it is highly inconsistent and contradictory. The individual freedom invoked by right-wing libertarians is only a narrow economic freedom within the constraints of a capitalist market, which, as anarchists show, is no freedom at all."</ref><ref name="Carlson">Miller, Wilbur R. (2012). ''The Social History of Crime and Punishment in America: An Encyclopedia''. SAGE Publications. [https://books.google.it/books?id=tYME6Z35nyAC&pg=PA1006&dq=right-libertarianism&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjVoNT9_uvlAhWN6aQKHWZ6AUUQ6AEINjAB p. 1006].</ref><ref>Sundstrom, William A. (16 May 2002). [http://www.scu.edu/ethics/publications/submitted/sundstrom/Sundstrommanifesto.pdf "An Egalitarian-Libertarian Manifesto"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029212045/http://www.scu.edu/ethics/publications/submitted/sundstrom/Sundstrommanifesto.pdf|date=29 October 2013}}.</ref><ref>Sullivan, Mark A. (July 2003). "Why the Georgist Movement Has Not Succeeded: A Personal Response to the Question Raised by Warren J. Samuels". ''[[American Journal of Economics and Sociology]]''. '''62''' (3): 612.</ref><ref name="Spitz">{{cite web|url=https://www.cairn-int.info/article-E_RAI_023_0023--left-wing-libertarianism-equality-based.htm|title=Left-wing libertarianism: equality based on self-ownership|last=Spitz|first=Jean-Fabien|website=Cairn-int.info|date=March 2006|access-date=28 November 2019}}</ref><ref>Grunberg, Gérard; Schweisguth, Etienne; Boy, Daniel; [[Nonna Mayer|Mayer, Nonna]], eds. (1993). ''The French Voter Decides''. "Social Libertarianism and Economic Liberalism". University of Michigan Press. [https://books.google.com/books?hl=it&lr=&id=IB2siz9e8AUC&oi=fnd&pg=PA45&dq=social+libertarianism&ots=GQSH0UIfbh&sig=2cFDL9Jw71vyw-HQhC27vGEGPOg&redir_esc=y#v=onepage&q=social%20libertarianism&f=false p. 45]. {{ISBN|978-0472104383}}</ref><ref>{{cite book|last=Cohn|first=Jesse|editor-last1=Ness|editor-first1=Immanuel|chapter=Anarchism|title=The International Encyclopedia of Revolution and Protest|year=2009|location=Oxford|publisher=John Wiley & Sons, Ltd|page=6|quote='[L]ibertarianism' [...] a term that, until the mid-twentieth century, was synonymous with "anarchism" per se.|doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039|isbn=978-1405198073}}</ref><ref name="routledge-anarchism">Long, Roderick T. (2012). "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. p. 227.</ref> په متحده ایالتونو کې، کیڼ اړخه آزادي پالنه، د آزادي پالانو د خوځښت د کیڼ وزر ښکارندویي کوي، له سیاسي مقامونو سره د علمي فیلسوفانو، لکه: هیلل اشتاینر، فیلیپ ون پاریج او پیتر والنټاین تړاو، چې د ځان مالکیت د برابري غوښتنې له طبیعي لیدلوري سره یوځای کوي. دا کار د مالکیت او شتمنۍ په اړه د آزادي پالنې نظرونو د توپیر لپاره، معمولاً د کیڼ – ښي او سوسیالیستي – سرمایه داري کرښو په دوام ترسره کېږي. که څه هم آزادي پالنه په متحده ایالتونو کې له کلاسیک لېبرالیزم او مینارشیزم سره تړل شوې ده، سربېره پر دې چې ښي اړخه آزادي پالنه له کیڼ اړخه آزادي پالنې څخه لا ډېره پېژندل شوې، د دې اصطلاح سیاسي کارونه، تر هغه وخته پورې په ځانګړې توګه د سرمایه دارۍ ضد، آزادي پاله سوسیالیزم او ټولنیز آنارشیزم سره تړلې وه او د نړۍ په ډېرو برخو کې داسې یوه ټولنه لا هم غالبه ده.<ref name="routledge-anarchism2">Long, Roderick T. (2012). "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. p. 227.</ref><ref name="oxfordcompanion">[[Will Kymlicka|Kymlicka, Will]] (2005). "libertarianism, left-". In [[Ted Honderich|Honderich, Ted]]. ''The Oxford Companion to Philosophy''. New York City: [[Oxford University Press]]. p. 516. "'Left-libertarianism' is a new term for an old conception of justice, dating back to Grotius. It combines the libertarian assumption that each person possesses a natural right of self-ownership over his person with the egalitarian premiss that natural resources should be shared equally. Right-wing libertarians argue that the right of self-ownership entails the right to appropriate unequal parts of the external world, such as unequal amounts of land. According to left-libertarians, however, the world's natural resources were initially unowned, or belonged equally to all, and it is illegitimate for anyone to claim exclusive private ownership of these resources to the detriment of others. Such private appropriation is legitimate only if everyone can appropriate an equal amount, or if those who appropriate more are taxed to compensate those who are thereby excluded from what was once common property. Historic proponents of this view include Thomas Paine, Herbert Spencer, and Henry George. Recent exponents include Philippe Van Parijs and Hillel Steiner." {{ISBN|978-0199264797}}.</ref><ref name="bookchinreader">Bookchin, Murray; Biehl, Janet (1997). ''The Murray Bookchin Reader''. London: Cassell. p. 170. {{ISBN|0304338737}}.</ref><ref name="Francis">{{cite journal|last=Francis|first=Mark|title=Human Rights and Libertarians|url=https://archive.org/details/australian-journal-of-politics-and-history_1983_29_3/page/462|journal=[[Australian Journal of Politics & History]]|volume=29|issue=3|pages=462–472|date=December 1983|doi=10.1111/j.1467-8497.1983.tb00212.x|issn=0004-9522}}</ref> کیڼ اړخه سوسیالیسټ آزادي پالان د سرمایه دارۍ او د تولیدي وسایلو د خصوصي مالکیت پرخلاف دي. کیڼ اړخه آزادي پالان د طبیعي سرچینو د خصوصي مالکیت پلوي نه دي، یا هم کاملاً ورسره مخالف دي او د کیڼ اړخه آزادي پالانو برعکس استدلال کوي چې د شخصي ملکیت بشپړو حقونو رامنځته کولو لپاره، له طبیعي سرچینو سره د خپلې کاري نیرو په هکله نه ادعا کوي او نه یې هم ورسره ګډوي او باور لري چې طبیعي سرچینې، څه بې ملکیته او څه هم په ګډ ملکیت کې، باید په مساوي غوښتونکې توګه وساتل شي. هغه کیڼ اړخه آزادي پالان چې د خصوصي مالکیت په باب لږ څه نرم دي، د مالکیت بېلابېلو نظرونو او نورمونو لکه د ګټې اخیستنې حق څخه ملاتړ کوي، یا هم د اشټاینر – والنټاین مکتب په شان چې ځایي یا آن نړیوالې ټولنې ته تاوان د ورکړې شرط په کې ایښودل شوی. هغه نور فکري جریانونه چې له کیڼ اړخه آزادي پالانو سره پېژندل شوي، دا دي: د جورج هنري د ځمکنۍ مالیې نظریاتو او د پیره جوزف پروډون د متقابل پلوي پلویان او د درېیم سامویل کونکیڼ د آګوریزم په ګډون د کیڼ وزره بازاري آنارشیزم (یا بازارپلوي کیڼ اړخه آزادي پالنه). د کیڼ اړخه آزادي پالنې انتقاد په عمده توګه آنارشیزم پورې تړلی دی او د تمدني کارنامو په باره کې د یوټوپیانیزم، مستبد حاکمیت او ورانکارۍ ادعاګانې په کې شاملې دي.<ref name="Kropotkin">{{cite book|title=Anarchism: A Collection of Revolutionary Writings|last=Kropotkin|first=Peter|publisher=Courier Dover Publications|year=1927|isbn=978-0486119861|page=150|quote=It attacks not only capital, but also the main sources of the power of capitalism: law, authority, and the State.}}</ref><ref name="Otero">{{cite book|title=Radical Priorities|url=https://archive.org/details/radicalprioritie0000chom_c1j5|last=Otero|first=Carlos Peregrin|publisher=[[AK Press]]|others=Chomsky, Noam Chomsky|year=2003|isbn=1902593693|editor-last=Otero|editor-first=Carlos Peregrin|edition=3rd|location=Oakland, CA|page=[https://archive.org/details/radicalprioritie0000chom_c1j5/page/26 26]|chapter=Introduction to Chomsky's Social Theory}}</ref><ref name="Chomsky 2003">{{cite book|title=Radical Priorities|url=https://archive.org/details/radicalprioritie0000chom_c1j5|last=Chomsky|first=Noam|publisher=[[AK Press]]|year=2003|isbn=1902593693|editor=Carlos Peregrin Otero|edition=3rd|location=Oakland, CA|pages=[https://archive.org/details/radicalprioritie0000chom_c1j5/page/227 227]–228}}<!-- Verified 22 November 2011. --></ref><ref name="Carlson p. 1006">Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilbur R. ''The Social History of Crime and Punishment in America: An Encyclopedia''. Sage Publications. [https://books.google.it/books?id=tYME6Z35nyAC&pg=PA1006&dq=right-libertarianism&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjVoNT9_uvlAhWN6aQKHWZ6AUUQ6AEINjAB p. 1006]. "[S]ocialist libertarians view any concentration of power into the hands of a few (whether politically or economically) as antithetical to freedom and thus advocate for the simultaneous abolition of both government and capitalism".</ref><ref name="socialhistory">Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilbur R. ''The social history of crime and punishment in America''. London: Sage Publications. p. 1007. {{ISBN|1412988764}}. "Left-libertarians disagree with right-libertarians with respect to property rights, arguing instead that individuals have no inherent right to natural resources. Namely, these resources must be treated as collective property that is made available on an egalitarian basis".</ref><ref name="Vallentyne">{{cite encyclopedia|title=Libertarianism|encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|publisher=Stanford University|location=Stanford, CA|url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2009/entries/libertarianism/|access-date=5 March 2010|last=Vallentyne|first=Peter|date=March 2009|edition=Spring 2009|quote=Libertarianism is committed to full self-ownership. A distinction can be made, however, between right-libertarianism and left-libertarianism, depending on the stance taken on how natural resources can be owned.|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.}}</ref><ref name="rhteol">{{cite encyclopedia|last1=Narveson|year=2008|pages=288–289|lccn=2008009151|oclc=750831024|isbn=978-1412965804|doi=10.4135/9781412965811.n174|location=Thousand Oaks, CA|publisher=[[Sage Publications|Sage]]; [[Cato Institute]]|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC|first1=Jan|encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism|editor-link=Ronald Hamowy|editor-last=Hamowy|editor-first=Ronald|author-link1=Jan Narveson|title=Left Libertarianism|first2=David|last2=Trenchard|quote=Left libertarians regard each of us as full self-owners. However, they differ from what we generally understand by the term ''libertarian'' in denying the right to private property. We own ourselves, but we do not own nature, at least not as individuals. Left libertarians embrace the view that all natural resources, land, oil, gold, and so on should be held collectively. To the extent that individuals make use of these commonly owned goods, they must do so only with the permission of society, a permission granted only under the proviso that a certain payment for their use be made to society at large.}}</ref><ref name="Debord">Debord, Guy; Knabb, Ken, trans. (1993). ''Society of the Spectacle''. London: Rebel Press. {{ISBN|978-0-946061-12-9}}.</ref><ref name="Libcom">[http://libcom.org/library/problem-of-organisation-and-notion-of-synthesis "The problem of organisation and the notion of synthesis"]. Libcom.org. 26 December 2005. Retrieved 10 February 2020.</ref><ref name="Landauer">Landauer, Carl (1959). ''European Socialism: A History of Ideas and Movements''. University of California Press. {{ASIN|B0071I7P1G}}.</ref><ref name="On Authority">Engels, Friedrich (1872). [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1872/10/authority.htm "On Authority"]. Marxists Internet Archive. Retrieved 10 February 2020.</ref> == پېژند == هغه کسان چې د کیڼ اړخه آزادي پاله یا ښي اړخه آزادي پاله په توګه یادېږي، عموماً داسې تمایل لري چې ځان یوازې آزادي پالونکي وبولي او خپلې فلسفې ته د آزادي پالنې نوم ورکړي. دې موضوع ته په کتو سره، ځینې سیاسي شنونکي او لیکونکي د آزادي پالنې بڼې په دوه یا څو برخو لکه کیڼ اړخه آزادي پالنه او ښي اړخه آزادي پالنه، وېشي، ترڅو د مالکیت او شتمنۍ طبیعت په هکله آزادي پاله لیدلوري په ډاګه کړي. په متحده ایالتونو کې، د آزاد بازار سرمایه دارۍ ضد پلویان په شعوري ډول ځانونو ته د کیڼ اړخه آزادي پالانو نوم ورکوي او ځان د کیڼ اړخو آزادي پالانو یوه برخه ګڼي.<ref>Long, Joseph. W (1996). "Toward a Libertarian Theory of Class". ''Social Philosophy and Policy''. '''15''' (2): 310. "When I speak of 'libertarianism' [...] I mean all three of these very different movements. It might be protested that LibCap [libertarian capitalism], LibSoc [libertarian socialism] and LibPop [libertarian populism] are too different from one another to be treated as aspects of a single point of view. But they do share a common—or at least an overlapping—intellectual ancestry."</ref><ref>Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. ''The Social History of Crime and Punishment in America''. London: Sage Publications. [https://books.google.com/books?id=tYME6Z35nyAC&pg=PA1006&dq=right-libertarianism&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjVoNT9_uvlAhWN6aQKHWZ6AUUQ6AEINjAB#v=onepage&q=There%20exist%20three%20major%20camps%20in%20libertarian%20thought%3A%20right-libertarianism%2C%20socialist%20libertarianism%2C%20and%20left-libertarianism%3B%20the%20extent%20to%20which%20these%20represent%20distinct%20ideologies%20as%20opposed%20to%20variations%20on%20a%20theme%20is%20contested%20by%20scholars.&f=false p. 1006]. {{ISBN|1412988764}}. "There exist three major camps in libertarian thought: right-libertarianism, socialist libertarianism, and left-libertarianism; the extent to which these represent distinct ideologies as opposed to variations on a theme is contested by scholars."</ref><ref name="Goodway2">Goodway, David (2006). ''[[Anarchist Seeds Beneath the Snow: Left-Libertarian Thought and British Writers from William Morris to Colin Ward]]''. Liverpool: Liverpool University Press. [https://books.google.com/books?id=Fgya85u7S-4C&pg=PA4&dq=anarcho-capitalism+right+libertarian&sa=X&ct=result&resnum=10#v=onepage&q=anarcho-capitalism%20right%20libertarian p. 4]. {{ISBN|978-1846310256}}. "'Libertarian' and 'libertarianism' are frequently employed by anarchists as synonyms for 'anarchist' and 'anarchism', largely as an attempt to distance themselves from the negative connotations of 'anarchy' and its derivatives. The situation has been vastly complicated in recent decades with the rise of anarcho-capitalism, 'minimal statism' and an extreme right-wing ''laissez-faire'' philosophy advocated by such theorists as Murray Rothbard and Robert Nozick and their adoption of the words 'libertarian' and 'libertarianism'. It has therefore now become necessary to distinguish between their right libertarianism and the left libertarianism of the libertarian tradition."</ref><ref name="Newman2">Newman, Saul (2010). ''The Politics of Postanarchism'', Edinburgh University Press. [https://books.google.com/books?id=SiqBiViUsOkC&pg=PA43&dq=anarcho-capitalism+right+libertarian&sa=X&ct=result&resnum=3#v=onepage&q=anarcho-capitalism%20right%20libertarian p. 43]. {{ISBN|978-0748634958}}. "It is important to distinguish between anarchism and certain strands of right-wing libertarianism which at times go by the same name (for example, Murray Rothbard's anarcho-capitalism). There is a complex debate within this tradition between those like Robert Nozick, who advocate a 'minimal state', and those like Rothbard who want to do away with the state altogether and allow all transactions to be governed by the market alone. From an anarchist perspective, however, both positions—the minimal state (minarchist) and the no-state ('anarchist') positions—neglect the problem of economic domination; in other words, they neglect the hierarchies, oppressions, and forms of exploitation that would inevitably arise in a ''laissez-faire'' 'free' market. [...] Anarchism, therefore, has no truck with this right-wing libertarianism, not only because it neglects economic inequality and domination, but also because in practice (and theory) it is highly inconsistent and contradictory. The individual freedom invoked by right-wing libertarians is only a narrow economic freedom within the constraints of a capitalist market, which, as anarchists show, is no freedom at all."</ref><ref name="Carlson2">Miller, Wilbur R. (2012). ''The Social History of Crime and Punishment in America: An Encyclopedia''. SAGE Publications. [https://books.google.it/books?id=tYME6Z35nyAC&pg=PA1006&dq=right-libertarianism&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjVoNT9_uvlAhWN6aQKHWZ6AUUQ6AEINjAB p. 1006].</ref><ref name="Marshall 2008 p. 565">Marshall, Peter (2008). ''[[Demanding the Impossible: A History of Anarchism]]''. London: Harper Perennial. p. 565. "The problem with the term 'libertarian' is that it is now also used by the Right. [...] In its moderate form, right libertarianism embraces ''laissez-faire'' liberals like Robert Nozick who call for a minimal State, and in its extreme form, anarcho-capitalists like Murray Rothbard and David Friedman who entirely repudiate the role of the State and look to the market as a means of ensuring social order".</ref><ref name="Francis2">{{cite journal|last=Francis|first=Mark|title=Human Rights and Libertarians|url=https://archive.org/details/australian-journal-of-politics-and-history_1983_29_3/page/462|journal=[[Australian Journal of Politics & History]]|volume=29|issue=3|pages=462–472|date=December 1983|doi=10.1111/j.1467-8497.1983.tb00212.x|issn=0004-9522}}</ref><ref name="routledge-anarchism3">Long, Roderick T. (2012). "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. p. 227.</ref><ref name="Carson">Carson, Kevin (15 June 2014). [https://c4ss.org/content/28216 "What is Left-Libertarianism?"]. Center for a Stateless Society. Retrieved 28 November 2019.</ref> په دودیز ډول، آزادي پالنه یوه اصطلاح ده چې د فرانسوي آزادي پاله کمونیسټ او د Le Libertaire مدیر، ژوزف دژاک له خوا، د کیڼ اړخه سیاست یوې برخې په معنا وکارول شوه چې د نولسمې پېړۍ له منځه تر پایه پورې په مکرر ډول آنارشیزم او آزادي پاله سوسیالیزم ته د اشارې لپاره کارول کېده. سباسټین فوره، یو بل فرانسوی آزادي پاله کمونیست، د ۱۸۹۰مې ز لسیزې په منځ کې، کله چې د فرانسې درېیم جمهوریت د (lois scélérates) په اصطلاح ناوړه قوانین نافذ کړل. چې له مخې یې په فرانسه کې پر آنارشیستي خپرونو بندیز ولګېد، د یوه نوي Le Libertaire په خپرولو پیل وکړ. د کاتو انسټیټوټ څخه د آنتوني کومګنا په وینا: بنیامین ټکر، آزادي پاله سوسیالیسټ، اولنی امریکایی وو چې د ۱۸۷۰مې لسیزې په پای او د ۱۸۸۰مې ز لسیزې په پیل کې یې د آزادي پالنې اصطلاح وکاروله.<ref name="RiseOfSocialAnarchism">Long, Roderick T. (2012). "The Rise of Social Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. [https://books.google.com/books?id=advfCgAAQBAJ&pg=PA223&dq=In+the+meantime,+anarchist+theories+of+a+more+communist+or+collectivist+character+had+bee+developing+as+well.+One+important+pioneer+is+French+anarcho-communists+Joseph+D%C3%A9jacque+(1821%E2%80%931864),&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwiZ3vmnxsrmAhWTbsAKHQHXA5AQ6AEIKjAA#v=onepage&q=In%20the%20meantime%2C%20anarchist%20theories%20of%20a%20more%20communist%20or%20collectivist%20character%20had%20bee%20developing%20as%20well.%20One%20important%20pioneer%20is%20French%20anarcho-communists%20Joseph%20D%C3%A9jacque%20(1821%E2%80%931864)%2C&f=false p. 223]. "In the meantime, anarchist theories of a more communist or collectivist character had been developing as well. One important pioneer is French anarcho-communists Joseph Déjacque (1821–1864), who [...] appears to have been the first thinker to adopt the term "libertarian" for this position; hence "libertarianism" initially denoted a communist rather than a free-market ideology."</ref><ref>{{cite web|url=http://joseph.dejacque.free.fr/libertaire/libertaire.htm|title=Le Libertaire, Journal du mouvement social|first=Jean Claude|last=Mouton|access-date=12 July 2019}}</ref><ref>Woodcock, George (1962). ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements''. Meridian Books. p. 280. "He called himself a "social poet," and published two volumes of heavily didactic verse—Lazaréennes and Les Pyrénées Nivelées. In New York, from 1858 to 1861, he edited an anarchist paper entitled ''Le Libertaire, Journal du Mouvement Social'', in whose pages he printed as a serial his vision of the anarchist Utopia, entitled L'Humanisphére."</ref><ref name="nettlau">{{cite book|title=A Short History of Anarchism|last=Nettlau|first=Max|author-link=Max Nettlau|year=1996|publisher=Freedom Press|isbn=978-0900384899|language=en|location=London|page=162|oclc=37529250}}</ref><ref name="Graham">{{cite book|title=[[Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas]]; Volume One: From Anarchy to Anarchism (300 CE–1939)|year=2005|location=Montreal|publisher=Black Rose Books|editor=Robert Graham|at=§17|editor-link=Robert Graham (historian)}}</ref><ref>Marshall, Peter (2009). ''[[Demanding the Impossible: A History of Anarchism]]''. p. 641. "The word 'libertarian' has long been associated with anarchism, and has been used repeatedly throughout this work. The term originally denoted a person who upheld the doctrine of the freedom of the will; in this sense, Godwin was not a 'libertarian', but a 'necessitarian'. It came however to be applied to anyone who approved of liberty in general. In anarchist circles, it was first used by Joseph Déjacque as the title of his anarchist journal ''Le Libertaire, Journal du Mouvement Social'' published in New York in 1858. At the end of the last century, the anarchist Sebastien Faure took up the word, to stress the difference between anarchists and authoritarian socialists".</ref><ref name="Bookchin 1986">Bookchin, Murray (January 1986). [http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bookchin/gp/perspectives1.html "The Greening of Politics: Toward a New Kind of Political Practice"]. ''Green Perspectives: Newsletter of the Green Program Project'' (1). "We have permitted cynical political reactionaries and the spokesmen of large corporations to pre-empt these basic libertarian American ideals. We have permitted them not only to become the specious voice of these ideals such that individualism has been used to justify egotism; the pursuit of happiness to justify greed, and even our emphasis on local and regional autonomy has been used to justify parochialism, insularism, and exclusivity—often against ethnic minorities and so-called deviant individuals. We have even permitted these reactionaries to stake out a claim to the word libertarian, a word, in fact, that was literally devised in the 1890s in France by Elisée Reclus as a substitute for the word anarchist, which the government had rendered an illegal expression for identifying one's views. The propertarians, in effect—acolytes of Ayn Rand, the earth mother of greed, egotism, and the virtues of property—have appropriated expressions and traditions that should have been expressed by radicals but were willfully neglected because of the lure of European and Asian traditions of socialism, socialisms that are now entering into decline in the very countries in which they originated".</ref><ref name="nettlau2">{{cite book|title=A Short History of Anarchism|last=Nettlau|first=Max|author-link=Max Nettlau|year=1996|publisher=Freedom Press|isbn=978-0900384899|language=en|location=London|page=162|oclc=37529250}}</ref><ref name="Fernandez">Fernandez, Frank (2001). ''Cuban Anarchism. The History of a Movement''. Sharp Press. [https://books.google.com/books?id=jKdztbIaHegC p. 9]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. "Thus, in the United States, the once exceedingly useful term "libertarian" has been hijacked by egotists who are in fact enemies of liberty in the full sense of the word."</ref><ref name="Ward">Ward, Colin (2004). [https://books.google.com/books?id=kksrWshoIkYC ''Anarchism: A Very Short Introduction'']. [[Oxford University Press]]. p. 62. "For a century, anarchists have used the word 'libertarian' as a synonym for 'anarchist', both as a noun and an adjective. The celebrated anarchist journal ''Le Libertaire'' was founded in 1896. However, much more recently the word has been appropriated by various American free-market philosophers."</ref><ref name="Chomsky 2002">[https://archive.today/20130113110804/http://www.zmag.org/zspace/commentaries/1137 "The Week Online Interviews Chomsky"]. ''[[Z Communications|Z Magazine]]''. 23 February 2002. Retrieved 12 July 2019. "The term libertarian as used in the US means something quite different from what it meant historically and still means in the rest of the world. Historically, the libertarian movement has been the anti-statist wing of the socialist movement. In the US, which is a society much more dominated by business, the term has a different meaning. It means eliminating or reducing state controls, mainly controls over private tyrannies. Libertarians in the US don't say let's get rid of corporations. It is a sort of ultra-rightism."</ref><ref>[http://theanarchistlibrary.org/library/the-anarchist-faq-editorial-collective-150-years-of-libertarian "150 years of Libertarian"].</ref><ref>[https://anarchism.pageabode.com/afaq/160-years-libertarian "160 years of Libertarian"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200425035427/https://anarchism.pageabode.com/afaq/160-years-libertarian |date=2020-04-25 }}.</ref><ref name="Ward2">Ward, Colin (2004). [https://books.google.com/books?id=kksrWshoIkYC ''Anarchism: A Very Short Introduction'']. [[Oxford University Press]]. p. 62. "For a century, anarchists have used the word 'libertarian' as a synonym for 'anarchist', both as a noun and an adjective. The celebrated anarchist journal ''Le Libertaire'' was founded in 1896. However, much more recently the word has been appropriated by various American free-market philosophers."</ref><ref>Comegna, Anthony; Gomez, Camillo (3 October 2018). [https://www.libertarianism.org/columns/libertarianism-then-now "Libertarianism, Then and Now"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803022437/https://www.libertarianism.org/columns/libertarianism-then-now |date=2020-08-03 }}. ''Libertarianism''. Cato Institute. "[...] Benjamin Tucker was the first American to really start using the term "libertarian" as a self-identifier somewhere in the late 1870s or early 1880s." Retrieved 3 August 2020.</ref> د یوې اصطلاح په توګه، کیڼ اړخه آزادي پالنه د بېلابېلو سیاسي اقتصادي فلسفو بڼو ته د اشارې لپاره کارول شوې چې په کې په فردي آزادي ټینګار شوی. د شلمې پېړۍ په منځ کې د ښي اړخه عصري پراختیا سره چې د آزادي پالنې اصطلاح یې په ګډه ټاکلې وه، ترڅو له آزادې سرمایه دارۍ او پیاوړي خصوصي حقونو مالکیت، لکه: د ځمکې، بېخبینا(زیربنا )او طبیعي منابعو څخه دفاع وکړي. کیڼ اړخه آزادي پالنه ډېری وخت، د دې دوه بڼو، په ځانګړې توګه د مالکیت حقونو، د تفکیک لپاره کارول کېږي.<ref name="Marshall 2008 p. 5652">Marshall, Peter (2008). ''[[Demanding the Impossible: A History of Anarchism]]''. London: Harper Perennial. p. 565. "The problem with the term 'libertarian' is that it is now also used by the Right. [...] In its moderate form, right libertarianism embraces ''laissez-faire'' liberals like Robert Nozick who call for a minimal State, and in its extreme form, anarcho-capitalists like Murray Rothbard and David Friedman who entirely repudiate the role of the State and look to the market as a means of ensuring social order".</ref><ref name="Bookchin 19862">Bookchin, Murray (January 1986). [http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bookchin/gp/perspectives1.html "The Greening of Politics: Toward a New Kind of Political Practice"]. ''Green Perspectives: Newsletter of the Green Program Project'' (1). "We have permitted cynical political reactionaries and the spokesmen of large corporations to pre-empt these basic libertarian American ideals. We have permitted them not only to become the specious voice of these ideals such that individualism has been used to justify egotism; the pursuit of happiness to justify greed, and even our emphasis on local and regional autonomy has been used to justify parochialism, insularism, and exclusivity—often against ethnic minorities and so-called deviant individuals. We have even permitted these reactionaries to stake out a claim to the word libertarian, a word, in fact, that was literally devised in the 1890s in France by Elisée Reclus as a substitute for the word anarchist, which the government had rendered an illegal expression for identifying one's views. The propertarians, in effect—acolytes of Ayn Rand, the earth mother of greed, egotism, and the virtues of property—have appropriated expressions and traditions that should have been expressed by radicals but were willfully neglected because of the lure of European and Asian traditions of socialism, socialisms that are now entering into decline in the very countries in which they originated".</ref><ref name="Fernandez2">Fernandez, Frank (2001). ''Cuban Anarchism. The History of a Movement''. Sharp Press. [https://books.google.com/books?id=jKdztbIaHegC p. 9]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. "Thus, in the United States, the once exceedingly useful term "libertarian" has been hijacked by egotists who are in fact enemies of liberty in the full sense of the word."</ref><ref name="RothbardBetrayal">{{cite book|last=Rothbard|first=Murray|url=https://cdn.mises.org/The%20Betrayal%20of%20the%20American%20Right_2.pdf|title=The Betrayal of the American Right|year=2009|orig-year=1970s|publisher=Mises Institute|isbn=978-1610165013|quote=One gratifying aspect of our rise to some prominence is that, for the first time in my memory, we, 'our side,' had captured a crucial word from the enemy. 'Libertarians' had long been simply a polite word for left-wing anarchists, that is for anti-private property anarchists, either of the communist or syndicalist variety. But now we had taken it over.}}</ref><ref>{{cite book|last=Hussain|first=Syed B.|title=Encyclopedia of Capitalism. Vol. II : H-R.|year=2004|publisher=Facts on File Inc|location=New York|isbn=0816052247|page=492|url=https://books.google.com/books?id=FbVZAAAAYAAJ|quote=In the modern world, political ideologies are largely defined by their attitude towards capitalism. Marxists want to overthrow it, liberals to curtail it extensively, conservatives to curtail it moderately. Those who maintain that capitalism is a excellent economic system, unfairly maligned, with little or no need for corrective government policy, are generally known as libertarians.}}</ref><ref>Widerquist, Karl. [https://www.academia.edu/1159253/Libertarianism_left_right_and_socialist "Libertarianism: left, right, and socialist"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211119225324/https://www.academia.edu/1159253/Libertarianism_left_right_and_socialist |date=2021-11-19 }}. Retrieved 15 November 2019.</ref> په داسې حال کې چې ښي اړخه آزادي پالنه، آزادې سرمایه دارۍ (لکه د موري روتبارد آنارشیکې سرمایه داري او د رابرټ نوزیک منارشیزم) ته اشاره کوي، سوسیالیسټي آزادي پالنه بیا د یو څو محدودو کسانو په لاس د قدرت هرډول تمرکز (څه له سیاسي اړخه او څه هم له اقتصادي پلوه) د آزادي مخالفه ګڼي او ځکه په ورته وخت کې د دولت او سرمایه دارۍ دواړو د لغوه کېدو پلوي کوي. د جنیفر کارلسون په وینا: ښي اړخه آزادي پالنه په متحده ایالاتو کې د آزادي پالنې غالب ډول دی، په داسې حال کې چې کیڼ اړخه آزادي پالنه په وروستیو درېیو لسیزو کې د لویدیځې اروپا په ډیموکراسۍ کې د سیاست په غالب اړخ بدله شوې. سوسیالیسټي آزادي پالنه په پراخه کیڼ اړخه آزادي پالنه کې خپلې اصلي معنا ته رسېدلې ده. کیڼ اړخه آزادي پالنه کې،«له غیر متمرکزه کسانو نیولې چې غواړي دولتي ځواک محدود او انتقال کړي، تر سنډیکالیسټانو چې غواړي هغه په ټوله کې له منځه یوسي» شامل دي. آن کولی شي. فابیان او سوسیال ډیموکراټان، څوک چې غواړي اقتصاد ټولنیز کړي، خو د دولت لپاره لا هم محدود رول ویني، هم احاطه کړي.<ref name="Goodway3">Goodway, David (2006). ''[[Anarchist Seeds Beneath the Snow: Left-Libertarian Thought and British Writers from William Morris to Colin Ward]]''. Liverpool: Liverpool University Press. [https://books.google.com/books?id=Fgya85u7S-4C&pg=PA4&dq=anarcho-capitalism+right+libertarian&sa=X&ct=result&resnum=10#v=onepage&q=anarcho-capitalism%20right%20libertarian p. 4]. {{ISBN|978-1846310256}}. "'Libertarian' and 'libertarianism' are frequently employed by anarchists as synonyms for 'anarchist' and 'anarchism', largely as an attempt to distance themselves from the negative connotations of 'anarchy' and its derivatives. The situation has been vastly complicated in recent decades with the rise of anarcho-capitalism, 'minimal statism' and an extreme right-wing ''laissez-faire'' philosophy advocated by such theorists as Murray Rothbard and Robert Nozick and their adoption of the words 'libertarian' and 'libertarianism'. It has therefore now become necessary to distinguish between their right libertarianism and the left libertarianism of the libertarian tradition."</ref><ref name="Newman3">Newman, Saul (2010). ''The Politics of Postanarchism'', Edinburgh University Press. [https://books.google.com/books?id=SiqBiViUsOkC&pg=PA43&dq=anarcho-capitalism+right+libertarian&sa=X&ct=result&resnum=3#v=onepage&q=anarcho-capitalism%20right%20libertarian p. 43]. {{ISBN|978-0748634958}}. "It is important to distinguish between anarchism and certain strands of right-wing libertarianism which at times go by the same name (for example, Murray Rothbard's anarcho-capitalism). There is a complex debate within this tradition between those like Robert Nozick, who advocate a 'minimal state', and those like Rothbard who want to do away with the state altogether and allow all transactions to be governed by the market alone. From an anarchist perspective, however, both positions—the minimal state (minarchist) and the no-state ('anarchist') positions—neglect the problem of economic domination; in other words, they neglect the hierarchies, oppressions, and forms of exploitation that would inevitably arise in a ''laissez-faire'' 'free' market. [...] Anarchism, therefore, has no truck with this right-wing libertarianism, not only because it neglects economic inequality and domination, but also because in practice (and theory) it is highly inconsistent and contradictory. The individual freedom invoked by right-wing libertarians is only a narrow economic freedom within the constraints of a capitalist market, which, as anarchists show, is no freedom at all."</ref><ref name="Marshall 2008 p. 5653">Marshall, Peter (2008). ''[[Demanding the Impossible: A History of Anarchism]]''. London: Harper Perennial. p. 565. "The problem with the term 'libertarian' is that it is now also used by the Right. [...] In its moderate form, right libertarianism embraces ''laissez-faire'' liberals like Robert Nozick who call for a minimal State, and in its extreme form, anarcho-capitalists like Murray Rothbard and David Friedman who entirely repudiate the role of the State and look to the market as a means of ensuring social order".</ref> د ټولنیز او سیاسي فلسفې په اړه د راتلج ملګرو کتاب د تعریف په اساس، کیڼ اړخه آزادي پالنه لږ تر لږه درې معناوې لري:<blockquote>په خپله زړه معنا کې، په ټوله کې د عمومي آنارشیزم یا په ځانګړې توګه د ټولنیز آنارشیزم مترادفه ده. وروسته بیا د آزاد بازار د آزادي پاله خوځښت کیڼ اړخ یا کونکیڼیټ وزر یوه اصطلاح شوه او له هغه وخته راهیسې د بازار پلوي خو سرمایه دارۍ ضد، زیاتره فردپلوه آنارشیسټ، د آګوریزم او موچوالیزم په ګډون موقعیتونه تر پوښښ لاندې راولي. ډېری د خواخوږۍ مفهوم په دلالت (لکه راډیکاله فیمینیزم یا د کارګرۍ خوځښت) چې معمولاً د آنارکو – کاپیتالیزم له خوا څخه نه شریکېږي. په درېیمه معنا او په دې وروستیو کې د هغه موقعیت لپاره کارول شوې، چې شخصي او فردي مالکیت د طبیعي منابعو سره د مساوات غوښتنې لیدلوري سره یوځای کوي، د دې موضوع ډېری پلویان آنارشیستان نه دي.<ref name="routledge-anarchism4">Long, Roderick T. (2012). "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. p. 227.</ref></blockquote>د سټانفورډ پوهنغونډ فلسفه، کیڼ اړخه آزادي پالنه له ښي اړخه آزادي پالنې څخه بېلوي او داسې استدلال کوي:<blockquote>آزادي پالنه ډېری وخت د «ښي - وزر» عقیدې په توګه په پام کې نیول کېږي. په داسې حال کې چې، دا په دوه دلیلو غلطه ده. لومړی، د اقتصادي پر ځای – په ټولنیزو مسایلو، آزادي پالنه «کیڼ» اړخ ته تمایل لري. دا له هغو قوانینو سره مخالفت کوي چې په لویانو کې توافقي او خصوصي جنسي اړیکې محدودوي، (لکه د همجنسبازۍ جنسي اړیکې، د ښځې او میړه غیره جنسي اړیکې او منحرفې جنسي اړیکې)، هغه قوانین چې د نشه‌یي توکو کارونه محدودوي، هغه قوانین چې په خلکو مذهبي لیدلوري یا عملونه تحمیلوي او د اجباري پوځي خدمت مخالف دي. دویم، د آزادي پالنې د ښې پېژندل شوې بڼې یعنې ښي اړخه آزادي پالنې سربېره، یوه بله بڼه هم شتون لري چې د «کیڼ اړخه آزادي پالنې» په نوم پېژندل کېږي. دواړه بشپړ شخصي مالکیت تاییدوي، خو د طبیعي مناسبو او غیر مناسبو سرچینو، لکه: (ځمکه، هوا، اوبه او نورو) د تصاحب او اختیار په اړه سره توپیر لري. <ref name="Libertarianism">[[Peter Vallentyne|Vallentyne, Peter]] (20 July 2010). [http://plato.stanford.edu/entries/libertarianism/ "Libertarianism"]. ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]''. [[Stanford University]]. Retrieved 26 December 2012.</ref></blockquote> == سرچينې == 4qktprachktrmi4lny15hgp05fycito 0 61383 368129 367472 2026-08-10T13:43:34Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368129 wikitext text/x-wiki آزادي پاله سوسیالیزم چې د آنارکو سوسیالیزم، آنارشیستي سوسیالیزم، آزاد سوسیالیزم، بې دولته سوسیالیزم، سوسیالیست انارشیزم او سوسیالیست آزادي پالنې په نومونو هم پېژندل کېږي، په سوسیالیستي خوځښت کې د استبداد ضد، دولت ګرایۍ ضد او آزادي پاله سیاسي فلسفه ده چې دولتي سوسیالیسټ مفهوم د دولت ګرا په بڼه ردوي، چېرې چې دولت پر اقتصاد متمرکز کنټرول ساتي. آزادي پاله سوسیالیسټان چې له آنارشیزم او آزادي پالنې سره ګډون لري، په کاري چاپېریال کې د غلامۍ له مزدوري اړیکو څخه انتقاد کوي او د کارګرانو د ځان مدیریت او د سیاسي سازمان غیر متمرکزه ساختارونو باندې ټینګار کوي. د یوه پراخه سوسیالیسټي دود او خوځښت په توګه، آزادي پاله سوسیالیزم کې د انارشیستي، مارکسیستي او له انارشیستۍ څخه الهام شوي فکرونه او همدارنګه د کین اړخه آزادي پالانو تمایلات، شامل دي. آنارشیزم او آزادي پاله مارکسیزم د آزادي پاله سوسیالیزم له اصلي جریانونو څخه دي.<ref>Poland, Jefferson; Sloan, Sam, ed. (1968). ''Sex Marchers''. p. 57.</ref><ref>McNally, David (1993). ''Against the Market: Political Economy, Market Socialism and the Marxist Critique''. [https://books.google.com/books?id=tDsui1AA7mIC&pg=PA139&dq=anarcho-socialism&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjH4cm2kOjjAhUrxaYKHfzdDjwQ6AEIUzAF#v=onepage&q=anarcho-socialism&f=false "'Proudhon did Enormous Mischief': Marx's Critique of the First Market Socialists"]. Verso Books.</ref><ref>Diemer, Ulli (1997). [https://theanarchistlibrary.org/library/ulli-diemer-what-is-libertarian-socialism "What Is Libertarian Socialism?"]. The Anarchist Library. Retrieved 4 August 2019.</ref><ref>Davidson, John Morrison (1896). ''Anarchist Socialism vs. State Socialism at the London International Labour Congress'' (1896). W. Reeves.</ref><ref>Bose, Atindranath (1967). [https://books.google.com/books?hl=it&id=ARgoAQAAMAAJ&dq=anarchism+free+socialism&focus=searchwithinvolume&q=free+socialism ''A History of Anarchism'']. Calcutta: World Press.</ref><ref>Bakunin, Mikhail. ''Stateless Socialism: Anarchism''. In Maximoff, G. P. (1953). ''The Political Philosophy of Bakunin''. New York: The Free Press.</ref><ref>Gale, Cengage Learning (2015). [https://books.google.com/books?id=4xoeCgAAQBAJ&dq=socialist+anarchism&hl=it&source=gbs_navlinks_s ''A Study Guide for Political Theories for Students: Anarchism'']. [https://books.google.com/books?id=4xoeCgAAQBAJ&pg=PT24&dq=socialist+anarchism&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwjfvL6vk-jjAhUJKuwKHYTXASIQ6AEIPTAD#v=onepage&q=socialist%20anarchism&f=false "Socialist Anarchism"]. Farmigton Hill, Minnesota: Gale.</ref><ref name="Carlson">Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. ''The Social History of Crime and Punishment in America''. London: Sage Publications. p. 1006. {{ISBN|1412988764}}. "There exist three major camps in libertarian thought: right-libertarianism, socialist libertarianism, and left-libertarianism; the extent to which these represent distinct ideologies as opposed to variations on a theme is contested by scholars. [...] [S]ocialist libertarians view any concentration of power into the hands of a few (whether politically or economically) as antithetical to freedom and thus advocate for the simultaneous abolition of both government ''and'' capitalism".</ref><ref>{{cite book|editor-last=McKay|editor-first=Iain|year=2012|orig-year=2008|chapter=What Is Anarchism? Isn't libertarian socialism an oxymoron?|title=An Anarchist FAQ|volume=II|location=Stirling|publisher=AK Press|isbn=978-1-84935-122-5|quote=It implies a classless and anti-authoritarian (i.e. libertarian) society in which people manage their own affairs.}}</ref><ref name="Routledge p. 223">Long, Roderick T. (2012). "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. p. 223. "In the meantime, anarchist theories of a more communist or collectivist character had been developing as well. One important pioneer is French anarcho-communists Joseph Déjacque (1821–1864), who [...] appears to have been the first thinker to adopt the term 'libertarian' for this position; hence 'libertarianism' initially denoted a communist rather than a free-market ideology."</ref><ref>{{cite journal|last=Long|first=Roderick T.|author-link=Roderick T. Long|year=1998|url=http://praxeology.net/libclass-theory-part-1.pdf|title=Toward a Libertarian Theory of Class|journal=Social Philosophy and Policy|volume=15|issue=2|pages=303–349|doi=10.1017/S0265052500002028}} p. 305: "Yet, unlike other socialists, they tend (to various different degrees, depending on the thinker) to be skeptical of centralized state intervention as the solution to capitalist exploitation [...]."</ref><ref>Bookchin, Murray; Biehl, Janet (1997). ''The Murray Bookchin Reader''. Cassell. p. 170. {{ISBN|0-304-33873-7}}.</ref><ref>Hicks, Steven V.; Shannon, Daniel E. (2003). ''The American Journal of Economics and Sociology''. Blackwell Publisher. p. 612.</ref><ref>[http://www.infoshop.org/an-anarchist-faq-i-1-isnt-libertarian-socialism-an-oxymoron/ "I1. Isn't libertarian socialism an oxymoron?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009074531/http://www.infoshop.org/an-anarchist-faq-i-1-isnt-libertarian-socialism-an-oxymoron/|date=9 October 2019|title=}}. In ''[[An Anarchist FAQ]]''. "Therefore, rather than being an oxymoron, "libertarian socialism" indicates that true socialism must be libertarian and that a libertarian who is not a socialist is a phoney. As true socialists oppose wage labour, they must also oppose the state for the same reasons. Similarly, libertarians must oppose wage labour for the same reasons they must oppose the state."</ref><ref name=":0">[http://www.infoshop.org/AnarchistFAQSectionI1 "I1. Isn't libertarian socialism an oxymoron?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116212712/http://www.infoshop.org/AnarchistFAQSectionI1|date=16 November 2017}}. In ''[[An Anarchist FAQ]]''. "So, libertarian socialism rejects the idea of state ownership and control of the economy, along with the state as such. Through workers' self-management it proposes to bring an end to authority, exploitation, and hierarchy in production."</ref><ref>Prichard, Alex; Kinna, Ruth; Pinta, Saku; Berry, Dave, eds. (December 2012). ''Libertarian Socialism: Politics in Black and Red''. Palgrave Macmillan. p. 13. "Their analysis treats libertarian socialism as a form of anti-parliamentary, democratic, antibureaucratic grass roots socialist organisation, strongly linked to working class activism."</ref><ref>{{cite journal|last=Long|first=Roderick T.|author-link=Roderick T. Long|year=1998|title=Toward a Libertarian Theory of Class|url=http://praxeology.net/libclass-theory-part-1.pdf|journal=Social Philosophy and Policy|volume=15|issue=2|pages=303–349|doi=10.1017/S0265052500002028}} p. 305: "[...] preferring a system of popular self-governance via networks of decentralized, local, voluntary, participatory, cooperative associations [...]"</ref><ref>Masquelier, Charles (2014). ''Critical Theory and Libertarian Socialism: Realizing the Political Potential of Critical Social Theory''. New York and London: Bloombury. p. 189. "What is of particular interest here, however, is the appeal to a form of emancipation grounded in decentralized, cooperative and democratic forms of political and economic governance which most libertarian socialist visions, including Cole's, tend to share."</ref><ref name="Marshall 2009 p. 641">Marshall, Peter (2009) [1991]. ''[[Demanding the Impossible: A History of Anarchism]]'' (POLS ed.). Oakland, California: PM Press. p. 641. {{ISBN|978-1604860641}}.</ref><ref>Chomsky, Noam (1 February 1970). [https://chomsky.info/government-in-the-future/ "Government in the Future"]. The Poetry Center, New York. Retrieved 3 August 2020.</ref><ref>Wright, Chris (27 October 2005). [http://libcom.org/library/libertarian-marxist-tendency-map "A libertarian Marxist tendency map"]. Libcom.org. Retrieved 3 August 2020.</ref> آزادي پاله سوسیالیزم په ټولیزه توګه د دولت مفهوم ردوي او ادعا کوي چې پر آزادۍ او عدالت ولاړه ټولنه یوازې هغه وخت رامنځته کېدای شي چې هغه استبدادي نهادونه چې د تولیدي اوزارو ځینې برخې کنټرولوي او اکثریت د مالکې طبقې یا د سیاسي او اقتصادي نخبه ‌ګانو اطاعت کوي، له منځه لاړ شي. آزادي پاله سوسیالیسټان پر مستقیمه ډیموکراسۍ د غیرمتمرکزه ساختارونو او فدرال یا کنفدرال اتحادیو لکه د وګړو/خلکو مجلسونه، کوپراتیفونه، آزادي پاله ښاروالۍ، سوداګریزې اتحادیې او د کارګرانو له شوراګانو دفاع کوي. دا کار د پېژندنې، انتقاد او د بشر په ژوند کې د ټولو نامشروع اقتدارونو د له منځه وړلو لپاره د آزادۍ او آزادې ټولنې له لارې د یو عمومي غږ په توګه ترسره کېږي. آزادي پاله سوسیالیزم د استبدادي او مخکښ بولشویزم/لنینیزم او د فابیانیزم/ټولنیزې ډیموکراسۍ د رفورمیزم څخه توپیر لري.<ref>El-Ojeili, Chamsi (2015). ''Beyond Post-Socialism: Dialogues with the Far-Left''. Palgrave Macmillan. p. 8. "In some ways, it is perhaps fair to say that if Left communism is an intellectual- political formation, it is so, first and foremost, negatively – as opposed to other socialist traditions. I have labelled this negative pole 'socialist orthodoxy', composed of both Leninists and social democrats. [...] What I suggested was that these Left communist thinkers differentiated their own understandings of communism from a strand of socialism that came to follow a largely electoral road in the West, pursuing a kind of social capitalism, and a path to socialism that predominated in the peripheral and semi- peripheral countries, which sought revolutionary conquest of power and led to something like state capitalism. Generally, the Left communist thinkers were to find these paths locked within the horizons of capitalism (the law of value, money, private property, class, the state), and they were to characterize these solutions as statist, substitutionist and authoritarian."</ref><ref>{{cite web|last=Chomsky|first=Noam|title=The Soviet Union Versus Socialism|url=http://chomsky.info/1986____/|website=Chomsky.info|date=1986|access-date=22 November 2015|quote=Libertarian socialism, furthermore, does not limit its aims to democratic control by producers over production, but seeks to abolish all forms of domination and hierarchy in every aspect of social and personal life, an unending struggle, since progress in achieving a more just society will lead to new insight and understanding of forms of oppression that may be concealed in traditional practice and consciousness.}}</ref><ref>McLaughlin, Paul (2007). ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism''. AshGate. [https://books.google.com/books?id=kkj5i3CeGbQC&printsec=frontcover#v=onepage p. 1]. "Authority is defined in terms of the right to exercise social control (as explored in the "sociology of power") and the correlative duty to obey (as explored in the "philosophy of practical reason"). Anarchism is distinguished, philosophically, by its scepticism towards such moral relations – by its questioning of the claims made for such normative power – and, practically, by its challenge to those "authoritative" powers which cannot justify their claims and which are therefore deemed illegitimate or without moral foundation."</ref><ref name="iaf-ifa.org">{{cite web|url=http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html|title=Principles of The International of Anarchist Federations|publisher=International of Anarchist Federations|access-date=17 December 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105095946/http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html|archive-date=5 January 2012}} "The IAF – IFA fights for: the abolition of all forms of authority whether economical, political, social, religious, cultural or sexual."</ref><ref>[[Emma Goldman|Goldman, Emma]] (1910). "What it Really Stands for Anarchy". In ''[[Anarchism and Other Essays]]''. "Anarchism, then, really stands for the liberation of the human mind from the dominion of religion; the liberation of the human body from the dominion of property; liberation from the shackles and restraint of government. Anarchism stands for a social order based on the free grouping of individuals for the purpose of producing real social wealth; an order that will guarantee to every human being free access to the earth and full enjoyment of the necessities of life, according to individual desires, tastes, and inclinations."</ref><ref>[[Benjamin Tucker|Tucker, Benjamin]] (1926). [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Benjamin_Tucker__Individual_Liberty.html ''Individual Liberty'']. Individualist anarchist Benjamin Tucker defined anarchism as opposition to authority as follows: "They found that they must turn either to the right or to the left, – follow either the path of Authority or the path of Liberty. Marx went one way; Warren and Proudhon the other. Thus were born State Socialism and Anarchism. [...] Authority, takes many shapes, but, broadly speaking, her enemies divide themselves into three classes: first, those who abhor her both as a means and as an end of progress, opposing her openly, avowedly, sincerely, consistently, universally; second, those who profess to believe in her as a means of progress, but who accept her only so far as they think she will subserve their own selfish interests, denying her and her blessings to the rest of the world; third, those who distrust her as a means of progress, believing in her only as an end to be obtained by first trampling upon, violating, and outraging her. These three phases of opposition to Liberty are met in almost every sphere of thought and human activity. Good representatives of the first are seen in the Catholic Church and the Russian autocracy; of the second, in the Protestant Church and the Manchester school of politics and political economy; of the third, in the atheism of Gambetta and the socialism of Karl Marx."</ref><ref name="Ward 1966">{{cite web|url=http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html|last=Ward|first=Colin|year=1966|title=Anarchism as a Theory of Organization|access-date=1 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100325081119/http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html|archive-date=25 March 2010<!-- Added by DASHBot. -->}}</ref><ref>Ward, Colin (1966). [https://theanarchistlibrary.org/library/colin-ward-anarchism-as-a-theory-of-organization "Anarchism as a Theory of Organization"]. "Anarchist historian George Woodcock report of Mikhail Bakunin's anti-authoritarianism and shows opposition to both state and non-state forms of authority as follows: "All anarchists deny authority; many of them fight against it." (p. 9) ... "Bakunin did not convert the League's central committee to his full program, but he did persuade them to accept a remarkably radical recommendation to the Berne Congress of September 1868, demanding economic equality and implicitly attacking authority in both Church and State."</ref><ref>{{cite book|last=Brown|first=L. Susan|chapter=Anarchism as a Political Philosophy of Existential Individualism: Implications for Feminism|title=The Politics of Individualism: Liberalism, Liberal Feminism and Anarchism|publisher=Black Rose Books|year=2002|page=106}}</ref><ref>O'Neil, John (1998). ''The Market: Ethics, Knowledge and Politics''. Routledge. p. 3. "It is forgotten that the early defenders of commercial society like [Adam] Smith were as much concerned with criticising the associational blocks to mobile labour represented by guilds as they were to the activities of the state. The history of socialist thought includes a long associational and anti-statist tradition prior to the political victory of the Bolshevism in the east and varieties of Fabianism in the west."</ref><ref>Diemer, Ulli (Summer 1997). "What is Libertarian Socialism?". ''The Red Menace''. '''2''' (1). "What is implied by the term 'libertarian socialism'?: The idea that socialism is first and foremost about freedom and therefore about overcoming the domination, repression, and alienation that block the free flow of human creativity, thought, and action. [...] An approach to socialism that incorporates cultural revolution, women's and children's liberation, and the critique and transformation of daily life, as well as the more traditional concerns of socialist politics. A politics that is completely revolutionary because it seeks to transform all of reality. We do not think that capturing the economy and the state lead automatically to the transformation of the rest of social being, nor do we equate liberation with changing our life-styles and our heads. Capitalism is a total system that invades all areas of life: socialism must be the overcoming of capitalist reality in its entirety, or it is nothing."</ref><ref>{{cite journal|url=http://praxeology.net/libclass-theory-part-1.pdf|title=Toward a Libertarian Theory of Class|last=Long|first=Roderick T.|author-link=Roderick T. Long|year=1998|journal=Social Philosophy and Policy|volume=15|issue=2|pages=303–349|doi=10.1017/S0265052500002028}} p. 305: "LibSoc share with LibCap an aversion to any interference to freedom of thought, expression or choicce of lifestyle."</ref><ref>Hart, David M.; Chartier, Gary; Kenyon, Ross Miller; Long, Roderick T., eds. (2017). ''Social Class and State Power: Exploring an Alternative Radical Tradition''. Palgrave. p. 300. "[...] preferring a system of popular self governance via networks of decentralized, local, voluntary, participatory, cooperative associations-sometimes as a complement to and check on state power [...]."</ref><ref>{{cite book|last=Rocker|first=Rudolf|title=Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice|url=https://archive.org/details/anarchosyndicali0000rock|page=[https://archive.org/details/anarchosyndicali0000rock/page/65 65]|year=2004|publisher=[[AK Press]]|isbn=978-1-902593-92-0}}</ref><ref>[[Gaston Leval|Leval, Gaston]] (1959). [https://theanarchistlibrary.org/library/gaston-leval-libertarian-socialism-a-practical-outline "Libertarian socialism: a practical outline"]. "We therefore foresee a Society in which all activities will be coordinated, a structure that has, at the same time, sufficient flexibility to permit the greatest possible autonomy for social life, or for the life of each enterprise, and enough cohesiveness to prevent all disorder. [...] In a well-organized society, all of these things must be systematically accomplished by means of parallel federations, vertically united at the highest levels, constituting one vast organism in which all economic functions will be performed in solidarity with all others and that will permanently preserve the necessary cohesion."</ref><ref>Mendes, Silva (1896). ''Socialismo Libertário ou Anarchismo''. '''1'''. "Society should be free through mankind's spontaneous federative affiliation to life, based on the community of land and tools of the trade; meaning: Anarchy will be equality by abolition of private property (while retaining respect for personal property) and liberty by abolition of authority."</ref><ref name=":02">[http://www.infoshop.org/AnarchistFAQSectionI1 "I1. Isn't libertarian socialism an oxymoron?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116212712/http://www.infoshop.org/AnarchistFAQSectionI1|date=16 November 2017}}. In ''[[An Anarchist FAQ]]''. "So, libertarian socialism rejects the idea of state ownership and control of the economy, along with the state as such. Through workers' self-management it proposes to bring an end to authority, exploitation, and hierarchy in production."</ref> د کین اړخه آزادي پالنې سوسیالیسټي وزر او بڼه، پخواني او اوسني خوځښتونه او جریانونه چې معمولاً د آزادي پاله سوسیالیستانو په توګه تعریفېږي عبارت دي له: آنارشیزم (په ځانګړې توګه د انارشیزم فکري مکتبونه لکه آنارکو کمونیزم، آنارکو سندیکالیزم، راټولوونکی آنارشیزم، شین آنارشیزم، فردګرا آنارشیزم، موچوالیزم او ټولنیز آنارشیزم) او همدارنګه کمونالیزم، د ډیموکراټیک سوسیالیزم ځینې بڼې، صنفي سوسیالیزم، آزادي پاله مارکسیزم (اوتونومیزم، شورایي کمونیزم، د نورو له منځه کین اړخه کمونیزم)، مشارکت ګرایی، انقلابي سندیکالیزم او د یوټوپیایي سوسیالیزم ځینې نسخې.<ref>{{cite book|last=Sims|first=Franwa|title=The Anacostia Diaries As It Is|page=160|year=2006|publisher=Lulu Press}}</ref><ref name="Carlson2">Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. ''The Social History of Crime and Punishment in America''. London: Sage Publications. p. 1006. {{ISBN|1412988764}}. "There exist three major camps in libertarian thought: right-libertarianism, socialist libertarianism, and left-libertarianism; the extent to which these represent distinct ideologies as opposed to variations on a theme is contested by scholars. [...] [S]ocialist libertarians view any concentration of power into the hands of a few (whether politically or economically) as antithetical to freedom and thus advocate for the simultaneous abolition of both government ''and'' capitalism".</ref><ref name="Routledge p. 2232">Long, Roderick T. (2012). "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. p. 223. "In the meantime, anarchist theories of a more communist or collectivist character had been developing as well. One important pioneer is French anarcho-communists Joseph Déjacque (1821–1864), who [...] appears to have been the first thinker to adopt the term 'libertarian' for this position; hence 'libertarianism' initially denoted a communist rather than a free-market ideology."</ref><ref name="Routledge p. 227">Long, Roderick T. (2012). "Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. p. 227. "In its oldest sense, it is a synonym either for anarchism in general or social anarchism in particular. Later it became a term for the left or Konkinite wing of the free-market libertarian movement, and has since come to cover a range of pro-market but anti-capitalist positions, mostly individualist anarchist, including agorism and mutualism, often with an implication of sympathies (such as for radical feminism or the labor movement) not usually shared by anarcho-capitalists. In a third sense it has recently come to be applied to a position combining individual self-ownership with an egalitarian approach to natural resources; most proponents of this position are not anarchists".</ref><ref>''[[An Anarchist FAQ]]''. "[[Benjamin Tucker|(Benjamin) Tucker]] referred to himself many times as a socialist and considered his philosophy to be "Anarchistic socialism."</ref><ref>[[Émile Armand|Armand, Émile]] (1907). [http://www.spaz.org/~dan/individualist-anarchist/library/emile-armand/life-activity.html "Anarchist Individualism as a Life and Activity"]. French individualist anarchist Émile Armand shows clearly opposition to capitalism and centralized economies when he said that the individualist anarchist "inwardly he remains refractory – fatally refractory – morally, intellectually, economically (The capitalist economy and the directed economy, the speculators and the fabricators of single are equally repugnant to him.)"</ref><ref>Sabatini, Peter (1994–1995). [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Peter_Sabatini__Libertarianism__Bogus_Anarchy.html "Libertarianism: Bogus Anarchy"]. Anarchist Peter Sabatini reports that in the United States "of early to mid-19th century, there appeared an array of communal and "utopian" counterculture groups (including the so-called free love movement). William Godwin's anarchism exerted an ideological influence on some of this, but more so the socialism of Robert Owen and Charles Fourier. After success of his British venture, Owen himself established a cooperative community within the United States at New Harmony, Indiana during 1825. One member of this commune was Josiah Warren (1798–1874), considered to be the first individualist anarchist."</ref><ref>Chartier, Gary; Johnson, Charles W. (2011). ''Markets Not Capitalism: Individualist Anarchism Against Bosses, Inequality, Corporate Power, and Structural Poverty''. Brooklyn: Minor Compositions/Autonomedia. Back cover. "It introduces an eye-opening approach to radical social thought, rooted equally in libertarian socialism and market anarchism."</ref><ref>[http://www.mutualist.org/id32.html "A Mutualist FAQ: A.4. Are Mutualists Socialists?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609075437/http://www.mutualist.org/id32.html|date=9 June 2009}}.</ref><ref>Masquelier, Charles (2014). ''Critical Theory and Libertarian Socialism: Realizing the Political Potential of Critical Social Theory''. New York and London: Bloombury. p. 190. "It is by meeting such a twofold requirement that the libertarian socialism of G.D.H. Cole could be said to offer timely and sustainable avenues for the institutionalization of the liberal value of autonomy [...]."</ref><ref>Prichard, Alex; Kinna, Ruth; Pinta, Saku; Berry, Dave, eds. (December 2012). ''Libertarian Socialism: Politics in Black and Red''. Palgrave Macmillan. p. 13. "Locating libertarian socialism in a grey area between anarchist and Marxist extremes, they argue that the multiple experiences of historical convergence remain inspirational and that, through these examples, the hope of socialist transformation survives."</ref><ref>Boraman, Toby (December 2012). "Carnival and Class: Anarchism and Councilism in Australasia during the 1970s". In Prichard, Alex; Kinna, Ruth; Pinta, Saku; Berry, Dave, eds. ''Libertarian Socialism: Politics in Black and Red''. Palgrave Macmillan. p. 268. "Councilism and anarchism loosely merged into 'libertarian socialism', offering a non-dogmatic path by which both council communism and anarchism could be updated for the changed conditions of the time, and for the new forms of proletarian resistance to these new conditions."</ref><ref name="Bookchin 1992">Bookchin, Murray (1992). [https://www.connexions.org/CxLibrary/Docs/CX6988-BookchinGhost.htm "The Ghost of Anarcho-Syndicalism"].</ref><ref name="Graham 2005">[[Robert Graham (historian)|Graham, Robert]]. [https://theanarchistlibrary.org/library/robert-graham-the-general-idea-of-proudhon-s-revolution "The General Idea of Proudhon's Revolution"].</ref><ref name="Bromley 1906">Bromley, Kent (1906). "Preface". In Kropotkin, Peter. ''The Conquest of Bread''. New York and London: G.P. Putnam's Sons. {{ISBN?}}</ref> == عمومي کتنه == === تعریف === آزادي پاله سوسیالیزم له بېلابېلو تفسیرونو سره یوه غربي فلسفه ده، که څه هم د هغه په اوتارو کې ځینې ټولیز مشترکات پیدا کولی شو. دا د کار په ځای کې د کارګر محوره تولیدي سیسټم او بنسټ څخه دفاع کوي چې په ځینو برخو کې په اساسي ډول د تولید د اوزارو په هکله له نیوکلاسیک اقتصاد څخه د ډیموکراتیکو کوپراتیفو یا ګډ مالکیت په ګټه جلا کېږي (سوسیالیزم). هغوی سپارښتنه کوي چې دا اقتصادي سیسټم په هغه ډول ترسره شي چې په کې هڅه وشي ترڅو د افرادو آزادي ترټولو لوړ حد ته ورسوي او د قدرت یا اقتدار تمرکز ترټولو ټیټ حد ته ورسوي (آزادي پالنه). د دې هدف پلویان، سپارښتنه کوي چې دې هدف ته رسېدل د سیاسي او اقتصادي قدرت غیر متمرکزه کولو، چې معمولاً په لویه پیمانه (شخصي شتمنۍ ته د درناوۍ په ساتلو سره) د شتمنیو او خصوصي شرکتونو د ټولنیز کیدو، له لارې ممکن دي. آزادي پاله سوسیالیزم تمایل لري چې د خصوصي مهمو اقتصادي مالکیتونو د ډېری بڼو له مشروعیت څخه انکار وکړي، او د سرمایه دارۍ مالکیت اړیکې ته د یوې سلطې په توګه ګوري چې له فردي آزادۍ سره په ټکر کې ده.{{sfn|Brooks|1994|p=74}} اولنۍ آنارشیسټي مجلې چې د آزادي پالنې اصطلاح یې وکاروله د Le Libertaire، Journal du Mouvement Social وه او د ۱۸۵۸ او ۱۸۶۱م کالونو ترمنځ د آزادي پاله فرانسوي کمونیسټ ژوزف دژاک لخوا په نیویارک ښار کې خپرېده. د دې اصطلاح بله ثبت شوې کارونه په اروپا کې وه، کله چې د آزادي پاله کمونیزم اصطلاح په لو هاور کې د فرانسې منطقه يي آنارشیسټ کانګرس (۱۶-۲۲ نوامبر ۱۸۸۰) کې وکارول شوه. د ۱۸۸۱م کال په جنوري کې د «آزادي پاله یا آنارشیست کمونیزم» په هکله یو فرانسوي منشور صادر شو. بالاخره په ۱۸۹۵م کال کې، نامتو آنارشیستانو سباستین فوره او لویز میشل، د Le Libertaire کتاب په فرانسه کې خپور کړ. دا اصطلاح خپله د فرانسوي libertaire کلمې څخه سرچینه اخلي چې په فرانسه کې د آنارشیستي خپرونو ممنوعیت نه د تېښتې لپاره کارول کېده. په دې دود کې، د آزادي پالنې اصطلاح عموماً د آنارشیزم مترادفې، د دې اصطلاح د اصلي معنا، په توګه کارول کېږي. د اروپایي سوسیالیسټ حرکت په چوکاټ کې، د آزادي پاله اصطلاح په دودیز ډول د هغو سوسیالیستانو د تشریح کولو لپاره کارول کېږي چې له دولتي استبداد او سوسیالیزم سره مخالف وو، لکه میخایل باکونین او تر ډېره له ټولنیز آنارشیزم سره همغږي لري، په داسې حال کې چې فردګرا آنارشیزم هم آزادي پاله سوسیالیست دی. غیرلاکي فردګرایي د آزادي پاله سوسیالیزم په ګډون، سوسیالیزم په بر کې نیسي.<ref name="theanarchistlibrary">[http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/The_Anarchist_FAQ_Editorial_Collective__150_years_of_Libertarian.html The Anarchist FAQ Editorial Collective]. "150 years of Libertarian".</ref><ref name="Graham2015">{{cite book|author=Robert Graham|title=We Do Not Fear Anarchy—We Invoke It: The First International and the Origins of the Anarchist Movement|url=https://books.google.com/books?id=vRdjCgAAQBAJ&pg=PT8|date=23 June 2015|publisher=AK Press|isbn=978-1-84935-211-6|page=8}}</ref><ref>"Anarchism". "6. The Rise of Social Anarchism". In Gaus, Gerald F.; D'Agostino, Fred, eds. (2012). ''The Routledge Companion to Social and Political Philosophy''. pp. 223–227.</ref><ref name="Noam Chomsky 2004, p. 739">Chomsky, Noam (2004). ''Language and Politics''. In Otero, Carlos Peregrín. AK Press. p. 739.</ref><ref>{{cite book|last=Perlin|first=Terry M.|title=Contemporary Anarchism|url=https://archive.org/details/unset0000unse_k8q3|publisher=Transaction Publishers|year=1979|page=[https://archive.org/details/unset0000unse_k8q3/page/40 40]|isbn=978-0-87855-097-5}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Franks|first1=Benjamin|author-link=Benjamin Franks (writer)|editor-last1=Freeden|editor-first1=Michael|editor-last2=Stears|editor-first2=Marc|title=Anarchism|journal=The Oxford Handbook of Political Ideologies|pages=385–404|date=August 2013|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001}}</ref><ref>[[Ellen Meiksins Wood|Wood, Ellen Meiksins]] (1972). ''Mind and Politics: An Approach to the Meaning of Liberal and Socialist Individualism''. [[University of California Press]]. p. 7. {{ISBN|0-520-02029-4}}.</ref> د سوسیالیزم او آزادي پالنې اړیکه له سرمایه دارۍ څخه وړاندې ده او ډېری د استبداد ضد کسان اوس هم هغه څه ردوي چې دوی په متحده ایالتونو کې د سرمایه دارۍ او آزادي پالنې د غلطې اړیکې په توګه یې ورته کتل. لکه څنګه چې نوام چامسکي وایي، یو ثابت آزادي پال «باید د اوزارو د تولید له خصوصي مالکیت او د معاش غلامي، چې د دې سیسټم یوه برخه ده، سره مخالفت وکړي، ځکه له دې اصل سره چې کار باید آزاد او د تولید کوونکي تر کنټرول لاندې وي، سره مطابقت نه کوي». د آنارشیست سوسیالیزم، آنارکو-سوسیالیزم، آزاد سوسیالیزم، بې دولته سوسیالیزم، سوسیالیست آنارشیزم او سوسیالیست آزادي پالنې اصطلاح ګانې ټولې د آزادي پاله سوسیالیزم آنارشیستي وزر ته د اشارې یا هم برعکس د سوسیالیزم د استبدادي بڼو لپاره کارول شوي دي.<ref>Bookchin, Murray, ''The Modern Crisis'', Black Rose Books (1987), pp. 154–55 {{ISBN|0-920057-61-6}}.</ref><ref>Miller Jr., Fred D.; Paul, Jeffrey; Paul, Ellen Paul, eds. (1998). ''Problems of Market Liberalism: Volume 15, Social Philosophy and Policy'' (1st ed.). Cambridge University Press. p. 306. {{ISBN|0-521-64991-9}}.</ref><ref>Turcato, Davide (2012). ''Making Sense of Anarchism: Errico Malatesta's Experiments with Revolution''. Palgrave Macmillan. "Malatesta proclaimed the socialist character of anarchism and urged anarchists to regain contact with the working masses, especially through involvement in the labor movement". {{ISBN|978-0-230-30179-5}}.</ref><ref>{{cite web|last1=Chomsky|first1=Noam|title=Notes on Anarchism|url=https://chomsky.info/1970____/|website=chomsky.info|access-date=25 July 2021}}</ref><ref name="Carlson3">Carlson, Jennifer D. (2012). "Libertarianism". In Miller, Wilburn R., ed. ''The Social History of Crime and Punishment in America''. London: Sage Publications. p. 1006. {{ISBN|1412988764}}. "There exist three major camps in libertarian thought: right-libertarianism, socialist libertarianism, and left-libertarianism; the extent to which these represent distinct ideologies as opposed to variations on a theme is contested by scholars. [...] [S]ocialist libertarians view any concentration of power into the hands of a few (whether politically or economically) as antithetical to freedom and thus advocate for the simultaneous abolition of both government ''and'' capitalism".</ref> اقتصاد پوه رابین هانل د خپل کتاب اقتصادي عدالت او ډیموکراسي (۲۰۰۵) په یوه څپرکي کې چې د آزادي پاله سوسیالیزم تاریخ په کې بیاشمېري، بیان کوي هغه موده چې آزادي پاله سوسیالیزم په کې ډېر اغیز درلود د نولسمې پېړۍ له پایه د شلمې پېړۍ تر څلورو لومړیو لسیزو پورې وه. د هانل په وینا، د شلمې پېړۍ په لومړیو کې «آزادي پاله سوسیالیزم د سوسیالې ډیموکراسۍ او کمونیزم په څېر پیاوړی ځواک وو». نړیوال آنارشیست سنت ایمیر چې د هانل لخوا ورته د نړیوال آزادي پاله نوم ورکړل شوی، په ۱۸۷۲م کال کې د سنت ایمیر په کانګرس کې، کله چې د هاګ د لومړي نړیوال کانګرس څخه یو څو ورځې وروسته، چې په کې مارکسیستانو او آزادي پالانو تر منځ جلا توب راغی، تاسیس شو، او د هانل لخوا ورته د نړیوال سوسیالیست نوم ورکړل شو. دې نړیوالې آزادي پالنې «له پنځوسو کالو څخه ډېر له سوسیالو ډېموکراټانو او کمونیسټانو سره د سرمایه دارۍ ضد فعالانو، انقلابیانو، کارګرانو، اتحادیو او سیاسی ګوندونو لپاره، په بریالیتوب سیالي وکړه». د هانل لپاره، آزادي پاله سوسیالیسټانو «په روسیه کې د ۱۹۰۵م او ۱۹۱۷م کال په انقلابونو کې رغنده رول ولوبوه. ازادي پاله سوسیالیستانو په ۱۹۱۱م کال کې د مکسیکو په انقلاب کې غالب رول ولوبوه. د لومړۍ نړیوالې جګړې له پای څخه شل کاله وروسته، آزادي پاله سوسیالیستان لا هم هومره پیاوړي وو چې وکړی شي د انقلاب رهبري په لاس کې ونیسي. ټولنیز انقلاب چې په ۱۹۳۶م او ۱۹۳۷م کالو کې یې د جمهوري غوښتونکې اسپانیا سراسر ونیوه». له بلې خوا، په مارکسیزم کې د آزادي پالنې یوې لړۍ شکل ونیوه چې د ۱۹۱۰مې لسیزې په وروستیو کې، عمدتاً د بلشویسم او لینینیزم د قدرت له نیولو او د شوروي اتحاد د جوړېدو په غبرګون کې راښکاره شو. آزادي پاله سوسیالیسټان استدلال کوي چې دا دولتونه د لېننیستي باور څخه په پیروۍ سره د سرمایه دارۍ څخه سوسیالیزم خوا ته روان وو او هیڅکله هم د پراختیا نورو پړاوونو ته ونرسېدل. آزادي پاله سوسیالیستان د دولت د لغوه کولو په لټه کې دي پرته له دې چې د دولتي سرمایه دارۍ له انتقالي مرحلې څخه تېر شي.<ref>{{cite book|last=Kinna|first=Ruth|year=2012|chapter=Introduction|editor-last1=Kinna|editor-first1=Rith|editor-last2=Pinta|editor-first2=Saku|editor-last3=Prichard|editor-first3=Alex|title=Libertarian Socialism: Politics in Black and Red|url=https://archive.org/details/libertariansocia0000unse|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan|pages=[https://archive.org/details/libertariansocia0000unse/page/1 1]–16|isbn=978-0-230-28037-3}}</ref><ref>{{cite journal|last=Rothenberg|first=Mel|year=1995|title=Lenin on the State|url=https://archive.org/details/sim_science-society_fall-1995_59_3/page/418|journal=Science & Society|volume=59|issue=3|pages=418–436|jstor=40403511|issn=0036-8237}}</ref><ref>[[Hal Draper|Draper, Hal]] (1971). [https://jps.library.utoronto.ca/index.php/srv/article/view/5333 "The Principle of Self-Emancipation in Marx and Engels"]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723070247/https://jps.library.utoronto.ca/index.php/srv/article/view/5333|date=23 July 2011}}. ''The Socialist Register''. '''4''': 81–109. Retrieved 5 January 2019.</ref><ref>Screpanti, Eresto (1 July 2007). ''Libertarian Communism: Marx Engels and the Political Economy of Freedom''. London: Palgrave Macmillan. {{ISBN|978-0230018969}}.</ref><ref>[[Herman Gorter|Gorter, Herma]]; [[Anton Pannekoek|Pannekoek, Anton]]; [[Sylvia Pankhurst|Pankhurst, Sylvia]]; Ruhl, Otto (31 October 2007). ''Non-Leninist Marxism: Writings on the Workers Councils''. St. Petersburg, Florida: Red and Black Publishers. {{ISBN|978-0979181368}}.</ref><ref>Hahnel, Robin (2005). [https://books.google.com/books?id=CI5d2CpL60oC ''Economic Justice and Democracy'']. Routledge Press. p. 138. {{ISBN|0-415-93344-7}}.</ref> کنت بروملي د پیتر کروپوتکېن اثر «ډوډۍ د فتحې» په کتاب باندې خپله مخکتنه کې، شارلز فوریه، فرانسوی یوټوپیان سوسیالیست، د فرانسوي فرانسویز ناول بابوف او ایټالیوي فیلیپ بووناروتي د استبدادي سوسیالیستي نظریو په وړاندې د آزادي پالنې د سوسیالیستي نظریې بنسټګر وباله.<ref name="Bromley 19062">Bromley, Kent (1906). "Preface". In Kropotkin, Peter. ''The Conquest of Bread''. New York and London: G.P. Putnam's Sons. {{ISBN?}}</ref> == سرچينې == n3r4dt2p0nk1seqigwq0zif0vr7myku 0 61492 368109 302709 2026-08-10T13:12:53Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368109 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} جان کېنېث ګالبرېث د OC  (په کاناډا کې د وړتیا دویم ملي نښان) ګټونکی چې د کېن ګالبرېث په توګه هم پېژندل کېږي، یو امیکايي-کاناډایی اقتصاد پوه، ديپلومات، دولتي چارواکی او روڼ‌اند و، چې د ۱۹۰۸ ز کال د اکتوبر په ۱۵ زېږېدلی او د ۲۰۰۶ ز کال د اپرېل په ۲۹ مړ شوی. له ۱۹۵۰ ز څخه تر ۲۰۰۰مې ز لسیزې پورې د اقتصادي موضوعاتو په اړه د هغه کتابونه له تر ټولو ډېرو پلورل شویو کتابونو څخه وو. هغه د یو اقتصاد پوه په توګه د بنسټيز لیدلوري له پلوه پر پوست-کنیزیا اقتصاد (د اقتصادي فکر ښوونځی) ډډه لګوله.    <ref>{{cite journal|author=Keller, Robert R.|title=Keynesian and Institutional Economics: Compatibility and Complementarity?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-issues_1983-12_17_4/page/1087|journal=Journal of Economic Issues|volume=17|issue=4|year=1983|pages=1087–95|jstor=4225383|doi=10.1080/00213624.1983.11504189}}</ref><ref>{{cite journal|author=Davidson, Paul|title=Galbraith and the Post Keynesians|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-post-keynesian-economics_fall-2005_28_1/page/103|journal=Journal of Post Keynesian Economics|volume=28|issue=1|year=2005|pages=103–13|jstor=4225383}}</ref> ګالبرېث د هاوارډ پوهنتون د علمي هیئت له غړو څخه و او نږدې نیمه پېړۍ د هاوارډ پوهنتون د اقتصاد په څانګه کې استاد پاتې شو. هغه یو بریالی لیکوال و د څو ناولونو په ګډون یې ۱۴ کتابونه ولیکل او په بېلابېلو برخو کې یې له زرو څخه زیاتې مقالې خپرې کړې. د اقتصاد درې‌ګونې مقالې، امریکايي کپيتالیزم/ شتمن‌توب (۱۹۵۲ز کال)، هوسا ټولنه (۱۹۵۸ز کال) او نوی صنعتي دولت (۱۹۶۷ز کال) د هغه له اثارو څخه وو. د هغه ځينې کارونه د اقتصاد‌پوهانو هر یو میلټون فرېډمن، پل کروګمن، رابرت سولو او توماس سوول له نيوکو سره مخامخ شوي.  <ref name="Harvard Gazette">{{cite web|url=http://news.harvard.edu/gazette/story/2008/02/john-kenneth-galbraith/|title=John Kenneth Galbraith|work=Harvard Gazette|date=February 7, 2008|access-date=July 2, 2013|author1=Marglin, Stephen A.|author2=Parker, Richard|author3=Sen, Amartya|author4=Friedman, Benjamin M.}}</ref> ګالبرېث د فرانکلېن ډي. روزوېلټ، هري اېس. ترومن، جان اېف کنېډي او ولېنډون بي. جانسون په ادارو کې د دیموکرات ګوند په سیاست کې فعال و. هغه د کنېډي د واکمنۍ پر مهال په هند کې د متحده ایالاتو سفیر و. د هغه سیاسي فعالیتونو، ادبي تولیداتو او فصېح ویناوالۍ هغه ته د هغه په ژوند کې خورا شهرت ور په برخه کړ. ګالبرېث یو له هغه محدود شمېر کسانو څخه و چې هم یې د دویمې نړیوالې جګړې د خپلواکۍ مډال (۱۹۴۶ز کال) او هم یې د عمومي خدمت او علمي مرستې لپاره د ولسمشرۍ د خپلواکۍ مډال (۲۰۰۰) تر لاسه کړ. د فرانسې دولت نوموړی د لیژون دونر (د فرنسې د دولت تر ټولو لوړ ویاړلی نښان) قومندان کړ. <ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/6877092|title=John Kenneth Galbraith|newspaper=The Economist|date=May 4, 2006|access-date=July 3, 2013}}</ref><ref name="thecrimson.com">{{cite web|url=http://www.thecrimson.com/article/2006/4/30/john-kenneth-galbraith-longtime-economics-professor/|title=John Kenneth Galbraith, Longtime Economics Professor, Dies at 97|work=Harvard Crimson|date=April 2006|access-date=July 3, 2013}}</ref> == ژوند == === لومړنی ژوند === ګالبرېث د ۱۹۰۸ ز کال د اکتوبر په ۱۵مه په یوه سکاټلندي الاصله کاناډايي کورنۍ کې د سارا کاترین (کېنډال) او ارچېبالډ «ارچي» ګالبرېډ په کور کې د کاناډا د ایونا اونتاریو په سټېشن کې زېږېدلی او د اونتاریو په ډانوېچ ښار کې لوی شوی. هغه د الېس، کاترین او ارچېډبال وېلیم (بال) په نوم درې خویندې وروڼه لرل. د نوې ځوانۍ پر مهال یې ځان کېن ونوماوه او وروسته یې دا نه خوښول چې د جان په نوم دې ورته غږ وشي. ګالبرېث له لویېدو سره په یو ډېر لوړ کس بدل شو چې لوړوالی یې ۶ فوټه او ۹ اېنچ (۲۰۶ سانتي متر) ته رسېده. <ref>Galbraith, John Kenneth. ''The Scotch''. Toronto: Macmillan, 1964.</ref><ref name="Dunn2005">{{Cite journal|last1=Dunn|first1=Stephen P.|last2=Pressman|first2=Steven|year=2005|title=The Economic Contributions of John Kenneth Galbraith|journal=Review of Political Economy|volume=17|issue=2|pages=161–209|doi=10.1080/09538250500067254|s2cid=153867413|url=http://www.bib.uab.cat/socials/exposicions/galbraith/docs/dunn.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129032112/http://www.bib.uab.cat/socials/exposicions/galbraith/docs/dunn.pdf|archive-date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.harvardsquarelibrary.org/biographies/john-kenneth-galbraith/|title=John Kenneth Galbraith|date=August 16, 2012}}</ref> پلار یې کروندګر او د ښوونځي ښوونکی و. مور یې د کور مېرمنه او ټولنیزه فعاله وه، کله چې هغه ۱۴ کلن و مور یې مړه شوه. د دوی کورنۍ کرونده/فارم د تامسون پر کرښه پرته وه. د هغه مور او پلار دواړه په ۱۹۲۰ ز لسیزه کې د اونتاریو د بزګرانو د اتحادیې ملاتړي وو. <ref name="Dunn20052">{{Cite journal|last1=Dunn|first1=Stephen P.|last2=Pressman|first2=Steven|year=2005|title=The Economic Contributions of John Kenneth Galbraith|journal=Review of Political Economy|volume=17|issue=2|pages=161–209|doi=10.1080/09538250500067254|s2cid=153867413|url=http://www.bib.uab.cat/socials/exposicions/galbraith/docs/dunn.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129032112/http://www.bib.uab.cat/socials/exposicions/galbraith/docs/dunn.pdf|archive-date=November 29, 2013}}</ref> د هغه لومړني کلونه د ایونا سټېشن د ویلي په ۹۴۶۸ سړک کې په یو، یواتاقه ښوونځي کې تېر شول چې اوس مهال هم شته او وروسته د ډاتون او سېنټ توماس عالي ښونځي ته لاړ. ګالبرېث په ۱۹۳۱ ز کال کې د اونتاریو د کرنې له کالج څخه چې هغه مهال یې د ټورنټو له پوهنتون سره تړاو درلود د کرنې په برخه کې خپل لیسانس سند ترلاسه کړ. هغه د مالدارۍ په څانګه کې زده‌کړې وکړې. هغه د کرنیز اقتصاد په برخه کې جیانیني سکالرشېپ/بورس (په میاشت کې ۶۰ ډالره ورکول کېدل) تر لاسه کړ. چې هغه ته یې برکلي او کلفورېنیا ته د سفر اجازه ورکړه چېرته چې هغه د کرنیز اقتصاد په برخه کې خپله د ماسترۍ درجه او د فلسفې په برخه کې یې خپله د دوکتورا درجه د برکلي له کلفورېنیا پوهنتون څخه تر لاسه کړه. ګالبرېث اقتصاد له پروفیسور جورج مارتین پيترسون څخه زده کړ او دواړو په ګډه د «حاشیه‌يي ځمکې د مفهوم» په نوم یوه اقتصادي مقاله ولیکله چې په ۱۹۳۲ ز کال کې د امریکا د کرنیز اقتصاد په مجله کې خپره شوه.  <ref name="Dunn20053">{{Cite journal|last1=Dunn|first1=Stephen P.|last2=Pressman|first2=Steven|year=2005|title=The Economic Contributions of John Kenneth Galbraith|journal=Review of Political Economy|volume=17|issue=2|pages=161–209|doi=10.1080/09538250500067254|s2cid=153867413|url=http://www.bib.uab.cat/socials/exposicions/galbraith/docs/dunn.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131129032112/http://www.bib.uab.cat/socials/exposicions/galbraith/docs/dunn.pdf|archive-date=November 29, 2013}}</ref><ref>http://www.duttondunwich.on.ca/sites/default/files/Dutton%20Heritage%20Register%20November%202018%20WEBSITE%20VERSION.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121194509/https://www.duttondunwich.on.ca/sites/default/files/Dutton%20Heritage%20Register%20November%202018%20WEBSITE%20VERSION.pdf |date=2022-01-21 }} {{Bare URL PDF|date=June 2021}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://oup.silverchair-cdn.com/oup/backfile/Content_public/Journal/ajae/14/2/10.2307/1230112/2/14-2-295.pdf?Expires=1490628957&Signature=J1fFLg11KnVT1w8N5sMmUIt7GI59j~wIpDhvqpJtyKiaoXELL1-wpp2YNdCAMz-ibjj1ruVejpnZ9EIhqD35qorh9FGqKy41GmKou21Q~szz~iAE7KX6f1~aqdHh-okFzDSS5UgXKg6bUlnfSMISAtNTpdbtBolpqCEJurKiiLcLkZdyw1MfJOlYyKim8yrXNPHE3eTH435I6IJkTGvNi9ceY1jMXmZX-8kKYptmeOE9z4l~KHsHY6-MGyIi5HZgr6vECyC0-a79qSZw3rLQBz-x1SdjTj4RHUc1giLrwxHAutQ7PKOMaxxi9s1n0IXeT1HuWOSN7o6IIbtTHc54sA__&Key-Pair-Id=APKAIUCZBIA4LVPAVW3Q|title=Am. J. Agric. Econ. (1932) 14 (2): 295-310 (link last visited 23 March 2017).|journal=Journal of Farm Economics|volume=14|issue=2|page=295|doi=10.2307/1230112|jstor=1230112|year=1932|last1=Peterson|first1=G. M.|last2=Galbraith|first2=J. K.}}</ref> تر فراغت وروسته یې په ۱۹۳۴ زکال کې په هاروارډ پوهنتون کې د استاد په توګه کار پيل کړ. ګالبرېث له ۱۹۳۴ ز کال څخه تر ۱۹۳۹ ز کلونو په دوره کې په پرلپسې ډول په هاروارډ کې تدریس وکړ او له ۱۹۳۹ ز کال څخه تر ۱۹۴۰ ز کال پورې يې د پرېنسټون په پوهنتون کې تدریس وکړ. په ۱۹۳۷ ز کال کې يې د متحده ایالاتو ښاروندي/تابیعت ترلاسه کړ او نور د بریتانیا تبعه نه و. په ورته کال کې هغه د انګلستان له کمبرېج کالج څخه د یو کلنو زده‌کړو د مالي لګښت مرسته ترلاسه کړه، چېرته چې نوموړی د مېنارډ کېنز تر اغېز لاندې راغی. وروسته هغه په ۱۹۳۸ ز کال کې د څو میاشتو لپاره اروپا ته سفر وکړ او په یو نړیوال اقتصادي کنفرانس کې يې ګډون وکړ چې خپلو نظریو ته یې پراختیا ورکړه. هغه د ۱۹۳۴ ز کال په اوړي کې د څو میاشتو لپاره د متحده ایالاتو د کرنې په وزارت کې خدمت وکړ. هغه ته د هاروارد پوهنتون د استاد په توګه په ۱۹۳۸ز کال کې د ملي سرچینو هیئت د برنامې جوړولو لپاره د يوې څېړنيزې پروژې مسؤلیت ورکړل شو. هغه له ۱۹۴۳ ز کال څخه تر ۱۹۴۸ ز کال پورې د فورچېن مجلې د اېډېټور/خپروونکي په توګه کار وکړ. په ۱۹۴۹ کال کې د هاروارډ پوهنتون د استاد په توګه منصوب شو. هغه د هاروارډ په پراختیايي ښوونځي کې هم تدریس کړی.  <ref>[[John Kenneth Galbraith#Galbraith1981|Galbraith (1981)]] ch. 6.</ref><ref>Galbraith, ''Name-Dropping: From F.D.R. On'' (1999) pp 14–15.</ref><ref>Galbraith, ''A Life in Our Times'', pp. 90, 93.</ref><ref>He wrote National Resources Planning Board, ''The economic effects of the federal public works expenditures, 1933-1938'' (1940) [[iarchive:economiceffectso1940rich|online]]</ref><ref name="gates">{{Citation|title=The Gates Unbarred: A History of University Extension at Harvard, 1910–2009|year=2010|author=Shinagel, Michael|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674051355|page=52}}</ref><ref name="thecrimson.com2">{{cite web|url=http://www.thecrimson.com/article/2006/4/30/john-kenneth-galbraith-longtime-economics-professor/|title=John Kenneth Galbraith, Longtime Economics Professor, Dies at 97|work=Harvard Crimson|date=April 2006|access-date=July 3, 2013}}</ref> === دویمه نړیواله جګړه === متحده ایالات په داسې حال کې دویمې نړیوالې جګړې ته دننه شول چې لا په بشپړ ډول د لوی اقتصادي رکود څخه نه وو رغېدلي. ځکه چې د جګړې مهال تولیداتو د بودیجې لوی کسر او یو سازګار پولي سیاست ته اړتیا لرله تورم او د مزدورۍ ورځنی مارپېچ لګښت د منلو وړ ښکارېدل. ګالبرېث د جګړې د هڅو د شنډولو او له تورم څخه د مخنیوي د ټيم د برخې/غړي په توګه د نرخونو د ادرې (OPA) د مرستیال په توګه له ۱۹۱۴ ز کال څخه تر ۱۹۴۳ ز کال پورې د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې خدمت وکړ. یادې ادارې د نرخونو او اجارو د ثبات لړۍ د لارښوونې مسؤلیت پر غاړه درلود. <ref>{{Cite journal|doi=10.2307/1884653|jstor=1884653|title=The Tactics of Retail Price Control|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_1943-08_57_4/page/497|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=57|issue=4|pages=497–521|year=1943|last1=Miller|first1=J. P.}}</ref><ref>Digests of Interpretation of the General Maximum Price Regulation. Washington, DC: [[Office of Price Administration]], 1942.</ref> د ۱۹۴۱ ز کال د مې میاشتې په ۱۱ ولسمشر روزوېلټ د غیر نظامي عرضو او د نرخونو د مدیریت اداره رامنځته (OPACS) کړه. یاده اداره د ۱۹۴۱ ز کال د اګوست په ۲۸ د نرخ په اداره (OPA) بدله شوه. د ۱۹۴۱ ز کال په ډېسمبر کې جګړې ته د متحده ایالاتو تر ننه کېدو ورسته OPA د نرخونو کنترول او د جیره‌بندۍ مسؤلیت پرغاړه واخیست. د بېړني نرخ د کنترول قانون د ۱۹۴۲ ز کال د جنوري په ۳۰ تصویب شو، چې OPA ته یې د یو جلا فېدرال اژانس په توګه مشروعیت ورکړ. دې چارې OPA له دوه نورو اژانسونو/اجنسیو سره یو ځای کړه: له مصرف کوونکو څخه د ملاتړ برخه او د ملي دفاع شورا د مشورتي کمسیون د نرخ د ثبات برخه. دا شورا د ملي دفاع د مشورتي کمیسیون د شورا (NDAC) په نوم یادېده، چې د ۱۹۴۰ ز کال د مې میاشتې په ۲۹ جوړه شوې وه. NDAC د نرخونو په ټيټ ساتلو کې پر رضاکارانه او مشورتي ميتودونو ټينګار کاوه. د نرخ د ثبات لپاره د NDAC کمېشنر لیون هېندرسون د ۱۹۴۱ او ۱۹۴۲ ز کلونو تر منځ د OPACS او OPA رئیس شو. هغه د نرخ پر جبري او سختو مقرراتو د څار مسؤلیت پر غاړه درلود چې د ۱۹۴۲ ز کال په مې میاشت کې د اعظمي نرخونو د عمومي مقرراتو (GMPR) تر معرفي کولو وروسته د OPA له خوا پیل شو. دا د سوداګریزې ټولنې له سختې نیوکې سره مخ شوه. OPA يې په ځواب کې د نوي دستورالعمل په استازیتوب خلک چمتو کړل او ویې ویل چې دا د هغو کسانو واک راټيټوي چې د لوړو نرخونو یا کرایو په لټه کې دي. OPA خپله د پلي کولو څانګه لرله چې د سرغړاوي مخ پر زیاتېدونکې څپې يې مستندې کړې: یو پر څلورم ميلیون برخه په ۱۹۴۳ کال کې او تر ۳۰۰۰۰۰ زیات د بل کال په بهیر کې. <ref>Mansfield, Harvey C. ''et al.'' (1948) [[hdl:2027/mdp.39015043513608|''A Short History of OPA'']], Office of Temporary Controls, Office of Price Administration.</ref><ref name="Gale">Carson, Thomas, and Mary Bonk. Gale Encyclopedia of U.S. Economic History. Detroit: Gale Group, 1999. [http://www.answers.com/topic/office-of-price-administration]</ref> == سرچينې == 6x9xp4ktp598m5tyedmmrybukxkb1ej 0 61583 368082 367757 2026-08-10T12:29:24Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368082 wikitext text/x-wiki چپ اړخی پاپوليزم، چې د ټولنيز پاپوليزم په نوم هم پېژندل کېږي، یو سياسي اند دی، کوم چې چپ اړخي سياسيتونه له پاپوليستي فصاحت (فن بيان) او موضوعاتو سره يو ځای کوي. د هغې بيان بازي عموماً د اشرافو له مخالفت، حکومت سره ټکر او د عامو خلکو په حق کې له خبرو څخه جوړ وي. د چپ اړخو پاپولستانو لپاره بيا بيا موضوعاتو کې اقتصادي ديموکراسي، ټولنيز عدالت او په نړیوالتوب شک شامل دي. ټولنپاله نظريه د دوديزو کیڼ اړخو نظریاتو په پرتله کمه ونډه لري.<ref name="AM p123">Albertazzi and McDonnell, p. 123.</ref><ref>{{cite journal|last=Zaslove|first=Andrej|date=June 2008|title=Here to Stay? Populism as a New Party Type|journal=European Review|volume=16|issue=3|pages=319–336|doi=10.1017/S1062798708000288|s2cid=145702059}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Roth|first1=Silke|title=Introduction: Contemporary Counter-Movements in the Age of Brexit and Trump|journal=Sociological Research Online|date=17 April 2018|volume=23|issue=2|pages=496–506|doi=10.1177/1360780418768828|doi-access=free}}</ref> پر پانګوال نظام او نړیوالتوب نيوکه د سخت درېځۍ ضد سره اړيکه لري، کوم چې د متحده ايالاتو د نامنلو پوځي عملیاتو په پايله کې په چپ اړخي پاپوليسټي خوځښتونو کې زياته شوه، په ځانګړي ډول هغه چې په منځني ختيځ کې تر سره شول. فکر کېږي چې چپ اړخي پاپولسټان نور په افقي ډول له دې کتاره نه لرې کوي او د برابرۍ پر اندونو تکيه کوي. ځينې پوهان ملتپاله چپ اړخو پاپولسټي خوځښتونو ته هم اشاره کوي، هغه ځانګړتيا چې په «ناکاراګوا» کې د «سينډينيسټا» اوښتون يا وينزويلا کې د بوليويرين اوښتون په مټ راڅرګنده شوه. د خارجي یا ښي اړخي پاپوليزم په عکس، چپ اړخي پاپوليستي ګوندونه ادعا کوي چې د لږکیو د حقوقو پلويان دي او د ملتپالنې د يو داسې اند پلوي کوي، کوم چې د کلتوري او قومي ځانګړتياوو په مټ نه دی لرې کړای شوی.<ref>{{cite book|last1=Hartleb|first1=Florian|date=2004|title=Rechts- und Linkspopulismus. Eine Fallstudie anhand von Schill-Partei und PDS|trans-title=Right and left populism. A case study based on Schill Party and PDS|language=de|publisher=Wiesbaden|page=162}}</ref><ref name="Mudde & Rovira Kaltwasser 2013">{{cite journal|last1=Mudde|first1=C.|last2=Rovira Kaltwasser|first2=C.|date=2013|title=Exclusionary vs. inclusionary populism: comparing contemporary Europe and Latin America|journal=Government and Opposition|volume=48|issue=2|pages=147–174|doi=10.1017/gov.2012.11|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author=Custodi J|year=2020|title=Nationalism and populism on the left: The case of Podemos|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nana.12663|journal=Nations and Nationalism|volume=27|issue=3|pages=705–720|doi=10.1111/nana.12663|s2cid=225127425}}</ref> د اروپايي پورونو د کړکېچ پر مهال د «سايريزا» او «پوډيموس» له راپورته کېدو سره، په اروپا کې د نوي چپ اړخي پاپوليزم په اړه بحثونه زيات شول.<ref>{{cite news|last=Mudde|first=Cas|date=17 February 2015|title=The problem with populism|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2015/feb/17/problem-populism-syriza-podemos-dark-side-europe|newspaper=The Guardian|access-date=22 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Zabala|first=Santiago|date=2 December 2014|title=In Europe, not all populist parties are the same|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2014/12/podemos-spain-politicspopulismeurope.html|newspaper=AlJazeera|access-date=22 June 2015}}</ref> په دوديز ډول چپ اړخی پاپوليزم له ټولنپال ګوند سره تړلی دی، خو د ۲۰۱۰ز لسيزې راهيسې، په چپ ازادخياله ټولنه کې د چپ اړخي پاپوليزم سره نژدې يو خوځښت هم و. خو د دوی له منځه ځينې يې ټولنپال دميوکراتيک دريځونه بلل کېږي.<ref name="SocialLiberal0">{{cite book|editor1=Toril Aalberg|editor2=Frank Esser|editor3=Carsten Reinemann|title=Populist Political Communication in Europe|url=https://books.google.com/books?id=ozaTDAAAQBAJ&dq=Indeed,+there+are+some+similarities+between+Yesh+Atid+and+left-wing+populist+parties.+First,+the+distinction+between+the+%E2%80%9Cpure+people%E2%80%9D+and+the+corrupt+political+establishment,+which+characterizes+left-wing+populism&pg=PA211|quote=Indeed, there are some similarities between Yesh Atid and left-wing populist parties. First, the distinction between the “pure people” and the corrupt political establishment, which characterizes left-wing populism (Alonso & Kaltwasser, 2014), also exists in Yesh Atid rhetoric. The same is true for the call for material redistribution, which characterizes both left-wing populism (Alonso & Kaltwasser, 2014) and Yesh Atid.|date=2014|page=211|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781317224747}}</ref><ref name="SocialLiberal1">{{cite book|editor=Helen Hardacre|editor2=Timothy S. George|editor3=Keigo Komamura|editor4=Franziska Seraphim|title=Japanese Constitutional Revisionism and Civic Activism|url=https://books.google.com/books?id=8mUuEAAAQBAJ&dq=liberal+Reiwa+Shinsengumi&pg=PA136|quote=... Sometimes regarded as a "liberal-populist" party, a new political party, Reiwa Shinsengumi, arose in a "riot" of people who believed they have been marginalized by Japanese capitalism and democracy.26 The party's charismatic leader, ...|date=2021|page=136|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781793609052}}</ref><ref name="SocialLiberal2">{{cite news|url=https://koreaexpose.com/lee-jae-myung-populist-leftwing-unapologetic/|title=Lee Jae-myung: Populist, Left-wing, Unapologetic|work=Korea Exposé|date=23 February 2019|access-date=16 November 2021}}</ref><ref name="SocialLiberal3">{{cite book|editor=Anthea Roberts|editor2=Nicolas Lamp|title=Six Faces of Globalization: Who Wins, Who Loses, and Why It Matters|url=https://books.google.com/books?id=81BEEAAAQBAJ&dq=left-wing+populist+Elizabeth+Warren&pg=PA14|quote=Right- wing populism lives on past Trump's presidency, for instance, just as left- wing populism continued to thrive after Elizabeth Warren and Bernie Sanders conceded the US Democratic primary.|date=2021|page=14|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674245952}}</ref><ref name="SocialLiberal4">{{cite news|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2010/01/20/2010012001582.html|title=Here's What Elizabeth Warren Looks Like as a Comic Book Hero: Elizabeth Warren, a populist liberal icon, is now a comic book star.|work=[[ABC News]]|date=8 April 2016|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name="Warran1">{{cite news|url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/18/18678000/elizabeth-warren-bernie-sanders-2020-similarities-differences|title=Are Elizabeth Warren and Bernie Sanders the same? The debate, explained.|quote=Warren is a social democrat. Sanders is a democratic socialist. The difference between the two is best explained by how Warren and Sanders convey their skepticism toward capitalism, said Sheri Berman, a political scientist with Barnard College, who has written extensively on the history of the left.|work=[[Vox (website)|Vox]]|date=18 June 2019|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name="Warran2">{{cite news|url=https://inthesetimes.com/features/Elizabeth-Warren-presidency.html|title=What an Elizabeth Warren Presidency Would Look Like|quote=Sanders, like Warren, clearly appreciates that movements are the motor that drives change, and a Sanders administration, like a Warren administration, would partner with movements to achieve change. Both candidates offer a compelling vision that can inspire people, and both share the goal of orienting America closer to social democracy.|work=[[In These Times]]|date=7 January 2020|access-date=16 January 2022}}</ref> == د هېوادونو د نوملړ پر بنسټ == === امريکاګانې === ==== ارجينټاين ==== د «کرسټينا فرنانډيس ډي کريچنر» (له ۲۰۰۷ څخه تر ۲۰۱۵زکال پورې د ارجنټاين ولسمشره) او د هغې د مېړه «نيټور کيرچنر» په هکله ويل کېدل چې «کيرچنيريزم» يې عملي کاوه، کوم چې د «پيرونيزم» يوه جلا بڼه ده، کوم چې په لاتيني امریکا کې ډېر ځله د نورو «پينک ټيډ» (چپ اړخ ته مايل حکومتونه) حکومتونو تر څنګ يادېدو. هغه مهال چې «کرسټينا فرنانډيز ډي کرچنر» په دنده وه، هغې د ټاکلو ازادو سوداګريزو تړونونو پر ضد څرګندونې کولې، لکه د امريکاګانو ازادې سوداګرۍ سيمې په څېر وړانديز. د هغې اداره په ځانګړي ډول د ۲۰۰۰ز لسيزې په وروستيو کې د شيانو د زياتېدو پر مهال په کرنيزو صادراتو د مالياتو د زیاتېدو په ځانګړتيا پېژندل کېږي، کوم چې د ارجينټاين عمده صادرات و، تر څو د ټولنيزو پروګرامونو ته پيسې برابرې کړي، لکه PROGRESAR پوهنتون د بورسونو، د يو ماشوم د مرستې پر بنسټ نړيواله ځانګړتيا (کوم ته چې په ارجنينټاين کې به عام ډول AUH ويل کېږي، Asignación Universal por Hijo)، د مرستې لپاره د وړ کوچنيانو لرونکو کورنيو لپاره ازمويل شوې ګټې لارې چارې او وده ييز ټولنيز اصلاحات، لکه: د خپل جنس سره د واده کولو منل. ==== بوليويا ==== د «سايلز زوزو» مشرتابه د چپ اړخي پاپوليزم تر څنګ، د پخواني ټولنپال ولسمشر «ايو مورالس» پيروي هم وکړه.<ref>{{cite journal|last=Mayorga|first=Rene Antonio|date=January 1997|title=Bolivia's Silent Revolution|url=https://archive.org/details/journal-of-democracy_1997-01_8_1/page/142|journal=Journal of Democracy|volume=8|issue=1|pages=142–156|doi=10.1353/jod.1997.0006|s2cid=154064089}}</ref><ref name="Hawkins">Kirk Andrew Hawkins, ''Venezuela's Chavismo and Populism in Comparative Perspective''. New York: Cambridge University Press, 2010, {{ISBN|978-0-521-76503-9}}, page 84</ref> ==== برازيل ==== «لوليزم» تر دې بريده يوه عملي چپ اړخي محوريت نظريه ده چې هغې ته «نوي ازادخيالي ټولنپالي» ويل کېږي، خو هغه د يو وده ييز، د عامې طبقې پر انځور اغېز پرېباسي او د دې تر څنګ په دې کې د ولسي تحريک له اړخه پاپولسټي عناصر هم شته.<ref>{{cite book|editor=Armando Boito|title=Reform and Political Crisis in Brazil: Class Conflicts in Workers' Party Governments and the Rise of Bolsonaro Neo-fascism|url=https://books.google.com/books?id=cStVEAAAQBAJ&dq=populism+Lulism&pg=PA75|quote=Being a variation of populism, Lulism did not organize its social base, which remained politically dispersed and was kept as a “deposit of votes” for the presidential candidates of the pt.|date=2021|page=75|publisher=[[Brill Publishers|BRILL]]|isbn=9789004467743}}</ref><ref name="NeoLiberal">{{cite book|editor=Luiz C. Barbosa|title=Guardians of the Brazilian Amazon Rainforest: Environmental Organizations and Development|url=https://books.google.com/books?id=vOojCQAAQBAJ&dq=social+liberal+Lula+da+Silva&pg=PA43|quote=Lula da Silva's form of economic liberalism can be classified as “socialist neoliberalism.” This means that one uses the wealth generated by the market to finance social programs to lift people out of poverty.|date=2015|page=43|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781317577645}}</ref> ==== ایکوادور ==== د ایکوادور پخواني ولسمشر «رافايل کوريا» په «پاپولستي خبرو اترو» ټينګار کړی او د ايکوادور د عامو خلکو لپاره يې په دې تنظار کې د کار کولو لپاره ټيکنوکراټان سره راټول کړي دي. د اصلي اوسېدونکو او حکومت تر منځ په ټکر کې، کوريا بهرني نادولتي سازمانونه تورن کړي دي چې له اصلي اوسېدونکو څخه ناوړه ګټه اخلي.<ref>{{cite book|last=de la Torre|first=Carlos|date=2013|title=Populismus in Lateinamerika. Zwischen Demokratisierung und Autoritarismus|url=http://library.fes.de/pdf-files/iez/10210.pdf|publisher=Friedrich Ebert Stiftung|language=de}}</ref><ref>{{Cite book|author=Carlos de la Torre|title=Populist Seduction in Latin America|url=https://archive.org/details/populistseductio0000torr_o6g1|publisher=Ohio University Press|year=2010|page=[https://archive.org/details/populistseductio0000torr_o6g1/page/173 173]}}</ref><ref>{{Cite book|author=Raúl L. Madrid|title=The Rise of Ethnic Politics in Latin America|url=https://archive.org/details/riseofethnicpoli0000madr|publisher=Cambridge University Press|year=2012|page=[https://archive.org/details/riseofethnicpoli0000madr/page/75 75]}}</ref> ==== مکسيکو ==== په واک کې اوسنی ګوند، د نويتابه ملي خوځښت، يو چپ اړخی پاپولستي ګوند دی.<ref>{{Cite web|last=Felbab-Brown|first=Vanda|date=3 July 2018|title=Andrés Manuel López Obrador and a new era of politics in Mexico|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/07/03/andres-manuel-lopez-obrador-and-a-new-era-of-politics-in-mexico/|access-date=20 April 2021|website=Brookings|language=en-US}}</ref> ==== متحده ايالات ==== هيو لانګ، د سخت رکود پر مهال د لوزيانا څخه له والي توب څخه سناتور وګرځېد، په متحده ايالاتو کې د چپ اړخو پاپولستانو له جملی لومړی نوی امريکايي و، چا چې د شريک او شتمنۍ طرحې په نوم د خپلې طرحې لاندې د شتمنۍ بيا وېش ملاتړ وکړ، د کوم رېښې چې د جيکسيونايي جمهوريت په کلاسيکي چپ اړخي پاپولستي خوځښت کې وې، کوم چې د سخت دريځي خوځښت سره اړيکه لري.<ref>{{cite book|editor=Albert Boime|title=Art in an Age of Civil Struggle, 1848-1871|url=https://books.google.com/books?id=sEb4RL2Ru1kC&dq=%22left-wing+populism%22+Jacksonian+Democracy&pg=PA422|quote=Mount's mature views on blacks were expressed formally through his affiliation with the Democratic Party, the party of slavery. He opposed both abolition and the left-wing populism generated by Jacksonian ideals.|date=2008|page=422|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226063423}}</ref><ref>{{cite book|editor=Sean Patrick Adams|title=A Companion to the Era of Andrew Jackson|url=https://books.google.com/books?id=_z2JMnBpTqgC&dq=radicalism+Jacksonian+Democracy&pg=PT413|quote=The truth is that studies of Jacksonian radicalism have been few and far between in the last two decades (just check the dates of the books I have cited), so it is no surprise that very few people know about Paul Brown, William Mathers ...|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118290835}}</ref><ref>{{cite book|editor=Eugenio F. Biagini|title=Liberty, Retrenchment and Reform: Popular Liberalism in the Age of Gladstone, 1860-1880|url=https://books.google.com/books?id=_z2JMnBpTqgC&dq=radicalism+Jacksonian+Democracy&pg=PT413|quote=... which was one of the recurrent themes in European and in particular American radicalism : Jacksonian democrats were ...|date=2004|page=108|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521548861}}</ref><ref>{{cite book|editor=Craig Calhoun|title=The Roots of Radicalism: Tradition, the Public Sphere, and Early Nineteenth-Century Social Movements|url=https://archive.org/details/rootsofradicalis0000calh|date=2012|page=[https://archive.org/details/rootsofradicalis0000calh/page/266 266]|publisher=University of Chicago Press}}</ref> په ورته وخت کې، برني سينډرز او اليګزينډريا اوکاسيو کارټينر، چې خپله يې ځانونه ډيموکراتيک ټولنپالان معرفي کړي، د نوي چپ اړخي پاپولستي سياستوالو بېلګې دي. پر جو کراولي باندې د اوکاسيو کارټيز د ديمکراتانو لومړۍ بريا ته، څوک چې د ديمکرات ګوند د تشکيلااتو مشر و، چا چې لس ځلې دا منصب خپل کړی و، په پراخه کچه د ۲۰۱۸ز کال د منځمهالو ټاکنو په پرايمريانو کې تر ټولو زياته خفه کوونکې بريا په توګه بلل ېږي. اوکاسيو کورټيز د نيشن مجلې د يو «نوي راک ستوري» په توګه ښودلی و، چا چې «د باغي پاپولسټانو په استازولۍ په ټول هېواد کې يو نوی توپان راپورته کړی و». اليزابت وارن هم د چپ اړخي د استازې يا لبرال پاپولسټ په توګه يادېږي، کله ناکله د نوموړې ارزونه د ټولنپالې ديموکراتې په توګه کېږي.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/03/02/two-populist-movements-sanders-trump/?arc404=true|title=Trump and Sanders lead competing populist movements, reshaping American politics|date=2 March 2020|newspaper=[[The Washington Post]]|first1=Sean|last1=Sullivan|first2=Robert|last2=Costa|access-date=4 March 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.vox.com/2020/8/21/21395848/alexandria-ocasio-cortez-future-of-left-aoc-bernie-dsa-working-families-party|title=Alexandria Ocasio-Cortez and the future of the left|date=22 August 2020|work=[[Vox (website)|Vox]]|first=Aaron|last=Ross Coleman|access-date=4 March 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/us/politics/gamestop-robinhood-democrats-republicans.html|title=When Ted Cruz and A.O.C. Agree: Yes, the Politics of GameStop Are Confusing|date=18 February 2021|work=[[The New York Times]]|first1=Lisa|last1=Lerer|first2=Astead|last2=W. Herndon|access-date=4 March 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nymag.com/intelligencer/2018/06/ocasio-cortez-won-by-fusing-identity-politics-with-populism.html|title=Ocasio-Cortez Proved That 'Identity Politics' Is an Asset for Berniecrats|date=27 June 2018|work=[[The New York Times]]|first=Eric|last=Levitz|access-date=4 March 2021}}</ref><ref>{{cite book|editor=Cas Mudde, Cristobal Rovira Kaltwasser|title=Populism: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/populismveryshor0000mudd|date=2017|page=[https://archive.org/details/populismveryshor0000mudd/page/60 60]|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref name="Warran12">{{cite news|url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/18/18678000/elizabeth-warren-bernie-sanders-2020-similarities-differences|title=Are Elizabeth Warren and Bernie Sanders the same? The debate, explained.|quote=Warren is a social democrat. Sanders is a democratic socialist. The difference between the two is best explained by how Warren and Sanders convey their skepticism toward capitalism, said Sheri Berman, a political scientist with Barnard College, who has written extensively on the history of the left.|work=[[Vox (website)|Vox]]|date=18 June 2019|access-date=16 January 2022}}</ref><ref name="Warran22">{{cite news|url=https://inthesetimes.com/features/Elizabeth-Warren-presidency.html|title=What an Elizabeth Warren Presidency Would Look Like|quote=Sanders, like Warren, clearly appreciates that movements are the motor that drives change, and a Sanders administration, like a Warren administration, would partner with movements to achieve change. Both candidates offer a compelling vision that can inspire people, and both share the goal of orienting America closer to social democracy.|work=[[In These Times]]|date=7 January 2020|access-date=16 January 2022}}</ref><ref>{{cite news|url=https://theweek.com/speedreads/896948/democratic-socialist-bernie-sanders-far-left-swedens-ruling-social-democrats-official-says|title=Democratic socialist Bernie Sanders is too far left for Sweden's ruling Social Democrats, official says|work=[[The Week]]|date=20 February 2020|access-date=16 January 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenation.com/article/archive/the-alexandria-ocasio-cortez-effect/|title=The Alexandria Ocasio-Cortez Effect|date=15 August 2018|work=[[The Nation]]|first=John|last=Nichols|access-date=4 March 2021}}</ref> ==== وينزويلا ==== د هوګوشاويز ولسمشري د ولسي ځيرکتيا او کاريزمايي (کرشمايي صلاحيت لرونکی) مشرتابه تر څنګ د ټولنپالنې د اصولو د ګډولې سره ورته والی درلود. د شاويز حکومت د پاپوليسټ ملتپالنې او بيا وېش لور ته د «بېرته ګرځېدنې» په توګه تشريح شوی دی.<ref name="Daniel Hellinger 2003, page 67">[[Steve Ellner]] & Daniel Hellinger, eds., ''Venezuelan politics in the Chávez era: class, polarization, and conflict''. Boulder: Lyne Rienner, 2003, {{ISBN|1-58826-297-9}}, page 67</ref><ref name="Hawkins2">Kirk Andrew Hawkins, ''Venezuela's Chavismo and Populism in Comparative Perspective''. New York: Cambridge University Press, 2010, {{ISBN|978-0-521-76503-9}}, page 84</ref> === اسيايي هېوادونه === ==== اسرائيل ==== يش عتيد، يوسخت درېځې مرکزي يا ازادخيال ګوند د اسرائيلو په سياست کې، «لېبرال» په ځانګړي ډول داسې کوم تصور نه دی، په کوم کې چې د ښي يا چپ توپير کېږي، بلکې يش عتيد په داسې ډول ارزول کېږي چې په هغې کې د پ اړخ پاپولسټ عناصر تر يو بريده شته. دوی په اشرافيه طبقې نيوکې ، کوم چې د سياسي فساد لامل ګرځي او د مادي بيا وېش د درېځ غوښتنه کوي، خو په ورته وخت کې يش عتيد د اقتصادي آزادۍ عنصر هم لري.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GKs0DwAAQBAJ&pg=PT41|title=The Elections in Israel 2013|editor=Michael Shamir|publisher=Routledge|year=2017|pages=40–41|isbn=9781351295826}}</ref> ==== جاپان ==== د تارو ياماموتو په مشرۍ، ريوا شنسينګومي، د جاپاني چپ اړخي پاپولستي خوځښت استازولي کوي. په داسې حال کې چې هغه او د هغه ګوند د پانګوال نظام پر ضد شعارونه ورکوي، کله ناکله يې د «ليبرال پاپولست» په توګه يادونه کېږي.<ref name="SocialLiberal12">{{cite book|editor=Helen Hardacre|editor2=Timothy S. George|editor3=Keigo Komamura|editor4=Franziska Seraphim|title=Japanese Constitutional Revisionism and Civic Activism|url=https://books.google.com/books?id=8mUuEAAAQBAJ&dq=liberal+Reiwa+Shinsengumi&pg=PA136|quote=... Sometimes regarded as a "liberal-populist" party, a new political party, Reiwa Shinsengumi, arose in a "riot" of people who believed they have been marginalized by Japanese capitalism and democracy.26 The party's charismatic leader, ...|date=2021|page=136|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781793609052}}</ref> ==== سويلي کوريا ==== د سويلي کوريا د چپ اړخ سياسي ګوند، کوم چې وده ييز ګون ددی، د نېغ په نېغه ديموکراسۍ، نوي ليبرالزم ضد او د امپراليزم ضد پلوي کوي. هغه همدا راز د يو ليبرال ملتپال بهرني سياست پلوي کوي چې د جاپان خلاف دی. د خلق ديموکراتيک ګوند له سترو سياتوالو څخه يو يې «لي جي ميونګ» له «برني سينډرز» سره پرتله شوی دی، یا په ځینو رسنيزو ادارو کې د هغه يادونه د «پاپوليسټ» په توګه شوې ده. «لي جي ميونګ» په ۲۰۲۲ز کال کې د سويلي کوريا په ولسمشريزو ټاکنو کې د ټاکل کېدو په صورت کې د نړۍ د لومړي نړيوال بنسټيز عايد نظام د عملي کولو ژمنه کړې ده، خو ويلي يې دي که چېرې خلک د هغې مخالفت وکړي نو هغه به يې تر سره نه کړي. د سويلي کوريا ښي اړخي سياستوال «هانګ جو نپيو» د ۲۰۲۱ز کال د سپتمبر په مياشت کې له «لي جي ميونګ» سره وليدل او به هغه يې تور پورې کړ چې هغ هد «ګيونګي» ولايت شاوېز دی. په هر حال، په جنوبي کوريا کې دا کشاله شته چې ايا «لي جي ميونګ» ته د متحده ايالاتو او اروپا له انده د «پ اړخي پاپولسټ» په نظر وکتل شي که نه. هغه يو ځل ويلي و چې هغه محافظه کار دی او د داسې تګلارو وړانديز يې کړی و چې په متحده ايالاتو او اروپا کې له عمومي چپ اړخو پاپولسټانو څخه ډېرې لرې وې، تر يو بريده په اقتصادي لبرال تګلارو ټينګار کوي، لکه په ځينو مسائلو کې د شرکتونو ازادول (له هغوی څخه مقررات لرې کول). سربېره پر دې، هغه د ځینو ټولنيزو موضوعاتو په اړه تر يو بریده محافظه کارانه تمايلات وښودل. سربېره پر دې د «لي جي ميونګ» په ټولنه کې د نړيوالې سوداګرۍ ځانګړې څانګې مشر «کيم هيون جونګ» له هنري کسنجر سره وليدل او هنري کسنجر د «لي جي ميونګ» په نوم د «نيکو هيلو»  په لاس ليکلی يو اټوګراف ورکړ (د خپل لاسليک يادښت). پر دې علاوه، د «لي جي ميونګ» سياسي تمايلات تر يو بريده مبهم و، په همدې بنسټ محافظه کار ژورنالست «ډونګ ای البو» دا ردوي چې نوموړی د چپ اړخي سياستوال د، په داسې حال کې چې د سويلي کوريا د سخت دريځو کارګرانو د يووالي سازمان نوموړی د يوه ټولنپال ديموکرات په توګه ارزولی دی. (خوبيا هم، د سويلي کوريا يو بلې چپ اړخي «undongkwon » ډلې دا رد کړې ده چې «لي جي ميونګ» ټولنپال ديموکرات نه دی).<ref>{{cite news|title=South Korea's 'Bernie Sanders' touts universal basic income ahead of polls|url=https://www.ft.com/content/2250f5ac-442a-4035-a9fb-661695fba7cc|work=[[Financial Times]]|date=12 October 2021|access-date=2 December 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shin|first=Hyonhee|date=2021-09-14|title='S.Korea's Bernie Sanders' tops presidential polls with talk of universal basic income|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/skoreas-bernie-sanders-tops-presidential-polls-with-talk-universal-basic-income-2021-09-13/|access-date=2021-10-11}}</ref><ref name="SocialLiberal22">{{cite news|url=https://koreaexpose.com/lee-jae-myung-populist-leftwing-unapologetic/|title=Lee Jae-myung: Populist, Left-wing, Unapologetic|work=Korea Exposé|date=23 February 2019|access-date=16 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.jacobinmag.com/2016/12/south-korea-seoul-park-geun-hye-corruption-unemployment|title=After Choi-gate|quote=This allows a populist figure like Lee Jae-myung, mayor of wealthy satellite city Seongnam, to be presented as a progressive presidential candidate, simply because he instituted a minor basic income program and has directly called for President Park’s imprisonment.|work=[[Jacobin magazine]]|date=12 June 2016|access-date=16 November 2021}}</ref><ref name="심상정">{{cite news|url=https://m.pressian.com/m/pages/articles/2021111117450458319|title="이재명의 청년에 여성 자리는 없나": 심상정 "李, 反페미니즘 자처"|trans-title=Is there no female position in Lee Jae-myung says "young people"?: Sim Sang-jung said, "Lee (Jae-myung) claims to be anti-feminist".|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=12 November 2021|access-date=13 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://mbn.co.kr/news/politics/4650617|title=김현종, 헨리 키신저 만났다…이재명에 "행운을 빈다"|trans-title=Kim Hyun-jong met Henry Kissinger. ... Henry Kissinger said "good wishes" to Lee Jae-myung.|work=MBN 뉴스|date=1 December 2021|access-date=2 December 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=이재명 "보수 가치 제대로 서는 나라 만들고 싶어"|trans-title=Lee Jae-myung said "I want to create a country where conservative values are properly established".|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20161221066400061|work=[[Yonhap News Agency]]|access-date=2021-10-11|date=2021-09-21}}</ref><ref name="친기업">{{cite news|url=https://news.mt.co.kr/mtview.php?no=2021111016055444387|title=이재명 "관료적 규제 없애야...내가 친기업 1등"|trans-title=Lee Jae-myeong said, "We need to get rid of bureaucratic regulations ... I'm the number 1 pro-business".|quote=이 후보는 이날 서울 중구 대한상공회의소에서 최태원 대한상의 회장과 만나 "창의와 혁신을 가로막는 관료적 규제는 축소하거나 없애야 하는 것"이라면서 "기업은 새로운 아이템 발굴이 자유롭게 이뤄질 수 있도록 해야한다"고 밝혔다.|trans-quote=Candidate Lee met with Choi Tae-won, chairman of the Korea Chamber of Commerce and Industry, at the Korea Chamber of Commerce and Industry in Jung-gu, Seoul, and said "Bureaucratic regulations that hinder creativity and innovation should be reduced or removed", "Companies should be free to discover new items".|work=머니투데이|date=11 November 2021|access-date=29 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=674905|title=홍준표 "'경기도 차베스' 이길 야권 주자는 나뿐"|work=경기시문|date=4 November 2021|access-date=26 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.chosun.com/politics/politics_general/2021/12/02/OTVI377T5JEF3CC4LRHMYSDTQE/|title=이재명 "기본소득, 국민 반대하면 추진 않겠다…그것이 민주주의"|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=2 December 2021|access-date=2 December 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://weekly.donga.com/List/3/03/11/3026387/1|title=이재명, '좌파'보다 '박정희'에 가깝다|trans-title=Lee Jae-myeong. It's more like "Park Chung-hee" than "Left".|work=[[Dong-A Ilbo]]|date=7 November 2021|access-date=26 November 2021}}</ref><ref name="Lee1">{{cite news|url=https://wspaper.org/article/25925|title=이재명은 사회민주주의 정치인이다|trans-title=Lee Jae-myung is a social democratic politician.|work=[[Workers' Solidarity]]|date=27 July 2021|access-date=26 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.chosun.com/politics/politics_general/2021/11/05/3MS5ANVRG5FX7PIAT57BAEZLBQ/|title=학생운동권 "윤석열 지지…진정한 좌파라면 이재명 못찍어"|quote=“당신이 진정한 좌파라면 이재명을 ‘사회민주주의자’ 혹은 ‘개혁의 적임자’로 판단하면 안 된다”|trans-quote=<nowiki>"If you are a true leftist, you should not judge Lee Jae-myung as a 'social democratic' or 'right person for reform'."</nowiki>|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=5 November 2021|access-date=26 November 2021}}</ref> == سرچينې == io6glukmspv7uxt02a7a7bww7veuxsy 0 61591 368113 336506 2026-08-10T13:17:03Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368113 wikitext text/x-wiki کولمبيا چې رسمي نوم يې د کولمبيا جمهوريت دی، په سويلي امریکا کې پروت هېواد دی چې په شمالي امريکا کې ټاپو ته ورته سيمه لري. شمال ته يې کرابيين سمندر، ختيځ ته يې وينزويلا، سويل ختيځ ته يې برازيل، سويل ته يې ايکوادور او پيرو، لويديځ تهيې ارام سمندر او شمال لويديځ ته يې پاناما موقعيت لري. کولمبيا له ۳۲ سيمو جوړ هېواد دی، مرکزي ولسوالۍ يې بوګوټا ده، دا د دې هېواد تر ټولو ستر ښار هم دی. مساحت يې ۱،۱۴۱، ۷۴۸ کيلو متر مربع (۴۴۰،۸۳۱ ميل مربع) دی، د وګړو شمېر يې پنځوس ميليونه دی. د کولمبيا شتمن کلتوري ميراث د بېلا بېلو امریکايي مدنيتونو، اروپايي مېشتېدنو، افريقايي مريانو او له اروپا او منځني ختيځ څخه د کډوالۍ ښودنه کوي. اسپانوي يې د هېواد رسمي ژبه ده، د دې تر څنګ پکې له اويا ژبو څخه په زیاتو ژبو خبرې کېږي.<ref>{{cite EPD|18}}</ref> له لږ تر لږه ۱۲۰۰۰ مخزېږديز راهيسې په کولمبيا کې بېلا بېل اصلي اوسېدونکي ژوند کوی چې په دوی کې ميوسکا، کويمبایا او ټيرونا شامل دي. اسپانويان په لومړي ځل په ۱۴۹۹ز کال کې  « La Guajira»  ته ورسېدل او د شپاړسمې پېړۍ تر نيمايي پورې يې د دې سيمې ځينې برخې ونیولې، د ګراناډا نوې پاچايي يې جوړه کړه چې پلازمېنه يې « Santa Fé de Bogotá » و. په ۱۸۱۹زکال کې يې له اسپانوي سترواکۍ څخه خپلواکي تر لاسه کړه، له کوم څخه چې اوس کولمبيا د نويو ګريناډا د متحدو ولايتونو په توګه منځ ته راځي. دا نوی ملت د ګريناډايي کانفدراسيون (۱۸۵۸ز کال او بيا د کولمبيا متحدو ايالتونو (۱۸۶۳) له تجربو څخه تېر شوی دی، او دا مخکې له هغې چې په ۱۸۸۶ز کال کې د کولمبيا د جمهوريت اعلان وشي. په ۱۹۰۳ز کال کې ورڅخه پاناما جلا شوه او د کولمبيا اوسنۍ پولې منځ ته راغلې. د ۱۹۶۰ز لسيزې په پيل کې، دا هېواد د يو څه وسله وال ټکر او سياسي تاوتریخوالي سره مخ شو چې دواړه په ۱۹۹۰ز کال کې خورا زيات شول. له ۲۰۰۵ز کال څخه راهيسې، د امنيت، ثبات او قانون د حاکميت په برخه کې د پام وړ پرمختګ او بې مخينې اقتصادي وده او پرمختګ شوی دی.<ref name="Enough Already!">{{cite book|title="Enough Already!" Colombia: Memories of War and Dignity.|author=Historical Memory Group|publisher=The National Center for Historical Memory's (NCHM)|year=2013|isbn=9789585760844|url=http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf|language=es|تاريخ الوصول=2022-05-26|تاريخ الأرشيف=2022-10-09|مسار الأرشيف=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-05-26|خونديځ نېټه=2022-10-09|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20151211005217/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf|خونديځ-تړی=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.centrodememoriahistorica.gov.co/descargas/informes2013/bastaYa/bastaya-colombia-memorias-de-guerra-y-dignidad-2015.pdf}}</ref><ref name="Colombia's GDP growth">{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG/countries/CO?display=graph|title=Colombia's GDP growth|publisher=World Bank|access-date=9 March 2014}}</ref> کولمبيا د نړۍ يو له اولسو هغو هېوادونو څخه دی چې ډېر تنوع لري، په نړۍ کې د ژونديو موجوداتو د تنوع پر بنسټ دويم ستر هېواد دی. د دې هېواد ځمکه د امازون ځنګلي ورښتونو، غره ييزو سيمو، شنو ځمکو او ساراګانو نيولې ده، دا په سويلي امریکا کې یواځينی هېواد دی چې هم له اتلانتيک او هم له ارام سمندر سره ساحلي سيمې او ټاپوګان لري.<ref name="Biodiversity of Colombia">{{cite web|url=http://www.prodiversitas.bioetica.org/nota63.htm|title=Colombia is the second most biodiverse country in the world|author=Luis Fernando Potes|publisher=prodiversitas.bioetica.org|language=es|access-date=9 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190443/http://www.prodiversitas.bioetica.org/nota63.htm|archive-date=29 October 2013}}</ref> کولمبيا د «United Nations, the WTO, the OECD, the OAS, the Pacific Alliance, the Andean Community, and a NATO Global Partner» په ګډون د سترو نړيوالو او سيمه ييزو سازمانونو غړی هېواد دی. د دې هېواد متنوع اقتصاد په سويلي امريکا کې درېم ستر اقتصاد دی، په داسې حال کې چې ميکرو اقتصاد يې ثبات او د اوږدې مودې ودې لپاره يې غوره شونتياوې شته.<ref name="GDP">{{cite web|url=https://www.dane.gov.co/files/investigaciones/boletines/pib/bol_PIB_IVtrim17_oferta.pdf|publisher=dane.gov.co|title=Cuentas Trimestrales – Producto Interno Bruto (PIB)|language=es|access-date=16 February 2018}}</ref><ref name="strongmacroeconomicmanagement">{{cite web|url=http://www.imf.org/en/news/articles/2018/04/30/pr18154-imf-executive-board-concludes-2018-article-iv-consultation-with-colombia|title=IMF Executive Board Concludes 2018 Article IV Consultation with Colombia|access-date=2 May 2018|publisher=imf.org}}</ref> == رېښه == د «کولمبيا» نوم د ايټالوي ماڼو (سمندري سياح/سمندر يونی) کروسټوفر کولمبس د نوم له وروستۍ برخې څخه اخستل شوی دی. دا ټولې نړۍ ته د اشارې په توګه تصور کېږي. په ۱۸۱۹ز کال کې دا نوم د کولمبيا جمهوريت له خوا خپل کړای شو، کومې چې د نوې ګراناډا د پخواني نائب السلطنة له سيمو څخه جوړه شوې وې (اوسنۍ کولمبيا، پاناما، وينزويلا، ايکواډور او شمال لويديځ برازيل).<ref>{{Cite web|url=https://www.banrepcultural.org/|title=La Red Cultural del Banco de la República|first=Subgerencia Cultural del Banco de la|last=República|website=www.banrepcultural.org}}</ref><ref name="LABLAA5">{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|access-date=29 February 2008|language=es|archive-date=5 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> کله چې وينزويلا، ايکوادور او کنډينامارکا د خپلواکو دولتونو په توګه منځ ته راغلل، نو د کنډيمارکا پخوانۍ برخې د «نوي ګرناډا جمهوريت» نوم خپل کړ. په ۱۸۵۸ز کال کې نوې ګراناډا خپل نوم په رسمي ډول په ګرناډايي کنفدراسيون بدل کړل. په ۱۸۶۳ز کال کې دا نوم يو ځل بيا بدل شو، دا ځل يې د کولمبيا متحده ايالات نوم خپل کړ، دا په ۱۸۸۶ز کال کې د خپل اوسني نوم – د کولمبيا جمهوريت -  له خپلولو مخکې وه.<ref name="LABLAA5" /> د دې هېواد د يادولو پر مهال د کولمبيا حکومت د کولمبيا او « República de Colombia» اصطلاحات کاروي.<ref>{{Cite book|last=Helena Guedes|first=Maria|title=A Grande Colômbia!|publisher=Clube de Autores|pages=141}}</ref> == تاريخچه == === له کولمبيايي پړاو مخکې === د دې موقعيت له امله، د کولمبيا اوسنۍ سيمه د ميسوامريکا او کرابيين څخه نيولې تر اينډيز او امازون حوزې پورې د لومړي انساني تمدن لپاره يو دهليز و. تر ټولو پخواني لرغوني اثار له بوګوټا څخه سل کيلو متره (۶۲ ميله) لرې سويل لويديځ د مګدالينا په Pubenza او El Totumo سيمو کې شته. دا سيمې د پاليوانډين پړاو (۱۸،۰۰۰ – ۸۰۰۰ مخزېږېديز) پورې ا ړه لري. په پورټو هورميګا او نورو سيمو کې، د لرغوني پړاو (۲۰۰۰ – ۸۰۰۰ مخزېږديز) اثار موندل شوي دي. دا اثار ښيي چې په کنډيمارکا کې د El Abra او Tequendama په سيمو کې هم لومړی نيواک منځ ته راغلی دی. په امريکاګانو کې تر ټولو لرغوني موندل شوي د خاورې لوښي، په سان جيکنټو کې موندل شوي، کوم چې د ۴۰۰۰ – ۵۰۰۰ مخزېږديز څخه دي.<ref>{{cite journal|last=Correal|first=Urrego G.|title=Nuevas evidencias culturales pleistocenicas y megafauna en Colombia|journal=Boletin de Arqueologia|year=1993|issue=8|pages=3–13}}</ref><ref>{{cite journal|last=Hoopes|first=John|title=Ford Revisited: A Critical Review of the Chronology and Relationships of the Earliest Ceramic Complexes in the New World, 6000-1500 B.C. (1994)|journal=Journal of World Prehistory|year=1994|volume=8|issue=1|pages=1–50|doi=10.1007/bf02221836|s2cid=161916440|url=https://zenodo.org/record/848786}}</ref> په هغه سيمه کې چې اوس د کولمبيا په نوم پېژندل کېږي، اصلي اوسېدونکو يې تر ۱۲۵۰۰مخزېږديز پورې ژوندی کړی. د اوسنۍ بوګوټا سره نژدې په ال ابرا، تبيټو او ټيکونډاما په سيمو کې کوچي ښکاري راټولېدونکې قبيلې یو له بل سره او د ميګډالينا د درې د نورو کلتورونو سره سوداګري کوله. یوه سيمه په کومه کې چې اته ميله (۱۳ کيلو متره) انځوريز کګراف شامل دی، کوم چې په « Serranía de la Lindosa» کې تر څېړنې لاندی دی، د ۲۰۲۰ز کال د نومبر په مياشت کې وموندل شو. په دې سيمه کار کوونکي د بشري حقوقو پوهانو له منځه تللیو انځور شويو زونديو موجوداتو له امله د هغې عمر ۱۲۵۰۰ (له زېږد مخکې شا اوخوا ۱۰۴۸۰) کاله پخوانی  اټکل کړی دی. دا به په دې سيمه د تر ټولو لرغوني انساني نيواک د پړاو پر مهال شوي وي، کومې سيمې ته چې اوس کولمبيا وايي.<ref>{{cite journal|last1=Van der Hammen|first1=Thomas|last2=Urrego|first2=Gonzalo Correal|title=Prehistoric man of the Sabana de Bogotá: Data for an ecological prehistory|url=https://archive.org/details/palaeogeography-palaeoclimatology-palaeoecology_1978-09_25_1-2/page/179|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|date=September 1978|volume=25|issue=1–2|pages=179–190|doi=10.1016/0031-0182(78)90077-9|bibcode=1978PPP....25..179V}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/29/sistine-chapel-of-the-ancients-rock-art-discovered-in-remote-amazon-forest|title=Sistine Chapel of the ancients' rock art discovered in remote Amazon forest|last=Alberge|first=Dalya|date=29 November 2020|website=[[The Guardian]]|access-date=16 June 2021}}</ref> له زېږد مخکې د ۵۰۰۰ او ۱۰۰۰ کرونو تر منځ، ښکاري راټولېدونکې قبيلې په کرنيزو ټولنو بدلې شوې؛ ټاکلي استوګنځايونه منځ ته راوړل شوي وو او د خټينو لوښو جوړېدل راڅرګند شول. له زېږد مخکې د لومړۍ زريزې په پيل سره، د مويسيکا، زنو، کويمبایا او تايرونا په ګډون امريانډين دلو د cacicazgos سياسي نظام جوړ کړ، کوم چې د ځواک يو اهرامي جوړښت و او مشري يې caciques کوله. ميوسکا په بنسټيز ډول په هغه سيمه کې اباد و چې اوسمهال د «Boyacá » برخه او د کواندینامارکا لوړې سیمې بلل کېږي (Altiplano Cundiboyacense)، چېرته چې دوی د ميوسکا کانفدراسيون جوړ کړ. دوی جوار، الوګان، کوينو او پمبه کرل او له ګاونډيو هېوادونو سره يې د سرو زرو، زمردو، شړيو، سراميکي لاسي جوړو توکو، کوکا او په ځانګړي ډول د ډبرينو مالګو سوداګري کوله. ټايرونا په شمالي کولمبيا کې د «Sierra Nevada de Santa Marta» د يو منزوي غره غرونو په لړۍ کې اباد وو. کويمبیا د کولمبیا د اينډيز لويديځې او منځنۍ لړۍ منځنۍ سمندري کاکا درې سيمه کې ژوند کاوه. ډيری امرياينډینز په کرنه کې مصروف و او د هرې اصلي ټولنې ټولنيز جوړښت يو له بل څخه بدل و. د کارايب په څېر د ځينو اصلي اوسېدونکو ډلې د هميشنۍ جګړې په حالت کې ژوند کاوه؛ خو ځينو نورو يې بيا کم جنګي سلوک درلود.<ref>{{cite web|title=Historia de Colombia: el establecimiento de la dominación española – Los Pueblos Indígenas del Territorio Colombiano|url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/hicol/hico3.htm|publisher=banrepcultural.org|language=es}}</ref><ref>{{cite book|title=Los indios de Colombia|volume=7|author1=Álvaro Chaves Mendoza|author2=Jorge Morales Gómez|publisher=Editorial Abya Yala|isbn=978-9978-04-169-7|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=txJH1_qweSMC&pg=PA1|language=es}}</ref><ref>{{cite journal|last=Broadbent|first=Sylvia|year=1965|title=Los Chibchas: organización socio-polític|journal=Serie Latinoamericana|volume=5}}</ref> === اروپايي يو ځای کېدل (ضميمه کول) === الونسو ډي اوجيدا (چا چې له کولمبس سره سمندري سفر کړی و) په ۱۴۹۹زکال کې د ګوجيرا ټاپوزمې ته ورسېد. د «Rodrigo de Bastidas» په مشرۍ  اسپانوي مکتشفينو په ۱۵۰۰ز کال کې د کراباين ساحل په لومړي خل کشف کړ. کرسټوفر کولمبس په ۱۵۰۲ز کال کې د کرابيين سره نژدې سفر وکړ. په ۱۵۰۸ز کال کې، «Vasco Núñez de Balboa» په يو  پلاوي په ملګرتيا د اورابا خليج له سيمې څخه تېر شو او هغه به ۱۵۱۰ز کال کې «Santa María la Antigua del Darién» د نيولو بنسټ کېښود، کومه چې د دې لويې وچې لومړی باثباته مېشت ځای و.<ref name="LABLAA6">{{cite web|author=Nicolás del Castillo Mathieu|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm|title=La primera vision de las costas Colombianas, Repaso de Historia|work=Revista Credencial|date=March 1992|access-date=29 February 2008|language=es|تاريخ الأرشيف=19 October 2007|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20071019045321/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=19 October 2007|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071019045321/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071019045321/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071019045321/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/marzo1992/marzo3.htm}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/o/ojeda.htm|title=Alonso de Ojeda|publisher=biografiasyvidas.com|language=es|access-date=2 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704180050/http://www.biografiasyvidas.com/biografia/o/ojeda.htm|archive-date=4 July 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/bastidas.htm|title=Rodrigo de Bastidas|publisher=biografiasyvidas.com|language=es|access-date=2 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/c/colon_cristobal.htm|title=Cristóbal Colón|publisher=biografiasyvidas.com|language=es|access-date=2 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/b/balboa.htm|title=Vasco Núñez de Balboa|publisher=biografiasyvidas.com|language=es|access-date=2 April 2014}}</ref> == سرچينې == g25ifjdm5b24uph62k9jkwcxznymry3 0 61630 368111 367500 2026-08-10T13:14:30Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368111 wikitext text/x-wiki '''جیو کیمیا''' داسې علم دی چې د ځمکې د قشر، سمندرونو او د ځمک‌پوهنې د نورو دې ته ورته لویو سیستمونو د مکانیزمونو د تشرېح کولو لپاره د کیمیا اصول کاروي. د جیو کیمیا لمن د ځمکې له حدودو څخه پراخه ده او ټوله لمریزه منظمومه رانغاړي. جیو کیمیا د ځینو پروسو په اړونده پوهه کې ډېرې مرستې کړې دي چې له دې ډلې د ځمکې پوښ ته د تودوخې لېږد، د سیارو جوړښت او د ګرانیټ او بازالټ منشاء یادولی شو. جیو کیمیا د کیمیا او ځمک‌پوهنې له یوځای کېدو څخه رامنځته شوې څانګه ده.  <ref name="Albarede">{{cite book|last1=Albarède|first1=Francis|title=Geochemistry : an introduction|url=https://archive.org/details/geochemistryintr0000alba|date=2007|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=9780521891486|edition=5th|others=Translated from the French.}}</ref><ref name="cosmo">{{cite book|last1=McSween, Jr|first1=Harry Y.|last2=Huss|first2=Gary R.|title=Cosmochemistry|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139489461}}</ref> == تاریخچه == جیو کیمیا اصطلاح د لومړي ځل لپاره سويسي‌الاصله جرمني کیمیاپوه «کریسټين فریډرېش شونبین» په ۱۸۳۸ کال کې وکاروله: "تر دې وړاندې چې جیو کیمیا پر ځمک‌پوهنه بدله شي او تر دې وړاندې چې زموږ د سیارو او په هغو کې د شته کاني توکو د پیدایښت راز څرګند شي، یوه پرتلیزه جیو کیمیا باید رامنځته شي." له دې سره سره، د پېړۍ په اوږدو کې معموله اصطلاح «کیمیایي ځمک‌پوهنه» وه او د ځمک‌پوهانو او کیمیاپوهانو تر منځ څه ناڅه اړیکه موجوده وه.<ref name="Buildingbridges">{{cite book|first=Helge|last=Kragh|chapter=From geochemistry to cosmochemistry: The origin of a scientific discipline, 1915–1955|title=Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries|editor-last=Reinhardt|editor-first=Carsten|date=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-3-527-30271-0|pages=160–192|url=https://books.google.com/books?id=gIOK5EUm5ysC}}</ref> جیو کیمیا د لویو لابراتوارونو تر جوړېدو وروسته د یوې جلا څانګې په توګه را څرګنده شوه چې پیل یې د متحدو ایالتونو د ځمک‌پوهنې له سازمان سره په ۱۸۸۴ کال کې وشو. دغه سازمان د ډبرو او کاني توکو د کیمیا سیستماتیکې څېړنې پيل کړې. د دغه سازمان یوه مخکښ کیمیاپوه «فرانک ویلګسورت کلارک» وویل چې کله د عناصرو اتومي وزن ډېرېږي، په ټولیز ډول یې پرېماني یا ډېروالی کمېږي. ښاغلي فرنک د عناصرو د پرېمانۍ په اړه څېړنه «د جیو کیمیا ډېټا» په نامه په یوه کتاب کې راټوله کړه. <ref name="McSween">{{cite book|last1=McSween, Jr.|first1=Harry Y.|last2=Richardson|first2=Steven M.|last3=Uhle|first3=Maria E.|title=Geochemistry pathways and processes|date=2003|publisher=Columbia University|location=New York|isbn=9780231509039|edition=2nd}}</ref> د اسماني ډبرو ترکیب د ۱۸۵۰ کال په لومړیو کې وڅېړل شو او له ځمکنیو ډبرو سره پرتله شو. په ۱۹۰۱ کال کې «الیور سي فارینګټون» دا فرضیه مطرح کړه چې که څه هم توپیرونه شته، خو نسبي پرېماني باید مشابه وي. دا د کیهاني کیمیا پیل و او له ډېرو هغو معلوماتو سره یې مرسته وکړه چې دا مهال یې د ځمکې او لمریزې منظومې د جوړېدو په اړه لرو.<ref name="Cornell">{{cite book|title=Geochemistry (Unpublished)|last=White|first=William M.|page=1|url=http://www.geo.cornell.edu/geology/classes/geo455/Chapters.HTML|access-date=14 March 2012}}</ref> د شلمې پېړۍ په لومړیو کې «ماکس وون لاو» او «ویلیم براګ» څرګنده کړه چې د ایکسرې وړانګې د خپرېدو په مرسته د کریسټالونو یا بلورونو جوړښت مشخصولی شو. په ۱۹۲۰مو او ۱۹۳۰مو کلونو کې «ویکتور ګلډشمېټ» او د هغه همکارانو په «اسلو پوهنتون» کې دغه مېتودونه د ګڼو نورو کاني توکو لپاره وکارول او د عناصرو د ډلبندۍ د ډول په اړه یې یو شمېر قوانین جوړ کړل. ګلډشمېټ دغه څېړنه د (Geochemische Verteilungsgesetze der Elemente) یعنې «د عناصرو د وېش جیو کیمیايي قوانین» په نامه لړۍ کې خپره کړه.<ref>{{cite book|last1=Mason|first1=Brian|title=Victor Moritz Goldschmidt : father of modern geochemistry|date=1992|publisher=Geochemical Society|location=San Antonio, Tex.|isbn=0-941809-03-X}}</ref> له ۱۹۶۰مې لسیزې څخه تر شاوخوا ۲۰۰۲ کال پورې د «مانفرډ شیډلوفسکي» څېړنې د لومړنۍ ځمکې د بیوکیمیا اړوندې وې چې پر ایزوټوب-بیوکیمیا او په پريکامبرین دوره کې د ژوند د لومړنیو پروسو پر شواهدو هم متمرکزې وې.<ref>[[Manfred Schidlowski]]: ''[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301926800001285?via%3Dihub Carbon isotopes as biochemical recorders of life over 3.8 Ga of Earth history: Evolution of a concept]''. In: Precambrian Research. Vol. 106, Issues 1-2, 1 February 2001, pages 117-134.</ref><ref>Harald Strauss: ’’[https://e-docs.geo-leo.de/bitstream/handle/11858/8243/Gmit_50.pdf?sequence=3&isAllowed=y Obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208230237/https://e-docs.geo-leo.de/bitstream/handle/11858/8243/Gmit_50.pdf?sequence=3&isAllowed=y |date=2021-12-08 }}’’. In: Geowissenschaftiche Mitteilungen, Nr. 50, december 2012, page 102-103</ref> == فرعي څانګې == د جیو کیمیا ځینې فرعي څانګې دا دي:<ref>{{cite web|title=Welcome to GPS Geochemistry|url=http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/|website=GPS Research Program|publisher=California Institute of Technology|access-date=2 October 2017|تاريخ الأرشيف=21 September 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170921225209/http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/|url-status=dead|خونديځ نېټه=21 September 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170921225209/http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170921225209/http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921225209/http://web.gps.caltech.edu/options/geochemistry/}}</ref> * د اوبو جیو کیمیا په اوبو خپروونکو حوضو کې د بېلابېلو عناصرو لکه مسو، سلفرو او سیمابو رول او د اتومسفیري-ځمکنیو-اوبیزو متقابلو اغېزو له لارې د عنصري جریانونو د تبادلې څرنګوالی څېړي.<ref>{{cite book|last1=Langmuir|first1=Donald|title=Aqueous environmental geochemistry|url=https://archive.org/details/aqueousenvironme0000lang|date=1997|publisher=Prentice Hall|location=Upper Saddle River, N.J.|isbn=9780023674129}}</ref> * بیو جیو کیمیا هغه څانګه ده چې د ځمکې پر کیمیا د ژوندیو موجوداتو اغېز څېړي.<ref>{{cite book|last1=Schlesinger|first1=William H.|last2=Bernhardt|first2=Emily S.|title=Biogeochemistry : an analysis of global change|url=https://archive.org/details/isbn_2900123858749|date=2013|publisher=Academic Press|isbn=9780123858740|edition=Third}}</ref> * کیهاني کیمیا هغه څانګه ده چې د عناصرو د وېش او په کیهان یا تشیال کې د هغوی د ایزوټوپونو تحلیل په کې شاملېږي.<ref name="cosmo2">{{cite book|last1=McSween, Jr|first1=Harry Y.|last2=Huss|first2=Gary R.|title=Cosmochemistry|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139489461}}</ref> * ایزوټوپي جیو کیمیا هغه څانګه ده چې په ځمکه او د ځمکې په سطحه کې د عناصرو د نسبي او مطلق غلظت او د هغوی د ایزوټوپونو ټاکنه په کې شاملېږي.<ref>{{cite book|last1=Kendall|first1=Carol|author-link1=Carol Kendall (scientist)|last2=Caldwell|first2=Eric A.|chapter=Chapter 2: Fundamentals of Isotope Geochemistry|title=Isotope Tracers in Catchment Hydrology|editor-last1=Kendall|editor-first1=C.|editor-link1=Carol Kendall (scientist)|editor-last2=McDonnell|editor-first2=J. J.|date=1998|publisher=Elsevier Science|location=Amsterdam|pages=51–86|chapter-url=https://wwwrcamnl.wr.usgs.gov/isoig/isopubs/itchch2.html|access-date=3 October 2017}}</ref> * عضوي جیو کیمیا د هغو پروسو او ترکیباتو د رول څېړنه ده چې له ژوندیو موجوداتو یا هغو موجوداتو څخه ترلاسه کېږي چې یو وخت ژوندي وو.<ref>{{cite book|last1=Killops|first1=Stephen D.|last2=Killops|first2=Vanessa J.|title=Introduction to Organic Geochemistry|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118697207}}</ref> * فوټو جیو کیمیا د هغو کیمیايي غبرګونو څېړنه ده چې لامل یې رڼا یا نور دی او د ځمکې په سطحه کې د طبیعي اجزاوو تر منځ پېښېږي یا ښايي پېښ شي.<ref>{{cite journal|pmc=5307419|pmid=28246525|doi=10.1186/s12932-017-0039-y|volume=18|title=A survey of photogeochemistry|journal=Geochem Trans|page=1|last1=Doane|first1=TA|year=2017}}</ref> * سیمه‌ييزه جیو کیمیا هغه څانګه ده چې د چاپېریالي، هایدرولوژيکي او مېنرالي څېړنو لپاره د کارونې موارد په کې شاملېږي.<ref>{{cite journal|last1=Garrett|first1=R.G.|last2=Reimann|first2=C.|last3=Smith|first3=D.B.|last4=Xie|first4=X.|title=From geochemical prospecting to international geochemical mapping: a historical overview: Table 1|journal=Geochemistry: Exploration, Environment, Analysis|date=November 2008|volume=8|issue=3–4|pages=205–217|doi=10.1144/1467-7873/08-174|s2cid=130836294}}</ref>3 == کیمیايي عناصر == د توکو جوړوونکې برخې کیمیایي عناصر دي. دغه عناصر په Z اتومي نمر پېژندلی شو چې په هسته کې د موجودو پروتونونو شمېر دی. یو عنصر کولای شي د N لپاره تر یوه ډېره اندازه یعنې په هسته کې تر یوه ډېر نیوټرونونه ولري. د دغو نیوټرونونو مجموعې ته اتومي نمبر ویل کېږي چې کابو له اتومي کتلې سره برابر دی. هغه اتومونه چې اتومي نمبر یې مساوي دی خو نیوټروني نمبرونه یې توپير لري، ایزوټوپونه بلل کېږي. ایزوټوپ د عنصر په یوه توري چې تر هغه وړاندې د کتلوي نمبر لپاره یو لوی عدد موجود دی، مشخصېږي. د بېلګې په توګه د کلورین دوه معمول ایزوټوپونه 35Cl او 37Cl دي. د Z او N شاوخوا ۱۷۰۰ پېژندل شوي ترکیبونه موجود دي چې په دې کې یوازې ۲۶۰ ثابت دي. له دې سره سره، ډېری ناثابت ایزوټوپونه په طبیعت کې موجود نه دي. په جیو کیمیا کې ثابت ایزوټوپونه د کیمیايي غبرګونونو لپاره کارول کېږي، په داسې حال کې چې راډيو اکټیو ایزوټوپونه تر ډېره د بېلګو د تاریخ ټاکنې لپاره کارول کېږي.<ref name="McSween2">{{cite book|last1=McSween, Jr.|first1=Harry Y.|last2=Richardson|first2=Steven M.|last3=Uhle|first3=Maria E.|title=Geochemistry pathways and processes|date=2003|publisher=Columbia University|location=New York|isbn=9780231509039|edition=2nd}}</ref> == د عناصرو پرېماني == === لمریزه منظومه === د لمریزې منظومې ترکیب نورو ډېرو ستورو ته ورته دی او تر ځینو کوچنیو ګډوډیو پرته یې داسې فرض کولی شو چې له یوې داسې لمریزې لړې یا ورېځې څخه جوړه شوې ده چې یواړخیز ترکیب یې درلود، او د لمر د فوټوسفیر ترکیب د نورې لمریزې منظومې فوټوسفیر ته ورته دی. د فوټوسفیر ترکیب په فوټوسفیر کې د جذب د کرښو په ځای پر ځای کولو سره مشخصېږي. تر دې مهاله د ټولې کتلې د یوې برخې په توګه دوه تر ټولو لوی عناصر هایدروجن (۷۴.۹ سلنه) او هیلیم (۲۳.۸ سلنه) دي چې پاتې ټول عناصر یوازې ۱.۳ سلنه برخه لري. د عناصرو په پرېمانۍ کې د کموالي د ښودلو یو ټولیز بهیر د اتومي نمبر به ډېرېدو سره موجود دی، که څه هم هغه عناصر چې اتومي نمبر یې جفت دی، تر هغو ډېر معمول دي چې نمبر یې تاق دی. د ټولیز بهیر په پرتله لیټیم، بارون او بریلیم کم شوي او اوسپنه په غیر عادي ډول پرېمانه شوې ده.<ref name="Palme">{{cite book|first1=H.|last1=Palme|first2=A.|last2=Jones|chapter=1.03 &ndash; Solar system abundance of the elements|editor-last1=Holland|editor-first1=H.D.|editor-last2=Turekian|editor-first2=K.K.|title=Treatise on Geochemistry|volume=1: Meteorites, Comets and Planets|date=2003|publisher=Elsevier Science|location=Oxford|isbn=9780080437514|doi=10.1016/B0-08-043751-6/01060-4|pages=41&ndash;61|edition=1st|chapter-url=https://www.elsevier.ca/brochures/treatiseongeochemistry/contents/sample1.pdf|access-date=3 October 2017|archive-date=3 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003225547/https://www.elsevier.ca/brochures/treatiseongeochemistry/contents/sample1.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lodders|first1=Katharina|title=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-07-10_591_2/page/1220|journal=The Astrophysical Journal|date=10 July 2003|volume=591|issue=2|pages=1220–1247|doi=10.1086/375492|bibcode=2003ApJ...591.1220L|citeseerx=10.1.1.695.5451}}</ref><ref>{{cite book|last1=Middlemost|first1=Eric A. K.|title=Magmas, Rocks and Planetary Development: A Survey of Magma/Igneous Rock Systems|url=https://archive.org/details/magmasrocksplane0000midd_g9y1|date=2014|publisher=Routledge|isbn=9781317892649}}</ref> د عناصرو پرېماني تر ډېره دوه عوامل لري. هایدروجن، هیلیم او څه اندازه لیټیم تر بېګ بنګ شاوخوا ۲۰ دقیقې وروسته جوړ شول، په داسې حال کې چې نور عناصر د ستورو په داخلي فضا کې رامنځته شول.<ref name="McSween3">{{cite book|last1=McSween, Jr.|first1=Harry Y.|last2=Richardson|first2=Steven M.|last3=Uhle|first3=Maria E.|title=Geochemistry pathways and processes|date=2003|publisher=Columbia University|location=New York|isbn=9780231509039|edition=2nd}}</ref> == سرچينې == k3sgijja25dqgsy40q0c2lwo7yzwwdu 0 61637 368086 335413 2026-08-10T12:32:25Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368086 wikitext text/x-wiki د انسانانو جنسي توپیروالی، په انسانانو کې د جنسي توپیرونو د ودې لړۍ ده. دغه توپیروالی د هغو فینوټایپي جوړښتونو د ودې په توګه تعریفېږي چې د جنسي هورمون د غدو له معلومېدو وروسته د تولید شویو هورمونونو د عمل په پایله کې رامنځ‌ته کېږي. په جنسي توپیروالي کې د بېلابېلو تناسلي او د داخلي تناسلي غړو وده او د جسم وېښتان شامل دي، چې د جنسیت په پېژندګلوي کې مهم ګڼل کېږي.<ref name="endo.endojournals.org">{{cite journal|title=Minireview: Sex Differentiation|first=Ieuan A.|last=Hughes|date=1 August 2001|journal=Endocrinology|volume=142|issue=8|pages=3281–3287|doi=10.1210/endo.142.8.8406|pmid=11459768|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html|title=Human sexual differentiation|website=Gfmer.ch|access-date=2 October 2017}}</ref> د جنسي توپیرونو وده د XY جنسي تعیین کوونکي له سیسټم سره، چې په انسانانو کې شتون لري، پیلېږي او د نارینه او ښځینه‌وو ترمنځ د فینوټایپي توپیرونو وده د هغه زایګوټ د یو لړ پېچلو میکانیزمونو دنده ده چې لا ‌ډلبندي شوي نه‌دي. په ټولیز ډول، ښځې دوه X کروموزومونه او نارینه یو Y کروموزوم او یو X کروموزوم لري. د جنین د ودې په لومړنیو پړاوونو کې، دواړه جنسونه یوشان دنني جوړښتونه لري. دغه مېزونفریک او پارامېزونفریک مجراوې دي. پر Y کرموزوم باندې د SRY جېن شتون، په نارینه‌وو کې د خصیو د ودې او د هغو هورمونونو د ترشح لامل ګرځي، چې له‌امله یې پارامېزونفریک مجراوې ارتجاعي حالت نیسي. په ښځینه‌وو کې، مېزونفریک مجراوې ارتجاعي کېږي.<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF01726695|title=Determination of sex chromosomal constitution and chromosomal origin of drumsticks, drumstick-like structures, and other nuclear bodies in human blood cells at interphase by fluorescence in situ hybridization|url=https://archive.org/details/sim_chromosoma_1990-10_99_6/page/432|year=1990|last1=Mukherjee|first1=Asit B.|last2=Parsa|first2=Nasser Z.|journal=Chromosoma|volume=99|issue=6|pages=432–5|pmid=2176962|s2cid=25732504}}</ref><ref>{{cite journal|pmid=16160410|year=2005|last1=Kučinskas|first1=Laimutis|last2=Just|first2=Walter|title=Human male sex determination and sexual differentiation: Pathways, molecular interactions and genetic disorders|volume=41|issue=8|pages=633–40|journal=Medicina|url=http://medicina.kmu.lt/0508/0508-01e.htm|access-date=2022-05-28|archivedate=2014-04-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406213835/http://medicina.kmu.lt/0508/0508-01e.htm}}</ref> == د جنس ټاکنه == د انسانانو په شمول، ډېري تي‌لرونکي د XY جنسي تعیین کوونکي سیسټم لري: Y کروموزوم هغه فکټورونه لېږدوي چې د نارینه غړو د ودې دنده لري. د Y کروموزوم په نه‌شتون کې به جنین په ښځینه بڼه وده وکړي. دا د Y کروموزوم د جنس ټاکنې برخې د شتون له‌امله ده، چې د SRY جېن په نامه هم یادېږي. نو له‌دې امله، په ټولیزه توګه، نارینه تي‌لرونکي یو X او یو Y کروموزوم (XY) لري، په داسې حال کې چې ښځینه تي‌لرونکي دوه X کروموزومونه (XX) لري.<ref name="endotext.org">{{cite web|url=http://www.endotext.org/pediatrics/pediatrics7/pediatrics7.html|title=Archived copy|access-date=2012-07-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614065522/http://www.endotext.org/pediatrics/pediatrics7/pediatrics7.html|archive-date=2012-06-14}}</ref> کروموزومي جنس د القاح پر مهال ټاکل کېږي؛ د سپرم له حجرې څخه یو کروموزوم، چې کېدای شي X یا Y وي، د تخمې د حجرې له X کروموزوم سره یوځای کېږي. ګونادي جنس، جنسي غړو ته ویل کېږي، چې خصیې یا تخمدانونه دي او دې ته اړه لري چې کوم جېنونه بیان شوي دي. فینوټایپي جنس، د جنسي غړو د دننیو او بهرنیو جوړښتونو ته اشاره کوي.{{sfn|Acherman|Jameson|2012|p=3046-48}} له القاح څخه ۶ اوونۍ باید تېرې شي ترڅو د انسان په جنین کې د جنسي توپیروالي لومړنۍ نښې څرګندې شي. جنین او له هغه وروسته لومړنی فېتوس (۷ یا ۸ اوونیز جنین) له جنسي پلوه سره توپیر نه‌لري، نه ښځینه او نه نارینه ته ورته‌والی لري. د راتلونکو څو اوونیو په اوږدو کې، داسې هورمونونه تولیدېږي چې له‌امله یې ناڅرګنده نسجونه د ښځې یا نارینه د تناسلي غړو بڼه نیسي. دغې لړۍ ته «جنسي توپیروالی» ویل کېږي. د ښځینه دننیو جنسي غړو لومړني متشکله مواد د «مولري سیسټم» په نامه یادېږي.<ref name="Rey et al., Sexual Differentiation 2000">{{cite journal|last1=Rey|first1=R|last2=Josso|first2=N|last3=Racine|first3=C|last4=Feingold|first4=KR|last5=Anawalt|first5=B|last6=Boyce|first6=A|last7=Chrousos|first7=G|last8=de Herder|first8=WW|last9=Dhatariya|first9=K|last10=Dungan|first10=K|last11=Hershman|first11=JM|last12=Hofland|first12=J|last13=Kalra|first13=S|last14=Kaltsas|first14=G|last15=Koch|first15=C|last16=Kopp|first16=P|last17=Korbonits|first17=M|last18=Kovacs|first18=CS|last19=Kuohung|first19=W|last20=Laferrère|first20=B|last21=Levy|first21=M|last22=McGee|first22=EA|last23=McLachlan|first23=R|last24=Morley|first24=JE|last25=New|first25=M|last26=Purnell|first26=J|last27=Sahay|first27=R|last28=Singer|first28=F|last29=Sperling|first29=MA|last30=Stratakis|first30=CA|last31=Trence|first31=DL|last32=Wilson|first32=DP|title=Sexual Differentiation|date=2000|pmid=25905232|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279001/|access-date=5 December 2021}}</ref> == تکثري سیسټم == د اوو اوونیو په تېرېدو سره، په جنین کې تناسلي غدې، ادراري-تناسلي ژوروالی او مجراوې او د خصیو د کیسې ګونځې رامنځ‌ته کېږي. په ښځو کې، پرته له اضافي اندروجن څخه، دغه غړي بظر (کلیتوریس)، د ادرارو مجرا، فرج او لابیا ته اوړي. د تناسلي غړو د جنسیت ترمنځ توپیروالی د جنیني ژوند په اوږدو کې پېښېږي. په دغه توپیروالي کې، د دننیو او بهرنیو تناسلي غړو مشخص کېدنه شامله ده. هم په نارینه او هم په ښځینه‌وو کې، جنسي غړي له درېیو جوړښتونو څخه رامنځ‌ته شوي دي: جنسي غدې، دننی تناسلي غړی او بهرنی تناسلي غړی. په نارینه‌وو کې جنسي غدې، خصیې او په ښځینه‌وو کې، تخمدانونه دي. دا هغه غړي دي چې ګمیټونه یا جنسي حجرې (تخمه او سپرم) تولیدوي او دغه تکثري حجرې په پای کې سره یوځای کېږي او القاح شوې تخمه (زایګوټ) رامنځ‌ته کوي. زایګوټ له برخې، برخې کېدو سره سم، لومړي سر کې جنین (embryo) ته اوړي (چې معنی یې «په دننه کې وده» ده) او په ټولیز ډول له لومړۍ اوونۍ څخه تر اتمې اوونۍ پورې په همدې ډول پاتې کېږي، وروسته له اتمې اوونۍ څخه تر زېږېدلو پورې ورته فېتوس (fetus) ویل کېږي (چې د «نازېږېدلی ماشوم» معنی ورکوي). دنني تناسلي غړي، واړه مرستندویه غدې او مجراوې دي چې جنسي غدې له بهرنیو غړو سره نښلوي. بهرني تناسلي غړي له ټولو بهرنیو تکثري جوړښتونو څخه رامنځ‌ته شوی دی. د لومړني جنین جنسیت معلومېدلای نه‌شي، ځکه چې تر اوومې اوونۍ پورې د تکثري جوړښتونو توپیرول ناشوني دي. مخکې تر دې، ماشوم د دوه‌پوټانشیلي موجود په څېر پېژندل کېږي، ځکه چې هغه د نارینه یا ښځینه په توګه پېژندلای نه‌شو. === د دنني تناسلي سیسټم توپیروالی === په دنني تناسلي سیسټم کې دوه مرستندویه مجراوې شتون لري: مېزونفریک مجراوې (په نارینه‌وو کې) او پارامېزونفریک مجراوې (په ښځینه‌وو کې). مېزونفریک سیسټم د نارینه تناسلي غړو او پارامېزونفریک د ښځینه تکثري سیسټم لومړني متشکله غړي دي. څرنګه چې وده پرمخ ځي، د جوړه‌یي مجراوو یوه مجرا وده کوي او بله یې ارتجاعي حالت نیسي. دا د Y کروموزوم د جنس ټاکنې برخې شتون یا نه‌شتون پورې تړاو لري، چې د SRY جېن په توګه هم پېژندل کېږي. د SRY یوه فعال جېن په شتون کې، دوه‌پوټانشیلي جنسي غدې د خصیو بڼه نیسي. د نسج‌پوهنې له پلوه، جنسي غدې د امېدوارۍ ۶ تر ۸^مې اوونۍ پورې د تشخیص وړ دي.<ref>{{cite web|url=http://www.albany.edu/faculty/cafrye/apsy601/Ch.09Sex.html|title=Learning Objectives|website=Albany.edu|access-date=2 October 2017|تاريخ الأرشيف=14 April 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210414042317/https://www.albany.edu/faculty/cafrye/apsy601/Ch.09Sex.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=14 April 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210414042317/https://www.albany.edu/faculty/cafrye/apsy601/Ch.09Sex.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210414042317/https://www.albany.edu/faculty/cafrye/apsy601/Ch.09Sex.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414042317/https://www.albany.edu/faculty/cafrye/apsy601/Ch.09Sex.html}}</ref><ref name="endotext.org2">{{cite web|url=http://www.endotext.org/pediatrics/pediatrics7/pediatrics7.html|title=Archived copy|access-date=2012-07-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614065522/http://www.endotext.org/pediatrics/pediatrics7/pediatrics7.html|archive-date=2012-06-14}}</ref> د یوې ټولګې راتلونکې وده او د بلې له‌منځه تګ د خصیو د دوو هورمونونو شتون یا نه‌شتون پورې تړاو لري: تستسترون او ضدمولري هورمون (AMH). که چېرې په نورمالې وده کې اختلال رامنځ‌ته شي، کېدای شي د مجراوو داوړه سیسټمونه وده وکړي او یا دواړه له ودې څخه پاتې شي؛ په پایله کې، له مورفولوجیکي پلوه، کېدای شي دوه‌جنسه وګړی وزېږېدل شي. '''نارینه:''' د SRY جېن، کله چې ثبت او پروسس کېږي، د SRY پروټین تولیدوي، چې DNA سره یوځای کېږي او له‌امله یې جنسي غدې د خصیو په بڼه وده کوي. د نارینه‌وو وده یوازې هغه وخت رامنځ‌ته کېږي چې د امېدوارۍ په لومړیو کې د یوې حساسې دورې په اوږدو کې، د جنین خصیې کلیدي هورمونونه ترشح کړي. خصیې د درې هورمونونو په ترشح پیل کوي چې د نارینه پر دنني او بهرني تناسلي غړي باندې اغېزه پرېږدي: ضدمولري هورمون (AMH)، تستسترون او دي‌هایدرو‌تستسترون (DHT). ضدمولري هورمونونه د پارامېزونفریک مجراوو د ارتجاعي کېدو لامل ګرځي. تستسترون، مېزونفریک مجراوې د نارینه‌وو مرستندویه جوړښتونو ته بدلوي، لکه: اپيډیډمس، د مني نل او د مني کڅوړه. د دې ترڅنګ، تستسترون، له ګېډې څخه د خصیو کڅوړې ته د خصیو راښکته کېدل کنټرولوي. د WT1، SOX9 او SF1 په څېر، پر نورو اتوزومونو باندې موندل شوي جېنونه هم د جنسي غدو په وده کې ارزښتمنه ونډه لري.<ref name="HARRISONS2008">{{cite book|editor-first=Anthony S.|editor-last=Fauci|editor-first2=T. R.|editor-last2=Harrison|title=Harrison's principles of internal medicine|url=https://archive.org/details/harrisonsprincip00asfa|url-access=limited|date=2008|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-147693-5|pages=[https://archive.org/details/harrisonsprincip00asfa/page/n2377 2339]–2346|edition=17th}}</ref><ref name="endo.endojournals.org2">{{cite journal|title=Minireview: Sex Differentiation|first=Ieuan A.|last=Hughes|date=1 August 2001|journal=Endocrinology|volume=142|issue=8|pages=3281–3287|doi=10.1210/endo.142.8.8406|pmid=11459768|doi-access=free}}</ref> '''ښځینه:''' پرته له تستسترون او AMH څخه، مېزونفریک مجراوې ارتجاعي کېږي او له‌منځه ځي. پارامېزونفریک مجراوې د رحم، نفیرو (رحمي نلونو) او پاسني فرج بڼه نیسي. لا تراوسه هم د ښځینه جنس د ودې جنتیکي کنټرولونو په هکله ګڼ‌شمېر معلومات ناڅرګنده دي، او د ښځینه جنین د ودې ډېري لړۍ ناپېژندل شوې پاتې دي.<ref name=":0">Fausto-Sterling, Anne (1992). Myths of Gender, Revised Edition. Perseus Books (HarperCollins), 81-82.</ref> === د بهرني تناسلي سیسټم توپیروالی === نارینه، له ظاهري پلوه، د اتمې او دوولسمې اوونۍ ترمنځ معلومېږي، ځکه چې په دغه موده کې د تذکیر آله د اندروجنونو پر مټ لویېږي او له‌امله یې ادراري-تناسلي ژوروالی او مجراوې په منځنۍ کرښه کې سره یوځای او یوه تناسلي آله رامنځ‌ته کېږي چې یوه فالیکه ادراري مجرا، او د خصیو یوه نرۍ او ګونځې، ګونځې کڅوړه لري. دي‌هایدرو‌تستسترون د نارینه‌وو د بهرنیو تناسلي غړو ځانګړنې رامنځ‌ته کوي.<ref name="endo.endojournals.org3">{{cite journal|title=Minireview: Sex Differentiation|first=Ieuan A.|last=Hughes|date=1 August 2001|journal=Endocrinology|volume=142|issue=8|pages=3281–3287|doi=10.1210/endo.142.8.8406|pmid=11459768|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == 9k8oaz37ut5atwvk4s35km1ajhbghdr 0 61689 368179 366371 2026-08-10T15:07:56Z InternetArchiveBot 24283 Add 9 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368179 wikitext text/x-wiki '''ریبونوکلیک اسید''' (RNA) یو پولیمیري مالیکول دی چې په بېلابېلو بیولوجیکي برخو کې، په کوډ جوړونه، کوډ پرانېستنه، تنظیم او د جېن په څرګندولو کې اړینه ونډه لري. RNA او ډي‌اوکسي‌ریبونوکلیک اسید (DNA)، نوکلیک اسیدونه دي. د غوړ، پروټین او کاربوهایدرېټونو ترڅنګ نوکلیک اسیدونه، د ژوندانه ټولو پېژندل شویو بڼو لپاره د څلور سترو اړینو ماکرومالیکولونو څخه یو دی. د DNA په څېر، RNA د نوکلوتیدونو له یوې لړۍ (ځنځیر) څخه رامنځ‌ته کېږي، خو له DNA سره په توپیر کې، RNA په طبیعت کې په یوه‌څانګیزه بڼه موندل کېږي. حجروي اورګانیزمونه د جنتیکي معلوماتو د لېږدولو په موخه له پیغام‌رسوونکې RNA (mRNA) څخه ګټه اخلي (د ګوانین، یوراسیل، ادنین او سایتوزین نایتروجني قاعدو په کارولو سره، چې په ترتیب سره، په G، U، A او C تورو ښودل کېږي)، چې د ځانګړو پروتینونو د ترکیب لپاره زمینه برابروي. د RNA ځینې مالیکولونه د بیولوجیکي ریکشنونو په ګړندي کولو، د جېن د څرګندولو کنټرول او د حجروي سېګنالونو په احساس کولو یا هغو ته د غبرګونونو د اړیکې په ټینګولو سره، په حجرو کې فعاله ونډه لري. له دغو فعالو پروسو څخه یوه هم د پروټین ترکیب یوه ټولیزه کارکړنه چې په هغې کې RNA پر ریبوزومونو باندې د پروټین ترکیب ته زمینه برابروي. دغه پروسه د لېږدولو RNA (tRNA) مالیکولونه کاروي ترڅو ریبوزوم ته امینو اسیدونه ورسوي، چېرې چې ریبوزومي RNA (rRNA) بیا امینو اسیدونه یو بل سره نښلوي ترڅو کوډ شوي پروټینونه رامنځ‌ته کړي. == د DNA او RNA پرتله کول == د RNA او DNA کېمیاوي جوړښتونه ډېر سره ورته دي، خو په درې اصلي اړخونو کې سره توپیر لري: * د دوه‌څانګیزې DNA پر خلاف، RNA په ټولیز ډول، په خپلو بیولوجیکي ونډې‌اخېستنه کې یوڅانګیز مالیکول دی (ssRNA) او د ډېر لنډ نوکلوتیدي ځنځیرونه لري. سره له‌دې، دوه‌څانګیزه RNA (dsRNA) رامنځ‌ته کېدلای شي او (سربېره پر دې) د RNA یو واحد مالیکول کولای شي، د مکمِله قاعدې په جوړه کولو سره، منځ‌څانګیز دوه‌ګوني مارپېچونه رامنځ‌ته کړي، لکه څنګه چې په tRNA کې لېدل کېږي. <ref>{{cite web|url=https://learn.genetics.utah.edu/content/basics/rna/|title=RNA: The Versatile Molecule|publisher=[[University of Utah]]|year=2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chem.ucla.edu/harding/notes/notes_14C_nucacids.pdf|title=Nucleotides and Nucleic Acids|publisher=[[University of California, Los Angeles]]|access-date=2015-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923202511/http://www.chem.ucla.edu/harding/notes/notes_14C_nucacids.pdf|archive-date=2015-09-23|url-status=dead}}</ref> * په داسې حال کې چې د DNA د قند-فاسفېت «د ملا تیر» ډي‌اوکسي‌ریبوز لري، RNA ریبوز لري. ریبوز د هایدروکسیل یو ګروپ لري چې په 2' موقعیت کې د پنتوز له کړۍ سره نښتی دی، په داسې حال کې ډي‌اوکسي‌ریبوز کې داسې څه نشته. د هایدروکسیل ګروپونه د ریبوز «د ملا په تېر کې» د هایدرولیز د فعالولو انرژي په کمولو سره، د DNA په پرتله، RNA له کېمیاوي اړخه خورا حساس (متغیر) کوي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7-UKCgAAQBAJ&q=dna+contains+deoxyribose+rna+ribose&pg=PT386|title=Analysis of Chromosomes|vauthors=Shukla RN|isbn=978-93-84568-17-7|date=2014}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * په DNA کې د ادنین مکمِله قاعده، تایمین دی، په داسې حال کې چې، په RNA کې یوراسیل (د ټایمین غیرمیتایلي شوې بڼه) دی.<ref name="Biochemistry">{{cite book|vauthors=Berg JM, Tymoczko JL, Stryer L|title=Biochemistry|edition=5th|pages=118–19, 781–808|publisher=WH Freeman and Company|date=2002|isbn=978-0-7167-4684-3|oclc=179705944}}</ref> د DNA په څېر، د mRNA، tRNA، rRNA، snRANګانو او نورو غیر-کوډ کوونکې RNAګانو په شمول، ډېري بیولوجیکي فعال RNAګان خپل-بشپړوونکې لړۍ لري چې د RNA ځینو برخو ته امکان ورکوي ترڅو قات شي او له خپل ځان سره جوړه شي ترڅو مضاعف مارپېچونه رامنځ‌ته کړي. د دغو RNAګانو تحلیل او شننو ښودلې ده چې په لوړه کچه یې جوړښت موندلی دی. د DNA پر خلاف، د RNA جوړښتونه اوږد مضاعف مارپېچونه نه‌لري، بلکې د لنډو مارپېچونو مجموعې دي چې یو بل سره تړل شوي او د پروټینونو په شان جوړښت یې رامنځ‌ته کړی دی.<ref>{{cite journal|vauthors=Tinoco I, Bustamante C|title=How RNA folds|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1999-10-22_293_2/page/271|journal=Journal of Molecular Biology|volume=293|issue=2|pages=271–81|date=October 1999|pmid=10550208|doi=10.1006/jmbi.1999.3001}}</ref> په دغه توګه، RNAګانې کولای شي د انزایمونو په څېر کېمیاوي ګړندۍ کوونکې پروسې لاس‌ته راوړي. د بېلګې په توګه: د ریبوزوم (د RNA پروټین یو کمپلکس چې د پپتاید رابطې جوړول ګړندي کوي) د جوړښت د ټاکلو له‌لارې وښودل شوه چې د ریبوزوم فعاله برخه په بشپړه توګه له RNA څخه جوړه شوې ده.<ref name="ribosome_activity">{{cite journal|vauthors=Nissen P, Hansen J, Ban N, Moore PB, Steitz TA|title=The structural basis of ribosome activity in peptide bond synthesis|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-08-11_289_5481/page/920|journal=Science|volume=289|issue=5481|pages=920–30|date=August 2000|pmid=10937990|doi=10.1126/science.289.5481.920|bibcode=2000Sci...289..920N}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Higgs PG|title=RNA secondary structure: physical and computational aspects|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-reviews-of-biophysics_2000-08_33_3/page/199|journal=Quarterly Reviews of Biophysics|volume=33|issue=3|pages=199–253|date=August 2000|pmid=11191843|doi=10.1017/S0033583500003620|s2cid=37230785}}</ref> == جوړښت == په RNA کې، هر نوکلوتید کې د ریبوز یو قند شامل دی چې له 1’ څخه تر 5’ پورې کاربنونه لري. یوه قاعده له 1’ سره نښتې، چې په ټولیزه توګه، ادنین (A)، سایتوزین (C)، ګوانین (G) یا یوراسیل (U) دی. ادنین او ګوانین پورینونه او سایتوزین او یوراسیل پیریمیدینونه دي. د فاسفېت یو ګروپ د یوه ریبوز له 3’ موقعیت او د بل ریبوز له 5’ موقعیت سره نښتی دی. د فاسفېت دواړه ګروپونه منفي چارج لري، چې RNA یو چارج شوي مالیکول ته بدلوي (پولي‌انیون). قاعدې د سایتوزین او ګوانین ترمنځ، د ادنین او یوراسیل ترمنځ او د ګوانین او یوراسیل ترمنځ د هایدروجن اړیکې جوړوي. سره له‌دې، نور تعاملونه هم رامنځ‌ته کېدلای شي؛ لکه: د ادنین ګروپ قاعدې چې په پړسېدلي ډول یو له بل سره نښتې وي، یا د GNRA تېترا کړۍ چې د ګوانین-ادنین یوه قاعده‌یي جوړه لري.<ref name="pmid15561141">{{cite journal|vauthors=Lee JC, Gutell RR|title=Diversity of base-pair conformations and their occurrence in rRNA structure and RNA structural motifs|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2004-12-10_344_5/page/1225|journal=Journal of Molecular Biology|volume=344|issue=5|pages=1225–49|date=December 2004|pmid=15561141|doi=10.1016/j.jmb.2004.09.072}}</ref><ref>{{cite book|title=RNA biochemistry and biotechnology|vauthors=Barciszewski J, Frederic B, Clark C|date=1999|pages=73–87|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5862-6|oclc=52403776}}</ref> د RNA یو مهم جوړښتي عنصر، چې د RNA او DNA ترمنځ توپير رامنځ‌ته کوي، د ریبوز قند په 2’ موقعیت کې د یوه هایدروکسیل ګروپ شتون دی. د دغه وظیفوي ګروپ شتون له‌امله، مارپېچ د A-بڼې هندسه غوره کړي، که څه هم په یوڅانګیزو دي‌نوکلوتیدونو کې، RNA په ندرت سره B-بڼه غوره کولای شي، چې دغه بڼه په ټولیزه توګه په DNA کې تر سترګو کېږي. د A-بڼې هندسه د یوې خورا ژورې او نرۍ اصلي مجرا او د یوې کم‌ژورې او ارتې فرعي مجرا د رامنځ‌ته کېدو لامل ګرځي. د دې ترڅنګ، په 2’ موقعیت کې د هایدروکسیل د ګروپ شتون، د یوه RNA مالیکول (یعنې هغه مالیکول چې د دوه‌ګوني مارپیچ په جوړولو کې ونډه نه‌لري) په هغو ناحیو کې چې له جوړښتي پلوه انعطاف‌منونکې دي، کولای شي د څنګ فاسفودي‌ایستر پر اړیکي کېمیاوي برید وکړي او د هغه استقامت له‌منځه یوسي.<ref>{{cite journal|vauthors=Mikkola S, Stenman E, Nurmi K, Yousefi-Salakdeh E, Strömberg R, Lönnberg H|title=The mechanism of the metal ion promoted cleavage of RNA phosphodiester bonds involves a general acid catalysis by the metal aquo ion on the departure of the leaving group|journal=Journal of the Chemical Society, Perkin Transactions 2|date=1999|pages=1619–26|doi=10.1039/a903691a|issue=8}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hermann T, Patel DJ|title=RNA bulges as architectural and recognition motifs|journal=Structure|volume=8|issue=3|pages=R47–54|date=March 2000|pmid=10745015|doi=10.1016/S0969-2126(00)00110-6|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sedova A, Banavali NK|title=RNA approaches the B-form in stacked single strand dinucleotide contexts|journal=Biopolymers|volume=105|issue=2|pages=65–82|date=February 2016|pmid=26443416|doi=10.1002/bip.22750|s2cid=35949700}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Salazar M, Fedoroff OY, Miller JM, Ribeiro NS, Reid BR|title=The DNA strand in DNA.RNA hybrid duplexes is neither B-form nor A-form in solution|journal=Biochemistry|volume=32|issue=16|pages=4207–15|date=April 1993|pmid=7682844|doi=10.1021/bi00067a007}}</ref> == د RNA ډولونه == === ټولیزه کتنه === پیغام‌رسوونکې RNA (mRNA) هغه RNA ده چې له DNA څخه ریبوزوم (په حجره کې د پروټین سنتیز (ټرانسلېشن) برخې) ته معلومات لېږدوي. mRNA د DNA یوه نمونه ده. د mRNA کوډ جوړوونکې لړۍ په تولید شوي پروټین د امینو اسید لړۍ ټاکي. سره له‌دې، ډېري RNAګانې د پروټین لپاره کوډ نه‌جوړوي (د ټرانسکرپشني خروجي کابو ۹۷ سلنه په یوکاریوتونو کې غیر-کوډ کوونکی پروټین دی).<ref name="The_Cell">{{cite book|title=The Cell: A Molecular Approach|url=https://archive.org/details/cellmolecularapp0000_3rded|edition=3rd|vauthors=Cooper GC, Hausman RE|date=2004|pages=[https://archive.org/details/cellmolecularapp0000_3rded/page/261 261]–76, 297, 339–44|publisher=Sinauer|isbn=978-0-87893-214-6|oclc=174924833}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mattick JS, Gagen MJ|title=The evolution of controlled multitasked gene networks: the role of introns and other noncoding RNAs in the development of complex organisms|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=18|issue=9|pages=1611–30|date=September 2001|pmid=11504843|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a003951|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mattick JS|title=Non-coding RNAs: the architects of eukaryotic complexity|journal=EMBO Reports|volume=2|issue=11|pages=986–91|date=November 2001|pmid=11713189|pmc=1084129|doi=10.1093/embo-reports/kve230}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mattick JS|title=Challenging the dogma: the hidden layer of non-protein-coding RNAs in complex organisms|journal=BioEssays|volume=25|issue=10|pages=930–39|date=October 2003|pmid=14505360|doi=10.1002/bies.10332|url=http://www.imb-jena.de/jcb/journal_club/mattick2003.pdf|citeseerx=10.1.1.476.7561|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306105646/http://www.imb-jena.de/jcb/journal_club/mattick2003.pdf|url-status=dead|archive-date=2009-03-06|access-date=2022-05-30|archivedate=2009-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090306105646/http://www.imb-jena.de/jcb/journal_club/mattick2003.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mattick JS|title=The hidden genetic program of complex organisms|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2004-10_291_4/page/n61|journal=Scientific American|volume=291|issue=4|pages=60–67|date=October 2004|pmid=15487671|doi=10.1038/scientificamerican1004-60|bibcode=2004SciAm.291d..60M}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> دغه، په اصطلاح، غیر-کوډ کوونکې RNAګانې (ncRNA) کېدای د خپلو اړوندو جېنونو (د RNA جېنونه) پر مټ کوډ کړل شي، خو کېدای شي د mRNA له اېنترونونو څخه هم مشتق شي. د غیر-کوډ کوونکو RNAګانو سترې بېلګې، لېږدوونکې RNA (tRNA) او ریبوزومي RNA (rRNA) دي، چې دواړه یې د ټرانسلېشن په پروسه کې ونډه لري. همدا راز، ځینې نورې غیر-کوډ کوونکې RNAګانې شته، چې د جېن په تنظیم، د RNA په پروسس کولو او داسې نورو برخو کې ونډه لري. ځینې ځانګړې RNA ګانې کولای شي، د بلې RNA د مالیکولونو پرې کولو او بندولو او په ریبوزوم کې د پېپتاید اړیکې جوړولو په څېر کېمیاوي ریکشنونه ګړندي کړي؛ دغه RNAګانې د ریبوزیمونو په توګه پېژندل کېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Rossi JJ|title=Ribozyme diagnostics comes of age|journal=Chemistry & Biology|volume=11|issue=7|pages=894–95|date=July 2004|pmid=15271347|doi=10.1016/j.chembiol.2004.07.002|doi-access=free}}</ref><ref name="transcriptome">{{cite book|title=Mining the transcriptome&nbsp;– methods and applications|url=http://kth.diva-portal.org/smash/get/diva2:10803/FULLTEXT01|vauthors=Wirta W|date=2006|isbn=978-91-7178-436-0|publisher=School of Biotechnology, Royal Institute of Technology|location=Stockholm|oclc=185406288}}</ref><ref name="ribosome_activity2">{{cite journal|vauthors=Nissen P, Hansen J, Ban N, Moore PB, Steitz TA|title=The structural basis of ribosome activity in peptide bond synthesis|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-08-11_289_5481/page/920|journal=Science|volume=289|issue=5481|pages=920–30|date=August 2000|pmid=10937990|doi=10.1126/science.289.5481.920|bibcode=2000Sci...289..920N}}</ref> === د اوږدوالي له مخې === د RNA ځنځیر د اوږدوالي له‌مخې، RNAګانې په لنډو او اوږدو باندې وېشل کېږي. په ټولیز ډول، د لنډو RNAګانې اوږدوالی له 200nt څخه لږ او د اوږدو RNAګانو اوږدوالی له 200nt څخه زیات دی. لنډې RNAګانې د «کوچنیو» او اوږدې RNAګانې د «لویو RNAګانو» په نامه هم یادېږي، چې لویې RNAګانې تر ډېره «اوږده غیر-کوډ کوونکې RNA (lncRNA)» او mRNA دي. په کوچنیو RNAګانو کې، 5.8S ریبوزومي RNA (rRNA)، 5S rRNA، لېږدوونکې RNA (tRNA)، مایکروRNA (miRNA)، کوچنۍ مداخلوي RNA (siRNA)، کوچنۍ هستوي RNA (snoRNA)، له پي‌‌وي سره تعاملي RNA (piRNA)، له tRNA څخه مشتق شوې کوچنۍ RNA (tsRNA) او له کوچنۍ rDNA څخه مشتق شوې RNA (sRNA) شاملې دي. د Halococcus (آرکیا) جنس د غړو د 5S rRNA حالت په څېر، چې یوه دخولي لري او له‌دې امله یې اندازه لویېږي، ځینې ځانګړي استثنائات هم شتون لري.<ref name="Noncoding RNA">{{cite journal|vauthors=Storz G|title=An expanding universe of noncoding RNAs|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-05-17_296_5571/page/1260|journal=Science|volume=296|issue=5571|pages=1260–63|date=May 2002|pmid=12016301|doi=10.1126/science.1072249|bibcode=2002Sci...296.1260S|s2cid=35295924}}</ref><ref name="lncRNA">{{cite journal|vauthors=Fatica A, Bozzoni I|title=Long non-coding RNAs: new players in cell differentiation and development|journal=Nature Reviews Genetics|volume=15|issue=1|pages=7–21|date=January 2014|pmid=24296535|doi=10.1038/nrg3606|s2cid=12295847|url=https://hal-riip.archives-ouvertes.fr/pasteur-01160208/document}}{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="tsRNA">{{cite journal|vauthors=Chen Q, Yan M, Cao Z, Li X, Zhang Y, Shi J, Feng GH, Peng H, Zhang X, Zhang Y, Qian J, Duan E, Zhai Q, Zhou Q|display-authors=6|title=Sperm tsRNAs contribute to intergenerational inheritance of an acquired metabolic disorder|journal=Science|volume=351|issue=6271|pages=397–400|date=January 2016|pmid=26721680|doi=10.1126/science.aad7977|bibcode=2016Sci...351..397C|s2cid=21738301|url=https://escholarship.org/content/qt6x66v4k6/qt6x66v4k6.pdf?t=plrd95}}</ref><ref name="srRNA">{{cite journal|vauthors=Wei H, Zhou B, Zhang F, Tu Y, Hu Y, Zhang B, Zhai Q|title=Profiling and identification of small rDNA-derived RNAs and their potential biological functions|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=2|pages=e56842|date=2013|pmid=23418607|pmc=3572043|doi=10.1371/journal.pone.0056842|bibcode=2013PLoSO...856842W|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Luehrsen KR, Nicholson DE, Eubanks DC, Fox GE|title=An archaebacterial 5S rRNA contains a long insertion sequence.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-10-29_293_5835/page/755|journal=Nature|year=1981|volume=293|issue=5835|pages=755–756|pmid=6169998|doi=10.1038/293755a0|bibcode=1981Natur.293..755L|s2cid=4341755}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Stan-Lotter H, McGenity TJ, Legat A, Denner EB, Glaser K, Stetter KO, Wanner G|title=Very similar strains of Halococcus salifodinae are found in geographically separated permo-triassic salt deposits.|journal=Microbiology|volume=145|issue=Pt 12|pages=3565–3574|date=1999|pmid=10627054|doi=10.1099/00221287-145-12-3565|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Tirumalai MR, Kaelber JT, Park DR, Tran Q, Fox GE|title=Cryo-Electron Microscopy Visualization of a Large Insertion in the 5S ribosomal RNA of the Extremely Halophilic Archaeon ''Halococcus morrhuae''|journal=FEBS Open Bio|date=August 2020|volume=10|issue=10|pages=1938–1946|pmid=32865340|doi=10.1002/2211-5463.12962|pmc=7530397}}</ref> == د RNA جېنومونه == د DNA په څېر، RNA هم جنتیکی معلومات لېږدولای شي. د RNA ویروسونه جېنومونه لري او له هغه RNA څخه ترکیب شوي دي چې یوشمېر پروټینونه کوډ کوي. ویروسي جېنوم د دغو پروټینونو د ځینو پر مټ تکثیر کېږي، په داسې حال کې چې، نوې کوربه حجرې ته د ویروس ذرې د تګ پر مهال، نور پروټینونه له جېنوم څخه ساتنه کوي. ویروییدونه د پاتوجېنونو یوه بله ډله ده، خو یوازې له RNA څخه جوړ شوي دي، هېڅ کوم پروټین نه‌کوډ کوي او د کوربه بوټي د حجرې پوليمرایزېشن له‌لارې تکثیر کېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Jacob F, Monod J|year=1961|title=Genetic Regulatory Mechanisms in the Synthesis of Proteins|journal=Journal of Molecular Biology|volume=3|issue=3|pages=318–56|doi=10.1016/s0022-2836(61)80072-7|pmid=13718526}}</ref><ref name=":3">{{cite journal|vauthors=Gottesman S|year=2005|title=Micros for microbes: non-coding regulatory RNAs in bacteria|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2005-07_21_7/page/399|journal=Trends in Genetics|volume=21|issue=7|pages=399–404|doi=10.1016/j.tig.2005.05.008|pmid=15913835}}</ref><ref name=":2">{{cite journal|vauthors=Morris K, Mattick J|year=2014|title=The rise of regulatory RNA|journal=Nature Reviews Genetics|volume=15|issue=6|pages=423–37|doi=10.1038/nrg3722|pmid=24776770|pmc=4314111}}</ref><ref name=":0">"The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2006". ''Nobelprize.org.'' Nobel Media AB 2014. Web. 6 Aug 2018. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2006</ref> == سرچينې == o5oxg1o7eay6mxtwb5bwelf07v2uk72 0 61748 368070 280541 2026-08-10T12:13:04Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368070 wikitext text/x-wiki محاسباتي فزیک د فزیک برخې اړوند ستونزو د حل لپاره د عددي تجزیې او تحلیل مطالعه او عملي کول دي، چې د هغو لپاره د کمیت اړوند یوه نظریه موجوده ده. له تاریخي پلوه محاسباتي فزیک د علم په برخه کې د عصري کمپیوټرونو لومړۍ کارونه وه، چې اوسمهال د محاسباتي علومو اړوند یوه فرعي برخه ده. ځینې وختونه دا برخه د نظري فزیک د فرعي برخې (یا یوې څانګې) په توګه ګڼل کېږي؛ خو نور یې دا د نظري او تجربوي فزیک ترمنځ منځنۍ څانګه ګڼي - د مطالعې هغه برخه یا ساحه، چې د نظریې او ازمویښت بشپړونکې ده. == بیا کتنه == په فزیک کې بېلابېلې نظریې د ریاضیکي ماډلونو پر بنسټ د سیسټمونو د چلند په هکله ډېرې کره او دقیقې وړاندوینې وړاندې کوي. له بده مرغه تر ډېره بیا، د یوې ګټورې وړاندوینې د تولید په موخه د یو ځانګړي سیسټم لپاره د ریاضیکي ماډل حل کول ناشوني دي. د بیلګې په توګه، کله چې حل لاره یو تړلی عبارت و نه لري، یا ډېر پېچلی وي، نو په داسې حالت کې وړاندوینه کېدای شي او عددي اټکل په کې اړین وي. محاسباتي فزیک هغه موضوع ده، چې له دې عددي اټکلونو سره کار لري؛ د حل لارې اړوند اټکلونه له ساده ریاضیکي عملیاتو (الګوریتم) څخه د محدود (او معمولاً زیات) شمیر په توګه لیکل کېږي او د دې عملیاتو د ترسره کولو او یو اټکلي ځواب او اړوند تیروتنې د محاسبه کولو لپاره له کمپیوټر نه کار اخیستل کېږي. === په فزیک کې حالت === په علمي میتود کې د محاسباتو اړوند وضعیت په هکله بحث موجود دی. ځینې ​​وختونه تر ډېره دا موارد نظري فزیک ته ورته ګڼل کېږي. ځینې نور بیا د کمپیوټر سمون او مشابه کول «کمپیوتري ازمایښتونه» ګڼي؛ خو ځینې نور یې بیا د نظري او تجربوي فزیک ترمنځ منځنۍ برخه بولي، یعنې درېیمه طریقه، چې نظریه او تجربه یا ازمایښت بشپړوي. حال دا چې کمپیوټرونه په ازمایښتونو او تجربو کې د معلوماتو د اندازه کولو او ثبتولو (ذخیره کولو) لپاره کارولای شو. دا په روښانه توګه یو کمپیوټري طریقه یا تګلاره نه جوړوي.<ref name="ercolessi">[http://www.fisica.uniud.it/~ercolessi/md/md/ A molecular dynamics primer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111014856/http://www.fisica.uniud.it/~ercolessi/md/md/|date=2015-01-11}}, Furio Ercolessi, [[University of Udine]], Italy. [http://www.fisica.uniud.it/~ercolessi/md/md.pdf Article PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924013419/http://www.fisica.uniud.it/~ercolessi/md/md.pdf|date=2015-09-24}}.</ref> == د محاسباتي فزیک ننګونې == د محاسبوي فزیک اړوند ستونزو حلول، په عمومي توګه ډېر سخت او ستونزمن دي. دا د بېلابېلو (ریاضیکي) دلایلو لکه د جبري یا تحلیلي حل اړوند وړتیا نشتوالی، پېچلتیا او ګډوډۍ له امله دی: د بېلګې په توګه ان په ښکاره ډول ساده ستونزې، لکه د الکتروني موج تابع یوه محاسبه، چې په یوه قوي الکتریکي میدان یا سیمه کې د یو اتوم شاوخوا ګرځي (د ستارک اثر)، ښایي له ډېرو هلو ځلو سره د یو عملي الګوریتم ته اړتیا ولري (البته که وکولای شو چې هغه پیدا کړو)؛ نور خام یا brute-force تخنیکونه لکه ګرافیکي یا ریښه موندونکې طریقې اړینې وي. په ډیرې پرمختللې برخې کې د ریاضیاتو د ګډوډۍ نظریه هم ځینې وخت کارول کېږي (د دې ځانګړي مثال لپاره دلته یو کار ښودل شوی دی). سربېره پر دې، د بدن د ډېریو ستونزو لپاره د محاسبوي لګښت او محاسبوي پیچلتیا (او د هغو اړوند لرغوني همکارانو) په چټکۍ سره وده کوي. یو میکروسکوپیک سیسټم معمولاً له (display style 10 ^ {23}) پړاو څخه د تشکیل شویو اجزاو اړوندو ذراتو د ترتیب اندازه لري، له همدې امله یوڅه اندازه ستونزې جوړوونکې دي. د کواتاني میخانیکي ستونزو حلول عموماً د سیسټم د اندازې له نظره د اضافې ترتیب له ډلې دي او د کلاسیک N-body لپاره د N-squared نه ترتیب شوی دی. په پایله کې ډېری فزیکي سیستمونه ذاتاً په غوره حالت کې غیر خطي او په بدترینه حالت کې کړکیچن او ګډوډ دي: دا په دې معنا ده، چې په دې هکله ډاډ ترلاسه کول ستونزمن کار دی، چې عددي تېروتنې تر هغې کچې نه زیاتېږي، چې «حل لاره» په کې نه بې ګټې کېږي.<ref>{{Cite journal|last=Feynman|first=Richard P.|author-link=Richard Feynman|date=1982|title=Simulating physics with computers|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-theoretical-physics_1982-06_21_6-7/page/467|journal=International Journal of Theoretical Physics|language=en|volume=21|issue=6–7|pages=467–488|doi=10.1007/bf02650179|bibcode=1982IJTP...21..467F|s2cid=124545445|issn=0020-7748}} [https://web.archive.org/web/20170812065758/http://www.mrtc.mdh.se/~gdc/work/ARTICLES/2014/3-CiE-journal/Background/SimulatingPhysicsWithComputers.pdf Article PDF]</ref> == میتودونه او الګورېتمونه == لکه څنګه چې محاسباتي فزیک د ستونزو اړوند پراخې طبقې نه کار اخلي، په عمومي توګه د بېلابېلو ریاضیکي ستونزو ترمنځ وېشل کېږي، چې په عددي توګه یې حل کوي یا هغه میتودونه چې دا یې پلي کوي. د دوی په منځ کې، لاندې موارد په پام کې نیولای شو: * د ريښو موندنه (د بېلګې په توګه د نيوټن - رافسون ميتود په کارولو سره) * د خطي معادلاتو سیستم (د بېلګې په توګه د LU تجزیې په کارولو سره) * د عادي دیفرانسیل یا توپیرونو معادلې (د بېلګې په توګه د رانګ – کوتا میتودونو په کارولو سره) * ادغام یا یوپارچه کول (د بېلګې په توګه د رومبرګ او مونت کارلو د ادغام میتود په کارولو سره) * د جزوی دیفرانسیل یا توپیرونو معادلې (د بېلګې په توګه د محدود توپیر او ارام کولو اړوند میتودونو په کارولو سره) * د میټریکس د ځانګړې اندازې ستونزه (د بېلګې په توګه د الګوریتم په کارولو سره د جیکوبي ځانګړی ارزښت او د قوت تکرار) دا ټول میتودونه (او څو نور میتودونه) د ماډل شویو سیسټمونو د فزیکي ځانګړنو محاسبه کولو لپاره کارول کېږي. محاسباتي فزیک هم یو شمېر نظریې له محاسباتي کیمیا څخه په پور اخیستي ـ د بیلګې په توګه د کثافت اړوند فعاله نظریه چې د محاسباتي جامد حالت فزیک پوهانو په وسیله د جامداتو اړوند ځانګړنو د محاسبه کولو لپاره کارول کیږي، تر ډېره په اساسي توګه همغه نظریه ده، چې د کیمیا پوهانو په وسیله د مالیکولونو اړوند ځانګړنو د محاسبه کولو لپاره کارول کیږي. سربېره پر دې محاسباتي فزیک د ستونزو حلولو لپاره د سافتویر / هاردویر جوړښت تنظیمول په لړ کې لري. (ځکه چې ستونزې معمولاً د پروسس د اړتیا یا د حافظې د غوښتنو په لړ کې کېدای شي، ډېرې لویې وي). == وېشنې == په فزیک کې د هرې لویې اصلي برخې یا څانګې لپاره یوه اړونده محاسباتي څانګه موندلای شو: * محاسباتي میکانیک د محاسباتي دینامیکونو اړوند برخو (CFD)، د محاسباتي جامداتو میکانیک او د محاسباتي اړیکو اړوند میکانیکونو څخه جوړ دی. * محاسباتي الکترودینامیک، له فزیکي اجسامو او چاپیریال سره د الکترو مقناطیسي سیمو د تعامل ماډل کولو بهیر دی. د CFD او الکترومقناطیسي ماډل جوړولو ‎تر منځ برخه کې یوه فرعي برخه محاسباتي مګنتو هیدرو دینامیک دی. * محاسباتي کیمیا په ډېرې چټکۍ سره وده کوونکې څانګه ده، چې د کوانتمي څو جسمي ستونزې له امله رامنځته شوې ده. * د جامد محاسباتي حالت فزیک د محاسباتي فزیک یوه ډېره مهمه برخه ده، چې په مستقیمه توګه د موادو له علم سره کار لري. * احصایوي محاسباتي میکانیک داسې یوه برخه ده، چې متراکمې محاسباتي مادې پورې اړوند ده او د هغو نظریو او ماډلونو (لکه د نفوذ او سپن ماډلونو) د شبیه سازۍ یا سمولو په برخه کې کار کوي، چې له دې پرته یې حلول ستونزمن دي. * محاسباتي احصایوي فزیک په ډېر شدت د مونت کارلو له میتودونو څخه کار اخلي. په پراخه توګه (په ځانګړې توګه د لامل او سلولي اتوماتیک پر بنسټ د ماډل جوړونې له لارې) د ټولنیزو علومو په برخه کې د ناروغیو د خپرېدو لپاره د شبکې او ریاضیکي ماډلونو نظریه (او د خپلو تخنیکونو په کارولو سره وړتیا پیدا کوي) هم ورته پاملرنه کوي. (په تېره بیا د SIR ماډل) او په ځنګلونو کې د اورلګېدنې خپرېدل. ‎ * عددي نسبیت، نسبتاً یوه نوې ساحه ده، چې د ځانګړي نسبیت او عام نسبیت اړوند ساحوي معادلو لپاره د عددي حل لارو موندلو ته لېوالتیا لري. * د محاسباتي ذراتو فزیک د ذراتو فزیک په وسیله رامنځته شویو ستونزو اړوند وي. * محاسباتي نجومي فزیک دا تخنیکونه او میتودونه د نجومي فزیک اړوند ستونزو او پیښو په برخه کې کارول کېږي. * محاسباتي بایو فزیک په خپله د بایو فزیک او محاسباتي بیولوژۍ یوه څانګه ده، چې د لویو پیچلو بیولوژیکي ستونزو لپاره د کمپیوټري علومو او فزیک برخې اړوند میتودونه کاروي. == د کارولو موارد == د محاسباتي فزیک اړوند ستونزو پراخې طبقې په پام کې نیولو سره، ټولې یې د فزیک په بېلابېلو برخو کې د عصري څېړنو ضروري برخه ده، د بېلګې په توګه د سرعت فزیک، نجومي فزیک، د نسبیت عمومي نظریه (د عددي نسبیت له لارې)، د مایعاتو میخانیک (د محاسباتي مایعاتو دینامیک)، د شبکې د برخې نظریه / د شبکې د اندازې نظریه (په ځانګړې توګه د شبکې د کمیت کرومودینامیک)، د پلازما فزیک (د پلازما ماډلینګ وګورئ)، د فزیکي سیسټمونو انډول برابرول (د بېلګې په توګه د مالیکولي دینامیک په کارولو سره)، د اتومي انجینیرۍ کمپیوټري کوډونه، د پروټین د جوړښت وړاندوینه، د تودوخې او هوا وړاندوینه، د جامد حالت متراکم فزیک، د مادې فزیک، د سرعت د فوق العاده اغېز فزیک او داسې نور... د بېلګې په توګه د جامد محاسباتي حالت فزیک د کثافت له فعاله نظريې نه د جامداتو اړوند ځانګړنو د محاسبې لپاره کار اخلي، یوه داسې طریقه چې د کیمیا پوهانو په وسیله د مالیکولونو د مطالعې لپاره کارول کېږي. د جامد حالت فزیک په برخه کې نور د خوښې وړ کمیتونه لکه د الکترونیکي بانډ جوړښت، مقناطیسي ځانګړنې او د چارج اړوند کثافت په دې میتود او څو نورو میتودونو د Luttinger-Kohn/k.p میتود او ab-initio میتودونو په وسیله محاسبه کولای شو. == سرچينې == o31khgqz4m01068lqz6ij0493dvxehq 0 61757 368165 306998 2026-08-10T14:39:33Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368165 wikitext text/x-wiki د روسیې تاریخ له ۱۹۹۱ نه تر دې مهاله د ۱۹۹۱ په ډسمبر کې د [[شوروي اتحاد]] له ړنګېدو سره پیل شو. د روسیې فدراتیف سوسیالیست جمهوریت په شوروي اتحاد کې ترټولو لوی جمهوریت و؛ خو تر ۱۹۹۰ ز کال پورې یې د پام وړ خپلواکي نه درلوده. د روسیې فدراتیف سوسیالیست جمهوریت له هغو پنځلسو جمهوریتونو نه تر ټولو لوی و، چې شوروي اتحاد رامنځته کړي و او د شوروي ۶۰٪ کورنی ناخالص تولید او له ۵۰٪ نه ډېر نفوس یې جوړاوه. روسانو هم د شوروي پوځ او کمونیست ګوند واکمني کوله. په دې توګه د روسیې فدراسیون په ډیپلوماټیکو چارو کې د شوروي اتحاد د ځای ناستي دولت په توګه په پراخه کچه منل شوی و او د ملګرو ملتونو امنیت شورا کې یې د شوروي اتحاد دایمي غړیتوب او ویټو په غاړه واخیسته ( [[روسیه]] او ملګري ملتونه وګورئ). د شوروي اتحاد د سوسیالیستي جمهوریتونو له منحل کېدو مخکې بوریسیلسین د روسیې په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره په مستقیمو ولسمشریزو ټاکنو کې د ۱۹۹۱ز کال د جون په میاشت کې د روسیې ولسمشر وټاکل شو. دې کار دا یقیني کړه چې یلتسین به له انحلال وروسته د روسیې د ځای ناستي دولت سیاسي مشر وي. دا وضعیت د هغې سیاسي ګډوډۍ په پایله کې رامنځته شو کله چې د شوروي او روسیې مشرتابه د کنټرول لپاره مبارزه کوله، تر څو د ۱۹۹۱ ز کال د اګسټ په میاشت کې د یوې کودتا په تر سره کېدو سره پای ته ورسېد، چې شوروي پوځ د میخایل ګورباچوف د نسکورولو هڅه وکړه. که څه هم کودتا په پای کې ودرول شوه، دې وضعیت په شوروي اتحاد کې د بې ثباتۍ په زیاتېدو کې مرسته وکړه. څرنګه چې د شوروي اتحاد سوسیالیستي جمهوریتونه د ۱۹۹۱ ز کال د اکتوبر تر میاشت پورې د سقوط په درشل کې و، یلسین اعلان وکړ، چې روسیه به بنسټیز اصلاحات رامنځته کړي، له هغې ډلې د پولېنډ د «بیګ بینګ» د کرښو په امتداد کې بازار محوره اصلاحاتو ته به دوام ورکړي، چې د «درماني شاک» په نوم هم یادیده. په ۱۹۹۹ز کال کې د یلسین له استعفا وروسته، د روسیې سیاست له هغه وخت راهیسې د ولادیمیر پوتین په واک کې دی، چې یا یې د ولسمشر یا لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړې ده. که څه هم د روسیې اقتصاد د پوتین په مشرۍ د یلسین د مشرۍ له نسبي اقتصادي ګډوډۍ وروسته د پام وړ وده کړې، پوتین هم په پراخه کچه د فساد، استبدادي مشرتابه او د بشري حقونو په پراخو سرغړونو تورن دی. د روسیې وسله وال ځواکونه د ۱۹۹۲ ز کال د پخواني شوروي له منحل کېدو یو کال را وروسته د بشپړې ګډوډۍ په حال کې وو. د چیچنیا د ۱۹۹۴ ز کال جګړې په لړ کې د دې پوځ نااغېزمنتیا خورا زیاته روښانه شوه؛ خو په منځمهاله توګه دې د نړیوال امنیت او وسلو کنټرول لپاره ځینې مهمې عملي ننګونې رامنځته کړې. د روسیې تر مشرتابه لاندې د لیزبون پروتوکول ډاډ ترلاسه کړ، چې د پخواني شوروي جمهوریتونه به له اټومي وسلو ځان بې وسلې کوي. دا ښايي د قزاقستان لپاره خورا مهم و، چا چې د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته د نړۍ د اټومي وسلو د پام وړ برخې کوربه توب کاوه. په هر حال، پخواني شوروي جمهوریتونه وتوانېدل چې په نورو نظامي برخو کې نړیواله همکارۍ وساتي، لکه د راکېټ او فضا د زیربېنا په برخه کې او د BaikonurCosmodrome لپاره د ګډ مسؤلیت رامنځته کول.<ref>{{Cite news|url=http://www.eurasianet.org/node/66967|title=Why Did Kazakhstan Give Up Its Nukes?|last=Kucera|first=Joshua|date=2013-05-15|newspaper=EurasiaNet|access-date=2016-06-23}}</ref> == اصلاحات == === «درماني شاک» === د وارسا تړون، CoMEcon او نورو تړونونوپه له منځه تلو سره چې د شوروي اتحاد جمهورتیونو ته د اقماري هېوادونو د اتصال په خدمت کې و، د نړۍ د ترټولو لوی د دولت تر کنټرول لاندې اقتصاد اړول په یوه بازار محوره اقتصاد باندې پرته له دې چې ټاکل شویو تګلارو ته پاملرنه وشي، په حقیقت کې ډېر ستونزمن کار و. د دې لېږد لپاره د (۱) لیبرالیزیشن، (۲) ثبات او (۳) خصوصي کولو تګلارې غوره شوې وې. دا تګلارې په واشنګټن کې د پیسو نړیوال صندوق (IMF)، نړیوال بانک او د خزانې د وزارت د هوکړې له مخې وي. د ۱۹۹۲ ز کال د جنورۍ په دویمه یلتسین د لومړي وزیر په توګه د یوه فرمان له لارې د اقتصادي اصلاحاتو ډېرې پراخې برخې نافذې کړې، چې په دې توګه یې د روسیې د ستر شوروي اتحاد او د روسیې د خلکو د مرستیالانو کانګرس مخه ونیوله، چې د ۱۹۹۰ ز کال د مارچ په میاشت کې د شوروي اتحاد له انحلال مخکې ټاکل شوي وو. په داسې حال کې چې دې کار یلسین له شوروي مرستیالانو سره د معاملې او شخړو له امکاناتو وژغوره، دې کار د هېواد لپاره د سم عمل په اړه هر ډول معنا لرونکې خبرې هم له منځه یوړې. د لېبرایزېشن او ثبات پروګرامونه د یلسین د لومړي وزیر د مرستیال یګورګیدر له خوا طراحي شوې وي، کوم چې یو لیبرال اقتصاد پوه و چې د بنسټیزو اصلاحاتو لېوالتیا یې لرله او په پراخه توګه د «درماني شاک» د مدافع په توګه پېژندل شوی و. درماني شاک په اصل کې په بولیویا کې د مشهور اقتصاد پوه جیفري ساکس له خوا په ۱۹۸۰ ز کال کې له انفلاسیون سره د مبارزې لپاره کارول شوې وه. په بولیویا کې د ځینو لویو بریالیتوبونو په ترلاسه کولو سره درماني شاک د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته [[پولنډ]] او لږ وروسته روسیې ته وارده شوه. <ref>{{cite journal|last=Sachs|first=Jeffrey|date=1987|title=The Bolivian Hyperinflation and Stabilization|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1987-05_77_2/page/279|journal=American Economic Review|volume=77|issue=2|pages=279–283|jstor=1805464}}</ref> === د اساسي قانون کړکېچ === د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته په شوروي روسیه کې د واک د مرکز او د اقتصادي اصلاحاتو د نوعیت لپاره مبارزه د ۱۹۹۳ ز کال په مني کې په سیاسي کړکېچ او وینو تویولو پای ته ورسېده. یلسین چې د بنسټپال خصوصي کولو کورس یې وړاندې کړ، د شوروي له خوا یې مخالفت وشو. د ولسمشر دا فرمان له مخالفت سره مخامخ شو او د استیضاح ګواښ یې وکړ، هغه د سپټمبر په ۲۱مه له اوسني اساسي قانون سره په ټکر کې پارلمان «منحل» کړ او د نویو ټاکنو او د نوي اساسي قانون په اړه یې د ټولپوښتنې امر وکړ. پارلمان بیا د سپتمبر په ۲۲مه نېټه یلتسین معزول اعلان کړ او الکساندر روتسکوی یې سرپرست ولسمشر وټاکه. تاوتریخوالی په چټکۍ سره رامنځته شو او د اکتوبر له ۲مې د اکتوبر تر۳مې پورې د سړکونو له لاریونونو وروسته معاملې سر ته ورسېدې. یلتسین ځانګړو ځواوکونو یلیټ پوځې واحدونو ته امر وکړ، څود پارلمان  پر ودانۍ برید وکړي، چې«سپینه ماڼۍ» ورته ویل کېده. د پارلمان مدافعینو د وړو وسلو د ډزو پر وړاندې ځانونونه د ټانکونو مخې ته وغورځول. روتسکوی، روسلان خاسبولاتوف او نور پارلماني ملاتړي تسلیم شوو، سمدستي ونیول شوو او زنداني شوو. رسمي شمېره ښيي چې (د ولسمشر په خوا کې د ډېرو وژل شویو او ټپي شویو کسانو په شمول) ۱۴۷ کسان وژل شوي او۴۳۷ ټپیان شوي.<ref>Москва. Осень-93: Хроника противостояния. М., 1995. С. 530—533</ref> په دې توګه له شوروي وروسته د روسیې په سیاست کې انتقالي دوره پای ته ورسېده. نوی اساسي قانون د ۱۹۹۳ز کال د ډسمبر په میاشت کې د ټولپوښتنې له لارې تصویب شو او په روسیه کې یو قوي صدارتي نظام رامنځته شو. بنسټیز خصوصي کول مخ په وړاندې لاړل. که څه هم پخواني پارلماني مشران د ۱۹۹۴ز کال د فبرورۍ په ۲۶مه له محاکمې پرته خوشې شول؛ خو له دې وروسته یې په سیاست کې ښکاره رول نه درلود. که څه هم په پای کې به یې له اجراییه ځواک سره شخړې بیا پیل کېدي، خو د روسیې رامنځته شوي پارلمان خورا محدود واکونه درلودل. ''(په ۱۹۹۳ ز کال کې د تصویب شوي اساسي قانون په اړه د جزیاتو لپاره د روسیې اساسي قانون او حکومتي جوړښت وګورئ.)'' === د چیچنیا لومړۍ جګړه === په۱۹۹۴ ز کال کې یلتسین د چیچنیا جنوبي سیمې ته ۴۰۰۰۰ سرتېري ولېږل، څو له روسیې نه د جلا کېدو مخه ونیسي. د مسکو په سویل کې په ۱۰۰۰میله (۱۶۰۰ کیلومتره) واټن کې پروت چیچنیا، چې ډېریو مسلمانو چیچنیایانو له پېړیو راهیسې د روسانو په دفاع یې ویاړ کاوه. د چیچنیا ملتپال ولسمشر جوهر دودایف د روسیې له فدراسیون نه د خپل جمهوریت د ایستلو لپاره اړ شو او په ۱۹۹۱ز کال کې یې د چیچنیا خپلواکي اعلان کړه، روسیه په چټکۍ سره د ویتنام په جګړه کې د امریکا په څېر په یوه کنده کې ډوبه شوه. کله چې روسانو د ۱۹۹۵ ز کال د جنورۍ په لومړیو اونیو کې د چیچنیا پر پلازمینې ګروزني برید وکړ، په بند ښار کې د څو اونیو په اوږدو کې د هوايي بریدونو او توپچي ډزو له امله شاوخوا ۲۵۰۰۰ ملکي وګړي ووژل شوو. د توپچي او هوايي بریدونو پراخه کارونه د روسیې د کمپاین اصلي ستراتیژي پاتې شوه. ان د چیچنیا ځواکونو په زرګونو روسي یرغمل ونیول، په داسې حال کې چې بې حوصلې او بې وسه روسي سرتېرو ته یې سپکاوی او زیانونه واړول. روسي پوځیانو د کال تر پایه د چیچنیا پلازمینه ګروزني و نه نیوله. == سرچينې == lu7k8bkbigb1zz82byqda8y5yxr4ihk 0 61761 368127 355732 2026-08-10T13:40:03Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368127 wikitext text/x-wiki د جیورجین دوره د انګلستان په تاریخ کې له ۱۷۱۴ز کال نه تر ۱۸۳۰ –۱۸۳۷ز کال پورې یوه دوره ده، چې د هانوفر، لومړي جورج، دویم جورج، درېیم جورج او څلورم جورج پاچاهانو په نوم نومول شوې ده. د جیورجین د دورې تعریف زیاتره وخت د څلورم ویلیام نسبتاً لنډې مودې واکمنۍ پورې اړوند بلل کېږي، چې په ۱۸۳۷ز کال کې د هغه له مړینې سره پای ته ورسېده. فرعي دوره چې د سلطنت یا شاهي دوره ده، د نایب په توګه د څلورم جورج پر تخت کېناستلو سره پیلېږي، چې د خپل پلار یعنې درېیم جورج د ناروغۍ په دوره کې د ولز د شهزاده په توګه پر تخت کېناست. د ویکټوریا دورې ته تګ په دین، ټولنیزو ارزښتونو او هنرونو کې له عقل پالنې نه د رومانتیزم او تصوف په لور د بدلون پر مټ ښودل کېږي.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/George-III|title=George III King of Great Britain|author=John Steven Watson|website=Britannica}}</ref> د جیورجین اصطلاح په عمومي توګه د ټولنیز او سیاسي تاریخ او معمارۍ په برخو کې کارول کېږي. د اګوستایي ادبياتو اصطلاح تر ډېره د ۱۷۰۰ ـ ۱۷۴۰ز کلونو په دوره کې د اګوستایي ډرامې، اګوستایي شعر او اګوستایي نثر لپاره کارول کېږي. د اګستان اصطلاح د لرغوني روم جمهوریت نه د لاتیني ادبیاتو نفوذ او اغېز ته اشاره کوي.<ref>Roger D. Lund, ''Ridicule, Religion and the Politics of Wit in Augustan England'' (Ashgate, 2013), ch. 1.</ref> د جیورجین دوره، دا اصطلاح د شلمې پېړۍ د دوو بریتانیوي پاچاهانو، یعنې پینځم جورج او شپږم جورج دورې ته نه ویل کېږي، بلکې دا دورې په ساده ډول د جیورجین په نامه یادېږي. <ref>{{cite web|url=https://www.dictionary.com/browse/georgian|title=Georgian Definition & Meaning|publisher=Dictionary.com|date=|accessdate=2022-05-13}}</ref> == هنرونه == د جیورجین ټولنه او بوختیاوې یې په ښه توګه د یو شمېر لیکوالانو لکه دینیل دیفو، جوناتن سویفت، سمویل ریچاردسن، هنري فیلدینګ، لارنس سترن، میري شیلي او جین استین په ناولونو کې انځور شوې دي؛ چې د رابرت ادام، جان نیش او جیمز و‎ایت او د هغو اړوندو ځانګړنو لکه د ګوتیک بیا را ژوندي کولو ځانګړي سبک څرګندېدو په وسیله روښانه شوي، چې د ودانۍ د طرحه کولو اړوندې طلایي دورې پورې اړوندېږي. د هنرونو وده د رومانتیکو شاعرانو او په تېره بیا د سامویل تیلور کولریج، ویلیم وردزورت، پرسي بیس شیلي، ویلیم بلیک، جان کیټس، لارد بایرن او رابرت برنز پرمهال په ډېره روښانه توګه وښودل شوه. د دوی کارونو د شعر نوې دورې ته لار هواره کړه، چې د روښانه او رنګارنګې ژبې ځانګړتیا ښيي او د لوړې کچې نظریات او موضوعات خپاره او تداعي کوي.<ref>Aleksandr Georgievich, and David Minaevich Gamezardashvili Baramidze, ''Georgian literature'' (The Minerva Group, 2001).</ref> د توماس گینزبورو، سر جاشوا رینولدز، جې، ام، دبلیو ترنر او جان کنستیبل نقاشۍ او انځورونه د جیورجین د دورې بدلېدونکې نړۍ ښيي، لکه د منظرو د نقاشانو کار. د جیورجین د ځانګړې معمارۍ ښې او څرګندې بېلګې د ادینبورګ نوی ښارګوټی، د جیورجین دوبلین، په نیوکاسل اپون تاین کې د ګرینګر ښار، د لیورپول د جیورجین سیمه او د برسټول او باث ډېر نورې برخې دي. د جان فیلد، هېندل، هایدن، کلیمنټي، جوهان کریستین باخ، ویلیم بویس، موتزارت، بیتوون او مېندلسون موسیقي په هغه وخت کې د انګلستان ډېره نامتو موسیقي وه. == ټولنیز بدلون == د صنعتي انقلاب له پیل سره، چې د طبقاتي وېش د شدت بهیر او دغه راز د سیالۍ لرونکو سیاسي احزابو لکه ویګیانو او تور‌یانو د راڅرګندېدو بهیر پیل شو، دا مهال په انګلستان کې د لوی ټولنیز بدلون وخت و. په کلیوالو سیمو کې کرنیز انقلاب د خلکو په خوځښت کې د لوبو بدلونونو، د کوچنیو ټولنو د کمښت، د ښارونو د ودې او د ټرانسپورت د یو متحد سیسټم د پیلامې لامل شو، خو په دې توګه د ښارونو او کلیوالو سیمو په کمېدو سره نور فرعي کلي او د کارونو کمښت او نشتوالی رامنځته شو، چې د دې هرڅه له امله کاناډا، د شمالي امریکا اړوند مستعمرو (چې په دې دوره کې په متحده ایالاتو بدل شول) او د بریتانیا سترواکۍ نورو برخو ته کډوالي زیاته شوه. === انجیل دین او ټولنیز اصلاحات === د انګلستان د کلیسا دننه او بهر د انجیل خوځښت د ۱۸مې پېړۍ په وروستیو او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې قدرت ترلاسه کړ. دغه خوځښت د دودیز دیني حساسیت ننګونه وکړه، چې د لوړې طبقې لپاره د عزت او ویاړ په توګه او د نورو ټولو لپاره په مناسب چلند سره په سمه او وفاداره توګه د مناسکو پر ترسره کولو ټینګار کاوه. جان ویسلي (۱۷۰۳ – ۱۷۹۱ز کلونه) او د هغه پیروانو د بیا ژوندي کوونکي دین تبلیغ کاوه او هڅه یې کوله چې خلک د مقدس کتاب لوستلو، منظمې دعا کولو او په تېره بیا د بیا را ژوندي کولو تجربې له لارې له مسیح سره په شخصي اړیکه بدله کړي. ویسلي پخپله ۵۲۰۰۰ ځلې تبلیغ وکړ او له نارینه او ښځینه وو یې وغوښتل، چې «وخت جبران کړئ» او خپل روح وژغورئ. ویسلي تل د انګلستان په کلیسا کې کار او فعالیت کاوه، خو ‎د هغه په ​​​مړینې سره د هغه پیروانو له دې کلیسا نه بهر ځینې بنسټونه جوړ کړل، چې د میتودیست په کلیسا بدل شول. د ناهمغږه دودیزو کلیساوو ترڅنګ پریسبیتریان، جماعت پال، باپتیستان،  یونیتاریان او کویکران ولاړ و. په دې توګه ناهمغږې کلیساوې د بیا ژوندي کولو تر اغېز لاندې راغلې.<ref>Anthony Armstrong, ''The Church of England: the Methodists and society, 1700–1850'' (1973).</ref><ref>Asa Briggs, ''The age of improvement, 1783–1867'' (1959), pp. 66–73.</ref> د انګلستان کلیسا واکمنه پاتې شوه، خو یوه مخ پر ودې او بیا ژغورونکې انجیلي ډله یې درلوده، چې د «ټیټې کلیسا» په نامه وه. په مشرانو کې ویلیم ولبرفورس او هانا مور شامل وو، چې د کلفام فرقې له لارې لوړې طبقې ته ورسېد. دا مشران یې د سیاسي اصلاحاتو په لټه کې نه و، بلکې د سیاسي اقدام له لارې د ځانونو د ژغورنې په موخه د غلامانو په ازادولو، د جنګ د ختمولو، له ماشومانو او حیواناتو سره د ظلم پای ته رسولو، د قمار بندولو او د سبت په ورځ له فضیلت نه ډډه کولو په برخه کې د یو فرصت په لټه کې وو. دوی به هره ورځ انجیل لوسته، ټولې ارواوې د خدای په وړاندې برابرې وې، خو ټول بدنونه نه وو؛ نو ځکه انجیلیانو د [[انګلیسي]] ټولنې د درجه بندي اړوند جوړښت نه ننګاوه. لکه څنګه چې آر. جې موریس په ۱۹۸۳ز کال کې خپله مقاله «داوطلبانه ټولنې او د بریتانیا ښاري اشرافیان ۱۷۸۰ – ۱۸۵۰ز کلونه» کې یادونه وکړه «انګلستان د اتلسمې پېړۍ په منځنیو وختونو کې یوه باثباته ټولنه وه، یعنې هغو کسانو چې مادي او ایډیالوژیکي ځواک درلود، ټولو یې د دې توان درلود، چې په اغېزمنه او ګټوره توګه د قدرت دفاع وکړي»، خو «له ۱۷۸۰ز کال نه وروسته په شلو کلونو کې د بریتانیایي ټولنې دا جوړښت مات شو»، له همدې امله لکه څنګه چې نامتو تاریخ لیکونکې لیزا وود د «د نظم او انضباط طریقې: ښځې، محافظه کاري او د فرانسې له انقلاب وروسته رومان» په نامه خپل کتاب کې د نظم د طریقې په هکله استدلال کړی، انګلستان کې د انجیل دین د واکمنې طبقې د ټولنیز کنټرول د یوې وسیلې په توګه کاراوه او ټولې هغه نارضایتۍ یې خنثی کولې، چې په [[فرانسه]] کې یې انقلاب پیل کړی و. بیا هم دې هر څه د جنسیت او طبقاتي درجه بندي اړوندو برخو د ننګونې لپاره په خپل ځان کې تخمونه لرل.<ref>John Rule, ''Albion's People: English Society 1714–1815'' (1992), ch. 2–6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Morris|first=R. J.|date=March 1983|title=Voluntary Societies and British Urban Elites, 1780-1850: An Analysis|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1983-03_26_1/page/99|journal=The Historical Journal|volume=26|issue=1|page=99|doi=10.1017/S0018246X00019610}}</ref><ref>{{Cite book|title=Modes of Discipline: Women, Conservatism, and the Novel after the French Revolution|last=Wood|first=Lisa|publisher=Bucknell University Press|year=2003|location=Lewisburg, PA|pages=42–44}}</ref> == سترواکي == د جیورجین دوره د یوې دوامداره جګړې شاهده وه او دغه راز د فرانسې هېواد په کې اصلي دښمن و. اصلي برخې یې د اووه کلنې جګړې په ګډون نورې جګړې دي، چې په امریکا کې د فرانسې او هند جګړه (۱۷۵۶ ـ ۱۷۶۳ز کلونو)، د امریکا انقلابي جګړه (۱۷۷۵ ـ ۱۸۸۳ز کلونه)، د فرانسې د انقلاب جګړې (۱۷۹۲ – ۱۸۰۲ز کلونه)، په ۱۷۹۸ز کال کې د ایرلنډیانو بغاوت او د ناپلیون جګړې (۱۸۰۳ – ۱۸۱۵ز کلونه) په توګه پېژندل کېږي. انګلستان په زیاتره جګړو کې بریالی شو. د امریکا د انقلاب له جګړې پرته، چې په هغې جګړه کې د متحده ایالاتو، فرانسې، هسپانیا او هالنډ هېوادونو ترکیبي وزن په انګلستان غالب شو، چې انګلستان له متحدینو پرته یوازې ولاړ و.<ref>Jeremy Black, ''Crisis of Empire: Britain and America in the Eighteenth Century'' (2010).</ref> د ۱۳ امریکایي مستعمرو له لاسه ورکول یو ملي ناورین و. کورنیو او بهرنیو مبصرینو د یو لوی ځواک په توګه د انګلستان د ختمېدو اټکل وکړ. په [[اروپا]] کې له د فرانسې سره جګړې نږدې د یوې پېړۍ څلورمې برخې ۱۷۹۳ ـ ۱۸۱۵ز کال پورې دوام وکړ. بریتانیې د خپل غوره مالي سیسټم په کارولو سره د نظام له پیاده ځواکونو سره د مرستې لپاره یو ائتلاف جوړ کړ او د سمندرونو کنټرول لپاره یې خپل سمندري ځواک جوړ کړ. د ترافالګر په جګړه (۱۸۰۵ز) او دغه راز د واترلو په جګړه (۱۸۱۵ز) کې د ادمیرل لارد نیلسن او دیوک آف ویلینګتن په مشرۍ سره پر ناپلیون بریا یو ډول د بریالیتوب احساس او سیاسي غبرګون له ځانه سره درلود. <ref>Eliga H. Gould, "American independence and Britain's counter-revolution", ''Past & Present'' (1997) #154 pp. 107–41.</ref> == سرچينې == 9reusa4v9ugchg6jb4dt05xv3tycvam 0 61844 368152 367078 2026-08-10T14:10:43Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368152 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0em;"> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" |- {{ليکدود}} اشاروي ژبې (چې د نښو د ژبو په توګه هم پېژندل کېږي) هغه ژبې دي چې د معنی د انتقال په موخه له بصري – لاسي لارو چارو ګټنه کوي. اشاروي ژبې له غیر لاسي عناصرو سره د لاسي بیان په ترکیب کارول کېږي. اشاروي ژبې هغه بشپړې طبیعي ژبې دي چې ځانګړی ګرامر او کلمات لري. اشاروي ژبې نړیوالې نه دي او معمولا په متقابله توګه د درک وړ نه دي؛ په داسې حال کې چې د مختلفو اشاروي ژبو ترمنځ یو لړ ورته والي شتون لري. <ref name="SLM">Sandler, Wendy; & Lillo-Martin, Diane. (2006). Sign Language and Linguistic Universals. Cambridge: Cambridge University Press.</ref><ref>{{cite web|title=What is Sign Language?|url=https://www.linguisticsociety.org/content/what-sign-language|access-date=10 March 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213195125/https://www.linguisticsociety.org/content/what-sign-language|archive-date=13 February 2018}}</ref> ژب پوهان دواړه کلامي او اشاروي ارتباطات د ژبې له طبیعي ډولونو بولي، په دې معنی چې دواړه ډوله د اوږد مهاله او انتزاعي بهیر په ترڅ کې رامنځته شوي او د وخت په اوږدو کې یې له کره پلان لرلو پرته وده کړې. اشاروي ژبه نه باید د بدن له ژبې سره چې د غیرکلامي ارتباط ډول دی یو شان و انګېرل شي. <ref>E.g.: Irit Meir, Wendy Sandler, Carol Padden, and Mark Aronoff (2010): Emerging Sign Languages. In: Marc Marschark and Patricia Elizabeth Spencer (eds.): The Oxford Handbook of Deaf Studies, Language, and Education, Vol. 2, pp. 267-280.</ref> هر چېرې چې د کڼو ټولنې شتون لري، اشاروي ژبې د ارتباطي وسیلې په توګه پراختیا موندلې او د کڼو د سیمه يیز کلتور هسته یې جوړه کړې ده. په داسې حال کې چې اشارې تر ډېره د کڼو او یا هم د هغو کسانو له خوا چې په سمه توګه نه اوري کارول کېږي؛ خو هغه کسان چې اورېدلی شي هم له هغو ګټنه کوي، لکه (تقویتي او ځای نیونکی ارتباط) هغه کسان چې نه شي کولاي په فزیکي توګه خبرې وکړي، هغه کسان چې د یو شمېر ستونزو یا شرایطو له امله له ویل کېدونې ژبې سره ستونزه لري یا هغه چې د کورنۍ غړي یې کاڼه دي لکه اولادونه یې او یا هم کاڼه شوي لویان. په ټوله نړۍ کې د اشاروي ژبو کره شمېر نه دی مالوم. په عموم ډول هر هېواد خپله اصلي اشاروي ژبه لري او یو شمېر نور هم له یوې زیاتې اشاروي ژبې لري. د ''Ethnologue'' د ۲۰۲۱ زکال په نسخه کې د ۱۵۰ اشاروي ژبو نوملړ راغلی، په داسې حال کې چې د اشاروي ژبو د جوړښتونو SIGN-HUB اطلس بیا د ۲۰۰ اشاروي ژبو نوملړ راوړی او څرګندوي چې له دغو زیاتې اشاروي ژبې شتون لري چې تر اوسه مستند شوې یا کشف شوې نه دي. له ۲۰۲۱ زکال راهیسې هندي اشاروي ژبه په نړۍ کې تر ټولو ډېره کارېدونکې اشاروي ژبه ده چې  Ethnologue هغې ته د نړۍ د ۱۵۱ ډېرو ویونکو ژبو په نوملړ کې ځای ورکړی. <ref>{{citation|contribution=Sign language|title=Ethnologue: Languages of the World|year=2021|edition=24th|publisher=SIL International|access-date=2021-05-15|editor1-last=Eberhard|editor1-first=David M.|editor2-last=Simons|editor2-first=Gary F.|editor3-last=Fennig|editor3-first=Charles D.|url=https://www.ethnologue.com/subgroups/sign-language}}</ref><ref>{{citation|title=Atlas of Sign Language Structures|year=2021|publisher=SIGN-HUB|access-date=2021-01-13|editor1-last=Hosemann|editor1-first=Jana|editor2-last=Steinbach|editor2-first=Markus|url=https://www.sign-hub.eu/atlas|تاريخ الأرشيف=2021-04-13|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210413222932/https://www.sign-hub.eu/atlas|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-04-13|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210413222932/https://www.sign-hub.eu/atlas|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210413222932/https://www.sign-hub.eu/atlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413222932/https://www.sign-hub.eu/atlas}}</ref><ref>[https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200 What are the top 200 most spoken languages?], [[Ethnologue]]</ref> یو شمېر اشاروي ژبې په رسمیت هم پېژندل شوې دي. <ref>Wheatley, Mark & Annika Pabsch (2012). ''Sign Language Legislation in the European Union – Edition II''. European Union of the Deaf.</ref> ژب پوهان، طبیعي اشاروي ژبه له یو شمېر هغو نورو سیسټمونو څخه جلا بولي چې له وړاندې جوړ شوي او یا هم له هغو سرچینه اخلي، لکه د ویل کېدونکې ژبې لپاره اختراع شوي لاسي کوډنه، کورنۍ نښانې، «د ماشونې نښانې» او هغه نښې نښانې چې له غیر انساني مخکښانو څخه زده شوې دي. == تاریخچه == د کڼو کسانو ټولګو د تاریخ په اوږدو کې له اشاروي ژبې ګټنه کړې. د اشاروي ژبې څخه د ګټنې یو له لومړیو مکتوبو اسنادو څخه چې له میلاد وړاندې پنځمې پېړۍ ته اړوندیېږي د افلاطون په کراتیلوس کتاب کې راغلی؛ چېرې چې سقراط وايي: «که چېرې موږ غږ او ژبه نه لرلاي او غوښتل مو چې یو بل ته څه ووایو، آیا دا کار مو نه کاوه چې د خپلو لاسونو، سر او د وجود د نورو غړو په ښورولو نښې رامنځته کړو، هماغه ډول چې اوس مهال یې ګونګیان کوي؟»<ref name="bauman20082">{{cite book|first=Dirksen|last=Bauman|year=2008|title=Open your eyes: Deaf studies talking|url=https://archive.org/details/openyoureyesdeaf0000deaf|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-4619-7}}</ref> تر ۱۹ مې پېړۍ پورې ډېری هغه څه چې د تاریخي اشاروي ژبې په اړه پېژندل شوي لاسي الفبا (د ګوتو د املا سیسټم) ته محدود کېږي چې د ویل کېدونې ژبې د کلماتو د انتقال د اسانتیا په موخه د ژبې د مستند کولو پر ځای د اشاروي ژبې په اډانه کې اختراع شوي. ویل کېږي چې پدرو پونس دلئون (۱۵۲۰- ۱۵۸۴ زکال) لومړنۍ لاسي الفبا ته پراختیا ورکړې. <ref name="Nielsen 2012">{{Cite book|last=Nielsen|first=Kim|url=https://archive.org/details/disabilityhistor0000niel|title=A Disability History of the United States|publisher=Beacon Press|year=2012|isbn=978-080702204-7|location=Boston, Massachusetts|pages=|author-link=Kim E. Nielsen}}</ref> په ۱۶۲۰ زکال کې خوان پابلو بونت ''Reducción de las letras y arte para enseñar a hablar a los mudos'' (د حروفو کمول او ګونګو کسانو ته د خبرو ورزده کولو د هنر) په نامه خپل اثر په مادرید کې خپور کړ. دا د اشاروي ژبې د فونیټیک لومړنۍ معاصره رساله وه چې کڼو کسانو ته په شفاهي ډول د لاسي الفبا د ور زده کولو ډول په کې وړاندې شوی و. <ref>Pablo Bonet, J. de (1620) ''Reduction de las letras y Arte para enseñar á ablar los Mudos''. Ed. Abarca de Angulo, Madrid, ejemplar facsímil accesible en la {{cite web|title=Reduction de las letras y arte para enseñar a ablar los mudos|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/reduccion-de-las-letras-y-arte-para-ensenar-a-hablar-a-los-mudos--0/html/ff9182e0-82b1-11df-acc7-002185ce6064.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004150037/http://www.cervantesvirtual.com:80/obra-visor/reduccion-de-las-letras-y-arte-para-ensenar-a-hablar-a-los-mudos--0/html/|archive-date=2021-10-04|access-date=2021-10-17|website=[[Miguel de Cervantes Virtual Library]]}}, online (Spanish) scan of book.</ref> په بریتانیا کې لاسي الفبا د ګڼ شمېر موخو لپاره کارول کېده، لکه د پټو ارتباطاتو، عمومي ویناو یا له کڼو کسانو سره د ارتباط په موخه. په ۱۶۴۸ زکال کې جان بولور د «ماسټر بابینګټون» په نامه کوڼ کس چې د لاسي الفبا په کارونه کې یې بشپړ مهارت درلود په دې توګه توصیف کړ چې «کولای شي د خپلو ګوتو په بندونو سره کار وکړي» او آن مېرمن یې کولای شي په تیاره کې د لمس کولو (tactile signing) څخه په ګټنې له هغه سره په آسانۍ خبرې کړي.<ref>John Bulwer's "Chirologia: or the natural language of the hand.", published in 1644, London, mentions that alphabets are in use by deaf people, although Bulwer presents a different system which is focused on public speaking.</ref><ref>Wilkins, John (1641). ''Mercury, the Swift and Silent Messenger''. The book is a work on cryptography, and fingerspelling was referred to as one method of "secret discoursing, by signes and gestures". Wilkins gave an example of such a system: "Let the tops of the fingers signifie the five vowels; the middle parts, the first five consonants; the bottomes of them, the five next consonants; the spaces betwixt the fingers the foure next. One finger laid on the side of the hand may signifie T. Two fingers V the consonant; Three W. The little finger crossed X. The wrist Y. The middle of the hand Z." (1641:116–117)</ref><ref>Bulwer, J. (1648) ''Philocopus, or the Deaf and Dumbe Mans Friend'', London: Humphrey and Moseley.</ref> په ۱۶۸۰ زکال کې جورج دالګارنو د ''Didascalocophus یا د کوڼ او ګونګ ښوونکي'' په نامه خپل اثر خپور کړ چې په هغو کې یې کڼو کسانو ته د زده کړو ورکولو ډول له دې ډلې «آرترولوژیک» الفبا چې په کې حروف د چپ لاس د ګوتو مختلفو بندونو او ورغوي ته په اشاره کولو وړاندې کېدل؛ ښوولی و. د یو مهال لپاره له آرترولوژي سیسټم څخه د وګړو د خبرو اورېدو په موخه ګټنه کېدله. یو شمېر نورو بیا دا څرګندوله چې د دغه میتود ریښه د اوګام لومړنۍ لاسي الفبا ته اړوندېږي.  <ref>Dalgarno, George. ''Didascalocophus, or, The deaf and dumb mans tutor''. Oxford: Halton, 1680.</ref><ref>See Wilkins (1641) above. Wilkins was aware that the systems he describes are old, and refers to Bede's account of Roman and Greek finger alphabets.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bris.ac.uk/Depts/DeafStudiesTeaching/bslsoc/Sessions/s9.htm|title=Session 9|publisher=Bris.ac.uk|date=2000-11-07|access-date=2010-09-28|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100602102335/http://www.bris.ac.uk/Depts/DeafStudiesTeaching/bslsoc/Sessions/s9.htm|archive-date=2010-06-02}}</ref><ref>{{cite journal|author=Montgomery, G.|title=The Ancient Origins of Sign Handshapes|journal=Sign Language Studies|volume=2|issue=3|year=2002|pages=322–334|doi=10.1353/sls.2002.0010|jstor=26204860|s2cid=144243540|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/26204860.pdf}}</ref> چارلس دلا فین په ۱۶۹۲ زکال کې خپل هغه کتاب خپور کړ چې په کې یې د الفبا داسې سیسټم توصیف کړی و چې په هغو کې د وجود یو غړي ته اشاره د هغو لومړي حرف ته د نغوتې کولو په معنی و (د بېلګې په توګه Brow=B) او واول یا غږ لرونکي حروفو بیا د ګوتو په څوکو کې ځای درلود. هغه دغه ډول کوډونه هم د انګلیسي او هم د لاتین لپاره تشرېح کړل. <ref>{{cite journal|last1=Moser|first1=Henry M.|last2=O'Neill|first2=John J.|last3=Oyer|first3=Herbert J.|last4=Wolfe|first4=Susan M.|last5=Abernathy|first5=Edward A.|last6=Schowe|first6=Ben M.|title=Historical Aspects of Manual Communication|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-speech-and-hearing-disorders_1960-05_25_2/page/145|journal=Journal of Speech and Hearing Disorders|volume=25|issue=2|year=1960|pages=145–151|doi=10.1044/jshd.2502.145|pmid=14424535}}</ref><ref>Hay, A. and Lee, R. (2004) ''A Pictorial History of the evolution of the British Manual Alphabet''. British Deaf History Society Publications: Middlesex</ref><ref>Charles de La Fin (1692). ''Sermo mirabilis, or, The silent language whereby one may learn ... how to impart his mind to his friend, in any language ... being a wonderful art kept secret for several ages in Padua, and now published only to the wise and prudent ...'' London, Printed for Tho. Salusbury... and sold by Randal Taylor... 1692. {{OCLC|27245872}}</ref> تر ۱۷۲۰ زکال پورې د بریتانیا لاسي الفبا لږ تر لږه د هغه اوسنۍ ډول خپل کړی و. د دغې الفبا څخه رامنځته شوي نور ډولونه په هند، اسټرالیا، نیوزلنډ، یوګانډا او سویلي افریقا کې د بریتانیا په پخوانیو مستعمراتو، همدارنګه د پخوانۍ یوګوسلاویا په جمهوریتونو او ایالتونو، په کارائیب کې په ګرانډ کیمن ټاپو، اندونیزیا، ناروې، جرمني او متحده ایالاتو کې د کڼو د ټولنو (یا لږ تر لږه د هغی په ټولګیو کې) له خوا کارول کېدل. <ref>Daniel Defoe (1720). "The Life and Adventures of Mr. Duncan Campbell"</ref> فرانسوي Charles-Michel de l'Épée په اتلسمه پېړۍ کې خپله لاسي الفبا خبره کړه چې تر نن ورځې پورې په فرانسې او شمالي امریکا کې تر ډېره بریده بې بدلونه پاتې شوې ده. په ۱۷۵۵ زکال کې Abbé de l'Épée په پاریس کې د کڼو ماشومانو لومړنی ښوونځی جوړ کړ؛ لاورنټ کلرک د هغو له پام وړ مشهورو فارغینو څخه و. کلرک له توماس هاپکینز ګالودت سره متحده ایالاتو ته لاړ او هلته یې په ۱۸۱۷ زکال د کانتیکات په هارتفورډ کې د کڼو امریکايي ښوونځی تاسیس کړه. د ګالودت زوی اډوارډ ماینر ګالودت په ۱۸۵۷ زکال کې په واشنګټن ډي سي کې د کڼو لپاره ښوونځی پرانیست چې په ۱۸۶۴ زکال کې د کڼو په ملي کالج واوښت. دغه کالج چې اوس مهال د ګالودت د پوهنتون په نامه پېژندل کېږي په نړۍ کې د کڼو کسانو لپاره د لیبرال هنرونو یوازنی پوهنتون دی. <ref>Canlas, Loida (2006). [https://web.archive.org/web/20060903131510/http://clerccenter.gallaudet.edu/Literacy/MSSDLRC/clerc/ "Laurent Clerc: Apostle to the Deaf People of the New World"]. The Laurent Clerc National Deaf Education Center, Gallaudet University.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.stuffyoushouldknow.com/podcasts/sign-language-works.htm|title=How Sign Language Works|date=2014-02-06|website=[[Stuff You Should Know]]|language=en|access-date=2019-03-26|تاريخ الأرشيف=2018-11-02|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181102153517/https://www.stuffyoushouldknow.com/podcasts/sign-language-works.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=2018-11-02|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181102153517/https://www.stuffyoushouldknow.com/podcasts/sign-language-works.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181102153517/https://www.stuffyoushouldknow.com/podcasts/sign-language-works.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20181102153517/https://www.stuffyoushouldknow.com/podcasts/sign-language-works.htm}}</ref> اشاروي ژبې په عمومي ډول د هغو ځایونو له ویل کېدونو ژبو سره چې هلته رامنځته شوې هېڅ اړیکې نه لري. د اشاروي او ویل کېدونې ژبې ترمنځ همغږیتوب ډېر پېچلی دی او له ویل کېدونې ژبې څخه ډېر مربوطه هېواد ته اړوندېږي. د بېلګې په توګه په اسټرالیا، کاناډا، نیوزلنډ، بریتانیا او متحده ایالاتو کې تر ډېره انګلیسي ژبه کارول کېږي خو امریکايي اشاروي ژبه (ASL) چې په متحده ایالاتو او کاناډا کې ترې ګټنه کېږي له فرانسوي اشاروي ژبې اخیستل شوې ده؛ په داسې حال کې چې درې نور هېوادونه بریتانیا، اسټرالیا اونیوزلنډ له خپلې اشاروي ژبې ګټنه کوي چې له ASL سره هېڅ اړیکه نه لري. ورته ډول د هسپانیا او مکسیکو اشاروي ژبه له دې سره چې هسپانوي ژبه د دواړو هېوادونو ملي ژبه ده له یو بل سره ډېر توپیر لري، همدارنګه په بولیویا کې کارېدونکې اشاروي ژبه د نورو ټولو هسپانوي ژب ویونکو هېوادونو څخه ډېر توپیر لري او د ASL پر بنسټ ده. <ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bfi|title=Ethnologue report for language code: bfi|publisher=Ethnologue.com|access-date=2012-09-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009095734/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bfi|archive-date=2012-10-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sil.org/silesr/2007/silesr2007-008.pdf|title=SIL Electronic Survey Reports: Spanish Sign Language survey|publisher=Sil.org|access-date=2012-09-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020141343/http://www.sil.org/silesr/2007/silesr2007-008.pdf|archive-date=2012-10-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sil.org/silesr/2009/silesr2009-002.pdf|title=SIL Electronic Survey Reports: Bolivia deaf community and sign language pre-survey report|publisher=Sil.org|access-date=2012-09-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915024309/http://www.sil.org/silesr/2009/silesr2009-002.pdf|archive-date=2012-09-15}}</ref><ref>[[Lucas, Ceil]], Robert Bayley and [[Clayton Valli]]. 2001. Sociolinguistic Variation in American Sign Language. Washington, DC: Gallaudet University Press.</ref><ref>Lucas, Ceil, Bayley, Robert, Clayton Valli. (2003). ''What's Your Sign for PIZZA? An Introduction to Variation in American Sign Language''. Washington, DC: Gallaudet University Press.</ref> == سرچينې == {{ليکدود ډولونه}} 9z1bbxrsv5knc9ztbkyjvtrckrjmkx7 0 61857 368126 280701 2026-08-10T13:38:54Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368126 wikitext text/x-wiki په لومړيو کلتورونو کې د پوهې تاريخ په لرغوني تاريخ کې له لومړنۍ پوهې (پروتوساينس) تر اسلامي پوهې (Islamic Science) پورې رانغاړي. په دې وختونو کې سلا يا نصيحت او پوهه له يو نسل څخه بل نسل ته په وييز يا شفاهي دود سره لېږدېدله. د ليکلو پراختيا، پوهې ته د دې وړتيا ورکړه، چې د نسلونو تر منځ په خورا سترې ژمنتيا او امانت سره زېرمه او په واسطه يې اړيکه ونيول شي. د کرنې له ودې سره يو ځای، چې د خوړو د ډېرښت لامل شو؛ د لومړنيو تمدنونو لپاره شونې شوه چې وده وکړي او خپل زيات وخت له ژوندي پاتې کېدلو پرته نورو دندو کې مصرف کړي. لکه: د پوهې د نېکمرغۍ لپاره د پوهې لټون. == لرغونی نژدې ختيځ == === بين النهرين === د بين النهرين خلکو په سومر (ننني عراق) کې له ميلاد څخه نږدې ۳۵۰۰ کالونه پخوا له خپلو لومړيو وختونو راهيسې په خورا بشپړو عددي لومړنيو معلوماتو سره د نړۍ د ځينو کتنو يا مشاهدو د ثبتولو هڅه پيل کړه. د فيثاغورث د قانون يوه مشخصه يا ټاکلې بېلګه له ميلاد څخه مخکې ۱۸ پېړۍ کې ثبت شوې وه. د بين النهرين د ميخي خط دړه يا تخته (Plimpton 322)، چې د فيثاغورث يو شمېر درې ګوني (۳، ۴، ۵) (۵، ۱۲، ۱۳) ثبتوي نېټه يې له ميلاد څخه مخکې نږدې ۱۸۰۰ ته رسېږي، مګر د فيثاغورثي نظريې يو عام مفهوم دا نه و. <ref>[[Paul Hoffman (science writer)|Paul Hoffman]], ''The man who loved only numbers: the story of [[Paul Erdős]] and the search for mathematical truth'', (New York: Hyperion), 1998, p.187. {{ISBN|0-7868-6362-5}}</ref> ستورپېژندنه هغه پوهه ده، چې ځان د کتنو ثبتولو او څېړلو ته ځانګړی کوي: د ستورو، سيارو او سپوږمۍ د حرکتونو سخت يا ټينګ يادښتونه د ليکونکو له لورې پر رامنځته شويو زرګونو خټينو دړو يا تختو باندې پاتې دي. ان نن ورځ هم د بين النهرين د پوهانو له لورې د ستورپېژندنې مشخص شوې دورې په لويديځو کالیزو کې په پراخ ډول کارول کېږي، چې لمريز يا شمسي کال، سپوږميزه يا قمری مياشت او د اونۍ اوه ورځې يې څرګندې بېلګې دي. دوی د همدې لومړنيو معلوماتو په کارولو سره د کال په دوره کې د ورځې روښنايۍ د بدلېدونکي اوږدوالي د ګڼلو (محاسبه کولو) او د سپوږمۍ او سيارو او کسوف او خسوف د څرګندېدلو يا نه څرګندېدلو د اټکل کولو په موخه حسابي مېتودونه رامنځته کړل. يوازې د يو څو ستورپېژندونکو نومونه پېژندل شوي دي. لکه: د کلداني ستورپوه او رياضيپوه کيډيني (Kiddinnu)، چې د يوناني ستورپېژندونکو د وخت يا عصر ستورپوه و. د لمريز کال لپاره د کيډينو مفهوم د نننيو کالیزو لپاره کارېدونکی دی. ستورپېژندنه او د ستورو پوهه يو له بل سره ځکه ورته ګڼل کېده، چې د پادريانو له لورې په بابل کې د همدې پوهې د لارې چارې په واسطه ثابت شوی دی. په حقيقت کې د عقلي پوهې پر لور د معاصر ميلان د څارلو او له موهوم پالنې او باور څخه لرې تګ په واسطه بين النهرين ستورپېژندنه په سرچپه ډول په هغه تمدن کې يو څه زياته د ستورپوهنې (د طالع کتنو او نښو په اصطلاحاتو کې د ستورو څېړلو) پر بنسټ شوه، چې ښايي د خاورينو دړو نامتو والی بيان کړي. هيپارخوس (Hipparchus) د ځمکې د محور برابروالي د ګڼلو يا محاسبه کولو په موخه ياد معلومات کارول. له کيډيني څخه ۱۵۰۰ کالونه وروسته الباتاني (Al-Batani) چې په نننۍ ترکيه کې وزېږېد، له راټولو شويو معلوماتو څخه ګټه واخيستله او د هيپارخوس قيمت ته يې د ځمکې د محور د برابروالي لپاره وده ورکړه. د الباتاني ارزښت، په کال کې ۵۴،۵ ارک يا دايروي ثانيې په کال کې د ۴۹،۸ دايروي يا ارک ثانيو اوسني ارزښت سره په ښه ډول پرتله کوي (د تاوېدلو يا ګردش د يوې داېرې تاوېدلو په موخه د ځمکې د محور لپاره ۲۶۰۰۰ کالونه). <blockquote>بابلي ستورپېژندنه د ستورپېژندنې اړوند ښکارندو د بشپړې رياضیکي تشرېح په ورکولو کې لومړنۍ او خورا بريالۍ هڅه وه. د تاريخپوه “A. Aaboe” له نظره د پوهنيزې يا علمي ستورپېژندنې ټول وروسته ډولونه د يوناني کلتور په نړۍ، هند، اسلام او لويديځ کې که چېرې په حقيقت کې د رښتينو پوهو کې ټولې وروستۍ هڅې نه وي؛ په پرېکنده او بنسټيزو لارو چارو کې پر بابلي ستورپېژندنه باندې تکيه کوي. <ref>{{Cite journal|title=Scientific Astronomy in Antiquity|author=A. Aaboe|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume=276|issue=1257|date=May 2, 1974|pages=21–42|jstor=74272|doi=10.1098/rsta.1974.0007|bibcode=1974RSPTA.276...21A|s2cid=122508567}}</ref></blockquote> === مصر === په لرغوني مصر کې د پام وړ پرمختګونه ستورپېژندنه، رياضيات او طب دي. د دوی هندسه د کرنيزې ځمکې د ترتيب او ملکیت ساتلو په موخه د پلټنې يا سروې کولو يوه اړينه پايله وه. يادې کرنيزې ځمکې هر کال د نيل سيند د سيلابونو له امله زيانمېدلې. د 3-4-5 ښي مثلث او نورو مهمو قواعدو د هغوی د “post and lintel” معمارۍ (په د ودانيو په جوړولو کې هغه سيستم چې له مخې يې پياوړي افقي عناصر د پياوړو عمومي عناصرو په واسطه د دواړو تر منځ د لويو تشو په درلودلو سره ساتل کېږي) په ګډون د سيده کرښې جوړښتونو د وړاندې کولو دنده تر سره کړه. مصر د زياتره لويديځې نړۍ لپاره د کيميايي څېړنې يو مرکز هم و. مصري هيروغليفونو چې د ليکني يو غږيز سيستم و، د هغې مصري غږيزې الفبا برخه کې د بنسټ په توګه خدمت کړی دی، چې وروستۍ عبراني، يوناني، لاتيني، عربي او سيريلي الفبا ترينه تر لاسه شوې وې. د الکسندريا ښار په خپل کتابتون سره مشهور و، چې د روم تر واکمنۍ لاندې د راتګ پر مهال په اور وسوځول شو او له ۶۴۲ ز کال څخه مخکې په بشپړ ډول ويجاړ و. په دې سره د لرغونو ادبياتو او پوهې يوه لويه برخه له لاسه لاړه. <ref name="Plutarch">[[Plutarch]], ''Life of Caesar'' 49.3.</ref><ref>[[Abd al-Latif al-Baghdadi (medieval writer)|Abd-el-latif]] (1203): "the library which [[Amr ibn al-A'as|'Amr ibn al-'As]] burnt with the permission of '[[Umar]]."</ref><ref>''Europe: A History'', p 139. Oxford: Oxford University Press 1996. {{ISBN|0-19-820171-0}}</ref> د اډوين سمېت (Edwin Smith) پاپيروس يو له لومړنيو طبي شته اسنادو څخه دی او ښايي هغه تر ټولو لومړنی سند وي، چې د مغز د تشرېح کولو او تحليل هڅه کوي. ياد سند ښايي د عصبي عصري پوهې د کټ مټ پيل په توګه وګڼل شي. که څه هم په داسې حال کې چې مصري طبابت ځيني ګټورې لارې چارې درلودلې، مګر له خپل ناګټورتوب او ځيني وختونه زيان رسوونکو لارو چارو څخه خالي نه و. طبي تاريخپوهان باور لري چې لرغونې مصري درمل پوهنه د بېلګې په ډول په پراخه ډول اغېزناکه نه وه. سره له دې هم مصري درمل پوهنه د ناروغۍ د درملنې لپاره د ازمايښت يا معاينې، تشخيص، درملنې او د ناروغۍ د اټکل برخې پلې کوي، چې د پوهې يا ساينس بنسټیزې ازمايښتي کړنلارې پر وړاندې پياوړې برابرۍ ښيي او د جي اي ار لويد (G. E. R. Loid) په وينا د اصولو د دې پوهې په پرمختګ کې يې د پام وړ ونډه ولوبوله. “Epers” پاپيروس هم د دوديز ازمايښت شواهد لري. <ref>Lloyd, G. E. R. "The development of empirical research", in his ''Magic, Reason and Experience: Studies in the Origin and Development of Greek Science''.</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.hom.ucalgary.ca/Dayspapers2001.pdf Microsoft Word - Proceedings-2001.doc<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407062556/http://www.hom.ucalgary.ca/Dayspapers2001.pdf|date=April 7, 2008}}</ref> د مايکل ډي پارکېنس (Michael D. Parkins) له لورې د يوې خپرې شوې څېړنې له مخې په اجابت پاپيروس (Hearst Papyrus) کې د ۲۶۰ نسخو ٪۷۲ يې معالجوي يا روغتيا بښونکي عناصر نه درلودل. د مايکل ډي پارکېنس په وينا چټله درملپوهنه لومړی په مصر کې پيل شوه او په منځنيو پېړيو کې يې دوام وکړ. ځينې تمرينونه لکه پر ټپونو باندې د غوا خوشايي يا چاپکې کېښودل، د غوږونو سوري کول او خالونه پرې وهل او د غوږ مزمن انتانات د تيتانوس په رامنځته تګ کې مهم عوامل وو. فرينک جي سنويک (Frank J. Snoek) وليکل چې مصري طب د مچ يا مچ ته ورته حشرې داغونو، د کربوړي يا شرموښکۍ وينې، د خوګ له غاښونو او نورو دې ډول درملو څخه ګټه واخېستله، چې د نوموړي په باور زيان رسوونکي وو. <ref>{{cite journal|last1=Snoek|first1=F. J.|title=The Mind Matters|journal=Diabetes Spectrum|date=1 August 2001|volume=14|issue=3|pages=116–117|doi=10.2337/diaspect.14.3.116|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|title=A comparative study of urban and rural tetanus in adults|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_1978-06_7_2/page/185|first1=R.|last1=Mamtani|first2=P.|last2=Malhotra|first3=P. S.|last3=Gupta|first4=B. K.|last4=Jain|date=1 June 1978|journal=International Journal of Epidemiology|volume=7|issue=2|pages=185–188|pmid=681065|doi=10.1093/ije/7.2.185}}</ref><ref>[http://www.hom.ucalgary.ca/Dayspapers2001.pdf 10th Annual Proceedings of the History of Medicine Days] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407062556/http://www.hom.ucalgary.ca/Dayspapers2001.pdf|date=April 7, 2008}}</ref> === ايران === په ساساني دوره (۲۲۶ – ۶۵۲ ز) کې رياضياتو او ستورپېژندنې ته ډېره پاملرنه وشوه. د ګنديشاپور “Gundishapur” اکاډمي په دې برخه کې يوه څرګنده بېلګه ده. د ستورپېژندنې مېزونو لکه د شهريار مېزونه “Shahryar Tables” نېټه همدې دورې ته رسېږي او د ستورو ساساني کتنځايونه وروسته د اسلامي دورې د مسلمان ستورپېژندونکو او ستورپوهانو له لورې تقليد يا کټ مټ پلې شوې. په منځنۍ ساساني دوره کې ايران ته له لويديځ څخه د يونان د نظريو او دودونو په بڼه د پوهې يوه څپه راغله، چې د عيسويت له خپرېدلو څخه وروسته يې د سرياني (د عيسويانو او همدرانګه د ايراني نستوريانو رسمي ژبه) ژبې ملتيا وکړه. عيسوي ښوونځيو په ايران کې د نرسي (Nersi)، فرهاد (Farhad) او مارابي (Marabi) په ګډون ستر پوهان وړاندې کړي دي. همدرانګه د ارستو د منطق او فلسفې د ايرانۍ څانګې د مشر پاولس پرسا (Paulas Persa) له لورې يو کتاب پاتې شو، چې په سرياني ژبه او ساساني پاچا انوشيروان ته ليکل شوی دی. == سرچينې == nt6xuna8wl90flgn9kzo8kbxzx0h1vz 0 61904 368087 367190 2026-08-10T12:33:45Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368087 wikitext text/x-wiki چمپانزي (Pan troglodytes)، په ساده ډول د «چيمپ» په نوم هم پېژندل کېږي، د سترو شاديانو يو نسل دی، کوم چې د استوايي افريقا له ځنګلونو او «سوانا» سره اړيکه لري. دا نسل څلور تاييد شوي فرعي انواع او پنځم وړانديز شوې نوع لرري. چمپانزي او د هغې سره نژدې اړیکه لرونکی «بونوبو» په «پين جينس» کې ډلبندي کړای شوي دي. د پاتې شونو او د ډي اين ای له ترتيب شويو شواهدو څخه روښانه شوې ده چې «پين» د انساني نسل يوه خور صنف او د انسانانو نژدې ژوندی اړوند دی. چمپانزي په تورو ډبلو ويښتانو پوښلی دی، خو مخ، ګوتې، د پښو ګوتې، د لاسونو ورغوي او د پښو تلې يې لغړې دي. دا له «بونوبو» څخه ستر او زيات پیاوړی دی، د نارينه وزن يې ۴۰-۷- کيلو ګرامه (۸۸-۱۵۴پونډه) اود ښځينه وزن يې  ۲۷-۵۰ کيلو ګرامه (۶۰-۱۱۰پونډه) دی، په ولاړه يې اوږدوالی له ۱۲۰ څخه تر ۱۵۰ سانتي متره (له ۳ فوټه ۱۱ څخه تر ۴ فوټه ۱۱ انچه بورې). چمپانزي په داسې ډله ييز ډول ژوند کوي چې د دې ډلو شمېر له ۱۵ څخه تر ۱۵۰ غړو پورې رسېږي، که څه هم د ورځې له مخې په انفرادي ډول او کوچنیو ډلو کې هم سفر او د خوراک لټون کوي. دا نوع په سخت نارینه واکمن ډلبندۍ کې ژوند کوی، په داسې حال کې چې شخړې يې په عام ډول تاوتریخوالي ته له اړتيا پرته حل کېږي. د چمپانزي نږدې ټول يې د وسايلو، ډنډو جوړولو، ډبرو، وښو او پاڼو جوړولو په کارولو کې ثبت شوي دي او دا وسايل د شاتو، وزر لرونکو خځنده ګانو، ميږيانو، مغز لرونکو پليو او اوبو د موندلو او تر لاسه کولو لپاره کاروي. دې انواعو همدا راز د تېرو څوکو لرونکو لکړو جوړولو چل زده کړی، تر څو کوچني تي لرونکي پرې ووهي. د حمل موده يې اته مياشتې وي. تر ټولو کوچني (شېده خوړونکي) ته نږدې تر درې کلونو شېدې ورکول کېږي، خو عموماً يې له مور سره د څو کلونو لپاره اړيکه موجوده وي. چمپانزي د IUCN (International Union for Conservation of Nature/د طبيعيت ساتنې لپاره نړيوال تړون) په سور نوملړ کې له ګواښ سره مخ يوې نوعې په توګه ثبت کړای شوی دی. د ۱۷۰۰۰۰ څخه تر ۳۰۰۰۰۰ تر منځ افرادو اټکل يې شوی دی. چمپانزي ته تر ټولو ستر ګواښ د استوګنځای له لاسه ورکول، ناقانونه ښکار کول او ناروغۍ دي. چمپانزي په لوېديځ مشهور کلتور کې د «سټيريوټايپ» مسخرو په توګه راڅرګندېږي او چمپانزي د چای په غونډو، د سرکس په کارونو او صحنې د نندارو په څېر تفريحي ځايونو کې شامل وي. کله کله دوی د کورنيو ساتل شويو ژويو په توګه ساتل کېږي، په داسې حال کې چې د دې قوت، بريد کوونکی حالت او نا اټکل کېدونکی وضعيت د دوی حالت ډېر ګواښونکی ګرځوی. سلګونه يې په لابراتوارونو کې د څېړنو لپاره ساتل شوي دي، په ځانګړي ډول په امريکا کې. داسې ډېرې هڅې شوي چې چمپانزي ته ژبې وښودل شي، لکه د امریکا د اشارو ژبه، خو بريا يې ډېره محدوده وه. == ريښه پیژندنه == د انګريزي ژبې « chimpanze» ټکی په لومړي ځل په ۱۷۳۸ز کال کې ثبت شوی دی. دا له « Vili ci-mpenze» ټکي څخه اخستل شوی، يا د «چلوبا» ژبې له « chimpenze» ټکی اخستل شوی دی چې معنا يې ده شادي. ډېره شونتيا داده چې په عامه محاوره کې د « chimp» ټکی په ۱۸۷۰ز لسيزه کې جوړ شوی وی. جينيس نوم « Pan» له يوناني ټکي «خدای» څخه اخستل وشی، په داسې حال کې چې خاص نوم « troglodytes » له « Troglodytae» څخه اخستل شوی و، کوم چې په غارونو کې اوسېدونکی افسانوي نسل و.<ref>{{cite web|title=chimpanzee|url=https://www.dictionary.com/browse/chimpanzee|publisher=Dictionary.reference.com|access-date=18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=chimpanzee|url=https://www.dictionary.com/browse/chimpanzee|publisher=Dictionary.reference.com|access-date=18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=chimpanzee|url=https://www.etymonline.com/word/chimpanzee#etymonline_v_11268|website=Online Etymology Dictionary|access-date=31 August 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/chimp|title=chimp definition &#124; Dictionary.com|publisher=Dictionary.reference.com|access-date=6 June 2009}}</ref><ref name="Corbey">{{cite book|last=Corbey|first=R.|year=2005|title=The Metaphysics of Apes: Negotiating the Animal-Human Boundary|url=https://archive.org/details/metaphysicsofape0000corb|publisher=Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/metaphysicsofape0000corb/page/42 42]–51|isbn=978-0-521-83683-8}}</ref><ref name="Stanford">{{cite book|last=Stanford|first=C.|year=2018|title=The New Chimpanzee, A Twenty-First-Century Portrait of Our Closest Kin|url=https://archive.org/details/newchimpanzeetwe0000stan|publisher=Harvard University Press|pages=[https://archive.org/details/newchimpanzeetwe0000stan/page/176 176]|isbn=978-0-674-97711-2}}</ref> == ډلبندي او جنيات (علم الميراث) == په اولسمه پېړۍ کې په لوېديځ ساينس سره پېژندل شوی لومړی ستر شادي « orang-outang» (genus Pongo) و، کوم چې سيمه ييز مالايي نوم و او په «جاوا» کې د هالنډي ډاکټر «جيکبس بونټيس» له خوا ثبت شوی وی. په ۱۶۴۱ز کال کې، هالنډي اناتومي پوه «نکولس ټلپ» هالنډ ته له انګولا څخه په راوړل شوي يو يې د چمپانزي يا بونوبو نوم کېښود. یو بل هالنډي اناتومي پوه «پيټر کيمپر» په ۱۷۷۰ز لسيزه کې د منځنۍ افريقا او سويل ختيځې اسيا ډولونه سره جلا کړل، چا چې د افريقايي او اسيايي شاديانو ترمنځ توپير ليدلی و. الماني طبيعيات پوه«جوهان فريډريک بلومين باخ» تر ۱۷۷۵ز کال پورې چمپانزي د « Simia troglodytes» په توګه ډلبندي کړل. يو بل الماني طبيعيت پوه «لورينز اوکن» په ۱۸۱۶ز کال کې د «پان» نسل ټاکنه وکړه. تر ۱۹۳۳ز کال پورې بونوبو له چمپانزي څخه جلا کړای شوی و.<ref name="van WyheKjærgaard2015">{{cite journal|last1=van Wyhe|first1=J.|last2=Kjærgaard|first2=P. C.|title=Going the whole orang: Darwin, Wallace and the natural history of orangutans|journal=Studies in History and Philosophy of Science Part C: Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences|volume=51|year=2015|pages=53–63|doi=10.1016/j.shpsc.2015.02.006|pmid=25861859|doi-access=free}}</ref><ref name="Corbey2">{{cite book|last=Corbey|first=R.|year=2005|title=The Metaphysics of Apes: Negotiating the Animal-Human Boundary|url=https://archive.org/details/metaphysicsofape0000corb|publisher=Cambridge University Press|pages=[https://archive.org/details/metaphysicsofape0000corb/page/42 42]–51|isbn=978-0-521-83683-8}}</ref><ref name="Stanford2">{{cite book|last=Stanford|first=C.|year=2018|title=The New Chimpanzee, A Twenty-First-Century Portrait of Our Closest Kin|url=https://archive.org/details/newchimpanzeetwe0000stan|publisher=Harvard University Press|pages=[https://archive.org/details/newchimpanzeetwe0000stan/page/176 176]|isbn=978-0-674-97711-2}}</ref><ref name="Jones_etal.1996">{{cite journal|last1=Jones|first1=C.|last2=Jones|first2=C. A.|last3=Jones|first3=K.|last4=Wilson|first4=D. E.|author4-link=Don E. Wilson|year=1996|title=''Pan troglodytes''|journal=Mammalian Species|volume=529|issue=529|pages=1–9|doi=10.2307/3504299|jstor=3504299|doi-access=free}}</ref> === تکامل === په زیات شمېر د انساني پاتې شونو له موندل کېدو سره سره، تر ۲۰۰۵ز کال پورې د «پين» پاتې شونې نه و تشریح شوي. په لويديځه او منځنۍ افريقا کې د چمپانزي شته نفوس په ختيځه افريقا کې د انساني پاتې شونو ډېرې سيمې په ځان کې نه رانغاړي، خو اوس له کينيا څخه د چمپانزي د پاتې شونو خبر ورکړل شوی دی. دا د دې ښودنه کوي چې هم انسانان او هم د «پين» غړي د ختیځې افريقايي په ښکته دره کې د منځنۍ «پلايسټوسن» پړاو پر مهال موجود وو.<ref name="McBrearty2005">{{cite journal|last1=McBrearty|first1=S.|last2=Jablonski|first2=N. G.|date=September 2005|title=First fossil chimpanzee|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-01_437_7055/page/105|journal=Nature|pmid=16136135|doi=10.1038/nature04008|bibcode=2005Natur.437..105M|volume=437|issue=7055|pages=105–8|s2cid=4423286}}</ref> د «ډي اين ای DNA» شواهد ښيي چې د چمپانزي او بونونو ډولونه له يو ميلیون کاله څخه هم کم وخت مخکې يو له بل څخه جلا شوي دي (د انساني انواعو او نيندرتال تر منځ د اړيکې په څېر). د ۲۰۱۷ز کال یوه جنياتي مطالعه له ۲۰۰ څخه تر ۵۵۰ زره کلونو پورې مخکې له بونوبو څخه د منځني او ختيځ چمپانزي پلرونه او نيکونو (نسل) پخواني جين بهېدلو (داخلېدل/راجلا کېدو) ښودنه کوي. د چمپانزي لیکه (د نسب ليکه) شا اوخوا شپږ ميليونه کاله څخه مخکې له انساني لیکې د وروستيو شريکو نيکونو څخه جلا شوي دي. له دې امله چې د انساني «سيپينز» پرته هېڅ کوم بل نسل له دې څانګې د انساني ليکې څخه ژوندی نه دی پاتې، د چمپانزي  دواړه انواع د انسانانو تر ټولو نژدې ژوندی پاتې اړوند دی، د انسانانو او چمپانزي نسب شا اوخوا اوه ميلیونه کاله مخکې  له ګوريلا (جينس ګوريلا) څخه جلا شوی دی. د ۲۰۰۳ز کال يوه مطالعه دليل وړاندې کوي چې چمپانزي بايد د انسان په څانګه کې د «هومو ټروګلوډايټس» په توګه شامل کړای شي او «پوهان وايي چې شونې ده ډيری ساينسپوهان به د نوې ډلبندۍ په وړاندې مخالفت وښيي، په ځانګړي ډول احساساتي  شويو او ډېر ځله د انسان پېژندنې په اختلافي ډګر کې».<ref>{{cite journal|last1=Won|first1=Y. J.|last2=Hey|first2=J.|title=Divergence population genetics of chimpanzees|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=22|issue=2|pages=297–307|date=2005|pmid=15483319|doi=10.1093/molbev/msi017|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Fischer|first1=A.|last2=Wiebe|first2=V.|last3=Pääbo|first3=S.|last4=Przeworski|first4=M.|title=Evidence for a complex demographic history of chimpanzees|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=21|issue=5|pages=799–808|date=May 2004|pmid=14963091|doi=10.1093/molbev/msh083|doi-access=free}}</ref><ref name="de Manuel 2016">{{cite journal|last1=de Manuel|first1=M.|first2=M.|last2=Kuhlwilm|last3=P.|first3=Frandsen|display-authors=etal|title=Chimpanzee genomic diversity reveals ancient admixture with bonobos|journal=Science|volume=354|issue=6311|pages=477–481|date=October 2016|pmid=27789843|pmc=5546212|doi=10.1126/science.aag2602|bibcode=2016Sci...354..477D}}</ref><ref name="National Geographic">{{cite news|last1=Pickrell|first1=J.|title=Chimps belong on human branch of family tree, study says|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/05/0520_030520_chimpanzees.html|access-date=11 June 2016|work=National Geographic News|agency=[[National Geographic]]|date=20 May 2003}}</ref> === فرعي ډولونه او د نفوس وضعيت === د چمپانزي څلور فرعي ډولونه پېژندل شوي دي، د پنځم شونتيا يې هم شته:<ref name="Groves, Colin 2001 pp. 303-307">{{cite book|last=Groves|first=C. P.|author-link=Colin Groves|year=2001|title=Primate Taxonomy|url=https://archive.org/details/primatetaxonomy0000grov|pages=[https://archive.org/details/primatetaxonomy0000grov/page/303 303]–307|location=Washington, DC|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn=978-1-56098-872-4}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hof|first1=J.|last2=Sommer|first2=V.|title=Apes Like Us: Portraits of a Kinship|publisher=Panorama|location=Mannheim|date=2010|isbn=978-3-89823-435-1|page=114}}</ref><ref name="de Manuel 20162">{{cite journal|last1=de Manuel|first1=M.|first2=M.|last2=Kuhlwilm|last3=P.|first3=Frandsen|display-authors=etal|title=Chimpanzee genomic diversity reveals ancient admixture with bonobos|journal=Science|volume=354|issue=6311|pages=477–481|date=October 2016|pmid=27789843|pmc=5546212|doi=10.1126/science.aag2602|bibcode=2016Sci...354..477D}}</ref><ref name="GVwEC">{{cite journal|last=Groves|first=C. P.|title=Geographic variation within eastern chimpanzees (''Pan troglodytes'' cf. ''schweinfurthii'' Giglioli, 1872)|volume=17|pages=19–46|journal=Australasian Primatology|year=2005}}</ref> * مرکزي چمپانزي يا «tschego » (Pan troglodytes troglodytes)، کوم چې په کامرون، منځنۍ افريقا جمهوريت، استوايي ګينيا، ګبون، د کانګو جمهوريت او د کانګو ديموکراتيک جمهوريت کې موندل کېږي او په ځنګلي سيمو کې يې شا اوخوا ۱۴۰۰۰۰ شمیر کې شته.<ref name="IUCN_P.t. troglodytes">{{cite iucn|last1=Maisels|first1=F.|last2=Strindberg|first2=S.|last3=Greer|first3=D.|last4=Jeffery|first4=K. J.|last5=Morgan|first5=D.|last6=Sanz|first6=C.|year=2016|title=''Pan troglodytes'' ssp. ''troglodytes''|errata=2016|volume=2016|page=e.T15936A102332276|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T15936A17990042.en|access-date=27 August 2021}}</ref> * لويديځ چمپانزي (P. troglodytes verus)، کوم چې په ايوري کوسټ، ګينيا، لايبيريا، مالي، سيريالون، ګني بساو، سينيګال او غانا کې موندل کېږي، تر اوسه يې ۵۲۸۰۰ شمیر کې شته.<ref>{{Cite journal|last1=Heinicke|first1=S.|last2=Mundry|first2=R.|last3=Boesch|first3=C.|last4=Amarasekaran|first4=B.|last5=Barrie|first5=A.|last6=Brncic|first6=T.|last7=Brugière|first7=D.|last8=Campbell|first8=G.|last9=Carvalho|first9=J.|last10=Danquah|first10=E.|last11=Dowd|first11=D.|year=2019|title=Advancing conservation planning for western chimpanzees using IUCN SSC A.P.E.S.—the case of a taxon-specific database|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab1379|journal=Environmental Research Letters|volume=14|issue=6|pages=064001|doi=10.1088/1748-9326/ab1379|bibcode=2019ERL....14f4001H|s2cid=159049588|issn=1748-9326}}</ref><ref name="IUCN_P.t. verus">{{cite iucn|last1=Humle|first1=T.|last2=Boesch|first2=C.|last3=Campbell|first3=G.|last4=Junker|first4=J.|last5=Koops|first5=K.|last6=Kuehl|first6=H.|last7=Sop|first7=T.|year=2016|title=''Pan troglodytes'' ssp. ''verus''|errata=2016|volume=2016|page=e.T15935A102327574|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T15935A17989872.en|access-date=27 August 2021}}</ref> * نايجيريا-کامرون چمپانزي (P. troglodytes ellioti همدا راز د P. t. vellerosus په نوم هم پېژندل کېږي)، کوم چې د نايجيريا او کامرون په ځنګلي سيمو کې ژوند کوي، تر اوسه يې له ۶۰۰۰-۹۰۰۰ څخه زيات شمېر کې شته.<ref name="Groves, Colin 2001 pp. 303-3072">{{cite book|last=Groves|first=C. P.|author-link=Colin Groves|year=2001|title=Primate Taxonomy|url=https://archive.org/details/primatetaxonomy0000grov|pages=[https://archive.org/details/primatetaxonomy0000grov/page/303 303]–307|location=Washington, DC|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn=978-1-56098-872-4}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016-01-29|title=Regional action plan for the conservation of the Nigeria-Cameroon chimpanzee (Pan troglodytes ellioti)|url=https://www.iucn.org/content/regional-action-plan-conservation-nigeria-cameroon-chimpanzee-pan-troglodytes-ellioti|access-date=9 February 2021|website=IUCN|language=en}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="IUCN_P.t. ellioti">{{cite iucn|last=Oates|first1=J. F.|last2=Doumbe|first2=O.|last3=Dunn|first3=A.|last4=Gonder|first4=M. K.|last5=Ikemeh|first5=R.|last6=Imong|first6=I.|last7=Morgan|first7=B. J.|last8=Ogunjemite|first8=B.|last9=Sommer|first9=V.|year=2016|title=''Pan troglodytes'' ssp. ''ellioti''|volume=2016|page=e.T40014A17990330|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T40014A17990330.en|access-date=27 August 2021}}</ref> * ختيځ چمپانزي (P. troglodytes schweinfurthii)، کوم چې د منځنۍ افريقا جمهوريت، سويلي سوډان، د کانګو ديموکراتيک جمهوريت، يوګنډا، راونډا، برونډي، تنزانيا او زمبيا کې موندل کېږي، نژدې ۱۸۰۰۰۰ – ۲۵۶۰۰۰ شمیر يې په ځنګلي يي سيمو کې اوس هم شته.سويل ختيځ چمپانزي «P. troglodytes marungensis»، په برونډي، راوانډا، تنزانيا او يوګنډا کې. «کولن ګروز» دليل وړاندې کوي چې دا يې فرعي ډولونه دي، کوم چې د «P. t. schweinfurthii» د شمالي او سويلي نفوس تر منځ د پوره توپير په پايله کې منځ ته راغلي، خو دا IUCN نه دي تاييد کړي.<ref name="IUCN_P.t. schweinfurthii">{{cite iucn|last1=Plumptre|first1=A.|last2=Hart|first2=J. A.|last3=Hicks|first3=T. C.|last4=Nixon|first4=S.|last5=Piel|first5=A. K.|last6=Pintea|first6=L.|year=2016|title=''Pan troglodytes'' ssp. ''schweinfurthii''|volume=2016|page=e.T15937A17990187|access-date=27 August 2021}}</ref> === جينوم === د انسان او چمپانزي «ډي اين ای» سره ډېر نژدې ورته والی لري. د بشري جينوم پروژې له بشپړېدو وروسته د چمپانزي جينوم پروژه پيل شوې وه. د ۲۰۰۳ز کال د ديسمبر په مياشت کې، د دوه جينومونو تر منځ شریک ۷۶۰۰ جينو لومړي تحليل تاييد کړه چې ځينې جينونه، لکه « forkhead-box P2» د تنسيخ عامل (تنسيخ عامل چې په نسل کې د DNA د لړۍ د ساتلو او لېږدولو دنده پر مخ وړي)، کوم چې د خبرو په وده کې ښکېل دی، په انساني نسب کې په تېزۍ سره د تکامل له پروسې تېر شوی دی. د چمپانزي جينوم يوه مسوده نسخه د ۲۰۰۵ز کال د سپتمبر په لومړۍ نېټه د چمپانزي د ترتيب او تحليل کنسرشيم له خوا خپره شوې وه. <ref name="genome">{{cite journal|author=Chimpanzee Sequencing and Analysis Consortium|title=Initial sequence of the chimpanzee genome and comparison with the human genome|journal=Nature|volume=437|issue=7055|pages=69–87|date=September 2005|pmid=16136131|doi=10.1038/nature04072|bibcode=2005Natur.437...69.|doi-access=free}}</ref><ref name="sequence">{{cite journal|last=Cheng|first=Z.|display-authors=etal|title=A genome-wide comparison of recent chimpanzee and human segmental duplications|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-01_437_7055/page/88|journal=Nature|volume=437|issue=7055|pages=88–93|date=September 2005|pmid=16136132|doi=10.1038/nature04000|bibcode=2005Natur.437...88C|s2cid=4420359}}</ref> == سرچينې == rp14m2stf6vs38yh2gqt3miqsz6cnzn 0 61920 368130 366096 2026-08-10T13:45:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368130 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند= }} بنجامین رش (۴ جنوري ۱۷۴۶ – ۱۹ اپرېل ۱۸۱۳ زکال) د متحده ایالاتو د بنسټګرو پلرونو څخه و چې د متحده ایالاتو د خپلواکۍ اعلامیه یې لاسلیک کړې او همدارنګه د فلادلیفیا له مدني مشرانو څخه و، چېرې چې نوموړی یو ډاکټر، سیاستوال، ټولنیز اصلاح غوښتونکی، انسان پال، روزونکی او همدارنګه د ډیکنیسون کالج بنسټګر هم و. له دې سربېره نوموړی د متحده ایالاتو په قاره يي کانګرس کې د پنسلوانیا استازی و. نوموړي په قاره یي پوځ کې د عمومي جراح په توګه خدمت وکړ او د پنسلوانیا په پوهنتون کې د کیمیا، طبي نظریاتو او طبي چارو ښوونکی شو. <ref name="signers">{{cite web|url=http://www.ushistory.org/declaration/signers/rush.html|title=Benjamin Rush: 1745–1813: Representing Pennsylvania at the Continental Congress|work=Signers of the Decl of Independence|publisher=ushistory.org|access-date=February 7, 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207213452/http://www.ushistory.org/declaration/signers/rush.html|archive-date=February 7, 2018|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last=Renker|first=Elizabeth M.|year=1989|title='Declaration-Men' and the Rhetoric of Self-Presentation|url=https://archive.org/details/sim_early-american-literature_1989_24_2/page/123|journal=Early American Literature|volume=24|issue=2|page=123 and n. 10 there|jstor=25056766}}</ref><ref>{{cite book|last=Rush|first=Benjamin|year=1970|orig-year=1948|title=The autobiography of Benjamin Rush; his Travels through life together with his Commonplace book for 1789–1813|editor=George Washington Corner|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|url=https://archive.org/details/memorialcontaini00inrush}}</ref><ref name="upenn-rush">{{cite web|title=Benjamin Rush (1746–1813)|url=http://www.archives.upenn.edu/people/1700s/rush_benj.html|publisher=University of Pennsylvania|access-date=2011-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610051840/http://www.archives.upenn.edu/people/1700s/rush_benj.html|archive-date=June 10, 2011|url-status=dead}}</ref> رش د امریکايي روڼ آندۍ له مشرانو او همدارنګه د امریکا د انقلاب یو له پیاوړو ملاتړو څخه و. نوموړی په ۱۷۸۸ زکال کې د متحده ایالاتو د اساسي قانون د تصویب پر مهال د پنسلوانیا مشر و او په ډېری اصلاحاتو په ځانګړې توګه په طبي او روزنیزو برخو کې د اصلاحاتو یو له مخکښانو څخه و. هغه له غلامۍ سره مخالف و او له وړیا دولتي ښوونځیو څخه یې ملاتړ کاوه؛ همدارنګه د ښځو لپاره د زده کړو د ښه توب او د یو واضح جزايي سیسټم په لټه کې و. د یو مخکښ ډاکټر په توګه یې د طبابت په نوي رامنځته شوي مسلک باندې ډېر اغېز درلود. د یو روڼ آندي په توګه نوموړی په تجربي لارو چارو باندې د اتکا پر ځای د توضیحي نظریاتو له مخې د ټولې طبي پوهې تنظیم کولو ته ژمن و. رش استدلال کاوه چې ناروغي د بدن په فزیکي سیسټم کې د تعادل د له منځه تلو پایله ده چې د مغزو له ناسم چلن څخه بنسټ اخلي. د هغه نظریې راتلونکو طبي څېړنو ته لار برابره کړه، خو رش خپله په دې اړوند کومه څېړنه وکړه. د اروايي اختلال اړوند د هغه څېړنې نوموړی د امریکايي اروايي درملنې په بنسټ ګر واړاوه. په ۱۹۶۵ زکال کې د امریکا د ارواه پوهنې بنسټ رش «د امریکا د اروايي درمنلې د پلار» په توګه معرفي کړ. <ref>{{cite book|editor1-last=Muccigrosso|editor1-first=Robert|title=Research Guide to American Historical Biography|year=1988|volume=3|pages=1139–42}}</ref><ref>{{cite book|last1=Shorter|first1=Edward|title=A History of Psychiatry: From the Era of the Asylum to the Age of Prozac|url=https://archive.org/details/historyofpsychia0000shor_i2e8|date=1997|publisher=Wiley}}</ref> == لومړنی ژوند او مسلک == رش د ۱۷۴۶ زکال د جنوري په ۴ مه د جان رش او سوسانا هال په کورنۍ کې وزېږېد. د هغه کورنۍ چې انګلیسي ریښه یې لرله د فلادلفیا ښار په بایبري ښارګوتي کې چې له فیلادلفیا څخه نږدې ۱۴ مایله بهر پروت و؛ استوګن وه (دغه ښارګوټي په ۱۸۵۴ زکال کې له فلادلیفیا سره ادغام شو). رش په خپله کورنۍ کې له اوو ماشومانو څخه څلورم و. د هغه پلار د ۱۷۵۱ زکال په جولای میاشت کې د ۳۹ کلونو په عمر ومړ؛ مور یې چې یو کلیوالي پلورنځای یې اداره کوه هغه یې خوشی کړ څو له خپلې کورنۍ پالنه وکړي. بنجامین یې په اته کلنۍ کې خپلې عمه او کاکا ته ولېږه څو ورباندې زده کړې وکړي. هغه او مشر ورور یې ژاکوب په هغه ښوونځي کې شامل شول چې کشیش ساموئل فینلي اداره کاوه چې وروسته بیا په ویسټ ناتنګهام اکاډمۍ واوښت. <ref>{{cite journal|last1=Irvine|first1=James|title=Descendants of John Rush|url=https://archive.org/details/sim_pennsylvania-magazine-of-history-and-biography_1893_17_3/page/334|journal=The Pennsylvania Magazine of History and Biography|date=1893|volume=17|issue=3|page=334|jstor=20083549}}</ref><ref>{{cite web|title=About the Author: Benjamin Rush (1745–1813)|url=http://deila.dickinson.edu/theirownwords/author/RushB.htm|publisher=deila.dickinson.edu|work=Their Own Words|date=July 9, 2004|access-date=October 20, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040126092811/http://deila.dickinson.edu/theirownwords/author/RushB.htm|archive-date=January 26, 2004|df=mdy-all}}</ref><ref>The identity of Rush's siblings is confused: there are web pages saying Rush and one brother were responsible for the entire family, and also giving Rush's brothers names as William (a lawyer) and Samuel {{cite web|url=http://familytreemaker.genealogy.com/users/m/c/c/Janice-Lee-Mccarty/FILE/0024text.txt|title=Archived copy|access-date=2012-12-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009232847/http://familytreemaker.genealogy.com/users/m/c/c/Janice-Lee-Mccarty/FILE/0024text.txt|archive-date=October 9, 2012|df=mdy}} lists Rush's siblings as Jacob, James, John, Rebecca, Rachel, and Stephenson. Most likely, though William and Samuel were relatives and close friends, for Benjamin was a 5th generation removed from the Cromwell era Rush and Benjamin's father's family lived in the Byberry area for generations.</ref> په ۱۷۶۰ زکال کې رش په نیوجرسي کالج کې (چې په ۱۸۹۵ زکال کې یې نوم د هغه اوسني نوم یا پرنسټون پوهنتون ته واوښت) له لا زیاتو زده کړو وروسته وتوانېد د ۱۴ کلنۍ په عمر د هنر د لیسانس په کچه فارغ شي. رش له ۱۷۶۱ زکال څخه تر ۱۷۶۶ زکال پورې په فلادلفیا کې د ډاکټر جان ریډمن تر نظر لاندې شاګردي وکړه. ریډمن هغه وهڅاوه څو د سکاټلنډ په ایډنبورګ پوهنتون کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړي؛ چېرې چې رش له ۱۷۶۶ زکال څخه تر ۱۷۶۸ زکال پورې زده کړې وکړې او د میډیکل ډاکټر (M. D.) سند یې ترلاسه کړ. رش د خپلو زده کړو او اروپايي سفرونو په مرسته په فرانسوي، ایټالوي او هسپانوي ژبو بلد شو. هغه مهال چې په ایډنبورګ کې و د ویلیام لاسل په ګډون د لېوېن له ارل او د هغه له کورنۍ سره ملګری شو. <ref>{{cite web|title=Benjamin Rush|url=http://www.ushistory.org/declaration/signers/rush.htm|website=Signers of the Declaration of Independence|access-date=7 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002552/http://www.ushistory.org/DECLARATION/signers/rush.htm|archive-date=June 29, 2015|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Goodrich|first=Rev. Charles A.|title=Benjamin Rush, 1745–1813|year=1856|url=http://colonialhall.com/rush/rush.php|تاريخ الوصول=2022-06-08|تاريخ الأرشيف=2010-01-08|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100108225753/http://colonialhall.com/rush/rush.php|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-06-08|خونديځ نېټه=2010-01-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100108225753/http://colonialhall.com/rush/rush.php|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100108225753/http://colonialhall.com/rush/rush.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108225753/http://colonialhall.com/rush/rush.php}}</ref><ref name="Hawke1971">{{cite book|last=Hawke|first=David Freeman|year=1971|title=Benjamin Rush: Revolutionary Gadfly|url=https://archive.org/details/benjaminrushrevo0000hawk|url-access=registration|location=Indianapolis|publisher=Bobbs-Merrill}}</ref><ref name="Binger1966">{{cite book|last=Binger|first=Carl|title=Revolutionary Doctor / Benjamin Rush (1746–1813)|publisher=Norton & Co.|location=New York|year=1966|url=https://archive.org/details/revolutionarydoc00bing}}</ref> په ۱۷۶۹ زکال کې مستعمراتو ته له راګرځېدو وروسته نوموړي په فلادلیفیا کې یو طبي مرکز پرانیست او د فلادلفیا په کالج (چې په ۱۷۹۱ زکال کې یې نوم اوسني نوم یا د پنسلوانیا پوهنتون ته واوښت) کې د کیمیا ښوونکي شو. په ۱۷۶۸ زکال کې امریکايي فلسفي ټولنې ته له لار موندو وروسته نوموړي له ۱۷۷۰ څخه ۱۷۷۳ زکال پورې د دغې ټولنې د موزیم او کتابتون د مسئول، له ۱۷۷۳ زکال څخه تر ۱۷۷۳ زکال پورې د منشي او بیا یې ۱۷۹۷ زکال څخه تر ۱۸۰۱ زکال پورې د دغې ټولنې د مرستیال په توګه خدمت وکړ. بالاخره رش د کیمیا په برخه کې لومړنی امریکايي درسي کتاب ولیکه او همدارنګه یې د طب د زده کوونکو لپاره څو ټوکه نور کتابونه خپاره کړل؛ له دې سربېره یې یو شمېر وطن پاله اغېزناکې مقالې هم ولیکلې. <ref>{{cite journal|pmc=1312212|pmid=16389324|volume=13|issue=1|title=Benjamin Rush, MD: assassin or beloved healer?|author=North RL|journal=Proc Bayl Univ Med Cent|pages=45–9|doi=10.1080/08998280.2000.11927641|year=2000}}</ref><ref>Bell, Whitfield J., and Charles Greifenstein, Jr. Patriot-Improvers: Biographical Sketches of Members of the American Philosophical Society. 3 vols. Philadelphia: American Philosophical Society, 1997, I:26, 33, 61-62, 184, 193, 250, 452-64, 453,466, 504, II: 136,257, 369, 386, 393, III:49, 54, 135, 204, 254, 272, 408, 524, 573.</ref> == د انقلاب دوره == رش د آزادۍ د زامنو (Sons of Liberty) په نامه انقلابي سازمان کې فعال و چې قاره یي کانګرس ته د استازو لېږلو لپاره په سیمه ئیز کنفرانس کې د ونډې اخیستو په موخه وټاکل شو. توماس پېن د سالم عقل (Common Sense) تر نامه لاندې له خپلواکۍ څخه پلوي کوونکې اغېزناکې رسالې په لیکلو کې له رش سره مشوره کړه. له ۱۷۷۶ زکال وروسته رش د پنسلوانیا استازی شو او د خپلواکۍ اعلامیه یې لاسلیک کړه. همدارنګه د پنسلوانیا د اساسي قانون په کنوانسیون کې د فلادلیفیا استازی و. <ref name="signers" /> په داسې حال کې چې رش په قاره یي کانګرس کې د پنسلوانیا استازی و (او د هغو په طبي کمیټه کې یې خدمت کاوه) نوموړي همدارنګه له خپلو طبي وړتیاوو څخه په دې برخه کې ګټنه کوله. رش له هغو ملیشه ډلو سره په هغو جګړو کې مل و چې ورسته ترې بریتانویانو فیلادلیفیا او د نیوجرسي ډېره برخه اشغال کړه. <ref>{{cite web|title=''The Death of General Mercer at the Battle of Princeton, January 3, 1777''|url=http://artgallery.yale.edu/collections/objects/101|publisher=[[Yale University Art Gallery]]}}</ref> == له انقلاب وروسته == په ۱۷۸۳ زکال کې نوموړی د پنسلوانیا په روغتون کې د کارکوونکي په توګه وګمارل شو او تر مړینې پورې د دغه روغتون غړی پاتې شو. نوموړی د پنسلوانیا کنوانسیون ته چې فدرال اساسي قانون یې تصویب کړ وټاکل شو او بیا د متحده ایالاتو د ضرابخانې د خزانه دار په توګه وګمارل شو او له ۱۷۹۷ زکال څخه یې تر ۱۸۱۳ زکال پورې هلته خدمت وکړ. نوموړي په ۱۷۸۸ زکال کې د امریکا د علومو او هنر د اکاډمۍ غړیتوب هم ترلاسه کړ. <ref name="signers" /><ref name="AAAS">{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter R|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterR.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=July 28, 2014}}</ref> په ۱۷۹۱ زکال کې د پنسلوانیا په پوهنتون کې د روغتیايي چارو او طبي نظریاتو ښوونکی شو؛ په داسې حال کې چې هغه مهال د طبي چارو کیفیت د هغو په ابتدايي مراحلو کې و: هغه هر ناروغ ته د وینې له ورکړې ملاتړ کاوه، چې ډېر وروسته دغه چاره له منځه لاړه. هغه مهال چې د پنسلوانیا په پوهنتون کې یې تدریس کاوه یو د هغه له زده کوونکو څخه ویلیام هنري هاریسون و چې وروسته ولسمشر شو؛ نوموړی د کیمیا په ټولګي کې د هغه شاګرد و. هغه په ټولنیز فعال او د غلامۍ په مخالف واوښت او د خپلې مړینې پر مهال د متحده ایالاتو له پېژندل شوو ډاکټرانو څخه و. نوموړی همدارنګه د پنسلوانیا په کارلایل کې د ډیکنسون کالج بنسټ اېښودونکی و. په ۱۷۹۴ زکال کې نوموړي د سویډن د علومو په شاهي اکاډمۍ کې د بهرني غړي په توګه وټاکل شو. په ۱۷۹۳ زکال کې د فلادلیفیا د ژیړې تبې د وبا پر مهال رش د ناروغانو درملنه د وینې ورکولو، کالومېل او نورو ابتدايي طبي تخنیکونو په مرسته کوله چې ډېری دغه چارې بې اغېزې وې او په واقعیت کې یې ډېر ناروغان هم د مرګ تر بستر پورې نږدې کول. د ژیړې تبې د درملنې اړوند د رش نظریات د هغو باتجربه فرانسوي ډاکټرانو له نظریاتو سره توپیر درلود چې له ویسټ انډیز څخه راغلي و؛ دغه ډاکټران هلته هر کال د ژیړې تبې د رامنځته کېدو له امله له دغې ناروغۍ سره بلد و. <ref>{{Cite news|url=https://www.thedp.com/article/2017/01/william-henry-harrison-history|title=With a Penn graduate in the Oval Office for the first time, here's a look at former President William Henry Harrison's time at the University|last=Rabin|first=Alex|date=January 25, 2017|work=[[The Daily Pennsylvanian]]|access-date=April 3, 2019}}</ref> رش په عمومي بندخونو کې د ستونزو د کمولو په موخه د فیلادلفیا د ټولنې (اوس مهال د پنسلوانیا د بندخونو د ټولنې په توګه پېژندل کېږي) له بنسټګرو غړو څخه و چې په فلادلفیا کې یې د شرقي ایالت د بندخونې په جوړولو کې ډېر اغېز درلود. نوموړي د ۱۷۹۶ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کې له توماس جفرسون څخه د ګټونکي نوماند جان آدامز پر ځای ملاتړ وکړ. <ref name="McCullough2001">{{cite book|last=McCullough|first=David|title=John Adams|url=https://archive.org/details/johnadams00davi|url-access=registration|publisher=Simon and Schuster|location=New York|year=2008|orig-year=2001|page=[https://archive.org/details/johnadams00davi/page/470 470]|isbn=9781416575887}}</ref><ref name="WDL1">{{cite web|title=The Philadelphia Society for Alleviating the Miseries of Public Prisons|url=http://www.wdl.org/en/item/9493/|work=[[The Library Company of Philadelphia]]|publisher=[[World Digital Library]]|access-date=January 1, 2014|archive-date=January 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102194726/http://www.wdl.org/en/item/9493/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=The Prison Society – About Us|url=http://www.prisonsociety.org/about/index.shtml|publisher=The Pennsylvania Prison Society|access-date=2008-11-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081105094301/http://www.prisonsociety.org/about/index.shtml|archive-date=November 5, 2008|df=mdy-all}}</ref> == سرچينې == 8c9p1hpbcjs5069oxxizyrxgiv35bqf 0 61933 368156 365813 2026-08-10T14:16:43Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368156 wikitext text/x-wiki د اناتومي تاریخ په قرباني شوو قربانیانو باندې له لومړنیو ازموینو څخه د معاصرو پوهانو او اناتومي پوهانو له خوا د بدن تر پیچلې تجزیې او تحلیل پورې پراخوالی مومي. د انسان د بدن د غړو او برخو اړوند لیکل شوي مدارک زرګونه کلونه مخکې د لرغوني مصر په پاپیروس سندونو کې موندل کېږي، چېرې چې د هغوی د خښولو د دقیقو لارو چارو له امله دغه چاره ډېره اړینه وه. تر ډېرې مودې پورې په لرغوني یونان کې د انسان د بدن د جوړښت او عملکرد اړوند تیوریکي ملاحظاتو وده نه وه کړې. د لرغوني یونان فیلسوفانو لکه آلکمئون او امپدوکلس او همدارنګه د لرغوني یونان طبیبانو لکه هایپوکراټ یا بقراط او د هغه مکتب د ژوندانه او ناروغیو له امله د وجود بېلابېلو فعالیتونو ته پام درلود. ارسطو د بیولوژیکي اشکالو د لاملونو د درک په موخه د خپل پروګرام د یوې برخې په توګه د حیواناتو له تشریح ملاتړ وکړ. په هلنیستیک دوره کې د انسانانو تشریح او په ژوندي حالت کې د هغوی څیرل د لومړي ځل لپاره د هروفیلوس او اراسیستراتوس په اثارو کې ترسره شول. په لرغونې دوره کې اناتومیکه پوهه له دې امله چې خپله جالینوس د طبي اعمالو او همدارنګه د شادیانو، غویانو او نورو حیوانانو د بدن څیرلو پر مټ مهمو کشفیاتو ته لاس رسی وموند؛ خپل اوج ته ورسېده. د اناتومي د مطالعې پراختیا په تدریج سره د هغو مفاهیمو پر بنسټ وه چې د جالینوس په آثارو کې یې شتون درلود، هغه مفاهیم چې په منځنیو پېړیو کې یې د طبابت د سنتي زده کړو د پروګرام برخه جوړوله. رنسانس په کلاسیکو طبي متونو کې له بیاکتنې سره مل و او له ګالین وروسته یوځل بیا د لومړي ځل لپاره اناتومیکي بدن څیرلو رواج وموند. اناتوميکي مهمې چارې د مونډینو ډي لوزي(Mondino de Luzzi)، بیرنګاریو داکارپي(Berengario da Carpi) او جاکیوس دوبویس(Jacques Dubois) له خوا ترسره شوې او د اندریاس وسالیون (Andreas Vesalius's) په اصلي اثر ''De Humani Corporis Fabrica'' (۱۵۴۳ زکال) سره خپل اوج ته ورسېدې. له هماغه مهال راهیسې د بدن د جوړښت او عملکرد درک د طبي چارو یوه نه جلا کېدونې برخه او د علمي څېړنو لپاره سرچینه ده. <ref>{{cite book|last1=Lindemann|first1=Mary|title=Medicine and Society in Early Modern Europe|url=https://archive.org/details/medicinesocietyi0000lind_q3h5|date=2010|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, United Kingdom|page=[https://archive.org/details/medicinesocietyi0000lind_q3h5/page/91 91]|edition=2nd}}</ref> == لرغونې اناتومي == === مصر === د اناتومي مطالعه لږ تر لږه له میلاد څخه ۱۶۰۰ کلونو وړاندې ته اړوندېږي، یعنې د ادوین سمیت د جراحۍ په پاپیروس تاریخ سره پیلېږي. په دغه رساله کې زړه، د زړه رګونه، جګر، پانقراس، هیپوتالاموس، رحم او مثانه ښوول شوي او همدارنګه څرګنده شوې چې رګونه زړه ته اړوندېږي. نور رنګونه د هوا لېږدونکو، یو شمېر هم د مخاط او ښي غوږ ته نږدې دوه رګونه هم «د ژوندانه د نفس» لېږدونکو په توګه ښوول شوي. په ایبرس پاپیروس (له میلاد څخه۱۵۵۰ کاله وړاندې) کې د زړه اړوند لیکنه هم شتون لري. په دغه لیکنه کې څرګنده شوې چې زړه د وینې رسولو مرکز دی او رګونه یې د بدن له هر غړي سره وصل دي. داسې ښکاري چې مصریانو د ګردو او مغز د فعالیت اړونډ لږ اطلاعات لرل او زړه یې د هغو رګونو د یوځای کېدو نقطه بلله چې د بدن ټول مایعات – وینه، اوښکې، ادرار او مني لېږدوي. له دې سره هغوی د لاړو او خولې د سرچینې اړوند کومه نظریه نه لرله. <ref name="Porter1999">{{cite book|last=Porter|first=Roy|title=The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity (The Norton History of Science)|url=https://books.google.com/books?id=igGdz9g7tmAC|access-date=17 November 2013|date=1999-10-17|publisher=W. W. Norton|isbn=9780393319804|pages=49–50}}</ref> === لرغونی یونان === په اناتومي کې ډېرۍ نومونې، کړنلارې او د اناتومي د مطالعې ډولونه د لرغوني یونان په آثارو کې شتون لري. له میلاد څخه وړاندې پنځمه پېړۍ کې فیلسوف الکمئون کېدای شي یو له هغو لومړنیو کسانو څخه وي چې حیوانات یې د اناتومیکي موخو لپاره وڅېرل او په ډېر احتمال سره یې په هغو کې د لید اعصاب او ستاش ټیوبونه وپېژندل. لرغونو طبیبانو لکه آکرون، پوسانیاس (Pausanias) او له لوکروي څخه فیلیسیتیون هم کېدای شي اناتومیکي څېړنې ترسره کړې وي. د هغه مهال بل مخکښ فیلسوف هم امپدوکلس و چې وینه یې د بدن ذاتي ګرمي بلله او استدلال یې کاوه چې زړه د وجود له اصلي غړو او د پنوما (دا کېدای شي نفس او روح ته د هغه اشاره وي) له سرچینو څخه دی چې د وینې او رګونو په مرسته وجود ته رسول کېږي. <ref>{{cite book|last=Singer|first=Charles|title=A Short History of Anatomy & Physiology from Greeks to Harvey|url=https://archive.org/details/bwb_KU-602-247|year=1957|publisher=Dover Publications Inc.|location=NEw York|page=[https://archive.org/details/bwb_KU-602-247/page/5 5]}}</ref><ref>{{cite book|last=Singer|first=Charles|title=A Short History of Anatomy & Physiology from Greeks to Harvey|url=https://archive.org/details/bwb_KU-602-247|year=1957|publisher=Dover Publications Inc.|location=NEw York|page=[https://archive.org/details/bwb_KU-602-247/page/7 7]}}</ref><ref>{{cite book|last=Singer|first=Charles|title=A Short History of Anatomy & Physiology from Greeks to Harvey|url=https://archive.org/details/bwb_KU-602-247|year=1957|publisher=Dover Publications Inc.|location=NEw York|page=[https://archive.org/details/bwb_KU-602-247/page/10 10]}}</ref> د بېلابېلو لیکوالانو ډېری طبي متنونه د هایپوکرات په ټولګه کې راغونډ شوي چې د هغو یو هم نه شي کېدلای په قطعي توګه خپله هایپوکرات ته اړوند وبلل شي. دغه متنونه د عضلاتي اسکلېټ جوړښت او د یو شمېر غړو لکه د ګردو د فعالیت څرنګوالی بیانوي. د زړه درې برخې لرونکې دریچه (tricuspid valve) او د هغو د فعالیت څرنګوالی په ''On the Heart'' رساله کې مستند شوی. فیلسوف ارسطو (له میلاد وړاندې څلورمه پېړۍ کې) د خپلو یو شمېر معاصرینو په خوا کې هڅه وکړه څو داسې یو سیسټم رامنځته کړي چې د تجربوي څېړنو لپاره فضا رامنځته شي. ارسطو د حیواناتو د څیرلو او بیولوژي پر مټ طبیقي اناتومي ته مخه کړه. په دغه مهال کې پراکساګوراس کېدای شي لومړنی کس وي چې د غړو اړوند پخوانیو توضیحاتو په نسبت یې په کره توګه د شریانونو او وریدونو ترمنځ توپیر وموند. په هلنیستي دوره کې د اناتومي اړوند لومړنی ثبت شوی مکتب د څلورمې پېړۍ له وروستیو څخه تر دویمې پېړۍ پورې په الکسندریې کې جوړ شو. د لومړي سوتر بطلیموس په کار پیلولو سره روغتیايي مامورینو دا اجازه ومونده چې اجساد د انسان د بدن د عملکرد د زده کړې په موخه پرانیزي او معاینه یې کړي. د اناتوميکي څېړنو په موخه د انسان د بدن څخه لومړنۍ ګټنه د هیروفلیس او اراسیستراتوس په چارو کې وشوه هغو چې اجازه یې لرله په اسکندریه ښار کې د بطلیموسي لړۍ تر نظارت لاندې د محکومو مجرمینو بدن د هغوی په ژوندي حالت کې وڅېرې او په هغو څېړنه ترسره کړي. په ځانګړې توګه هروفیلوس اناتومیکي پوهې ته د مخکنیو اثارو په پرتله چې د انسان د بدن واقعي جوړښت په کې تشرېح شوی و ډېره وده ورکړه. نوموړي همدارنګه د ارسطو پخوانۍ انګېرنه چې زړه «د ځیرکتیا ځای» دی، رد کړه او د هغو پر ځای یې د مغز په اړه بحث وکړ. نوموړي همدارنګه د شریانونو او وریدونو ترمنځ د توپیر په اړه ولیکل او همدارنګه یې د انسان د بدن د جوړښت په ځانګړې توګه د عصبي سیسټم اړوند دقیق مشاهدات ترسره کړل.  <ref name="Siddiquey 2009">{{cite journal|last=Siddiquey|first=Ak Shamsuddin Husain|title=History of Anatomy|journal=Bangladesh Journal of Anatomy|year=2009|volume=7|issue=1|pages=1–3|doi=10.3329/bja.v7i1.3008|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last=Singer|first=Charles|title=A Short History of Anatomy & Physiology from Greeks to Harvey|url=https://archive.org/details/bwb_KU-602-247|year=1957|publisher=Dover Publications Inc.|location=NEw York|page=[https://archive.org/details/bwb_KU-602-247/page/29 29]}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Bay|first1=Noel Si-Yang|last2=Bay|first2=Boon-Huat|date=December 2010|title=Greek anatomist herophilus: the father of anatomy|journal=Anatomy & Cell Biology|volume=43|issue=4|pages=280–283|doi=10.5115/acb.2010.43.4.280|issn=2093-3665|pmc=3026179|pmid=21267401}}</ref> == له منځنیو پېړیو څخه تر معاصرې دورې پورې اناتومي == د منځنیو پېړیو په اوږدو کې د انسان د بدن اناتومي تر ډېره پورې د کتابونو او حیواناتو د بدن څیرلو له مخې زده کول کېدله. <ref>{{cite book|last1=Siraisi|first1=Nancey G.|title=Medieval and Early Renaissance Medicine|url=https://archive.org/details/medievalearlyren00sira|url-access=registration|date=1990|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago and London|isbn=978-0-226-76129-9|page=[https://archive.org/details/medievalearlyren00sira/page/n98 84]}}</ref><ref>{{cite book|last=Park|first=Katherine|editor-last=Numbers|editor-first=Ronald L.|title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion|url=https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse_e9n1|publisher=Harvard University Press|date=November 2010|pages=[https://archive.org/details/galileogoestojai0000unse_e9n1/page/43 43]–49|chapter=Myth 5 - That the Medieval Church Prohibited Dissection|isbn=9780674057418}}</ref> مونډینو ډي لوزي «مونډینوس» چې شاوخوا په ۱۲۷۶ زکال کې وزېږېد او په ۱۳۲۶ زکال ومړ؛ له ۱۳۱۴ زکال څخه یې تر ۱۳۲۴ زکال پورې د بولونیا په پوهنتون کې د انسان د اناتومۍ اړوند ګڼ شمېر لکچرونه ورکړل. مونډینو ډي لوزي په ۱۳۱۶ زکال کې د خپلو څیړنیزو بدن سپړنو پر بنسټ د «اناتومیا» په نوم کتاب ولیکه چې تر راتلونکو ۲۵۰ کلونو پورې په پوهنتونونو کې تدریس کېده. «مونډینوس» د خالکیدون له هروفیلوس او د کئوس د اراسیستروس له مهال څخه ۱۵۰۰ کاله وروسته د انسان د بدن لومړنۍ سیستماتیکه سپړنه ترسره کړه. د روم له سقوط وروسته په مسیحي اروپا کې د اناتومي په برخه کې مهم لومړني پرمختګونه په بولنیا کې رامنځته شول، چیرې چې اناتومي پوهانو جسدونه تشریح کړل او د بدن د غړو او د هغو د فعالیت د توصیف په برخه کې یې ونډه لرله. د لوزي له لومړنیو څېړنو وروسته د پنځلسمې پېړۍ په اناتومي پوهانو کې الساندرو آچیلیني او آنتونیو بنیویني شامل و. <ref>{{cite book|last1=Nutton|first1=Vivian|title=Ancient Medicine|url=https://archive.org/details/ancientmedicine00nutt|url-access=registration|date=2004|publisher=Routledge Taylor & Francis Group|location=London and New York|isbn=978-0-415-36848-3|page=[https://archive.org/details/ancientmedicine00nutt/page/n152 138]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Crombie|first1=A.C.|title=Medieval and Early Modern Science|date=1967|publisher=Harvard University Press.|location=Cambridge, Massachusetts|page=180 and 181|edition=volume 1}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last=Klestinec|first=Cynthia|year=2004|title=A History of Anatomy Theaters in Sixteenth-Century Padua|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-medicine-and-allied-sciences_2004-07_59_3/page/376|journal=Journal of the History of Medicine|volume=59|issue=3|pages=376–379|doi=10.1093/jhmas/59.3.375|pmid=15270335}}</ref><ref>{{cite book|last1=Persaud, Tubbs, Loukas|first1=T.V.N, Shane R. Marios|title=A History of Human Anatomy|date=2014|publisher=Charles C. Thomas Publisher, LTD|location=Springfield, Illinois|isbn=978-0-398-08105-8|page=55}}</ref><ref>{{Cite book|title=Medicine and Society in Early Modern Europe|url=https://archive.org/details/medicinesocietyi0000lind_q3h5|last=lindemann|first=mary|publisher=Cambridge university press|year=2010|isbn=978-0-521-73256-7|pages=[https://archive.org/details/medicinesocietyi0000lind_q3h5/page/92 92]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gordon|first1=Benjamin Lee|title=Medieval and Renaissance Medicine|url=https://archive.org/details/medievalrenaissa0000benj|date=1959|publisher=Philosophical Library, Inc.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/medievalrenaissa0000benj/page/422 422]–426}}</ref><ref>{{cite book|last1=Persaud, Loukas, Tubbs|first1=T.V.N. Marios, Shane R.|title=A History of Human Anatomy|date=2014|publisher=Charles C. Thomas, Publisher, LTD.|location=Springfield, Illinois, U.S.A|isbn=978-0-398-08105-8|pages=56, 55–59|edition=Second|url=http://public.eblib.com/choice/publicfullrecord.aspx?p=1823109|access-date=2015-11-28}}</ref><ref name="ZimmermanVeith1993">{{cite book|last1=Zimmerman|first1=Leo M.|last2=Veith|first2=Ilza|title=Great Ideas in the History of Surgery|url=https://books.google.com/books?id=ABbCI7z4UwMC|access-date=7 December 2012|date=1993-08-01|publisher=Norman Publishing|isbn=9780930405533}}</ref><ref name="Crombie1959">{{cite book|last=Crombie|first=Alistair Cameron|title=The History of Science From Augustine to Galileo|url=https://books.google.com/books?id=bGDScHy1clsC&pg=PA4|access-date=19 December 2012|year=1959|publisher=Courier Dover Publications|isbn=9780486288505}}</ref><ref name="BenivieniPolybus1529">{{cite book|last1=Benivieni|first1=Antonio|last2=Polybus|last3=Guinterius|first3=Joannes|title=De abditis nonnullis ac mirandis morborum & sanationum causis|url=https://books.google.com/books?id=ieNEAAAAcAAJ|access-date=7 December 2012|year=1529|publisher=apud Andream Cratandrum}}</ref> == سرچينې == 680qokc01k9dg1k6dwq1rdssvo8o8b7 0 62023 368121 366654 2026-08-10T13:31:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368121 wikitext text/x-wiki تحلیلي کیمیا د موادو د جلا کولو، پیژندلو او اندازه کولو لپاره د وسایلو او طرزالعملونو مطالعه او کارولو په معنی دی. په عمل کې ښايي بېلول، پېژندنه یا اندازه کول ټول په ګډه یو واحد تحلیل رامنځته کړي یا هم له بل مېتود سره یوځای وکارول شي. کيفي تحليل تحلیلوونکي راپېژني او کميتي تحليل عددي کچه يا غلظت ټاکي. تحلیلي کیمیا د مادې د ترکیب او جوړښت په اړه د معلوماتو د ترلاسه کولو، پروسس کولو او اړیکو پوهې ته وايي. په بله وینا د موادو او د هغو د کچې د معلومولو هنراوعلم دی. تحلیلي کیمیا د ای سي ایس کیمیاپوهانو لپاره د کار یوه مشهوره څانګه ګڼل کېږي.<ref name="isbn0-03-005938-0">{{cite book|author1=Skoog, Douglas A.|author2=West, Donald M.|author3=Holler, F. James|author4=Crouch, Stanley R.|title=Fundamentals of Analytical Chemistry|url=https://archive.org/details/fundamentalsofan0000doug_y8q3|publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning|location=Belmont|year=2014|page=[https://archive.org/details/fundamentalsofan0000doug_y8q3/page/1 1]|isbn=978-0-495-55832-3}}</ref> تحلیلي کیمیا د دودیزو، لمدو کیمیاوي میتودونو او عصري وسایلو یوه ټولګه ده. دودیز کیفي میتودونه د باران، استخراج، او تقطیرد جلا کولو لپاره کارول کیږي، چې پیژندنه یا بیولنه یې ښايي د رنګ، بوی، د ویلې کېدو د ټکي، د جوش ټکي، محلولیت، رادیو فعالیت یا په غبرګون کې د توپیرونو پربنسټ وي. د کچې د اندازه کولو لپاره، کلاسیک کمیتي تحلیل د کتلې یا حجم دتغیراتو (بدلون) څخه ګټه اخلي. دا امکان هم شته، چې میتودونه د کروماتګرافي، الکتروفوریسس یا د ساحې د جریان له وېش نه په ګټې اخیستنې سره د نمونو د بېلولو لپاره وکارول شي، وروسته بیا کیفي او کمیتي تحلیل د عملي کېدو وړ ده. کېدای شي له ورته وسیلې سره د رڼا تعامل، د تودوخې تعامل، برېښنايي ساحې یا مقناطیسي ساحې هم وکارول شي. زیاتره وخت دا ډول وسیله تحلیلوونکي سره بېلولای، پېژندلای او اندازه کولای شي. <ref name="isbn0-03-002078-6">{{cite book|author1=Skoog, Douglas A.|author2=Holler, F. James|author3=Crouch, Stanley R.|title=Principles of Instrumental Analysis|url=https://archive.org/details/principlesofinst0006skoo|publisher=Brooks/Cole, Thomson|location=Belmont, CA|year=2007|page=[https://archive.org/details/principlesofinst0006skoo/page/1 1]|isbn=978-0-495-01201-6}}</ref> د ‌ډیزاین د تجربې، کیمومیتریک او د نویوو وسیلو د اندازه کولو لپاره تحلیلي کیمیا ډیر پراخ رول لوبوي. په طب، ساینس او ​​انجینرۍ کې هم تحلیلي کیمیا ته اړتیا پیدا کیږي. == تاریخچه == تحلیلي کیمیا له پیله مهمه ګڼل کېږي دا ځکه چې نوموړې څانګه د یو کیمیاوي تعامل په هکله، هغو پوښتنو ته ځواب وایي چې، د تعامل په پروسه کي له کومو عناصرو او کیمیاوي توکو څخه ګټه اخیستل شوی ده. ددغې څانګې په تکامل کې جسټس وان لیبک د پام وړ رول لرلی ده، چې د سیسټمیک عنصري تحلیلونو پراختیا او د فعالو ګروپونو د ځانکړو غبرګونونو پر اساس سیسټمیک عضوي تحلیل یې یوه ښه بېلګه ده. د شعاع خارجولو سپیکرومیټري لومړنی وسیلوي تحلیل و،چې رابرټ بنسن او ګوستاو کرچوف رامنځته کړی وه او په ۱۸۶۰ز کال کې یې د روبیډیمRb) ) او سیزیم Cs)) عناصر کشف کړل.<ref>{{cite journal|last=Arikawa|first=Yoshiko|title=Basic Education in Analytical Chemistry|journal=Analytical Sciences|year=2001|volume=17|issue=Supplement|pages=i571–i573|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/analscisp/17icas/0/17icas_0_i571/_pdf|access-date=10 January 2014|format=pdf}}</ref> له ۱۹۰۰زکال نه وروسته په تحلیلي کیمیا کې ډېر پرمختګ وشو. په دې دوره کې د وسایلو تحلیل په تدریجي ډول خپل ځای ونیو. په ځانګړي توګه زیاتره لومړني سپیکټروسکوپي او سپیکټرومیټریک تخنیکونه د ۲۰مې پېړۍ په لومړیو کې کشف او د ۲۰مې پېړۍ په وروستیو کې اصلاح شول.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0039-9140(99)00358-6|title=Review of analytical measurements facilitated by drop formation technology|url=https://archive.org/details/sim_talanta_2000-04-28_51_5/page/921|year=2000|last1=Miller|first1=K|journal=Talanta|volume=51|issue=5|pages=921–33|pmid=18967924|last2=Synovec|first2=RE}}</ref> د جلا کولو علوم د ودې ورته مهال ویش تعقیبوي او په زیاتیدونکي توګه د لوړ فعالیت په وسیلو بدلیږي. ډیری دا تخنیکونه په ۱۹۷۰ ز کال کې د هایبرډ تخنیکونو سره یوځای پیل شول ترڅو د نمونو بشپړې ځانګړتیاوې ترلاسه کړي.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0165-9936(02)00806-3|title=History of gas chromatography|year=2002|last1=Bartle|first1=Keith D.|last2=Myers|first2=Peter|journal=TrAC Trends in Analytical Chemistry|volume=21|issue=9–10|pages=547}}</ref> کابو د ۱۹۷۰ ز کال پیل راهیسې اوسنۍ تحلیلي کیمیا په تدریجي ډول د بیولوژیکي سوالونو (بیولوژیکي کیمیا) په شمول ډېره پراخه شوې، په داسې حال کې چې له دې مخکې غیرعضوي یا کوچنیو عضوي مالیکولونو ته ډېر پام کېده. په کیمیا کې لېزرونه په زیاتېدونکې توګه د څېړنو په توګه کارول شوي، څو بېلابېل غبرګونونه رامنځته او اغیز پرې وکړي. د ۲۰مې پېړۍ په وروستیو کې هم ځینو علمي کیمیاوي پوښتنو په نورو څانګو کې پراخوالی لامل وګرځیده، دا پرمختګ په ځانګړي ډول په عدلي، چاپېریالي، صنعتي او طبي څانګو لکه په هستولوژۍ کې ولیدل شو. <ref>{{cite journal|doi=10.1016/0039-9140(89)80077-3|title=History of analytical chemistry in the U.S.A|url=https://archive.org/details/sim_talanta_january-february-1989_36_1-2/page/1|year=1989|last1=Laitinen|first1=H.A.|journal=Talanta|volume=36|pages=1–9|pmid=18964671|issue=1–2}}</ref> د وسایلو تحلیل په عصري تحلیلي کیمیا باندې ولکه لري. ډیری تحلیلي کیمیا پوهان په یو ډول وسیله کې تخصص لري.ا کاډیمیسنان پر نویو غوښتنلیکونو او موندنو یا د تحلیل پر نویو مېتودونو تمرکز کوي. په وینه کې د کیمیاوي موادو د شتون کشف هغه دی، چې یو تحلیلي کیمیاپوه په کې دخیل وي او د سرطان خطر ډېروي. د یوه نوي مېتود د رامنځته کولو په هڅه کې ښايي د تنظیم منونکي لیزر کارول شامل وي، څو د وینې ځانګړتیا او حساسیت زیات کړي. د سپیکرومیټریک طریقې زیاتره مېتودونه په یوځل رامنځته شوي او په قصدي توګه جامد ساتل کېږي، څو معلومات د ډېر وخت لپاره پرتله شي. دا په ځانګړې توګه د صنعتي کیفیت په تضمین QA))، عدلي او چاپېریالي غوښتنلیکونو کې حقیقت لري. د درملو په صنعت کې د تحلیلي کیمیا رول ورځ تر بلې په ډېرېدو دی، چې پرQA سربېره د درملو د نویو نوماندانو په موندلو او کلینیکي غوښتنلیکونو کې کارېږي، چې هلته د درملو او ناروغ ترمنځ تعاملات مهم دي. == کلاسیک مېتودونه == که څه هم پیچلي وسایل په عصري تحلیلي کیمیا باندې ولکه لري، د تحلیلي کیمیا ریښې او ځینې اصول چې په عصري وسایلو کې کارېږي، د دودیزو تخنیکونو له ډلې دي، چې زیاتره یې اوس هم کارېږي. دا تخنیکونه هم د تحلیلي کیمیا د ډېرو ښوونیزو لابراتوارونو د ملا تیر جوړوي. === کیفی تحلیل === کیفي تحلیل د کتلې یا غلظت شتون یا نشتوالی نه ټاکي، بلکې د یوه ځانګړي مرکب شتون یا نشتوالی ټاکي.کیفي تحلیلونه، د تعریف له مخې، مقدار نه اندازه کوي. ==== کیمیاوي ازمېښتونه ==== ډیرې کیفیت لرونکي کیمیاوي ازموینې شتون لري، لکه د سرو زرو لپاره د تیزابو ازمېښت او د وینې د شتون لپاره د  کاسټل مییر ازمېښت. ==== د شعلې ازموینه ==== غیر عضوي کیفي تحلیل د یو لړغبرګونونوپه ترڅ کې د ځانګړو آبی آیونونو یا عناصرو شتون تاییدوي، چې د تایید شوي ازموینې سره د شکمنو ایونونو تصدیق کولو دمخه د امکاناتو سلسله له مینځه وړي. ځینې ​​​​وختونه کوچني کاربن لرونکي ایونونه په داسې سکیمونو کې شامل دي. له عصري وسایلو سره دا ازموینې ډېرې کمې کارېږي؛ خوپه ښوونیزو موخو، د ساحې کار یا نورو شرایطو کې ګټورې کېدای شي، چې هلته هنري وسایلو ته لاسرسی نه وي یا مناسب نه وي. === کمي تحلیل === په یوه ماده کې د ځانګړو کیمیاوي اجزاوو د کچې اندازه کولو لپاره کمي تحلیل پکاریږي. کچه د کتلې (د ګرویمیټریک تحلیل) او حجم د (حجمي تحلیل) په وسیله اندازه کېدای شي. ==== وزني تحليل ==== په وزني تحلیل کې د شته موادو د کچې ټاکل شاملېږي، چې له یو څه بدلون مخکې یا وروسته د نمونې د وزن کولو له لارې ترسره کېږي.د لیسانس په زده کړو کې ، د اوبو د لرې کولو لپاره د اوبو نمونې ته د تودوخې په ورکولو سره په هایبرېټ کې د اوبو د کچې معلومول لکه د اوبو د ضایع کېدو له امله چې وزن توپیر کوي یو عام مثال دی. ==== حجمي تحلیل ==== تیتراسون هغه پروسه ده چې د حل عملیه کې د ګډونې چارې ترسره کوي او تر هغې تر مطالعې لاندې نیول کیږي تر څو مساوي نقطې ته ورسیږي. دا په مکرر ډول ممکنه ده چې په حل کې د موادو مقدار وټاکي. هغه کسان چې د ثانوي زده کړو په لړ کې یې کیمیا انتخاب کړې ده، د تیزابو بیس ټایټریشن ډېر پېژني او د رنګ بدلولو شاخص پکې شامل دی. ډېر نور ډولونه هم لري، د بېلګې په توګه د پوټینټیومیټریک ټایټریشن. دا تیراسیونونه ښايي مساوي ټکو ته د رسېدو لپاره له مختلفو شاخصونو ګټه پورته کړي. ==== جلا کول ==== د موادو د مخلوطې پېچلتیا د کمولو لپاره د جلا کولو پروسیجرونه کارول کیږي. کروماتګرافي، الکتروفورسیس او د ساحې د جریان فرکشنیشن د دې برخې نمایندګي کوي. == سرچينې == la102w7j0mmby6tq4do58mopg6yuocz 0 62032 368201 365843 2026-08-10T15:54:10Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368201 wikitext text/x-wiki د چاپیریال او ځیرکتیا څیړنه دا څیړي چې چاپیریال څنګه په ځیرکتیا اغیزه کوي. له بل پلوه، د انساني ډلو ترمینځ د ادراکي ظرفیت او نورو چارو کې د توپیرونو د پوهیدا لپارهIQ ازموینه خورا مهمو لاملونو څخه ګڼل کیږي. داسې انګیرل کیږي چې جینونه په ماشومتوب کې د هوښیارتیا په برخه کې شاوخوا ۲۰ـ۴۰ سلنه او په لویوالي کې ۸۰ سلنه ونډه لري. د پایلې په توګه چاپېریال او د جینونو سره یې تعامل د کوچنیو ماشومانو په ډلو کې د ځيرکتیا لوړه فیصدي او د بالغانو په ډلو کې لږه فیصدي جوړوي. د ځيرکتیا څېړنیزه ساحه له ډیرې مودې راهیسې د ادراکي فعالیت په پراختیا کې د چاپیریال اغیزې په ګوته کولو کې لیوالتیا لري، په ځانګړې توګه د مایع ځيرکتیا لکه په ۱۶ کلنۍ کې چې د ثبات په وسیله تعریف شوې دي. پر دې حقیقت سربېره، چې عقل د ځوانۍ په لومړیو کې ثبات پیدا کوي، فکر کېږي چې جنیاتي عوامل په منځني او زاړه عمر کې په ځيرکتیا کې ډېر رول لري او د چاپیریال ارزښت نور ختمېږي.<ref name="Deary 2001">{{cite book|last=Deary|first=Ian J|title=Intelligence: a very short introduction|url=https://archive.org/details/intelligencevery0000dear|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref> == عصبي تیوري == زموږ عصبي اړیکې په بشپړډول بې توپیره دي کله چې موږ ماشومان یو، نیورونونه له ګاونډیو نیورونونو سره اړیکې جوړوي او د ماشوم د عمر په څېر تر ۱۶ کلنۍ پورې د دې بهیر په درېدو سره ډېرپېچلي او ځانګړي کېږي. دا د هغه څه د رامینځته کیدو موده هم ده، چې د ځيرکتیا د عمومي عامل یا G په نوم هم پیژندل کیږي چې د IQ ازموینې په وسیله اندازه کېږي. بلاغت ته تر رسیدو وروسته، د یوکس IQ په دې باور وي چې په خپل ځای ثابت وي. دا احتمال شته چې د عصبي اړیکو وده په پراخه کچه له چاپېریال سره د متقابل عمل له امله وي، ځکه چې د ټولو ممکنه عصبي اړیکو د کوډ کولو لپاره کافي جینیټکي مواد نشته، حتا که د عصبي ارتباطاتو د کوډ کولو لپاره کافي جنیټیکي مواد وي هم، نو امکان نه لري، چې دوی دومره ښې او منظمې اړیکې جوړې کړي. برعکس چاپېریال د معنا د پروسس لامل کېږي، ځکه چې نیورونونه له وړاندې شویو محرکاتو سره سازښت کوي.<ref name="Garlick">{{cite journal|last1=Garlick|first1=D.|year=2002|title=Understanding the nature of the general factor of intelligence: the role of individual differences in neural plasticity as an explanatory mechanism|journal=[[Psychological Review]]|volume=109|issue=1|pages=116–136|doi=10.1037/0033-295x.109.1.116|pmid=11863034|title-link=Synaptic plasticity}}</ref> د مغزو وړتیا د وخت په تېرېدو د چاپېریال له محرکاتو سره د اړیکو د تطبیق لپاره کمېږي او له همدې وجهې باید تعقیب شي، چې د فکري ودې لپاره هم یوه مهمه دوره شتون لري. په داسې حال کې چې د بصري کورټیکس لپاره مهمه دوره د ماشومتوب په لومړیو کې ختمېږي، نورې کورټیک سیمې او وړتیاوې یوه مهمه دوره لري، چې تر بلوغ (۱۶ کلنۍ) پورې دوام کوي او دا د مایع ځيرکتیا د پراختیا لپاره د وخت ورته چوکاټ لري. د دې لپاره چې د یوه کس ځینې فکري وړتیاوې وده وکړي، مخکې له دې چې د نوموړي د عصبي اړیکو د تطبیق مهم وخت پای ته ورسېږي، په ماشومتوب کې د مناسب چاپېریال د محرکاتو چمتو کولو ته اړتیا لري. د ژبې د ودې لپاره یوه مهمه دوره شته، چې په غوره توګه رامنځته شوې ده. دلته یوې قضیې ته اشاره کوو، چې د دې نازکې دورې څرګندونه کوي، اي ایم یو ځوان سړی دی چې کوڼ زېږېدلی و او د کڼو له ټولنې سره یې هیڅ اړیکه نه لرله. هغه په ​​۱۵ کلنۍ کې د اورېدلو وسایل چمتو کړل اوهسپانوي ژبه یې زده کړه. په هر حال ۴ کلونو وروسته بیا هم هغه د لفظي فهم او تولید په برخه کې سختې ستونزې لرلې.<ref name="Grimshaw">{{cite journal|last=Grimshaw|first=Gina M.|author2=Ana Adelstein|author3=M. Philip Bryden|author4=G. E. MacKinnon|title=First-Language Acquisition in Adolescence: Evidence for a Critical Period for Verbal Language Development|journal=Brain and Language|year=1998|volume=63|issue=2|pages=237–255|url=http://ruccs.rutgers.edu/~karin/550.READINGS/Grimshaw_DeafIsolate.pdf|doi=10.1006/brln.1997.1943|pmid=9654433|s2cid=4988672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429041408/http://ruccs.rutgers.edu/~karin/550.READINGS/Grimshaw_DeafIsolate.pdf|archive-date=2015-04-29|access-date=2022-06-12|archivedate=2015-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429041408/http://ruccs.rutgers.edu/~karin/550.READINGS/Grimshaw_DeafIsolate.pdf}}</ref> == د چاپېریال اغیزې == === ټولنیزې کلتوري === ==== کورنۍ ==== د کور سرچینو ته لاسرسی او د زده کړو لپاره مناسب چاپیریال د IQ ازموینې نمرو سره مثبت تړاو لري. په هر حال دا ستونزمنه ده، چې ځیني میراثي اړخونه د مور اوپلار له چلند یا د ژبې کارولو څخه جلا کړي، د بېلګې په توګه:<ref name="Neisser">Neisser, U.; Boodoo, G.; Bouchard Jr, T.J.; Boykin, A.W.; Brody, N.; Ceci, S.J.; Halpern, D.F.; Loehlin, J.C.; Perloff, R.; Sternberg, R.J.; Others, (1998). "Intelligence: Knowns and Unknowns". Annual Progress in Child Psychiatry and Child Development 1997. Retrieved on 2008-03-18.</ref> د دوی په کورنۍ کې د ماشوم عادي دریځ هم پر ځيرکتیا اغېز کوي. یو شمېر څېړنو ښودلې، چې څنګه د زیږون شمېر زیاتیږي،IQ کمیږي، په لومړي ځل زیږیدلي تر ټولو غوره هوښیارتیا لري. د دې لپاره ډیری نظریات وړاندې شوي، مګرډیری وختونه داسې هم انګیر کیږي چې لومړی زیږون د خپلو والدینو څخه ډیر پام او سرچینې ترلاسه کوي او باید په کار کولو تمرکز وکړي، پداسې حال کې چې وروسته زیږیدلي هڅول کیږي چې تر ډيره بریده په ټولنیزو کارو تمرکز ولري.<ref name="Pfouts">{{cite journal|last=Pfouts|first=Jane H|title=Birth Order, Age Spacing, IQ Differences and Family Relations|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-marriage-and-family_1980-08_42_3/page/517|journal=Journal of Marriage and Family|year=1980|volume=42|issue=3|pages=517–531|jstor=351896|doi=10.2307/351896}}</ref><ref name="Dweck">{{cite journal|last=Dweck|first=Carol|title=Caution - Praise can be dangerous|journal=Federation of Teachers|year=1999|url=http://www.sde.ct.gov/sde/lib/sde/pdf/cali/praisespring99.pdf}}</ref> ==== د همزولو ډله ==== جې ار هاریس په خپل کتاب The Nurture Assumption کې استدلال کوي، چې د همزولو یوه ډله د وخت په تېرېدو سره د فرد پرځیرکتیا د پام وړاغېز کوي او ښايي د بېلابېلو همزولو د ګروپ ځانګړنې د تور - سپین IQد تشې لپاره مسؤلې وي. ډېری اوږدمهاله څیړنې ددي فرضې ملاتړ کوي، چې د اکاډمیکولاسته راوړنو لپارههمزولې ډلې یو پر بل د پام وړ اغېزکولای شي؛ مګر ډيرې کمې څیړنې د ادراکي وړتیا پر ازموینو اغېزې ارزولي دي.<ref>{{cite journal|author=Kindermann, Thomas A|year=1993|volume=29|issue=6|pages=970–977|doi=10.1037/0012-1649.29.6.970|title=Natural peer groups as contexts for individual development: The case of children's motivation in school|url=https://archive.org/details/sim_developmental-psychology_1993-11_29_6/page/970|journal=Developmental Psychology}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sacerdote|first=B.|title=Peer Effects with Random Assignment: Results for Dartmouth Roommates|journal=The Quarterly Journal of Economics|publisher=Oxford University Press|volume=116|issue=2|date=2001-05-01|issn=0033-5533|doi=10.1162/00335530151144131|pages=681–704|url=https://www.nber.org/system/files/working_papers/w7469/w7469.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|ssrn=388214|title=Do Peer Groups Matter? Peer Group versus Schooling Effects on Academic Attainment|url=https://archive.org/details/sim_economica_2003-02_70_277/page/31|author1=Robertson, Donald|author2=Symons, James|year=2003|volume=70|issue=277|pages=31–53|doi=10.1111/1468-0335.d01-46|journal=Economica|s2cid=154498828}}</ref> هغه سټیریوټایپونه چې د همزولو ډلو سره تړاو لري چې یو فرد یې پیژني هم په ځیرکتیا اغیزه درلودلای شي. د سټیریوټایپ ګواښ په لومړي ځل د کلاډ سټیل له خوا معرفي شوی، پدې هکله د نوموړي نظردا دی چې په سټیریوټایپ ګروپ پورې اړوند خلک ښايي په داسې حالت کې خراب فعالیت وکړي، چې په ورته سټیریوټائپ پورې تړلی وي. دا د مختلفو توکمونو، نارینه او ښځینه، د ټیټ او لوړ ټولنیز دریځو خلکو او د ځوانو او زړو ګډون کوونکو ترمنځ د ځیرکتیا د ازموینې په نمرو کې د توپیر یو عامل ښودل شوی دی. د مثال په توګه هغه ښځې چې ورته ویل شوي وو، چې په شطرنج کې له نارینه‌‌ وو وروسته پاتې دي د هغو ښځو په پرتله په رښتیا هم په دې لوبه کې بې وړتیا وې، چې دا خبره ورته نه وه شوې. <ref>{{cite journal|last=Maass|first=Anne|author2=D'Ettole, Claudio|author3=Cadinu, Marra|title=Checkmate? The role of gender stereotypes in the ultimate intellectual sport|journal=European Journal of Social Psychology|year=2008|volume=38|issue=2|url=http://clarksvillechessclub.org/pdf%20files/The%20role%20of%20gender%20stereotypes%20in%20chess.pdf|doi=10.1002/ejsp.440|pages=231–245|access-date=2012-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120220830/http://clarksvillechessclub.org/pdf%20files/The%20role%20of%20gender%20stereotypes%20in%20chess.pdf|archive-date=2012-11-20|url-status=dead|archivedate=2012-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121120220830/http://clarksvillechessclub.org/pdf%20files/The%20role%20of%20gender%20stereotypes%20in%20chess.pdf}}</ref> ==== زده کړه ==== IQ اوښوونیزې لاسته راوړنې له یو بل سره نږدې اړیکې لري. (د اټکلونو حد یې له ۴۰ څخه تر ۶۰ پورې دی) په هر حال د IQ په اړه دا بحث شتون لري، چې ایا ښوونځي پرځيرکتیا اغېزه لري، دا ښايي د IQ په اړه یو انحصاري او خپلواک متغیر وي. د سیسي(Ceci's) له خوا په یوه څیړنه کې ښودل شوي، چې زده کړه پر ځیرکیتا اغېز کولای شي. په نتیجه کې دا ثابته شوه چې د ښوونځي د اوړي په رخصتیو کې د زده کړوپر وخت IQکمېږي، هغه ماشومان چې په ښوونځي کې په ځنډ سره داخلېږي، دIQ کچه یې ټیټه وي، هغه ماشومان چې مخکې زده کړې پرېږدي، د دوي د IQ کچه هم ټیټه وي او هغه ماشومان چې د ورته عمر لرونکي وي؛ خو یو کال کمه زده کړه لري، دIQکمې نمرې لري. د پایلې په توګه، دا ستونزمنه ده چې د IQ او ښوونځي تر منځ پیچلې اړیکې وپیژندل شي، کوم چې دواړه یو پر بل اغیزه لري.<ref>{{cite journal|last=Johnson|first=W|author2=Deary, I.J.|author3=Silventoinen, K.|author4=Tynelius, P.|author5=Rasmussen, F.|journal=Perspectives on Psychological Science|year=2010|volume=21|issue=9|pages=1266–1273|pmid=20679521|doi=10.1177/0956797610379233|title=Family background buys an education in Minnesota but not in Sweden|pmc=2939922}}</ref><ref name="Neisser2">Neisser, U.; Boodoo, G.; Bouchard Jr, T.J.; Boykin, A.W.; Brody, N.; Ceci, S.J.; Halpern, D.F.; Loehlin, J.C.; Perloff, R.; Sternberg, R.J.; Others, (1998). "Intelligence: Knowns and Unknowns". Annual Progress in Child Psychiatry and Child Development 1997. Retrieved on 2008-03-18.</ref><ref name="Ceci">{{cite journal|last=Ceci|first=S. J.|author2=Williams, W. M.|title=Schooling, Intelligence, and Income|journal=American Psychologist|year=1997|volume=52|issue=10|pages=1051–1058|url=http://136.167.2.220/content/dam/files/schools/cas_sites/psych/pdf/critique_income_.pdf|doi=10.1037/0003-066x.52.10.1051|citeseerx=10.1.1.679.4524|access-date=2022-06-12|archivedate=2013-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014181502/http://136.167.2.220/content/dam/files/schools/cas_sites/psych/pdf/critique_income_.pdf}}</ref> هغه ماشومان چې په وړکتوب کې د ځيرکتیا ازموینه  په ښه توګه ترسره کوي، له ښوونځي د وتلو کچه یې ډیره ټیټه وي، د دې اټکل شته چې د لیسې نورپاتی‎ ټولګي هم په بریالیتوب سره پاتی ته ورسوي. د مثال په ډول یوې لویې څېړنې دا موندلې چې‎ ځيرکتیا یا جي فکتور او د جي سي ایس اي GCSE)) پایلو ترمنځ د ۰،۸۱ اړیکه شتون لري. له بلې خوا ښودل شوې، چې زده کړه د ځيرکتیا په ازموینو کې ښه وده کوي. ښوونه او روزنه د IQ عمومي نمرې لوړوي پداسې حال کې چې په عمومي ځیرکتیا هیڅ اغیز نلري، د څیړنې له مخې چې د ماشومتوب IQ کنټرولوي او د ښوونځي د کلونو زده کړې د لامل متغیر په توګه چلند کوي.<ref name="Deary 2007">{{cite journal|last=Deary|first=Ian J|author2=Steve Strandb|author3=Pauline Smithc|author4=Cres Fernandesc|title=Intelligence and Educational Achievement|url=https://archive.org/details/sim_intelligence_january-february-2007_35_1/page/13|journal=Intelligence|year=2007|volume=35|issue=1|pages=13–21|doi=10.1016/j.intell.2006.02.001}}</ref><ref name="Ritchie2015">{{cite journal|last1=Ritchie|first1=S. J.|last2=Bates|first2=T. C.|last3=Deary|first3=I. J.|year=2015|title=Is Education Associated With Improvements in General Cognitive Ability, or in Specific Skills?|doi=10.1037/a0038981|pmid=25775112|pmc=4445388|journal=Dev Psychol|volume=51|issue=5|pages=573–82}}</ref><ref name="Neisser3">Neisser, U.; Boodoo, G.; Bouchard Jr, T.J.; Boykin, A.W.; Brody, N.; Ceci, S.J.; Halpern, D.F.; Loehlin, J.C.; Perloff, R.; Sternberg, R.J.; Others, (1998). "Intelligence: Knowns and Unknowns". Annual Progress in Child Psychiatry and Child Development 1997. Retrieved on 2008-03-18.</ref> ==== روزنه او مداخلې ==== د درملنې موثریت او تر کومه حده چې ځیرکتیا وده کولی شي ، په ځانګړي توګه له ۱۶ کلنۍ  وروسته ، د پام وړ بحث موضوع ده. ځیرکتیا په عموم کې طبیعي ګنل کیږي چې د بلوغ نه ورسته نه بدلیدونکی حالت لري. په هر حال یوه وروستۍ مقاله ښیي، چې  ځیرکتیا تر یوې مودې پورې د بالغانو د کار په زیاتوالي کې د روزنې په وسیله وده کولای شي.<ref name="Jaeggi">S. Jaeggi et al. Improving Fluid Intelligence with training on working memory. The [[Proceedings of the National Academy of Sciences]]. 2008</ref> == سرچينې == e6tpmbr7gw0oe5wbcureuhg4octnhia 0 62093 368177 366648 2026-08-10T14:59:38Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368177 wikitext text/x-wiki '''ازاده فرانسه''' (په فرانسوي: France Libre) یو سیاسي بنسټ ؤ چې د فرانسې درېیم جمهوریت له نړېدا وروسته یې د فرانسې د دولت قانوني کېدو ادعا کوله. د دوه‌یمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې د فرانسې له سقوط وروسته یاد بنسټ په ۱۹۴۰ز کال کې، په لندن کې، «په تبعید کې» د یوه «دولت» په توګه د فرانسوي جنرال «شارل دو ګول» په مشرۍ تاسیس شو او د د '''ازادې فرانسې ځواکونو''' (Forces françaises libres) پر مټ یې د یوه متفق ملت په توګه له محوري قدرتونو سره جګړه وکړه. سربېره پر دې، ازادې فرانسې د نازي قدرت له‌خوا اشغال شوې فرانسه کې له مقاومت څخه، چې د فرانسي دنني ځواکونو په نامه یادېده، ملاتړ وکړ او افریقا کې د فرانسې په څوګونو مستعمرو کې ستراتیژیک پایښت ترلاسه کړ. د نازي آلمان له‌خوا د درېیم جمهوریت له ماتې وروسته، مارشال فیلیپ پتېن د یوه اوربند رامنځ‌ته کېدو لپاره هلې‌ځلې وکړې او د ویشي فرانسې په نامه یې د آلمان یو لاسپوڅي دولت رامنځ‌ته کړ. دو ګول تسلیم نه‌شو، بریتانیا ته وتښتېده او له هغه ځایه یې «د جون ۱۸ وینا» (Appel du 18 juin) خپره کړه او فرانسویان یې د نازیانو پر وړاندې مقاومت او د ازادې فرانسې له ځواکونو سره یوځای کېدو ته وهڅول. د ۱۹۴۰ز کال د اکټوبر پر ۲۷^مه د ټولواکمنۍ د دفاع شورا (Conseil de défense de l'Empire)– چې وروسته د فرانسې ملي کمېټې (Comité national français یا CNF) په نامه یادېده– رامنځ‌ته شوه ترڅو په مرکزي افریقا، آسیا او اوقیانوسیه کې، چې د جون ۱۸ وینا ته یې غوږ ایښی ؤ، د فرانسې تر واک لاندې سیمې اداره کړي. په لومړیو کې، په ارام سمندر، هند او استوایي افریقا کې د فرانسې له تصرف شویو سیمو پرته، د فرانسي ښکېلاک‌ګرې ټولواکمنۍ ټولو اړوندو سیمو د دو ګول غوښتنه رد کړه او مارشال پتېن او ویشي دولت ته یې پر خپلې ژمنې ټینګار وکړ. د وخت په تېرېدو او د متفقینو په غوڅې نظامي مداخلې سره، ازادې فرانسې د ویشي دولت لا زیاتې سیمې ونیولې او د ۱۹۴۲ز کال د نومبره پورې یې ډېرشمېر مستعمرې خوندي کړې.<ref>French India, New Caledonia/New Hebrides and French Polynesia, were totally dependent economically and for their communication on British and Australian goodwill and support for Vichy was not a realistic option. Jean-Marc Regnault and Ismet Kurtovitch, "Les ralliements du Pacifique en 1940. Entre légende gaulliste, enjeux stratégiques mondiaux et rivalités Londres/Vichy", ''Revue d'histoire moderne et contemporaine'', vol. 49, No. 4 (Oct. – Dec., 2002), p. 84–86</ref> ازاده فرانسه هم له محوري قدرتونو او هم د ویشي له پوځي ډلو سره وجنګېده او له منځني ختیځ څخه نیولې تر هندوچین او شمالي افریقا پورې یې په هرې سترې مبارزې کې ونډه واخېسته. د ازادې فرانسې سمندري ځواک په بریتانیا کې د سلطنتي سمندري ځواک او په شمالي اتلانتیک کې د کاناډا سلطني سمندري ځواک ترڅنګ د یوه مرستندوی ځواک په توګه عمل کاوه. سربېره پر دې، مخکې له‌دې چې «په تبعید کې د دولت» تر مستقیمې څارنې لاندې لویې ادارې جوړې شي، د ازادې فرانسې ځواکمنو واحدونو د بریتانیا له سلطني هوایي ځواک، د شوروي هوایي ځواک او د بریتانیا له هوایي ځانګړي ځواک سره په ډېري عملیاتو کې ونډه واخېسته.{{sfn|Stacey|2007|p=373}} له حقوقي پلوه، د شمالي افریقا له بیا نیولو وروسته، تبعید په رسمي ډول پای ته ورسېده ځکه چې د ازادې فرانسې دولت ته زمینه برابره شوه ترڅو له لندن څخه ووځي او په الجزیره کې ځای پر ځای شي. له هغه ځایه، د فرانسې ملي ازادۍ کمېټه (Comité français de Libération nationale یا CNFL) د ټولو فرانسویانو د موقت حکومت په توګه رامنځ‌ته شوه. د ۱۹۴۴ز کال د اګوسټ پر ۲۵ د ازادې فرانسې ۲^یمې زغره‌والې فرقې او مقاومتي ځواکونو پاریس ازاد کړ، حکومت د هېواد پلازمېنې ته منتقل شو او د فرانسې جمهوریت موقت دولت (gouvernement provisoire de la République française یا GPRF) رامنځ‌ته شو. موقت دولت د نړېوالې جګړې تر پایه او په ۱۹۴۶ز کال کې د څلورم جمهوریت تر رامنځ‌ته کېدو پورې فرانسه کې حاکم ؤ او په‌دې توګه د درېیم جمهوریت (چې په ۱۹۴۰ز کې سقوط شو) د لنډمهالو ځایناستو رژیمونو لړۍ ته یې د پای ټکی کېښود. د ۱۹۴۳ز کال د اګوست پر ۱ «L'Armée d'Afrique» په رسمي توګه د ازادې فرانسې له ځواکونو سره یوموټی شو ترڅو د فرانسې ازادیپال پوځ رامنځ‌ته کړي. د ۱۹۴۴ز کال تر نیمایي پورې د دغه پوځ د ځواکونو شمېر تر ۴۰۰،۰۰۰ زیات وو او د نورماندي او سویلي فرانسې په برید کې یې ګډون وکړ او په پای کې پاریس ته سوق شو. لږ موده وروسته هغو په الزاس، آلپ او بریتاني کې وجنګېدل. د نړېوالې جګړې تر پای پورې یې شمېر ۱،۳۰۰،۰۰۰ ته رسېده چې په ټوله اروپا کې د متفقینو څلورم لوی پوځ ؤ او د فرانسې له‌لارې د متفقینو په پرمختللو او پر آلمان باندې د متفقینو په برید کې یې ګډون وکړ. د ازادې فرانسې دولت، له ازادۍ وروسته یو لنډمهال جمهوري حکومت رامنځ‌ته کړ چې په ۱۹۴۶ز کې یې د څلورم جمهوریت د رامنځ‌ته کېدو لپاره لاره اواره کړه. == مخینه == === سریزه === د ۱۹۴۰ز کال د مې پر ۱۰، نازي آلمان پر فرانسې او کوزو هېوادونو (بلجیم، لوګزامبورګ او هالنډ) باندې یرغل وکړ او په چټکۍ سره یې بلجیم او هالنډ ته ماته ورکړه، زغره‌والې فرقې د آردن له‌لارې د برید پر مهال، فرانسوي-بریتانیایي ضربتي ځواک منزوي کړ. د مې میاشت په پای ته رسېدو سره، د بریتانیا او فرانسې شمالي پوځونه د دنکیرک، کالي، بولون، سېنت ولري-ان-کو او لیل په څېر یو لړ چریکي جګړو په لړ کې کلابند شول. یوازې د دنکیرک تخلیې لړۍ د دغو پوځونو د دفاع، په تېره بیا په لیل کې د فرانسوي پوځ د لښکر مقاومت له‌امله ترسره شوه. <ref>{{cite book|last1=Horne|first1=Alistair|title=To Lose a Battle; France, 1940|date=1969|publisher=Penguin|isbn=978-0141030654|page=[https://archive.org/details/tolosebattlefran00sira/page/604 604]|edition=2007|url-access=registration|url=https://archive.org/details/tolosebattlefran00sira/page/604}}</ref> د مې له ۲۷ د جون تر ۴ پورې، د بریتانیا اعزامي ځواک له ۲۰۰،۰۰۰ زیات غړي او ۱۴۰،۰۰۰ فرانسوي سرتېري له دنکیرک څخه تخلیه شول. هېڅ لوري دې ته د جګړې د پای ټکي په سترګه نه‌کتل؛ فرانسوي اېستل شوي سرتېري ژر بېرته فرانسې ته ستانه شول او د جون په ډېریو جګړو کې یې ونډه واخېسته. آلن بروک، له دنکیرک څخه له اېستل کېدو وروسته، د جون پر ۲ شربورګ ته لاړ ترڅو د لومړي کاناډایي لښکر ترڅنګ، BEF (په بریتانیا کې یوازېنی پاتې شوې زغره‌واله فرقه) له سره تشکیل کړي. خلاف د هغه څه چې ګومان یې کېده، په جون کې د فرانسویانو روحیه د مې میاشت په پرتله لوړه وه او په سویل کې یې د فاشیستې ایټالیا یرغل په اسانۍ سره دفع کړ. د سومې په اوږدو کې یوه دفاعي کرښه له سره رامنځ‌ته شوه خو د فرانسې په شمال کې ډېري کرښې د هوایي جګړې له‌امله نه، بلکې تر ډېره بریده د هوایي ډګرونو د اشغال له کبله له‌منځه لاړې.<ref>Taylor, p.58</ref><ref>{{cite journal|last=Alexander|first=Martin|year=2007|title=After Dunkirk: The French Army's Performance Against 'Case Red', 25 May to 25 June 1940|journal=War in History|volume=14|issue=2|pages=226–227|doi=10.1177/0968344507075873|s2cid=153751513|issn=1477-0385}}</ref> د جون پر لومړۍ نېټې شارل دو ګول بریډ جنرالي ته ترفېع وکړه؛ نوموړی د جون پر پنځمه د صدراعظم پاول رینو له‌خوا په دفاعي چارو کې د بهرنیو چارو وزارت مرستیال په توګه وګومارل شو، چې د فرانسې په کابینه کې یو کوچنی منصب ؤ. دو ګول د منل شویو مفکورو ننګولو ته په لېوالتیا مشهور ؤ؛ په ۱۹۱۲ز کال کې یې غوښتنه وکړه ترڅو د پتېن په غونډ کې وګومارل شي، چې هغه مهال د پتېن شعار له متداول اُرتودوکس پر وړاندې په بشپړ توپیر سره د «اور ځواک وژل کوي» ؤ. همدا راز، هغه د نومهالو وسلو جګړو د مفکورو مدافع ؤ چې د ورماخت له‌خوا کارول کېدې او د مونت‌کورنت جګړې پر مهال د څلورمې زغره‌والې فرقې قوماندان ؤ. سره له‌دې، هغه په شخصي توګه هومره مینه‌وال نه‌درلودل؛ په ۱۹۴۰ز کال کې هېڅ لاس‌لاندې نظامي چارواکي ورسره یوځای نه‌شول.<ref>{{cite book|last1=Jackson|first1=Julian|title=A Certain Idea of France: The Life of Charles de Gaulle|date=2018|publisher=Allen Lane|isbn=978-1846143519|pages=110–111}}</ref><ref>{{cite book|last1=Horne|first1=Alistair|title=The Price of Glory; Verdun 1916|url=https://archive.org/details/bwb_W9-CRW-993|date=1962|publisher=Penguin|isbn=978-0140170412|page=[https://archive.org/details/bwb_W9-CRW-993/page/150 150]|edition=1993}}</ref><ref>Jackson, p. 110</ref>{{sfn|Munholland|2007|p=10}} نوی فرانسوي قوماندان «ماکسیم ویګان» ۷۳ کلن او د پتېن په څېر ؤ، له انګلیس څخه یې کرکه درلوده او دنکیرک یې د یوه متفق په توګه بریتانیا د بې‌‌اعتمادې بېلګه ګڼله؛ موده وروسته دو ګول وویل چې د جون پر ۸، د آلمانیانو د بریدونو له سره نیولو او د ژرمهاله اوربند غوښتلو پر مهال، هغه «ناهیلی شو». دو ګول د دولت د وزیرانو له یوې کوچنۍ ډلې څخه ؤ چې د مقاومت د دوام غوښتونکی ؤ او رینو لندن ته واستوه ترڅو د فرانسې او بریتانیا ترمنځ د غوښتل شوي اتحاد لپاره مذاکره وکړي. کله چې دغه پلان له ماتې سره مخ شو، هغه د جون پر ۱۶ استعفا ورکړه او پتېن د شورا مشر شو. د جون پر ۱۷ دو ګول بوردو ته لاړ خو کله چې د جګړې د محوري قدرتونو او پتېن د اوربند خبر ورورسېد، همهغه ورځ لندن ته ستون شو.<ref name="shlaim197407">{{cite journal|last=Shlaim|first=Avi|title=Prelude to Downfall: The British Offer of Union to France, June 1940|url=https://archive.org/details/journal-of-contemporary-history_1974-07_9_3/page/27|journal=Journal of Contemporary History|date=July 1974|volume=9|issue=3|series=3|pages=27–63|jstor=260024|doi=10.1177/002200947400900302|s2cid=159722519}}</ref>{{sfn|Munholland|2007|p=10}} == سرچينې == a5ddrj4r33k0fwoqmvr83aw474wf79w 0 62437 368180 366124 2026-08-10T15:09:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368180 wikitext text/x-wiki '''انټرنېټ ته لاسرسی''' د کمپيوټري ټرمینالونو، کمپیوټرونو او نورو ډیوایسونو یا دستګاوو له لارې انټرنېټ او د ایمېل او وب نړیوالې شبکې په څېر خدمتونو ته د افرادو او سازمانو وړتیا ته ویل کېږي. انټرنېټ ته لاسرسی د انټرنېټي خدمتونو د وړاندې کوونکو له‌خوا پلورل کېږي چې اتصال یا پیوستیا د ډېټا د لېږد په بېلابېلو کچو سره د شبکې د بېلابېلو ټکنالوژيو له لارې وړاندې کوي. د ښاروالۍ د ګڼو بنسټونو په ګډون ډېری سازمانونه په وړیا ډول انټرنېټ ته د بې سیمه یا وایرلېس لاسرسي خدمتونه وړاندې کوي. یو وخت انټرنېټ ته لاسرسی محدود و خو ډېره ژر یې وده وکړه. په ۱۹۹۵ ز کال کې د نړۍ یوازې ۰.۰۴ سلنه نفوس انټرنېټ ته لاسرسی درلود چې تر نیمايي زیات یې په متحدو ایالتونو کې اوسېدل او د مستهلکینو یا مصروفوونکو استفاده هم د ډایل اپ له لارې وه. د یوویشتمې پېړۍ په لومړۍ لسیزه کې په پرمختللو هېوادونو کې ډېرو مصرفوونکو د «براډ بنډ» چټکه ټکنالوژي کاروله او تر ۲۰۱۴ ز کال پورې د نړۍ ۴۱ سلنه نفوس لاسرسی ورته درلود، براډ بنډ کابو په ټوله نړۍ کې خپور و او د نړیوال اتصال د چټکتیا منځنۍ کچه په ثانیه کې تر یوه مېګابایټ لوړه وه.<ref>{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|url=https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3|last=Robinson|first=Zachary A.|isbn=9780199371020|pages=[https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3/page/431 431]|oclc=907585907|date=2015-06-26}}</ref><ref>{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|url=https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3|last=Robinson|first=Zachary A.|isbn=9780199371020|pages=[https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3/page/431 431]–432|oclc=907585907|date=2015-06-26}}</ref><ref>{{cite web|title=Akamai Releases Second Quarter 2014 'State of the Internet' Report|url=http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2014/press-093014.html|work=Akamai|date=30 September 2014|access-date=11 October 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020060839/http://www.akamai.com/html/about/press/releases/2014/press-093014.html|archive-date=20 October 2014}}</ref> == تاریخچه == انټرنېټ د ارپانېټ (ARPANET) پرمختللې بڼه ده چې د متحدو ایالتونو دولت به د دولت دننه او په پوهنتونونو او څېړنیزو لابراتورونو کې د پروژو د ملاتړ لپاره کاراوه – خو د وخت په تېرېدو سره یې وده وکړه او د نړۍ ډېری لوی پوهنتونونه او د ټکنالوژیکو شرکتونو ډېری څېړنیزې برخې یې په منګول کې واخیستې. د ډېرو مخاطبانو له‌خوا یې استفاده په ۱۹۹۵ کال هغه مهال عامه شوه چې د سوداګریزو ترافیکو د لېږد لپاره د انټرنېټ د کارولو محدودیتونه لرې شول.<ref>{{cite journal|author=Ben Segal|title=A Short History of Internet Protocols at CERN|year=1995|url=http://www.cern.ch/ben/TCPHIST.html|access-date=2022-07-03|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619203830/http://ben.web.cern.ch/ben/TCPHIST.html}}</ref><ref>[[RIPE|Réseaux IP Européens]] (RIPE)</ref><ref>{{cite web|title=Internet History in Asia|work=16th APAN Meetings/Advanced Network Conference in Busan|url=http://www.apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm|access-date=25 December 2005|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060201035514/http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm|archive-date=1 February 2006}}</ref><ref name="ConneXions-April1996">[http://www.merit.edu/networkresearch/projecthistory/nsfnet/nsfnet_article.php "Retiring the NSFNET Backbone Service: Chronicling the End of an Era"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719235238/http://www.merit.edu/networkresearch/projecthistory/nsfnet/nsfnet_article.php|date=2011-07-19}}, Susan R. Harris and Elise Gerich, ''ConneXions'', Vol. 10, No. 4, April 1996</ref> د ۱۹۸۰یمې لسیزې له لومړیو څخه تر منځنیو کلونو پورې انټرنېټ ته ډېری لاسرسی د شخصي کمپیوټرونو او هغو کاري سټېشنونو له لارې و چې په مستقیم ډول له ځايي شبکو (LAN) سره وصل وو، یا هم د موډمونو او انالوګ ټېلېفوني کرښو په مرسته د ډایل اپ اتصالاتو یا نښلونونو له لارې و. ځايي شبکو به معمولاً په ثانیه کې په ۱۰ مېګابایټه چټکتیا سره کار کاوه، په داسې حال کې چې د ۱۹۸۰یمې لسیزې په لومړیو کې د موډم د ډېټا کچه په ثانیه کې له ۱۲۰۰ بایټ څخه د ۱۹۹۰یمې لسیزې په وروستیو کې په ثانیه کې ۵۶ کیلوبایټ ته ورسېده. په ۱۹۹۰یمه لسیزه کې په متحدو ایالتونو کې د معلوماتو د ملي زېربنا طرحې د براډ بنډ انټرنېټ ته لاسرسی د عمومي پالیسۍ پر ستونزه بدل کړ. په ۲۰۰۰ کال کې کورونو ته ډېری انټرنېټ د ډایل اپ په مرسته رسېدلی و، خو ډېرو کاروبارونو او ښوونځیو د براډ بنډ انټرنېټ کاراوه. په ۲۰۰۰ کال کې «ډایل اپ» د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان (OECD) په ۳۴ غړو هېوادونو کې څه کم ۱۵۰ میلیونه ګډونوال او «براډ بنډ» بیا څه کم ۲۰ میلیونه ګډونوال لرل. تر ۲۰۰۵ کال پورې «براډ بنډ» وده وکړه او «ډایل اپ» مخ پر ځوړ شو چې د ګډونوالو شمېر یې کابو برابر و او د هر یوه لپاره ۱۳۰ میلیونه کسان کېدل. په ۲۰۱۰ کال کې د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان په غړو هېوادونو کې د انټرنېټ څه باندې ۹۰ سلنه کاروونکو «براډ بنډ» کاراوه چې په دې سره د براډ بنډ ګډونوال څه باندې ۳۰۰ میلیونو ته لوړ شول او د «ډایل اپ» ګډونوال تر ۳۰ میلیونو هم کم شول.<ref>{{cite journal|author1=Jeffrey A. Hart|author2=Robert R. Reed|author3=François Bar|title=The building of the Internet: Implications for the future of broadband networks|url=https://archive.org/details/sim_telecommunications-policy_1992-11_16_8/page/666|journal=Telecommunications Policy|volume=16|issue=8|pages=666–689|date=November 1992|doi=10.1016/0308-5961(92)90061-S}}</ref><ref name="OECD-countries">The 34 OECD countries are: Australia, Austria, Belgium, Canada, Chile, the Czech Republic, Denmark, Estonia, Finland, France, Germany, Greece, Hungary, Iceland, Ireland, Israel, Italy, Japan, Korea, Luxembourg, Mexico, the Netherlands, New Zealand, Norway, Poland, Portugal, the Slovak Republic, Slovenia, Spain, Sweden, Switzerland, Turkey, the United Kingdom and the United States. [http://www.oecd.org/pages/0,3417,en_36734052_36761800_1_1_1_1_1,00.html OECD members] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408175139/http://www.oecd.org/pages/0,3417,en_36734052_36761800_1_1_1_1_1,00.html|date=2011-04-08}}, accessed 1 May 2012</ref><ref name="OECD-June2011">[http://www.oecd.org/dataoecd/24/5/48255770.pdf ''The Future of the Internet Economy: A Statistical Profile''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616224428/http://www.oecd.org/dataoecd/24/5/48255770.pdf|date=2012-06-16}}, Organization for Economic Co-Operation and Development (OECD), June 2011</ref> د براډ بنډ ټکنالوژۍ چې تر ټولو ډېرې کارول کېږي، ډي.اېس.اېل، اې.ډي.اېس.اېل او انټرنېټ ته کېبلي لاسرسی په کې شاملېږي. په لا نویو ټکنالوژيو کې وي.ډي.اېس.اېل او نوري فایبر راځي چې په دواړو یعنې ټېلېفوني او کېبلي دستګاوو کې ګډونوالو ته نږدې دي. د نوري فایبر اړیکو په اوږدو واټنونو کې د ډېټا د لېږد چټکتیا ډېره لوړه کړه چې د مسي سیم تر ټکنالوژۍ ډېر ارزانه دی او د براډ بنډ انټرنېټ ته د لاسرسي په شوني کولو کې یې مهم رول ادا کړی دی. په هغو سیمو کې چې اې.ډي.اېس.اېل یا کېبل کار نه کوي، ځینې ټولنیز سازمانونه او ځايي دولتونه د وای-فای شبکې نصبوي. بې سیمه، سپوږمکیز او مایکرو وېو انټرنېټ په کلیوالو، شاته پاتې یا نورو هغو سیمو کې کارول کېږي چې هلته خدمتونه ستونزمن دي او سیمي انټرنېټ په اسانۍ سره کار نه کوي. == لاسرسی == پر کور، ښوونځي او کارځای سربېره انټرنېټ ته لاسرسی ښايي د کتابتونونو او قهوه خانو په څېر په هغو عمومي ځایونو کې موجود وي چې هلته انټرنېټ ته تړل کېدونکي کمپيوټرونه د لاسرسي وړ وي. په ځینو کتابتونونو کې داسې سټېشنونه موجود وي چې د کاروونکو لپ ټاپونه په فزیکي ډول له ځايي شبکو سره نښلوي. بې سیمه یا وایرلېس انټرنېټ ته د لاسرسي ځایونه د هوايي ډګر د سالونونو په څېر په عمومي ځایونو کې موجود وي چې په ځینو مواردو کې په ولاړ حالت کې یوازې د لنډمهالې استفادې لپاره وي. انټرنېټ ته د لاسرسي په نورو ځایونو کې ښايي هغه کمپیوټرونه موجود وي چې د سیکو په ور اچولو سره کار کوي. بېلابېل نومونه ورته کارول کېږي چې «د عمومي انټرنېټ کیوسک»، «د عمومي لاسرسي ټرمینال» او «وېب پې فون» یې د بېلګې په توګه یادولی شو. ډېری هوټلونه هم عمومي ټرمینالونه لري چې معمولاً لګښت لرونکي وي. کافي شاپونه، د پېر مرکزونه یا شاپېنګ مالونه او نور ځایونه د هغو کاروونکو لپاره کمپیوټري شبکو ته د هاټ‌سپاټ په نامه وایرلېس یا بې سیمه لاسرسی برابروي چې د لپ‌ټاپ او پي.ډي.اې په څېر وایرلېس لرونکي ډيوایسونه یا دستګاوې له ځان سره لري. دا خدمتونه ښايي د ټولو لپاره وړیا وي، یا ښايي یوازې د مشتریانو لپاره وي او یا هم لګښت لرونکي وي. د وای فای یو هاټ سپاټ باید په یوه واړه ځای پورې محدود نه شي، ځکه چې څو ګڼ هاټ سپاټونه کولای شي د پوهنتون یا پارک ټوله ساحه راونغاړي یا حتا ټول ښار هم فعالولی شي. == ډيجيټلي درز == له فوق العاده ودې سره سره انټرنېټ ته لاسرسی د هېوادونو تر منځ یا د هېوادونو دننه په مساوي ډول نه وېشل کېږي. ډيجيټلي درز "د هغو افرادو تر منځ درز ته ویل کېږي چې د معلوماتو او اړیکو ټکنالوژۍ ته پوره لاسرسی لري او هغه افراد چې لاسرسی یې محدود دی یا هېڅ لاسرسی نه لري". د هغو افرادو تر منځ واټن چې انټرنېټ ته لاسرسی لري او هغه چې انټرنېټ ته لاسرسی نه لري، د ډيجیټلي درز د ګڼو اړخونو له ډلې یو دی. دا چې یو شخص انټرنېټ ته لاسرسی لري که نه، کېدای شي تر ډېره حده یې په مالي وضعیت، جغرافیايي موقعیت او دولتي پالیسیو پورې تړاو ولري. "کم عایده او کلیوال وګړي او اقلیتونه د ټکنالوژيکو نېستمنو په توګه په ځانګړي ډول څېړل شوي دي."<ref name="ITU-ICTStats">[http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/at_glance/KeyTelecom.html "Internet Users"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303061300/http://www.itu.int/ITU-D/ict/statistics/at_glance/KeyTelecom.html|date=2013-03-03}}, Key ICT indicators for the ITU/BDT regions, International Telecommunication Union (ITU), Geneva, 16 November 2011</ref><ref name="HRJ-24-1">Amir Hatem Ali, A. (2011). [http://harvardhrj.com/wp-content/uploads/2009/09/185-220.pdf "The power of social media in developing nations"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114083745/http://harvardhrj.com/wp-content/uploads/2009/09/185-220.pdf|date=2012-11-14}}, ''Human Rights Journal'', Harvard Law School, Vol. 24, Issue 1 (2011), pp. 185–219</ref><ref name="Wattal-Jan2011">Wattal, S.; Yili Hong; Mandviwalla, M.; Jain, A., [http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=5718600 "Technology Diffusion in the Society: Analyzing Digital Divide in the Context of Social Class] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428165655/http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=5718600|date=2013-04-28}}", ''Proceedings of the 44th Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS)'', pp.1–10, 4–7 January 2011, {{ISBN|978-0-7695-4282-9}}</ref><ref name="McCollum-Spring2011">McCollum, S., [http://www.tolerance.org/magazine/number-39-spring-2011/getting-past-digital-divide "Getting Past the 'Digital Divide'"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104020811/http://www.tolerance.org/magazine/number-39-spring-2011/getting-past-digital-divide|date=2011-11-04}}, ''Teaching Tolerance'', No. 39 (Spring 2011), pp. 46–49, and ''Education Digest'', Vol. 77 No. 2 (October 2011), pp. 52–55</ref> دولتي پالیسۍ د خپلو اړوندو ډلو، سیمو او هېوادونو لپاره انټرنېټ ته د لاسرسي په رامنځته کولو او محدودولو کې فوق العاده رول لري. د بېلګې په توګه [[پاکستان]] د خپل اقتصاد د عصري کولو لپاره د انګېزې د پیاوړي کولو په موخه د معلوماتي ټکنالوژۍ تېریګره یا تهاجمي پالیسي پر مخ بیایي، له دې امله په دغه هېواد کې په ۲۰۰۰ کال کې د انټرنېټ د کاروونکو شمېر ۱۳۳۹۰۰ (د ټول نفوس ۰.۱ سلنه) و چې په ۲۰۱۱ کال کې ۳۱ میلیونو (د ټول نفوس ۱۷.۶ سلنه) ته پورته شو. په شمالي کوریا کې له سیاسي بې ثباتۍ څخه د دولتونو د وېرې په دلیل انټرنېټ ته نسبتاً کم لاسرسی موجود دی. د متحدو ایالتونو سوداګریز بندیز هغه خنډ دی چې په [[کیوبا]] کې یې انټرنېټ ته لاسرسی محدود کړی دی.<ref>[http://www.itu.int/ITU-D/ict/material/TelecomICT_Indicators_Definition_March2010_for_web.pdf Definitions of World Telecommunication/ICT Indicators, March 2010] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220064242/http://www.itu.int/ITU-D/ict/material/TelecomICT_Indicators_Definition_March2010_for_web.pdf|date=2014-12-20}}, [[International Telecommunication Union]], March 2010. Accessed on 21 October 2011.</ref><ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CEEDF173FF930A15753C1A9609C8B63&n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FPeople%2FK%2FKim%20Jong%20Il|work=The New York Times|title=LINK BY LINK; The Internet Black Hole That Is North Korea|first=Tom|last=Zeller Jr|date=October 23, 2006|access-date=May 5, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612014953/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CEEDF173FF930A15753C1A9609C8B63&n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FPeople%2FK%2FKim%20Jong%20Il|archive-date=June 12, 2010}}</ref><ref name="Press-2011">[http://som.csudh.edu/fac/lpress/cuba/chapters/lpdraft2.docx ''The state of the Internet in Cuba, January 2011''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425143747/http://som.csudh.edu/fac/lpress/cuba/chapters/lpdraft2.docx|date=2012-04-25}}, Larry Press, Professor of Information Systems at [[California State University]], January 2011</ref> کمپیوټرونو ته لاسرسی یو هغه مهم عامل دی چې انټرنېټ ته د لاسرسي کچه مشخصوي. په ۲۰۱۱ کال کې په مخ پر وده هېوادونو کې ۲۵ سلنه کورنیو کمپیوټر او ۲۰ سلنه کورنیو بیا انټرنېټ ته لاسرسی درلود، په داسې حال کې چې په پرمختللو هېوادونو کې ۷۴ سلنه کورنیو کمپیوټر او ۷۱ سلنه کورنیو بیا انټرنېټ ته لاسرسی درلود. د مخ پر وده هېوادونو اکثریت وګړي انټرنېټ ته لاسرسی نه لري. په ټولیز ډول په ټوله نړۍ کې شاوخوا ۴ میلیارده وګړي انټرنېټ ته لاسرسی نه لري. کله چې په ۲۰۰۷ کال کې په کیوبا کې د کمپیوټر پېر قانوني شو، د کمپیوټرونو خصوصي مالکیت ډېر شو (په دې جزیره کې په ۲۰۰۸ کال کې ۶۳۰۰۰۰ کمپیوټرونه موجود وو چې د ۲۰۰۷ کال په نسبت یې ۲۳ سلنه ډېروالی درلود.)<ref name="ITU-ITCFacts">[http://www.itu.int/ITU-D/ict/facts/2011/material/ICTFactsFigures2011.pdf "The World in 2011: ITC Facts and Figures"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510070621/http://www.itu.int/ITU-D/ict/facts/2011/material/ICTFactsFigures2011.pdf|date=2012-05-10}}, International Telecommunication Union (ITU), Geneva, 2011</ref><ref>{{Cite web|date=2015-02-25|title=Most people in developing countries have no Internet access: Facebook- Technology News, Firstpost|url=https://www.firstpost.com/tech/news-analysis/most-people-in-developing-countries-have-no-internet-access-facebook-3663131.html|access-date=2021-11-10|website=Tech2}}</ref><ref>{{Cite web|title=4 Billion People Still Not Online|url=https://www.pcmag.com/news/4-billion-people-still-not-online|access-date=2021-11-10|website=PCMAG|language=en}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Q2qQZfkOCNsC&pg=PA114&lpg=PA114&dq=Private+ownership+of+computers+in+Cuba&source=bl&ots=bKMn5ZraA6&sig=8CcYmtODxcyXSr9LxtjatH_vkdE&hl=en&ei=ydWPTuKbLcaWtweR_qCNDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDAQ6AEwAw#v=onepage&q=Private%20ownership%20computers&f=false "Changes in Cuba: From Fidel to Raul Castro"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170109135109/https://books.google.com/books?id=Q2qQZfkOCNsC&pg=PA114&lpg=PA114&dq=Private+ownership+of+computers+in+Cuba&source=bl&ots=bKMn5ZraA6&sig=8CcYmtODxcyXSr9LxtjatH_vkdE&hl=en&ei=ydWPTuKbLcaWtweR_qCNDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDAQ6AEwAw|date=2017-01-09}}, ''Perceptions of Cuba: Canadian and American policies in comparative perspective'', Lana Wylie, University of Toronto Press Incorporated, 2010, p. 114, {{ISBN|978-1-4426-4061-0}}</ref><ref name="Cuba to keep internet limits">{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/media-telecommunications/internet-www/11795551-1.html|title=Cuba to keep internet limits|publisher=Agence France-Presse (AFP)|date=9 February 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090512025828/http://www.allbusiness.com/media-telecommunications/internet-www/11795551-1.html|archive-date=12 May 2009}}</ref> انټرنېټ ته لاسرسي د ډېرو خلکو د فکر بڼه بدله کړې ده او د خلکو د اقتصادي، سیاسي او ټولنیز ژوند پر نه بېلېدونکې برخه بدل شوی دی. د ملګرو ملتونو سازمان وايي چې په نړۍ کې لا ډېرو خلکو ته د انټرنېټ د لاسرسي زمینه برابرول له دوی سره مرسته کوي چې په انټرنېټ کې له شته "سیاسي، ټولنیزو، اقتصادي، ښوونیزو او وظیفوي فرصتونو" څخه ګټه واخلي. د معلوماتي ټولنې په نړیواله غونډه کې چې په ۲۰۰۳ کال کې په جینیوا کې د ملګرو ملتونو له‌خوا جوړه شوه، د ۶۷ تصویب شویو اصولو ګڼه برخه اصول د ډيجيټلي درز په اړه دي. د اقتصادي پراختیا او ډيجیټلي درز د کمولو لپاره د براډ بنډ ملي پلانونه په دې موخه په ټوله نړۍ کې پراخ شوي او د پراخېدو په حال کې دي چې چټک او ارزانه انټرنېټ ته لاسرسی ډېر کړي.<ref name="HRJ-24-12">Amir Hatem Ali, A. (2011). [http://harvardhrj.com/wp-content/uploads/2009/09/185-220.pdf "The power of social media in developing nations"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114083745/http://harvardhrj.com/wp-content/uploads/2009/09/185-220.pdf|date=2012-11-14}}, ''Human Rights Journal'', Harvard Law School, Vol. 24, Issue 1 (2011), pp. 185–219</ref><ref name="WSIS-03">[http://www.itu.int/wsis/docs/geneva/official/dop.html "Declaration of Principles"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015064756/http://www.itu.int/wsis/docs/geneva/official/dop.html|date=2013-10-15}}, WSIS-03/GENEVA/DOC/4-E, World Summit on the Information Society, Geneva, 12 December 2003</ref> == سرچينې == ohmd5snodl3adrbvb7t84uktflqrpf4 0 62464 368188 366745 2026-08-10T15:23:32Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368188 wikitext text/x-wiki '''بيالوژي پوه''' یو ساينسپوه دی، څوک چې په بيالوژي کې څېړنه کوي. بيالوژي پوهان پر ځمکه د ژوند د څېړنو سره لېوالتيا لري، که هغه یوه انفرادي حجره وي، که ګڼ حجروي ژوندي موجودات وي، يا له يو بل سره د تعامل کوونکي نفوس يوه ټولګه وي. دوی عموماً د بيالوژي په يوه ځانګړې څانګه کې تخصص لري (لکه ماليکولي بيالوژي، ژوپوهنه او تکاملي بيالوژي) او څېړنه يې په يوه ځانګړې برخه تمرکز لري (لکه د ملاريا يا سرطان ناروغۍ مطالعه کول).<ref name="urry2017a">{{cite book|last1=Urry|first1=Lisa|last2=Cain|first2=Michael|last3=Wasserman|first3=Steven|last4=Minorsky|first4=Peter|last5=Reece|first5=Jane|chapter=Evolution, the themes of biology, and scientific inquiry|title=Campbell Biology|url=https://archive.org/details/campbellbiology0000urry|publisher=Pearson|edition=11th|date=2017|location=New York|pages=[https://archive.org/details/campbellbiology0000urry/page/2 2]–26|isbn=978-0134093413}}</ref><ref name="janovyjr2004">{{cite book|last1=Janovy Jr|first1=John|chapter=Naturalists|title=On becoming a biologist|url=https://archive.org/details/onbecomingbiolog0000jano|publisher=University of Nebraska Press|edition=2nd|date=2004|pages=[https://archive.org/details/onbecomingbiolog0000jano/page/1 1]–33|isbn=9780803276208}}</ref><ref name="nurse2015">{{cite journal|last1=Nurse|first1=Paul|title=STEM education: To build a scientist|journal=Nature|volume=523|pages=371–373|date=2015|url=https://www.nature.com/articles/nj7560-371a|doi=10.1038/nj7560-371a|doi-access=free}}</ref><ref name="tachibana2017">{{cite web|last1=Tachibana|first1=Chris|title=The scientific swerve: Changing your research focus|website=Science|date=5 October 2017|access-date=22 June 2021|url=https://www.science.org/content/article/scientific-swerve-changing-your-research-focus}}</ref> هغه بيالوژي پوهان چې په بنسټيزو څېړنو کې ښکېل دي، موخه يې د طبيعي نړۍ په اړوند پوهاوي کې پرمختګ دی. دوی خپلې څېړنې د علمي طريقې په کارولو سره تر سره کوي، کومه چې د ښکارندو (فرضيو) د ازموينې لپاره يوه تجرباتي طريقه ده. شونې ده چې د دوی په موندنو (اعتراعات)  کې پر کومې ټاکلې موخې تطبيقات شامل وي، لکه بايوټيکنالوژي (د صنعتي او نورو موخو لپاره له بيالوژيکي جرياناتو کار اخستل)، د کوم موخه چې د انسانانو لپاره د ګټورو طبي محصولاتو جوړول دي.<ref name="laakeetal2015">{{cite book|last1=Hofmann|first1=Bjorn|last2=Holm|first2=Soren Breien|editor-last1=Laake|editor-first1=Petter|editor-last2=Benestad|editor-first2=Haakon Breien|editor-last3=Olsen|editor-first3=Bjorn R.|chapter=Philosophy of science|title=Research Methodology in the Medical and Biological Sciences: From Planning and Preparation to Grant Application and Publication|publisher=Elsevier Science|date=2015|location=New York|pages=1–42|isbn=9780128001547}}</ref><ref name="hillisetal2014m">{{cite book|last1=Hillis|first1=David M.|last2=Sadava|first2=David|last3=Hill|first3=Richard W.|last4=Price|first4=Mary V.|chapter=Biotechnology|title=Principles of Life|url=https://archive.org/details/isbn_9781464175121|publisher=Sinauer Associates|edition=2nd|date=2014|location=Sunderland, Mass.|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781464175121/page/253 253]–272|isbn=978-1464175121}}</ref> په اوسني عصر کې، ډيری بيالوژي پوهان يو يا ډېرې علمي سندونه لري، لکه د لسانس سند تر څنګ يې د ماسترۍ يا دوکتورا په څېر پرمختللی سند. د نورو ساينسپوهانو په څېر، بيالوژي پوهان هم د اقتصاد په بېلا بېلو برخو کې په کار بوخت لېدل کېږي، لکه په علمي، غېر انتفاعي، خصوصي صنعت يا حکومت کې.<ref name="woolston2018">{{cite journal|last1=Woolston|first1=Chris|title=Satisfaction in science|journal=Nature|volume=562|pages=611–614|date=2018|url=https://www.nature.com/articles/d41586-018-07111-8|doi=10.1038/d41586-018-07111-8|doi-access=free}}</ref><ref name="gould2015">{{cite journal|last1=Gould|first1=Julie|title=How to build a better PhD|journal=Nature|volume=528|issue=7580|pages=22–25|date=2015|url=https://www.nature.com/articles/528022a|doi=10.1038/528022a}}</ref><ref name="hammenetal1990">{{cite journal|last1=Heppner|first1=Frank|last2=Hammen|first2=Carl|last3=Kass-Simon|first3=G.|last4=Krueger|first4=William|title=A "de facto" Standardized Curriculum for US College Biology and Zoology|journal=BioScience|volume=40|issue=2|pages=130–134|date=1990|url=https://academic.oup.com/bioscience/article-abstract/40/2/130/302164?redirectedFrom=fulltext|doi=10.2307/1311346}}</ref> == تاريخچه == د بيالوژي بنسټ اېښودونکی، «فرانسسکو ريډي» تر اوسه د تر ټولو ستر بيالوژي پوه په توګه منل شوی دی. يو انګريز طبيعي فيلسوف «رابرټ هوک» د حجرې اصطلاح جوړه کړې، کوم چې د بوټو (نباتاتو) جوړښت د شاتو د ګبین د جال له حجرو سره د ورته والي ښودنه کوي.<ref>{{cite book|title=Hydatidosis of the Central Nervous System: Diagnosis and Treatment|author=Mehmet and Turgut|year=2014|publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg|isbn=978-3-642-54359-3|page=334}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hooke|first1=Robert|title=Micrographia: Or Some Physiological Descriptions of Minute Bodies Made by Magnifying Glasses, with Observations and Inquiries Thereupon|date=1665|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0486495644|page=113|url=https://books.google.com/books?id=0DYXk_9XX38C&q=Micrographia+honeycomb&pg=PA113|access-date=22 July 2014}}</ref> «چارلس ډاروين» او «الفريډ واليس» د طبيعي غوراوي په مټ په خپلواک ډول د تکامل نظريه وړاندې کړه، کومه چې د «On the Origin of Species» (د انواعو د اصليت په هکله) په نوم د «داروين» په کتاب کې په تفصيل سره تشریح شوې وه، دا کتاب په ۱۸۵۹ز کال کې خپور شوی و. په دې کتاب کې، «داروين» وړانديز کړی چې د انسانانو په ګډون د ټولو ژونديو موجوداتو ځانګړتياوو ته، د راغونډ شوي سمون سره د ميراث د طبيعي جرياناتو په مټ بڼه ورکړل شوې وه، د کوم په پايله کې چې د وخت د یوې اوږدې مودې په تېرېدو سره لرې والی او اختلاف منځ ته راغلی و. د د تکامل تيورۍ اوسنۍ بڼه د بيالوژي په نږدې ټولو برخو کې اغېز لري. په جلا ډول، «ګریګور مينډل» په ۱۸۶۶ز کال کې د وراثت اصول کېښودل، کوم چې د اوسني جنيټيک بنست وګرځېد.<ref>{{cite journal|last1=Dobzhansky|first1=Theodosius|year=1964|title=Biology, Molecular and Organismic|url=http://people.ibest.uidaho.edu/~bree/courses/1_Dobzhansky_1964.pdf|journal=American Zoologist|volume=4|issue=4|pages=443–452|doi=10.1093/icb/4.4.443|pmid=14223586|access-date=5 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220935/http://people.ibest.uidaho.edu/~bree/courses/1_Dobzhansky_1964.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead|df=dmy-all|doi-access=free|archivedate=3 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303220935/http://people.ibest.uidaho.edu/~bree/courses/1_Dobzhansky_1964.pdf}}</ref> په ۱۹۵۳ز کال کې، «جيمز ډي. واټسن» او «فرانسس کرک» د DNA بنستيز جوړښت تشريح کړ، دا جنيټيکي مواد دي چې په خپلو ټولو بڼو کې د ژوند څرګندونه کوی او د «موريس ولکنز» او «روزالينډ فرينکلن» د کار پر بنسټ يې وړانديز وکړ چې ډي این ای دوه ګونی (غبرګ) مارپيچ دی (د غبرګ تاو شوي مار په څېر دی).<ref>James D. Watson and Francis H. Crick. "Letters to ''Nature'': Molecular structure of Nucleic Acid." ''[[Nature (journal)|Nature]]'' '''171''', 737–738 (1953).</ref> «ایانولمټ» د يوې څېړنيزې ډلې مشري وکړه، کومې چې په ۱۹۹۶ز کال کې په لومړي ځل د يوې بالغې بدني حجرې څخه يو تي لرونکی ژوی جوړ کړ، دا له «ډورسټ» څخه يو فنلنډي ګډ و چې «ډولي» يې بولي.<ref>{{Cite journal|last1=Campbell|first1=K. H. S.|author-link1=Keith Campbell (biologist)|last2=McWhir|first2=J.|last3=Ritchie|first3=W. A.|last4=Wilmut|first4=I.|author-link4=Ian Wilmut|title=Sheep cloned by nuclear transfer from a cultured cell line|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-03-07_380_6569/page/64|doi=10.1038/380064a0|journal=Nature|volume=380|issue=6569|pages=64–66|year=1996|pmid=8598906|bibcode=1996Natur.380...64C|s2cid=3529638}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Schnieke|first1=A. E.|last2=Kind|first2=A. J.|last3=Ritchie|first3=W. A.|last4=Mycock|first4=K.|last5=Scott|first5=A. R.|last6=Ritchie|first6=M.|last7=Wilmut|first7=I.|author-link7=Ian Wilmut|last8=Colman|first8=A.|last9=Campbell|first9=K. H.|author-link9=Keith Campbell (biologist)|title=Human Factor IX Transgenic Sheep Produced by Transfer of Nuclei from Transfected Fetal Fibroblasts|doi=10.1126/science.278.5346.2130|journal=Science|volume=278|issue=5346|pages=2130–2133|year=1997|pmid=9405350|bibcode=1997Sci...278.2130S|s2cid=36257561|url=https://semanticscholar.org/paper/5d0b0890e14a3c2136a0d4227f5725fa01a7173a}}</ref><ref name="Edge">{{cite news|title=The Third Culture: Ian Wilmut|url=http://www.edge.org/3rd_culture/bios/wilmut.html|work=Edge.org|access-date=16 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113060444/http://www.edge.org/3rd_culture/bios/wilmut.html|archive-date=13 January 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="naturenews">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|last2=Knight|first2=J.|doi=10.1038/421776a|title=Dolly's death leaves researchers woolly on clone ageing issue|journal=Nature|volume=421|issue=6925|pages=776|year=2003|pmid=12594470|bibcode=2003Natur.421..776G|doi-access=free}}</ref> == زده کړه == په بيالوژي کې د لسانس سند عموماً په مالیکولي او حجروي او بيالوژي، پرمختګ، ايکولوژي (ټولنپېژندنه/د موجوداتو او چاپېريال تر منځ د اړيکې علم)، جنيټیک، مايکرو بيالوژي، اناتومي، فزيالوژي (د بدن د غړيو د دندو علم)، بوټو پېژندنه او ژوپېژندنه کې درسي دورو ته اړتيا وي. شونې ده چې په اضافي شرايطو کې يې فزيک، کيميا (عمومي، عضوي او بايوکميسټري)، حساب او شمېرې شاملې وي.<ref name="hammenetal19902">{{cite journal|last1=Heppner|first1=Frank|last2=Hammen|first2=Carl|last3=Kass-Simon|first3=G.|last4=Krueger|first4=William|title=A "de facto" Standardized Curriculum for US College Biology and Zoology|journal=BioScience|volume=40|issue=2|pages=130–134|date=1990|url=https://academic.oup.com/bioscience/article-abstract/40/2/130/302164?redirectedFrom=fulltext|doi=10.2307/1311346}}</ref><ref name="cheesman2007">{{cite journal|last1=Cheesman|first1=Kerry|last2=French|first2=Donald|last3=Cheesman|first3=Ian|last4=Swails|first4=Nancy|last5=Thomas|first5=Jerry|title=Is There Any Common Curriculum for Undergraduate Biology Majors in the 21st Century?|journal=BioScience|volume=57|issue=6|pages=516–522|date=2007|url=https://academic.oup.com/bioscience/article/57/6/516/236216?login=true|doi=10.1641/B570609|doi-access=free}}</ref> هغه محصلین چې د څېړنې پر بنسټ د مسلک د غوره کولو هيله لري، عموماً د لوړو زده کړو سند لکه ماسټري يا دوکتورا (د بېلګې په ډول PhD) زده کړې تعقيبوي، چېرته چې دوی کولای شي د شاګردۍ د يوې نمونې پر بنسټ د يو څېړونکي مشر څخه روزنه تر لاسه کړي، کوم څه چې له ۱۸۰۰ز لسيزې راهيسې شته. د لوړو زده کړو په دې پروګرامونو کې محصلين ډېر ځله د بيالوژي په يوه ځانګړې فرعي څانګه کې تخصصي روزنه تر لاسه کوي.<ref name="gould20152">{{cite journal|last1=Gould|first1=Julie|title=How to build a better PhD|journal=Nature|volume=528|issue=7580|pages=22–25|date=2015|url=https://www.nature.com/articles/528022a|doi=10.1038/528022a}}</ref> == څېړنه == بيالوژي پوهان، څوک چې په بنسټيزو څېړنو کې کار کوي، هغه نظریات وړاندې کوي او د ژوند په اړوند د انساني علم پر مخ وړلو لپاره تجربې تر سره کوي، په کومو کې چې د تکامل، بايوکمسټري (بيوشيمي)، ماليکولي بيالوژي، د اعصابو ساينس او د حجرې بيالوژي په څېر موضوعات شامل دي. بيالوژي پوهان عموما د لابراتوار تجربې تر سره کوي، په کومو تجربو کې چې ژوي، بوټي، کوچني ژوندي موجودات يا ګڼ حجروي موجودات شامل وي. په هر حال، د بيالوژيکي څېړنې يوه کوچنۍ برخه له لابراتوار څخه دباندې هم تر سره کېږي، او شونې ده چې د تجربې پر ځای طبيعي څارنه پکې شامله وي. د بېلګې په ډول، شونې ده چې بوټو پېژندونکی د بوټو انواع وڅېړي، کوم چې په يو ځانګړي چاپېريال کې موجود وي، په داسې حال کې چې يو چاپېريال پېژندونکی په دې اړوند مطالعه وکړي چې له اور لګېدو وروسته يو ځنګل څه ډول بېرته جوړېږي. هغه بيالوژي پوهان چې په تطبيقي څېړنو کې کار کوي، هغوی د بنسټيزې څېړنې پر مټ تر لاسه شوي برياليتوبونه په ځانګړو څانګو يا تطبيقاتو کې د لا زياتو معلوماتو لپاره کاروي. د بېلګې په ډول، شونې ده چې دا تطبيقي څېړنه د نوې درمل جوړونې په درملو، درملنو يا طبيعي تشخيصي ازموينو کې وکارول شي. په خصوصي برخه کې تطبيقي څېړنه او توليد ته وده ورکونکي بيالوژيکي ساينسپوهان اړتيا لري چې خپلې څېړنېزې طرحې يا پايلې د هغو خلکو په وړاندې بيان کړي چې سايسپوهان نه دي، خو په داسې موقف کې دي چې کولای شي د دوی نظريات يا ومني، يا يې رد کړي. دا ساينسپوهان بايد د خپل کار سوداګريزې اغېزې په نظر کې ونيسي. د جنيټيک او عضوي ماليکولز په علم کې چټکې ودې د بيالوژيکي ټیکنالوژۍ په ډګر کې د لا زيات پرمختګ هڅونه وکړه او هغو صنعتونو ته يې بدلون وکړ، په کومو کې چې بيالوژيکي ساينسپوهان کار کوي. بيالوژيکي ساينسپوهان اوس کولای شي د ژویو او بوټو په جنټیکي موادو کې لاسوهنه وکړي، دوی هڅه کوي چې عضوي ژوندي موجودات (د انسانانو په ګډون) لا زيات تولیدونکي يا د ناروغيو په وړاندې مقاومت کوونکي وګرځوي. په بايوټیکنالوژيکي جرياناتو بنسټيزه او تطبيقي څېړنه، لکه د DNA بيا يو ځای کول، د انساني «انسولين» او د ودې هارمون په ګډون د مهمو مادو د پيدا کولو لامل ګرځېدلې ده. ډيری هغه مادې چې پخوا په زيات مقدار کې نه وې موجودې، اوس مهال د بايوټيکنالوژيکي لارو چارو په مټ تولیديږي. ځينې دا ډول مواد يې د ناروغيو په  درملنه کې ګټور دي. په بېلا بېلو جینومونو (کروموزومونه او د هغوی اړوند جينونه) کار کونکې پروژې «جينونه» سره جلا کوي او د هغوی د کار ټاکنه کوي. دا کار د ځانګړو ناروغیو او ميراثي روغتيا د خطرونو، لکه «سيکل» حجرې د وينې کمښت سره د اړوندو جينونو د موندلو لامل ګرځي. په بايوټيکنالوژۍ کې پرمختګ د بيالوژي په نږدې ټولو برخو کې د څېړنې فرصتونه پیدا کړي دي، په کومو کې چې د درملو، کرنې او چاپيريالي سمون په څېر څانګو کې سوداګريز تطبيق شامل دی. === تخصصونه === ډيری بيالوژيکي ساينسپوهان په يو ځانګړي ډول ژوندي موجود د مطالعې يا يو ځانګړي فعاليت کې تخصص لري، که څه هم وروستيو پرمختګونو يو شمېر دوديزې ډلبندۍ تتې کړي دي. * جنيټيک پوه جنيټيک، د جينونو ساينس، ميراث او د ژونديو موجوداتو د بدلونونو مطالعه کوي. * نيوروساينسپوه (د اعصابو ماهر يا ډاکټر) د اعصابي نظام مطالعه کوي. * ترقياتي بيالوژي پوه د ژونديو موجوداتو د پرمختګ او ودې د پروسې مطالعه کوي. * د بيوشيمي پوهان د ژونديو موجوداتو د کيمياوي جوړښت مطالعه کوي. دوی په ميټابوليزم، بيا توليد او وده کې شامل پېچلي کيمياوي مرکبات او د غبرګونونو تحليل کوي. * ماليکولي بيالوژي پوهان د بايوماليکولونو تر منځ د بيالوژيکي فعاليتونو مطالعه کوي. * مايکروبيالوژي پوه (دکوچنيو موجوداتو د بيالوژي پوهان) په مايکروسکوپ د ليدلو وړ ژونديو موجوداتو، لکه باکتريا، الجي يا فنګي، د ودې او ځانګړتياوو څېړنه کوي. * فيزيولوجستان په عامو او غېر معمولي حالاتو کې د بوټو او ژويو د ژوند د کارونو مطالعه کوي، په ټول ژوندي موجود يا په حجروي يا ماليکولي کچه. فيزيولوجسټان ډېر ځله په فعالیتونو کې تخصص کوي، لکه وده، بيا توليد، فوټوسينتيسس، ساه اخستل، يا خوځښت او يا د ژونديو موجوداتو په کومې ځانګړې برخې يا د کوم نظام فزيالوژي. * بايو فيزيک پوه (بيالوژيکي فزيک پوهان) د بيالوژيکي پوښتنو د ځوابولو لپاره تجرباتي طريقې کاروي، کومې چې په دوديز ډول په فزيک کې کارول کېږي. * محاسباتي بيالوژي پوهان د بيالوژيکي ستونزو د حل لپاره د کمپيوتر ساينس، تطبيقي رياضياتو او شمېرو د لارو چارو له عملي کولو کار اخلي. بنسټيزه پاملرنه په رياضياتي نمونه جوړولو او محاسباتي تقليد تګلارو په جوړولو لري. په دې طريقو سره دا ساينسي څېړنيز موضوعات د دوی د نظرياتي او تجرباتي پوښتنو په مرسته له لابراتوار پرته حل کوي. * ژوپوهان او د وحشي ژوند بيالوژي پوهان، ژوي او د ځنګلي ژوند مطالعه کوي – د دوی اصليت، چلند، ناروغۍ او د ژوند جريان تر مطالعې لاندې نيسي. ځينې يې د مديريت شويو يا طبيعي چاپېريال کې له ژونديو ژویو سره تجربه کوي، په داسې حال کې چې نور يې بيا مړه شوي ژوي د هغوی د جوړښت د مطالعې لپاره جلا کوي. ژوپوهان او د ځنګلي ژوند بيالوژي پوهان همدا راز د ځمکې او اوبو د سيمو د موجودو او احتمالي استعمال د چاپيرياليزو اغېزو د ټاکلو لپاره بيالوژيکي معلومات راټول او بيا تجزيه کوي. د ژوپوهانو پېژندنه عموماً د ژويو د ډلو له لارې کېدای شي، کوم ژوي چې هغوی تر مطالعې لاندې نيسي. د بېلګې په ډول، مرغان پېژندونکي مرغان تر مطالعې لاندې نيسي، د تي لرونکو ماهرين تي لرونکي مطالعه کوي، هرپتولوژيستان (خزنده پېژندونکي) په خېټه څښېدونکي او دوه ژوندي (چې په وچه اواوبو کې ژوند کوي) تر مطالعې لاندې نيسي، ماهي پېژندونکي کبان تر مطالعې لاندې نيسي، او ماهي وزمه ژونديو پوهان د سمندر قنديل وزمه ماهيان تر څېړنې لاندې نيسي او حشره پېژندونکي خځنده ګان مطالعه کوي. * د بوټو ماهرين د نباتاتو او د دوی د چاپيريال مطالعه کوي. ځينې يې د بوټو د ژوند ټول اړخونه مطالعه کوي، د الګيا (اوبړۍ) پپونک (ګسنګ)، شنه (کبلې ته ورته بوټي)، بې زړو او ګلانو بوټي، غوټۍ لرونکي او ګل لرونکو بوټو په ګډون؛ نور يې بيا په نورو برخو کې تخصص کوي، لکه د بوټو پېژندنه او ډلبندي کول، د بوټو د برخو جوړښت او فعاليتونه، د بوټو د پروسو بايوکيميسټري، د بوټو د ناروغيو لاملونه او د هغې علاج، له نورو ژونديو موجوداتو او چاپېريال سره د بوټو تعامل، د بوټو ارضياتي تاريخ او د دوی تکامل. د فونګي (ځمکۍ غوښه) پېژندونکي د فونګي مطالعه کوي، لکه خميره، مولډ (پپونک ته ورته) او مشروم، کوم چې له بوټو څخه يوه جلا کورنۍ ده. * په اوبو کې ژوند کوونکو ماهرين د کوچنيو موجوداتو، بوټو او هغو ژويو مطالعه کوي چې اوبو کې ژوند کوي. سمندري بيالوژي پوهان د تروشو اوبو ژوندي موجودات مطالعه کوي او د سمندرونو پوهان په تازه اوبو کې ژوند کونکي موجودات مطالعه کوي. د سمندري بيالوژي ډيری کار په ماليکولي بيالوژۍ پروسو تمرکز لري، د بايوکيمياوي پروسو ډېره مطالعه په ژونديو حجرو کې صورت مومي. سمندري بيالوژي د سمندري ساينس يوه څانګه ده، کومه چې د سمندرونو او سمندرونو د سطحې بيالوژيکي، کيمياوي، ارضياتي او فزيکي خصوصياتو مطالعه کوي. (د ماحولياتي ساينسپوهانو او هايډرولوجسټ او جيو ساينسپوهانو په اړوند د لاسي کتاب معلومات وګورئ). * د چاپېريال پېژندونکي د ژونديو موجوداتو له نورو ژونديو موجوداتو او د دوی د چاپيريالونو تر منځ په اړیکو څېړنې کوي، د نفوس د اندازې، ککړتيا، باران، تودوخې درجې او لوړوالي اغېزې ازمايي. د بېلا بېلو ساينسي مضامينو د پوهې په کارولو سره، د چاپيريال پوهان هوا، خوراک، خاورې او اوبو د څرنګوالي په اړوند معلومات راټولوي، مطالعه کوي او راپور کوي. * تکاملي بيالوژي پوهان د تکاملي عمل څېړنه کوي، کومو چې په ځمکه د ژوند تنوع منځ ته راوړې ده، کوم چې له يو شريک نيکه څخه پيل شوي دي. په دې پروسو کې طبيعي غوراوی، شريک نيکونو څخه نزول کول او تنوع شامل دي. == سرچينې == 3853bgtg7nn4hvtf8ljn0ca235005pr 0 62496 368189 282052 2026-08-10T15:24:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368189 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Map of Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants.svg|بټنوک|382x382px]] '''ثابت عضوي ککړوونکي''' ('''Persistent organic pollutants''') یا ('''POPs''') چې کله کله د "د تلپاتې کیمیاوي توکو" په نوم بلل کېږي، عضوي مرکبات دي چې په کیمیاوي، بیولوژیکي او فوتولیک پروسو کې د چاپېریالي تخریب (تجزیې) په وړاندې مقاومت کوي. دا زهرجن کیمیاوي توکي دي، چې په ټوله نړۍ کې د انسان په روغتیا او په چاپېریال باندې منفي اغېزه کوي. لکه څنګه چې د باد او اوبو پر مټ د لېږد وړ دي، زیاتره ثابت عضوي ککړوونکي چې په یوه هېواد کې تولید کېږي، کولای شي له هغې ځایه چې کارول کېږي او خوشي کېږي، تر لېري ځایونو په انسانانو او وحشي حیواناتو باندې اغېزه وکړي. نړیوالې ټولنې په ۲۰۰۱ زکال د ثابتې عضوي ککړتیاو په هکله په سټاکهولم کنوانسیون کې د انسان او چاپېریال په سلامتۍ د ثابتو عضوي ککړوونکو په اغېزو باندې، د دوی د تولید د له منځه وړو یا په کلکه توګه محدودولو په اړه د بحث وکړ. متحده ایالاتو د ثابت عضوي ککړوونکو د خپرېدنې د کمولو لپاره پیاوړي کورني ګامونه اخیستي. د بېلګې په توګه، د سټاکهولم په کنوانسیون کې د ثابت عضوي ککړوونکو فهرست شوي اصلي حشره وژونکي هېڅ کوم نن ورځ په متحده ایالاتو کې د پلور او توزیع لپاره نه ثبت کېږي. کانګرس په ۱۹۷۸ زکال کې د پولي کلوریت بایفینل (polychlorinated biphenyl) یا (PCB) تولید منع کړ او د PCB د پاتې ذخیرو کارول یې په کلکه محدود کړل. د ۱۹۸۷ ز کال راهیسې د چاپېریال ساتنې ادارې او ایالتونو د متحده ایالاتو له سرچینو څخه ځمکې، هوا او اوبو ته د ډای اوکسینونو (dioxins) او فرانونو(furans) چاپېریالي خپرېدنې په اغېزمنه توګه کمې کړې دي.  <ref name="ritter">{{cite web|title=Persistent organic pollutants|author=Ritter L|author2=Solomon KR|author3=Forget J|author4=Stemeroff M|author5=O'Leary C.|url=http://www.chem.unep.ch/pops/ritter/en/ritteren.pdf|publisher=[[United Nations Environment Programme]]|access-date=2007-09-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926101350/http://www.chem.unep.ch/pops/ritter/en/ritteren.pdf|archive-date=2007-09-26}}</ref> ډېر ثابت عضوي ککړوونکي اوس مهال یا پخوا د حشره وژونکو، محلولونو، درملو او د صنعتي کیمیاوي توکو په توګه کارول کېدل. که څه هم ځینې ثابت عضوي ککړوونکي په طبیعي ډول رامنځته کېږي (مثلا له اور غورځوونې څخه)، خو زیاتره د انسان له خوا جوړ شوي دي.  <ref name="El-Shahawi, M.S. 2010">{{cite journal|author=El-Shahawi M.S., Hamza A., Bashammakhb A.S., Al-Saggaf W.T.|year=2010|title=An overview on the accumulation, distribution, transformations, toxicity and analytical methods for the monitoring of persistent organic pollutants|journal=Talanta|volume=80|issue=5|pages=1587–1597|doi=10.1016/j.talanta.2009.09.055|pmid=20152382}}</ref> == د ثابت پاتې کېدو پایلې  == ثابت عضوي ککړوونکي عموماً هلوجني عضوي مرکبات دي (لاندې نوملړ وګورئ) او له ځانه لوړ غوړ محلولیت (lipid solubility) څرګندوي. له همدې امله، دوی په غوړو نسجونو کې په بیولوژیکي ډول تراکم کوي. هلوجني مرکبات هم زیاته ټینګتیا ښيي، چې د هایدرولیز او د فوتولیک تجزیې په وړاندې د C-Cl اړیکو نه-غبرګون منعکس کوي. د عضوي مرکباتو ټینګتیا او لیپوفیلیت د خپلې هلوجني محتوا سره تړاو لري، پدې توګه پولي هلوجني عضوي مرکبات د ډېرې اندېښنې وړ دي. دوی د دوو پروسو له لارې په چاپېریال باندې خپل منفي اغېزې اچوي، د اوږده واټن انتقال، چې دوی ته اجازه ورکوي چې د خپلې سرچینې څخه لرې لاړ شي؛ بیولوژیکي تراکم، چې دا کیمیاوي مرکبات په احتمالي خطرناکو کچو باندې بیا تمرکز کوي. هغه مرکبات چې ثابت عضوي ککړوونکي جوړوي د PBTs (ثابت، بیولوژیکي تراکم کوونکي او زهرجن) یا TOMPs (زهرجن عضوي مایکرو ککړوونکي) په توګه طبقه بندي کېږي.   <ref name="Walker, C.H. 2001">Walker, C.H., "Organic Pollutants: An Ecotoxicological Perspective" (2001).</ref><ref>{{Cite web|date=2013-08-20|title=Persistent, Bioaccumulative and Toxic Chemicals (PBTs)|url=https://saferchemicals.org/get-the-facts/toxic-chemicals/persistent-bioaccumulative-and-toxic-chemicals-pbts/|access-date=2022-02-01|website=Safer Chemicals Healthy Families|language=en-US}}</ref> === د اوږده واټن لېږد   === ثابت عضوي ککړوونکي د چاپېریالي تودوخې په مشخصو درجو کې د ګاز پړاو ته بدلون مومي او د خاورې، د نباتاتو پوښښ او د اوبو له دنډو څخه فضا ته تبخیر کوي، په هوا کې د تجزیوي غبرګونونو پر وړاندې مقاومت کوي ترڅو د بیا رسوب کېدو څخه وړاندې اوږده واټنونه تېر کړي. دا له د دوی د کارونې یا خپرېدنې ځای څخه لرې سیمو کې د ثابت عضوي ککړوونکو د تراکم لامل کېږي، په ځانګړي توګه په هغو چاپېریالونو کې لکه انټرټیکا او د شمالي قطب مدار چې ثابت عضوي ککړوونکي هېڅکله ندي معرفي شوي. ثابت عضوي ککړوونکي کېدای شي په اتموسفیر کې د بخارونو په بڼه موجود وي یا د جامد ذراتو (آیروسلونو) په سطحه پورې تړلی وي. د اوږده واټن انتقال لپاره ټاکونکی فاکتور د ثابت عضوي ککړوونکي هغه برخه ده چې په آیروسلونو کې جذب کېږي. په جذب شوې بڼه کې، د ګاز مرحلې برعکس، د نوري اکسیډیشن، یعنې د مستقیم فوتولیز او همدارنګه د OH رادیکالونو یا اوزون په وسیله اکسیډیشن څخه خوندي دی.   <ref name="Kelly, B.C. 2007">{{cite journal|author=Kelly B.C., Ikonomou M.G., Blair J.D., Morin A.E., Gobas F.A.P.C.|year=2007|title=Food Web-Specific Biomagnification of Persistent Organic Pollutants|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-07-13_317_5835/page/236|journal=Science|volume=317|issue=5835|pages=236–239|doi=10.1126/science.1138275|pmid=17626882|bibcode=2007Sci...317..236K|s2cid=52835862}}</ref><ref>{{cite journal|author=Beyer A., Mackay D., Matthies M., Wania F., Webster E.|year=2000|title=Assessing Long-Range Transport Potential of Persistent Organic Pollutants|journal=Environmental Science & Technology|volume=34|issue=4|pages=699–703|doi=10.1021/es990207w|bibcode=2000EnST...34..699B}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Koester|first1=Carolyn J.|last2=Hites|first2=Ronald A.|date=March 1992|title=Photodegradation of polychlorinated dioxins and dibenzofurans adsorbed to fly ash|journal=Environmental Science & Technology|language=en|volume=26|issue=3|pages=502–507|doi=10.1021/es00027a008|bibcode=1992EnST...26..502K|issn=0013-936X}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Raff|first1=Jonathan D.|last2=Hites|first2=Ronald A.|date=October 2007|title=Deposition versus Photochemical Removal of PBDEs from Lake Superior Air|journal=Environmental Science & Technology|language=en|volume=41|issue=19|pages=6725–6731|doi=10.1021/es070789e|pmid=17969687|bibcode=2007EnST...41.6725R|issn=0013-936X}}</ref> ثابت عضوي ککړوونکي په اوبو کې د انحلال کمه وړتیا لري خو د جامد ذراتو له خوا په اسانۍ سره جذب کېږي او په عضوي مایعاتو (غوړو، شحم او مایع تېلو) کې حل کېږي. ثابت عضوي ککړوونکي په چاپېریال کې د دوی د ټنګنتیا او د تجزیې ټیټ سرعت له امله په اسانۍ سره نه تجزیه کېږي. د اوږده واټن انتقال لپاره د دې وړتیا له امله، د ثابت عضوي ککړوونکو چاپېریالي ککړتیا، حتی په هغو سیمو کې چې ثابت عضوي ککړوونکي هېڅکله نه دي کارول شوي، پراخه ده او د تجزیې په وړاندې د دوی مقاومت له امله د محدودیتونو د پلي کېدو له کلونو وروسته، به په دې چاپېریال کې پاتې کېږي.   <ref name="Wania, F. 1996">{{cite journal|author=Wania F., Mackay D.|year=1996|title=Tracking the Distribution of Persistent Organic Pollutants|journal=Environmental Science & Technology|volume=30|issue=9|pages=390A–396A|doi=10.1021/es962399q|pmid=21649427}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Astoviza|first=Malena J.|title=Evaluación de la distribución de contaminantes orgánicos persistentes (COPs) en aire en la zona de la cuenca del Plata mediante muestreadores pasivos artificiales|date=15 April 2014|pages=160|publisher=Universidad Nacional de La Plata|doi=10.35537/10915/34729|language=es|url=http://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/34729|access-date=16 April 2014|type=Tesis}}</ref> === بیولوژیکي تراکم   === د ثابت عضوي ککړوونکو بیولوژیکي تراکم عموماً د غوړ لوړ انحلال او د اوږدې مودې لپاره د ژوندیو موجوداتو په غوړو نسجونو کې د تراکم وړتیا سره تړاو لري. ثابت کیمیاوي توکي د لوړ غلظت سره تمایل لري او په سوکه ډول له منځه ځي. د خوړو رژیم تراکم یا بیولوژیکي تراکم د ثابت عضوي ککړوونکو یوه بله مهمه ځانګړتیا ده، لکه څنګه چې ثابت عضوي ککړوونکي د خوړو ځنځیر ته پورته حرکت ورکوي، د ژونديو موجوداتو په ځینو نسجونو کې دوی د پروسس او میټابولیز له امله یې غلظت زیاتیږي. د کیمیاوي توکي د متمرکز لپار د ژوو د هضمي جهاز طبیعي وړتیا او ورسره د ثابت عضوي ککړوونکو ضعیف میټابولیزي او هایدروفوبیک طبیعت، دا ډول مرکبات د بیولوژیکي تراکم لپاره زیات مستعد کوي. لذا، ثابت عضوي ککړوونکي نه یوازې په چاپېریال کې دوام کوي، بلکې د ژوو له خوا چې دوی ته بیولوژیکي تراکم ودکوي خوړل کېږي او په چاپېریال کې خپل غلظت او زهریت زیاتوي. د غلظت دا زیاتوالی د بیولوژیکي لویونې (biomagnification) په نوم یادیږي، دا په هغه ځای کې دی چې د خوړو د ځنځیر په پورته کچه کې ژوندی موجودات ثابت عضوي ککړوونکي زیات متراکم کوي. بیولوژیکي تراکم او د اوږده واټن انتقال هغه لامل دی چې ولې ثابت عضوي ککړوونکي په ژوندي موجوداتو لکه په نهنګونو کې حتی په لېرې پرتو سیمو لکه انټرکټیکا کې، تراکم کولای شي.   <ref name="Vallack, H.W. 1998">{{cite journal|author=Vallack H.W., Bakker D.J., Brandt I., Broström-Ludén E., Brouwer A., Bull K.R., Gough C., Guardans R., Holoubek I., Jansson B., Koch R., Kuylenstierna J., Lecloux A., Mackay D., McCutcheon P., Mocarelli P., Taalman R.D.F.|year=1998|title=Controlling persistent organic pollutants – what next?|journal=Environmental Toxicology and Pharmacology|volume=6|issue=3|pages=143–175|doi=10.1016/S1382-6689(98)00036-2|pmid=21781891}}</ref><ref>{{cite journal|author=Yu G.W., Laseter J., Mylander C.|year=2011|title=Persistent organic pollutants in serum and several different fat compartments in humans|journal=J Environ Public Health|volume=2011|page=417980|doi=10.1155/2011/417980|pmid=21647350|pmc=3103883|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lohmanna R., Breivikb K., Dachsd J., Muire D.|year=2007|title=Global fate of POPs: Current and future research directions|url=https://archive.org/details/sim_environmental-pollution_2007-11_150_1/page/150|journal=Environmental Pollution|volume=150|issue=1|pages=150–165|doi=10.1016/j.envpol.2007.06.051|pmid=17698265}}</ref><ref>{{Cite web|last=US EPA|first=OITA|date=2014-04-02|title=Persistent Organic Pollutants: A Global Issue, A Global Response|url=https://www.epa.gov/international-cooperation/persistent-organic-pollutants-global-issue-global-response|access-date=2022-02-01|website=www.epa.gov|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Remili|first1=Anaïs|last2=Gallego|first2=Pierre|last3=Pinzone|first3=Marianna|last4=Castro|first4=Cristina|last5=Jauniaux|first5=Thierry|last6=Garigliany|first6=Mutien-Marie|last7=Malarvannan|first7=Govindan|last8=Covaci|first8=Adrian|last9=Das|first9=Krishna|date=2020-12-01|title=Humpback whales (Megaptera novaeangliae) breeding off Mozambique and Ecuador show geographic variation of persistent organic pollutants and isotopic niches|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0269749120362631|journal=Environmental Pollution|language=en|volume=267|pages=115575|doi=10.1016/j.envpol.2020.115575|pmid=33254700|s2cid=225008427|issn=0269-7491}}</ref> == د ثابت عضوي ککړوونکو په هکله د سټاکهولم کنوانسیون  == د سټاکهولم کنوانسیون د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام (United Nations Environment Programme) یا (UNEP) له خوا د ۲۰۰۱ کال د مې میاشت په ۲۲ تصویب او عملي شو. UNEP پرېکړه وکړه چې د ثابت عضوي کړوونکي مقررات باید د راتلونکې لپاره د نړۍ په کچه په پام کې ونیول شي. د تړون د موخې بیانیه "د ثابت عضوي ککړوونکو څخه د انسان روغتیا او چاپېریال وساتل دي."  د ۲۰۱۴ کال څخه ۱۷۹هېوادونه د سټاکهولم کنوانسیون پلویان دي. کنوانسیون او  ګډونوالو یې د ثابت عضوي ککړوونکو احتمالي انساني او چاپېریالي زهریت تصدیق کړی دی. دوی تصدیق کوي چې د ثابت عضوي ککړوونکو د اوږد واټن انتقال او بیولوژیکي تراکم او بیولوژیکي لویونې لپاره پوتنشیل لري. کنوانسیون هڅه کوي چې وڅېړي او بیا قضاوت وکړي چې آیا هغو یو شمېر کیمیاوي توکو چې د ټیکنالوژۍ او ساینس په پرمختګ سره یې وده کړې د ثابت عضوي ککړوونکو په توګه طبقه بندي کېدای شي یا نه. په ۲۰۰۱ کال کې لومړنۍ غونډې د "چټل درجن" کیمیاوي توکو په نوم یو ابتدایي لېست جوړ کړ، چې د ثابت عضوي ککړوونکو په توګه طبقه بندي کېږي. متحده ایالاتو د ۲۰۲۲ کال څخه د سټاکهولم کنوانسیون لاسلیک کړی، خو تصویب یې نه کړ. کم شمېر هېوادونه شته چې دا کنوانسیون یې نه دی تصویب کړی خو د نړۍ زیاتره هېوادونو دا کنوانسیون تصویب کړی دی.   <ref name=":0">{{cite web|url=http://chm.pops.int/Portals/0/Repository/convention_text/UNEP-POPS-COP-CONVTEXT-FULL.English.PDF|title=STOCKHOLM CONVENTION ON PERSISTENT ORGANIC POLLUTANTS|pages=1–43|access-date=27 March 2014}}</ref> == سرچينې == k2sdvsxs8sukbws3nwigmpvh30op8xm 0 62512 368203 282008 2026-08-10T15:57:25Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368203 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Spring Lake, New Jersey Beach at Sunrise.jpg|بټنوک|278x278px]] '''د لمر رڼا''' د الکترو مقناطیسي وړانګو یوه برخه ده چې لمر یې خپروي، په ځانګړې توګه ماورای حمره (infrared)، د لیدو وړ یا مرئي (visible) او ماورای بنفش (ultraviolet) رڼا. په ځمکه کې د لمر رڼا د ځمکې د اتوموسفیر له لارې خپرېږي او فېلتر کېږي او کله چې لمر پر افق ولاړ وي، د ورځې د وړانګو په څېر ښکاري. کله چې د لمر مستقیمې وړانګې ورېځو نه وي بندې کړې، بیا د ځلېدونکې رڼا او تشعشعي تودوخې د ترکیب په ډول ښکاري. کله چې وړانګې ورېځو بندې کړې وي یا له نورو شیانو څخه منعکسې شوې وي، د لمر رڼا تیت یا شیندل کېږي. سرچینې په ۲۴ ساعتونو کې د نړیوال اوسط له مخې په هر متر مربع کې له ۱۶۴ واټونو څخه تر ۳۴۰ واټونو پورې اټکل کوي؛ ناسا اداره بیا دغه شمېره د ټولې ځمکې د لمریزې ځلا څلورمه برخه اټکلوي.<ref>{{cite web|url=http://zebu.uoregon.edu/disted/ph162/l4.html|title=Basics of Solar Energy|access-date=2016-12-06|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128021408/http://zebu.uoregon.edu/disted/ph162/l4.html|archive-date=2016-11-28}}</ref><ref>{{cite web|access-date=2022-01-27|title=Climate and Earth’s Energy Budget|url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page2.php|date=14 January 2009|website=earthobservatory.nasa.gov}}</ref> د لمر ماورای بنفش وړانګې پر روغتیا مثبتې او منفي اغېزې لري، ځکه چې هم د (ویټامین ډي ۳) د سنټېز لپاره اړینې دي او هم میوټیجن (mutagen) دي. د لمر رڼا د لمر له سطحې څخه ځمکې ته په شاوخوا ۸.۳ دقیقو کې را رسېږي. هغه فوټون چې د لمر له مرکزه پیلېږي او له چارچ شوې ذرې سره په هر ځل لګېدو خپل مسیر بدلوي، له ۱۰۰۰۰ څخه تر ۱۷۰۰۰۰ کلونو پورې وخت نیسي چې سطحې ته ورسېږي. <ref>{{cite web|url=http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php|title=The 8-minute travel time to Earth by sunlight hides a thousand-year journey that actually began in the core|publisher=[[NASA]]|website=SunEarthDay.NASA.gov|access-date=2012-02-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120122162340/http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php|archive-date=2012-01-22}}</ref><ref>{{cite book|title=An Introduction to the Sun and Stars|edition=illustrated|first1=S. Jocelyn|last1=Bell Burnell|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=9780521546225|page=56|url=https://books.google.com/books?id=lb5owLGIQGsC}} [https://books.google.com/books?id=lb5owLGIQGsC&pg=PA56 Extract of page 56]</ref> د لمر رڼا په فوټوسنټېز کې یو مهم فکتور دی. فوټوسنټېز هغه پروسه ده چې نباتات او نور اټوټروفیک ارګانېزمونه یې د دې لپاره کاروي تر څو تشعشعي یا معمولاً لمریزه انرژي پر کیمیاوي انرژۍ بدله کړي چې د کاربوهایډرېټ د سنټېز او د ژوندیو موجوداتو فعالیتونو ته د ځواک ورکولو لپاره کارول کېدای شي. == په لمریزه منظومه کې د لمریزې رڼا شدت == د لمریزې رڼا هغه رښتینې روښنايي چې په سطحه کې لیدل کېږي، د اتوموسفیر په شتون او جوړښت پورې اړه لري. د بېلګې په توګه د زهرې سیارې غلیظ اتوموسفیر د لمر هغه رڼا تر ۶۰ سلنه ډېره منعکسوي چې ترلاسه کوي یې. د سطحې رښتینې روښنايي ۱۴۰۰۰ لوکسه [د لمر د وړانګو د اندازه کولو واحد] ده چې په ځمکه کې د «ورځې پر مهال له ډېرو ورېځو سره» د پرتله کېدو وړ ده.<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20091122194548/http://starhop.com/library/pdf/studyguide/high/SolInt-19.pdf|archive-date=2009-11-22|url=http://starhop.com/library/pdf/studyguide/high/SolInt-19.pdf|url-status=dead|title=Solar Intensity|publisher=McAuliffe-Shepard Discovery Center}}</ref> په مریخ کې د لمر رڼا د ځمکې هغې رڼا ته لږ او ډېره ورته ده چې د ورځې په جریان کې لمر څه ناڅه په ورېځو کې پټ وي. لکه څرنګه چې د مریخ په اخیستل شویو عکسونو کې لیدل کېږي، هلته په کافي اندازه شیندل شوې یا تیت پرک اسماني وړانګې شته دي او سیوري تر ډېره تیاره نه ښکاري. له دې امله په مریخ کې د لمر رڼا د ځمکې د ورځې رڼا ته ډېره ورته ښکاري. د مریخ د سطحې منظر د ځمکې په پرتله څه ناڅه سوربخن دی او دلیل یې دا دی چې د مریخ په اتومسفیر کې سوربخنې دوړې خورې ورې دي. په زحل کې د لمر د راختو او پرېوتو پر مهال لمرینه رڼا په ځمکه کې د لمر تر رڼا څه ناڅه روښانه ده. ان په پلوټو کې د لمر رڼا دومره روښانه ده چې ښايي د اوسېدو د خونې له رڼا سره برابره وي. د دې لپاره چې د لمر وړانګې په ځمکه کې د بشپړې سپوږمۍ د رڼا په څېر ولیدل شي، شاوخوا 500 AU (۶۹ نوري ساعته) واټن ته اړتیا ده؛ په لمریزه منظومه کې یوازې څو داسې اجرام پېژندل شوي دي چې له دومره واټن څخه په ډېر لرې مدار کې څرخېږي، د هغوی له ډلې 90377 سیډنا او (87269) 2000 67OO ته اشاره کولی شو. == د ځمکې ژوندي موجودات == په ځمکه کې نږدې ټول ژوندي موجودات د لمر په رڼا پايي. د نباتاتو په څېر ډېری اټوټروفونه له کاربن ډای اکسایډ او اوبو سره یوځای د لمر د رڼا انرژي د ساده قندونو د تولید لپاره کاروي – چې دا پروسه د فوتوسنتېز په نامه یادېږي. وروسته بیا دا قندونه د داسې ودانیزو بلاکونو او نورو ترکیبي مسیرونو په توګه کارول کېږي چې ژوندي موجود یا ارګانېزم ته د ودې زمینه برابروي. د حیواناتو په څېر هیټروټوفونه د اټوټروپونو محصولات کاروي، یا خپل محصولات کاروي او یا هم د نورو هیټروټروفونو محصولات کاروي او په دې توګه د لمر له رڼا څخه په غیر مستقیم ډول استفاده کوي. وروسته بیا قندونه او د اټوټروفونو له‌خوا نور تولید شوي مالیکولي توکي تجزیه کېږي، زېرمه شوې لمریزه انرژي ازادېږي او هېټروټروفونو ته د پایښت یا ژوندي پاتې کېدو لپاره لازمه انرژي رسېږي. دا پروسه د حجروي تنفس په نامه یادېږي. په ماقبل التاریخ زمانه کې انسانانو نباتي او حیواني توکي د نورو موخو لپاره وکارول او په دې توګه یې دا پروسه لا ډېره پراخه کړه. د بېلګې په توګه د څارویو پوست یې د تودوخې او لرګینې وسلې یې د ښکار لپاره کارولې. دغو مهارتونو انسانانو ته زمینه برابره کړه تر څو د لمر له وړانګو څخه تر هغه ډېره استفاده وکړي چې یوازې د ګلایکولیز (glycolysis) له لارې ممکنه وه، او په دې سره انسانانو وده پیل کړه. د ډبرو د نوې دورې یا لومړني کرنیز انقلاب په جریان کې د نباتاتو او حیواناتو اهلي کولو لمریزې انرژۍ ته د انسان لاسرسی ډېر کړ. کرنیزو محصولاتو ته وقف شوې سیمې د نه خوړل کېدونکو نباتي موادو په مرسته بډایې شوې وې چې د راتلونکو حاصلاتو لپاره یې قندونه او خوراکي مواد برابرول. هغه حیوانات چې پخوا به یې له ښکار څخه انسانانو ته یوازې غوښه او وسایل په لاس ورتلل، دا مهال یې یې د ژوند په لړ کې د کار لپاره کارول او د خوراک لپاره یې هغه واښه ورکول چې انسانانو نه خوړل. فوسیلي سون‌توکي د لرغونو نباتي او حیواني موادو پاتې شوني دي چې د لمرینې رڼا د انرژۍ په مرسته رامنځته شوي او بیا میلیونونه کاله په ځمکه کې بند پاتې شوې دي. == د انسانانو پر روغتیا اغېز == د لمر د رڼا ماورای بنفش وړانګې پر روغتیا مثبتې او منفي اغېزې لري، ځکه چې هم د ویټامین ډي۳ (vitamin D3) سرچینه او هم میوټیجن دي. بشپړوونکي خوراکي مواد [یعنې هغه غذايي ماده چې په یوه ځانګړي خوراکي رژیم کې تر طبیعي اندازې ډېره کارول کېږي] کولی شي له دغه میوټيجینیک اغېز پرته ویټامین ډي پوره کړي، خو هغه طبیعي میکانیزمونه له منځه وړي چې د لمر له رڼا څخه د تولید شوې وټیامین ډي د بې حده ډېر مصرف مخه نیسي. ویټامین ډي پر روغتیا پراخې مثبتې اغېزې لري چې هډوکي پیاوړي کوي او احتمالاً د ځینو سرطانونو د ودې مخه نیسي. لمر ته مخامخېدل د میلاټونین د سنټېز له وخت، د طبیعي ورځني نظم له ساتلو او د موسمي عاطفي ګډوډیو د خطر له کمولو سره هم مرسته کوي.<ref>{{cite journal|pmid=12174089|volume=147|issue=2|title=Vitamin D and systemic cancer: is this relevant to malignant melanoma?|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-dermatology_2002-08_147_2/page/197|date=August 2002|journal=Br. J. Dermatol.|pages=197–213|author=Osborne JE|author2=Hutchinson PE|doi=10.1046/j.1365-2133.2002.04960.x|s2cid=34388656}}</ref><ref name="ODS-vitamin-D-sheet">{{cite web|url=http://dietary-supplements.info.nih.gov/factsheets/vitamind.asp|title=Dietary Supplement Fact Sheet: Vitamin D|publisher=Office of Dietary Supplements, National Institutes of Health|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716065832/http://dietary-supplements.info.nih.gov/factsheets/vitamind.asp|archive-date=2007-07-16}}</ref><ref>{{cite journal|display-authors=4|author=John E|author2=Schwartz G|author3=Koo J|author4=Van Den Berg D|author5=Ingles S|title=Sun Exposure, Vitamin D Receptor Gene Polymorphisms, and Risk of Advanced Prostate Cancer|journal=Cancer Research|volume=65|issue=12|pages=5470–5479|date=June 15, 2005|doi=10.1158/0008-5472.can-04-3134|pmid=15958597|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author=Egan K|author2=Sosman J|author3=Blot W|title=Sunlight and Reduced Risk of Cancer: Is The Real Story Vitamin D?|journal=J Natl Cancer Inst|volume=97|issue=3|pages=161–163|date=February 2, 2005|doi=10.1093/jnci/dji047|pmid=15687354|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|display-authors=4|author=Cranney A|author2=Horsley T|author3=O'Donnell S|author4=Weiler H|author5=Puil L|author6=Ooi D|author7=Atkinson S|author8=Ward L|author9=Moher D|author10=Hanley D|author11=Fang M|author12=Yazdi F|author13=Garritty C|author14=Sampson M|author15=Barrowman N|author16=Tsertsvadze A|author17=Mamaladze V|title=Effectiveness and safety of vitamin D in relation to bone health|journal=Evidence Report/Technology Assessment|issue=158|pages=1–235|date=August 2007|pmid=18088161|pmc=4781354}}</ref><ref>{{cite journal|author=Mead MN|title=Benefits of sunlight: a bright spot for human health|journal=Environmental Health Perspectives|volume=116|issue=4|pages=A160–A167|date=April 2008|pmid=18414615|pmc=2290997|doi=10.1289/ehp.116-a160}}</ref> په اوږدمهالي ډول د لمر له رڼا سره مخامخېدل د پوستکي له سرطان، د پوستکي له زړېدو، د معافیت له کمزورۍ او د سترګو له ناروغیو سره مرسته کوي. په لنډمهالي ډول د لمر له رڼا سره مخ کېدل د سترګو د سوځېدو، له واورې سره د حساسیت او د سولر ریټینوپیتي (solar retinopathy) لامل کېږي.<ref>{{cite journal|author=Lucas RM|author2=Repacholi MH|author3=McMichael AJ|title=Is the current public health message on UV exposure correct?|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=84|issue=6|pages=485–491|date=June 2006|pmid=16799733|pmc=2627377|doi=10.2471/BLT.05.026559}}</ref> ماورای بنفش وړانګې، د لمر رڼا او لمریز څراغونه یوازني هغه سرطان زیږوونکي موارد دي چې روغتیايي ګټې لري او د عامې روغتیا ځینې ادارې وايي چې د لمر د ډېرې یا لږ رڼا د اړوندو خطرونو تر منځ باید توازن موجود وي. یو ټولیز توافق موجود دی چې له جل وهنې یا لمر وهنې څخه باید تل ځان وساتل شي.<ref name="13th Report on Carcinogens">{{cite web|url=http://ntp.niehs.nih.gov/ntp/roc/content/profiles/ultravioletradiationrelatedexposures.pdf|title=13th Report on Carcinogens: Ultraviolet-Radiation-Related Exposures|publisher=National Toxicology Program|date=October 2014|access-date=2014-12-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222172504/http://ntp.niehs.nih.gov/ntp/roc/content/profiles/ultravioletradiationrelatedexposures.pdf|archive-date=2014-12-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org.au//File/PolicyPublications/PSRisksBenefitsSunExposure03May07.pdf|title=Risks and Benefits|access-date=2010-05-13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120224439/http://cancer.org.au//File/PolicyPublications/PSRisksBenefitsSunExposure03May07.pdf|archive-date=2010-11-20}}</ref> ایپیډیمولوژیکي ډېټا ښیي هغه خلک چې د لمر له رڼا سره ډېر مخامخېږي، د وینې ټيټ فشار لري او د زړه د اړوندو ناروغیو له امله یې د مړینو کچه کمه ده. که څه هم د لمر رڼا (او ماورای بنفش وړانګې یې) د پوستکي د سرطان خطر پېښوي، خو "د لمر له رڼا څخه ځان ساتل د ټولې روغتیا لپاره د ګټې په پرتله ډېر زیان لرلای شي". یوې څیړنې موندلې ده چې هېڅ داسې شواهد نشته چې ماورای بنفش وړانګې د نورو خطري فکتورونو لکه سګرېټ څکولو، الکولو او د وینې د لوړ فشار په پرتله عمر کم کړي.<ref name="wellersunlight">{{cite journal|last1=Weller|first1=RB|title=Sunlight Has Cardiovascular Benefits Independently of Vitamin D.|journal=Blood Purification|date=2016|volume=41|issue=1–3|pages=130–4|doi=10.1159/000441266|pmid=26766556|hdl=20.500.11820/8f7d93d4-db22-418d-a1cc-3dbf9ddad8c3|s2cid=19348056|hdl-access=free}}</ref> == سرچينې == ggjt4j2ybp77fbj2ctbona5n77r3x23 0 62536 368186 356723 2026-08-10T15:17:53Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368186 wikitext text/x-wiki '''نوی استعمار''' د یو هېواد له خوا په تش په نامه خپلواک بل هېواد باندې د امپریالیستي واکمنۍ بیاځلي تحمیل کول (معمولا د یو سابق استعماري دولت له خوا) دي. نوی استعمار د اقتصادي امپریالېزم، نړیوال توب، کلتوري امپریالېزم او همدارنګه په یو مخ پر ودې هېواد باندې د کنټرول یا نفوذ لرلو په موخه د پخوانیو استعماري لارو چارو لکه د مستقیمې پوځي مداخلې او یا غیر مستقیم سیاسي کنټرول لرلو پر ځای د مشروطو مرستو ډول دی. <ref name=":2">{{Cite book|last=Stanard|first=Matthew G.|url=https://books.google.com/books?id=pZlNDwAAQBAJ|title=European Overseas Empire, 1879 - 1999: A Short History|date=2018|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-13013-0|pages=5|language=en}}</ref> نوی استعمار له معیاري نړیوال توب او پراختیايي مرستو څخه توپیر لري، ځکه په معمول ډول نوی استعمار د اړوندتیا د اړیکې، تابع توب او یا تر نوي استعمار لاندې ملت ته د مالي ژمنتیا د رامنځته کېدو لامل ګرځي. دغه چاره کېدای شي د سیاسي کنټرول د نامتناسبې کچې یا د پورونو د مارپیچي ژمنتیا لامل وګرځي چې له عملي پلوه د سنتي استعمار له اړیکې تقلید کوي.<ref>{{Cite book|last=Prashad|first=Vijay|title=The Darker Nations: A People's History of the Third World|publisher=The New Press|year=2007|location=New York|pages=233|quote="The IMF urged the indebted nations to submit themselves to complete integration in the world capitalist system, and not try to create either autarkic modes of economic protection or even reforms to privilege domestic development. Rather than deal with the short-term balance-of-payments crisis for what it was, the IMF in the 1970 used the financial crisis as the means to demand deep shifts in the political and economic arrangements devised by the Third World. In other words, the IMF went after every policy initiated by its fellow international agency, UNCTAD."}}</ref><ref>{{Cite book|last=Prashad|first=Vijay|title=The Darker Nations: A People's History of the Third World|publisher=The New Press|year=2007|location=New York|pages=231|quote="The nations of sub-Saharan Africa spent four times more on debt service, on interest payments, than on health care. For most of the indebted states, between one-third and one-fifth of their gross national product was squandered in this debt-service tribute. The debt crisis had winners: the financial interests in the G-7."}}</ref> دغه اصطلاح د فرانسوي فیلسوف ژان پل سارتر له خوا په ۱۹۵۶ زکال کې ابداع شوه او د لومړي ځل لپاره په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې قوام نکرومه د هغو افریقايي هېوادونو اړوند وکاروله چې له استعمار څخه د خلاصون په درشل کې و. له دې سربېره د نوی استعمار اړوند د لویدیځو مفکرینو لکه د سارتر (استعمار او نوی استعمار، ۱۹۶۴ زکال) او نوام چامسکي (د دریمې نړۍ فاشېزم او د واشنګټن اړیکه ، ۱۹۷۹ زکال) په آثارو کې بحث شوی.<ref>{{cite journal|last=Ardant|first=Philippe|date=1965|title=Le néo-colonialisme : thème, mythe et réalité|journal=Revue française de science politique|volume=15|issue=5|pages=837–855|doi=10.3406/rfsp.1965.392883}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sartre|first=Jean-Paul|date=March–April 1956|title=La Mystification néo-colonialiste (The Neo-colonialist mystification)|url=https://socio13.wordpress.com/2009/03/31/le-colonialisme-est-un-systeme-par-sartre/|journal=Les Temps Modernes|volume=123|page=125}}</ref><ref name="Sartre2001">{{cite book|first=Jean-Paul|last=Sartre|title=Colonialism and Neocolonialism|url={{google books |plainurl=y |id=vJXfMctWDsMC}}|year=2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-19146-3}}</ref><ref name="ChomskyHerman1979">{{cite book|first1=Noam|last1=Chomsky|first2=Edward S.|last2=Herman|title=The Washington Connection and Third World Fascism|url={{google books |plainurl=y |id=YWQU_CEhpC4C| page = 42}}|year=1979|publisher=Black Rose Books Ltd.|isbn=978-0-919618-88-6|page=42ff}}</ref> == اصطلاح == === رېښه === هغه مهال چې د نوي استعمار اصطلاح د لومړي ځل لپاره وړاندې شوه؛ له پخوانیو تر استعمار لاندې افریقايي هېوادونو سره چې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته خپلواک شوي و د اروپايي هېوادونو اقتصادي او کلتوري اړیکې ته یې نغوته کوله. په ۱۹۶۲ زکال کې د وګړیزو ځواکونو د ملي اتحادیې په کنفرانس کې موراکويي سیاستوال او وروسته د ۱۹۶۶ زکال د درې قاره یي کنفرانس (Tricontinental Conference) مشر مهدي بن برکا د نوي استعمار (په عربي: الاستعمار الجدید؛ په [[انګلیسي]]: the new colonialism) اصطلاح د شپیتمې لسیزو په لومړیو کې د افریقا د سیاسي بهیرنو د توضیح کولو په موخه وکاروله. <ref>{{Cite book|last=١٩٢٠-|first=ابن بركة، المهدي،|url=http://worldcat.org/oclc/754752436|title=الاختيار الثوري في المغرب|date=١٩٦٦|publisher=دار الطليعة،|oclc=754752436}}</ref> د [[ګانا]] پخواني ولسمشر قوام نکرومه (۱۹۶۰-۱۹۶۶ زکال) دغه اصطلاح د لومړي ځل لپاره د افریقا د یووالي د سازمان د منشور په سریزه کې وکاروله او همدارنګه په ۱۹۶۵ زکال کې هغه د  ''نوي استعمار او د امپریالېزم وروستي پړاو'' (۱۹۶۵) په نامه د خپل کتاب د عنوان په توګه وټاکله. نکرومه له تیوریکي پلوه هغه ټولنیزو-اقتصادي او سیاسي دلایلو ته چې لینین په خپله رساله ''امپریالیزم او د کپیټلېزم لوړه کچه'' (۱۹۱۷زکال) کې وړاندې کړي و پراختیا ورکړه. دغې رسالې د ۱۹مې پېړۍ امپریالېزم د جیوپولیټیکي ځواک د منطقي پراخ کوونکي او همدارنګه د کپیټلېزم د سیاسي اقتصاد لپاره د مالي اړتیاوو برابرونکی باله. قوام په خپل اثر، نوي استعمار او د امپریالېزم په وروستي پړاو کې ولیکل: <ref name="Arnold2010">{{cite book|first=Guy|last=Arnold|title=The A to Z of the Non-Aligned Movement and Third World|url={{google books |plainurl=y |id=4b4aAAAAQBAJ|page=108}}|date=6 April 2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4616-7231-9|page=108}}</ref><ref>{{Cite web|title=Lenin: Imperialism, the Highest Stage of Capitalism|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1916/imp-hsc/index.htm|access-date=2021-08-27|website=www.marxists.org}}</ref><blockquote>د استعمار پر ځای نن ورځ موږ د امپریالېزم د اصلي وسیلې په توګه نوی استعمار لرو... [چې] د استعمار په څېر هڅه کوي ټولنیز جنجالونه کپیټلیسټي هېوادونو ته صادر کړي. ... د نوي استعمار پایله دا ده چې د دې پر ځای چې بهرنۍ پانګه د نړۍ د لږ پرمختللو هېوادونو لپاره وکارول شي د استثمار په موخه کارول کېږي. نوی استعمار د دې پر ځای چې د نړۍ د بډایه او بې وزلو هېوادونو ترمنځ درز راکم کړي هغه زیاتوي. له نوي استعمار سره د مبارزې موخه له لږ پرمختللو هېوادونو څخه د پرمختللو هېوادونو د پانګې ویستل نه دي. همدارنګه دې ته په پام چې دغه یاد شوی نوم له استعمار سره ټینګه اړیکه لري مشکوک دی. موخه یې د هغو بډایه هېوادونو له مالي ځواک څخه داسې ګټنه ده چې لږ پرمختللی هېوادونه نور هم پسې بېوزله کړي.  <ref>{{Cite web|title=Neo-Colonialism, the Last Stage of imperialism by Kwame Nkrumah|url=https://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/neo-colonialism/introduction.htm|access-date=2021-08-27|website=www.marxists.org}}</ref></blockquote> === بې پلوه نړۍ === نوی استعمار؛ پان افریقايي خوځښت او همدارنګه بانډونک کانفرانس (اسیایي – افریقايي کنفرانس، ۱۹۵۵ زکال) ته په اړوندو هغو هېوادونو کې چې د بې پلوه خوځښت د رامنځته کېدو لامل وګرځېدل؛ د بهرنۍ مداخلې د توصیف په موخه وکارول شو. نوی استعمار په رسمي توګه د ټولې افریقا د وګړیز کنفرانس (AAPC) له خوا تعریف شو او د نوي استعمار په اړوند پرېکړه لیک کې خپور شو. همدارنګه د تونس په کنفرانس (۱۹۶۰ زکال) او د قاهرې په کنفرانس (۱۹۶۱ زکال) کې AAPC په خپلواکو هېوادونو کې د فرانسوي ټولنې چارې چې فرانسې مدیریت کولې د نوي استعمار په توګه توصیف کړې. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fC5j0tI-Pv0C&pg=RA1-PA52|title=Africa: The Politics of Independence and Unity|isbn=0803298560|last1=Wallerstein|first1=Immanuel Maurice|year=2005|publisher=University of Nebraska Press|page=52|postscript=:}} 'The Cairo meeting did leave an important intellectual legacy, however. It attempted the one serious, collectively agreed-upon definition of neo-colonialism, the key concept in the armory of the revolutionary core of the movement for African unity. Neo-colonialism is defined as "the survival of the colonial system in spite of formal recognition of political independence in emerging countries."'</ref><ref>{{Cite journal|jstor=484744|last1=Graf|first1=William D.|title=Reviewed work: Neocolonialism and African Politics: A Survey of the Impact of Neocolonialism on African Political Behaviour, Yolamu R. Barongo|url=https://archive.org/details/canadian-journal-of-african-studies_1981_15_3/page/600|journal=Canadian Journal of African Studies|volume=15|issue=3|pages=600–602|year=1981|doi=10.2307/484744|postscript=:}} 'The term, itself, originated in Africa, probably with Nkrumah, and received collective recognition at the 1961 All-African People's Conference.'</ref> === فرانک افریقا === د اروپا د نوي استعمار پېژندل شوې بېلګه فرانک افریقا «فرانسوي افریقا» ده چې د فرانسې او د هغو د پخوانیو افریقايي مستعمراتو له نږدې اړیکې رامنځته شوې. په ۱۹۵۵ زکال کې له عاج ساحل څخه د ولسمشر فلیکس هوفیت – بویني د لیدنې پر مهال د «فرانسوي افریقا» له اصطلاح څخه ګټنې د فرانسې او افریقا د مثبتو ټولنیزو، کلتوري او اقتصادي اړیکو څرګندويي کوله. وروسته بیا د نوي استعمار منتقدینو د یوې نامتعادله نړیوالې اړیکې د توصیف په موخه وکاروله. سیاستوال او د فرانسې د ولسمشرانو شارل دوګل (۱۹۵۸- ۱۹۶۹ زکال) او ژرژ پمپیډو (۱۹۶۹-۱۹۷۴ زکال) اصلي سلاکار ژاک فوکارت د فرانسوي افریقا له اصلي ملاتړو څخه و. د ورشاو او بټي اثار د فرانسې تر پخواني استعمار لاندې وګړو سره له خپلواکۍ وروسته د فرانسې د ۴۰ کلنې اړیکې خبر ورکوي چې د فرانسوي څو ملیتي شرکتونو په مقر کې د استعماري ځواکونو د شتون څرګندويي کوي هغوی چې په معمول ډول د معدني زخایرو څخه د ګټې اخیستنې په موخه دلته میشت و. داسې استدلال هم کېږي چې افریقايي رهبرانو له فرانسې سره د نږدې اړیکو په لرلو – په ځانګړې توګه د شوروي او امریکا ترمنځ د سړې جګړې پر مهال (۱۹۴۵-۱۹۹۱ زکال) – تر ډېره پورې د خپلواکو هېوادونو د ملي رهبرانو پر ځای د فرانسې د جیوپولیټیکي ګټو د خوندي کوونکو او سوداګریزو عواملو په توګه فعالیت کاوه. له دغو رهبرانو څخه عمر بونګو (له ګابن)، فلیکس هوفویت – بویني (له عاج ساحل)، ګناسینګبی ایادیما (له توګو)، دنیس ساسو نګوسو (د کانګو له جمهوریت)، ادریس دبی (له چاد) او هاماني ډیوري (له نایجر) د بېلګې په توګه ښوول شوي. <ref>Kaye Whiteman, "The Man Who Ran Françafrique — French Politician Jacques Foccart's Role in France's Colonisation of Africa Under the Leadership of Charles de Gaulle", obituary in ''[[The National Interest]]'', Fall 1997.</ref> === بلجیمي کانګو === له بلجیمي کانګو سره د [[بېلجیم|بلجیم]] چلن د نوي استعمار د اساسي بڼې په توګه توصیف شوی؛ ځکه بلجیمیانو په دې تمه چې نوی خپلواک شوی هېواد بلجیم ته اړوند شي په چټک ډول یې د کانګو د استعمار له منځه وړل ومنل. دغې اړوندتیا بلجیمیانو ته اجازه ورکوله چې کانګو کنټرول کړي؛ آن په داسې حال کې چې کانګو په رسمي ډول خپلواک هېواد و. <ref name=":22">{{Cite book|last=Stanard|first=Matthew G.|url=https://books.google.com/books?id=pZlNDwAAQBAJ|title=European Overseas Empire, 1879 - 1999: A Short History|date=2018|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-13013-0|pages=5|language=en}}</ref> په بلجیمي کانګو کې د استعمار په پای سره، بلجیم د Société Générale de Belgique په نامه بلجیمي کمپنۍ له لارې له استعمار وروسته د کانګو د اقتصاد د ۷۰ سلنې برخې کنټرول ته دوام ورکړ. تر ټولو ډېر پام هم په کاتانګا ایالت و چې دUnion Minière du Haut Katanga په نوم د یادې کمپنۍ څانګې د دغه ایالت معدني زېرمې تر کنټرول لاندې لرلې. دغه کاني زېرمې په ۱۹۶۰ زکال کې د ملي کولو له ناکامه هڅې وروسته بیاځلي د بهرنۍ پانګونې پرمخ پرانیستل شوې. == د نوي استعمار اقتصادي واکمني == په ۱۹۶۱ زکال کې ارجنټایني انقلابي چګوارا د نوي استعمار د اقتصادي کنټرول د میکانېزم په اړه په کیوبا کې د ''Historical Exception or Vanguard in the Anti-colonial Struggle?'' تر عنوان لاندې خپله وینا کې وویل: <blockquote>موږ، چې په مودبانه ډوله د «مخ پر ودې» هېوادونو په توګه یادېږو، په حقیقت کې استعماري، نیمه استعماري او یا اړوند هېوادونه یو. موږ هغه هېوادونه یو چې اقتصاد یې د امپریالېزم له خوا منحرف شوی، هغه امپریالېزم چې په غیرعادي ډول یې د صنعت یا کرهڼې څانګو ته د خپل پیچلي اقتصاد د اړتیا له امله وده ورکړې. «د ودې پر لور» یا تحریف شوې وده د خامو موادو په برخه کې خطرناک تخصص له ځانه سره لري چې په خپل ذات کې زموږ د وګړو لپاره د لوږې ګواښ له ځانه سره لري. موږ، «مخ پر ودې»، همدارنګه هغه هېوادونه یو چې یوازې واحد صنعت، واحد تولید او واحد بازار لرو. هغه واحد محصول چې نه ډاډمن پلور یې یوازې یو واحد بازار ته اړوند دی ځان له شرایطو سره برابروي او یا یې تحمیل کوي. دا د امپریالیستي اقتصاد د واکمنۍ لپاره تر ټولو غوره فورمول دی. <ref>{{Cite web|title=Cuba: Historical exception or vanguard in the anticolonial struggle?|url=https://www.marxists.org/archive/guevara/1961/04/09.htm|access-date=2021-08-27|website=www.marxists.org}}</ref></blockquote> === سړه جګړه === د شلمې پېړۍ له نیمايي څخه د هغې تر وروستیو پورې د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد ترمنځ د ایډیالوژیکې جګړې پر مهال هر یو له دغو هېوادونو او همدارنګه د هغوی پر چاپېر راټولو هېوادنو یو بل د امپریالیستي او یا غیر مستقیم سیاسي کنټرول په موخه د نوي استعمار له لارو چارو په کار اخیستو تورن کول. په دغه مبارزه کې نیباتي جګړې شاملې وې چې د پیرودونکو دولتونو له خوا له استعمار څخه په خلاصو شوو هېوادونو کې ترسره کېدې. کیوبا، د وراسا د هوکړې بلاک، د جمال عبدالناصر تر واکمنۍ لاندې مصر (۱۹۵۶-۱۹۷۰ زکال) او نورو متحده ایالات تورن کول چې له هغو غیر دیموکراتیکو حکومتونو څخه ملاتړ کوي چې رژیمونه یې د خپلو خلکو د ګټو استازولي نه کوي او همدارنګه د هغه منتخبو حکومتونو (افریقايي، اسیايي، لاتین امریکايي) په راپرځولو کې لاس لري چې د متحده ایالاتو له جیوپولیټیکي ګټو څخه ملاتړ نه کوي. <ref name="KanetMiner1992">{{cite book|first1=Roger E.|last1=Kanet|first2=Deborah N.|last2=Miner|first3=Tamara J.|last3=Resler|title=Soviet Foreign Policy in Transition|url={{google books |plainurl=y |id=U9cNYHGVzzsC|page=149}}|date=2 April 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41365-7|pages=149–150}}</ref><ref name="Ruether2008">{{cite book|first=Rosemary Radford|last=Ruether|title=Christianity and Social Systems: Historical Constructions and Ethical Challenges|url={{google books |plainurl=y |id=OHi7FAlbe18C|page=138}}|year=2008|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-4643-1|page=138|quote=Neo-colonialism means that European powers and the United States no longer rule dependent territories, directly through their occupying troops and imperial bureaucracy. Rather, they control the area's resources indirectly, through business corporations and the financial lending institutions they dominate ...}}</ref><ref name="Siddiqi2008">{{cite book|first=Yumna|last=Siddiqi|title=Anxieties of Empire and the Fiction of Intrigue|url={{google books |plainurl=y |id=pVSsAgAAQBAJ|page=123}}|year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-13808-6|pages=123–124}} provides the standard definition of "Neo-colonialism" specific to the US and European colonialism.</ref><ref name="Shannon1996">{{cite book|first=Thomas R.|last=Shannon|title=An Introduction to the World-system Perspective|url={{google books |plainurl=y |id=U39evXuC41kC|page=94}}|year=1996|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-2452-4|pages=94–95}}, wherein "Neo-colonialism" is defined as a capitalist phenomenon.</ref><ref name="Blanchard1996">{{cite book|first=William H.|last=Blanchard|title=Neocolonialism American Style, 1960-2000|url={{google books |plainurl=y |id=d42R23Jq6SMC|page=3}}|year=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30013-4|pages=3–12, defines "Neo-colonialism" in page 7}}</ref><ref name="Seton-Watson1977">{{cite book|first=Hugh|last=Seton-Watson|title=Nations and States: An Enquiry Into the Origins of Nations and the Politics of Nationalism|url={{google books |plainurl=y |id=u5kOAAAAQAAJ|page=339}}|year=1977|publisher=Methuen|isbn=978-0-416-76810-7|page=339}} Provides the history of the word "neo-colonialism" as an anti-capitalist term (p. 339_ also applicable to the U.S.S.R. (p. 322).</ref><ref>Edward M. Bennett. "Colonialism and Neo-colonialism" (pp. 285–291) in ''Encyclopedia of American Foreign Policy''. Alexander DeConde, Richard Dean Burns, Fredrik Logevall eds. Second Edition. Simon and Schuster, (2002) {{ISBN|0-684-80657-6}}. Clarifies that neo-colonialism is a practice of the colonial powers, that "the Soviets practiced imperialism, not colonialism".</ref> == سرچينې == 1xljopa65nu2fq82fnuscpvqwu0mmxd 0 62703 368212 365995 2026-08-10T16:11:18Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368212 wikitext text/x-wiki '''بیولوژيکي تجزیه''' د باکتریا او فنجي په څېر مایکرو ارګانېزمونو له‌خوا د عضوي موادو ماتولو او تجزیې ته ویل کېږي. په ټولیز ډول دا یوه طبیعي پروسه ګڼل کېږي چې له همدې امله له کمپوسټ سره توپير لري. کمپوسټ هغه پروسه ده چې انسان یې مخ ته وړي او بیولوژيکي تجزیه د ځینو خاصو شرایطو له مخې په کې رامنځته کېږي.<ref>{{Cite journal|title=Biodegradation|vauthors=Focht DD|journal=AccessScience|doi=10.1036/1097-8542.422025}}</ref> د بیولوژيکي تجزیې پروسه درې ډوله ده: لومړی یو جسم تر بیولوژيکي وروستوالي لاندې راځي چې په دې کې یې میخانیکي جوړښت کمزوری کېږي؛ بیا د بیولوژيکي ټوټې کېدنې پړاو راځي چې په دې کې مواد د مایکرو ارګانېزمونو له‌خوا ټوټې کېږي؛ او وروستی د جذب پړاو دی چې په دې پړاو کې زاړه مواد په نویو حجرو کې ځای پر ځای کېږي. نږدې ټول کیمیاوي مرکبات او مواد له بیولوژيکي پلوه تجزیه کېږي او مهم عنصر یې وخت دی. د سبزیجاتو په څېر شیان ښايي په څو ورځو کې تخریب یا تجزیه شي، خو د شیشو او ځینو پلاستیکونو د تجزیې لپاره بیا زرګونه کاله وخت ته اړتیا ده. د بیولوژيکي تجزیې لپاره د اروپایی اتحادیې له‌خوا کارول شوی معیار دا دی چې څه باندې ۹۰ سلنه لومړني یا اصلي مواد باید د ۶ میاشتو په اوږدو کې د بیولوژیکي پروسو له لارې پر کاربن ډای اکسایډ، اوبو او منرالونو بدل شي. == میکانیزمونه == د بیولوژيکي تجزیې پروسه په درېیو پړاوونو وېشل کېدای شي: بیولوژيکي وروستوالی، بیولوژيکي ټوټه کېدنه، او جذب. بیولوژيکي وروستوالی کله ناکله د سطحي کچې تخریب بلل کېږي چې د موادو میخانیکي، فزیکي او کیمیاوي خصوصیات بدلوي. دا پړاو هغه وخت پیلېږي چې مواد په بېروني چاپېریال کې له غیر ژوندیو فکټورونو سره مخ شي او د موادو د جوړښت له کمزوري کېدو سره د لا ډېر تخریب زمینه برابره شي. میخانیکي انقباض یا فشار، رڼا، تودوخه او په چاپیریال کې موجود کیمیاوي توکي ځینې هغه غیر ژوندي عوامل دي چې پر دغو لومړنيو بدلونونو اغېزه کوي. په داسې حال کې چې بیولوژيکي وروستوالی عموما د بیولوژيکي تجزیې د لومړي پړاو په توګه پېښېږي، خو کله ناکله داسې هم کېدای شي چې له بیولوژيکي ټوټه کېدنې سره په هم‌مهاله ډول پېښ شي.<ref name=":0">{{cite journal|vauthors=Lucas N, Bienaime C, Belloy C, Queneudec M, Silvestre F, Nava-Saucedo JE|title=Polymer biodegradation: mechanisms and estimation techniques|journal=Chemosphere|volume=73|issue=4|pages=429–42|date=September 2008|pmid=18723204|doi=10.1016/j.chemosphere.2008.06.064|bibcode=2008Chmsp..73..429L}}</ref><ref name=":1">{{cite book|last=Muller|first=Rolf-Joachim|editor-first=Alexander|editor-last=Steinbüchel|name-list-style=vanc|chapter=Biodegradability of Polymers: Regulations and Methods for Testing|title=Biopolymers|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3-527-30290-1|chapter-url=https://application.wiley-vch.de/books/biopoly/pdf_v10/vol10_19.pdf|doi=10.1002/3527600035.bpola012|year=2005|تاريخ الوصول=2022-07-13|تاريخ الأرشيف=2018-09-19|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180919062117/https://application.wiley-vch.de/books/biopoly/pdf_v10/vol10_19.pdf|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-07-13|خونديځ نېټه=2018-09-19|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180919062117/https://application.wiley-vch.de/books/biopoly/pdf_v10/vol10_19.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180919062117/https://application.wiley-vch.de/books/biopoly/pdf_v10/vol10_19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919062117/https://application.wiley-vch.de/books/biopoly/pdf_v10/vol10_19.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hueck|first=Hans|date=January 1966|title=The biodeterioration of materials as part of hylobiology|journal=Material und Organismen|volume=1|pages=5–34|via=ISSN 00255270}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=Introduction to Biodeterioration|url=https://archive.org/details/introductiontobi0000alls_v6m1|last=Allsopp|first=Dennis|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=9780511617065|location=Cambridge}}</ref> د پولیمر د بیولوژيکي ټوټه کېدنې پروسه یوه لیټیک پروسه ده. په دې پروسه کې د پولیمر د ننه رابطې ماتېږي او په خپل ځای کې اولیګومیرونه او مونویمرونه تولیدوي. د دغو موادو د ټوټې کولو پړاوونه په سیستم کې د اکسیجن د موجودیت له مخې توپیر لري. د اکسیجن په موجودیت کې د مایکرو ارګانېزمونو له‌خوا د موادو تجزیې ته هوازي هضم وايي او د اکسیجن په نه موجودیت کې دې تجزیې ته غیر هوازي هضم وايي. د دغو پروسو تر منځ اصلي توپیر دا دی چې غیر هوازي تعاملات میتان تولیدوي، په داسې حال کې چې هوازي تعاملات یې نه تولیدوي (دغه دواړه تعاملات کاربن ډای اکسایډ، اوبه، ځینې پاتې شوني او نوي نباتي مواد تولیدوي). هوازي هضم معمولاً د غیر هوازي هضم په پرتله ډېر چټک پېښېږي، په داسې حال کې چې غیر هوازي هضم په ښه ډول د موادو حجم او وزن کموي. د اضافه موادو د حجم او وزن په کمولو کې د غیر هوازي جذب یا هضم وړتیا او د طبیعي ګاز تولید ته په کتو سره د غیر هوازي هضم ټکنالوژي په پراخه کچه د کثافاتو د مدیریت د سیستمونو او د محلي او نوې کېدونکې انرژۍ د سرچینې په توګه کارول کېږي.<ref name=":2">{{Cite web |title=Aerobic and Anaerobic Biodegradation |url=http://www.polimernet.com/Docs/Aerobic%20-%20Anaerobic%20Biodegredation%20en.pdf |work=Fundamentals of Aerobic & Anaerobic Biodegradation Process |publisher=Polimernet Plastik San. Tic. Ltd. Şti. |تاريخ الوصول=2022-07-13 |تاريخ الأرشيف=2019-08-19 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190819121058/http://www.polimernet.com/Docs/Aerobic%20-%20Anaerobic%20Biodegredation%20en.pdf |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2022-07-13 |خونديځ نېټه=2019-08-19 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190819121058/http://www.polimernet.com/Docs/Aerobic%20-%20Anaerobic%20Biodegredation%20en.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190819121058/http://www.polimernet.com/Docs/Aerobic%20-%20Anaerobic%20Biodegredation%20en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819121058/http://www.polimernet.com/Docs/Aerobic%20-%20Anaerobic%20Biodegredation%20en.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |last=Van der Zee |first=Maarten |name-list-style=vanc |date=2011 |title=Analytical Methods for Monitoring Biodegradation Processes of Environmentally Degradable Polymers |url=http://edepot.wur.nl/193543}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Klinkner|first=Blake Anthony|name-list-style=vanc|title=Anaerobic Digestion as a Renewable Energy Source and Waste Management Technology: What Must be Done for this Technology to Realize Success in the United States?|url=https://scholarship.law.umassd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1027&context=umlr|journal=University of Massachusetts Law Review|volume=9|pages=68–96|year=2014}}</ref> د جذب په پړاو کې د بیولوژيکي ټوټه کېدنې له پروسې څخه ترلاسه شوي محصولات په میکروبي حجرو کې مدغمېږي. له ټوټه کولو څخه ترلاسه شوي ځینې محصولات په اسانۍ سره د پردې یا غشا د لېږدوونکو په مرسته د حجرو داخل ته لېږدول کېږي. نور محصولات لا هم باید د حاصلاتو لپاره د بیولوژيکي بدلون تر تعاملاتو لاندې وي تر څو هغه محصولات تولید شي چې حجرو ته لېږدول کېدای شي. حجرو ته تر ننوتو وروسته محصولات کتبولیک لارو ته ننوځي چې د اډېنوزین ټرای فاسفېټ یا د حجرو د جوړښت د عناصرو د تولید لامل کېږي.<ref name=":02">{{cite journal|vauthors=Lucas N, Bienaime C, Belloy C, Queneudec M, Silvestre F, Nava-Saucedo JE|title=Polymer biodegradation: mechanisms and estimation techniques|journal=Chemosphere|volume=73|issue=4|pages=429–42|date=September 2008|pmid=18723204|doi=10.1016/j.chemosphere.2008.06.064|bibcode=2008Chmsp..73..429L}}</ref> == هغه عوامل چې د بیولوژيکي تجزیې پر سرعت اغېز کوي == نږدې ټول کیمیاوي مرکبات او مواد د بیولوژيکي تجزیې په پروسه کې ښکېل دي. له دې سره سره، د دغه ډول پروسو اهمیت په نسبي سرعتونو لکه ورځو، اونیو، کلونو او پېړیو کې دی. ځينې فکتورونه د هغو عضوي مرکباتو د تخریب سرعت معلوموي چې رامنځته کېږي. په دغو فکټورونو کې رڼا، اوبه، اکسیجن او تودوخه شامل دي. د اکثرو عضوي مرکباتو د تخریب سرعت د بیولوژيکي لاسرسي له امله محدودېږي، موخه یې هغه سرعت دی چې یوه ماده په سیستم کې جذبېږي یا د فیزیولوژيکي فعالیت ځای ته لاسرسی پیدا کوي، ځکه مخکې له دې چې ارګانېزمونه یې تخریب کړای شي، باید په محلول کې ازاده شي. د بیولوژيکي تجزیې سرعت په څو لارو اندازه کېدای شي. د هوازي میکروبونو لپاره د تنفس سنجۍ ټېسټونه یا ازمېښتونه کارولی شو. لومړی د جامدو کثافاتو یوه نمونه په یوه داسې لوښي کې ږدو چې مایکرو ارګانېزمونه او خاورې په کې وي او بیا مخلوط ته هوا ورکوو. د څو ورځو په جریان کې مایکرو ارګانېزمونه دا نمونه ذره ذره هضموي او کاربن ډای اکسایډ تولیدوي – ترلاسه شوی کاربن ډای اکسایډ د تخریب د شاخص په توګه کار کوي. د بیولوژيکي تجزیې وړتیا د غیر هوازي میکروبونو او د میتان د هغې اندازې په مرسته هم اندازه کولی شو چې دا میکروبونه یې تولیدوي.<ref name="pmid29972726">{{cite journal|vauthors=Haider T, Völker C, Kramm J, Landfester K, Wurm FR|title=Plastics of the future? The impact of biodegradable polymers on the environment and on society|journal=Angewandte Chemie International Edition in English|volume=58|issue=1|pages=50–62|date=July 2018|pmid=29972726|doi=10.1002/anie.201805766|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |title=Definition of BIOAVAILABILITY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bioavailability |access-date=2018-09-19 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Jessop |first=Andy |name-list-style=vanc |date=2015-09-16 |title=How is biodegradability measured? |url=https://commercialwaste.trade/how-is-biodegradability-measured/ |access-date=2018-09-19 |work=Commercial Waste}}</ref> == چاپېریالي او ټولنیزې اغېزې == د ناقانونه کثافاتو له خښولو څخه رامنځته شوې پلاستیکي ککړتیا د وحشي حیواناتو روغتیا ته ګواښونه پېښوي. حیوانات تر ډېره د پلاسیتک او خوړو تر منځ په توپیر کې تېر وځي او په پایله کې یې د کولمو د ګډوډۍ لامل کېږي. هغه کیمیاوي مواد چې تجزیه یې ټکنۍ ده، لکه پولي کلورینېټېډ بایفینایل، نونایل فینول او هغه حشره وژونکي چې په پلاستیکونو کې هم موندل کېږي، ښايي په چاپېریال کې خپاره شي او وحشي حیوانات یې وخوري.<ref>{{Cite journal|last1=Webb|first1=Hayden|last2=Arnott|first2=Jaimys|last3=Crawford|first3=Russell|last4=Ivanova|first4=Elena|last5=Webb|first5=Hayden K.|last6=Arnott|first6=Jaimys|last7=Crawford|first7=Russell J.|last8=Ivanova|first8=Elena P.|name-list-style=vanc|date=2012-12-28|title=Plastic Degradation and Its Environmental Implications with Special Reference to Poly(ethylene terephthalate)|journal=Polymers|volume=5|issue=1|pages=1–18|doi=10.3390/polym5010001|doi-access=free}}</ref> دا کیمیاوي مواد د انسان په روغتیا کې هم رول لري، ځکه چې د ککړو خوراکي توکو مصرف (په هغو پروسو کې چې د بایو میګنیفیکیشن او بایو اکومولیشن په نامه یادېږي) له سرطانونو، عصبي ګډوډیو، هورموني بدلون او دې ته ورته موضوعاتو سره تړاو لري. په دې وروستیو کې د بایو میګنیفیکیشن یوه مشهوره بېلګه چې پر روغتیا اغېزه کوي، په کب کې د سیمابو د خطرناکې لوړې کچې زیاتېدل دي چې ښايي د انسانانو پر جنسي هورمونونو اغېز وکړي.<ref>{{cite journal|vauthors=Kelly BC, Ikonomou MG, Blair JD, Morin AE, Gobas FA|title=Food web-specific biomagnification of persistent organic pollutants|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-07-13_317_5835/page/236|journal=Science|volume=317|issue=5835|pages=236–9|date=July 2007|pmid=17626882|doi=10.1126/science.1138275|bibcode=2007Sci...317..236K|s2cid=52835862}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Passos CJ, Mergler D|title=Human mercury exposure and adverse health effects in the Amazon: a review|journal=Cadernos de Saude Publica|volume=24 Suppl 4|pages=s503–20|date=2008|pmid=18797727|doi=10.1590/s0102-311x2008001600004|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rana SV|title=Perspectives in endocrine toxicity of heavy metals--a review|journal=Biological Trace Element Research|volume=160|issue=1|pages=1–14|date=July 2014|pmid=24898714|doi=10.1007/s12011-014-0023-7|s2cid=18562345}}</ref> په ټکني ډول د تخریبېدونکو پلاستیکونو، وینځونکو موادو، فلزاتو او د انسان له‌خوا د رامنځته شویو نورو ککړوونکو موادو د زیانونو د جبران لپاره اقتصادي لګښتونه پر یوه اندېښمنوونکې موضوع بدل شوي دي. په ځانګړې توګه د سمندري کثافاتو اندازه او کتنه ستونزمنه ده. د نړیوالې سوداګرۍ د انستېتیوت څېړونکي اټکل کوي چې د پاکولو د طرحو لګښت (په ځانګړې توګه په سمندري ایکوسیستمونو کې) په کال کې نږدې دیارلس ملیارد ډالره دی. اصلي اندېښنه له سمندري چاپېریال څخه سرچینه اخلي او تر ټولو لویې هڅې په سمندر کې د کثافاتو پر پاکولو متمرکزې دي. په ۲۰۱۷ کې په ارام سمندر کې د مکسیکو په اندازه د کثافاتو ډېران وموندل شو. اټکل کېږي چې دا ډېران تر یو میلیون مربع مایلونو لوړه اندازه لري. په داسې حال کې چې ډېران د کثافاتو ډېر څرګند مثالونه لري (پلاستیکي بوتلونه، قوطي او کڅوړې)، خو د کوچنيو مایکروپلاستیکونو پاکول یې کابو ناشوني دي. نېشنل جیوګرافیک راپور ورکوي چې حتا ډېر نه تجزیه کېدونکي توکي هم زیان‌منونکو چاپېریالونو ته لار پیدا کوي چې په کال کې نږدې دېرش میلیونه ټوټې کېږي.<ref>{{cite book|last1=Newman|first1=Stephanie|last2=Watkins|first2=Emma|last3=Farmer|first3=Andrew|last4=Brink|first4=Patrick ten|last5=Schweitzer|first5=Jean-Pierre|name-list-style=vanc|chapter=The Economics of Marine Litter|date=2015|title=Marine Anthropogenic Litter|pages=367–394|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-319-16510-3_14|isbn=978-3-319-16509-7}}</ref><ref name="Matsangou_2018">{{cite news|first=Elizabeth|last=Matsangou|name-list-style=vanc|date=2 July 2018|url=https://www.worldfinance.com/markets/counting-the-cost-of-plastic-pollution|title=Counting the cost of plastic pollution|access-date=17 September 2018|work=World Finance}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rochman CM, Cook AM, Koelmans AA|title=Plastic debris and policy: Using current scientific understanding to invoke positive change|journal=Environmental Toxicology and Chemistry|volume=35|issue=7|pages=1617–26|date=July 2016|pmid=27331654|doi=10.1002/etc.3408|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|first=Shaena|last=Montanari|name-list-style=vanc|url=https://news.nationalgeographic.com/2017/07/ocean-plastic-patch-south-pacific-spd/|title=Plastic Garbage Patch Bigger Than Mexico Found in Pacific|date=2017-07-25|access-date=2018-09-17|work=National Geographic}}</ref> == سرچينې == 2r77yslre6aq5oyxfeggr0jvfq4p1nd 0 62866 368119 364139 2026-08-10T13:26:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368119 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Pioneers in South Africa (1914) (14576727409).jpg|بټنوک]] '''د هولوسين انقراض''' یا نشت کېدنه چې شپږمه ستره نشت کېدنه یا انتروپوسین نشت کېدنه هم بلل کېږي، د اوسني هولوسين تاریخي پړاو (چې ډېر وروستي وختونه یې کله کله انتروپوسین بلل کېږي) په اوږدو کې د انساني فعالیتونو له امله د نوعو (د ژویو ډولونو) د له منځه تلنې یوه استمراري پېښه ده. تر اوسه پورې د باکټریاوو، فنجیو، بوټو او حیواناتو لکه؛ تي لرونکيو حیواناتو، مرغانو، خزنده ګانو، دوه ژوندْيو (ذو حیاتینو)، کبانو او نورو ډېرو بې ملا تیرو (غېر فقاریه) حیواناتو په ګډون د زیات شمېر ژوو کورنۍ نشت شوې دي. د ژوند د ډېرو نوعو لرونکو چاپېریالونو لکه؛ مرجاني صخرو او اورښتي ځنګلونو همدارنګه نورو ډېرو سیمو د خورا ډېر زیان سره سره د نوموړو نشت کېدنو په اړه ډېر ثبت شوي اسناد په لاس کې نشته، ځکه چې یاد نشت شوي ژوي د نشت کېدنې پر مهال نا-څرګند وو یا یې چا د نشت کېدنې په اړه تر اوسه معلومات نه دي موندلي. د نوعو د نشت کېدنې اوسنی میزان (نرخ) د مخکنۍ طبيعي نشت کېدنې له نرخ څخه له ۱۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځله لوړ اټکل شوی دی.<ref>{{cite journal|last1=Wagler|first1=Ron|date=2011|title=The Anthropocene Mass Extinction: An Emerging Curriculum Theme for Science Educators|url=https://online.ucpress.edu/abt/article/73/2/78/18301/The-Anthropocene-Mass-Extinction-An-Emerging|journal=The American Biology Teacher|volume=73|issue=2|pages=78–83|doi=10.1525/abt.2011.73.2.5|s2cid=86352610|access-date=}}</ref><ref>{{cite news|last=Walsh|first=Alistair|date=January 11, 2022|title=What to expect from the world's sixth mass extinction|url=https://www.dw.com/en/what-to-expect-from-the-worlds-sixth-mass-extinction/a-60360245|work=[[Deutsche Welle]]|location=|access-date=February 5, 2022}}</ref><ref name="WorldScientists">{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|date=13 November 2017|doi=10.1093/biosci/bix125|url=http://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|quote=Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.|access-date=18 July 2022|archivedate=15 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215010626/https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf}}</ref><ref name="Ceballos-Ehrlich-2018-06">{{cite journal|last1=Ceballos|first1=Gerardo|last2=Ehrlich|first2=Paul R.|author-link2=Paul R. Ehrlich|title=The misunderstood sixth mass extinction|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=8 June 2018|volume=360|issue=6393|pages=1080–1081|doi=10.1126/science.aau0191|pmid=29880679|oclc=7673137938|bibcode=2018Sci...360.1080C|s2cid=46984172|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau0191}}</ref><ref name="dirzo">{{cite journal|last=Dirzo|first=Rodolfo|author2=Young, Hillary S.|author3=Galetti, Mauro|author4=Ceballos, Gerardo|author5=Isaac, Nick J. B.|author6=Collen, Ben|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=Science|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|quote=In the past 500 years, humans have triggered a wave of extinction, threat, and local population declines that may be comparable in both rate and magnitude with the five previous mass extinctions of Earth’s history.|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}</ref><ref name="Cowie">{{cite journal|last1=Cowie|first1=Robert H.|last2=Bouchet|first2=Philippe|last3=Fontaine|first3=Benoît|date=2022|title=The Sixth Mass Extinction: fact, fiction or speculation?|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/brv.12816|journal=Biological Reviews|volume=97|issue=2|pages=640–663|doi=10.1111/brv.12816|pmid=35014169|s2cid=245889833|access-date=|quote=Our review lays out arguments clearly demonstrating that there is a biodiversity crisis, quite probably the start of the Sixth Mass Extinction.}}</ref><ref>{{cite news|last=Hollingsworth|first=Julia|date=June 11, 2019|title=Almost 600 plant species have become extinct in the last 250 years|url=https://www.cnn.com/2019/06/11/asia/plant-extinctions-science-intl-hnk/|work=CNN|access-date=January 14, 2020|quote="The research -- published Monday in Nature, Ecology & Evolution journal -- found that 571 plant species have disappeared from the wild worldwide, and that plant extinction is occurring up to 500 times faster than the rate it would without human intervention."}}</ref><ref>{{cite news|last=Guy|first=Jack|date=September 30, 2020|title=Around 40% of the world's plant species are threatened with extinction|url=https://www.cnn.com/2020/09/30/world/kew-gardens-plants-report-scli-intl-gbr-scn/index.html|work=CNN|location=|access-date=September 1, 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=Watts|first=Jonathan|date=August 31, 2021|title=Up to half of world's wild tree species could be at risk of extinction|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/01/up-to-half-worlds-wild-tree-species-could-risk-extinction|work=The Guardian|location=|access-date=September 1, 2021}}</ref>{{refn|<ref name=Ceballos-Ehrlich-2018-06/><ref name=":1"/><ref>{{Cite journal|last1=De Vos|first1=Jurriaan M.|last2=Joppa|first2=Lucas N.|last3=Gittleman|first3=John L.|last4=Stephens|first4=Patrick R.|last5=Pimm|first5=Stuart L.|date=2014-08-26|title=Estimating the normal background rate of species extinction|journal=Conservation Biology|volume=29|issue=2|pages=452–462|doi=10.1111/cobi.12380|pmid=25159086|s2cid=19121609|issn=0888-8892|language=es|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|access-date=2022-07-18|archive-date=2018-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104111411/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="PimmJenkins"/>}} لوی ځمکني حیوانات چې د میګافونا په نامه شهرت لري د هولوسين په نشت کېدنه کې له منځه تللي دي، یاده نشت کېدنه د وروستي کنګليز پړاو له پای ته رسېدو څخه را پیل شوې ده. د افریقا له لویې وچې څخه د باندې میګافونان چې، د انسانو ترڅنګ ېې تکامل ونشوی کړای، د نوي ښکار (د ژويو یا ارګانیزمونو دوه اړخیز عمل ته ویل کېږي، چې يو ښکار کوونکی ژوی په بل ژوي برید کوي او خوري یې) د ښکارندې (پدیدې) په وړاندې ډېر حساس ثابت شول او په ځمکه کې د لومړنیو انسانانو د خورېدو او ښکار له پیل کولو څخه وروسته ډېر ژر نشت یا منقرض شول؛ همدارنګه ډېرې افریقایي نوعې په هولوسين کې له منځه لاړې خو - د ځینو استثناوو له امله - د نوموړې لویې وچې ميګافونانو ته تر څو سوه کاله مخکې پورې زیان نه و رسېدلی. نوموړې نشت کېدنه چې د پلیستوسین-هولوسين پولې ته نږدې پېښه شوې ده، ځینې وختونه د نشت کېدنې کواټرنري پېښه هم بلل کېږي.<ref>{{cite web |title=Without humans, the whole world could look like Serengeti |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2015-08/au-wht082015.php |access-date=August 16, 2020 |website=EurekAlert! |quote=The existence of Africa's many species of mammals is thus not due to an optimal climate and environment, but rather because it is the only place where they have not yet been eradicated by humans. The underlying reason includes evolutionary adaptation of large mammals to humans as well as greater pest pressure on human populations in long-inhabited Africa in the past. |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028085026/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2015-08/au-wht082015.php |url-status=dead }}</ref><ref name="Faurby2015">{{cite journal|last1=Faurby|first1=Søren|last2=Svenning|first2=Jens-Christian|date=2015|title=Historic and prehistoric human‐driven extinctions have reshaped global mammal diversity patterns|journal=[[Diversity and Distributions]]|volume=21|issue=10|pages=1155–1166|doi=10.1111/ddi.12369|hdl-access=free|hdl=10261/123512|s2cid=196689979}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Galetti|first1=Mauro|last2=Moleón|first2=Marcos|last3=Jordano|first3=Pedro|last4=Pires|first4=Mathias M.|last5=Guimarães|first5=Paulo R.|last6=Pape|first6=Thomas|last7=Nichols|first7=Elizabeth|last8=Hansen|first8=Dennis|last9=Olesen|first9=Jens M.|last10=Munk|first10=Michael|last11=de Mattos|first11=Jacqueline S.|date=2018|title=Ecological and evolutionary legacy of megafauna extinctions: Anachronisms and megafauna interactions|journal=Biological Reviews|language=en|volume=93|issue=2|pages=845–862|doi=10.1111/brv.12374|pmid=28990321|s2cid=4762203|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/152780/1/Galetti_et_al-2018-Biological_Reviews.pdf|access-date=2022-07-18|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417164905/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/152780/1/Galetti_et_al-2018-Biological_Reviews.pdf|url-status=dead}}</ref> ډېره مشهوره نظریه دا ده چې، د انسانانو په واسطه د نوعو ښکار موجوده کړکېچنو حالاتو ته نور هم شدت  وروباښه، ځکه چې نشت کېدنه د انسانانو د راڅرګندېدو سره په یو مهال کې پېښه شوه. که څه هم چې، د انسانانو د ښکار له امله د نوعو د کمښت د کچې په اړه د نظرونو اختلاف شته، د نفوسو یوه اندازه کمښت په مستقیمه توګه د انسانو د فعالیتونو سره تړلی دی، لکه د نيوزيلنډ او هاوایي د نشت کېدنې پېښې. د انسانانو سربېره، د هوا بدلون هم ښایي د میګافونانو په نشت کېدنه کې مهم فکتور وي،  په ځانګړې توګه د پلیستوسین په پای کې. په ایکولوژیکه توګه، انسان یو بې ساري "تر ټولو ستر نړیوال ښکاري" ګڼل کېږي، چې په دایمي توګه د نورو سترو ښکاري حیواناتو ښکار کوي او په نړیواله کچه د خوړو ځنځیر (food webs) اغېزمنوي. په هره لویه وچه او سمندرونو کې ډېرې نوعې نشت شوې دي، چې ډېرې مشهورې بېلګې یې د افریقا، اسیا، استرالیا، شمالي او سوېلي امریکا او د نورو کوچنیو جزیرو په حدودو کې موندلی شو. په کلي توګه، د هولوسين نشت کېدنې ته په چاپېریال باندې د انسان د اغېزو سره تړاو ورکولای شو. د هولوسين نشت کېدنه په ۲۱مه زېږدیزه پېړۍ کې هم روانه ده، چې د انساني نفوس ډېرښت، د وګړي په سر د مصرف زياتېدنه او د غوښې تولید د دغې سترې نشت کېدنې لومړني عوامل دي، او د ځنګلونو وهل، ډېره کب نیونه، د سمندرونو تېزابي کېدل، د نمناکو ځمکو ویجاړونه او د زوحیاتینو د نفوس کمښت د استوګنې د تنوع د له منځه تلنې یو څو لوی مثالونه دي.<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Darimont|first1=Chris T.|last2=Fox|first2=Caroline H.|last3=Bryan|first3=Heather M.|last4=Reimchen|first4=Thomas E.|date=21 August 2015|title=The unique ecology of human predators|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-08-21_349_6250/page/858|journal=Science|volume=349|issue=6250|pages=858–860|bibcode=2015Sci...349..858D|doi=10.1126/science.aac4249|issn=0036-8075|pmid=26293961|s2cid=4985359}}</ref><ref>{{cite news|last=Elbein|first=Saul|date=December 11, 2021|title=Wetlands point to extinction problems beyond climate change|url=https://thehill.com/policy/equilibrium-sustainability/585382-wetlands-point-to-extinction-problems-beyond-climate-change|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|location=|access-date=December 12, 2021}}</ref><ref name="Wake2008">{{Cite journal|last1=Wake|first1=David B.|last2=Vredenburg|first2=Vance T.|date=2008-08-12|title=Are we in the midst of the sixth mass extinction? A view from the world of amphibians|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=Supplement 1|pages=11466–11473|doi=10.1073/pnas.0801921105|issn=0027-8424|pmid=18695221|doi-access=free|bibcode=2008PNAS..10511466W|pmc=2556420|quote="The possibility that a sixth mass extinction spasm is upon us has received much attention. Substantial evidence suggests that an extinction event is underway."}}</ref><ref name="WorldScientists2">{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|date=13 November 2017|doi=10.1093/biosci/bix125|url=http://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|quote=Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.|access-date=18 July 2022|archivedate=15 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215010626/https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf}}</ref>{{refn|<ref name="PimmJenkins"/><ref name=Ceballos-Ehrlich-2017-05/><ref>{{cite news|last= Cockburn|first=Harry|date=March 29, 2019|title=Population explosion fuelling rapid reduction of wildlife on African savannah, study shows|url=https://www.independent.co.uk/environment/wildlife-africa-savanah-serengeti-masai-mara-population-a8843936.html|work=[[The Independent]]|access-date=April 1, 2019|quote=Encroachment by people into one of Africa’s most celebrated ecosystems is "squeezing the wildlife in its core", by damaging habitation and disrupting the migration routes of animals, a major international study has concluded.}}</ref><ref name="Stokstad">{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/landmark-analysis-documents-alarming-global-decline-nature|title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature|last=Stokstad|first=Erik|date=5 May 2019|website=[[Science (journal)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|language=en|access-date=26 August 2020|quote="For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)"}}</ref>}}{{refn|<ref name="WorldScientists"/><ref name="BBCIPBES2019" /><ref>{{cite news|last=Carrington|first=Damian|date=February 3, 2021|title=Plant-based diets crucial to saving global wildlife, says report|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/03/plant-based-diets-crucial-to-saving-global-wildlife-says-report|work=[[The Guardian]]|location=|access-date=August 5, 2021}}</ref><ref name="Machovina"/><ref name="Smithers"/><ref>{{cite journal|url=https://isaconf.confex.com/isaconf/forum2016/webprogram/Paper78184.html|title=Greenwashing the Animal-Industrial Complex: Sustainable Intensification and Happy Meat|last=Boscardin|first=Livia|date=12 July 2016|website=3rd ISA Forum of Sociology, Vienna, Austria|publisher=ISAConf.confex.com|access-date=10 August 2021|quote=}}</ref>}} == مخینه == سترې نشت کېدنې د وخت په یو لنډ^{[''څومره'']} جیولوژيکي پړاو کې لږ تر لږه د نوعو د ۷۵‌‍ سلنې د له منځه تلنې په واسطه تشخیصېږي. د هولوسين نشت کېدنه 'شپږمه ستره نشت کېدنه' هم بلل کېږي ځکه چې، د اوردویشېن ـــ سیلورین نشت کېدنې پېښو،  وروستۍ ډوینین نشت کېدنې، پرمیان ـــ ټریاسیک نشت کېدنې پېښې، ټریاسیک ـــ جوراسیک نشت کېدنې پېښې، کریټېسیوس ـــ پلاګوین نشت کېدنې پېښې، څخه وروسته ښایي د نشت کېدنې شپږمه لویه پېښه وي.<ref name="Barnosky2011">{{cite journal|last=Barnosky|first=Anthony D.|author-link1=Anthony David Barnosky|author2=Matzke, Nicholas|author3=Tomiya, Susumu|author4=Wogan, Guinevere O. U.|author5=Swartz, Brian|author6=Quental, Tiago B.|author7=Marshall, Charles|author8=McGuire, Jenny L.|author9=Lindsey, Emily L.|author10=Maguire, Kaitlin C.|author11=Mersey, Ben|date=3 March 2011|title=Has the Earth's sixth mass extinction already arrived?|url=https://www.researchgate.net/publication/50267709|journal=Nature|volume=471|issue=7336|pages=51–57|bibcode=2011Natur.471...51B|doi=10.1038/nature09678|pmid=21368823|author12=Ferrer, Elizabeth A.|s2cid=4424650}}</ref><ref>{{cite book|last=Wilson|first=Edward O.|title=The Future of life|publisher=Vintage Books|year=2003|isbn=9780679768111|edition=1st Vintage Books|location=New York|author-link=Edward O. Wilson}}</ref><ref name="Zalasiewicz2015">{{cite journal|last1=Williams|first1=Mark|last2=Zalasiewicz|first2=Jan|last3=Haff|first3=P. K.|last4=Schwägerl|first4=Christian|last5=Barnosky|first5=Anthony D.|last6=Ellis|first6=Erle C.|year=2015|title=The Anthropocene Biosphere|url=https://semanticscholar.org/paper/8f62764219d29d7c6b4db6ed7325d78d2aca322f|journal=The Anthropocene Review|volume=2|issue=3|pages=196–219|doi=10.1177/2053019615591020|s2cid=7771527}}</ref><ref name="WorldScientists3">{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|date=13 November 2017|doi=10.1093/biosci/bix125|url=http://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf|quote=Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.|access-date=18 July 2022|archivedate=15 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215010626/https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/sw/files/Warning_article_with_supp_11-13-17.pdf}}</ref><ref name="dirzo2">{{cite journal|last=Dirzo|first=Rodolfo|author2=Young, Hillary S.|author3=Galetti, Mauro|author4=Ceballos, Gerardo|author5=Isaac, Nick J. B.|author6=Collen, Ben|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=Science|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|quote=In the past 500 years, humans have triggered a wave of extinction, threat, and local population declines that may be comparable in both rate and magnitude with the five previous mass extinctions of Earth’s history.|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Kolbert|first=Elizabeth|author-link=Elizabeth Kolbert|title=The Sixth Extinction: An Unnatural History|title-link=The Sixth Extinction: An Unnatural History|year=2014|publisher=[[Henry Holt and Company]]|location=New York City|isbn=978-0805092998}}</ref> اوسنی جیولوژیکي پړاو هولوسين بلل کېږي. == عمومي کتنه == د هولوسين، یا انتروپوجنیک (له بشر څخه منشاء اخیستونکې) نشت کېدنې د پیل او د کواټرنري نشت کېدنې، چې د اقليمي بدلونونو په پایله کې په کې وروستی کنګلیز پړاو پايته ورسېد، د پای د وختونو په اړه یا دا چې نوموړې دواړه پېښې (پړاوونه) بېخي سره بیلې وګڼل شي، پوهان یوه خوله نه دي. د هولوسين نشت کېدنې علت تر ډېره بشري فعالیتونه دي. ځینې پوهان په دې نظر دي چې، ښایي بشر موجبه نشت کېدنې له ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۰۰۰ کلونه پخوا هغه وخت نه چې اوسني یا معاصر انسانان له افریقا څخه نورو سیمو ته خپاره شول، پیل شوې وي؛ نوموړی نظر اسټرالیا، نيوزيلنډ او مادغاسکر ته د انسانانو د لېږدېدنې وروسته په چټکۍ سره د میګافونانو له منځه تلنې، نور هم غښتلی کوي. په ډېرو حالاتو کې، ان لږ فشار هم د یوې سیمې په ځانګړې توګه په جغرافیوی توګه بېلې هغې د ژویو د له منځه وړنې لپاره بسنه کوي. ډېر بوټي یوازې د نشت کېدنې په ډېرو وروستيو برخو کې له منځه تللي دي.<ref name="Doughty, C. E. 2010">{{cite journal|last1=Doughty|first1=C. E.|first2=A.|last2=Wolf|first3=C. B.|last3=Field|year=2010|title=Biophysical feedbacks between the Pleistocene megafauna extinction and climate: The first human‐induced global warming?|journal=Geophysical Research Letters|volume=37|issue=15|pages=n/a|doi=10.1029/2010GL043985|bibcode=2010GeoRL..3715703D|s2cid=54849882|doi-access=free}}</ref><ref name="link.springer.com">{{cite journal|last1=Grayson|first1=Donald K.|last2=Meltzer|first2=David J.|title=Clovis Hunting and Large Mammal Extinction: A Critical Review of the Evidence|journal=Journal of World Prehistory|date=December 2012|volume=16|issue=4|pages=313–359|doi=10.1023/A:1022912030020|s2cid=162794300}}</ref><ref name="dirzo3">{{cite journal|last=Dirzo|first=Rodolfo|author2=Young, Hillary S.|author3=Galetti, Mauro|author4=Ceballos, Gerardo|author5=Isaac, Nick J. B.|author6=Collen, Ben|title=Defaunation in the Anthropocene|journal=Science|date=2014|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|volume=345|issue=6195|pages=401–406|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|quote=In the past 500 years, humans have triggered a wave of extinction, threat, and local population declines that may be comparable in both rate and magnitude with the five previous mass extinctions of Earth’s history.|bibcode=2014Sci...345..401D|s2cid=206555761}}</ref><ref name="Zalasiewicz20152">{{cite journal|last1=Williams|first1=Mark|last2=Zalasiewicz|first2=Jan|last3=Haff|first3=P. K.|last4=Schwägerl|first4=Christian|last5=Barnosky|first5=Anthony D.|last6=Ellis|first6=Erle C.|year=2015|title=The Anthropocene Biosphere|url=https://semanticscholar.org/paper/8f62764219d29d7c6b4db6ed7325d78d2aca322f|journal=The Anthropocene Review|volume=2|issue=3|pages=196–219|doi=10.1177/2053019615591020|s2cid=7771527}}</ref><ref name="SpecialIssue">{{Cite journal|last=Vignieri|first=S.|date=25 July 2014|title=Vanishing fauna (Special issue)|journal=Science|volume=345|issue=6195|pages=392–412|bibcode=2014Sci...345..392V|doi=10.1126/science.345.6195.392|pmid=25061199|doi-access=free}}</ref><ref name=":02">{{Cite book|last=Kolbert|first=Elizabeth|author-link=Elizabeth Kolbert|title=The Sixth Extinction: An Unnatural History|title-link=The Sixth Extinction: An Unnatural History|year=2014|publisher=[[Henry Holt and Company]]|location=New York City|isbn=978-0805092998}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Perry|first1=George L. W.|last2=Wheeler|first2=Andrew B.|last3=Wood|first3=Jamie R.|last4=Wilmshurst|first4=Janet M.|date=2014-12-01|title=A high-precision chronology for the rapid extinction of New Zealand moa (Aves, Dinornithiformes)|journal=Quaternary Science Reviews|volume=105|pages=126–135|bibcode=2014QSRv..105..126P|doi=10.1016/j.quascirev.2014.09.025}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=Crowley|first=Brooke E.|date=2010-09-01|title=A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna|journal=Quaternary Science Reviews|series=Special Theme: Case Studies of Neodymium Isotopes in Paleoceanography|volume=29|issue=19–20|pages=2591–2603|bibcode=2010QSRv...29.2591C|doi=10.1016/j.quascirev.2010.06.030}}</ref><ref>{{Cite web |last=Li |first=Sophia |date=2012-09-20 |title=Has Plant Life Reached Its Limits? |url=http://green.blogs.nytimes.com/2012/09/20/has-plant-life-reached-its-limits/?_r=0 |access-date=2016-01-22 |website=Green Blog}}</ref> === د نشت کېدنې میزان === د نوعو د نشت کېدنې معاصر نرخ د نشت کېدنې له مخکني نرخ (د انسانانو له دخالت وړاندې د نشت کېدنې معیاري نرخ) څخه له ۱۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځله زیات اټکل شوی دی، د نشت کېدنې تاریخي عادي نرخ (د ځمکې د سیارې د طبيعي تکامل له نقطه نظر څخه) همدارنګه د ځمکې په تاریخ کې د اوسنۍ نشت کېدنې نرخ له هرې مخکنۍ لوېې نشت کېدنې له نرخ څخه له ۱۰ څخه تر ۱۰۰۰ ځلو پورې لوړ دی. د یوه ساینس پوه د اټکل له مخې د نشت کېدنې اوسنی نرخ ښایي له مخکني نرخ څخه ۱۰۰۰۰ ځله لوړ وي خو ډېری ساینس پوهان د نوموړي له حده ډېر اټکل خلاف، د نشت کېدنې ډېر ټیټ نرخ وړاندیز کوي. د نظري چاپېریال پوه سټيوارټ پیم په وینا، د نباتاتو لپاره د نشت کېدنې نرخ له عادي حالت څخه ۱۰۰ ځله لوړ دی.<ref name=":1">{{cite journal|last1=Pimm|first1=Stuart L.|last2=Russell|first2=Gareth J.|last3=Gittleman|first3=John L.|last4=Brooks|first4=Thomas M.|year=1995|title=The Future of Biodiversity|url=https://semanticscholar.org/paper/6736ae8ac75816d07f48747df58937fa88eae70f|journal=Science|volume=269|issue=5222|pages=347–350|bibcode=1995Sci...269..347P|doi=10.1126/science.269.5222.347|pmid=17841251|s2cid=35154695}}</ref><ref name="lawton95">{{cite journal|author1=Lawton, J. H.|author2=May, R. M.|year=1995|title=Extinction Rates|journal=Journal of Evolutionary Biology|volume=9|pages=124–126|doi=10.1046/j.1420-9101.1996.t01-1-9010124.x|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=De Vos|first1=Jurriaan M.|last2=Joppa|first2=Lucas N.|last3=Gittleman|first3=John L.|last4=Stephens|first4=Patrick R.|last5=Pimm|first5=Stuart L.|date=August 26, 2014|title=Estimating the normal background rate of species extinction|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|journal=Conservation Biology|volume=29|issue=2|pages=452–462|doi=10.1111/cobi.12380|pmid=25159086|s2cid=19121609|access-date=July 18, 2022|archive-date=November 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104111411/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/98443/1/Conservation_Biology_2014_early-view.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Li|first=S.|year=2012|title=Has Plant Life Reached Its Limits?|newspaper=New York Times|url=http://green.blogs.nytimes.com/2012/09/20/has-plant-life-reached-its-limits/|access-date=10 February 2018}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lawton|first1=J. H.|last2=May|first2=R. M.|year=1995|title=Extinction Rates|journal=Journal of Evolutionary Biology|volume=9|issue=1|pages=124–126|doi=10.1046/j.1420-9101.1996.t01-1-9010124.x|doi-access=free}}</ref> ځینو ادعا کړې ده چې د اوسنۍ نشت کېدنې سطح د تېرو پنځو هغې ته لا نه ده رسېدلې او دا چې، دا مقایسه د لومړنيو پنځو نشت کېدنو جديت را کموي. جان بریګسن استدلال کوي چې، د نشت کېدنې د حقیقي نرخ د معلومولو لپاره کافي ابتدايي معلومات (Data) په لاس کې نشته او زیاتوي چې د اوسنیو نوعو د نشت کېدنې اټکلونه یو له بله سره خورا زیات توپیر لري، چې د انسانانو د فعالیت په نتیجه کې په کال کې له ۱.۵ څخه تر ۴۰۰۰۰ پورې نوعې نشت کېږي. په ۲۰۱۱ز کال کې د بېرنوسکای (Barnosky) او نورو څېړنې او په ۲۰۱۵ز کال کې د هول او نورو څېړنې ښيي چې، په مخکنیو نشت کېدنو کې، د نشت کېدنې حقیقي نرخ معلوم نه دی، ځکه چې یوازې لږ ژوي فوسیلي پاتې شوني پریږدي او د فوسیلي قشر زماني تجزیه (temporal resolution) له هغه وخت څخه چې نشت کېدنه په کې پېښه شوې ده، زیاته ده. په هر ترتيب، نوموړي ټول ليکوالان په دې متفق دي چې، د استوګنې د تنوع بحران د نفوسو د کمښت سره ډېرې نوعې اغېزمنې کړې دي او دا چې په راتلونکي کې د انسان موجبه سترې نشت کېدنې پېښې د خطر احتمال شته دی. د بېرنوسکای او نورو د ۲۰۱۱ز کال څېړنې ښيي چې "د فوسیلي یادښتونو د نشت کېدنو د پېښو له نرخ څخه د اوسنی نشت کېدنې نرخ لوړ دی" او زیاتوي چې په چاپېريالي ژوند بشري فشارونه، د هوا بدلون د ژویو د چاپېریال وېش، د هوا ککړتیا، ډېره کب نيونه، ډېر ښکار، یرغل کوونکې نوعې او د بشر مخ پر ودې حياتي کتله (biomass) ښایي د مخنیوي د کافي هڅو په نشتون کې د نشت کېدنې نرخ نور هم شدید او ګړندی کړي.<ref>{{cite news|last=Woodward|first=Aylin|date=April 8, 2019|title=So many animals are going extinct that it could take Earth 10 million years to recover|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/mass-extinction-earth-take-10-million-years-recover-2019-4|access-date=April 9, 2019|quote="Lowery doesn't think we've strayed into Sixth Extinction territory yet. But he and Fraass agree that squabbling over what constitutes that distinction is beside the point. "We have to work to save biodiversity before it's gone. That's the important takeaway here," Lowery said. There is consensus on one aspect of the extinction trend, however: Homo sapiens are to blame. According to a 2014 study, current extinction rates are 1,000 times higher than they would be if humans weren't around."}}</ref><ref>{{cite web |last=Brannen |first=Peter |date=13 June 2017 |title=Earth Is Not in the Midst of a Sixth Mass Extinction |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/06/the-ends-of-the-world/529545/ |access-date=28 November 2020 |website=The Atlantic |quote=Many of those making facile comparisons between the current situation and past mass extinctions don’t have a clue about the difference in the nature of the data, much less how truly awful the mass extinctions recorded in the marine fossil record actually were.}}</ref><ref name="Briggs 2017">{{cite journal|last1=Briggs|first1=John C.|date=12 May 2017|title=Emergence of a sixth mass extinction?|url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/122/2/243/3869095|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=122|issue=2|pages=243–248|doi=10.1093/biolinnean/blx063|access-date=22 August 2021}}</ref><ref name="Barnosky20112">{{cite journal|last=Barnosky|first=Anthony D.|author-link1=Anthony David Barnosky|author2=Matzke, Nicholas|author3=Tomiya, Susumu|author4=Wogan, Guinevere O. U.|author5=Swartz, Brian|author6=Quental, Tiago B.|author7=Marshall, Charles|author8=McGuire, Jenny L.|author9=Lindsey, Emily L.|author10=Maguire, Kaitlin C.|author11=Mersey, Ben|date=3 March 2011|title=Has the Earth's sixth mass extinction already arrived?|url=https://www.researchgate.net/publication/50267709|journal=Nature|volume=471|issue=7336|pages=51–57|bibcode=2011Natur.471...51B|doi=10.1038/nature09678|pmid=21368823|author12=Ferrer, Elizabeth A.|s2cid=4424650}}</ref><ref name="Hull et al. 2015">{{cite journal|last1=Hull|first1=Pincelli M.|last2=Darroch|first2=Simon A. F.|last3=Erwin|first3=Douglas H.|date=17 December 2015|title=Rarity in mass extinctions and the future of ecosystems|url=https://www.nature.com/articles/nature16160|journal=Nature|volume=528|issue=7582|pages=345–351|bibcode=2015Natur.528..345H|doi=10.1038/nature16160|pmid=26672552|access-date=22 August 2021|s2cid=4464936}}</ref> ''د ژوند راتلونکی'' په نوم (په ۲۰۰۲ز کال کې چاپ شوي کتاب) کې، د هاروارډ پوهنتون سره تړاو لرونکي ايډوارډ اوسبورن محاسبه کړې چې، د انسانانو په واسطه د بایوسفیر د وېجاړونې د اوسني نرخ په ادامې سره به تر ۲۱۰۰ز کال پورې په ځمکه د ژوند د لوړې بڼې (له انسانانو او یو حجره لرونکو ژویو پرته ټول حیوانات او نباتات) نیمایي له منځه لاړ شي. په ۱۹۸۸ز کال کې د امریکا د طبیعي تاریخ د  موزیم (American Museum of Natural History) لخوا په یوه ترسره شوې سروې کې ۷۰ سلنه بیولوژي پوهانو په انتروپوجنیک (بشر موجبه) نشت کېدنې پېښې اعتراف کړی و. په ۲۰۱۵ز کال کې د هاوايي ټاپوګانو د حلزونونو نشت کېدنې په پاتې شونو باندې دوه ترسره شوو څېړنو ښودلې ده چې، ښایي تر اوسه په ځمکه باندې ۷ سلنه نوعې له منځه تللې وي.<ref>{{cite web |year=1998 |title=National Survey Reveals Biodiversity Crisis – Scientific Experts Believe We are in Midst of Fastest Mass Extinction in Earth's History |url=http://www.mysterium.com/amnh.html |access-date=10 February 2018 |publisher=American Museum of Natural History Press Release}}</ref><ref name=":5">{{cite web |year=2015 |title=Research shows catastrophic invertebrate extinction in Hawai'i and globally |url=http://phys.org/news/2015-08-catastrophic-invertebrate-extinction-hawaii-globally.html |access-date=10 February 2018 |publisher=Phys.org}}</ref><ref>{{cite journal|title=Mass extinction in poorly known taxa|first1=Claire|last1=Régnier|first2=Guillaume|last2=Achaz|first3=Amaury|last3=Lambert|first4=Robert H.|last4=Cowie|first5=Philippe|last5=Bouchet|first6=Benoît|last6=Fontaine|date=23 June 2015|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=112|issue=25|pages=7761–7766|doi=10.1073/pnas.1502350112|pmid=26056308|pmc=4485135|bibcode=2015PNAS..112.7761R|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Carrington|first=Damian|date=April 15, 2021|title=Just 3% of world's ecosystems remain intact, study suggests|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/apr/15/just-3-of-worlds-ecosystems-remain-intact-study-suggests|work=The Guardian|location=|access-date=April 16, 2021}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Plumptre|first1=Andrew J.|last2=Baisero|first2=Daniele|display-authors=etal.|date=2021|title=Where Might We Find Ecologically Intact Communities?|url=|journal=Frontiers in Forests and Global Change|volume=4|issue=|pages=|doi=10.3389/ffgc.2021.626635|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == jxvk7x69zqzo0wun79ae60kfrtlbziu 0 62930 368155 302430 2026-08-10T14:16:05Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368155 wikitext text/x-wiki {{Databox}} د ۲۰۰۴ زکال د هند سمندر زلزله او سونامی د ډسمبر په ۲۶مه او د هند پر سیمه ېیز وخت په ۷ بجو او ۵۸ دقیقو باندی  رامنځته شوه، چې د زلزلې مرکز د انډونیزیا د شمالي سوماټرا لوېدیځ ساحل کې و. دا د سمندر لاندې یوه لویه زلزله ګڼل کېده چې د ریشتر په کچه د ۹.۱–۹،۳ پورې زوروالۍ درلود، چې یاده زلزله د هند او برما د قشر تر منځ د څیرېدلو له امله رامنځ ته شوه.<ref>{{cite journal|last1=Lay|first1=T.|last2=Kanamori|first2=H.|last3=Ammon|first3=C.|last4=Nettles|first4=M.|last5=Ward|first5=S.|last6=Aster|first6=R.|last7=Beck|first7=S.|last8=Bilek|first8=S.|last9=Brudzinski|first9=M.|last10=Butler|first10=R.|last11=DeShon|first11=H.|last12=Ekström|first12=G.|last13=Satake|first13=K.|last14=Sipkin|first14=S.|title=The Great Sumatra-Andaman Earthquake of 26 December 2004|journal=Science|date=20 May 2005|volume=308|issue=5725|pages=1127–1133|doi=10.1126/science.1112250|pmid=15905392|bibcode=2005Sci...308.1127L|s2cid=43739943|url=http://authors.library.caltech.edu/20879/2/Lay_SOM.pdf|access-date=20 March 2019|archive-date=22 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722221132/https://authors.library.caltech.edu/20879/2/Lay_SOM.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Tsunamis and Earthquakes: Tsunami Generation from the 2004 Sumatra Earthquake&nbsp;– USGS Western Coastal and Marine Geology |url=http://walrus.wr.usgs.gov/tsunami/sumatraEQ/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226114009/https://walrus.wr.usgs.gov/tsunami/sumatraEQ/ |archive-date=26 December 2018 |access-date=12 August 2010 |publisher=Walrus.wr.usgs.gov}}</ref> د زلزلې له امله د سونامی یو لړ لوې څپې اوبو لاندې رامنځته شوې او د ساحل تر ۳۰ مټرو پورې لوړې شوې او په دې توګه د هند سمندر د شاوخوا ساحلونو په اوږدو کې مېشت ټول خلک زیانمن کړ، چې یادې سونامی په ۱۴ هېوادونو کې د اټکل له مخې ۲۲۷۸۹۸ کسان ووژل او په تاریخ کې یو له تر ټولو خونړیو طبیعی پېښو وګڼل شو. همدارنګه دغې سونامي د زیانمن شوو هېوادونو په ساحلي ولایتونو کې د خلکو په ژوند او تجارتي شرایطو باندې مستقیمې پایلې درلودې؛ چې سریلانکا، د اندونیزیا اچه سیمه، د هند تامل ناډو او د ټایلینډ کاولاک سیمې د سختو زیانمنو شوو سیمو نه وبلل شوې، چې د اندونیزیا بند اچه سیمې د مړینې ترټولو لوی شمېر راپور ورکړ. دا زلزله ىرېیمه ستره زلزله وه، او په ۲۱مې پېړۍ کې تر ټولو لویه زلزله وګڼل شو، چې اتو نه تر لسو دقیقو پورې یې دوام وموند. دا زلزله د دې لامل شو چې ځمکه د ۱۰ ملي میټرو (۰.۴ انچ) په اندازه له خپله ځایه حرکت وکړي او د الاسکا په څېر نورې لرې زلزلې رامنځته کړي. د هند سمندر د زلزلې مرکز د سیمولیو او د سماترا ترمنځ و. د یادې زلزلې په پایله کې د زیانمنو شوو خلکو او هېوادونو بی وسي په ټوله نړۍ کې د بشردوستانه غبرګون لامل شو او په دې ډول یې له زیانمنو کسانو سره له ۱۴ میلیارده ډالرو نه زیاته مرسته وکړه.<ref>{{cite web |date=19 May 2005 |title=Analysis of the Sumatra-Andaman Earthquake Reveals Longest Fault Rupture Ever |url=https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=104179 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812205404/https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=104179 |archive-date=12 August 2021 |access-date=15 December 2016 |publisher=National Science Foundation}}</ref><ref>{{cite web |last=Walton |first=Marsha |date=20 May 2005 |title=Scientists: Sumatra quake longest ever recorded |url=http://edition.cnn.com/2005/TECH/science/05/19/sumatra.quake/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214073430/http://edition.cnn.com/2005/TECH/science/05/19/sumatra.quake/index.html |archive-date=14 February 2012 |access-date=15 December 2016 |work=[[CNN]]}}</ref><ref>{{cite journal|last1=West|first1=Michael|last2=Sanches|first2=John J.|last3=McNutt|first3=Stephen R.|s2cid=27869948|title=Periodically Triggered Seismicity at Mount Wrangell, Alaska, After the Sumatra Earthquake|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-05-20_308_5725/page/1144|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=20 May 2005|volume=308|issue=5725|pages=1144–1146|pmid=15905395|bibcode=2005Sci...308.1144W|doi=10.1126/science.1112462}}</ref><ref name="Archived">{{cite journal|last1=Nalbant|first1=Suleyman S.|last2=Steacy|first2=Sandy|last3=Sieh|first3=Kerry|last4=Natawidjaja|first4=Danny|last5=McCloskey|first5=John|title=Seismology: Earthquake risk on the Sunda trench|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|date=9 June 2005|volume=435|issue=7043|pages=756–757|doi=10.1038/nature435756a|pmid=15944691|url=http://www.gps.caltech.edu/~sieh/pubs_docs/papers/P05b.pdf|access-date=16 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604092608/http://www.gps.caltech.edu/~sieh/pubs_docs/papers/P05b.pdf|archive-date=4 June 2010|url-status=dead|bibcode=2005Natur.435..756N|hdl=10220/8668|s2cid=4321796|archivedate=4 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100604092608/http://www.gps.caltech.edu/~sieh/pubs_docs/papers/P05b.pdf}}</ref><ref>{{cite book|last1=Jayasuriya|first1=Sisira|last2=McCawley|first2=Peter|url=http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_Main.lasso?id=13668|title=The Asian Tsunami: Aid and Reconstruction after a Disaster|location=Cheltenham, UK; Northampton, MA|publisher=Edward Elgar|date=2010|isbn=978-1-84844-692-2|access-date=6 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005138/http://www.e-elgar.co.uk/Bookentry_Main.lasso?id=13668|archive-date=22 July 2011|url-status=dead}}</ref> == زلزله == د ۲۰۰۴ز کال د هند سمندر زلزلې كچه په پیل کې  ۸.۸ ریشتره اټکل شوې وه، خو وروسته د ۲۰۰۵ز کال په فبروري کې ساینس پوهانو د شدت کچه۹.۰ اټکل کړ. که څه هم د پاسیفیک سونامي خبردارۍ مرکز دغه نوې شمېرې منلې وه، خو د امریکا جیولوژیکي سروې تر اوسه خپل اټکل له ۹.۱ نه، نه ده بدل کړې. وروسته د ۲۰۰۶ز کال یوې څېړنې د یادې زلرلې شدت ۹.۱-۹.۳ اټکل کړ. د کلیفورنیا د ټیکنالوژۍ انسټیټیوټ هیرو کاناموري د زلزلې شدت ۹.۲ ریشتره څرګندوي.<ref>{{cite web |last=McKee |first=Maggie |date=9 February 2005 |title=Power of tsunami earthquake heavily underestimated |url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050227152442/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6991 |archive-date=27 February 2005 |work=[[New Scientist]]}}</ref><ref>EERI Publication 2006–06, page 14.</ref> دا زلزله (وروسته د سونامی) په بنګله دیش، هند، مالیزیا، میانمار، ټایلنډ، سریلانکا او مالدیف کې احساس شوه، چې د زلزلې په پایله کې د ځمکې ښویدنه د دې لامل شوه چې د سمندر بستر د څو ثانیو په ترڅ کې راڅرګند شي او په چټکۍ سره یې د څپو سرعت زیات شو او له دې سره یې د اندونیزیا لوکونګا ښارګوټی ویجاړ کړ.<ref>{{cite journal|last1=Sibuet|first1=J.|last2=Rangin|first2=C.|last3=Le Pichon|first3=X.|last4=Singh|first4=S.|last5=Cattaneo|first5=A.|last6=Graindorge|first6=D.|last7=Klingelhoefer|first7=F.|last8=Lin|first8=J.|last9=Malod|first9=J.|last10=Maury|first10=T.|last11=Schneider|first11=J.|last12=Sultan|first12=N.|last13=Umber|first13=M.|last14=Yamaguchi|first14=H.|display-authors=1|title=26th December 2004 great Sumatra–Andaman earthquake: Co-seismic and post-seismic motions in northern Sumatra|journal=Earth and Planetary Science Letters|date=15 November 2007|volume=263|issue=1–2|pages=88–103|doi=10.1016/j.epsl.2007.09.005|url=http://wwz.ifremer.fr/drogm/content/download/36024/293289/file/2007EPSLSibuet.pdf|access-date=16 May 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5gsKIqvg4?url=http://wwz.ifremer.fr/drogm/content/download/36024/293289/file/2007EPSLSibuet.pdf|archive-date=19 May 2009|url-status=dead|bibcode=2007E&PSL.263...88S}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Løvholt|first1=F.|last2=Bungum|first2=H.|last3=Harbitz|first3=C.B.|last4=Glimsdal|first4=S.|last5=Lindholm|first5=C.D.|last6=Pedersen|first6=G.|display-authors=1|title=Earthquake related tsunami hazard along the western coast of Thailand|journal=Natural Hazards and Earth System Sciences|date=30 November 2006|volume=6|issue=6|pages=979–997|doi=10.5194/nhess-6-979-2006|hdl=11250/2426119|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00299386/file/nhess-6-979-2006.pdf|bibcode=2006NHESS...6..979L|doi-access=free|access-date=1 September 2019|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725132236/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00299386/file/nhess-6-979-2006.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Vallée">{{cite journal|last=Vallée|first=M.|year=2007|title=Rupture Properties of the Giant Sumatra Earthquake Imaged by Empirical Green's Function Analysis|journal=Bulletin of the Seismological Society of America|publisher=[[Seismological Society of America]]|volume=97|issue=1A|pages=S103–S114|doi=10.1785/0120050616|url=http://igpphome.ucsd.edu/~shearer/Files/Sumatra_Papers/vallee_bssa07.pdf|bibcode=2007BuSSA..97S.103V|access-date=10 February 2016|archive-date=10 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010004431/http://igpphome.ucsd.edu/~shearer/Files/Sumatra_Papers/vallee_bssa07.pdf|url-status=live}}</ref> له ۱۹۰۰زکال راهیسې هغه زلزلې چې د ډېرشدت په درلودو سره ثبت شوي دا دي، په ۱۹۶۰ز کال د والدیویا زلزله ( د ۵ ، ۹ریشتره ) او په ۱۹۶۴ز کال کې په شهزاده ویلیم ساونډ کې د الاسکا زلزلې ( د ۲ ، ۹ ریشتره ) . د ریشتر په کچه نورې ثبت شوې زلزلې چې شدت یې ۰ ، ۹ یا ډېر و په ۱۹۵۲ز کال کې د نومبر په ۴مه نېټه د روسیې د کامچټکا چې شدت یې ۹.۱ و او په ۲۰۱۱ز کال کې د جاپان د توکیو زلزله چې شدت یې ۹.۰ و. چې دغو زلزلو هر یوه یې په ارام سمندر کې د سونامي لامل شوې، چې د ۲۰۰۴ز کال د هند د سمندر زلزلې په پرتله یې د مړینې کچه ډېره لږ وه او لامل یې د ځپل شوو سیمو سره نږدې د ساحلونو په اوږدو کې د نفوسو ټیټ والی، له ډېرو ګڼ نفوسو ساحلونو نه ډېر زیات واټنونه او په MEDCs ( د اقتصاد له مخې ډېر پرمختللي هېوادونه ) لکه جاپان کې، چې د غوره زیربناوو او خبرداری سیستمونو شتون لري. داسې نورې سترې زلزلې په ۱۸۶۸ز کال کې ( پرو، نازکا قشر او جنوبی امریکا قشر) په ۱۸۲۷ز کال کې د ( کولمبیا ، نازکا قشر او جنوبی امریکا قشر) په ۱۸۱۲زکال کې د ( ونزویلا، کارائیب قشر او جنوبی امریکا قشر ) او په  ۱۷۰۰ز کال کې د ( لوېدیځه شمالي امریکا، خوان دی فوکا قشر او شمالي امریکا قشر)  کې رامنځته شوې وې، خو داسې انګېرل کېږی چې د دې ټولو یادو زلزو کچه له ۹ ریشترو نه لوړ وه ځکه هغه وخت کې د زلزلو کره اندازه ګیري شتون نه درلود. === اندونیزیا === ==== اچه ==== سونامي له زلزلې څه باندې شل دقیقې وروسته د اچې ولایت ساحلي برخه ویجاړه کړه. بنده اچه چې تر تر ټولو لوی نږدې ښار و سخت زیانمن شو. د سمندر اوبه ساحلونو ته وختې او د سمندر بستر یې راڅرګند شو، چې ځایی خلک یې دې ته وهڅول چې بند پاتې کبان راټول کړي او سیمه وپلټي. ځایي عیني شاهدانو درې لوی څپې په ډاګه کړې، ، چې لومړۍ څپه ورو ورو د ودانیو بنسټ ته راپورته شوه.<ref>{{cite web |last=Borrero |first=Jose C. |date=9 February 2005 |title=Field Survey northern Sumatra and Banda Aceh, Indonesia and after the Tsunami and Earthquake of 26 December 2004 |url=https://www.eeri.org/lfe/clearinghouse/sumatra_tsunami/reports/EERI_report_indonesia_jcb_2-11-05.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010004418/https://www.eeri.org/lfe/clearinghouse/sumatra_tsunami/reports/EERI_report_indonesia_jcb_2-11-05.pdf |archive-date=10 October 2016 |access-date=20 December 2016 |publisher=Department of Civil Engineering, University of Southern California |place=Los Angeles}}</ref> د ښار په شمال لوېدیځ سیمو کې د ویجاري کچه ډېره وه. په اولي لیو کې د سونامي لوړوالی له ۱۲ مټرو (۳۹فوټه) نه ۶ مټرو (۲۰فوټه) او شمال ختیځ کې ۸ کیلومټره (۵.۰مایله) ته راښکته شوی. دا سونامي د  ښار دننه ۳-۴ کیلومټرو ته پراخ شو. له ساحل نه د ۲ نه تر ۳ کیلو مټره واټن کې هغه کورونه له منځه لاړل یا ویجاړ شو، چې پرته له قوي کانکریټ او د خښتو دیوالونو سره جوړ شوي وي.<ref name="tsunami.civil.tohoku.ac.jp">{{cite web |title=Chapter 2 Earthquake, Tsunami and Damage in Banda Aceh and Northern Sumatra |url=http://www.tsunami.civil.tohoku.ac.jp/sumatra2004/C2.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215154931/http://www.tsunami.civil.tohoku.ac.jp/sumatra2004/C2.pdf |archive-date=15 February 2017 |access-date=20 December 2016 |work=tsunami.civil.tohoku.ac.jp}}</ref><ref name="Borreroetal2006">{{cite journal|last1=Borrero|first1=Jose C.|last2=Synolakis|first2=Costas E.|last3=Fritz|first3=Hermann|title=Northern Sumatra Field Survey after the December 2004 Great Sumatra Earthquake and Indian Ocean Tsunami|journal=Earthquake Spectra|publisher=Earthquake Engineering Research Institute|date=June 2006|volume=22|issue=S3|pages=93–104|doi=10.1193/1.2206793|s2cid=109582188|url=http://2004tsunami.ce.gatech.edu/publications/sum_eqs_v22-iS3_127607eqs.pdf|access-date=25 September 2016|archive-date=27 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927005937/http://2004tsunami.ce.gatech.edu/publications/sum_eqs_v22-iS3_127607eqs.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Borrero|first=Jose C.|date=10 June 2005|title=Field Data and Satellite Imagery of Tsunami Effects in Banda Aceh|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-06-10_308_5728/page/1596|journal=Science|volume=308|issue=5728|pages=1596|doi=10.1126/science.1110957|issn=0036-8075|pmid=15947180|s2cid=9702107}}</ref><ref>{{cite web |last=Kaget Mera |date=25 January 2016 |title=Seconds From Disaster S03E13 Asian Tsunami |url=https://www.youtube.com/watch?v=UPWlFogY7Kw |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911033843/https://www.youtube.com/watch?v=UPWlFogY7Kw |archive-date=2016-09-11 |format=Video |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web |last=red17khmer |date=30 November 2008 |title=Great Tsunami 12-26-04 at Banda Aceh, Sumatra, Indonesia 3 of 3 |url=https://www.youtube.com/watch?v=aEvk1oFGIO8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211028/aEvk1oFGIO8 |archive-date=2021-10-28 |format=Video |via=YouTube}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web |last=geoffmackley |date=19 November 2009 |title=Boxing Day Tsunami Banda Aceh 4 of 4 |url=https://www.youtube.com/watch?v=hiD7pJl0PnA |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211028/hiD7pJl0PnA |archive-date=2021-10-28 |format=Video |via=YouTube}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web |last1=Yalciner |first1=A.C. |last2=Perincek |first2=D. |last3=Ersoy |first3=S. |last4=Presateya |first4=G. |last5=Hidayat |first5=R. |last6=McAdoo |first6=B. |date=2005 |title=Report on December 26, 2004, Indian Ocean Tsunami, Field Survey on Jan 21–31 at North of Sumatra |url=http://faculty.vassar.edu/brmcadoo/yalciner-et-al-2005.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010004216/http://faculty.vassar.edu/brmcadoo/yalciner-et-al-2005.pdf |archive-date=10 October 2016 |access-date=20 December 2016 |publisher=ITST of UNESCO IOC}}</ref><ref>{{cite web |title=Tsunami Wave Run-ups: Indian Ocean – 2004 |url=http://sos.noaa.gov/Datasets/dataset.php?id=556 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230065143/http://sos.noaa.gov/Datasets/dataset.php?id=556 |archive-date=30 December 2016 |access-date=20 December 2016 |work=Science on a Sphere |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> === هند === سونامۍ له زلزلې نه دوه ساعته وروسته د هند سویل ختیځ ساحل په اوږدو کې اندرا پردیش او تامل ناډو ایالتونو ته ورسېده او د سویل لوېدیځ ساحل په اوږدو کې کرالا ایالت ته ورسېد.<ref name="mapsofindia.com">{{cite web |title=Tsunami Affected Areas in India 2004 |url=http://www.mapsofindia.com/maps/tsunami-in-india/tsunami-affected-area-india.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207184649/http://www.mapsofindia.com/maps/tsunami-in-india/tsunami-affected-area-india.html |archive-date=7 December 2015 |access-date=17 October 2015 |publisher=Maps of India}}</ref><ref>{{cite web |title=Zoltán Grossman – Member of the Faculty in Geography & Native Studies |url=http://academic.evergreen.edu/g/grossmaz/cramerbd/%3E |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230015452/https://sites.evergreen.edu/zoltan/ |archive-date=30 December 2021 |access-date=9 June 2016 |website=academic.evergreen.edu |publisher=The Evergreen State College |location=Olympia, Washington}}</ref><ref name="books.google.com.my">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fICXQSPJwx8C|title=Natural and Anthropogenic Disasters: Vulnerability, Preparedness and Mitigation|first=M.K.|last=Jha|date=2010|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=9789048124985|access-date=9 June 2016|archive-date=3 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203153914/https://books.google.com/books?id=fICXQSPJwx8C|url-status=live}}</ref><ref name="iitk.ac.in">{{cite journal|url=http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|title=Effects of the December 2004 Indian Ocean Tsunami on the Indian Mainland|first1=Alpa|last1=Sheth|first2=Snigdha|last2=Sanyal|first3=Arvind|last3=Jaiswal|first4=Prathibha|last4=Gandhi|display-authors=1|journal=Earthquake Spectra|volume=22|issue=S3|pages=S435–S473|date=June 2006|doi=10.1193/1.2208562|s2cid=110385551|access-date=4 August 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170856/http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|url-status=live}}</ref> برسېره پر دې د ۱۰ مټرو( ٣٣ فوټه ) تور خټینه سونامي د کرایکل ښار ویجاړ کړ، چې په پایله کې ٤٩٢ کسانو خپل ژوند له لاسه وړکړ. د پونډیچري ښار چې د سمندري دیوالونو له خوا ساتل شوی و نسبتا لږ زیانمن شو. په تامل نادو کې تر ټولو ډېره زیانمنه شوې سیمه د ناګاپتینام سیمه وه، چې د ۵ مټرو سونامي په پایله کې ۶۰۵۱ کسانو ته مرګ ژوبله واوښته او وروسته د کودلور سیمه وه چې ګڼ کلی یې ویجاړ شوي وو، چې ډېری وژل شوي کسان د کب نیولو د ټولنې غړی وو. ویلانکانني د سمندر په غاړه یو ښارګوټی چې د کاتولیک کلیسا او د زیارتونو نامتو ځای و د سونامي له امله یو له ډېرو زیانمنو سیمو نه و، چې دغه سونامي د یکشنبې په سهار شاوخوا ۹.۳۰ بجې هغه مهال رامنځته شو، کله چې زیارتکونکي چې ډېری یې د کیرالا سیمې نه وو، د کلیسا دننه وه. د سمندر اوبه زیارت ته نه وې ننوتې خو په سواحلو کې  سلګونو زيارت کوونکي، د زيارت انګړ، نږدې کلي، سلګونه دوکانونه، کورونه او زيارت کوونکي په سمندر کې ډوب شول. شاوخوا ۶۰۰ زیارت کونکي مړه شول. ژغورونکو ډلو د شاوخوا ۴۰۰ نه زیات جسدونه له شګو او ډبرو نه را ایستلي او په لوی شمېر کې ناپیژندل شوي جسدونه په ډله اېزو قبرونو کې ښخ شو.<ref name="iitk.ac.in2">{{cite journal|url=http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|title=Effects of the December 2004 Indian Ocean Tsunami on the Indian Mainland|first1=Alpa|last1=Sheth|first2=Snigdha|last2=Sanyal|first3=Arvind|last3=Jaiswal|first4=Prathibha|last4=Gandhi|display-authors=1|journal=Earthquake Spectra|volume=22|issue=S3|pages=S435–S473|date=June 2006|doi=10.1193/1.2208562|s2cid=110385551|access-date=4 August 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170856/http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="BBC2">{{cite news|date=27 March 2005|title=Tsunami sufferers question faith|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4382689.stm|access-date=21 August 2014|archive-date=2 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102203253/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4382689.stm|url-status=live}}</ref><ref name="RED2">{{cite news|date=28 December 2004|title=Velankanni: Death in the churchyard|work=[[Rediff.com]]|url=http://www.rediff.com/news/2004/dec/28iype1.htm|access-date=21 August 2014|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155257/http://www.rediff.com/news/2004/dec/28iype1.htm|url-status=live}}</ref> د اندرا پردیش ډېری کلي ویجاړ شوي. د کرشنا په سیمه کې سونامي په منګیناپودي او مچالیپتنم ساحلونو کې ډېر زیانونه رامنځته کړ او تر ټولو ډېره زیانمنه سیمه پرکاشام وه، چې ۳۵ کسان په کې مړه شوي و. د یادې سونامي له امله د کب نیولو صنعت خورا زیانمن شو او سربیره پردې د ټرانسپورټ په برخه کې د زیانونو لګښت لسګونه زره وښودل شو.<ref name="iitk.ac.in3">{{cite journal|url=http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|title=Effects of the December 2004 Indian Ocean Tsunami on the Indian Mainland|first1=Alpa|last1=Sheth|first2=Snigdha|last2=Sanyal|first3=Arvind|last3=Jaiswal|first4=Prathibha|last4=Gandhi|display-authors=1|journal=Earthquake Spectra|volume=22|issue=S3|pages=S435–S473|date=June 2006|doi=10.1193/1.2208562|s2cid=110385551|access-date=4 August 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170856/http://www.iitk.ac.in/nicee/RP/2006_Effect_EQSpectra.pdf|url-status=live}}</ref> == سرچينې == ifgyvryekoi2bb01j8ec3fs0bnm0z3j 0 63071 368171 302260 2026-08-10T14:48:28Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368171 wikitext text/x-wiki هولوسين په انګلیسي ('''Holocene''' چې تلفظ یې /ˈhɒl.əˌsiːn, ˈhɒl.oʊ-, ˈhoʊ.lə-, ˈhoʊ.loʊ-/ ''HOL-ə-seen, HOL-oh-, HOH-lə-, HOH-loh-'' دی) د ځمکپوهنې (جیولوژۍ) اوسنی پړاو دی په بله وینا موږ د ځمکپوهنې په هولوسين پړاو کې ژوند کوو. نوموړی پړاو له اوس څخه شاوخوا ۱۱۶۵۰ تقويمي یا تصحیح شوې کاله مخکې (شاوخوا ۹۷۰۰ م.ز کال) د ورستي کلنګلیز پړاو له پای ته رسېدو څخه را وروسته پیل شو، د کنګل د تختو د ویلې کېدنې ښکارنده هم په هولوسين کې پېښه شوه. هولوسين او پلیټوسین په ګډه کواټرنري پړاو جوړوي په بله وینا کواټرنري پړاو د هولوسين او پلیټوسین په مجموعې مشتمل دی. هولوسين د اوسني تودې دورې په نامه چې MIS 1 بلل کېږي، هم پېژندل کېږي. ځینې پوهان هولوسين پړاو، په پلیټوسین پړاو کې د دوه کنګلیزو پړاوونو (interglacial) ترمنځ یو پړاو ګڼي چې پلنډرین انټرګلاسیکل (Flandrian interglacial) پړاو بلل کېږي.<ref>{{MerriamWebsterDictionary|Holocene|access-date=February 11, 2018}}</ref><ref>{{Dictionary.com|Holocene|access-date=February 11, 2018}}</ref><ref name="Walker, M. 2009. pp. 3">{{cite journal|last1=Walker|first1=Mike|first2=Sigfus|last2=Johnsen|first3=Sune Olander|last3=Rasmussen|first4=Trevor|last4=Popp|first5=Jorgen-Peder|last5=Steffensen|first6=Phil|last6=Gibrard|first7=Wim|last7=Hoek|first8=John|last8=Lowe|first9=John|last9=Andrews|first10=Svante|last10=Bjo Rck|first11=Les C.|last11=Cwynar|first12=Konrad|last12=Hughen|first13=Peter|last13=Kersahw|first14=Bernd|last14=Kromer|first15=Thomas|last15=Litt|first16=David J.|last16=Lowe|first17=Takeshi|last17=Nakagawa|first18=Rewi|last18=Newnham|first19=Jakob|last19=Schwander|year=2009|title=Formal definition and dating of the GSSP (Global Stratotype Section and Point) for the base of the Holocene using the Greenland NGRIP ice core, and selected auxiliary records|url=http://www.stratigraphy.org/GSSP/Holocene.pdf|journal=[[Journal of Quaternary Science]]|volume=24|issue=1|pages=3–17|doi=10.1002/jqs.1227|bibcode=2009JQS....24....3W|doi-access=free|access-date=2013-09-03|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104131948/http://www.stratigraphy.org/GSSP/Holocene.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Fan |first1=Junxuan |last2=Hou |first2=Xudong |title=International Chronostratigraphic Chart |url=http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113013553/http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale |archive-date=January 13, 2017 |access-date=June 18, 2016 |work=[[International Commission on Stratigraphy]]}}</ref><ref name="geography">Oxford University Press – Why Geography Matters: More Than Ever (book) – "Holocene Humanity" section https://books.google.com/books?id=7P0_sWIcBNsC {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231191931/https://books.google.com/books?id=7P0_sWIcBNsC|date=2019-12-31}}</ref> هولوسين د انساني نوعو په چټکۍ سره د ډېرښت، ودې او د ټول لیکلي انساني تاریخ، د ټکنالوجۍ انقلابونو، د سترو مدنيتونو پراختيا او اوسني ښاري ژوند ته د حالت بدلون په ګډون په نړيواله سطح د بشري اغېزو سره مطابقت لري. په لیتوسفیر یا هایدروسفیر او اتموسفیر د انسانانو د ورستیو اغېزو په ګډون، په ځمکې او ایکوسیتمونو ېې د بشر د معاصرې دورې اغېزې به د نوعو د د تکامل په راتلونکي د پام وړ اغېز ولري. د ۲۰۱۸ز کال په جولای کې د ځمکپوهنې نړیوالې ټولنې د ځمکپوهنې د نړیوالې اتحادیې (International Union of Geological Sciences)  په وړاندیز هولوسين پړاو د هوا د حالاتو په بنسټ درې وړو پړاوونو: ګرینلنډین (له ۱۱۶۵۰ کلونو مخکې څخه تر ۸۲۰۰ کلونو مخکې پورې)، نارتګریپیان (له ۸۲۰۰ کلونو مخکې څخه تر ۴۲۰۰ کلونو مخکې پورې) او مېګلیان (له ۴۲۰۰ کلنو مخکې څخه تر اوسه پورې) ووېشه، لکه څرنګه چې د قشر پېژندې په اړه د نړیولا کمېسیون (International Commission on Stratigraphy) له لوري وړاندیز شوي دي. تر ټولو ړومبنی پړاو ګرینلېنډین د مخکني کنګلیز پړاو وروسته د هوا د تودېدو له وجې مشهور دی. نارتګریپیان پړاو د سمندرونو په بهیرونو کې د کنګل د تختو د ویلې کېدنې په پایله کې د رامنځته شوې ګډوډۍ له امله د ډېرې سړېدنې په واسطه پېژندل کېږي. د هولوسين تر ټولو وروستی پړاو اوسنی مېګالیان دی، دا پړاو له شديدې وچکالی سره چې تر ۲۰۰ کاله پورې وغزېدله، پیل شو.<ref name=":0">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-44868527|title=Welcome to the Meghalayan Age a new phase in history|work=BBC News|date=2018-07-18|last1=Amos|first1=Jonathan|access-date=2018-07-18|archive-date=2018-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718211344/https://www.bbc.com/news/science-environment-44868527|url-status=live}}</ref> == رېښه == دا کلمه د دوو لرغونو یوناني کلیمو څخه اخیستل شوې ده. ''هولوس'' (ὅλος) چې د "ټول" لپاره یوناني لغت دی. ''سین'' چې له یوناني کلیمي کاینوس ((καινός)) څخه مشتق شوې ده او د "نوي" په معنا ده. مفهوم یې دا دی چې دا پړاو "په بشپړ ډول نوی" پړاو دی. د سین ('-cene') پسوند د سینوزوییک دورې د ټولو پړاوونو لپاره کارول کېږي.<ref>The name "Holocene" was proposed in 1850 by the French palaeontologist and entomologist [[Paul Gervais]] (1816–1879): {{cite journal|last1=Gervais|first1=Paul|title=Sur la répartition des mammifères fossiles entre les différents étages tertiaires qui concourent à former le sol de la France|journal=Académie des Sciences et Lettres de Montpellier. Section des Sciences|date=1850|volume=1|pages=399–413|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015012332287;view=1up;seq=438|trans-title=On the distribution of mammalian fossils among the different tertiary stages which help to form the ground of France|language=fr|access-date=2018-07-15|archive-date=2020-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522050041/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015012332287;view=1up;seq=438|url-status=live}} [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015012332287;view=1up;seq=453 From p. 413:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522050040/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015012332287;view=1up;seq=453|date=2020-05-22}} ''"On pourrait aussi appeler ''Holocènes'', ceux de l'époque historique, ou dont le dépôt n'est pas antérieur à la présence de l'homme ; … "'' (One could also call "Holocene" those [deposits] of the historic era, or the deposit of which is not prior to the presence of man ; … )</ref><ref>{{cite web |title=Origin and meaning of Holocene |url=https://www.etymonline.com/word/holocene |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808161149/https://www.etymonline.com/word/holocene |archive-date=2019-08-08 |access-date=2019-08-08 |website=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Origin and meaning of suffix -cene |url=https://www.etymonline.com/word/-cene |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808161147/https://www.etymonline.com/word/-cene |archive-date=2019-08-08 |access-date=2019-08-08 |website=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> == عمومي کتنه == د ستراتیګرافۍ (قشر پېژندنې چې د جیولوژۍ یوه ځانګه ده) د نړیوال کمېسیو له خوا دا منل شوې ده چې هولوسین له اوس څخه تقریباً ۱۱۶۵۰ تقويمي کاله مخکې (۹۷۰۰ م.ز کال) پیل شوی دی. د کواټرنري سټراتیګرافۍ فرعي کمیسیون (SQS) هولوسین ته په اشارې کولو کې د ‘وروستني‘ اصطلاح کارول ناسم بولي او د ’معاصر ‘ اصطلاح ښایي د اوسنیو پروسو لپاره وکارول شي. نوموړی کمېسیون د دې یادونه هم کوي چې د فلانډري اصطلاح باید د هولوسین لپاره د معادل په توګه وکارول شي، که څه هم چې د منسوخ کېدو په حال کې ده. په هر ترتیب، د ستراتیګرافۍ په اړه نړیوال کمېسیون، هولوسین هغه پړاو بولي چې د پلېستوسین او په ځانګړې بڼه د وروستي ګنګلیز پړاو په تعقیب سره پیل شوی دی. د وروستي کنګلیز پړاو لپاره سیمه ییز نومونه په شمالي امریکا کې ویسکونسینان، په په اروپا کې ویچیسیلیان، په برتانیا کې ډېوېنسیان، په چیلي کې لیانقوینهو (Llanquihue) او په نیوزیلنډ کې اوتیران شاملوي.<ref>{{Citation|last1=Gibbard|first1=P. L.|title=Chapter 30 - The Quaternary Period|date=2020-01-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243602000309|work=Geologic Time Scale 2020|pages=1217–1255|editor-last=Gradstein|editor-first=Felix M.|publisher=Elsevier|language=en|isbn=978-0-12-824360-2|access-date=2022-04-21|last2=Head|first2=M. J.|editor2-last=Ogg|editor2-first=James G.|editor3-last=Schmitz|editor3-first=Mark D.|editor4-last=Ogg|editor4-first=Gabi M.}}</ref><ref name="Clayton1982">{{cite journal|last1=Clayton|first1=Lee|last2=Moran|first2=Stephen R.|title=Chronology of late wisconsinan glaciation in middle North America|url=https://archive.org/details/sim_quaternary-science-reviews_1982_1/page/55|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|year=1982|volume=1|issue=1|pages=55–82|doi=10.1016/0277-3791(82)90019-1|bibcode=1982QSRv....1...55C}}</ref><ref name="Svendsen1999">{{cite journal|last1=Svendsen|first1=John Inge|last2=Astakhov|first2=Valery I.|last3=Bolshiyanov|first3=Dimitri Yu.|last4=Demidov|first4=Igor|last5=Dowdeswell|first5=Julian A.|last6=Gataullin|first6=Valery|last7=Hjort|first7=Christian|last8=Hubberten|first8=Hans W.|last9=Larsen|first9=Eiliv|last10=Mangerud|first10=Jan|last11=Melles|first11=Martin|last12=Moller|first12=Per|last13=Saarnisto|first13=Matti|last14=Siegert|first14=Martin J.|title=Maximum extent of the Eurasian ice sheets in the Barents and Kara Sea region during the Weichselian|url=http://www.folk.uib.no/ngljm/PDF_files/SVENDSEN99.PDF|journal=[[Boreas (journal)|Boreas]]|date=March 1999|volume=28|issue=1|pages=234–242|doi=10.1111/j.1502-3885.1999.tb00217.x|s2cid=34659675|access-date=2018-02-11|archive-date=2018-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212083433/http://www.folk.uib.no/ngljm/PDF_files/SVENDSEN99.PDF|url-status=live|archivedate=2018-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212083433/http://www.folk.uib.no/ngljm/PDF_files/SVENDSEN99.PDF}}</ref><ref name="Eyles1989">{{cite journal|last1=Eyles|first1=Nicholas|last2=McCabe|first2=A. Marshall|title=The Late Devensian (<22,000 BP) Irish Sea Basin: The sedimentary record of a collapsed ice sheet margin|url=https://archive.org/details/sim_quaternary-science-reviews_1989_8_4/page/307|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|year=1989|volume=8|issue=4|pages=307–351|doi=10.1016/0277-3791(89)90034-6|bibcode=1989QSRv....8..307E}}</ref><ref name="Denton1999">{{cite journal|last1=Denton|first1=G.H.|last2=Lowell|first2=T.V.|last3=Heusser|first3=C.J.|last4=Schluchter|first4=C.|last5=Andersern|first5=B.G.|last6=Heusser|first6=Linda E.|last7=Moreno|first7=P.I.|last8=Marchant|first8=D.R.|title=Geomorphology, stratigraphy, and radiocarbon chronology of LlanquihueDrift in the area of the Southern Lake District, Seno Reloncavi, and Isla Grande de Chiloe, Chile|url=https://pdfs.semanticscholar.org/6b41/4b24c6c33c9e713f114ae1692ada693e2517.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212084400/https://pdfs.semanticscholar.org/6b41/4b24c6c33c9e713f114ae1692ada693e2517.pdf|url-status=dead|archive-date=2018-02-12|journal=Geografiska Annaler: Series A, Physical Geography|year=1999|volume=81A|issue=2|pages=167–229|doi=10.1111/j.0435-3676.1999.00057.x|s2cid=7626031|access-date=2022-07-26|archivedate=2018-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212084400/https://pdfs.semanticscholar.org/6b41/4b24c6c33c9e713f114ae1692ada693e2517.pdf}}</ref><ref name="Newnham2007">{{cite journal|last1=Newnham|first1=R.M.|last2=Vandergoes|first2=M.J.|last3=Hendy|first3=C.H.|last4=Lowe|first4=D.J.|last5=Preusser|first5=F.|title=A terrestrial palynological record for the last two glacial cycles from southwestern New Zealand|journal=[[Quaternary Science Reviews]]|date=February 2007|volume=26|pages=517–535|issue=3–4|doi=10.1016/j.quascirev.2006.05.005|bibcode=2007QSRv...26..517N}}</ref> هولوسین د اقلیمي نوساناتو پر بنسټ په پنځو مهالنیو انټروالونو یا کرونوزونونو وېشل کېدای شي: <ref>{{Cite journal|title=Quaternary stratigraphy of Norden: a proposal for terminology and classification|date=October 1, 1974|url=http://folk.uib.no/ngljm/PDF_files/Mangerud%20et%20al%201974,%20Quat%20stratigraphy%20Norden.PDF|journal=[[Boreas (journal)|Boreas]]|last1=Mangerud|first1=Jan|last2=Anderson|first2=Svend T.|last3=Berglund|first3=Bjorn E.|last4=Donner|first4=Joakim J.|volume=3|issue=3|pages=109–128|doi=10.1111/j.1502-3885.1974.tb00669.x|access-date=September 15, 2013|archive-date=February 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216182249/https://folk.uib.no/ngljm/PDF_files/Mangerud%20et%20al%201974,%20Quat%20stratigraphy%20Norden.PDF|url-status=live|archivedate=February 16, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200216182249/https://folk.uib.no/ngljm/PDF_files/Mangerud%20et%20al%201974,%20Quat%20stratigraphy%20Norden.PDF}}</ref> * پري بوریال (۱۰ کیلو کاله ـــ ۹ کیلو کاله مخکې له اوس څخه [BP ''ka'']) * بوریال (۹ کیلو کاله ـــ ۸ کیلو کاله له اوس مخکې ) * اتلانتیک (۸ کیلو کاله ـــ ۵ کیلو کاله له اوس مخکې) * سب بوریال ( ۵ کیلو کاله ــ۲.۵ کیلو کاله له اوس مخکې) * سب اتلانتیک ( ۲.۵ کیلو کاله ـــ تر اوسه) * ''یادښت: د [BP ka] معنا له اوس (چې ۱۹۵۰ ز کال د حاضر حال یا اوس په توګه منل شوی دی) څخه مخکې کیلو کال دی، یعنې له ۱۹۵۰ز کال څخه ۱۰۰۰ کاله مخکې (دC14  رادیوکاربني کلونه چې دقت او صحت یې له ستندرد سره نه دی سنجول شوي)'' ځمکپوهان چې په بېلابېلو سیمو کې کار کوي  د سمندر په سطحو کې، په خټینو خندقونو کې او د کنګلونو په هستو کې د بېلابېلو مېتودونو په واسطه نمونې په داسې توګه تر مطالعې لاندې نیسي چې د بایټ-سرناندر د سلسلې ثبوت او اصلاح ته هم پکې کتنه کوي. دا د اقلیمي دورو یوه طبقه بندي ده چې په ابتدایي ډول د خوسا شویو خزو (peat mosses) په خندقونو کې د نباتاتو د پاتې شونو په واسطه تعریفېږي. که څه هم د ¹⁴C د تاریخ اېښودنې دغه مېتود ته یو وخت لېوالتیا لږ وه ځکه چې له ادعا کېدونکو زماني کرونوزونونو سره یې سمون نه درلود، خو اوس څېړونکو د یوریشیا او شمالي امریکا په بېلابېلو برخو کې یو عمومي سمون موندلی دی. دغه طرحه د شمالي اروپا لپاره تعریف شوې وه، حال دا چې د اقلیم د بدلون په اړه ادعا دا وه چې په لا پراخه کچه واقع کېږي. د یادې طرحې دورې له هولوسین نه مخکې د وروستي کنګلیز پړاو یو څو وروستني نوسانونه شاملوي او ورپسې د نږدې ماقبل التاریخ دورې اقلیمونه طبقه بندي کوي.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Blackford|first1=J.|year=1993|title=Peat bogs as sources of proxy climatic data: past approaches and future research|encyclopedia=Climate change and human impact on the landscape|pages=47–56|publisher=Springer|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-94-010-9176-3_5|isbn=978-0-412-61860-4|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-94-010-9176-3_5.pdf|access-date=20 November 2020}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Viau|first1=André E.|last2=Gajewski|first2=Konrad|last3=Fines|first3=Philippe|last4=Atkinson|first4=David E.|last5=Sawada|first5=Michael C.|title=Widespread evidence of 1500 yr climate variability in North America during the past 14 000 yr|url=https://archive.org/details/sim_geology_2002-05_30_5/page/455|journal=Geology|date=1 May 2002|volume=30|issue=5|pages=455–458|doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0455:WEOYCV>2.0.CO;2|bibcode=2002Geo....30..455V}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Schrøder|first1=N.|last2=Højlund Pedersen|first2=L.|last3=Juel Bitsch|first3=R.|year=2004|title=10,000 years of climate change and human impact on the environment in the area surrounding Lejre|journal=The Journal of Transdisciplinary Environmental Studies|volume=3|number=1|pages=1–27}}</ref> د لرغوني ژوند پېژندونکو (Paleontologists) د هولوسین لپاره په سیمو کې د ژوو د خورېدو هېڅ پړاوونه نه دي تعریف کړي. که چېرې فرعي وېشونه اړین وي، معمولاً د انسان د تکنالوژيکي پرمختګ دورې، لکه د تیږې منځنۍ دوره، د تیږې نوې دوره او د ژېړ (برونز) دوره کارول کېږي. په هر حال، هغه مهالني پړاوونه چې په دغو اصطلاحاتو کې اشاره ورته شوې ده، د نړۍ په بېلابېلو برخو کې د یادو تکنالوژیو له ظاهرېدو سره په تړاو، یو له بله توپیر لري.<ref>{{Cite web |title=Middle Ages {{!}} Definition, Dates, Characteristics, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210611203625/https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |archive-date=2021-06-11 |access-date=2021-06-04 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> د ځینو پوهانو له نظره، یو دریم وېش، چې انتروپوسین دی، اوس پیل شوی دی. دا اصطلاح د اوسني وخت د انټروالونو د ښودلو لپاره کارول کېږي، په کوم کې چې زیات شمېر په جیولوژیکي توګه د پام وړ حالتونه او پروسې، د انسانانو د فعالیتونو له امله بدلې شوې دي. 'انتروپوسین' ('Anthropocene'ـــ هغه اصطلاح چې پاول جې. کروتزن او ایوګین ستورمر په ۲۰۰۰ ز کال کې رامنځته کړه) په رسمي توګه د یو جیولوژیکي واحد په توګه نه ده تعریف شوې. د ستراتيګرافۍ په اړه د نړیوال کمیسیون د کواټرنري سترتیګرافۍ اړوند فرعي کمیسیون یو کاري ټیم لري تر څو تشخیص کړي چې نوموړی د واحد په توګه وبلل شي او که نه. د ۲۰۱۹ز کال په مې میاشت کې، د یاد کاري ټیم غړو انتروپوسین ته د رسمي کرونو-ستراتیګرافیک واحد په توګه رایه ورکړه او د شلمې پېړۍ د نیمایي ستراتیګرافیک سېګنالونه یې ورته د قاعدې په توګه ونیول. د دقیقو معیارونو په اړه لا هم پرېکړو ته اړتیا ده، له کومو وروسته چې باید اړوندې سپارښتنې هم د کاري ټیم د اصلي بدنې (په نهایت کې د ځمکپوهنې د علومو نړیوالې اتحادیې) له خوا تایید شي.<ref>{{cite book|last=Pearce|first=Fred|author-link=Fred Pearce|year=2007|title=With Speed and Violence|url=https://archive.org/details/withspeedviolenc00pear|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/withspeedviolenc00pear/page/21 21]|publisher=[[Beacon Press]]|isbn=978-0-8070-8576-9}}</ref><ref>{{Cite web |date=January 4, 2016 |title=Working Group on the "Anthropocene" |url=http://quaternary.stratigraphy.org/workinggroups/anthropocene/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217014924/http://quaternary.stratigraphy.org/workinggroups/anthropocene/ |archive-date=February 17, 2016 |access-date=June 18, 2017 |work=Subcommission on Quaternary Stratigraphy |publisher=[[International Commission on Stratigraphy]]}}</ref> == ځمکپوهنه == هولوسین د ځمکپوهنې یو پړاو دی چې له پلېستوسین څخه راوروسته په مستقیم ډول پیل شوی دی. هغه قاره یي حرکتونه چې سرچینه یې صفحه یي تکتونیکي حرکتونه دي، د یوازې ۱۰۰۰۰ کلونو په یوه محدوده کې له یو کیلومتر څخه لږ دي. په هر ترتیب، د کنګلونو ویلې کېدل د هولوسین په لومړنۍ برخه کې د شاوخوا ۳۵ مترو (۱۱۵ فټو) په اندازه او د هولوسین په وروستۍ برخه کې د ۳۰ نورو مترو په اندازه د سمندرونو د سطحې د لوړېدو لامل شوي دي. سربېره پر دې، د شمالي عرض البلد شاوخوا ۴۰ شمالي درجو څخه پورته ډېرې سیمې د پلېستوسین د کنګلونو د وزن له امله تر فشار لاندې وې او له کنګل نه د راوروسته د پلېستوسین او هولوسین پړاوونو په وروستیو کې له کنګلیز پړاو-وروسته د بیا راګرځېدو (post-glacial rebound) له کبله تر ۱۸۰ مترو (۵۹۰ فټو) پورې جګې شوې دي او لا تر اوسه هم د جګېدو په حال کې دي.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/earth/earthnews/6226537/England-is-sinking-while-Scotland-rises-above-sea-levels-according-to-new-study.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/earth/earthnews/6226537/England-is-sinking-while-Scotland-rises-above-sea-levels-according-to-new-study.html|archive-date=2022-01-11|url-access=subscription|url-status=live|title=England is sinking while Scotland rises above sea levels, according to new study|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=October 7, 2009|access-date=June 10, 2014|last=Gray|first=Louise}}{{cbignore}}</ref> د سمندرونو د سطحې جګېدلو او د وچې لنډ مهاله ټیتېدلو په هغو سیمو باندې د سمندرونو یرغل ته لاره هواره کړه چې اوس له سمندرونو څخه لرې پرتې دي. د بېلګې په توګه، د وېرمونټ او مشیګان په شان ځایونو کې له هولوسین پړاو څخه پاتې سمندري فوسیلونه موندل شوي دي. له لوړو عرض البلدونو د لنډ مهالو هغه سمندري یرغلونو نه پرته د هولوسین فوسیلونه چې د کنګلونو تر فشار لاندې راتلو سره تړاو لري، په عمده ډول د سواحلو په بسترونو، سېلابي دښتو او د غارونو په رسوبي تیږو (cave deposits) کې موندل کېږي. د هولوسین سمندري رسوبات، د ټیټو عرض البلدونو د سواحلو د خطوطو په امتداد کې نادر دي ځکه د دغې دورې په بهیر کې د سمندر د سطحې لوړېدل د ګنګل څخه پرته د نورو سرچینو درلودونکو له ټولو احتمالي تکتونیکي جګېدونو څخه زیاتېږي.^{[ ''مرجع ته اړتیا ده'' ]<ref name="Lajeuness">{{cite journal|url=http://pubs.nrc-cnrc.gc.ca/rp/rppdf/e02-085.pdf|last1=Lajeuness|first1=Patrick|first2=Michael|last2=Allard|title=The Nastapoka drift belt, eastern Hudson Bay: implications of a stillstand of the Quebec-Labrador ice margin in the Tyrrell Sea at 8 ka BP|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=40|year=2003|issue=1|pages=65–76|doi=10.1139/e02-085|bibcode=2003CaJES..40...65L|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040322102239/http://pubs.nrc-cnrc.gc.ca/rp/rppdf/e02-085.pdf|archive-date=2004-03-22}}</ref>} == سرچينې == ojgea0wrwwnun9tq323zhoicl6xg74s 0 63274 368140 301544 2026-08-10T13:56:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368140 wikitext text/x-wiki د منځنيو پېړيو تود پړاو (MWP)، کوم چې د منځنیو پېړيو د غوره اقليم يا د منځنيو پېړيو د غېر منظم پړاو په نوم هم پېژندل کېږي، په شمالي اتلانتيکه سيمه کې د يو تود اقليم وخت و، کوم وخت چې د شا اوخوا ۹۵۰ څخه تر ۱۲۵۰ پورې موده په بر کې نيولې وه. اقليمي نيابتي اسناد ښيی چې د بېلا بېلو سیمو لپاره په بيلا بېلو وختونو کې د تودوخې لوړوالی منځ ته راغلی دی، کوم چې د دې ښودنه کوي چې MWP په نړیواله کچه یو ډول پېښه نه وه.<ref>{{cite book|author=Solomon, Susan Snell; Intergovernmental Panel on Climate Change|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/contents.html|title=Climate change 2007: the physical science basis: contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|publisher=Cambridge University Press for the Intergovernmental Panel on Climate Change|year=2007|isbn=978-0-521-70596-7|location=Cambridge|chapter=6.6 The Last 2,000 Years|chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html}} [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html Box 6.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328093747/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html |date=2015-03-28 }}</ref> په شمالي اتلانتيک او نورو سيمو کې له تاوده پړاو وروسته سوړ پړاو منځ ته راغلی، کوم چې د کوچني يخي عصر (LIA) په نوم پېژندل شوی دی. ځينې دې پېښې ته د منځنيو پېړيو اقليمي بې نظمي وايي، څو په دې ټينګار وکړي چې له تودوخې پرته نورې اقليمې اغېزې هم مهمې وې. د منځنیو پېړيو د تاوده پړاو په احتمالي لاملونو کې د لمريز فعاليت زياتوالی، د اورشېندي فعالیتونو کموالی او د سمندر په جريان کې بدلونونه هم شامل دي.<ref>{{cite web |title=How does the Medieval Warm Period compare to current global temperatures? |url=http://www.skepticalscience.com/medieval-warm-period.htm |access-date=October 12, 2017 |work=SkepticalScience}}</ref> == څېړنه == عموماً باور دا دی چې د منځنيو پېړيو تود پړاو د ۹۵۰ څخه تر ۱۲۵۰ کلونو منځ کې پېښ شوی چې دا منځنۍ اروپايي پېړۍ وې. په ۱۹۶۵ز کال کې، «هيوبرټ ليمب»، څوک چې د پخوانيو ځمک پېژندنو عصرونو د اقليمي حالاتو له لومړيو پوهانو څخه يو و، د نباتاتو له معلوماتو، تاریخي اسنادو له څېړنو او موسم له پېژندلو، تر څنګ يې له هغو اسنادو څخه چې د ۱۲۰۰ او ۱۶۰۰ کلونو تر منځ په انګلستان کې د خپرې تودوخې او باران ورښت ښودنه کوي، پر بنسټ يوه څېړنه خپره کړې وه. هغه وړانديز کړی و چې «د څېړنو په ګڼو برخو کې داسې شواهد راټول شوي چې د نړۍ په ډېرو برخو کې په ځانګړي ډول د تود اقليم لور ته اشاره کوی، کومه تودوخه چې د ۱۰۰۰ څخه تر ۱۲۰۰۰ز کلونو په شا اوخوا کې تر څو پېړيو روانه وه، له دې وروسته د تودوخې په درجه کې کمښت راغی، تر دې چې د ۱۵۰۰ او ۱۷۰۰ تر منځ کلونه د وروستي یخي عصر څخه وروسته تر ټولو سوړ پړاو».<ref name="lamb65">{{cite journal|doi=10.1016/0031-0182(65)90004-0|title=The early medieval warm epoch and its sequel|year=1965|last1=Lamb|first1=H.H.|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume=1|pages=13–37|bibcode=1965PPP.....1...13L}}</ref> تود پړاو د MWP په نوم پېژندل کېږي او ساړه پړاو ته د کم يخي عصر (LIA) نوم ورکړل شوی و. په هر حال، دا اند چې تود پړاو يوه نړیواله پېښه وه، د نورو څېړونکو له خوا ننګول شوی دی. د ۱۹۹۹۰ز کال د IPCC په لومړي څېړنيز راپور کې «په منځنيو پېړيو کې تود پړاو د شا اوخوا ۱۰۰۰ز (چې احتمالاً نړيوال نه و) او کوچني يخي عصر په اړوند بحث شوی دی، کوم چې د نولسمې پېړۍ له منځ څخه تر پايه پورې پای ته رسېدلی و». په دې راپور کې راغلي چې «د لسمې پېړۍ له وروستيو څخه د ديارلسمې پېړۍ تر لومړيو پورې (شا او خوا ۹۵۰ څخه تر ۱۲۵۰ پورې) په لودېديځه اروپا، ايسلينډ او ګرين لينډ کې د تودوخې درجه په غېر معمولي ډول ډېره توده وه». له ۲۰۰۱ز کال راهيسې د IPCC درېيم ارزونکي راپور تر ټولو نوې څېړنه لنډيز کړې ده: «شواهد په دې ټاکلي وخت کې د هممهالې نړيوالې غېر معمولي يخنۍ يا ګرمۍ پړاونه نه تاييدوي، تر څنګ يې د «کوچنی يخي عصر» او «د منځنيو پېړيو تود پړاو» دوديز اصطلاحات په بنسټيز ډول د تېرو پېړيو په نيمه کره، يا نړيوالې منځنۍ کچې تودوخې درجې په بدلونونو کې د شمالي نيمې کرې د بهيرونو په روښانه کولو کې مستند شوي دي».<ref name="far199">[[IPCC First Assessment Report]] Working Group 1 report, [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/ipcc_far_wg_I_chapter_07-1.pdf Chapter 7], Executive Summary p. 199, Climate Of The Past 5,000,000 Years p.202.</ref> د يخ له ټوټو، د ونو له کړيو او د جهيلونو له زېرمو څخه تر لاسه شوي د نړيوالې تودخې درجې تاريخچې ښودلې چې د شلمې پېړۍ د لومړيو او منځنيو په پرتله، هغه مهال نړۍ په نړیواله کچه تر يو بريده سړه وه (تر ۰.۰۳ سانتيګراده). په تېرو پېړيو کې د سيمې لپاره د ځانګړي اقليم بيا جوړولو د پخوانيو ځمک پېژندنو عصرونو د اقليمي حالاتو پوهان، په دوديز ډول خپلې سړې وقفې د «LIA» او خپلې تودې وقفې د «MWP» په توګه په نښه کوي. نور هم د همدې دود پيروي کوي او کله چې د LIA يا MWP په وختي چوکاټ کې کومه مهمه اقليمي پېښه موندل کېږي، نو دوی دا پېښې تر همدې پړاو پورې تړي. د MWP ځّينې پېښې بيا هم د ډېرو تودو پېښو پر ځای لمدې يا سړې پېښې وي، په ځانګړي ډول په منځنۍ انترکتيکا کې، چېرته چې د اقليم داسې بېلګې لېدل شوي، کومې چې د شمالي اتلانتيک سره مخالفې وې. == د منځنيو پېړيو د تود پړاو پر مهال نړيوال اقليم == په ۲۰۱۹ز کال کې، د نيابتي معلوماتو د يوې ټولګې په کارولو سره، «Pages-2k» کنسورشيم تاييد کړه چې د منځنيو پېړيو د موسم بې نظمي په نړیواله کچه هممهاله پېښه نه وه. په MWP کې تر ټولو تود ۵۱ کال موده په بېلا بېلو سيمو کې په یو وخت کې پېښه نه شوه. له صنعتي کېدو مخکې شريکه زمانه کې د نړيوال چوکاټ پر ځای، دوی د يو سيمه ييز اقليمي  بدلون په اړوند بحث کوي، څو په پوهه کې مرسته تر لاسه کړي.<ref>{{Cite journal|last1=Neukom|first1=Raphael|last2=Steiger|first2=Nathan|last3=Gómez-Navarro|first3=Juan José|last4=Wang|first4=Jianghao|last5=Werner|first5=Johannes P.|date=2019|title=No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era|url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1401-2|journal=Nature|language=en|volume=571|issue=7766|pages=550–554|doi=10.1038/s41586-019-1401-2|pmid=31341300|bibcode=2019Natur.571..550N|s2cid=198494930|issn=1476-4687}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Emile-Geay|first1=Julien|last2=McKay|first2=Nicholas P.|last3=Kaufman|first3=Darrell S.|last4=von Gunten|first4=Lucien|last5=Wang|first5=Jianghao|last6=Anchukaitis|first6=Kevin J.|last7=Abram|first7=Nerilie J.|last8=Addison|first8=Jason A.|last9=Curran|first9=Mark A.J.|last10=Evans|first10=Michael N.|last11=Henley|first11=Benjamin J.|date=2017-07-11|title=A global multiproxy database for temperature reconstructions of the Common Era|journal=Scientific Data|language=en|volume=4|issue=1|pages=170088|doi=10.1038/sdata.2017.88|pmid=28696409|pmc=5505119|bibcode=2017NatSD...470088E|issn=2052-4463|doi-access=free}}</ref> == شمالي اتلانتيک == د « Lloyd D. Keigwin» د ۱۹۹۶ز کال په «سارګاسو سمندر» کې د سمندري رسوباتو څخه د راډيو کاربن له هستې بکس څخه تر لاسه شويو معلوماتو له مطالعې معلومه شوه چې شا اوخوا ۴۰۰ کاله مخکې، د LIA په پړاو کې او ۱۷۰۰ کاله مخکې د دې سمندر د سطحې د تودوخې درجه نږدې ۱ سانتيګراد (۱.۸ فارنهايت) يخه وه، او شا او خوا زر کاله مخکې د MWP پر مهال نږدې ۱ سانتيګراد ګرمه وه. مان او نورو (۲۰۰۹) د پورټو ریکو، خليجي ساحل او اتلانتيک ساحل له فلوريډا څخه تر نیو اينګلينډ پورې د رسوبي نمونو په کارولو سره، د MWP پړاو شمالي اتلانتيک کې د استوايي توپان د فعاليتونو اوج موندلی، له کوم څخه وروسته فعاليتونو کې چې کمښت منځ ته راغلی دی.<ref name="Mann et al. 2009">{{cite journal|doi=10.1038/nature08219|title=Atlantic hurricanes and climate over the past 1,500 years|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-08-13_460_7257/page/880|year=2009|last1=Mann|first1=Michael E.|last2=Woodruff|first2=Jonathan D.|last3=Donnelly|first3=Jeffrey P.|last4=Zhang|first4=Zhihua|journal=Nature|volume=460|issue=7257|pages=880–3|pmid=19675650|bibcode=2009Natur.460..880M|hdl=1912/3165|s2cid=233167|hdl-access=free}}</ref> === ايسلينډ === په ايسلينډ کې په لومړي ځل له ۸۶۵ څخه تر ۹۳۰ پورې استوګنه شوې ده، دا هغه موده وه چې خلک فکر کوي د بېړۍ چلولو او کروندګرۍ لپاره ډېره توده وه. د سمندري هستو د موندنو او ايزوتوب د تحليلونو او د ايسلينډ د «تنپوستو» ژويو د ودې د بېلګو له معاينې څخه، «پيترسن» او نورو د رومي تود پړاو څخه نيولې بيا تر MWP او LIA پورې، د يو ثابت اکسيجن (δ18 O) او کاربن (δ13 C) ايزوتوب د لسيزو تاريخچه بيا جوړه کړه. پيټرسن او نور دې پايلې ته ورسېدل چې د دوبي تودوخه لوړه پاتې شوه، خو د ژمي تودوخه په ايسلينډ کې د لومړۍ مېشتېدنې څخه وروسته کمه شوې وه.<ref>{{Cite book|last=Gunnar Karlsson|url=https://www.worldcat.org/oclc/42736334|title=The history of Iceland|date=2000|publisher=University of Minnesota Press|isbn=0-8166-3588-9|location=Minneapolis, Minn.|oclc=42736334}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lamb|first=H. H.|url=https://www.worldcat.org/oclc/900419132|title=Climate : present, past and future. Volume 2, Climatic history and the future|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-80430-8|location=Abingdon, Oxon|oclc=900419132}}</ref><ref name="Patterson et al. 2009">{{cite journal|doi=10.1073/pnas.0902522107|title=Two millennia of North Atlantic seasonality and implications for Norse colonies|year=2010|last1=Patterson|first1=W. P.|last2=Dietrich|first2=K. A.|last3=Holmden|first3=C.|last4=Andrews|first4=J. T.|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=12|pages=5306–10|bibcode=2010PNAS..107.5306P|pmid=20212157|pmc=2851789|doi-access=free}}</ref> === ګرینلينډ === د ۲۰۰۹ز کال د «مين» او نورو په مطالعه کې وموندل شول چې د MWP پر مهال په سويلی ګرينلينډ او د شمالي امریکا ځينو سيمو کې د ۱۹۶۱-۱۹۹۰ څخه زیاته تودوخه وموندل شوه، د تودوخې کومه کچه چې دا مطالعه له ۹۵۰ څخه تر ۱۲۵۰ پورې ښودلې ده، په ځينو سيمو کې تودوخه د ۱۹۹۰-۲۰۱۰ د مودې د تودوخې درجې څخه ډېره وه. د LIA پر مهال د شمالي نيمې کرې ډېرو برخو د زیات سوړوالي ښودنه کړې، کومه چې دا مطالعه يې له ۱۴۰۰ څخه تر ۱۷۰۰ پورې تعريفوي، خو «ليبراډور» او د متحده ايالاتو ګوښه برخو نږدې د ۱۹۶۱-۱۹۹۰ په اوږدو کې تر يو بريده تودوخه ښودلې ده.<ref>{{cite book|last=Diamond|first=Jared|url=https://archive.org/details/collapse00jare|title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0-14-303655-5|location=New York|author-link=Jared Diamond}}{{Page needed|date=March 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=Study Undercuts Idea That 'Medieval Warm Period' Was Global - The Earth Institute - Columbia University |url=http://www.earth.columbia.edu/articles/view/3266 |access-date=7 April 2018 |website=www.earth.columbia.edu}}</ref> د «نارس» له خوا د امريکاګانو مستعمره کول تر تودو پړاونو پورې تړلي دي. عام نظر دا دی چې «نارسمين» (د خلکو يوه ډله وه) له يخ څخه پاکو سمندرونو څخه په ګټې اخيستلو سره ګرينلينډ او نورې لرې پرتې شمالي سيمې مستعمره کړې. په هر حال، د کولمبیا پوهنتون یوه مطالعه وړانديز کوي چې ګرينلينډ په توده هوا کې نه و اباد شوی، بلکې په حقيقت کې د تودې هوا اغېز د ډېرې لنډې مودې لپاره و. په ۱۰۰۰ز کال کې، د «وايکنګز» لپاره د نويو ځمکو د پیدا کولو په موخه د سفر او هلته د لنډ وخت تېرولو لپاره د خپلو مېشت ځايونو د جوړولو لپاره اقليم ډېر تود و.<ref>{{Cite book|author=Ingstad, Anne Stine|url=https://archive.org/details/vikingdiscoveryo00ings/page/141|title=The Viking Discovery of America|publisher=Checkmark|year=2001|isbn=978-0-8160-4716-1|editor1=Helge Ingstad|location=New York|pages=[https://archive.org/details/vikingdiscoveryo00ings/page/141 141–169]|chapter=The Excavation of a Norse Settlement at L'Anse aux Meadows, Newfoundland|oclc=46683692|author-link=Anne Stine Ingstad|editor2=Anne Stine Ingstad|chapter-url=https://archive.org/details/vikingdiscoveryo00ings}}</ref> د ۹۸۵ په شا اوخوا کې، د ګرينلينډ په سويلي برخو کې، «وايکنګز» ختيځ ميشت ځايونه او لويديځ ميشت ځايونه وموندل. د دې ابادۍ په لومړيو پړاونو کې، دوی څاروي، پسونه او وزې وساتلې، په داسې حال کې چې د دوی د خوراکونو څلورمه برخه له سمندري خوراکونو پوره کېده. کله چې د ۱۲۵۰ په شا اوخوا کې اقليم سوړ او توپاني شو، د دوی خوراکونه په پرله پسې ډول د سمندري سرچينو پر لور ولېږدېدل. تر شا اوخوا ۱۳۰۰ کال پورې، د سيګلاوو (يو ډول غټ سمندري ژوی دی چې په عربي کې يې عجل البحر يا سمندري سخوندر بولي) ښکار د دوی د خوراکونو نږدې درې برخې برابرولې. تر ۱۳۵۰ پورې، د دوی د صادراتو غوښتنه کمه شوه او له اروپا سره يې سوداګرۍ سقوط وکړ. هلته د مېشت ځايونو وروستی تاریخ تر ۱۴۱۲ رسېږي او له هغې وروسته لسيزو کې پاتې اروپايي اوسېدونکي له هغه ځايه وکوچېدل، کوم څه چې څرګنده تدريجي انخلاء وه، بنسټيز لامل يې اقتصادي عوامل وو، لکه په سکينډنياوي هېوادونو کې د کروندځايونو زیات شتون.<ref name="www.spiegel.de">{{Cite web |last=Stockinger |first=Günther |date=10 January 2012 |title=Archaeologists Uncover Clues to Why Vikings Abandoned Greenland |url=http://www.spiegel.de/international/zeitgeist/archaeologists-uncover-clues-to-why-vikings-abandoned-greenland-a-876626.html |access-date=12 January 2013 |publisher=[[Der Spiegel]] Online}}</ref> == سرچينې == bpr8u8dktza20ngg3h4uqv24fr1ggxo 0 63286 368197 283803 2026-08-10T15:46:45Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368197 wikitext text/x-wiki آسټرالوپیتېکوس آفارنسیس د آسټرالوپیتېسین ورکه شوې بڼه ده چې له ۳.۹ تر ۲.۹ میلیون کاله پخوا (Mya) یې د ختیځې افریقا په پلیوسېن کې ژوند کاوه. لومړني فوسیلونه یې په ۱۹۳۰مه لسیزه کې کشف شول، خو تر ۱۹۷۰مې لسیزې لویې فوسیلي موندنې ترسره نشوې. له ۱۹۷۲ تر ۱۹۷۷م کاله، د آفار نړیوال څېړنیز سفر – چې د ماوریس تایب، دونالډ جوهانسون او یوس کاپنز په شان آنټروپولوجیسټانو لخوا رهبري کېده – د اټیوپیا په هادار کې د هومینین سلګونه نمونې کشف کړې چې ترټولو مهمې یې د AL 288-1 («Lucy») ښه ساتل شوی سکلېټ او د AL 333 («لومړنۍ کورنۍ») سایټ دی. د ۱۹۷۴م کال په پیل کې، ماري لیکي د ټانزانیا په لائټولي کې یو سفر رهبري کړ او په ځانګړې توګه یې فوسیلي مسیرونه بېرته راوګرځول. په ۱۹۷۸م کال کې، دا بڼه د لومړي ځل لپاره توصیف شوه، خو د تنوع پراخ طیف ته په پام سره چې جنسي دوه شکلي (د نر او ښځې په منځ کې طبیعي بدلونونه) ته نسبت ورکړل شوي وو، بېلابېلو ډولونو ته د نمونو د شتمني وېش لپاره استدلالونه هم وڅارل شول. A. afarensis په لوړ ګومان له A. anamensis څخه اخیستل شوی دی او داسې اټکل کېږي چې هومو یې رامنځته کړی دی، که څه هم دوهم مورد لا هم تر بحث لاندې دی.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Wood|first1=Bernard|last2=K. Boyle|first2=Eve|date=January 2016|title=Hominin taxic diversity: Fact or fantasy?: HOMININ TAXIC DIVERSITY|journal=American Journal of Physical Anthropology|language=en|volume=159|issue=Suppl 61|pages=37–78|doi=10.1002/ajpa.22902|pmid=26808110|doi-access=free}}</ref> A. afarensis یوه لوړه څېره، نازک راوتلی مخ او پروګناټیزم درلوده (زنه یې باندې خوا ته راوتلې وه). د زنې هډوکی یې ډېر پیاوړی وو، د ګوریلا هډوکو په شان. د A. afarensis ژوندۍ اندازه د نر او ښځې ترمنځ د اندازې توپیر سره د موافق او مخالفو استدلالونو سره د بحث وړ ده. د لوسي ونه ګومان کېده چې ۱۰۵ سانټي مټره (۳ فوټه ۵ اینچه) او وزن یې له ۲۵ تر ۳۷ کیلوګرامه (۵۵ تر ۸۲ پونډه) وي، خو هغه د خپلو بڼو لپاره کوچنۍ وه. په مقابل کې، یو فرضي نر ونه یې ۱۶۵ سانټي مټره (۵ فوټه ۵ اینچه) او وزن یې ۴۵ کیلوګرامه (۹۹ پونډه) اټکل شوی وو. د نر او ښځې په منځ کې درک شوی توپیر کېدای شي یوازې د نمونې غلطې اخیستنې له امله رامنځته شوی وي. د پښو هډوکي او همدارنګه د Laetoli فوسیلي مسیرونه څرګندوي چې A. afarensis یو وړ دوه پښیز وو، که څه هم په لاره تللو کې له انسانانو څخه لږ ضعیفه وو. د بازو او اوږو هډوکي یې اورناګوټان او ګوریلانو ته ډېر ورته والی لري، چې په ونو کې د استوګن کېدونکو (arboreality)، یا بنسټیزو ځانګړتیاوو له امله چې له شامپانزي – د انسان ورورستنی ګډ پلار، څخه یې په میراث اخیستي دي، د بېلابېلو ډولونو په توګه ژباړل شوي دي. A. afarensis په لوړ ګومان یو عمومي هرڅه خوړونکی وو چې له ځنګلي C3 بوټو او C4 CAM ساوانایي بوټو – او په لوړ ګومان هغه موجوداتو چې داسې بوټي یې خوړل – څخه تغذیه کېده او د بېلابېلو خوراکي سرچینو څخه د ګټې اخیستنې وړتیا یې لرله. په ورته توګه، داسې ښکاري چې A. afarensis د مېشت ځایونو په پراخ طیف کې پرته له دې چې یو واقعي ځای غوره کړي، مېشت پاتې شوی او په خلاصو څړځایونو یا ځنګلونو، بوټو ډکو ځمکو او سیند یا جهیل ته څېرمه ځنګلونو کې یې ژوند کاوه. د ډبرینو ابزارو څخه د کارونې احتمالي شواهد څرګندوي چې غوښه هم د هغوی خوراکي رژیم یوه برخه ده. په تی لرونکو کې مشخص جنسي ډایمورفیزم په معمول ډول د پولي جینوس ټولنې پورې او ټیټ ډایمورفیزم له مونوګامي پورې تړاو لري، خو ډېره سخته ده چې د لومړیو هومینینانو ډله ایز تحرک په هکله دقیقه وړاندوینه وشي. لومړني هومینینان کېدای شي د هغه وخت لویو غوښه خوړونکو لکه لویو پیشو ګانو او لېوانو ښکار ګرځېدلي وي. == ټېکسونومي == === څېړنیز تاریخ === د ۱۹۳۰مې لسیزې پیل سره، د هغه وخت د هومینیان ځینې ډېر لرغوني پاتې شوني چې ۳.۸ تر ۲.۹ میلیون کاله مخکې پورې اړوند وو، د آفریقا له ختیځ څخه کشف شول. له هغه ځایه چې د Australopithecus africanus فوسیلونه په معمول ډول د ۱۹۲۰مه او ۱۹۴۰مه لسیزو کې په سوېلي آفریقا کې کشف کېدل، دا پاتې شوني په لنډمهاله توګه د Ausralopithecus aff. Africanus په توګه طبقه بندي شول. په ۱۹۳۸م کال کې د نازي ګوند غړي، لوډویک کول لارسن په لائټولي کې Australopithecus afarensis کشف کړل؛ پرته له دې چې د خپلې موندنې ارزښت ته یې پام شي، دا څېړنه په نازي آلمان کې د دې لپاره کارول کېده چې جوته کړي افریقایان د آریایانو په اندازه تکامل ندی کړی. په ۱۹۴۸م کال کې، آلماني لرغون‌پوه، اډوین هنیګ سپارښتنه وکړه چې دا پاتې شوني د «پرهانټروپوس» په نوم نوي نسل کې طبقه بندي کړي، خو هغه ونشو کولی چې د یوې بڼې نوم وټاکي. په ۱۹۵۰م کال کې آلماني انسان پېژندونکي، هانس واینرټ، سپارښتنه وکړه چې د ګروسي سیند سرچینې (لائټولي ته نږدې) څخه اخیستل شوی د زنې هډوکی دې د Meganthropus africanus په توګه طبقه بندي شي، خو دا کار تر ډېره حده له پامه وغورځول شو. په ۱۹۵۵م کال کې ام اس شنیورک د Praeanthropus africanus ترکیب سپارښتنه وکړه. په هغه سفر کې چې په ۱۹۷۴م کال کې بریټانیايي لرغون پوه او انسان پېژندونکي، ماري لیکي لخوا پیل شو او د اټیوپیا په هاډار کې له ۱۹۷۲ څخه تر ۱۹۷۷م کاله د فرانسوي ځمک پېژندونکي ماوریس تایب، امریکایي لرغون پېژندونکي او انسان پېژندونکي ډونالډ جوهانسون او برېټوني انسان پېژندونکي یوس کوپنز لخوا جوړ شوی د آفار نړیوال څېړنیز سفر (IARE) لخوا د ټانزانیا په لائټولي کې لویې ټولګې جوړې شوې وې. دا فوسیلونه د پام وړ په ښه توګه وساتل شول او له هغو څخه ډېری یې اړونده اسکلیټي جنبې هم لرلې. په ۱۹۷۳م کال کې، د IARE ټیم د AL 129-1 زنګون کشف کړ او د دوه پښیز توب لومړنۍ نښه یې څرګنده کړه. په ۱۹۷۴م کال کې، جوهانسون او فارغ شوي زده‌کړیال ټام ګرې په ډېره ښه توګه ساتل شوی د AL 288-1 اسکلېټ کشف کړ چې په معمول ډول د «لوسي» په توګه پېژندل کېږي (په ۱۹۶۷م کال کې ځکه په دې نوم ونومول شو چې په هغه ماښام د دوی په ټیپ کې د Beatles Lucy in the Sky with Diamonds سندره غږېدله). په ۱۹۷۵م کال کې IARE، ۱۳ کسانو پورې اړوند د AL 333 ۲۱۶ نمونې وموندلې «لومړنۍ کورنۍ» (که څه هم اړتیا نه وه دا کسان یوبل سره اړیکه ولري). په ۱۹۷۶م کال کې، ليکي او د هغې همکارانو یو فوسیل کشف کړ، او د لائټولي پاتې شوني یې په لومړیو کې د هومو ډولونو په توګه طبقه بندي کړل او آسټرالوپېټېکوس ته ورته ځانګړتیاوې یې د لېږدول شویو فوسیلونو ځینې شواهدو په توګه نسبت کړې.<ref>{{Cite web |title=Nazi Book on the Evolution of Mankind |url=https://www.usmbooks.com/nazi_evolution_book.html}}</ref><ref name="Kimbel2009">{{cite journal|first1=W. H.|last1=Kimbel|first2=L. K.|last2=Delezene|year=2009|title="Lucy" Redux: A Review of Research on ''Australopithecus afarensis''|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=49|doi=10.1002/ajpa.21183|pmid=19890859|pages=2–48}}</ref><ref name="Johanson1990">{{cite book|first=D.|last=Johanson|author-link=Donald Johanson|year=1990|chapter=Prologue|title=Lucy: The Beginnings of Humankind|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-72499-3}}</ref><ref>{{cite journal|first=D. C.|last=Johanson|author-link=Donald Johanson|year=2004|title=Lucy, Thirty Years Later: An Expanded View of ''Australopithecus afarensis''|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_winter-2004_60_4/page/465|journal=Journal of Anthropological Research|volume=60|issue=4|doi=10.1086/jar.60.4.3631138|jstor=3631138|pages=465–486|s2cid=159745450}}</ref><ref>{{cite journal|first1=M.|last1=Leakey|author-link=Mary Leakey|first2=R. H.|last2=Ray|first3=G. H.|last3=Curtis|first4=R. E.|last4=Drake|first5=M. K.|last5=Jackes|first6=T. D.|last6=White|author6-link=Tim D. White|year=1976|title=Fossil hominids from the Laetolil Beds|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-08-05_262_5568/page/460|journal=Nature|volume=262|issue=5568|pages=460–466|doi=10.1038/262460a0|pmid=822342|bibcode=1976Natur.262..460L|hdl=2027.42/62755|s2cid=4151505|hdl-access=free}}</ref> په ۱۹۷۸م کال کې، جوهانسون، ټیم ډی وایټ او کوپنیز له هاډار او لائټولي دواړو څخه راټولې شوې سلګونه نمونې د A. afarensis په نوم یوې نوې بڼې په توګه طبقه بندي کړې او د تنوع نسبتاً پراخه لمن یې د جنسي ډایمورفیزم پایلې په توګه په پام کې ونیوله. د دې بڼې نوم د اټیوپیا آفار سیمې په ویاړ ایښودل شوی چې ډېری نمونې له هغه ځایه لاس ته راغلې وې. هغوی وروسته د LH 4 زنې هډوکی د لکټوټایپ نمونې په توګه وټاکه،‌ځکه چې هغه په لوړ کیفیت ساتل شوی وو او وایټ د همدې کال په لومړیو کې هغه په بشپړ ډول توصیف او انځور کړی وو. == سرچينې == 0ojp3dvrmt9nb1zeflm5qe73obxi588 0 63438 368195 365619 2026-08-10T15:40:53Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368195 wikitext text/x-wiki پوزه د انسان په مخ کې تر ټولو زیاته بهر ته راوتلې برخه ده. دغه غړی د پوزې سوري په ځان کې لري او د تنفسي سیسټم لومړنی غړی دی. همدارنګه پوزه د شامې حس تر ټولو اصلي غړی دی. د پوزې شکل د پوزې د هډوکو او غضروفونو له مخې جوړېږي چې د پوزې تیغه د هغو دواړه سوري سره جلا کوي او همدارنګه د پوزې ژوروالی (nasal cavity) په دوه برخو ویشي. د نارینه وو پوزې له ښځینه وو څخه په اوسط ډول لویې دي. پوزه د ساه اخیستلو په بهیر کې مهم رول لري. د پوزې مایع د پوزې ژوروالی او پارانازال سینوسونه پوښي چې د تنفس کېدونې هوا د ګرمولو او مرطوب کولو دنده پرغاړه لري. د دغه ژوروالي په دیوالونو کې د پوزې مخازن (Nasal conchae) او صدف ډوله هډوکي په دغه بهیر کې مهم رول لوبوي. د پوزې په غارونو کې ویښتان بیا سږو ته د لویو زراتو له ننوتو مخه نیسي. پرنجی وهل له پوزې څخه د هغو ناغوښتل شوو زراتو د ویستو غبرګون دی چې مخاطي پوښښ تحریک کوي. پرنجی کول کېدای شي عفونت ولېږدوي، ځکه له امله یې په هوا کې معلق ذرات رامنځته کېږي او کوچني څاڅکي یې کولای شي د ناروغۍ انتقال کوونکي ذرات په ځان کې ولري. د پوزې بله تر ټولو مهمه دنده د شامې یا بوی کولو حس دی. د پوزې په پورتني ژوروالي کې د بوی کولو اپیتلیوم ساحه د بوی د تشخیص ځانګړي حجرات لري چې د دغې چارې مسئولیت پر غاړه لري. پوزه په خبرو کولو کې مهم رول لري. خیشومي غږ لرونکي (Nasal vowels) او خیشومي بې غږه حروف (nasal consonants) د نسلایزیشن (nasalisation) په بهیر کې رامنځته کېږي. د پارانازال سینوسونو منځ خالي ژورغالي د غږیزو دهلیزونو په توګه عمل کوي چې خبرې کول او نور ټول غږونه اصلاح او پیاوړي کوي. د پوزې د شکل د بدلون او یاهم جوړښتي عیبونو د اصلاح په موخه د پلاستیکي جراحۍ ګڼ شمېر لارې چارې شتون لري چې په رینوپلاستي پېژندل کېږي. په پوزه کې نواقص کېدای شي مادرزادي او یا هم د پزې د اختلالاتو او پړسوب له امله وي چې اصلاحي لارې چارې یې ترمیم کوونکې جراحۍ ته اړوندېږي. د پوزې د شکل د تغیر په موخه انتخابي لارې چارې بیا د ښکلې کوونکې جراحۍ برخه دي. == چارې == === تنفس === پوزه په تنفسي سیسټم کې د پورتنۍ تنفسي مجرا لومړنی غړی دی. د تنفس په بهیر کې د دغه غړي اصلي دنده د هوا تامین او د هغو په ګرمولو او فیلتر کولو سره د تنفس لپاره د هغو برابرول دي. د پوزې په غارونو کې ویښتان لوی ذرات رانیسي او نه پرېږدي هغه سږو ته ورسېږي. <ref name="Saladin">{{cite book|last1=Saladin|first1=K|title=Human anatomy|url=https://archive.org/details/humananatomy0000sala_v6k1|date=2011|publisher=McGraw-Hill|isbn=9780071222075|page=[https://archive.org/details/humananatomy0000sala_v6k1/page/480 480]|edition=3rd}}</ref><ref name="anatomy">{{cite book|last1=Saladin|first1=K|title=Human anatomy|url=https://archive.org/details/humananatomy0000sala_v6k1|publisher=McGraw-Hill|isbn=9780071222075|pages=[https://archive.org/details/humananatomy0000sala_v6k1/page/633 633]–636|edition=3rd|year=2011}}</ref> د پوزې په هر ژورغالي کې د پوزې درې مخازن د هوا د تېرېدو لپاره څلور لارې جوړوي چې د هغو په اوږدو کې هوا په څرخ راځي او د نازوفارنکس لوري ته حرکت کوي. د پوزې داخلي جوړښت او ژورغالي، له دې ډلې مخازن او پارانازل سینوسونه د تنفس شوې هوا د تهویې په موخه یو موټۍ سیسټم په پوزه کې جوړوي. په دغه بهیر کې د پوزې د مخاط اصلي رول هم شاملېږي چې په پایله کې یې د سږو د عملکرد سره برابره او د هغو د داخلي محیط د خوندي ساتلو په موخه سمه هوا سږو ته لار مومي. د مخازنو او غوښې ترمنځ رامنځته شوی بیروبار د مخاط په واسطه د هوا مرطوب کېدو او فلتر کېدو ته لار برابروي. له دې امله د تنفسي سیسټم دغه پورتنی غړی د تنفسي سیسټم لاندنیو ظریفو غړو ته د هوا د تېرېدو پر مهال تر ډېره محافظتي رول لوبوي. <ref name="Van Cauwenberge">{{cite journal|last1=Van Cauwenberge|first1=P|last2=Sys|first2=L|last3=De Belder|first3=T|last4=Watelet|first4=JB|title=Anatomy and physiology of the nose and the paranasal sinuses.|journal=Immunology and Allergy Clinics of North America|date=February 2004|volume=24|issue=1|pages=1–17|doi=10.1016/S0889-8561(03)00107-3|pmid=15062424}}</ref><ref name="Sahin-Yilmaz">{{cite journal|last1=Sahin-Yilmaz|first1=A|last2=Naclerio|first2=RM|title=Anatomy and physiology of the upper airway.|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=March 2011|volume=8|issue=1|pages=31–9|doi=10.1513/pats.201007-050RN|pmid=21364219}}</ref><ref name="Bettejewski">{{cite journal|last1=Betlejewski|first1=S|last2=Betlejewski|first2=A|title=[The influence of nasal flow aerodynamics on the nasal physiology].|journal=Otolaryngologia Polska = the Polish Otolaryngology|date=2008|volume=62|issue=3|pages=321–5|doi=10.1016/S0030-6657(08)70263-4|pmid=18652158}}</ref> پرنجی وهل یوه محافظتي مهمه چاره ده چې د خولې او پوزې له لارې د ناغوښتلو زراتو د بېرته ویستلو په موخه د پوزې د مخاط په تحریک سره ترسره کېږي. فوټیک پرنجی (له نور سره غبرګون ښوونکی پرنجی) هغه غبرګون دی چې د مختلفو محرکینو لکه تېز نور له امله رامنځته کېږي. پوزه همدارنګه د تنفس کېدونې هوا د تودوخې اړوند د حسي اطلاعاتو د انتقال وړتیا لري. <ref name="Songu">{{cite journal|last1=Songu|first1=M|last2=Cingi|first2=C|title=Sneeze reflex: facts and fiction.|journal=Therapeutic Advances in Respiratory Disease|date=June 2009|volume=3|issue=3|pages=131–41|doi=10.1177/1753465809340571|pmid=19617285|s2cid=38183174}}</ref><ref name="Garcia-Moreno">{{cite journal|date=January 2006|pmid=16525923|last1=García-Moreno|first1=J. M.|title=Photic sneeze reflex or autosomal dominant compelling helio-ophthalmic outburst syndrome|journal=Neurologia (Barcelona, Spain)|volume=21|issue=1|pages=26–33}}</ref><ref name="Geurkink">{{cite journal|last1=Geurkink|first1=N|title=Nasal anatomy, physiology, and function.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_1983-08_72_2/page/n64|journal=The Journal of Allergy and Clinical Immunology|date=August 1983|volume=72|issue=2|pages=123–8|pmid=6350406|doi=10.1016/0091-6749(83)90518-3}}</ref> داسې انګېرل کېږي چې د پوزې په ډولونو کې تغیرات کېدای شي د سیمو له مخې د تودوخې او رطوبت اړوند بدلونونو سره اړیکه ولري، خو دا هم کېدای شي چې د یو شمېر نورو عواملو لکه جنسي انتخاب له امله رامنځته شوي وي. <ref>Zaidi, Arslan A., Brooke C. Mattern, Peter Claes, Brian McEcoy, Cris Hughes, and Mark D. Shriver. "Investigating the case of human nose shape and [[Climate change adaptation|climate adaptation]]." PLoS genetics 13, no. 3 (2017): e1006616.</ref> === د بوی کولو حس === پوزه همدارنګه د شامې یا بوی کولو په حس کې مهم رول لري. پوزه د بوی کولو اړوند د تخصصي حجراتو برخه لري چې په کې د شامې اړوند نیورونونه شتون لري او د شامې د حس مسئولیت پر غاړه لري. د پوزې په لاندني ژورغالي کې د بوی کولو مخاط د بوي کولو د غدودو (olfactory glands) په نامه یو ډول غدې لري چې د بوی له حس سره مرسته کوي. د پوزې مخازن همدارنګه د بوی کولو برخې ته د هوا د جریان په هدایت کولو سره د بوی کولو په عملیه کې مرسته کوي. <ref name="Bettejewski2">{{cite journal|last1=Betlejewski|first1=S|last2=Betlejewski|first2=A|title=[The influence of nasal flow aerodynamics on the nasal physiology].|journal=Otolaryngologia Polska = the Polish Otolaryngology|date=2008|volume=62|issue=3|pages=321–5|doi=10.1016/S0030-6657(08)70263-4|pmid=18652158}}</ref><ref name="Bluestone">{{cite book|last=Bluestone|first=Charles|title=Pediatric otolaryngology|year=2002|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7216-9197-8|url=https://books.google.com/books?id=y5rpEdeKtJEC&q=nasal+glands&pg=PA879}}</ref> === خبرې کول === آواز د سږو له لوري د فشار راوړو له امله رامنځته کېږي. دغه چاره د پوزې د لارې د هوا د اخیستو د بهیر په مرسته چې ورته نسلایزېشن ویل کېږي تنظیم کېږي. په دغه چاره کې د غږ لرونکو حروفو د تولید په موخه د کوچنۍ ژبې لاندې راتلل او همدارنګه د بې غږه حروفو د تولید په موخه د خولې او پوزې له لارې د هوا وتلو ته اجازه ورکول شاملېږي.  <ref name="Saladin20122">{{cite book|last1=Saladin|first1=Kenneth|title=Anatomy & physiology : the unity of form and function|url=https://archive.org/details/isbn_9780077691929|date=2012|publisher=McGraw-Hill|isbn=9780073378251|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780077691929/page/856 856]|edition=6th}}</ref><ref name="T and D2">{{cite book|last1=Tortora|first1=G|title=Principles of anatomy & physiology.|url=https://archive.org/details/principlesofanat0000tort_d4c9|date=2011|publisher=Wiley|isbn=9780470646083|page=875|edition=13th.}}</ref><ref name="Laver">{{cite book|last1=Laver|first1=John|last2=John|first2=Laver|title=Principles of Phonetics|url=https://books.google.com/books?id=zxKCbu536Z8C&q=nasal+clicks&pg=PA178|publisher=Cambridge University Press|access-date=27 November 2019|language=en|date=12 May 1994|isbn=9780521456555}}</ref><ref name="Ohala">{{cite web |last1=Ohala |first1=John |title=The Phonetics of Nasal Phonology:Theorems and Data |url=http://linguistics.berkeley.edu/~ohala/papers/nasal93.pdf |access-date=27 November 2019 |website=berkeley.edu}}</ref> == سرچينې == eur75uo9zcp9zbstvvxao5p6bg8uddi 0 63617 368173 302607 2026-08-10T14:53:28Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368173 wikitext text/x-wiki '''یرغلیز تقلید''' یا '''برید کوونکی تقلید''' (په انګلیسي: '''Aggressive mimicry''') یو ډول تقلید دی چې ښکار کوونکي، طفیلي یا پرازیټوایډونه (په تکاملي ایکولوجي کې، پرازیټوایډ یو ډول ارګانیزم یا ژوی دی چې د خپل کوربه یا مېزبان سره نږدې یا د کوربه په بدن کې، د کوربه په مصرف ژوند کوي، چې په پایله کې د کوربه د مرګ سبب کېږي.) د یو بې خطره موډل په کارولو سره، په خپلو منځو کې سره ورته سېګنالونه شریکوي، ترڅو په سمه توګه د دوی د ښکار یا کوربه (host) په واسطه و نه پېژندل شي. ژوپوهانو (زولوجیسټانو) په کراتو نوموړې ستراتېژي له ''لېوه د مېږې په پوښاک کې'' (د بڼې بدلولو له لاري د ژویو ترمنځ د ښکار یو کړنلارې) سره پرتله کړې ده. په خپله پراخه معنا کې، یرغلیز تقلید د استثمار یا ناوړه ګټه اخیستنې په بېلابېلو ډولونو مشتمل دی لکه، کله چې یو رڼی (یو ډول ګل دی) په ''جنسي توګه تیارې'' ښځینه حشرې په تقلید کولو سره له یوه نارینه حشره ګټه اخلي (''کاذبه جوړه کېدنه'' په انګلیسي: pseudocopulation وګورئ)، خو دلته موږ یرغلیز تقلید یوازې د استثمار هغو بڼو ته محدودوو چې د خوړو له لارې ترسره کېږي. د یرغلیز تقلید یوه بله مترادفه اصطلاح '''پیکهامي تقلید''' (''د جورج'' او ''الیزابیت پیکهام'' د کار سره په تړاو یې خپل دغه نوم اخیستی دی) ده خو لږ کارول کېږي. د بېلګې په توګه، د استرالیا لرغونو اوسېدونکو به د ښکار په وخت کې کانګرو ته ورته پوښاک اغوست او د دوی تقلید به یې کاوه او همدارنګه یو کب نیونکی (د تار او چنګک په واسطه) انسان یرغلیز تقلید کوونکي نه ګڼل کېږي، سره له دې چې بې له شکه ''خپلې ظاهري بڼي ته بدلون هم ورکوي''. مالیکولي تقلید کوونکي په جلا توګه مطالعه کېږي، چې په خپل منځ کې سره ځینې مشابهتونه لري؛ د بېلګې په توګه یو ویروس ښایي د خپل کوربه د ځینو ځانګړتیاوو تقلید وکړي، ترڅو د هغه حجراتو ته ځان ورسوي.   <ref name="NelsonJackson2009">{{cite journal|last1=Nelson|first1=X. J.|last2=Jackson|first2=R. R.|title=Aggressive use of Batesian mimicry by an ant-like jumping spider|journal=Biology Letters|volume=5|issue=6|year=2009|pages=755–757|doi=10.1098/rsbl.2009.0355|pmid=19570776|quote=''Cosmophasis bitaeniata'', like comparable examples from insects (Eisner et al. 1978; Lucas & Brodeur 2001), can be likened to a wolf in sheep's clothing (e.g. Eisner et al. 1978). These predators practise aggressive mimicry by making it easy for prey to misidentify the predator as just another member of a prey group, as though lulling the prey into a false sense of security.|pmc=2827978}}</ref><ref name="HenebergPerger2018">{{cite journal|last1=Heneberg|first1=Petr|last2=Perger|first2=Robert|last3=Rubio|first3=Gonzalo D.|title=A wolf in sheep's clothing: The description of a fly resembling jumping spider of the genus Scoturius Simon, 1901 (Araneae: Salticidae: Huriini)|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=1|year=2018|pages=e0190582|doi=10.1371/journal.pone.0190582|pmid=29364905|pmc=5783343|bibcode=2018PLoSO..1390582P|doi-access=free}}</ref><ref name="Levine2014">{{cite book|last=Levine|first=Timothy R.|title=Encyclopedia of Deception|url=https://books.google.com/books?id=3JmlBQAAQBAJ&pg=PA675|year=2014|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-8898-4|page=675|quote=In aggressive mimicry, the predator is 'a wolf in sheep's clothing'. Mimicry is used to appear harmless or even attractive to lure its prey.}}</ref><ref name="Wickler 1965">{{cite journal|last=Wickler|first=Wolfgang|author-link=Wolfgang Wickler|year=1965|title=Mimicry and the evolution of animal communication|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1965-11-06_208_5010/page/519|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=208|issue=5010|pages=519–21|doi=10.1038/208519a0|bibcode=1965Natur.208..519W|s2cid=37649827}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Peckham|first1=Elizabeth G.|author-link=George and Elizabeth Peckham|year=1889|title=Protective resemblances of spiders|journal=Occasional Papers of Natural History Society of Wisconsin|volume=1|pages=61–113}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Peckham|first1=Elizabeth G.|last2=Peckham|first2=George W.|author1-link=George and Elizabeth Peckham|year=1892|title=Ant-like spiders of the family Attidae|journal=Occasional Papers of Natural History Society of Wisconsin|volume=2|pages=1–84}}</ref><ref name="Wickler">{{cite book|author=Wickler, Wolfgang|author-link=Wolfgang Wickler|date=1968|title=Mimicry in plants and animals|url=https://archive.org/details/mimicryinplantsa00wick|url-access=registration|publisher=McGraw-Hill}}</ref> یرغلیز تقلید په اصولو کې د دفاعي تقلید سره مخالف دی، په یاد تقلید کې تقلید کوونکی عموماً له مضر ګڼل کېدلو څخه ګټه اخلي. یاد تقلید کوونکی ښایي د خپل ښکار یا د ځینو نورو ارګانېزمونو چې ښکار ته ګټور وي یا لږ تر لږه زیانمن نه وي، بڼه خپله کړي. موډل یعنې هغه ارګانیزم چې "تقلید یې کېږي" ښایي جسامت یې کم یا زیات شي یا ښایي له اړیکې هیڅ اغېزمن نه شي. له بله پلوه، د سېګنالونو ترلاسه کوونکی په ناچاره توګه له غولېدلو یا فریب خوړلو ځورېږي او د تقلید زیاتره کامپلکسونه په همدې ډول صورت نیسي.         یرغلیز تقلید اکثره د ښکاري له خوا په هغو کارول شوو سېګنالونو مشتمل وي چې بالقوه ښکار یې په واسطه د ځان په لور را کاږي، دا یوه داسې ستراتیژي ده چې، په کارولو یې ښکار په ساده توګه په خپله د ښکاري خوا ته راځي. جنسي او غذایي تمې عموماً د غولولو په پار کارول کېږي. سربېره پر دې، تر څو پورې چې د ښکاري حقیقي هویت پټ وي، له دې کړنلارې ګټه نه اخلي، ښکاري ښایي د دې کړنلارې له کارونې پرته په اسانۍ سره ځان تر ښکار پورې ورسوي. نظر ښکېلو نوعو ته، سیستمونه ښایي له دوه یا درې نوعو جوړ وي؛ د نوعو په دوه-نوعي سیستم کې د سېګنال ترلاسه کوونکی یا "غولول شوی"، موډل بلل کېږي. بصري ابعادو ته په کتو سره، د یرغلیز تقلید او بڼې بدلولو (camouflage) تر منځ پوله هرکله روښانه نه وي. د ویکلر په څېر لیکوالانو د سېګنالونو ترلاسه کوونکو ته، د تقلید او بڼي بدلولو ترمنځ د توپير په توګه، د سېګنالونو په اهمیت ټینګار کړی دی. سربېره پر دې، د دې تشخیصول چې د غولېدونکي لپاره به یو سېګنال څومره مهم وي، آسانه نه دي او په دې بنسټ د دوی ترمنځ توپیر ښایي نسبتاً تت وي. په ځینو حالاتو کې ښایي ترکیبي سېګنالونه وکارول شي: یرغلیز تقلید زیاتره وخت د بدن یو ځانګړی غړی د سېګنال لیږدونې لپاره کاروي په داسې حال کې چې د بدن نور غړي یې پټ وي یا یې خپلې بڼې ته بدلون ورکړی وي.    <ref name="Wickler2">{{cite book|author=Wickler, Wolfgang|author-link=Wolfgang Wickler|date=1968|title=Mimicry in plants and animals|url=https://archive.org/details/mimicryinplantsa00wick|url-access=registration|publisher=McGraw-Hill}}</ref> == له دفاعي تقلید سره پرتله == یرغلیز تقلید د دفاعي تقلید سره په معنا کې توپیر لري، په کوم کې چې ښکار د تقلید کوونکي په توګه عمل کوي او ښکاري غولول کېږي. دفاعي تقلید بېټسیان او مولریان مشهور تقلیدونه شاملوي، په یادو تقلیدونو کې تقلید کوونکی له ځان څخه چاپېریال ته د آپوزماتیک یا مضر موډل ځانګړتیاوې ښکاره کوي. په بېټسیان تقلید کې تقلید کوونکی د یوې خطرناکې (زیاتره وخت د مضرې) نوعې بڼه غوره کوي، په داسې حال کې چې په مولریان تقلید کې، دواړه نوعې مضرې وي او د یو بل د پېښو کوونکو په توګه عمل کوي، د سېګنالونو د یوې ګډې مجموعې له مخې یو-بل ته ورته بڼه خپلوي او د خپلو ښکاریانو د "پوهولو" بار سره شریکوي. په دفاعي تقلید کې ترټولو لږ پېژندل شوي هغه د میرټیسیان تقلید چې، په نوموړي تقلید کې تقلید کوونکی د موډل څخه زیات مضر وي او وېویلیون تقلید چې په دې تقلید کې هرزه بوټي د غیر عمدي مصنوعي انتخاب په واسطه د زراعتي بوټو تقلید کوي، دي. په دفاعي تقلید کې، تقلید کوونکې د نورو ارګانېزمونو سره د مضر تعامل له مخنیوي څخه ګټه اخلي، چې تر ډېره د غولوونکو سېګنالونو کارونې ته په کې اړتیا نه پېښېږي. مضر انفعال ښایي خوړل کېدل یا د هرزه بوټو په توګه له ځمکې ویستل شامل کړي. د دې بالعکس، یرغلیز تقلید له داسې تعامل څخه ګټه اخلي چې د هدف یا موډل د ځان په قېمت تمامېږي او له غولونې پرته یې امکان بېخي لږ وي.     <ref name="Pasteur">{{cite journal|last1=Pasteur|first1=Georges|year=1982|title=A classificatory review of mimicry systems|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=13|pages=169–199|doi=10.1146/annurev.es.13.110182.001125}}</ref> == طبقه بندي == === غولوونکی ښکار === په ځینو مواردو کې د سېګنالونو ترلاسه کوونکی د تقلید کوونکي په واسطه غولول کېږي. دغه موارد د هغې سرچینې تقلید شاملوي چې، زیاتره وخت د ښکار د بقا لپاره (یا په دقیقه توګه، د ښکار د ژن د بقا لپاره) حیاتي وي، لکه خواړه او جوړه کېدنه (د نرینه او ښځینه جنسي عمل). که چېرې وړاندیز شوې مړۍ (طعمه) د ښکار لپاره لږ ارزښت ولري، له ښکار څخه د خطر منلو تمه نه کېږي. د بېلګې په توګه، د جنسي سېګنال تقلید په ټولو مشهورو مواردو کې، هر کله نرینه جنسیت لرونکی غولول کېږي (په حقیقت کې، داسې انګېرل کېږي چې، ګواکې د ځینو نوعو ښځینه جنسیت لرونکي به د نا-غوښتې بارګېرۍ څخه د مخنیوي په پار تقلید د یوې ستراتېژۍ یا کړنلارې په توګه ایجاد کړی وي.). په یادو مواردو کې ښکاري د ښکار په پار هڅې کولو ته اړتیا نه لري، بلکې ښایي په ساده ګۍ سره ساکن پاتې شي او ښکار ته اجازه ورکړي ترڅو په خپله ورته راشي. ځینې مطالعات ښیي چې شمالي شرایک (یو ډول الوتونکی دی چې مرغۍ خوري. علمی نوم یې: ''Lanius excubitor'' دی.) په ژمي کې د وړو مرغیو د اواز تقلید کوي چې، ښایي د غولېدلو په حالت کې یې ښکار کړي. همدارنګه د غولولو یوه بله قضیه چې، پړانګ (margay) د یوه ماشوم شادي (infant pied tamarin) د ژړا د اواز تقلید کوي تر څو ستر شادي (tamarin) په نږدې ساحه کې ښکار کړي، راپور شوې ده.   <ref>{{cite journal|last1=Fincke|first1=O. M.|year=2004|title=Polymorphic signals of harassed female odonates and the males that learn them support a novel frequency-dependent model|journal=Animal Behaviour|volume=67|issue=5|pages=833–845|doi=10.1016/j.anbehav.2003.04.017|s2cid=15705194}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Atkinson|first1=Eric C.|year=1997|title=Singing for your supper: acoustical luring of avian prey by Northern Shrikes|url=http://hawkmountain.org/media/053.Atkinson%201997.pdf|journal=The Condor|volume=99|issue=1|pages=203–206|doi=10.2307/1370239|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008083539/http://hawkmountain.org/media/053.Atkinson%201997.pdf|archive-date=2010-10-08|jstor=1370239|access-date=2022-08-15|archivedate=2010-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101008083539/http://hawkmountain.org/media/053.Atkinson%201997.pdf}}</ref><ref name="Calleia">{{Cite journal|last=Calleia|first=F. O.|author2=Rohe, F.|author3=Gordo, M.|title=Hunting Strategy of the Margay (''Leopardus wiedii'') to Attract the Wild Pied Tamarin (''Saguinus bicolor'')|journal=Neotropical Primates|volume=16|issue=1|pages=32–34|publisher=[[Conservation International]]|date=June 2009|doi=10.1896/044.016.0107|doi-access=free}}</ref> ==== د خوړو بڼه خپلول ==== په ډېرو یرغلیزو تقلیدونو کې د خوړو هیله د ښکار د جذب کولو د لارې په توګه کارول کېږي. په تمساح نښلېدونکی کیشپ (''Macrochelys temminckii'') یو سمندري ښکار کوونکی ژوی دی، چې په ډېره ښه توګه خپلې بڼې ته بدلون ورکولای شي. یاد ژوی سور رنګه چینجی ته ورته اوږده ژبه لري چې په آسانۍ سره یې تاوولای شي؛ هغه ماهیان چې غواړي چینجی وخوړي په خپله د کیشپ خوراک کېږي. په ورته توګه، ځینې ماران د ښکار لپاره له لکۍ غولونې (د لکۍ په واسطه) یا ژبې غولونې (د ژبې په واسطه) څخه کار اخلي. <ref>{{cite journal|last1=Spindel|first1=E. L.|last2=Dobie|first2=J. L.|last3=Buxton|first3=D. F.|year=2005|title=Functional mechanisms and histologic composition of the lingual appendage in the alligator snapping turtle, Macroclemys temmincki (Troost) (Testudines: Chelydridae)|journal=Journal of Morphology|volume=194|issue=3|pages=287–301|doi=10.1002/jmor.1051940308|pmid=29914228|s2cid=49305881}}</ref><ref name="vanewright">{{cite journal|author=Vane-Wright, R.I.|year=1976|title=A unified classification of mimetic resemblances|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=8|pages=25–56|doi=10.1111/j.1095-8312.1976.tb00240.x}}</ref><ref name="shuettetal84">{{cite journal|last1=Schuett|first1=G.W.|last2=Clark|first2=D.L.|last3=Kraus|first3=F.|year=1984|title=Feeding mimicry in the rattlesnake ''Sistrurus catenatus'', with comments on the evolution of the rattle|journal=Animal Behaviour|volume=32|issue=2|pages=625–626|doi=10.1016/s0003-3472(84)80301-2|s2cid=53177551}}</ref><ref>{{cite journal|title=Evidence of Lingual-Luring by an Aquatic Snake|first1=Hartwell H.|last1=Welsh Jr.|first2=Amy J.|last2=Lind|s2cid=14920116|jstor=565240|journal=Journal of Herpetology|volume=34|issue=1|year=2000|pages=67–74|doi=10.2307/1565240}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1643/CE-08-106|title=Spatial Ecology of the Oregon Gartersnake, Thamnophis atratus hydrophilus, in a Free-Flowing Stream Environment|journal=Copeia|volume=2010|pages=75–85|year=2010|last1=Welsh|first1=Hartwell H.|last2=Wheeler|first2=Clara A.|last3=Lind|first3=Amy J.|s2cid=13781715|url=https://www.fs.fed.us/psw/publications/welsh/psw_2010_welsh003.pdf}}</ref> یرغلیز تقلید د غڼو(تارکښو) تر منځ، هم د ښکار د غولونې او هم ښکاري ته د ځان نږدې کولو په پار عام دی. د غڼو د تقلید یوه بڼه ''د طلایي جال اوبدونکی'' (''Nephila clavipes'') هغه ده، چې په کې غڼه په کافی اندازه رڼا لرونکو سیمو کې یو طلایي رنګه جال اوبي. تجربې ښیي، مچۍ د دې وړتیا لري چې هغو جالونو ته چې ژیړ رنګ و نه لري، د خطر سره تړاو ورکړي، لکه څرنګه چې په لږ رڼا لرونکو سیمو کې چې تار په کې په اسانۍ نه لیدل کېږي، پېښېږي. مچۍ نور رنګونه هم پېژندلی شي او ځان ترې ساتي خو داسې ښکاري چې مچۍ ژیړ رنګه جالونو ته د خطر سره د تړاو ورکولو لږ وړتیا لري. د ډیرو شیره لرونکو ګلانو رنګ ژیړ وي او ښایي په دې بنسټ له ژیړ رنګ څخه ځان ژغورل ورته ارزښت و نه لري. د جال اوبدنې د تقلید یوه بله بڼه د رنګ نه بلکې د جال د شکل پر بنسټ ده. د ''ارجیوپ ارجینټاټا'' (''Argiope argentata'') په څېر نوعې په اوبدونکو جالونو کې د زیګزاګ غوندې له مشهور شکل لرونکي جال څخه کار اخلي. یاد اوبدل شوي جالونه ښایي د ماورابنفش رڼا منعکسه کړي او د هغو شکلونو تقلید وکړي چې په زیاترو ګلانو کې (مچیو ته) د ''شیرې د لارښود'' (nectar guides) په توګه پېژندل کېږي. غڼې هره ورځ په بېلابېلو بڼو جالونه اوبي، چې د مچیو په واسطه د جالونو د بڼو حافظې ته سپارلو د وړتیا ښکارندویي کوي. مچۍ د دې وړتیا لري چې یوه ځانګړي شکل لرونکي جال ته د یو فضایي موقعیت سره تړاو ورکړي، په دې معنا چې، د مچیو د ښکار کولو په پار باید غڼې په منظمه توګه نوي بڼه لرونکي جالونه جوړ کړي په بل صورت کې به یې د ښکار نه محرومې شي.      <ref>{{cite journal|last1=Jackson|first1=R. R.|year=1995|title=Eight-legged tricksters: Spiders that specialise at catching other spiders|journal=BioScience|volume=42|issue=8|pages=590–98|doi=10.2307/1311924|jstor=1311924}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Craig|first1=C. L.|year=1995|title=Webs of Deceit|url=https://archive.org/details/sim_natural-history_1995-03_104_3/page/32|journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]]|volume=104|issue=3|pages=32–35}}</ref> == سرچينې == 7vxx5vd2g0zdwst1enlryy8p6u5rkl1 0 63748 368190 284658 2026-08-10T15:28:32Z InternetArchiveBot 24283 Add 5 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368190 wikitext text/x-wiki د خپلوۍ انتخاب (Kin selection) هغه تکاملي ستراتیژي ده چې د یو ارګانېزم د خپلوانو د بارورۍ د بریا په ګټه ده، آن هغه مهال چې خپله د ارګانېزم د بقا او د مثل د تولید په بیه پرېوزي. د خپلوۍ له مخې د بشردوستۍ ډول کېدای شي دوستانه ډول چلن ته ورته وي چې تکامل یې هم د خپلوان د انتخاب په واسطه هدایت کېږي. د خپلوۍ انتخاب د غړو د جامع تناسب ډول دی چې له مخې یې د تولید شوي نسل شمېر د هغه نسل له شمېر سره ترکیب کېږي چې یو کس کولای شي د نورو لکه د خور او ورور په ملاتړ یې تضمین کړي. چارلز داروین په ۱۸۵۹ زکال کې د نوعو د منشا (On the Origin of Species) په نامه خپل کتاب کې د خپلوۍ د انتخاب د مفهوم اړوند بحث کړی دی، چېرې چې هغه د عقیمو ټولنیزو حشراتو لکه د شاتو د مچیو اړوند بحث کړی چې د مثل تولید خپلو میندو ته پرېږدي او استدلال یې کړی چې دغه ډول انتخاب د ورته ارګانېزمونو لپاره ګټمن دی، چې د یوې داسې ځانګړنې تکامل ته لار برابروي چې ګټه له ځان سره لري خو ورته مهال هماغه ارګانېزم هم ورسره له منځه ځي. رونالډ فیشر په ۱۹۳۰ زکال او جان هالدین په ۱۹۳۲ زکال کې د خپلوۍ د انتخاب محاسبه مطرح کړه او هالدین په شوخي ډوله توګه وویل چې دوی په ډېری خوښۍ سره د خپلو دوه وروڼو یا اته د کاکا زامنو لپاره مري. په ۱۹۶۴ زکال کې ویلیام ډونالډ همیلټون دغه مفهوم او د هغو د ریاضیکي محساباتو اړوند د جورج آر. پرایس له خوا رامنځته شوې ښکارنده دود کړه چې بیا د همیلټون په قانون یې شهرت وموند. همدغه کال جان مینارد سمیت د لومړي ځل لپاره «د خپلوۍ د انتخاب یا kin selection» اصطلاح وکاروله. د هملیټون د قانون له مخې، د خپلوۍ انتخاب د ژنونو د فریکونسي د زیاتوالي لامل ګرځي چې له عامل سره د اخیستونکي ژنټیکي اړیکه د ترلاسه کوونکي له ګټې سره څو چنده زیاتېږي چې د عامل د مثلي تولید له لګښت څخه زیاته ده. همیلټون د خپلوۍ د انتخاب لپاره دوه میکانېزمونه وړاندې کړل؛ لومړی دا چې د خپلوۍ پېژندنه دغه امکان شونی کوي چې خپل خپلوان وپېژني. دویم دا چې په سرېښ کېدونو جمیعتونو کې، هغه جمیعتونه چې د زیږون له ځای څخه یې د ارګانېزمونو حرکت نسبتا ډېر کمرزوی دی، سیمه ئیز افعال د هغو د غړو ترمنځ له وړاندې ټاکل شوي دي. د چسپناک جمیعت میکانېزم د خپلوانو انتخاب او همدارنګه ټولنیزه همکاري د خپلوانو د پېژندو په غیاب کې شونې کوي. په دغه قضیه کې، د خپلوۍ پالنه یا د خپلوانو په توګه د افرادو ګڼل کېدل د ګډ ژوند کولو له مخې دي چې د خپلوانو د ټاکلو په برخه کې د جمعیت د تیتوالي اړوند معقول فرضیات ورته کفایت کوي. پام مو وي چې د خپلوۍ انتخاب د ډله ئیز انتخاب په څېر نه دی چېرې چې دا باور شتون لري چې طبیعي انتخاب پر ټولې ډلې اغېز کوي. <ref name="Hamilton 1964 1–16">{{cite journal|last=Hamilton|first=W. D.|author-link=W. D. Hamilton|year=1964|title=The Genetical Evolution of Social Behaviour|journal=Journal of Theoretical Biology|volume=7|issue=1|pages=1–16|doi=10.1016/0022-5193(64)90038-4|pmid=5875341|title-link=The Genetical Evolution of Social Behaviour|bibcode=1964JThBi...7....1H}}</ref><ref name="Hamilton 1964 17–52">{{cite journal|doi=10.1016/0022-5193(64)90039-6|last=Hamilton|first=W. D.|author-link=W. D. Hamilton|journal=Journal of Theoretical Biology|volume=7|issue=1|pages=17–52|year=1964|title=The Genetical Evolution of Social Behaviour. II|url=https://archive.org/details/journal-of-theoretical-biology_1964-07_7_1/page/17|pmid=5875340|bibcode=1964JThBi...7...17H}}</ref> په انسانانو کې بشردوستي د نا اړوندو افرادو پر ځای په لوی مقیاس او لیوالتیا لرونکې توګه له خپلو خپلوانو سره شتون لري؛ د بېلګې په توګه، انسان تر ډېره پورې خپل زیات مهال دې ته په پام له هغو کسانو سره تېروي چې هغوی څومره له اخیستونکي سره نږدې اړیکې لري. یو شمېر نورې نوعې لکه ورویت شادیانې له والدینو پرته له ماشوم پالنې (allomothering) څخه کار اخلي، چېرې چې د دوې د نوې زېږدلې شادي پالنه د هغو د خپلوانو لکه مشرو خویندو یا انۍ ګانو له خوا د هغوی د خپلوۍ پر بنسټ ترسره کېږي. == تاریخي لنډه کتنه == چارلز داروین لومړنی کس و چې د خپلوی د انتخاب مفهوم یې (له دغې اصطلاح څخه له ګټنې پرته) د نوعو د منشا په نامه خپل کتاب کې تر بحث لاندې ونیو. <ref name="OofS ch8">{{cite book|url=http://www.classicreader.com/book/107/59/|last=Darwin|first=Charles|author-link=Charles Darwin|title=The Origin of Species|pages=Chapter VIII. Instinct: Objections to the theory of natural selection as applied to instincts: neuter and sterile insects|date=1859|access-date=2013-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816133513/http://www.classicreader.com/book/107/59/|archive-date=2016-08-16|url-status=dead}}</ref> == په انسانانو کې == دې ته له پام کولو پرته چې د همیلټون قانون تل د پلي کېدو وړ دی او که نه، خو انسانان د بشردوستۍ په برخه کې ډېره لیوالتیا لري چې د غیر مرتبطو کسانو پر ځای له خپلو خپلوانو سره غوره چلن ولري. ډېری انسانان په خپل ژوند کې خپل نږدې خپلوان ټاکي، غوره ډالۍ له یوبل سره مبادله کوي او په خپلو وصیتونو کې تر ډېره خپلوان د خپل لطف له مخې په پام کې نیسي. <ref name="Cartwright">Cartwright, J. (2000). ''Evolution and human behavior: Darwinian perspectives on human nature.'' Massachusetts: MIT Press.</ref> === تجربي څېړنې، مرکې او نظر پوښتنې === له څو سوه ښځینه و سره په لاس انجلس کې مرکې وښووله چې په داسې حال کې چې نه خپلوان ملګري له یو بل سره د مرستې کولو لیوالتیا لري، خو د هغوی مرسته تر ډېره پورې متقابله وه. ورته مهال د راپورونو له مخې ډېری غیرمتقابلې مرستې د خپلوانو له خوا کېږي. له دې سربېره نږدې خپلوان د لرې خپلوانو په پرتله د مرستې په برخه کې د لویو سرچینو په توګه په پام کې نیول کېږي. ورته مهال د امریکايي کالج له زده کوونکو څخه نظر پوښتنې وښووله چې کسان په ډېر احتمال سره د خپلو خپلوانو سره مرسته هغه وخت پر ځان منی چې د دې احتمال لا زیات وي چې ارتباط او ګټه یې د لګښت څخه زیات ارزښت ولري. په دغه نظرپوښتنه کې ګډون کوونکو د پردیو پر ځای له خپلو خپلوانو سره د مرستې پر موخه زیات احساس درلود. همدارنګه څرګنده شوه چې ګډون کوونکو تر ډېره پورې له خپلو نږدې خپلوانو سره د مرستې کولو لیوالتیا لرله. د خپلوانو ترمنځ شخصي اړیکې د پردیو سره د اړیکو پر نسبت په ټولیز ډول ملاتړ کوونکې او په لږ کچه ماکیولي وې. <ref>{{cite journal|last1=Essock-Vitale|first1=S. M.|last2=McGuire|first2=M. T.|year=1985|title=Women's lives viewed from an evolutionary perspective. II. Patterns in helping|journal=Ethology and Sociobiology|volume=6|issue=3|pages=155–173|doi=10.1016/0162-3095(85)90028-7}}</ref><ref>{{cite journal|last=Barber|first=N.|year=1994|title=Machiavellianism and altruism: Effects of relatedness of target person on Machiavellian and helping attitudes|journal=Psychological Reports|volume=75|pages=403–22|doi=10.2466/pr0.1994.75.1.403|s2cid=144789875}}</ref> په یوه ازموینه کې (له دواړو بریتانیا او د سویلي افریقا له زولس) څخه ګډون کوونکو د اوږد مهال لپاره له ستونزو ډکه د سکي لوبه ترسره کړه، د ګډون کوونکو د خپلو خپلوانو له خوا ورته په زیاته کچه پیسې او خوراکي توکي را رسېدلې. د ازموینې ترسره کوونکو دغه ازموینې د خپلوۍ د بېلابېلو اړیکو له مخې تکرار کړې (والدینو او خویندو وروڼو د مرستې کچه r=.5 وه په داسې حال کې چې د نیکه او انۍ، خوریانو او ورویرونو د مرستې کچه r=.25 او په همدې ډول د نورو وه). د دغو ازمینو پایلو وښوده چې دغه ځایګی هغه ګډون کوونکو د اوږد مهال لپاره وساته چې د مرسته کوونکو سره یې نږدې اړیکې لرله. <ref>{{cite journal|last1=Madsen|first1=E. A.|year=2007|title=Kinship and altruism: A cross-cultural experimental study|url=http://portal.research.lu.se/ws/files/5315300/4091559.pdf|journal=British Journal of Psychology|volume=98|issue=Pt 2|pages=339–359|doi=10.1348/000712606X129213|pmid=17456276|last2=Tunney|first2=R. J.|last3=Fieldman|first3=G.|display-authors=3|last4=Plotkin|first4=Henry C.|last5=Dunbar|first5=Robin I. M.|last6=Richardson|first6=Jean-Marie|last7=McFarland|first7=David|s2cid=18056028}}</ref> === مشاهده وي څېړنې === د خوړو د شریکولو په ډولونو باندې په ایفالوک کارولین لویدیځو تاپوګانو کې څېړنو وښووله چې په دغه جزیره کې د خلکو ترمنځ د خوړو شریک کول تر ډېره دود چاره ده، احتمالا له دې امله چې د دغې جزایرو د استوګن وګړو ترمنځ اړیکې د نورو جزایرو د خلکو ترمنځ سره نږدې دي. هغه مهال چې خواړه د جزایرو ترمنځ ویشل کېدل، هغه فاصله چې د ګډون کوونکو له خوا طی کېدله د اخیستونکي اړیکې ته اړونده وه – ډېره فاصله په دې معنی وه چې اخیستونکی د ویشونکي له نږدې خپلوانو څخه دی. دغې چارې د دې ښکارندويي کوله چې د افرادو ارتباط او همدارنګه هلته د تلو اړتیا وړ قوې د تلو پر مهال د له لاسه تلونکې انرژي او خوړو د لګښت څخه ډېر اهمیت درلود. <ref>{{cite journal|last1=Betzig|first1=L.|last2=Turke|first2=P.|year=1986|title=Food sharing on Ifaluk|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_august-october-1986_27_4/page/397|journal=Current Anthropology|volume=27|issue=4|pages=397–400|doi=10.1086/203457|s2cid=144688339}}</ref> انسانان کېدای شي د مادي توکو او شتمنۍ د ارث پر وړلو سره وکولای شي د خپل ځان د جوړولو لپاره ګټنه وکړي. نږدې خپلوانو ته د ارثي شتمنۍ په وړاندې کولو سره یو کس کولای شي د خپلو خپلوانو د ودې کولو فرصتونه زیات کړي او آن له مړینې وروسته د هغو د ودې په برخه کې مرسته وکړي. د زرګونو وصیتونو لوستنې دا ښولې چې له ارث څخه ډېره ګټه هغه کسان کوي چې د وصیت لیکونکي سره نږدې د خپلوۍ اړیکې لري. لرې خپلوان له ارث څخه لږ برخه ترلاسه کوي او په ډېره کمه کچه ارث هم پردیو کسانو ته پاتې کېږي. <ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=M.|first2=B.|first3=C.|year=1987|title=Inheritance of wealth as human kin investment|journal=Ethology and Sociobiology|volume=8|issue=3|pages=171–182|doi=10.1016/0162-3095(87)90042-2|last2=Kish|last3=Crawford}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Davis|first1=J. N.|first2=M.|year=1997|title=Evolutionary theory and the human family|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1997-12_72_4/page/407|journal=Quarterly Review of Biology|volume=72|issue=4|pages=407–35|doi=10.1086/419953|pmid=9407672|last2=Daly|s2cid=25615336}}</ref><ref>{{cite journal|last=Anderson|first=K. G.|year=2005|title=Relatedness and investment: Children in South Africa|journal=Human Nature—An Interdisciplinary Biosocial Perspective|volume=16|issue=1|pages=1–31|doi=10.1007/s12110-005-1005-4|pmid=26189514|s2cid=23623318}}</ref> د روسیې په شمال کې د دولګان ښکارچیانو مشاهدې څرګندوله چې د دوی ترمنځ له خپلو خپلوانو سره په مکرر ډول او پریمانه کچه د خوړو راکړې ورکړې شتون درلود. په ډېر احتمال سره په غیرمتقابلو میلمستیاو کې تر ډېره له خپلو خپلوانو څخه هرکلی کېږي، په داسې حال کې چې پردي کسان په دغو میلمستیاو کې ځای نه لري. په پایله کې هغه مهال چې د کورنیو ترمنځ د خوړو متقابل شراکت رامنځته کېږي، دغه کورنۍ تر ډېره پورې یو بل ته نږدې دي او لومړني ګټه اخیستونکې ترې هم د دغو کورنیو غړي دي. <ref>{{cite journal|last1=Ziker|first1=J.|last2=Schnegg|first2=M.|year=2005|title=Food sharing at meals: Kinship, reciprocity, and clustering in the Taimyr Autonomous Okrug, northern Russia|journal=Human Nature—An Interdisciplinary Biosocial Perspective|volume=16|issue=2|pages=178–210|doi=10.1007/s12110-005-1003-6|pmid=26189622|s2cid=40299498}}</ref> په کورنیو کې تاوتریخوالي هغه مهال زور اخلي چې میرني والدین شتون لري دا په دې معنی چې «ژنټیکي نږدیوالی د شخړو د کمښت سره مل دی او یو بل ته ښکاره ارزښت ورکول په سیستماتیک ډول د دواړو لورو د بارورۍ ارزښتونو ته اړوند دي». <ref>{{cite journal|last1=Daly|last2=Wilson|first1=M.|year=1988|title=Evolutionary social-psychology and family homicide|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-10-28_242_4878/page/519|journal=Science|volume=242|issue=4878|pages=519–524|doi=10.1126/science.3175672|pmid=3175672|bibcode=1988Sci...242..519D}}</ref><ref>{{cite journal|last=Hames|first=R.|year=1979|title=Garden labor exchange among the Ye'kwana|journal=Ethology and Sociobiology|volume=8|issue=4|pages=259–84|doi=10.1016/0162-3095(87)90028-8}}</ref><ref>{{cite journal|last=Bereczkei|first=T.|year=1998|title=Kinship network, direct childcare, and fertility among Hungarians and Gypsies|url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_1998-09_19_5/page/283|journal=Evolution and Human Behavior|volume=19|issue=5|pages=283–298|doi=10.1016/S1090-5138(98)00027-0}}</ref><ref>{{cite journal|last=Grayson|first=D. K.|year=1993|title=Differential mortality and the Donner Party disaster|journal=Evolutionary Anthropology|volume=2|issue=5|pages=151–9|doi=10.1002/evan.1360020502|s2cid=84880972}}</ref><ref>{{cite book|last=Dunbar|first=R.|year=2008|chapter=Kinship in biological perspective|editor1=N. J. Allen|editor2=H. Callan|editor3=R. Dunbar|editor4=W. James|title=Early human kinship: From sex to social reproduction|pages=131–150|location=New Jersey|publisher=Blackwell Publishing}}</ref> == سرچينې == q50qd6dfcmskjuugpycus9rpm2lovfn 0 63826 368154 284792 2026-08-10T14:15:03Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368154 wikitext text/x-wiki '''د سمندري بې اکسیجنۍ پېښې''' یا '''د بې اکسیجنۍ پېښې''' هغه دورې څرګندوي چې په هغو کې د ځمکې پراخ سمندرونه د منحل شوي اکسیجن له کمښت سره مخ کېدل او په پایله کې یې اوبه زهري او یوکسینک کېدې. [یعنې هغه حالت چې هم اکسیجن نه وي او هم د سلفایډ کچه لوړه وي]. که څه هم د اکسیجن د کمښت پېښې میلیونونه کاله کېږي چې نه دي پېښې شوې، خو جیولوژیکي سوابق ښیې چې په تېرو وختونو کې څو څو ځله پېښې شوې دي. د اکسیجن د کمښت پیښې له ګڼو ډله‌يیزو انقراضاتو سره هم‌مهاله پېښې شوې دي چې له دغو انقراضونو سره یې مرسته کړې وي. په دغو ډله‌ييزو انقراضاتو کې هغه موارد شامل دي چې جیولوژستان یې د ډبرو په عمر ټاکلو کې د وخت د ښودونکو په توګه کاروي. د کریټاسیوس له منځنۍ دورې راهیسې پراخ او بېلابېل تور شیلونه یا ډبرې موجودې دي چې د اکسیجن د کمښت پېښې ښيي، خو له ډله‌يیزو انقراضاتو سره تړاو نه لري. ډېری جیولوژستان په دې باور دي چې د سمندري اکسیجن د کمښت پېښې په شدت سره د سمندر له دوران، د اقلیمي تودوخې او د ګلخانه‌يي ګازونو د خپرېدو له لوړې کچې سره تړاو لري. څېړونکو د "یوکسینیک [چې هم اکسیجن نه وي او هم د سلفایډ کچه لوړه وي] لپاره د مرکزي بهرني محرک" په توګه د تقویه شوي کاربن ډای اکسایډ خوشې کول وړاندیز کړي دي.<ref>{{cite journal|author=Timothy W. Lyons|author2=Ariel D. Anbar|author3=Silke Severmann|author4=Clint Scott|author5=Benjamin C. Gill|name-list-style=amp|title=Tracking Euxinia in the Ancient Ocean: A Multiproxy Perspective and Proterozoic Case Study|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|date=January 19, 2009|volume=37|issue=1|pages=507–53|doi=10.1146/annurev.earth.36.031207.124233|bibcode=2009AREPS..37..507L}}</ref><ref>{{cite journal|last=Wignall|first=Paul B.|author2=Richard J. Twitchett|title=Oceanic Anoxia and the End Permian Mass Extinction|url=https://archive.org/details/sim_science_1996-05-24_272_5265/page/1155|journal=Science|date=24 May 1996|volume=272|series=5265|pages=1155–1158|doi=10.1126/science.272.5265.1155|issue=5265|pmid=8662450|bibcode=1996Sci...272.1155W|s2cid=35032406}}</ref><ref>{{cite journal|last=Wignall|first=Paul B.|author2=Richard J. Twitchett|title=Oceanic Anoxia and the End Permian Mass Extinction|url=https://archive.org/details/sim_science_1996-05-24_272_5265/page/1155|journal=Science|date=24 May 1996|volume=272|series=5265|pages=1155–1158|doi=10.1126/science.272.5265.1155|issue=5265|pmid=8662450|bibcode=1996Sci...272.1155W|s2cid=35032406}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=OHKOUCHI|first1=Naohiko|last2=KURODA|first2=Junichiro|last3=TAIRA|first3=Asahiko|date=2015-07-21|title=The origin of Cretaceous black shales: a change in the surface ocean ecosystem and its triggers|journal=Proceedings of the Japan Academy. Series B, Physical and Biological Sciences|volume=91|issue=7|pages=273–291|doi=10.2183/pjab.91.273|issn=0386-2208|pmc=4631894|pmid=26194853|bibcode=2015PJAB...91..273O}}</ref><ref name="Kump 2008">{{cite journal|author=Katja M Meyer|author2=Lee R Kump|title=Oceanic euxinia in Earth history: Causes and consequences|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|date=January 9, 2008|volume=36|pages=251–288|doi=10.1146/annurev.earth.36.031207.124256|url=https://www.researchgate.net/publication/228628185|access-date=April 11, 2014|quote=The central external trigger for euxinia is proposed to be enhanced volcanism (release of volcanic {{CO2}}), although other external forcings of the climate system could be imagined (changing solar luminosity, changes in continental configuration affecting ocean circulation and the stability of ice sheets.|bibcode=2008AREPS..36..251M}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jurikova|first1=Hana|last2=Gutjahr|first2=Marcus|last3=Wallmann|first3=Klaus|last4=Flögel|first4=Sascha|last5=Liebetrau|first5=Volker|last6=Posenato|first6=Renato|last7=Angiolini|first7=Lucia|last8=Garbelli|first8=Claudio|last9=Brand|first9=Uwe|last10=Wiedenbeck|first10=Michael|last11=Eisenhauer|first11=Anton|date=November 2020|title=Permian–Triassic mass extinction pulses driven by major marine carbon cycle perturbations|url=https://www.nature.com/articles/s41561-020-00646-4|journal=Nature Geoscience|language=en|volume=13|issue=11|pages=745–750|doi=10.1038/s41561-020-00646-4|bibcode=2020NatGe..13..745J|s2cid=224783993|issn=1752-0908}}</ref> بریتانوي سمندر پوه او اتوموسفیري ساینس پوه «انډریو واټسن» ویلي دي چې که څه هم «هولوسین» دوره ډېری هغه پروسې بیانوي چې په تېر کې یې د اکسیجن د کمښت په پېښو کې برخه اخیستې ده، خو په بشپړه توګه د سمندر د اکسیجن کمښت به "زرګونه کاله وخت ونیسي تر څو وده وکړي."<ref>{{Cite journal|last=Watson|first=Andrew J.|date=2016-12-22|title=Oceans on the edge of anoxia|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28008026/|journal=Science|language=en|volume=354|issue=6319|pages=1529–1530|doi=10.1126/science.aaj2321|pmid=28008026|bibcode=2016Sci...354.1529W|hdl=10871/25100|s2cid=206653923|issn=0036-8075}}</ref> == پېښېدنه == د سمندري اکسیجن د کمښت پېښې ډېری وختونه د ډېر ګرم اقلیم په دورو کې پېښېږي او مشخصه یې د کاربن ډای اکسایډ لوړه کچه او د سطحې متوسطه تودوخه ده چې ښايي تر ۲۵ سانتي ګراد (۷۷ فارنهایټ) ډېره وي. د کوارټېنري دورې او اوسنۍ دورې توپیر یوازې ۱۳ سانتي ګراد (۵۵ فارنهایټ) درجې دی. په کاربن ډای اکسایډ کې دا ډول زیاتوالی ښايي د ډېر سوځېدونکي طبیعي ګاز (میتان) د ډېر انتشار په ځواب کې وي. د میتان لوړې اندازې معمولاً د ځمکې په قشر کې په ثابتو قاره‌يي سطحو کې د میتان هایډرېټ مرکباتو او د میتان او اوبو له جامدو رسوبي مرکباتو څخه په جوړو زېرمو کې چې یخ ته ډېرې ورته دي، موجودې وي. دا چې د میتان هایډرېټونه بې ثباته دي، تر ټيټې تودوخې او لوړو فشارونو پرته ساینس پوهانو د ټکټونیکي پېښو له امله ځینې کوچنۍ پېښې لیدلې دي. څېړنو ښودلې ده چې په لویه کچه د طبیعي ګازونو وتنه ښايي یو لوی اقلیمي محرک وي، میتان په خپله یو ګلخانه‌يي ګاز دی چې د کاربن ډای اکسایډ په پرتله څو ځله ډېر قوي دی. د اکسیجن کمښت د هیرنټین (وروستي اورډووېشین) د یخ د دوران په جریان کې هم پراخ و.<ref name="HistOfOil2">{{cite web |title=What would 3 degrees mean? |url=http://www.carbonequity.info/docs/3degrees.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719110007/http://www.carbonequity.info/docs/3degrees.html |archive-date=19 July 2008 |access-date=2008-07-08 |quote=[At plus] '''Six degrees''' [i.e rise of 6 degrees Celsius] * At the end of the [[Permian]] period, 251 million years ago, up to 95% of species became extinct as a result of a '''super-greenhouse event''', resulting in a temperature rise of six degrees, perhaps because of an even bigger [[methane]] belch that happened 200 million years later in the [[Eocene]] and also: *Five degrees of warming occurred during the [[Paleocene-Eocene Thermal Maximum]], 55 million years ago: during that event, breadfruit trees grew on the coast of Greenland, while the Arctic Ocean saw water temperatures of 20C within 200km of the North Pole itself. There was no ice at either pole; forests were probably growing in central Antarctica. * The Eocene greenhouse event was probably caused by [[methane hydrate]]s (an ice-like combination of methane and water) bursting into the atmosphere from the seabed in an immense “ocean burp”, sparking a surge in global temperatures. Today vast amounts of these same methane hydrates still sit on subsea continental shelves. * The early Eocene greenhouse took at least 10,000 years to come about. Today we could accomplish the same feat in less than a century. (emphasis, links added)}}</ref><ref name="HistOfOil3">{{cite web |title=What would 3 degrees mean? |url=http://www.carbonequity.info/docs/3degrees.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719110007/http://www.carbonequity.info/docs/3degrees.html |archive-date=19 July 2008 |access-date=2008-07-08 |quote=[At plus] '''Six degrees''' [i.e rise of 6 degrees Celsius] * At the end of the [[Permian]] period, 251 million years ago, up to 95% of species became extinct as a result of a '''super-greenhouse event''', resulting in a temperature rise of six degrees, perhaps because of an even bigger [[methane]] belch that happened 200 million years later in the [[Eocene]] and also: *Five degrees of warming occurred during the [[Paleocene-Eocene Thermal Maximum]], 55 million years ago: during that event, breadfruit trees grew on the coast of Greenland, while the Arctic Ocean saw water temperatures of 20C within 200km of the North Pole itself. There was no ice at either pole; forests were probably growing in central Antarctica. * The Eocene greenhouse event was probably caused by [[methane hydrate]]s (an ice-like combination of methane and water) bursting into the atmosphere from the seabed in an immense “ocean burp”, sparking a surge in global temperatures. Today vast amounts of these same methane hydrates still sit on subsea continental shelves. * The early Eocene greenhouse took at least 10,000 years to come about. Today we could accomplish the same feat in less than a century. (emphasis, links added)}}</ref><ref name="Six steps">{{Cite web |author=Mark Lynas |date=May 1, 2007 |title=Six Steps to Hell: The Facts on Global Warming |url=http://www.stwr.org/climate-change-environment/six-steps-to-hell-the-facts-on-global-warming.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502015240/http://www.stwr.org/climate-change-environment/six-steps-to-hell-the-facts-on-global-warming.html |archive-date=May 2, 2009 |access-date=2008-07-08 |quote=With extreme weather continuing to bite – hurricanes may increase in power by half a category above today’s top-level Category Five – world food supplies will be critically endangered. :And: The Eocene greenhouse event fascinates scientists not just because of its effects, which also saw a major mass-extinction in the seas, but also because of its likely cause: [[methane hydrate]]s. This unlikely substance, a sort of ice-like combination of methane and water that is only stable at low temperatures and high pressure, may have burst into the atmosphere from the seabed in an immense '''“ocean burp”''', sparking a surge in global temperatures (methane is even more powerful as a greenhouse gas than carbon dioxide). Today vast amounts of these same methane hydrates still sit on sub-sea continental shelves. As the oceans warm, they could be released once more in a terrifying echo of that methane belch of 55 million years ago.}}</ref> د سمندري اکسیجن د کمښت پېښې تر ډېره مخکې له مخکې له ګرمو کریټاسیوس او جوراسیک دورو راهیسې پېژندل شوې دي او دا هغه مهال دی چې ډېرې بېلګې مستندې شوې دي، خو پخوانۍ بېلګې ښيي چې دا پېښې په وروستیو تریاسیک، پرمیان، دیونین (کیلواسیر پېښه)، اورډوویشین او کامبرین دورو کې رامنځته شوې دي.<ref name="Gronstal 2008">{{cite web |last=Gronstal |first=A. L. |date=2008-04-24 |title=Gasping for Breath in the Jurassic Era |url=http://www.space.com/scienceastronomy/080424-am-jurassic-warming.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080429011559/http://www.space.com/scienceastronomy/080424-am-jurassic-warming.html |archive-date=29 April 2008 |access-date=2008-04-24 |work=www.space.com |publisher=[[Imaginova]]}}</ref><ref name="Cohen 2008">{{cite journal|last=Pearce|first=C. R.|author2=Cohen, A. S.|author3=Coe, A. L.|author4=Burton, K. W.|title=Molybdenum isotope evidence for global ocean anoxia coupled with perturbations to the carbon cycle during the Early Jurassic|url=https://archive.org/details/sim_geology_2008-03_36_3/page/231|journal=Geology|volume=36|issue=3|pages=231–234|date=March 2008|doi=10.1130/G24446A.1|bibcode=2008Geo....36..231P}}</ref> د پالیوسین – ایوسین د تودوخې تر ټولو لوړه درجه چې د تودوخې د نړیوال زیاتوالي او په ځینو شیلف سمندرونو کې د عضوي بډایه طبقو په ذخیره کولو سره مشخصه شوې ده، د سمندري اکسیجن د کمښت له پېښو سره ډېر ورته‌والی لري. د سمندري اکسیجن د کمښت پېښو تر پوره بیارغېدنې وړاندې د څه کم یو میلیون کلونو لپاره دوام درلود. == پایلې == د سمندري اکسیجن د کمښت پېښو ډېرې مهمې پایلې لرلې دي. داسې انګېرل کېږي چې دغه پېښې په پیالوزویک او میزوزویک کې د سمندري ژوندیو موجوداتو په ډله‌ییز انقراض کې ښکېلې وې. د تورسیان او سینومانین-تورونین د اکسیجن د کمښت پېښې د اکثرو سمندري ژوندیو موجوداتو د تورسیانو او سینومانین - تورونین د انقراض له پېښو سره تړاو لري. د احتمالي اتوموسفیر پر اغېزو سربېره ډېری سمندري ژوندي موجودات چې ډېر ژور اوسېږي، له هغه سمندر سره جوړجاړی نه شي کولی چېرې چې اکسیجن یوازې د سطحې طبقو ته نفوذ کوي.<ref name="10.1146.2Fannurev.earth.36.031207.124256">{{Cite journal|first1=K. M.|first2=L. R.|title=Oceanic Euxinia in Earth History: Causes and Consequences|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=36|pages=251–288|year=2008|last1=Meyer|doi=10.1146/annurev.earth.36.031207.124256|last2=Kump|bibcode=2008AREPS..36..251M}}</ref> له اقتصادي پلوه د سمندري اکسیجن د کمښت د پېښو یوه مهمه پایله دا ده چې دغه حالت په ډېرو میزوزویک سمندرونو کې د نړۍ د پټرولیم او طبیعي ګاز د لا ډېرو زېرمو په تولید کې مرسته کړې ده. د سمندري اکسیجن د کمښت د یوې پېښې په جریان کې د عضوي موادو را ټولېدنه او ساتنه تر نورمالې کچې ډېره وه چې په ټوله نړۍ کې یې د نفتي سرچینو د ډبرو تولید ته زمینه برابره کړه. د تېلو د سرچینې شاوخوا ۷۰ سلنه ډبرې د عمر له پلوه میزوزیک دي او نورې ۱۵ سلنه د ګرم پالیوجین اړوند دي: په سړو دورو کې ډېر کم داسې وو چې له ځايي مقیاس پرته په نورو شیانو کې د منشاء ډبرو د تولید لپاره شرایط مناسب وي. === اتومسفیري اغېزې === هغه ماډل چې په ۲۰۰۵ کال کې «لي کومپ»، «الکساندر پاولوف» او «مایکل ارټر» تشرېح کړ، وړاندیز کوي چې د سمندري اکسیجن د کمښت پېښې ښايي د هغو لاندې او ژورو اوبو د لوړېدو له امله مشخصې شوې وي چې ډېر زهري هایدروجن سلفایډ ګاز ولري چې بیا وروسته اتوموسفیر ته خوشی کېږي. دا پدیده ښايي نباتات او حیوانات مسموم کړي او د ډله‌ییز انقراض لامل شي. پر دې سربېره دا وړاندیز هم شوی چې هایدروجن سلفایډ په پورتني اتوموسفیر کې ډېرېږي او د اوزون پر لایه برید کوي چې هلته معمولاً د لمر د وژونکو ماورای بنفش وړانګو مخه نیول کېږي. د اوزون د تخریب له امله به د ماورای بنفش وړانګو زیاتوالی د نباتاتو او حیواناتو له منځه تلل ډېر کړي. فوسیلي سپورونه چې د ځمکې له پوړونو څخه د پرمیان – تریاسیک د انقراض پېښې ثبتوي، له ماورای بنفش وړانګو سره مطابقت لرونکې نیمګړتیاوې ښيي. دا شواهد ښيي چې د شنه سلفر د باکتریا د فوسیلي ژوندیو موجوداتو له شاخص سره یوځای دا پروسه ښايي د ډله‌ییز انقراض او د نورو انقراضاتو په پېښو کې رول ولري. داسې ښکاري چې د دغو ډله‌ییزو انقراضاتو محرک د سمندر ګرمېدل دي چې لامل یې په هر میلیون کې شاوخوا ۱۰۰۰ برخو ته د کاربن ډای اکسایډ د کچې لوړېدل دي.<ref>{{cite journal|last=Ward|first=Peter D|author-link=Peter Ward (paleontologist)|title=Impact from the Deep|journal=[[Scientific American]]|volume=2006|issue=October|pages=64–71|url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&colID=1&articleID=00037A5D-A938-150E-A93883414B7F0000|access-date=2006-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014174838/http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&colID=1&articleID=00037A5D-A938-150E-A93883414B7F0000|archive-date=2007-10-14|url-status=dead}}</ref> === د سمندر کیمیاوي اغېزې === اټکل کېږي چې د اکسیجن د کچو کمېدل به د سمندري اوبو د ریډوکس حساسو فلزاتو د غلظت د ډېرېدو لامل شي. د کم اکسیجن تر شرایطو لاندې د سمندر د تل په رسوباتو کې د اوسپنې – منګنیز اکسي هایدروکسایډونو د کمولو انحلال به دا فلزات او اړوند کم‌پيدا فلزات ازاد کړي. په دغه ډول رسوباتو کې د سلفېټ کمښت ښايي د باریم په څېر نور فلزات ازاد کړي. کله چې هغه ژورې اوبه قاره‌يي طبقو ته ننوځي چې د درنو فلزاتو بډایه اکسیجن نه لري او هلته د اکسیجن د کچو له زیاتوالي سره مخ شي، په دې حالت کې ښايي ځینې فلزات رسوب وکړي او ځايي بایوټا زهري شي. د سیلورین د منځني پریډولي پېښې په وروستیو کې د اوسپنې، مس، ارسینیک، المونیم، سرپ، باریم، مولیبډینیم او منګنیز په کچو کې د کمو اوبو د رسوب او مایکروپلانکټون زیاتوالی لیدل کېږي. دا د کیتینوزونونو او نورو مایکروپلانکټون د ډولونو د خرابوالي په کچه کې له پام وړ زیاتوالي سره تړاو لري چې ښايي لامل یې فلزي زهري‌والي وي.<ref>{{cite conference|first1=P.|last1=Emsbo|first2=P.|last2=McLaughlin|first3=A.|last3=Munnecke|first4=G. N.|last4=Breit|first5=A. E.|last5=Koenig|first6=L.|last6=Jeppsson|first7=P. L.|last7=Verplanck|title=The Ireviken Event: A Silurian OAE|book-title=2010 GSA Denver Annual Meeting|date=November 2010|url=https://gsa.confex.com/gsa/2010AM/finalprogram/abstract_182093.htm|id=238-8|access-date=2015-09-19}}</ref><ref name="Vandenbroucke2015">{{cite journal|last1=Vandenbroucke|first1=T. R. A.|last2=Emsbo|first2=P.|last3=Munnecke|first3=A.|last4=Nuns|first4=N.|last5=Duponchel|first5=L.|last6=Lepot|first6=K.|last7=Quijada|first7=M.|last8=Paris|first8=F.|last9=Servais|first9=T.|last10=Kiessling|first10=W.|title=Metal-induced malformations in early Palaeozoic plankton are harbingers of mass extinction|journal=Nature Communications|volume=6|date=2015-08-25|pages=7966|doi=10.1038/ncomms8966|pmid=26305681|pmc=4560756|bibcode=2015NatCo...6.7966V}}</ref> == سرچينې == 1y7xwy2twzm55lgkdi4mpq6njhccs5e 0 63923 368141 301204 2026-08-10T13:57:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368141 wikitext text/x-wiki '''جیوکرونولوژي''' د ډبرو د ذاتي نښو په مرسته د ډبرو، فوسیلونو او رسوباتو د عمر ټاکلو علم دی. مطلقه جیوکرونولوژي د راډیواکټیو ایزوټوپونو له لارې ترسره کولی شو، په داسې حال کې چې نسبي جیوکرونولوژي د ثابت ایزوټوپ نسبتونو او لرغوني مقناطیس ته د ورته وسایلو په مرسته ترسره کېږي. د څو جیوکرونولوژيکو شاخصونو په یوځای کېدو سره د پیدا شوي یا ترلاسه شوي عمر دقت لا ښه کولی شو. جیوکرونولوژي د استفادې له نظره له بیولوژيکي پوړ پېژندنې سره توپير لري. بیولوژيکي پوړ پېژندنه د ژوندیو موجوداتو د فوسیلي مجموعو د تشرېح، کتلاک کولو یا فهرست کولو او پرتلنې له لارې د ځمک‌پوهنې یوې مشخصې دورې ته د رسوبي ډبرو د ځانګړي کولو علم دی. بیولوژيکي پوړ پېژندنه د یوې ډبرې مطلق عمر په مستقیم ډول نه ټاکي، بلکې په یوه داسې زماني محدوده کې یې ږدي چې هلته په هم‌مهاله ډول فوسیلي مجموعه موجوده وي. له دې سره سره، دغه دواړې څانګې له یو بل سره څنګ په څنګ کار کوي، حتا د پوړونو (ډبرینو لایو) د نومونې او په یوه لایه کې د نورو فرعي لایو د ډلبندۍ لپاره یې د کارېدونکې زماني محدودې سیستم هم سره مشترک دی. جیوکرونولوژي په کرونولوژيکه پوړ پېژندنه کې د اصلي برخې په توګه کارېږي چې هڅه کوي ټولو فوسیلي مجموعو ته مطلق سني تاریخونه را وباسي او د ځمکې او نورو اسماني اجرامو جیولوژيکي تاریخ مشخص کړي. == د تاریخ‌ټاکنې مېتودونه == === راډیومټریکه تاریخ‌ټاکنه === د یوه داسې راډیواکټیو ایزوټوپ د راډیواکټیو زوال د کچې په اندازه کولو سره چې نیم عمر یې مشخص وي، ځمک‌پوهان کولای شي د اصلي مادې مطلق عمر وټاکي. د دې موخې لپاره یو شمېر راډیواکټیو ایزوټوپونه کارول کېږي او د زوال کچې ته په کتو سره د ځمک‌پوهنې د بېلابېلو دورو د ټاکنې لپاره کارېږي. هغه ایزوټوپونه چې په ټکني ډول تجزیه کېږي، د اوږدو زماني دورو لپاره ګټور دي، خو په مطلقو کلونو کې یې دقت کم دی. له راډیوکاربن مېتود پرته ډېری دغه تخنیکونه د یوه ایزوټوپ د راډیوجنیکې ډېرېدنې د اندازه کولو پر بنسټ ولاړ دي چې د دغې ډېرېدنې لامل د راډیواکټیو د اصلي ایزوټوپ زوال دی. د لا ښو پایلو د ترلاسه کولو لپاره دوه یا ډېر راډیومټريک مېتودونه په همغږي ډول کارولی شو. ډېری راډیومټریک مېتودونه یوازې د جیولوژيکي وخت لپاره مناسب دي، خو ځینې نور مېتودونه لکه «راډیوکاربن» او «ارګون ارګون» بیا د انسان د لومړني ژوند او ثبت شوي تاریخ تر مهال پورې پراخولی شو.<ref>Dickin, A. P. 1995. ''Radiogenic Isotope Geology''. Cambridge, Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-59891-5}}</ref><ref>Faure, G. 1986. ''Principles of isotope geology''. Cambridge, Cambridge University Press. {{ISBN|0-471-86412-9}}</ref><ref>Faure, G., and Mensing, D. 2005. "Isotopes - Principles and applications". 3rd Edition. J. Wiley & Sons. {{ISBN|0-471-38437-2}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dalrymple|first1=G. B.|last2=Grove|first2=M.|last3=Lovera|first3=O. M.|last4=Harrison|first4=T. M.|last5=Hulen|first5=J. B.|last6=Lanphere|first6=M. A.|year=1999|title=Age and thermal history of the Geysers plutonic complex (felsite unit), Geysers geothermal field, California: a ⁴⁰Ar/³⁹Ar and U–Pb study|url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1999-11-30_173_3/page/285|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=173|issue=3|pages=285–298|doi=10.1016/S0012-821X(99)00223-X|bibcode=1999E&PSL.173..285D}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ludwig|first1=K. R.|last2=Renne|first2=P. R.|year=2000|title=Geochronology on the Paleoanthropological Time Scale|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/72000094/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|archive-url=https://archive.today/2013.01.05-085933/http://www3.interscience.wiley.com/journal/72000094/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|url-status=dead|archive-date=2013-01-05|journal=Evolutionary Anthropology|volume=9|issue=2|pages=101–110|doi=10.1002/(sici)1520-6505(2000)9:2<101::aid-evan4>3.0.co;2-w|s2cid=83948790|access-date=2022-08-28|archivedate=2013-01-05|archiveurl=https://archive.ph/20130105085933/http://www3.interscience.wiley.com/journal/72000094/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0}}</ref><ref>Renne, P. R., Sharp, W. D., Deino. A. L., Orsi, G., and Civetta, L. 1997. ⁴⁰Ar/³⁹Ar dating into the historical realm: Calibration against Pliny the Younger. ''Science'', '''277''', 1279-1280 {{cite web |title=Archived copy |url=http://www.pereplet.ru/gorm/dating/vesuvius.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030142813/http://www.pereplet.ru/gorm/dating/vesuvius.pdf |archive-date=2008-10-30 |access-date=2008-10-25}}</ref> ځینې معمول تخنیکونه یې دا دي: * راډیوکاربن تاریخ‌ټاکنه. دغه تخنیک په عضوي موادو کې د کاربن-۱۴ تجزیه یا زوال اندازه کوي او د شاوخوا ۶۰۰۰۰ کلونو د ځوانو بېلګو لپاره په ښه ډول کارېدای شي.<ref>{{cite journal|last=Plastino|first=W.|author2=Kaihola, L.|author3=Bartolomei, P.|author4=Bella, F.|year=2001|title=Cosmic Background Reduction In The Radiocarbon Measurement By Scintillation Spectrometry At The Underground Laboratory Of Gran Sasso|journal=Radiocarbon|volume=43|issue=2A|pages=157–161|doi=10.1017/S0033822200037954|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hajdas|first1=Irka|last2=Ascough|first2=Philippa|last3=Garnett|first3=Mark H.|last4=Fallon|first4=Stewart J.|last5=Pearson|first5=Charlotte L.|last6=Quarta|first6=Gianluca|last7=Spalding|first7=Kirsty L.|last8=Yamaguchi|first8=Haruka|last9=Yoneda|first9=Minoru|date=2021-09-09|title=Radiocarbon dating|url=https://www.nature.com/articles/s43586-021-00058-7|journal=Nature Reviews Methods Primers|language=en|volume=1|issue=1|pages=1–26|doi=10.1038/s43586-021-00058-7|issn=2662-8449}}</ref> * د یورانیمو-سرپو تاریخ‌ټاکنه. دغه تخنیک په یوه کاني ماده یا ډبره کې د موجود یورانیم مقدار د سرپو د دوو ایزوټوپونو (سرپ-۲۰۶ او سرپ-۲۰۷) په نسبت اندازه کوي. دغه مېتود چې تر ډېره په اتشفشاني ډبرو کې د کم‌پیدا کاني توکي «زیرکان» لپاره کارول کېږي، د دوو هغو مېتودونو له ډلې دی چې د جیولوژيکې تاریخ‌ټاکنې لپاره (د ارګون-ارګون تر څنګ) تر ټولو ډېر کارول کېږي. مونازیټ جیوکرونولوژي د یو-پي‌بي تاریخ‌ټاکنې یوه بله بېلګه ده چې په ځمکه کې د حرارتي بدلونونو په پایله کې د رامنځته شویو ډبرو د تاریخ‌ټاکنې لپاره کارول کېږي. د یورانیم-سرپو تاریخ‌ټاکنه د هغو بېلګو لپاره کارول کېږي چې لرغونوالی یې شاوخوا ۱ میلیون کلونو ته رسېږي. * د یورانیم-توریم تاریخ‌ټاکنه. دغه تخنیک د مرجانونو، کاربونېټونو او فوسیلي هډوکو د تاریخ‌ټاکنې لپاره کارول کېږي. محدوده یې له څو کلونو څخه تر شاوخوا ۷۰۰۰۰۰ کلونو پورې ده. * پتاشیم-ارګون تاریخ‌ټاکنه او ارګون-ارګون تاریخ‌‌ټاکنه. د دغو تخنیکونو په مرسته د مېټامورفیک او اتشفشاني ډبرو تاریخونه ټاکل کېږي. د دې تر څنګ د لرغونې انسان‌پېژندنې په ساحو کې دننه د اتشفشاني لایو د تاریخ‌ټاکنې لپاره هم کارول کېږي. د ارګون-ارګون مېتود ځوانه محدوده څو زره کاله ده. * د الکټرون سپېن د تشدید تاریخ‌ټاکنه.<ref>{{Cite journal|last1=Schaefer|first1=Joerg M.|last2=Codilean|first2=Alexandru T.|last3=Willenbring|first3=Jane K.|last4=Lu|first4=Zheng-Tian|last5=Keisling|first5=Benjamin|last6=Fülöp|first6=Réka-H.|last7=Val|first7=Pedro|date=2022-03-10|title=Cosmogenic nuclide techniques|url=https://www.nature.com/articles/s43586-022-00096-9|journal=Nature Reviews Methods Primers|language=en|volume=2|issue=1|pages=1–22|doi=10.1038/s43586-022-00096-9|s2cid=247396585|issn=2662-8449}}</ref> == سرچينې == oqkt1131narmxwbtix2ozso3muz37m7 0 63941 368204 364044 2026-08-10T16:02:21Z InternetArchiveBot 24283 Add 9 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368204 wikitext text/x-wiki '''د اقلیم ناڅاپي بدلون''' هغه مهال پېښېږي چې اقلیمي سیستم په داسې کچه انتقال ته اړ ایستل شي چې د اقلیمي سیستم د انرژۍ تعادل یې ټاکي او دا کچه د بېروني ځواک د بدلون تر کچې چټکه ده، که څه هم ښايي د اسماني ډبرې د ټکر په څېر ناڅاپي پېښې په کې شاملې وي. په دې توګه ویلی شو چې که په یوه اقلیم کې تر هغه زیات بدلون راشي چې وړتیا لري، دا ناڅاپي اقلیمي بدلون دی. د دغه ډول بدلون په تېرو پېښو کې د کاربنیفر باراني ځنلګونو ویجاړي، یانګ ډرایاس، ډانسګارډ اوشګر، هاینرېش او د پالیوسن-ایوسن د حد اکثر حرارت پېښې شاملې دي. دا اصطلاح د اقلیمي بدلونونو په محتوا کې د هغو ناڅاپي اقلیمي بدلونونو د تشرېح لپاره هم کارول کېږي چې د یوه انسان د ژوند په محدوده کې د لیدل کېدو وړ دي. <ref>{{cite book|url=http://clio.columbia.edu/catalog/10283642?counter=2|title=Abrupt climate change: mechanisms, patterns, and impacts|author1=Harunur Rashid|author2=Leonid Polyak|author3=Ellen Mosley-Thompson|year=2011|publisher=[[American Geophysical Union]]|isbn=9780875904849}}</ref><ref name="def2">{{cite book|isbn=978-0-309-07434-6|author=Committee on Abrupt Climate Change, National Research Council.|year=2002|publisher=National Academy Press|location=Washington, D.C.|title=Abrupt climate change : inevitable surprises|chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?isbn=0309074347&page=14#pagetop|chapter=Definition of Abrupt Climate Change|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=10136#toc|doi=10.17226/10136}}</ref><ref name="SahneyBentonFalconLang 2010RainforestCollapse">{{cite journal|author=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author3=Falcon-Lang, H.J.|year=2010|title=Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica|url=https://archive.org/details/sim_geology_2010-12_38_12/page/1079|journal=Geology|volume=38|pages=1079–1082|doi=10.1130/G31182.1|issue=12|bibcode=2010Geo....38.1079S}}</ref><ref name="Broecker">{{Cite journal|author-link=Wallace Smith Broecker|last1=Broecker|first1=W. S.|title=Geology. Was the Younger Dryas triggered by a flood?|volume=312|journal=[[Science (journal)|Science]]|issue=5777|pages=1146–1148|date=May 2006|issn=0036-8075|pmid=16728622|doi=10.1126/science.1123253|s2cid=39544213}}</ref><ref>{{cite book|isbn=0-309-07434-7|author=National Research Council|year=2002|page=[https://archive.org/details/abruptclimatecha00boar/page/n122 108]|publisher=National Academy Press|location=Washington, D.C.|title=Abrupt climate change : inevitable surprises|url=https://archive.org/details/abruptclimatecha00boar|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite journal|first1=J. A.|first2=R. A.|first3=M.|first4=M.|first5=J.|first6=P.|last1=Rial|first7=H.|first8=N.|first9=R.|last10=Reynolds|first10=J. F.|last11=Salas|first11=J. D.|title=Nonlinearities, Feedbacks and Critical Thresholds within the Earth's Climate System|url=http://www.biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/jfr_nonlinear.pdf|journal=Climatic Change|volume=65|pages=11–00|year=2004|doi=10.1023/B:CLIM.0000037493.89489.3f|last2=Pielke Sr.|last3=Beniston|last4=Claussen|last5=Canadell|last6=Cox|last7=Held|last8=De Noblet-Ducoudré|last9=Prinn|s2cid=14173232|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309170355/http://biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/jfr_nonlinear.pdf|archive-date=9 March 2013|hdl=11858/00-001M-0000-0013-A8E8-0|hdl-access=free|access-date=29 August 2022|archivedate=9 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130309170355/http://biology.duke.edu/upe302/pdf%20files/jfr_nonlinear.pdf}}</ref> د ناڅاپي اقلیمي پېښو زماني محدوده ښايي ډېره بېلابېله وي. د یانګر ډرایاس په پای کې د ګرینلنډ په اقلیم کې ثبت شوي بدلونونه – لکه څرنګه چې د کنلګیزو هستو په مرسته اندازه شوي دي – څرګندوي چې په یوه څو کلنه زماني محدوده کې ناڅاپي تودوخه تر ۱۰ سانتي ګراد (۱۸ فارنهایټ) درجو ډېره شوې ده. نور ناڅاپي بدلونونه په ګرینلنډ کې ۱۱۲۷۰ کاله وړاندې تر ۴ سانتي ګراد (۷.۲ فارنهایټ) درجو ډېره تودوخه او همدا راز په انترکتیکا کې ۲۲۰۰۰ کاله وړاندې تر ۶ سانتي ګراد (۱۱ فارنهایټ) درجو ډېره تودوخه ده. د دې په مقابل کې د پالیوسن-ایوسن حد اکثر حرارت ښايي د څو لسیزو او څو زره کلونو تر منځ پیل شوی وي. د ځمکې د سیستم ماډلونه اټکل کوي چې د ګلخانه‌يي ګازونو تر انتشار لاندې ښايي د ۲۰۴۷ کال په لومړیو کې د ځمکې د سطحې تودوخه په تېرو ۱۵۰ کلونو کې د بدلون منلو له محدودې څخه بهر شي او پر څه باندې ۳ میلیارده انسانانو او ډېریو هغو ځایونو به اغېز وکړي چې د نوعو بېلابېلوالی لري.<ref>{{cite journal|last1=Grachev|first1=A.M.|last2=Severinghaus|first2=J.P.|title=A revised +10±4&nbsp;°C magnitude of the abrupt change in Greenland temperature at the Younger Dryas termination using published GISP2 gas isotope data and air thermal diffusion constants|journal=Quaternary Science Reviews|volume=24|issue=5–6|pages=513–9|year=2005|doi=10.1016/j.quascirev.2004.10.016|bibcode=2005QSRv...24..513G}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kobashi|first1=T.|last2=Severinghaus|first2=J.P.|last3=Barnola|first3=J.|title=4 ± 1.5&nbsp;°C abrupt warming 11,270 yr ago identified from trapped air in Greenland ice|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=268|issue=3–4|pages=397–407|date=30 April 2008|doi=10.1016/j.epsl.2008.01.032|bibcode=2008E&PSL.268..397K}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Taylor|first1=K.C.|title=Abrupt climate change around 22 ka on the Siple Coast of Antarctica|journal=Quaternary Science Reviews|volume=23|issue=1–2|pages=7–15|date=January 2004|doi=10.1016/j.quascirev.2003.09.004|last2=White|first2=J|last3=Severinghaus|first3=J|last4=Brook|first4=E|last5=Mayewski|first5=P|last6=Alley|first6=R|last7=Steig|first7=E|last8=Spencer|first8=M|last9=Meyerson|first9=E|last10=Meese|first10=D|last11=Lamorey|first11=G|last12=Grachev|first12=A|last13=Gow|first13=A|last14=Barnett|first14=B|bibcode=2004QSRv...23....7T}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mora|first1=C|title=The projected timing of climate departure from recent variability|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-10_502_7470/page/n82|journal=Nature|volume=502|issue=7470|pages=183–187|year=2013|doi=10.1038/nature12540|bibcode=2013Natur.502..183M|pmid=24108050|s2cid=4471413}}</ref> == عمومي کتنه == د اقلیمي سیستم د انحراف په احتمالي عناصرو کې د اقلیمي بدلون سیمه‌ييزې اغېزې شاملېږي چې ځینو یې ناڅاپي پیل لرلی دی او له همدې امله ښايي د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو په توګه په پام کې ونیول شي. ساینس‌پوهانو ویلي چې زموږ اوسنۍ پوهه ښيي چې په روانه پېړۍ کې د اوج بېلابېل عناصر تر انساني اقلیمي بدلونونو لاندې خپل بحراني ټکي ته رسېدای شي.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Lenton|first1=T. M.|last2=Held|first2=H.|last3=Kriegler|first3=E.|last4=Hall|first4=J. W.|last5=Lucht|first5=W.|last6=Rahmstorf|first6=S.|last7=Schellnhuber|first7=H. J.|year=2008|title=Inaugural Article: Tipping elements in the Earth's climate system|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=105|issue=6|pages=1786–1793|bibcode=2008PNAS..105.1786L|doi=10.1073/pnas.0705414105|pmid=18258748|pmc=2538841|doi-access=free}}</ref> فکر کېږي چې سپوږمکیزې اړیکې او سمندري او اتومسفیري پروسې په بېلابېلو زماني محدودو کې دواړې نیمکرې د اقلیمي بدلونونو په جریان کې سره نښلوي.<ref>{{cite journal|title=Global atmospheric teleconnections during Dansgaard–Oeschger events|journal=Nature Geoscience|volume=10|pages=36–40|author=Markle|display-authors=et al|publisher=Nature|year=2016|doi=10.1038/ngeo2848}}</ref> د اقلیمي بدلونونو په اړه حکومت‌منځي پلاوی وايي چې د ځمکې د کرې ګرموالی ښايي ځینې ناڅاپي او بیا نه راګرځېدونکې اغېزې وکړي.<ref>{{Cite book|chapter=Summary for Policymakers|title=Climate Change 2007: Synthesis Report|chapter-url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/syr/ar4_syr_spm.pdf|date=17 November 2007|publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]]}}</ref> په ۲۰۱۳ کال کې د متحدو ایالتونو د څېړنیزې شورا یوه راپور غوښتنه وکړه چې باید د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو اغېزو ته پام واړول شي او ویې ویل چې د فزیکي اقلیم په سیستم کې دوامدار او تدریجي بدلون ښايي په نورو ځایونو لکه انساني زېربناوو او ایکوسیستمونو کې ناڅاپي اغېزې رامنځته کړي. دغه راپور د خبراوي د یوه داسې لومړني سیستم پر جوړولو ټينګار وکړ چې د پېښېدونکو ناڅاپي بدلونونو او اغېزو وړاندوېینه وکړي.<ref>{{cite web |last=Board on Atmospheric Sciences and Climate |date=2013 |title=Abrupt Impacts of Climate Change: Anticipating Surprises |url=http://dels.nas.edu/Report/Report/18373 |access-date=2022-08-29 |تاريخ الأرشيف=2017-10-13 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171013020148/http://dels.nas.edu/Report/Report/18373 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2017-10-13 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171013020148/http://dels.nas.edu/Report/Report/18373 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171013020148/http://dels.nas.edu/Report/Report/18373 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013020148/http://dels.nas.edu/Report/Report/18373 }}</ref> د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو د اغېزو یوه ځانګړنه دا ده چې تر معمول سرعت څو برابره چټکې رامنځته کېږي. له همدې امله د ځنګلي ایکوسیستمونو په څېر نور بې‌حرکته او محدود ایکوسیستمونه د دغه ډول ناڅاپي بدلونونو په مقابل کې ډېر زیان‌منونکي دي.<ref>{{Cite journal|last=Bengston|first=David N.|last2=Crabtree|first2=Jason|last3=Hujala|first3=Teppo|date=2020-12-01|title=Abrupt climate change: Exploring the implications of a wild card|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0016328720301312|journal=Futures|language=en|volume=124|pages=102641|doi=10.1016/j.futures.2020.102641|issn=0016-3287}}</ref> د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو په اړه علمي پوهه په ټولیز ډول کم‌رنګه ده. د اقلیم د ځینو اړوندو فیډبکونو لپاره ښايي د ناڅاپي بدلون احتمال کم وي. هغه عوامل چې ښايي د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو احتمال ډېر کړي، د ځمکې د کرې ډېر ګرموالی، د ځمکې چټک ګرموالی او د ځمکې داسې ګرموالی دی چې په اوږدو زماني دورو کې دوام مومي.<ref>{{Cite report|author=US National Research Council|year=2010|title=Advancing the Science of Climate Change: Report in Brief|url=http://nas-sites.org/americasclimatechoices/sample-page/panel-reports/87-2/|publisher=National Academies Press|location=Washington, DC|page=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306105338/http://nas-sites.org/americasclimatechoices/sample-page/panel-reports/87-2/|archive-date=6 March 2012}}</ref><ref name="ccsp abrupt climate change">{{Cite book|author=Clark, P.U.|date=December 2008|chapter=Executive Summary|title=Abrupt Climate Change. A Report by the U.S. Climate Change Science Program and the Subcommittee on Global Change Research|chapter-url=http://www.globalchange.gov/browse/reports/sap-34-abrupt-climate-change|publisher=U.S. Geological Survey|location=Reston, Virginia|display-authors=etal|pages=1–7}}</ref><ref name="tar large scale impacts">{{Cite book|author=IPCC|chapter=Summary for Policymakers|chapter-url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg2/005.htm|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg2/009.htm|title=Sec. 2.6. The Potential for Large-Scale and Possibly Irreversible Impacts Poses Risks that have yet to be Reliably Quantified|تاريخ الوصول=2022-08-29|تاريخ الأرشيف=2015-09-24|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150924041011/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg2/009.htm|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-08-29|خونديځ نېټه=2015-09-24|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150924041011/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg2/009.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150924041011/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg2/009.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041011/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg2/009.htm}}</ref> == اغېزې == د اقلیم ناڅاپي بدلونونه د پراخو او شدیدو اغېزو لامل شوي دي: * په تېر مهال کې ډله‌ييز انقراضونه په ځانګړي ډول د پرمین-ټریاس د انقراض یا ډله‌ييز مرګ پېښه (چې په شفاهي ژبه کې تر ډېره لویه مړینه بلل کېږي) او د کاربونیفر د باراني ځنلګونو ویجاړي د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو یوه ناوړه پایله بلل شوې ده.<ref name="SahneyBentonFalconLang 2010RainforestCollapse2">{{cite journal|author=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author3=Falcon-Lang, H.J.|year=2010|title=Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica|url=https://archive.org/details/sim_geology_2010-12_38_12/page/1079|journal=Geology|volume=38|pages=1079–1082|doi=10.1130/G31182.1|issue=12|bibcode=2010Geo....38.1079S}}</ref><ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction">{{cite journal|author1=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|year=2008|title=Recovery from the most profound mass extinction of all time|journal=Proceedings of the Royal Society B|doi=10.1098/rspb.2007.1370|volume=275|pages=759–65|pmid=18198148|issue=1636|pmc=2596898}}</ref><ref name="crowley">{{Cite journal|first1=T. J.|first2=G. R.|last2=North|author2-link=Gerald North|journal=[[Science (journal)|Science]]|last1=Crowley|title=Abrupt Climate Change and Extinction Events in Earth History|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-05-20_240_4855/page/996|volume=240|issue=4855|pages=996–1002|date=May 1988|pmid=17731712|doi=10.1126/science.240.4855.996|bibcode=1988Sci...240..996C|s2cid=44921662}}</ref> * د ژواک بېلابېوالي له منځه تګ: که د اقلیم ناڅاپي بدلونونه او د انقراض نورې پېښې رامنځته نه‌شي، د ځمکې ژواک بېلابېوالی به خپلې ودې ته دوام ورکړي.<ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates">{{cite journal|author=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author3=Ferry, P.A.|year=2010|title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land|journal=Biology Letters|doi=10.1098/rsbl.2009.1024|volume=6|pages=544–547|issue=4|pmid=20106856|pmc=2936204}}</ref> * په سمندري جریانونو کې بدلونونه، لکه: ** د ال‌نینو ډېرېدونکې پېښې<ref>{{Cite journal|first1=K. E.|author1-link=Kevin E. Trenberth|last2=Hoar|first2=T. J.|last1=Trenberth|title=El Niño and climate change|journal=[[Geophysical Research Letters]]|volume=24|issue=23|pages=3057–3060|year=1997|doi=10.1029/97GL03092|bibcode=1997GeoRL..24.3057T|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|first1=G. A.|last2=Washington|first2=W. M.|last1=Meehl|title=El Niño-like climate change in a model with increased atmospheric CO2 concentrations|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=382|pages=56–60|year=1996|doi=10.1038/382056a0|bibcode=1996Natur.382...56M|issue=6586|s2cid=4234225|url=https://zenodo.org/record/1233184}}</ref> ** په ترموهالین جریان کې احتمالي ګډوډي، لکه هغه ډول ګډوډي چې ښايي د یانګر ډرایاس پېښې په جریان کې رامنځته شوې وي.<ref>{{Cite journal|first1=W. S.|title=Thermohaline Circulation, the Achilles Heel of Our Climate System: Will Man-Made CO₂ Upset the Current Balance?|url=http://www.ldeo.columbia.edu/res/pi/arch/docs/broecker_1997.pdf|journal=[[Science (journal)|Science]]|last1=Broecker|volume=278|year=1997|doi=10.1126/science.278.5343.1582|pmid=9374450|author-link=Wallace Smith Broecker|pages=1582–1588|bibcode=1997Sci...278.1582B|issue=5343|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091122154415/http://www.ldeo.columbia.edu/res/pi/arch/docs/broecker_1997.pdf|archive-date=22 November 2009|access-date=29 August 2022|archivedate=22 November 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091122154415/http://www.ldeo.columbia.edu/res/pi/arch/docs/broecker_1997.pdf}}</ref><ref name="cite doi|10.1038/378165a0">{{Cite journal|first1=S.|last2=Stouffer|first2=R. J.|url=http://www.gfdl.noaa.gov/bibliography/related_files/sm9501.pdf|last1=Manabe|title=Simulation of abrupt climate change induced by freshwater input to the North Atlantic Ocean|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=378|page=165|year=1995|doi=10.1038/378165a0|bibcode=1995Natur.378..165M|issue=6553|s2cid=4302999}}</ref> ** د شمالي اتلانتیک په نوساناتو کې بدلونونه<ref>{{Cite journal|first1=M.|last2=Jungo|first2=P.|url=http://doc.rero.ch/lm.php?url=1000,43,2,20050718135259-QT/1_bensiton_sdp.pdf|last1=Beniston|title=Shifts in the distributions of pressure, temperature and moisture and changes in the typical weather patterns in the Alpine region in response to the behavior of the North Atlantic Oscillation|journal=Theoretical and Applied Climatology|volume=71|issue=1–2|pages=29–42|year=2002|doi=10.1007/s704-002-8206-7|bibcode=2002ThApC..71...29B|s2cid=14659582}}</ref> ** د شمالي اتلانتیک د نصف النهار په جریان کې بدلونونه چې له شدیدو اتومسفیر پېښو سره مرسته کولی شي.<ref>{{cite journal|url=http://www.atmos-chem-phys-discuss.net/acp-2015-432/|title=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2&nbsp;°C global warming is highly dangerous|year=2015|author1=J. Hansen|author2=M. Sato|author3=P. Hearty|author4=R. Ruedy|author5=M. Kelley|author6=V. Masson-Delmotte|author7=G. Russell|author8=G. Tselioudis|author9=J. Cao|author10=E. Rignot|author11=I. Velicogna|author12=E. Kandiano|author13=K. von Schuckmann|author14=P. Kharecha|author15=A. N. Legrande|author16=M. Bauer|author17=K.-W. Lo|display-authors=4|doi=10.5194/acpd-15-20059-2015|volume=15|issue=14|journal=Atmospheric Chemistry and Physics Discussions|pages=20059–20179|quote=Our results at least imply that strong cooling in the North Atlantic from AMOC shutdown does create higher wind speed. * * * The increment in seasonal mean wind speed of the northeasterlies relative to preindustrial conditions is as much as 10–20%. Such a percentage increase of wind speed in a storm translates into an increase of storm power dissipation by a factor ~1.4–2, because wind power dissipation is proportional to the cube of wind speed. However, our simulated changes refer to seasonal mean winds averaged over large grid-boxes, not individual storms.* * * Many of the most memorable and devastating storms in eastern North America and western Europe, popularly known as superstorms, have been winter cyclonic storms, though sometimes occurring in late fall or early spring, that generate near-hurricane-force winds and often large amounts of snowfall. Continued warming of low latitude oceans in coming decades will provide more water vapor to strengthen such storms. If this tropical warming is combined with a cooler North Atlantic Ocean from AMOC slowdown and an increase in midlatitude eddy energy, we can anticipate more severe baroclinic storms.|bibcode=2015ACPD...1520059H|doi-access=free|access-date=2022-08-29|archive-date=2019-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910025412/https://www.atmos-chem-phys-discuss.net/acp-2015-432/|url-status=dead}}</ref> == پخوانۍ پېښې == د اقلیم په پخوانیو سوابقو کې د ناڅاپي اقلیمي بدلونونو ګڼې دورې ثبت شوې یا پېژندل شوې دي. ډېرې مهمې بېلګې یې دا دي: * د اقلیم شاوخوا ۲۵ بدلونونه د ډانګارډ-اوشګر د څرخې یا دوران په نامه پېژندل کېږي چې ۱۰۰۰۰۰ کاله مخکې د کنګل په دوره کې د یخ یا کنګل د هستې په سوابقو کې پېژندل شوې دي.<ref>{{Cite web |title=Heinrich and Dansgaard–Oeschger Events |url=https://www.ncdc.noaa.gov/abrupt-climate-change/Heinrich%20and%20Dansgaard%E2%80%93Oeschger%20Events |website=National Centers for Environmental Information (NCEI) formerly known as National Climatic Data Center (NCDC) |publisher=NOAA |access-date=2022-08-29 |تاريخ الأرشيف=2016-12-22 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161222172123/https://www.ncdc.noaa.gov/abrupt-climate-change/Heinrich%20and%20Dansgaard%E2%80%93Oeschger%20Events |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-12-22 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161222172123/https://www.ncdc.noaa.gov/abrupt-climate-change/Heinrich%20and%20Dansgaard%E2%80%93Oeschger%20Events |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161222172123/https://www.ncdc.noaa.gov/abrupt-climate-change/Heinrich%20and%20Dansgaard%E2%80%93Oeschger%20Events |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222172123/https://www.ncdc.noaa.gov/abrupt-climate-change/Heinrich%20and%20Dansgaard%E2%80%93Oeschger%20Events }}</ref> * د یانګر ډرایاس پېښه او په ځانګړي ډول د دغې پېښې ناڅاپي پای یې بله بېلګه ده. دا د ډانګارډ-اوشګر تر ټولو نوی دوران دی، ۱۲۹۰۰ کاله مخکې پيل شو او شاوخوا ۱۱۶۰۰ کاله مخکې د اقلیم یوه ګرم او مرطوب رژیم ته را وګرځېد. ویل کېږي په هغه متغیر کې د بدلونونو ډېر زیات سرعت چې په مستقیم ډول د سیمې اقلیم څرګندوي، ښيي چې د وروستي کنګلیز دوران د پای ته رسېدو پېښې ښايي د شمالي اتلانتیک د اقلیم په سیستم کې محرک ته یو ډول ځواب وي. د ترموهالین په جریان کې د ګډوډۍ د دغې پېښې لپاره یو ماډل نورو څېړنو هم جوړ کړی دی.<ref>{{Cite journal|last8=Ram|last2=Meese|first1=R. B.|last7=White|author1-link=Richard B. Alley|last1=Alley|last3=Shuman|first2=D. A.|first3=C. A.|last6=Grootes|first4=A. J.|last4=Gow|first5=K. C.|last9=Waddington|last5=Taylor|first6=P. M.|first7=J. W. C.|first8=M.|first9=E. D.|last10=Mayewski|first10=P. A.|last11=Zielinski|first11=G. A.|title=Abrupt increase in Greenland snow accumulation at the end of the Younger Dryas event|url=http://earthsciences.ucr.edu/gcec_pages/docs/Alley%20et%20al%201993-Nature-Dryas%20Snow%20Rates.pdf|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=362|issue=6420|pages=527–529|year=1993|doi=10.1038/362527a0|bibcode=1993Natur.362..527A|s2cid=4325976|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617090928/http://earthsciences.ucr.edu/gcec_pages/docs/Alley%20et%20al%201993-Nature-Dryas%20Snow%20Rates.pdf|archive-date=17 June 2010}}</ref><ref name="cite doi|10.1038/378165a02">{{Cite journal|first1=S.|last2=Stouffer|first2=R. J.|url=http://www.gfdl.noaa.gov/bibliography/related_files/sm9501.pdf|last1=Manabe|title=Simulation of abrupt climate change induced by freshwater input to the North Atlantic Ocean|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=378|page=165|year=1995|doi=10.1038/378165a0|bibcode=1995Natur.378..165M|issue=6553|s2cid=4302999}}</ref> * د پالیوسن-ایوسن حد اکثر حرارت یې بله بېلګه ده چې زماني محدوده یې شاوخوا ۵۵ میلیونه کاله مخکې مهال ته رسېږي. دغه حد اکثر حرارت ښايي د میتان د انتشار له امله رامنځته شوی وي، که څه هم نور احتمالي بدیل میکانیزمونه یې پېژندل شوي دي. دغې چارې په چټک ډول سمندرونه هم اسیدي کړل.<ref>{{Cite journal|first1=K. A.|first2=S. F.|title=An alternative age model for the Paleocene–Eocene thermal maximum using extraterrestrial 3He|last1=Farley|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=208|issue=3–4|pages=135–148|year=2003|doi=10.1016/S0012-821X(03)00017-7|last2=Eltgroth|bibcode=2003E&PSL.208..135F|url=https://authors.library.caltech.edu/35478/2/mmc1.xls}}</ref><ref>{{Cite journal|last3=Archer|first1=M.|first2=K.|last2=Caldeira|first3=D.|first4=C.|title=Atmosphere. An ancient carbon mystery|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-12-08_314_5805/page/1556|last1=Pagani|journal=Science|last4=Zachos|volume=314|issue=5805|pages=1556–1557|date=Dec 2006|issn=0036-8075|pmid=17158314|doi=10.1126/science.1136110|s2cid=128375931}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite journal|first1=J. C.|last2=Röhl|first2=U.|last4=Sluijs|last3=Schellenberg|last5=Hodell|first3=S. A.|first4=A.|last7=Thomas|last8=Nicolo|first5=D. A.|last1=Zachos|last9=Raffi|first6=D. C.|last6=Kelly|first7=E.|first8=M.|first9=I.|title=Rapid acidification of the ocean during the Paleocene-Eocene thermal maximum|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-06-10_308_5728/page/1611|first12=D.|journal=[[Science (journal)|Science]]|last12=Kroon|volume=308|first11=H.|issue=5728|last10=Lourens|pages=1611–1615|last11=McCarren|date=Jun 2005|doi=10.1126/science.1109004|first10=L. J.|pmid=15947184|bibcode=2005Sci...308.1611Z|hdl=1874/385806|s2cid=26909706|hdl-access=free}}</ref> * د پرمین-ټریاس د انقراض پېښه یې بله بېلګه ده چې په دې کې د ټولو نوعو شاوخوا ۹۵ سلنه له منځه لاړې. فرض دا دی چې دغه پېښه د نړیوال اقلیم له چټک بدلون سره تړاو لري. بیاځلي په وچه کې د ژوندیو موجوداتو احیا یا بیارغېدنې ۳۰ میلیونه کاله وخت واخیست.<ref>{{cite journal|first1=M. J.|first2=R. J.|last2=Twitchet|title=How to kill (almost) all life: the end-Permian extinction event|last1=Benton|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Benton/reprints/2003TREEPTr.pdf|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=18|issue=7|pages=358–365|year=2003|doi=10.1016/S0169-5347(03)00093-4|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20070418023344/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Benton/reprints/2003TREEPTr.pdf|archive-date=18 April 2007|url-status=dead}}</ref><ref name="crowley3">{{Cite journal|first1=T. J.|first2=G. R.|last2=North|author2-link=Gerald North|journal=[[Science (journal)|Science]]|last1=Crowley|title=Abrupt Climate Change and Extinction Events in Earth History|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-05-20_240_4855/page/996|volume=240|issue=4855|pages=996–1002|date=May 1988|pmid=17731712|doi=10.1126/science.240.4855.996|bibcode=1988Sci...240..996C|s2cid=44921662}}</ref><ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction2">{{cite journal|author1=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|year=2008|title=Recovery from the most profound mass extinction of all time|journal=Proceedings of the Royal Society B|doi=10.1098/rspb.2007.1370|volume=275|pages=759–65|pmid=18198148|issue=1636|pmc=2596898}}</ref> * د کاربونیفر د باراني ځنګلونو د له منځه تګ یا ویجاړۍ پېښه ۳۰۰ میلیونه کاله مخکې رامنځته شوه. هغه مهال استوايي باراني ځنګلونه د اقلیمي بدلونونو له امله ویجاړ شول. څه ناڅه ساړه او وچ اقلیم په وچه کې د شمزۍ لرونکو موجوداتو پر لومړني ژواک بېلابېوالي کلکې اغېزې وکړې.<ref name="SahneyBentonFalconLang 2010RainforestCollapse3">{{cite journal|author=Sahney, S.|author2=Benton, M.J.|author3=Falcon-Lang, H.J.|year=2010|title=Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica|url=https://archive.org/details/sim_geology_2010-12_38_12/page/1079|journal=Geology|volume=38|pages=1079–1082|doi=10.1130/G31182.1|issue=12|bibcode=2010Geo....38.1079S}}</ref> داسې ناڅاپي اقلیمي بدلونونه هم موجود دي چې د یخچالي سیندونو له تخلیې سره تړاو لري. یوه بېلګه یې ۸.۲ کیلويي پېښه ده چې د اګاسیز کنګلي سیند له تخلیې سره تړاو لري. بله بېلګه یې تر نن شاوخوا ۱۴۵۰۰ کاله وړاندې د انترکتیکا معکوس سړښت دی او باور دا دی چې د لاورنټایډ د یوې کنګلیزې لایې د اوبو د ویلې کېدو له امله رامنځته شوی دی. د ویلې شویو اوبو د چټکې خوشي کېدنې دغه پېښې د ډانګارډ-اوشکر د دورانونو لپاره د دلیل په توګه فرض شوي دي.<ref>{{Cite journal|last5=Taylor|first1=R. B.|last2=Mayewski|author1-link=Richard B. Alley|last6=Clark|first2=P. A.|last4=Stuiver|last3=Sowers|first3=T.|last1=Alley|first4=M.|first5=K. C.|first6=P. U.|title=Holocene climatic instability: A prominent, widespread event 8200 yr ago|url=https://archive.org/details/sim_geology_1997-06_25_6/page/483|journal=Geology|volume=25|issue=6|page=483|year=1997|doi=10.1130/0091-7613(1997)025<0483:HCIAPW>2.3.CO;2|bibcode=1997Geo....25..483A}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Weber|author2=Clark|author3=Kuhn|author4=Timmermann|author-link4=Axel Timmermann|title=Millennial-scale variability in Antarctic ice-sheet discharge during the last deglaciation|journal=Nature|volume=510|issue=7503|pages=134–138|date=5 June 2014|doi=10.1038/nature13397|bibcode=2014Natur.510..134W|pmid=24870232|s2cid=205238911}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gregoire|first=Lauren|title=Deglacial rapid sea level rises caused by ice-sheet saddle collapses|journal=Nature|volume=487|issue=7406|pages=219–222|date=11 July 2012|doi=10.1038/nature11257|bibcode=2012Natur.487..219G|pmid=22785319|s2cid=4403135|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/76493/8/gregoirel1.pdf}}</ref><ref>{{cite book|author=Bond, G.C.|author2=Showers, W.|author3=Elliot, M.|author4=Evans, M.|author5=Lotti, R.|author6=Hajdas, I.|author7=Bonani, G.|author8=Johnson, S.|year=1999|chapter=The North Atlantic's 1–2 kyr climate rhythm: relation to Heinrich events, Dansgaard/Oeschger cycles and the little ice age|editor=Clark, P.U.|editor2=Webb, R.S.|editor3=Keigwin, L.D.|title=Mechanisms of Global Change at Millennial Time Scales|series=Geophysical Monograph|publisher=American Geophysical Union, Washington DC|pages=59–76|isbn=0-87590-033-X|chapter-url=http://rivernet.ncsu.edu/courselocker/PaleoClimate/Bond%20et%20al%201999%20%20N.%20Atlantic%201-2.PDF|issue=112|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029174737/http://rivernet.ncsu.edu/courselocker/PaleoClimate/Bond%20et%20al%201999%20%20N.%20Atlantic%201-2.PDF|archive-date=29 October 2008}}</ref> په ۲۰۱۷ کال کې یوې څېړنې وښوده چې د انترکتیا د اوزون اوسني سوري ته ورته شرایط (اتومسفیري جریان او هایدرو اقلیمي بدلونونه) ۱۷۷۰۰ کاله مخکې موجود وو او دا هغه مهال و چې د اوزون د لایې تخریب په جنوبي نیمکره کې د کنګلونو د ناڅاپي کمښت لامل شو. دا پېښه په ناڅاپي ډول له یو شمېر ۱۹۲ کلنو اتشفشاني را خوټېدو سره مل وه چې د لوېديځي انترکتیکا په تاکاه غرونو کې پېښ شول.<ref>{{cite journal|year=2017|publisher=PNAS|title=Synchronous volcanic eruptions and abrupt climate change ~17.7 ka plausibly linked by stratospheric ozone depletion|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=114|issue=38|pages=10035–10040|author=McConnell|display-authors=et al|doi=10.1073/pnas.1705595114|pmid=28874529|pmc=5617275|bibcode=2017PNAS..11410035M|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == g8d3ba3xuu78nixu8hgk4ftzje49f7l 0 64163 368157 285298 2026-08-10T14:24:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 10 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368157 wikitext text/x-wiki '''د جین مصنوعي سنتېز''' یا هم '''د جین سنتېز''' هغو مېتودونو ته ویل کېږي چې په مصنوعي بیولوژۍ کې له نوکلیوټيډونو څخه د جینونو د جوړولو او راټولولو لپاره کارول کېږي. په ژوندیو حجرو کې د DNA د سنتېز پر خلاف، د جین مصنوعي سنتېز د DNA قالب ته اړتیا نه‌لري او د DNA هر ډول لړۍ ته اجازه ورکوي چې په لابراتوار کې سنتېز شي. دا دوه اصلي پړاوونه لري چې لومړی پړاو یې د DNA د جامد فاز سنتېز بلل کېږي او کله ناکله د DNA د چاپ په نامه هم پېژندل کېږي. له دې لارې داسې الیګونوکلیوټيډي ټوټې تولیدېږي چې عموماً تر ۲۰۰ غیر اسیدي جوړو لاندې دي. ورپسې دویم پړاو دی چې په دې پړاو کې دغه الیګونوکیوټيډي ټوټې د DNA د بېلابېلو مېتودونو په مرسته سره نښلول کېږي. دا چې د جین مصنوعي سنتېز د DNA قالب ته اړتیا نه‌لري، له دې امله له تیوریک پلوه د DNA د داسې مالیکول د جوړېدو امکان موجود دی چې بشپړ مصنوعي وي او د نوکلیوټيډ په لړۍ یا اندازه کې محدودیتونه ونه لري.<ref>{{cite web |last=Stein |first=Rob |name-list-style=vanc |date=7 May 2015 |title=DNA 'Printing' A Big Boon To Research, But Some Raise Concerns |url=https://www.npr.org/sections/health-shots/2015/05/07/404460240/dna-printing-a-big-boon-to-research-but-some-raise-concerns |work=All Things Considered |publisher=National Public Radio}}</ref> د لومړني بشپړ جین سنتېز یو تخمیري tRNA و چې په ۱۹۷۲ کال کې «هار ګوبینډ کورانا» او د هغه همکارانو ترسره کړ. د لومړنیو پپټيډ او پروتین کود کوونکو جینونو سنتېز په ترتیب سره په «هربرټ بویر» او «الکساندر مارکهام» لابراتوارونو کې ترسره شو. په وروستیو کې د جین د مصنوعي سنتېز داسې مېتودونه رامنځته شوي دي چې د ټولو کروموزومونو او جینومونو د راټولولو شونتیا برابروي. لومړنی مصنوعي تخمیري کروموزوم په ۲۰۱۴ کال کې سنتېز شو او ټول باکتریایي کروموزومونه هم سنتېز شول. پر دې سربېره د جین مصنوعي سنتېز کولای شي په راتلونکي کې نوې نوکلیوبېس جوړې وکاروي.<ref name="Khorana722">{{cite journal|vauthors=Khorana HG, Agarwal KL, Büchi H, Caruthers MH, Gupta NK, Kleppe K, Kumar A, Otsuka E, RajBhandary UL, Van de Sande JH, Sgaramella V, Terao T, Weber H, Yamada T|display-authors=6|title=Studies on polynucleotides. 103. Total synthesis of the structural gene for an alanine transfer ribonucleic acid from yeast|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1972-12-28_72_2/page/209|journal=Journal of Molecular Biology|volume=72|issue=2|pages=209–17|date=December 1972|pmid=4571075|doi=10.1016/0022-2836(72)90146-5}}</ref><ref name="Itakura772">{{cite journal|vauthors=Itakura K, Hirose T, Crea R, Riggs AD, Heyneker HL, Bolivar F, Boyer HW|title=Expression in Escherichia coli of a chemically synthesized gene for the hormone somatostatin|url=https://archive.org/details/sim_science_1977-12-09_198_4321/page/1056|journal=Science|volume=198|issue=4321|pages=1056–63|date=December 1977|pmid=412251|doi=10.1126/science.412251|bibcode=1977Sci...198.1056I}}</ref><ref name="Edge812">{{cite journal|vauthors=Edge MD, Green AR, Heathcliffe GR, Meacock PA, Schuch W, Scanlon DB, Atkinson TC, Newton CR, Markham AF|display-authors=6|title=Total synthesis of a human leukocyte interferon gene|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-08-20_292_5825/page/756|journal=Nature|volume=292|issue=5825|pages=756–62|date=August 1981|pmid=6167861|doi=10.1038/292756a0|bibcode=1981Natur.292..756E|s2cid=4330168}}</ref><ref name="Shukman">{{Cite news|last=Shukman|first=David|name-list-style=vanc|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-26768445|title=Synthetic DNA advance is hailed|date=2014-03-27|work=BBC News|access-date=2020-04-11|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kimoto M, Yamashige R, Matsunaga K, Yokoyama S, Hirao I|title=Generation of high-affinity DNA aptamers using an expanded genetic alphabet|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2013-05_31_5/page/453|journal=Nature Biotechnology|volume=31|issue=5|pages=453–7|date=May 2013|pmid=23563318|doi=10.1038/nbt.2556|s2cid=23329867}}</ref><ref name="Malyshev PNAS 201207242">{{cite journal|vauthors=Malyshev DA, Dhami K, Quach HT, Lavergne T, Ordoukhanian P, Torkamani A, Romesberg FE|title=Efficient and sequence-independent replication of DNA containing a third base pair establishes a functional six-letter genetic alphabet|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=109|issue=30|pages=12005–10|date=July 2012|pmid=22773812|pmc=3409741|doi=10.1073/pnas.1205176109|bibcode=2012PNAS..10912005M|doi-access=free}}</ref><ref name="NATJ-201405072">{{cite journal|vauthors=Malyshev DA, Dhami K, Lavergne T, Chen T, Dai N, Foster JM, Corrêa IR, Romesberg FE|display-authors=6|title=A semi-synthetic organism with an expanded genetic alphabet|journal=Nature|volume=509|issue=7500|pages=385–8|date=May 2014|pmid=24805238|pmc=4058825|doi=10.1038/nature13314|bibcode=2014Natur.509..385M}}</ref> == د DNA د سنتېز معیاري مېتودونه == === الیګونوکلیوټيډ سنتېز === الیګونوکیوټيډونه په کیمیاوي ډول د نیوکلیوزیډي فاسفورامیډيټونو په نامه د جوړوونکو بلاکونو یا عناصرو په مرسته سنتېز کېږي. دا ښايي داسې معمولي یا اصلاح شوي نوکلیوزیډونه وي چې د امینونو، هایدروکسېل ګروپونو او فاسفېټ ګروپونو د ناسم غبرګون د مخنیوي لپاره ساتونکي ګروپونه لري. هر ځل یو فاسفورامیډېټ اضافه کېږي، ۵ هایروډېکسل ګروپ خوندي کېږي او یو نوی بېس [هره هغه کیمیاوي ماده چې له بل جسم څخه پروتون واخیستی شي] اضافه کېږي. دغه ځنځير د ۳ تر ۵ پر مسیر وده کوي چې د بیوسنتېز په پرتله شاته دی. په پای کې ټول ساتونکي ګروپونه حذفېږي. له دې سره سره، په دې کې د یوې کیمیاوي پروسې په توګه ګڼ ناسم متقابل غبرګونونه پېښېږي چې پایله یې ځینې عیب‌جن محصولات وي. د سنتېز په حال کې الکیګونوکیوټيډي لړۍ چې څومره اوږده وي هماغومره ډېرې نیمګړتیاوې موجودې وي، له دې امله دغه پروسه یوازې د لنډو نوکلیوټيډي لړیو د تولید لپاره عملي ده. د یوه داسې الیګونوکلیوټيډ لپاره چې د بیولوژيکي کارونې لپاره د مستقیمې استفادې کافي کیفیت ولري، اوسنی عملي حد شاوخوا ۲۰۰ غبرګ بېسه دی. د کارنده مایع کروماټوګرافي یا (HPLC) د هغو محصولاتو د جلا کولو لپاره کارولی شو چې مناسبې لړۍ لري. په همدې حال کې ګڼ شمېر الیګونه په موازي ډول د جیني چیپونو پر مخ سنتېز کولی شو. د نورو جینونو د سنتېز په پروسه کې د ښه فعالیت لپاره باید دغه الیګونه په لویه کچه کې چمتو شي. === د تودوخې پر بنسټ د الیګونیوکلیوټيډونو نښلون === معمولاً د هغو الیګونوکلیوټيډونو یوه مجموعه چې په جلا جلا یا انفرادي ډول طراحي شوي دي، د اتومات جامد فاز د سېنت‌سایزرونو پر مخ جوړېږي، خالصېږي او وروسته د ځانګړې تودوخې او معیاري نښلون یا پلیمراز غبرګونونو په مرسته سره نښلول کېږي. د الیګونوکلیوټيډي تودوخې د خاصیت د ښه کولو لپاره د سنتېز پړاو د داسې لیګاز DNA او پلیمراز انزایمونو پر یوه مجموعه تکیه دی چې د حرارت په مقابل کې مقاومت لري. تر دې مهاله د جین د سنتېز لپاره ګڼ مېتودونه معرفي شوي دي چې «فوک ای» او د جین د سنتېز لپاره د لیګاز د ځنځيري غبرګون اصلاح شوې بڼه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. پر دې سربېره د پلیمراز د ځنځیري غبرګون یا پي.سي.ار د نښلون ګڼ مېتودونه هم موجود دی.<ref name="Fuhrmann99">{{cite journal|vauthors=Fuhrmann M, Oertel W, Hegemann P|title=A synthetic gene coding for the green fluorescent protein (GFP) is a versatile reporter in Chlamydomonas reinhardtii|url=https://archive.org/details/sim_plant-journal_1999-08_19_3/page/353|journal=The Plant Journal|volume=19|issue=3|pages=353–61|date=August 1999|pmid=10476082|doi=10.1046/j.1365-313X.1999.00526.x}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Stemmer WP, Crameri A, Ha KD, Brennan TM, Heyneker HL|title=Single-step assembly of a gene and entire plasmid from large numbers of oligodeoxyribonucleotides|url=https://archive.org/details/sim_gene_1995-10-16_164_1/page/49|journal=Gene|volume=164|issue=1|pages=49–53|date=October 1995|pmid=7590320|doi=10.1016/0378-1119(95)00511-4}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mandecki W, Bolling TJ|title=FokI method of gene synthesis|url=https://archive.org/details/sim_gene_1988_68_1/page/101|journal=Gene|volume=68|issue=1|pages=101–7|date=August 1988|pmid=3265397|doi=10.1016/0378-1119(88)90603-8}}</ref><ref name="Khorana7222">{{cite journal|vauthors=Khorana HG, Agarwal KL, Büchi H, Caruthers MH, Gupta NK, Kleppe K, Kumar A, Otsuka E, RajBhandary UL, Van de Sande JH, Sgaramella V, Terao T, Weber H, Yamada T|display-authors=6|title=Studies on polynucleotides. 103. Total synthesis of the structural gene for an alanine transfer ribonucleic acid from yeast|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1972-12-28_72_2/page/209|journal=Journal of Molecular Biology|volume=72|issue=2|pages=209–17|date=December 1972|pmid=4571075|doi=10.1016/0022-2836(72)90146-5}}</ref><ref name="Itakura7722">{{cite journal|vauthors=Itakura K, Hirose T, Crea R, Riggs AD, Heyneker HL, Bolivar F, Boyer HW|title=Expression in Escherichia coli of a chemically synthesized gene for the hormone somatostatin|url=https://archive.org/details/sim_science_1977-12-09_198_4321/page/1056|journal=Science|volume=198|issue=4321|pages=1056–63|date=December 1977|pmid=412251|doi=10.1126/science.412251|bibcode=1977Sci...198.1056I}}</ref><ref name="Edge8122">{{cite journal|vauthors=Edge MD, Green AR, Heathcliffe GR, Meacock PA, Schuch W, Scanlon DB, Atkinson TC, Newton CR, Markham AF|display-authors=6|title=Total synthesis of a human leukocyte interferon gene|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-08-20_292_5825/page/756|journal=Nature|volume=292|issue=5825|pages=756–62|date=August 1981|pmid=6167861|doi=10.1038/292756a0|bibcode=1981Natur.292..756E|s2cid=4330168}}</ref> == سرچينې == 7nilrtd710hi1hxo20a6d1fpygidg9e 0 64168 368115 285303 2026-08-10T13:21:59Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368115 wikitext text/x-wiki '''مایتوکاندري ډي.اېن.اې''' (mtDNA یا mDNA) په مایتوکاندریا کې موجوده ډي.اېن.اې ده. مایتوکاندریا د یوکاریوټیک حجرو دننه حجروي ارګانیلونه دي چې له خوړو څخه کیمیاوي انرژي د حجرې لپاره پر کار وړ انرژي بدلوي چې یوه بېلګه یې اډینوزین ټرای فاسفېټ بللی شو. مایتوکاندري ډي.اېن.اې په یوه یوکاریوټیک حجره کې د ډي.اېن.اې یوازې یوه کوچنۍ برخه ده؛ ډېری ډي.اېن.اې د حجرو په هستو، نباتاتو، اوبړیو او په کلوروپلاسټ غوندې پلاستیډونو کې موندل کېدای شي.<ref>{{cite web |author-link=Bryan Sykes |date=10 September 2003 |title=Mitochondrial DNA and human history |url=http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTD020876.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907140051/http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTD020876.html |archive-date=7 September 2015 |access-date=5 February 2012 |work=The Human Genome |publisher=[[Wellcome Trust]] |vauthors=Sykes B}}</ref> د انسان مایتوکاندري ډي.اېن.اې د انسان د جینوم لومړۍ مهمه برخه وه چې تسلسل یې وموندل شو. دغه تسلسل څرګنده کړه چې د انسان په مایتوکاندري ډي.اېن.اې کې ۱۶۵۶۹ غیر اسیدي جوړې شاملې دي چې ۱۳ پروتینونه کود کوي.<ref name="pmid72195342">{{cite journal|author=Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG.|title=Sequence and organization of the human mitochondrial genome.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-04-09_290_5806/page/457|journal=Nature|year=1981|volume=290|issue=5806|pages=457–65|pmid=7219534|doi=10.1038/290457a0|bibcode=1981Natur.290..457A|s2cid=4355527}}</ref> څرنګه چې حیواني مایتوکاندري ډي.اېن.اې د اټومي جنیټیک نښانګرو په پرتله چټک تکامل کوي، له دې امله د فیلوجنیټیک او تکاملي بیولوژۍ د اتکا اصلي نقطه څرګندوي. دغه ډول ډي.اېن.اې د نفوسو د تړاو ازمېښت ته هم زمینه برابروي او له همدې امله یې په انسان پېژندنه او بیوجیوګرافۍ کې اهمیت موندلی دی.<ref>{{cite journal|vauthors=Boursot P, Bonhomme F|title=[Not Available]|journal=Génétique, Sélection, Évolution|volume=18|issue=1|pages=73–98|date=1986-01-01|pmid=22879234|pmc=2713894|doi=10.1186/1297-9686-18-1-73}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Delsuc F, Stanhope MJ, Douzery EJ|title=Molecular systematics of armadillos (Xenarthra, Dasypodidae): contribution of maximum likelihood and Bayesian analyses of mitochondrial and nuclear genes|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=28|issue=2|pages=261–75|date=August 2003|pmid=12878463|doi=10.1016/s1055-7903(03)00111-8|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/halsde-00192983|access-date=4 November 2018|archive-date=4 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170057/https://hal.archives-ouvertes.fr/halsde-00192983|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hassanin A, An J, Ropiquet A, Nguyen TT, Couloux A|title=Combining multiple autosomal introns for studying shallow phylogeny and taxonomy of Laurasiatherian mammals: Application to the tribe Bovini (Cetartiodactyla, Bovidae)|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=66|issue=3|pages=766–75|date=March 2013|pmid=23159894|doi=10.1016/j.ympev.2012.11.003}}</ref> == منشاء == فکر کېږي چې اټومي او مایتوکاندري ډي.اېن.اې جلا تکاملي سرچینه لري. مایتوکاندري ډي.اېن.اې د باکتریا له هغو دایروي جینومونو څخه مشتقه شوې ده چې د اوسنیو یوکاریوټیک حجرو د لومړنیو نوعو یا اجدادو له‌خوا احاضه شوي دي. دا تیوري د انډوسېمبیوټیک تیورۍ په نامه یادېږي. د موجودو ژوندیو موجوداتو په حجرو کې د پروټینونو لویه برخه چې په مایتوکوندریا کې موجوده ده (په تي لرونکو حیواناتو کې نږدې ۱۵۰۰ بېلابېل ډوله) د اټومي ډي.اېن.اې له‌خوا کود کړل شوې ده، خو فکر کېږي چې په دې کې ځینو جینونو لومړی باکتریايي ریښه لرله او له هغه راهیسې د تکامل په جریان کې یوکاریوټیک هستو ته انتقال شوي دي.<ref name="Johnston, I. G. and Williams, B. P. 2016">{{cite journal|vauthors=Johnston IG, Williams BP|title=Evolutionary Inference across Eukaryotes Identifies Specific Pressures Favoring Mitochondrial Gene Retention|journal=Cell Systems|volume=2|issue=2|pages=101–11|date=February 2016|pmid=27135164|doi=10.1016/j.cels.2016.01.013|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last1=van der Giezen|first1=Mark|last2=Tovar|first2=Jorge|last3=Clark|first3=C. Graham|name-list-style=vanc|chapter=Mitochondrion‐Derived Organelles in Protists and Fungi|title=A Survey of Cell Biology|volume=244|pages=175–225|year=2005|pmid=16157181|doi=10.1016/S0074-7696(05)44005-X|isbn=978-0-12-364648-4|series=International Review of Cytology}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Adams KL, Palmer JD|title=Evolution of mitochondrial gene content: gene loss and transfer to the nucleus|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2003-12_29_3/page/380|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=29|issue=3|pages=380–95|date=December 2003|pmid=14615181|doi=10.1016/S1055-7903(03)00194-5}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Björkholm P, Harish A, Hagström E, Ernst AM, Andersson SG|author5-link=Siv G. E. Andersson|title=Mitochondrial genomes are retained by selective constraints on protein targeting|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=112|issue=33|pages=10154–61|date=August 2015|pmid=26195779|pmc=4547212|doi=10.1073/pnas.1421372112|bibcode=2015PNAS..11210154B|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Allen JF|title=Why chloroplasts and mitochondria retain their own genomes and genetic systems: Colocation for redox regulation of gene expression|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=112|issue=33|pages=10231–8|date=August 2015|pmid=26286985|pmc=4547249|doi=10.1073/pnas.1500012112|bibcode=2015PNAS..11210231A|doi-access=free}}</ref> == د جینوم جوړښت او بېلابېلوالی == په ټولو ژوندیو موجوداتو کې د مایتوکاندري جینومونو له ډلې شپږ ډوله اصلي جینومونه موجود دي چې د جوړښت (مثلاً دایروي جوړښت د خطي جوړښت په مقابل کې)، اندازې او د انټرونونو یا پلاسمید په څېر جوړښتونو له مخې ډلبندي کېږي او یا دا چې ایا جینټکي ماده یو واحد مالیکول دی که د متجانسو یا غیرمتجانسو مالیکولونو مجموعه ده.<ref name="Kolesnikov, A. A. 2012">{{cite journal|vauthors=Kolesnikov AA, Gerasimov ES|title=Diversity of mitochondrial genome organization|journal=Biochemistry. Biokhimiia|volume=77|issue=13|pages=1424–35|date=December 2012|pmid=23379519|doi=10.1134/S0006297912130020|s2cid=14441187}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nosek J, Tomáska L, Fukuhara H, Suyama Y, Kovác L|title=Linear mitochondrial genomes: 30 years down the line|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_1998-05_14_5/page/184|journal=Trends in Genetics|volume=14|issue=5|pages=184–8|date=May 1998|pmid=9613202|doi=10.1016/S0168-9525(98)01443-7}}</ref> == د انسان د مایتوکاندري ډي.اېن.اې جینونه او د هغوی ټرانسکرېپشن == د انسان د مایتوکاندري ډي.اېن.اې دوې رشتې د درندې او سپکې رشتې په ډول مشخصېږي. درنده رشته ګوانین لري او د اکسیډیټیو فاسفوریلېشن سیستم ۱۲ فرعي واحدونه، دوه رایبوزومي RNAs (12S او 16S) او ۱۴ انتقالي RNAs  (tRNAs) کود کوي. سپکه رشته یو فرعي واحد او اته tRNAs کود کوي. په ټولیز ډول مایتوکاندري ډي.اېن.اې دوه rRNAs، دوه ویشت tRNAs او دیارلس د پروټین فرعي واحدونه کود کوي چې دا ټول د اکسیډیټ فاسفوریلېشن په پروسه کې رول لري.<ref name="pmid29945721">{{cite journal|vauthors=Barshad G, Marom S, Cohen T, Mishmar D|title=Mitochondrial DNA Transcription and Its Regulation: An Evolutionary Perspective.|journal=Trends Genet|year=2018|volume=34|issue=9|pages=682–692|pmid=29945721|doi=10.1016/j.tig.2018.05.009|s2cid=49430452}}</ref><ref name="pmid31064115">{{cite journal|author=Barchiesi A, Vascotto C|title=Transcription, Processing, and Decay of Mitochondrial RNA in Health and Disease.|journal=Int J Mol Sci|year=2019|volume=20|issue=9|pages=2221|pmid=31064115|doi=10.3390/ijms20092221|pmc=6540609|doi-access=free}}</ref> د اکثرو پروټین کوډ کوونکو ساحو تر منځtRNAs  شته. د ټرانسکرېپشن په جریان کېtRNAs  خپل ځانګړی L شکل خپلوي چې د ځانګړو انزایمونو په مرسته پېژندل کېږي او ماتېږي. د مایتوکاندري ار.اېن.اې په پروسس کولو سره انفرادي mRNA، rRNA او tRNA سلسلې له لومړني ټرانسکرېپشن څخه ازادېږي. له همدې امله، تاو شوې tRNAs د ثانوي جوړښت په توګه عمل کوي.<ref>{{cite journal|vauthors=Falkenberg M, Larsson NG, Gustafsson CM|title=DNA replication and transcription in mammalian mitochondria|journal=Annual Review of Biochemistry|volume=76|issue=1|pages=679–99|date=2007-06-19|pmid=17408359|doi=10.1146/annurev.biochem.76.060305.152028}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Ojala D, Montoya J, Attardi G|title=tRNA punctuation model of RNA processing in human mitochondria|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-04-09_290_5806/page/470|journal=Nature|volume=290|issue=5806|pages=470–4|date=April 1981|pmid=7219536|doi=10.1038/290470a0|bibcode=1981Natur.290..470O|s2cid=4323371}}</ref> == بدلونونه او ناروغۍ == === جنیټیکي ناروغۍ === د مایتوکاندري ډي.اېن.اې بدلونونه ښايي د کیرنس-سیر سنډروم په څېر د ځينو ناروغیو لامل شي چې د یوه کس د زړه، سترګو او عضلاتي حرکتونو د فعالیت د منځه تلو لامل کېږي. ځینې ​​​​شواهد څرګندوي چې دغه بدلونونه ښايي د زړېدو په پروسه او په سن پورې په اړوندو پتالوژیو کې ستره ونډه ولري. د ناروغۍ په برخه کې ویلی شو چې په حجره کې د بدلې شوې مایتوکاندري ډي.اېن.اې د مالیکولونو تناسب ته هیتروپلازمي ویل کېږي. د حجرو د ننه او د حجرو تر منځ د هیټروپلازمي وېش د ناروغۍ پر پیل او شدت دلالت کوي او د حجرو د ننه او د پراختیا په جریان کې د پېچلو سټوچیسټیک پروسو تر اغېز لاندې راځي.<ref>{{cite journal|vauthors=Burgstaller JP, Johnston IG, Jones NS, Albrechtová J, Kolbe T, Vogl C, Futschik A, Mayrhofer C, Klein D, Sabitzer S, Blattner M, Gülly C, Poulton J, Rülicke T, Piálek J, Steinborn R, Brem G|title=MtDNA segregation in heteroplasmic tissues is common in vivo and modulated by haplotype differences and developmental stage|journal=Cell Reports|volume=7|issue=6|pages=2031–2041|date=June 2014|pmid=24910436|pmc=4570183|doi=10.1016/j.celrep.2014.05.020}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Burgstaller JP, Johnston IG, Poulton J|title=Mitochondrial DNA disease and developmental implications for reproductive strategies|journal=Molecular Human Reproduction|volume=21|issue=1|pages=11–22|date=January 2015|pmid=25425607|pmc=4275042|doi=10.1093/molehr/gau090}}</ref><ref name="pmid26035426">{{cite journal|vauthors=Johnston IG, Burgstaller JP, Havlicek V, Kolbe T, Rülicke T, Brem G, Poulton J, Jones NS|title=Stochastic modelling, Bayesian inference, and new in vivo measurements elucidate the debated mtDNA bottleneck mechanism|journal=eLife|volume=4|pages=e07464|date=June 2015|pmid=26035426|pmc=4486817|doi=10.7554/eLife.07464|arxiv=1512.02988}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Alexeyev MF, Ledoux SP, Wilson GL|title=Mitochondrial DNA and aging|journal=Clinical Science|volume=107|issue=4|pages=355–64|date=October 2004|pmid=15279618|doi=10.1042/CS20040148|s2cid=5747202|url=https://semanticscholar.org/paper/c52e27abb1cf6e2d1b5690da425435216da78aab}}</ref> په مایتوکاندري tRNAs کې بدلونونه د جدي ناروغیو لکه MELAS او MERRF سنډرومونو لامل کېدای شي.<ref name="nature">{{cite journal|vauthors=Taylor RW, Turnbull DM|title=Mitochondrial DNA mutations in human disease|journal=Nature Reviews Genetics|volume=6|issue=5|pages=389–402|date=May 2005|pmid=15861210|pmc=1762815|doi=10.1038/nrg1606}}</ref> په اټومي جینونو کې بدلونونه چې پروټینونه کود کوي او مایتوکوندریا یې کاروي، هغه هم په مایتوکاندري ناروغیو کې مرسته کولی شي. دا ناروغۍ د مایتوکاندري میراث د ډولونو پیروي نه کوي، بلکې د منډلي وراثت د نمونو پیروي کوي.<ref>{{cite journal|vauthors=Angelini C, Bello L, Spinazzi M, Ferrati C|title=Mitochondrial disorders of the nuclear genome|journal=Acta Myologica|volume=28|issue=1|pages=16–23|date=July 2009|pmid=19772191|pmc=2859630}}</ref> === د ناروغۍ په تشخیص کې استفاده === په دې وروستیو کې په مایتوکاندري ډي.اېن.اې کې یو بدلون کارول شوی دي تر څو په منفي پروسټاټ بایوپسي لرونکو ناروغانو کې د پروسټات د سرطان په تشخیص کې وکړي. د مایتوکاندري ډي.اېن.اې بدلونونه د سرطان د ناروغانو په بایو مایعاتو کې تشخیصېدای شي. مایتوکاندري ډي.اېن.اې د پولي مورفیزم او بدلونونو د لوړ نسبت په مرسته مشخصه شوې ده. ځینې یې د انساني پتالوژۍ د یوه مهم لامل په توګه پېژندل شوي چې د اکسیډیټیو فاسفوریلیشن (OXPHOS) اختلالات، له میندو څخه ارثي شکر ناروغۍ او کوڼ‌والی(MIDD) ، دوهم ډول شکر، عصبي تخریب، د زړه ناروغۍ او سرطان یې د بېلګې په توګه یادولی شو.<ref name="Mair">{{cite journal|last1=Mair|first1=R|title=Measurement of plasma cell-free mitochondrial tumor DNA improves detection of glioblastoma in patient-derived orthotopic xenograft models.|journal=Cancer Research|volume=79|issue=1|pages=220–230|doi=10.1158/0008-5472.CAN-18-0074|pmid=30389699|pmc=6753020|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/286401|year=2019|access-date=24 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924104515/https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/286401|url-status=live}}</ref><ref name="pmid20944788">{{cite journal|vauthors=Reguly B, Jakupciak JP, Parr RL|title=3.4 kb mitochondrial genome deletion serves as a surrogate predictive biomarker for prostate cancer in histopathologically benign biopsy cores|journal=Canadian Urological Association Journal|volume=4|issue=5|pages=E118-22|date=October 2010|pmid=20944788|pmc=2950771|doi=10.5489/cuaj.932}}</ref><ref name="pmid20084081">{{cite journal|vauthors=Robinson K, Creed J, Reguly B, Powell C, Wittock R, Klein D, Maggrah A, Klotz L, Parr RL, Dakubo GD|title=Accurate prediction of repeat prostate biopsy outcomes by a mitochondrial DNA deletion assay|journal=Prostate Cancer and Prostatic Diseases|volume=13|issue=2|pages=126–31|date=June 2010|pmid=20084081|doi=10.1038/pcan.2009.64|doi-access=free}}</ref> === عصبي ناروغۍ === د مایتوکاندري ډي.اېن.اې د زیان زیاتوالی د ګڼو عصبي ناروغیو یوه ځانګړنه ده. په الزایمر ناروغۍ د اخته کسانو مغز په اټومي ډي.اېن.اې او مایتوکاندري ډي.اېن.اې دواړو کې د اوکسیډیټیو ډي.اېن.اې د زیان لوړه کچه لري، خو مایتوکاندري ډي.اېن.اې د اټومي ډي.اېن.اې په پرتله نږدې ۱۰ ځله لوړه کچه لري. داسې ویل شوي چې زړه مایتوکاندریا په الزایمر ناروغۍ کې د عصبي تخریب اصلي لامل دی.<ref name="pmid15857398">{{cite journal|vauthors=Wang J, Xiong S, Xie C, Markesbery WR, Lovell MA|title=Increased oxidative damage in nuclear and mitochondrial DNA in Alzheimer's disease|journal=Journal of Neurochemistry|volume=93|issue=4|pages=953–62|date=May 2005|pmid=15857398|doi=10.1111/j.1471-4159.2005.03053.x|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid24733654">{{cite journal|vauthors=Bonda DJ, Wang X, Lee HG, Smith MA, Perry G, Zhu X|title=Neuronal failure in Alzheimer's disease: a view through the oxidative stress looking-glass|journal=Neuroscience Bulletin|volume=30|issue=2|pages=243–52|date=April 2014|pmid=24733654|pmc=4097013|doi=10.1007/s12264-013-1424-x}}</ref> د هنټینګټون په ناروغۍ کې بدل شوی هینټینګټین پروټین د مایتوکاندري فعالیت د اختلال لامل کېږي چې د مایتوکاندري الکترون د انتقال مخنیوی، د عکس‌‌العمل لرونکي اکسیجن د ډولونو لوړه کچه او د اکسیډیټ فشار زیاتوالی په کې شامل دي. بدل شوی هینټينګټین پروتین د مایتوکاندري ډي.اېن.اې او همداراز د اټومي ډي.اېن.اې د اکسیډیټیو سټرېس لامل کېږي چې ښايي د هنټینګټن ناروغۍ په لامل پېژندلو کې مرسته وکړي.<ref name="pmid28785371">{{cite journal|vauthors=Liu Z, Zhou T, Ziegler AC, Dimitrion P, Zuo L|title=Oxidative Stress in Neurodegenerative Diseases: From Molecular Mechanisms to Clinical Applications|journal=Oxidative Medicine and Cellular Longevity|volume=2017|pages=2525967|date=2017|pmid=28785371|pmc=5529664|doi=10.1155/2017/2525967|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid23602907">{{cite journal|vauthors=Ayala-Peña S|title=Role of oxidative DNA damage in mitochondrial dysfunction and Huntington's disease pathogenesis|journal=Free Radical Biology & Medicine|volume=62|pages=102–110|date=September 2013|pmid=23602907|pmc=3722255|doi=10.1016/j.freeradbiomed.2013.04.017}}</ref><ref name="pmid11904761">{{cite journal|vauthors=Kikuchi H, Furuta A, Nishioka K, Suzuki SO, Nakabeppu Y, Iwaki T|title=Impairment of mitochondrial DNA repair enzymes against accumulation of 8-oxo-guanine in the spinal motor neurons of amyotrophic lateral sclerosis|journal=Acta Neuropathologica|volume=103|issue=4|pages=408–14|date=April 2002|pmid=11904761|doi=10.1007/s00401-001-0480-x|s2cid=2102463}}</ref> == په عدلي طب کې استفاده == د اټومي ډي.اېن.اې برعکس، چې له مور او پلار دواړو څخه په ارثي ډول اخیستل کېږی او جینونه په کې د بیا یوځای کېدو په بهیر کې تنظیمېږي، معمولاً په مایتوکاندري ډي.اېن.اې کې له مور او پلار څخه اولاد ته هېڅ بدلون نه‌شته. که څه هم مایتوکاندري ډي.اېن.اې هم بیا ترکیب کېږي، خو دغه کار په ورته مایتوکاندريا کې د خپل ځان د کاپيانو په مرسته کوي. له دې امله چې د حیواناتو د مایتوکاندري ډي.اېن.اې د بدلون کچه د اټومي ډي.اېن.اې په پرتله لوړه ده، مایتوکاندري ډي.اېن.اې د ښځو (د مور له لارې د خپلوۍ د نسب او اړیکې ټاکلو) له لارې د نسبونو د تعقیب لپاره یوه ښه وسیله ده او په دغه رول کې له سلګونو نسلونو څخه د ډېری ډولونو د نسب د موندلو لپاره کارول کېږي.<ref name="Brown">{{cite journal|vauthors=Brown WM, George M, Wilson AC|title=Rapid evolution of animal mitochondrial DNA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=76|issue=4|pages=1967–71|date=April 1979|pmid=109836|pmc=383514|doi=10.1073/pnas.76.4.1967|bibcode=1979PNAS...76.1967B|jstor=69636|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == h8oitvmir3sqw9xm8u70zymoasowu32 0 64172 368209 367019 2026-08-10T16:08:30Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368209 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0em;"> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" |- {{ليبراليزم څنګپټه}} '''لېبراله ډیموکراسي''' د لېبرالې سیاسي ایډیالوژۍ ترکیب دی چې د حکومت تر یوې غیر مستقیمې ډیموکراټيکې بڼې لاندې عمل کوي. په ځانګړنو کې یې د ګڼو متفاوتو سیاسي ګوندونو تر منځ ټاکنې، د حکومت په بېلابېلو برخو کې د قوو تفکیک، د پرانیستې ټولنې د یوې برخې په توګه په ورځني ژوند کې د قانون حاکمیت، له خصوصي مالکیت سره د مارکېټ اقتصاد، د ټولو خلکو لپاره د بشري او مدني حقونو او مدني او سیاسي ازادیو برابر ملاتړ یادولی شو. په عملي ډول د دغه سیستم د تعریف لپاره لېبراله ډیموکراسي له اساسي قانون څخه استفاده کوي چې یا په مدون ډول وي (لکه متحد ایالتونه) او یا په غیر مدون ډول وي (لکه بریتانیا) تر څو د حکومت واکونه مشخص کړي او ټولنیز تړون تثبیت کړي. د شلمې پېړۍ په دویمه نیمايي کې د پراختیا تر یوې دورې وروسته لېبراله ډیموکراسي په نړۍ کې پر یوه معمول سیاسي نظام بدله شوه.<ref>{{cite book|last1=Harpin|first1=Russell|title=Liberalism, Constitutionalism, and Democracy|date=1999|publisher=Oxford}}</ref><ref name=":0">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf |date=2021-12-18 }}</ref> لېبراله ډيموکراسي ښايي د اساسي قانون بېلابېلې بڼې ولري، ځکه ښايي یا مشروطه پادشاهي وي یا جمهوریت وي. یا هم ښايي پارلماني سیستم وي، ریاستي سیستم وي او یا هم نیمه ریاستي سیستم وي. په لېبراله ډيموکراسۍ کې معمولاً د رایې ټولیز حق موجود دی او ټولو بالغو وګړو ته د رایې حق ورکوي، پرته له دې چې قوم، جنسیت، د شتمنۍ مالکیت، توکم، عاید، ټولنیز موقعیت یا مذهب ته یې پام وکړي. له دې سره سره، له تاریخي پلوه ځینو هغو هېوادونو د امتیاز محدود حق لرلی چې د لېبرالو ډیموکراسیو په توګه په پام کې نیول کېږي. حتا دا مهال هم ځینې هغه هېوادونه چې لېبرال ډيموکراټيک بلل کېږي، په رښتینې معنا د رایې عمومي حق نه‌لري. د بېلګې په توګه په بریتانیا کې هغه کسان رایه نه‌شي ورکولای چې د زندان اوږدمهالي محکومیتونه تېروي او دا هغه پالیسي ده چې د اروپا د بشري حقونو محکمه یې د بشري حقونو نقض ګڼي. د متحدو ایالتونو په ډېرو برخو کې هم دې ته ورته پالیسي عملي کېږي. د «کاپج» او «راینیک» د څېړنې له مخې لږ تر لږه ۸۵ سلنه ډيموکراسیو د عمومي رایې حق خوندي کړی دی. ډېری هېوادونه خلکو ته د رایې د اجازې تر ورکړې مخکې د هویت مثبتې پېژندنې ته اړتیا لري. د بېلګې په توګه په متحدو ایالتونو کې درېیمه برخه ایالتونه له خپلو وګړو څخه د رایې د ورکړې لپاره د هویت اسناد غواړي. هغه پرېکړې چې د ټاکنو له لارې ترسره کېږي د ټولو وګړو له‌خوا نه دي، بلکې د هغو کسانو له‌خوا ترسره کېږي چې د رایې ورکوونکو له ډله کې دي او د رایې له لارې ټاکنه کوي.<ref>{{cite book|title=Sociology: Understanding and Changing the Social World|date=2010}}</ref><ref>[https://www.echr.coe.int/Documents/FS_Prisoners_vote_ENG.pdf Factsheet – Prisoners' right to vote] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807231112/https://www.echr.coe.int/Documents/FS_Prisoners_vote_ENG.pdf|date=7 August 2020}} European Court of Human Rights, April 2019.</ref><ref>{{Cite web |title=Felon Voting Rights |url=https://www.ncsl.org/research/elections-and-campaigns/felon-voting-rights.aspx |access-date=2021-04-23 |website=www.ncsl.org |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307104713/http://www.ncsl.org/research/elections-and-campaigns/felon-voting-rights.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|last1=Coppedge|first1=Michael|last2=Reinicke|first2=Wolfgang|title=Measuring Polyarchy|date=1991|publisher=Transaction|location=New Brunswick}}</ref><ref>{{cite web |title=Voting requirements |url=https://www.usa.gov/voter-id |access-date=21 January 2021 |website=USA Gov}}</ref> لېبرال ډیموکراټيک اساسي قانون د حکومت ډیموکراټيکه ځانګړنه تعریفوي. د اساسي قانون موخه تر ډېره د حکومت د واکونو محدودیت بلل کېږي. لېبراله ډیموکراسي د قوو پر تفکیک، خپلواکه قضائیه قوه او د حکومت د برخو تر منځ د کنترول او تعادل پر سیستم ټینګار کوي. ګڼ ګونديز سیستمونه چې لږ تر لږه دوه پایدار او دوامدار سیاسي ګوندونه ولري، د لېبرالې ډیموکراسۍ ځانګړنه ده. په اروپا کې لېبراله ډیموکراسي د داسې حکومت پر اهمیت ټینګار کوي چې د قانون د حاکمیت د اصل پیروي کوي. حکومتي اقتدار په مشروع ډول یوازې د هغو لیکلو او څرګندو قوانینو پر بنسټ عملي کېږي چې د ټاکل شوي پروسیجر له مخې تصویب او اجرا کېږي. ډېری ډیموکراسۍ له فدرالېزم څخه – چې د قوو د عمودي تفکیک په توګه هم پېژندل کېږي - د دې لپاره استفاده کوي چې د ښاري، ایالتي او ملي حکومتونو تر منځ د حکومتي واکونو په وېش سره د ناړه استفادې او عمومي مشارکت د ډېرښت مخه ونیسي (د بېلګې په توګه په جرمني کې فدرال دولت د قانون‌جوړونې اصلي مسؤولیتونه پر غاړه اخلي او فدرال ایالتونه ډېری اجرايي دندې پر غاړه اخلي). == سرچینې == د لېبرالې ډیموکراسۍ نوم او ریښه د اروپا اتلسمې پېړۍ ته رسېږي چې دا پېړۍ د روښانوالي په دوره هم مشهوره ده. هغه مهال نږدې غوڅ اکثریت اروپايي هېوادونه پادشاهي وو او سیاسي واک د پادشاه یا اشرافو په اختیار کې و. له لرغوني دوران را وروسته د ډیموکراسۍ امکان ته په جدي ډول د یوې سیاسي تیورۍ په توګه پام نه و شوی او عمومي باور دا و چې ډیموکراسۍ ښايي د خلکو د ذهني بدلونونو له امله د پالیسیو په برخه کې بې‌ثباته وي. پر دې سربېره باور دا و چې ډیموکراسي د انسان د طبیعت پر خلاف ده، ځکه چې انسانان ذاتاً شریر او تاوتریخجن دي او د خپلو ناوړه انګېزو د مهار لپاره یوه پیاوړي رهبر ته اړتیا لري. ډېری اروپايي پادشاهان په دې باور وو چې دوی ته واک د خدای له‌خوا ورکړل شوی دی او که څوک یې د واک چلولو حق تر پوښتنې لاندې راولي، کفر یې کړی دی. دغه لیدلوري په لومړیو کې د روښانوالي د روڼ‌اندو یوې کوچنۍ ډلې وننګول، دوی په دې باور وو چې انساني چارې باید د عقل او همدا راز د ازادۍ او برابرۍ د اصولو پر بنسټ اداره شي. دوی استدلال کاوه چې ټول خلک برابر پیدا شوي دي او له همدې امله داسې نه‌شي کېدای چې سیاسي اقتدار دې له خدای سره د فرضي اړیکې یا هرې هغې ځانګړنې پر بنسټ توجیه شي چې یوه کس ته پر نورو برتري ورکوي. دوی استدلال وکړ چې حکومتونه د خلکو د خدمت لپاره دي – نه برعکس – او قوانین باید پر هغو خلکو پلي شي چې حکومت کوي (او دا هغه مفهوم دی چې د قانون د حاکمیت په نامه پېژندل کېږي). که څه هم لېبراله ډیموکراسي په لومړیو کې د روښانوالې دورې لېبرالانو مطرح کړه، خو د ډیموکراسۍ او لېبرالېزم تر منځ اړیکه له لومړیو څخه اختلافي یا لانجمنه وه او په شلمه پېړۍ کې پر ستونزه بدله شوه. جاسپر ډومن په خپل کتاب «په یوه لېبرال ډیموکراټیک دولت کې ازادي او برابري» (Freedom and Equality in a Liberal Democratic State) کې ویلي دي چې ازادي او برابري د یوې لېبرالۍ ډیموکراسۍ لپاره اړین دي. فرانسېس فوکویاما په خپل کتاب «د تاریخ پای او وروستی انسان» (The End of History and the Last Man) کې ویلي دي چې د فرانسې تر انقلاب را وروسته لېبرالې ډیموکراسۍ بیا بیا ثابته کړې ده چې (له اخلاقي، سیاسي او اقتصادي پلوه) تر بل هر سیستم غوره نظام دی او ویلي یې دي چې ډیموکراسي به په اوږد مهال کې لا ډېره شي، که څه هم ښايي له لنډمهالو ماتو سره مل وي. د «فریډم هوز» څېړنیزه مؤسسه دا مهال لېبراله ډیموکراسي د یوې داسې انتخاباتي ډیموکراسۍ په توګه تعریفوي چې مدني ازادۍ هم خوندي کوي.<ref>{{Cite book|title=Freedom and Equality in a Liberal Democratic State|last=Doomen|first=Jasper|publisher=Bruylant|year=2014|isbn=978-2802746232|location=Brussels|pages=88, 101}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Crisis of Parliamentary Democracy|url=https://archive.org/details/crisisofparliame0000schm_b6i4|last=Schmitt|first=Carl|publisher=MIT Press|year=1985|isbn=978-0262192408|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/crisisofparliame0000schm_b6i4/page/2 2], 8 (chapter 1)}}</ref><ref name="endofhistory">{{Cite journal|last=Fukuyama|first=Francis|date=1989|title=The End of History?|url=https://archive.org/details/sim_national-interest_summer-1989_16/page/n7|journal=The National Interest|issue=16|pages=3–18|issn=0884-9382|jstor=24027184}}</ref><ref>{{cite news|last1=Glaser|first1=Eliane|date=21 March 2014|title=Bring Back Ideology: Fukuyama's 'End of History' 25 years On|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2014/mar/21/bring-back-ideology-fukuyama-end-history-25-years-on|access-date=18 March 2019}}</ref> == په نړۍ کې لېبرالې ډیموکراسۍ == ګڼ سازمانونه او د سیاسي علومو پوهان د ازادو او غیر ازادو دولتونو داسې فهرستونه وړاندې کوي چې هم د اوس مهال او هم د څو پېړیو وړاندې مهال اړوند دي. په دې ډله کې تر ټولو پېژندل شوي یې ښايي د پولیټي ډېټا مجموعه او هغه مجموعه وي چې «فریډم هوز» او «لري ډایمنډ» وړاندې کړې ده.<ref>{{Cite web |title=Policy Data Set |url=http://www.systemicpeace.org/polity/polity4.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504221240/http://www.systemicpeace.org/polity/polity4.htm |archive-date=4 May 2020 |access-date=28 October 2008}}</ref> د ګڼو روڼ‌اندو او د فریډم هوز په څېر سازمانونو تر منځ هوکړه موجوده ده چې (تر پولنډ او هنګري پرته) د اروپايي اتحادیې هېوادونه انګلستان، ناروې، ایسلنډ، سویزرلنډ، جاپان، ارجنټاین، برازیل، چیلي، سوېلي کوریا، تایوان، محتد ایالتونه، هند، کاناډا، اروګویه، کاسټا ریکا، اسرائیل، سوېلي افریقا، استرالیا او نیوزلنډ لېبرالې ډيموکراسۍ دي او هند دا مهال د نړۍ د ډیموکراسیو تر منځ تر ټولو ډېر نفوس لري.<ref>{{cite book|editor-first=Seyla|editor-last=Benhabib|title=Democracy and difference: contesting the boundaries of the political|url=https://books.google.com/books?id=oUo9px-SL4QC|publisher=Princeton University Press|date=1996|isbn=978-0691044781}}</ref><ref>Alain Gagnon,Intellectuals in liberal democracies: political influence and social involvement</ref><ref>Yvonne Schmidt, Foundations of Civil and Political Rights in Israel and the Occupied Territories</ref><ref>William S. Livingston, A Prospect of purple and orange democracy</ref><ref>{{cite book|first=Steven V.|last=Mazie|title=Israel's higher law: religion and liberal democracy in the Jewish state|publisher=Lexington Books|date=2006|isbn=978-0739114858|url=https://books.google.com/books?id=2Y-TVQiDk8IC}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mulgan|first=Richard|author2=Peter Aimer|title=Politics in New Zealand|publisher=Auckland University Press|year=2004|edition=3rd|chapter=chapter 1|page=17|isbn=1869403185|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ROzyxst0h6gC&q=New+Zealand+liberal+democracy&pg=PA17|access-date=2009-06-26|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922124657/https://books.google.com/books?id=ROzyxst0h6gC&pg=PA17&lpg=PA17&dq=New+Zealand+liberal+democracy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1205374,00.html|title=India Awakens|magazine=Time|url-access=subscription|first=Michael|last=Elliott|date=18 June 2006|access-date=16 June 2007|archive-date=15 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615151158/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1205374,00.html|url-status=dead}}</ref> لېبرالې ډیموکراسۍ د ډیموکراټیک شاتګ له ګواښ سره مخ دي او دغه کار د متحدو ایالتونو، پولنډ او هنګري په ګډون په ګڼو هېوادونو کې یا د واقع کېدو په حال کې دی او یا واقع شوی دی.<ref name=":02">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf |date=2021-12-18 }}</ref> فریډم هوز سازمان په افریقا او پخواني شوروي اتحاد کې ډېری رسمي ډیموکراټیک دولتونه په عمل کې غیر ډیموکراټیک دولتونه ګڼي، معمولاً یې دلیل دا دی چې دولت دا مهال د ټاکنو پر پایلو ډېر اغېز لري. له دې ډلې ډېری هېوادونه له پام وړ لوړو ژورو سره مخ دي. د یو-ګوندي او دیکتاتوري حکومتونو په څېر د غیر ډیموکراټیک حکومت رسمي ډولونه تر ډېره په ختیځه اسیا، منځني ختیځ او شمالي افریقا کې دود دي. په وروستیو کې د «فریډم هوز» د ۲۰۱۹ کال راپور څرګندوي چې په تېرو ۱۳ کلونو کې له ۲۰۰۵ څخه تر ۲۰۱۸ کال پورې «سیاسي حقونه او مدني ازادۍ» کمې شوې دي او همدا راز د لېبرالې ډیموکراسۍ لرونکو هېوادونو د شمېر کمښت ته یې اشاره کړې ده.<ref>{{cite web |title=Freedom in the World: Democracy in Retreat |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205180803/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2019 |archive-date=5 February 2019 |access-date=7 December 2019 |website=freedomhouse.org |publisher=Freedom House}}</ref> == سرچينې == 7am2l535pl6v75mx0ja22kos6lvyp6u 0 64181 368084 365644 2026-08-10T12:30:50Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368084 wikitext text/x-wiki ګډوډي يا انارشي هغه ټولنه ده، چې په خپلواک ډول له چارواکو او حکومتي واحد څخه پرته جوړېږي. دا يوې ټولنې يا د خلکو هغې ډلې ته هم ويل کېدای شي، چې يوه د مراتبو يوه ټاکل شوې لړۍ په بشپړ ډول ردوي. انارشي په لومړي ځل ۱۵۳۹ز کال کې انګريزي کې کارول شوې وه، چې «د حکومت د نه شتون» په معنا سره وه. پايري-جوزف پرودون “Pierre-Joseph Proudhon” د «ملکيت څه شی دی؟» تر سرليک لاندې د خپل ۱۸۴۰ زکال پوهنليک کې انارشي او انارشيست انارشيزم ته د کارونې په موخه غوره کړل، چې يوه نوې سياسي فلسفه او ټولنيز خوځښت دی، چې د ازادو او خپلسرو ټولنو پر بنسټ د بې دولتونو ټولنو ګټندويي کوي. د ګډوډۍ پلوي يا انارشيستان د داسې نظام په لټه کې دي، د ټولې تيري کونکي سلسلې او په ځانګړي ډول د دولت د له منځه وړلو پر بنسټ وي او زياتره يې د مستقيمې ديموکراسۍ د نظام او کارګر اشتراک د رامنځته کېدنې ننګه کوي. <ref name="FranksJun2018">{{cite book|last1=Franks|first1=Benjamin|last2=Jun|first2=Nathan|last3=Williams|first3=Leonard|year=2018|url=https://books.google.com/books?id=1mJRDwAAQBAJ&pg=PT104|title=Anarchism: A Conceptual Approach|location=Milton Park|publisher=[[Taylor & Francis]]|page=104|isbn=978-1-317-40681-5|quote=Anarchism can be defined in terms of a rejection of hierarchies, such as capitalism, racism or sexism, a social view of freedom in which access to material resources and liberty of others as prerequisites to personal freedom(Me putting this text here qualifies as anarchy) ... .}}</ref><ref name="Merriam-Webster">{{cite web |title=Anarchy |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchy |access-date=22 January 2020 |website=Merriam-webster.com}}</ref><ref name="Merriam-Webster2">{{cite web |title=Anarchy |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchy |access-date=22 January 2020 |website=Merriam-webster.com}}</ref><ref>{{cite journal|last=Tamblyn|first=Nathan|date=30 April 2019|title=The Common Ground of Law and Anarchism|journal=[[Liverpool Law Review]]|volume=40|number=1|pages=65–78|doi=10.1007/s10991-019-09223-1|s2cid=155131683}}</ref><ref>{{cite book|last=Kinna|first=Ruth|author-link=Ruth Kinna|date=24 April 2019|chapter=Anarchism|title=Oxford Bibliographies|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.1093/OBO/9780199756384-0059|isbn=978-0-19-975638-4}}</ref><ref name="Proudhon 1994">{{cite book|last=Proudhon|first=Piere-Joseph|author-link=Pierre-Joseph Proudhon|title=Proudhon: What is Property?|url=https://books.google.com/books?id=ELTq6WIulyEC|editor1-last=Kelley|editor1-first=Donald R.|editor2-last=Smith|editor2-first=Bonnie G.|editor-link2=Bonnie G. Smith|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1994|page=[https://books.google.com/?id=ELTq6WIulyEC&pg=PA209&dq=%22society+seeks+order+in%20anarchy%22 209]|isbn=978-0-521-40556-0|quote=[S]ociety seeks order in anarchy.}}</ref> په عملي ډول انارشي د حکومت او بنسټونو د دوديزو بڼو پرې کولو يا له منځه وړلو ته ويل کېدلی شي. دا کولی شي يو ملت يا هر هغه استوګنځای وټاکي، چې د حکومت يا مرکزي واکمنۍ هيڅ نظام نه لري. انفرادي انارشيستانو په لومړيو کې د انارشۍ يا ګډوډۍ پلوي وکړه او د حکومت پر ځای د اختياري يا خپل اندو بنسټونو د ځاي په ځای کولو وړانديز کوي. دا بنسټونه يا ازادې ټولنې په عمومي ډول د طبيعت له مخې ځکه موډل شوي دي، چې دوی د ټولني او اقتصادي ځان بسياينې، پو پر بل باندې تکيې يا فرديت په څېر مفاهيم وړاندې کولی شي. که څه هم ګډوډي زياتره وختونه په منفي ډول د بشپړې ګډوډۍ يا ټولنيزې ماتې د مترادف اصطلاح په توګه کارول کېږي، مګر دا هغه معنا نه ده، چې انارشيستان يې ګډوډۍ يانې بې ترتيبه ټولنې ته تړاو ورکوي. <ref>{{cite journal|last=McElroy|first=Wendy|date=Winter 1998|url=http://www.independent.org/pdf/tir/tir_02_3_mcelroy.pdf|title=Benjamin Tucker, Liberty, and Individualist Anarchism|journal=The Independent Review|volume=II|issue=3|page=425|access-date=25 September 2020|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123223843/http://www.independent.org/pdf/tir/tir_02_3_mcelroy.pdf|url-status=dead|archivedate=23 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190123223843/http://www.independent.org/pdf/tir/tir_02_3_mcelroy.pdf}}</ref><ref name="FranksJun20182">{{cite book|last1=Franks|first1=Benjamin|last2=Jun|first2=Nathan|last3=Williams|first3=Leonard|year=2018|url=https://books.google.com/books?id=1mJRDwAAQBAJ&pg=PT104|title=Anarchism: A Conceptual Approach|location=Milton Park|publisher=[[Taylor & Francis]]|page=104|isbn=978-1-317-40681-5|quote=Anarchism can be defined in terms of a rejection of hierarchies, such as capitalism, racism or sexism, a social view of freedom in which access to material resources and liberty of others as prerequisites to personal freedom(Me putting this text here qualifies as anarchy) ... .}}</ref> == ريښه == ګډوډي “Anarchy” د منځنيو دورې له لاتيني ويي انارشيا او له يوناني انارشوس “anarchos” («د واکمن نه درلود») څخه اخېستل شوې ده، چې “an + archos” (واکمن) په د ويي له مخې «له واکمن څخه پرته» معنا لري. د ګرد A انارشيست نښه له يو توري څخه جوړه نښه يا مونوګرام ده، چې د الفبا د غټ “A” له توري څخه جوړه شوې او د غټ “O” توري له لورې رانغاړل شوې ده. د “A” توری په ډېری اروپايي ژبو کې د انارشي يا انارشيزم څخه اخيستل شوی دی او په لاتيني او سيريليک لاسي ليکونو کې هم ورته مفهوم لري. “O” توری د ترتيب په معنا سره دی او دوی دواړه په ګډه «ټولنه په ګډوډۍ کې نظم غواړي» په معنا سره دي، چې دا همدا عبارت د پايري جوزف پرودون له لورې «ملکيت څه شی دی» تر سرليک لاندې د ۱۸۴۰ ز کال کتاب کې ليکل شوی دی. <ref name="Merriam-Webster3">{{cite web |title=Anarchy |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchy |access-date=22 January 2020 |website=Merriam-webster.com}}</ref><ref name="Proudhon 1840">{{cite book|last=Proudhon|first=Pierre-Joseph|author-link=Pierre-Joseph Proudhon|title=Qu'est-ce que la propriété? ou Recherche sur le principe du Droit et du Gouvernement|trans-title=What is ownership? or Research on the Principle of Law and Government|url=https://books.google.com/books?id=hu_-vQAACAAJ|publisher=Brocard|location=Paris|year=1840|edition=1st|page=[https://books.google.com/?id=hu_-vQAACAAJ&pg=PA235&dq=%22la+société+cherche+l'ordre+dans+l'anarchie%22 235]|language=fr}}</ref><ref name="Proudhon 19942">{{cite book|last=Proudhon|first=Piere-Joseph|author-link=Pierre-Joseph Proudhon|title=Proudhon: What is Property?|url=https://books.google.com/books?id=ELTq6WIulyEC|editor1-last=Kelley|editor1-first=Donald R.|editor2-last=Smith|editor2-first=Bonnie G.|editor-link2=Bonnie G. Smith|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1994|page=[https://books.google.com/?id=ELTq6WIulyEC&pg=PA209&dq=%22society+seeks+order+in%20anarchy%22 209]|isbn=978-0-521-40556-0|quote=[S]ociety seeks order in anarchy.}}</ref> == کتنه == === انسان پېژندنه === که څه هم زياتره پېژندل شوې ټولنې د ترتيب يا دولت د شتون له مخې مشخص کېږي، مګر انسان پېژندونکو د زياتره کوچي ښکاري ټولنو او د سومای او پياروا په څېر د کرنيزو ټولنو په ګډون زياتره برابري غوښتونکې بې دولته ټولنې څېړلې ډي. ډېری دا ټولنې د دې فکر له مخې ګډوډ يا انارشيک کېدلی شي، چې دوی په اړخيز يا ضمني ډول د متمرکز سياسي واک نظريه نه مني. <ref>{{cite book|title=Limited Wants, Unlimited Means: A Reader on Hunter-Gatherer Economics and the Environment|url=https://archive.org/details/limitedwantsunli0000unse|last=Gowdy|first=John M.|year=1998|publisher=Island Press|location=St Louis|isbn=1-55963-555-X|page=[https://archive.org/details/limitedwantsunli0000unse/page/342 342]}}</ref><ref>{{cite book|last=Dahlberg|first=Frances|url=https://books.google.com/books?id=eTPULzP1MZAC&q=Gathering+and+Hominid+Adaptation&pg=PA120|title=Woman the Gatherer|location=London|publisher=[[Yale University Press]]|year=1975|isbn=0-300-02989-6}}</ref><ref>{{cite book|last=Graeber|first=David|author-link=David Graeber|title=Fragments of an Anarchist Anthropology|url=http://www.prickly-paradigm.com/paradigm14.pdf|year=2004|publisher=[[Prickly Paradigm Press]]|location=[[Chicago]]|isbn=0-9728196-4-9|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081118113209/http://www.prickly-paradigm.com/paradigm14.pdf|archive-date=18 November 2008}}</ref> د انسان د ښکار راټولونکو د برابرۍ غوښتني ځانګړی اصالت هغه وخت په زړه پورې دی، چې په اوښتونيز چارچوکاټ کې وليدل شي. د انسانيت له دوه تر ټولو نږدې تي لرونکو خپلوانو څخه يو چې د چيمپانزي په نوم لويه افريقايي انسان ته ورته بيزو ده، له برابرۍ غوښتنې څخه پرته هر هغه څه ته وايي، چې د ممتازو نارينه وو له لورې اداره کېدونکي ترتيبونه جوړوي. د انسان د ښکار له راټولونکو سره يې دومره ستر توپير دی، چې دا د انسان پېژندونکو له لورې په پراخه کچه استدلال کوي، چې تر لاس لاندې د اوسېدلو يا تسلط پر وړاندې مقاومت يو مهم عامل، چې د انساني شعور، ژبې، خپلوۍ او ټولنيز سازمان وده پر مخ وړي. <ref>{{cite journal|last1=Erdal|first1=D.|last2=Whiten|first2=A.|year=1994|title=On human egalitarianism: an evolutionary product of Machiavellian status escalation?|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1994-04_35_2/page/175|journal=[[Current Anthropology]]|volume=35|issue=2|pages=175–183|doi=10.1086/204255|s2cid=53652577}}</ref><ref>{{cite book|last1=Erdal|first1=D.|last2=Whiten|first2=A.|year=1996|chapter=Egalitarianism and Machiavellian intelligence in human evolution|editor1-first=P.|editor1-last=Mellars|editor2-first=K.|editor2-last=Gibson|title=Modelling the early human mind|location=Cambridge|publisher=McDonald Institute Monographs}}</ref><ref>{{cite book|first=Christopher|last=Boehm|author-link=Christopher Boehm|date=2001|url=https://books.google.com/books?id=ljxS8gUlgqgC|title=Hierarchy in the Forest: The Evolution of Egalitarian Behavior|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674028449}}</ref> د انارشيست انسان پېژندنې په برخو کې انارشيست انسان پېژندونکي ډيويډ ګرايبر “David Graeber” د څېړنې د هغو سيمو په نښه کولو هڅه وکړه، چې روڼ اندي يې ښايي د انارشيست ټولنيزې نظريې د يو همغږي واحد په جوړولو کې وپلټي. ګرايبر وانګېرل، چې انسان پېژنده د يوې پوهنيزې لارې چارې په توګه «په ځانګړي ډول ښه دريځ لري»، چې د نړۍ په کچه د اختيارونو يا متبادلو ټولنيزو او اقتصادي جوړښتونو د څېړلو، شننې او لښتليک کولو په موخه د انساني ټولنو او ادارو بشپړه اندازه کتلی شي او په خورا مهم ډول دا بديلونه نړۍ ته وړاندې کوي. <ref>{{cite book|last=Graeber|first=David|author-link=David Graeber|title=Fragments of an anarchist anthropology|year=2004|publisher=[[Prickly Paradigm Press]]|location=Chicago|isbn=978-0972819640|edition=2nd pr.}}</ref> پايري کلاسټريس “Pierre Clastres” د دولت ضد ټولنه کې بې دولته ټولنې وپلټلې، چې معلومه کلتوري لارې چارې او کړه وړه په کې د ترتيب او دولت له ودې څخه مخ ګرځوي. کلاسټريس دا نظريه رد کړه، چې دولت د انساني ټولنو د بشپړتيا يا تکامل طبيعي پايله ده. <ref>{{cite book|last=Clastres|first=Pierre|author-link=Pierre Clastres|title=[[Society Against the State: Essays in Political Anthropology]]|translator-first1=Robert|translator-last1=Hurley|translator-link1=Robert Hurley (translator)|translator-first2=Abe|translator-last2=Stein|location=New York|publisher=Zone Books|year=1989|isbn=0-942299-01-9}}</ref> «د حکومت نه کولو هنر» نومي اثر کې جيمز سي سکاټ “James C. Scott” زوميا وڅېړله، چې په سويل ختيځه اسيا کې يوه پراخه بې دولته لوړه سيمه ده. د زوميا غونډۍ دا سيمه د ښکته سيمې له دولتونو څخه بېلوي او خلکو لپاره د تېښتې يو پناه ځای جوړوي. سکاټ استدلال کوي چې د تپې د خلکو ځانګړې ټولنيزې او کلتوري ځانګړتياوې د ټيټو سيمو د دولتونو له لورې د تښتېدلو له نيولو سره برابرې وې او د تمدن له لورې د پرېښودل شوي بربريت د نښو په توګه بايد ونه ګڼل شي. <ref>{{cite book|title=The Art of Not Being Governed|last=Scott|first=James|author-link=James C. Scott|publisher=[[Yale University Press]]|year=2010|isbn=978-0300169171|url-access=registration|url=https://archive.org/details/artofnotbeinggov0000scot}}</ref> پيټر ليسن “Peter Leeson” د خصوصي قانون د نفوذ يو ډول بنسسټونه وپلټل، چې د اتلسمې پېړۍ د سمندري داړه مارانو، د نالوستو قبيلو د غړو او د کليفورنيا د زندان د ناوړه خلکو د ډلو له لورې په ګډوډ يا انارشيک حالتونو کې رامنځته شوي وو. دې ټولو ډلو د خپلو ځانګړو اړتياوو او د خپل ګډوډ حالت د ځانګړتياوو د پوره کولو په موخه د خصوصي قانون د پلي کولو بېلابېلې لارې چارې ومنلې. <ref>{{cite journal|last=Leeson|first=Peter|date=2014|title=Pirates, Prisoners, and Preliterates: Anarchic Context and the Private Enforcement of Law|url=http://www.peterleeson.com/Pirates__Prisoners__and_Preliterates.pdf|journal=[[European Journal of Law and Economics]]|volume=37|issue=3|pages=365–379|doi=10.1007/s10657-013-9424-x|s2cid=41552010|access-date=2022-09-12|archivedate=2021-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210926031414/https://www.peterleeson.com/Pirates__Prisoners__and_Preliterates.pdf}}</ref> انارکو بدويت “” يا د لومړيو بنسټونو پلوي د تمدن په اړه خپله نيوکه يو څه د کوچي ښکاري راټولونکو د انسان پېژندنې څېړنو پر بنسټ کوي او يادونه کوي، چې د اهلي کولو پر لور بدلون ښايي د ناروغۍ، کار، نابرابرۍ، جګړې او رواني ګډوډۍ برخو کې د زياتوالي لامل شوی وي. د جان زيرزان په څېر ليکوالانو استدلال کړی دی، چې د لومړنيو ټولنو منفي کليشې (لکه: دوی په عمومي ډول خورا ظالمې يا تش لاسې دي) په دې موخه کارول کېږي، چې د معاصرې صنعتي ټولنې ارزښتونه سم ثابت کړي او وګړي له خورا طبيعي او عادلانه حالتونو څخه لرې کړي. <ref>{{cite book|title=Running on Emptiness: The Pathology of Civilization|url=https://archive.org/details/runningonemptine0000zerz|last=Zerzan|first=John|publisher=[[Feral House]]|year=2002|isbn=0-922915-75-X|author-link=John Zerzan}}<!--|accessdate=2007-05-x --></ref><ref>{{cite book|title=Traces of an Omnivore|url=https://archive.org/details/tracesofomnivore0000shep|last=Shepard|first=Paul|publisher=Island Press|year=1996|isbn=1-55963-431-6|author-link=Paul Shepard}}<!--|accessdate=2007-05-x --></ref><ref>{{cite web |title=The Consequences of Domestication and Sedentism by Emily Schultz, et al |url=http://www.primitivism.com/sedentism.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715184334/http://www.primitivism.com/sedentism.htm |archive-date=15 July 2009 |access-date=30 January 2012 |publisher=Primitivism.com}}</ref><ref>{{cite web |last=Prieur |first=Ran |title=Seven Lies About Civilization |url=http://www.greenanarchy.org/index.php?action=viewwritingdetail&returnto=viewjournal&printIssueId=18&writingId=552 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091002035035/http://www.greenanarchy.org/index.php?action=viewwritingdetail&returnto=viewjournal&printIssueId=18&writingId=552 |archive-date=2 October 2009 |access-date=30 January 2012 |publisher=Greenanarchy.org}}</ref><ref>{{cite news|last1=Kaczynski|first1=Ted|author-link1=Ted Kaczynski|title=The Unabomber Trial: The Manifesto|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/unabomber/manifesto.text.htm|access-date=6 August 2021|newspaper=The Washington Post|date=22 September 1995}}</ref> === نړيوالې اړيکې === په نړيوالو اړيکو کې انارشي د ملت له دولتونو څخه د پورته چارواکي نه شتون ته وايي، چې د خپلو شخړو د منځګړيتوب او نړيوال قوانينو د پلي کولو وړ وي. <ref>{{cite journal|last=Lechner|first=Silviya|date=November 2017|title=Anarchy in International Relations|journal=International Studies Association|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=1–26|doi=10.1093/acrefore/9780190846626.013.79|isbn=978-0-19-084662-6}}</ref><ref>Eckstein, Arthur M.; ''et al.'' (8 September 2020). [https://www.britannica.com/topic/anarchy "Anarchy"]. ''Encyclopedia Britannica Online''. Retrieved 16 September 2020.</ref> === سياسي فلسفه === ==== انارشيزم ==== انارشيزم د سياسي فلسفې په توګه د اختياري يا خپلې خوښې بنسټونو پر بنسټ د ځاني اداره شويو ټولنو ګټندويي کوي. دوی زياتره وخت د بې دولته ټولنو په توګه تشرېح کېږي، که څه هم بېلابېلو ليکوالانو دوی په ځانګړي ډول د نامنظمو ازادو ټولنو پر بنسټ ادارو په توګه راپېژندلي دي. انارشيزم په دې نظر دی، چې دولت ناغوښتی، نا اړين يا زيان رسونکی دی. په داسې حال کې چې د دولت پر وړاندې مخالفت په کې مرکزي ونډه لري، دا اړين مګر پوره يا کافي شرط نه دی، له دې امله ولې د دوی د نومونو سربېره انارکو-کاپيټليزم او ملي انارشيزم هم د د فکر د انارشيست ښوونځيو او د انارشيست خوځښت د برخې په توګه نه پېژندل کېږي، يا دا چې ولې د انارشيستانو او پوهانو له نظره غولونکو او مخالفو معنا لرونکو اصطلاحاتو په توګه ګڼل کېږي. انارشيزم د هغو اړيکو په ګډون چې لا تر اوسه د دولت د نظام تر بريده نه دي، د ټولو انساني اړيکو په تر سره کولو کې د ترتيبي ادارې مخالف واک رانغاړي.  <ref>{{cite book|quote=[Anarchism], a social philosophy that rejects authoritarian government and maintains that voluntary institutions are best suited to express man's natural social tendencies.|first=George|last=Woodcock|author-link=George Woodcock|chapter=Anarchism|title=The Encyclopedia of Philosophy}}</ref><ref>"In a society developed on these lines, the voluntary associations which already now begin to cover all the fields of human activity would take a still greater extension so as to substitute themselves for the state in all its functions." [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Petr_Kropotkin___Anarchism__from_the_Encyclopaedia_Britannica.html Peter Kropotkin. "Anarchism" from the Encyclopædia Britannica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106164839/http://theanarchistlibrary.org/HTML/Petr_Kropotkin___Anarchism__from_the_Encyclopaedia_Britannica.html|date=2012-01-06}}</ref><ref>{{cite book|last1=Craig|first1=Edward|author-link1=Edward Craig (philosopher)|chapter=Anarchism|title=The Shorter Routledge Encyclopedia of Philosophy|date=29 November 2005|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-134-34408-6|url=https://books.google.com/books?id=Z_Z-AgAAQBAJ|page=14|quote=Anarchism is the view that a society without the state, or government, is both possible and desirable.}}</ref><ref>Sheehan, Sean. Anarchism, London: Reaktion Books Ltd., 2004. p. 85</ref><ref>"as many anarchists have stressed, it is not government as such that they find objectionable, but the hierarchical forms of government associated with the nation state". Judith Suissa. ''Anarchism and Education: a Philosophical Perspective''. Routledge. New York. 2006. p. 7</ref><ref name="iaf-ifa.org">{{cite web |title=IAF principles |url=http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105095946/http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |archive-date=5 January 2012 |publisher=[[International of Anarchist Federations]] |quote=The IAF–IFA fights for : the abolition of all forms of authority whether economical, political, social, religious, cultural or sexual.}}</ref><ref>"That is why Anarchy, when it works to destroy authority in all its aspects, when it demands the abrogation of laws and the abolition of the mechanism that serves to impose them, when it refuses all hierarchical organisation and preaches free agreement – at the same time strives to maintain and enlarge the precious kernel of social customs without which no human or animal society can exist." [[Peter Kropotkin]]. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Petr_Kropotkin__Anarchism__its_philosophy_and_ideal.html Anarchism: its philosophy and ideal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318013807/http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Petr_Kropotkin__Anarchism__its_philosophy_and_ideal.html|date=2012-03-18}}</ref><ref>"anarchists are opposed to irrational (e.g., illegitimate) authority, in other words, hierarchy – hierarchy being the institutionalisation of authority within a society." [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/The_Anarchist_FAQ_Editorial_Collective__An_Anarchist_FAQ__03_17_.html#toc2 "B.1 Why are anarchists against authority and hierarchy?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615071249/http://theanarchistlibrary.org/HTML/The_Anarchist_FAQ_Editorial_Collective__An_Anarchist_FAQ__03_17_.html#toc2|date=2012-06-15}} in [[An Anarchist FAQ]]</ref><ref name="definition">{{cite journal|last=Malatesta|first=Errico|title=Towards Anarchism|journal=Man!|publisher=International Group of San Francisco|location=Los Angeles|oclc=3930443|url=http://www.marxists.org/archive/malatesta/1930s/xx/toanarchy.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107221404/http://marxists.org/archive/malatesta/1930s/xx/toanarchy.htm|archive-date=7 November 2012|url-status=live|author-link=Errico Malatesta}} {{cite journal|url=https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070514.wxlanarchist14/BNStory/lifeWork/home/|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516094548/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070514.wxlanarchist14/BNStory/lifeWork/home|archive-date=16 May 2007|url-status=dead|title=Working for The Man|journal=[[The Globe and Mail]]|access-date=14 April 2008|last=Agrell|first=Siri|date=14 May 2007}} {{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/eb/article-9117285|title=Anarchism|year=2006|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica Premium Service|access-date=29 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061214085638/https://www.britannica.com/eb/article-9117285|archive-date=14 December 2006<!--Added by DASHBot-->}} {{cite journal|year=2005|title=Anarchism|journal=The Shorter Routledge Encyclopedia of Philosophy|page=14|quote=Anarchism is the view that a society without the state, or government, is both possible and desirable.}} The following sources cite anarchism as a political philosophy: {{cite book|last=Mclaughlin|first=Paul|title=Anarchism and Authority|publisher=Ashgate|location=Aldershot|year=2007|isbn=978-0754661962|page=59}} {{cite book|last=Johnston|first=R.|title=The Dictionary of Human Geography|url=https://archive.org/details/dictionaryofhuma0000unse_d3i5|publisher=Blackwell Publishers|location=Cambridge|year=2000|isbn=0-631-20561-6|page=[https://archive.org/details/dictionaryofhuma0000unse_d3i5/page/24 24]}}</ref><ref name="slevin">Slevin, Carl. "Anarchism." ''The Concise Oxford Dictionary of Politics''. Ed. Iain McLean and Alistair McMillan. Oxford University Press, 2003.</ref><ref>McLaughlin, Paul (2007). ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism''. Ashgate. [https://books.google.com/books?id=kkj5i3CeGbQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false pp. 28]–166. {{ISBN|9780754661962}}. "Anarchists do reject the state, as we will see. But to claim that this central aspect of anarchism is definitive is to sell anarchism short. ... [Opposition to the state] is (contrary to what many scholars believe) ''not definitive of anarchism''."</ref><ref>Jun, Nathan (September 2009). "Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary". ''WorkingUSA''. '''12''' (3): 505–519. {{doi|10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x}}. {{ISSN|1089-7011}}. "One common misconception, which has been rehearsed repeatedly by the few Anglo-American philosophers who have bothered to broach the topic ... is that anarchism can be defined solely in terms of opposition to states and governments" (p. 507).</ref><ref>Franks, Benjamin (August 2013). Freeden, Michael; Stears, Marc (eds.). "Anarchism". ''The Oxford Handbook of Political Ideologies''. Oxford University Press: 385–404. {{doi|10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001}}. "[M]any, questionably, regard anti-statism as the irremovable, universal principle at the core of anarchism. ... The fact that [anarchists and anarcho-capitalists] share a core concept of 'anti-statism', which is often advanced as ... a commonality between them ..., is insufficient to produce a shared identity ... because [they interpret] the concept of state-rejection ... differently despite the initial similarity in nomenclature" (pp. 386–388).</ref><ref name="Jennings 1993">Jennings, Jeremy (1993). "Anarchism". In Eatwell, Roger; Wright, Anthony (eds.). ''Contemporary Political Ideologies''. London: Pinter. pp. 127–146. {{ISBN|978-0-86187-096-7}}. "... anarchism does not stand for the untrammelled freedom of the individual (as the 'anarcho-capitalists' appear to believe) but, as we have already seen, for the extension of individuality ''and'' community" (p. 143).</ref><ref name="Gay & Gay 1999">{{cite book|last1=Gay|first1=Kathlyn|last2=Gay|first2=Martin|date=1999|title=Encyclopedia of Political Anarchy|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpo0000gayk|publisher=[[ABC-CLIO]]|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofpo0000gayk/page/15 15]|isbn=978-0-87436-982-3|quote=For many anarchists (of whatever persuasion), anarcho-capitalism is a contradictory term, since 'traditional' anarchists oppose capitalism.}}</ref><ref name="Morriss 2008">Morriss, Andrew (2008). "Anarcho-capitalism". In Hamowy, Ronald (ed.). ''The Encyclopedia of Libertarianism''. SAGE; Cato Institute. pp. 13–14. {{doi|10.4135/9781412965811.n8}}. {{ISBN|978-1-4129-6580-4}}. {{OCLC|191924853}}. "Social anarchists, those anarchists with communitarian leanings, are critical of anarcho-capitalism because it permits individuals to accumulate substantial power through markets and private property."</ref><ref name="Franks 2013">Franks, Benjamin (August 2013). Freeden, Michael; Stears, Marc (eds.). "Anarchism". ''The Oxford Handbook of Political Ideologies''. Oxford University Press: 385–404. {{doi|10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001}}. "Individualisms that defend or reinforce hierarchical forms such as the economic-power relations of anarcho-capitalism ... are incompatible with practices of social anarchism. ... Increasingly, academic analysis has followed activist currents in rejecting the view that anarcho-capitalism has anything to do with social anarchism" (pp. 393–394).</ref><ref>{{cite book|last=Goodrick-Clarke|first=Nicholas|author-link=Nicholas Goodrick-Clarke|title=Black Sun: Aryan Cults, Esoteric Nazism and the Politics of Identity|publisher=[[New York University Press]]|year=2003|location=New York|isbn=978-0-8147-3155-0|title-link=Black Sun (Goodrick-Clarke book)}}</ref><ref>{{cite journal|last=Griffin|first=Roger|author-link=Roger Griffin|title=From slime mould to rhizome: an introduction to the groupuscular right|journal=Patterns of Prejudice|volume=37|issue=1|pages=27–63|date=March 2003|doi=10.1080/0031322022000054321|s2cid=143709925}}</ref><ref>{{cite journal|last=Macklin|first=Graham D.|title=Co-opting the Counter Culture: Troy Southgate and the National Revolutionary Faction|journal=Patterns of Prejudice|volume=39|issue=3|pages=301–326|date=September 2005|url=https://slackbastard.anarchobase.com/?p=2439#more-2439|doi=10.1080/00313220500198292|s2cid=144248307}}</ref><ref>{{cite book|last=Sykes|first=Alan|title=The Radical Right in Britain: Social Imperialism to the BNP (British History in Perspective)|url=https://archive.org/details/radicalrightinbr0000syke|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2005|location=New York|isbn=978-0-333-59923-5}}</ref><ref>Funnell, Warwick (2007). [https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1001&context=aabfj "Accounting and the Virtues of Anarchy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115205625/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1001&context=aabfj |date=2021-11-15 }}. ''Australasian Accounting, Business and Finance Journal''. '''1''' (1) 18–27. {{doi|10.14453/aabfj.v1i1.2}}.</ref><ref>Robinson, Christine M. (2009). "The Continuing Significance of Class: Confronting Capitalism in an Anarchist Community". ''Working USA''. '''12''' (3): 355–370. {{doi|10.1111/j.1743-4580.2009.00243.x}}.</ref><ref>El-Ojeili, Chamsy (2012). "Anarchism as the Contemporary Spirit of Anti-Capitalism? A Critical Survey of Recent Debates". ''Critical Sociology''. '''40''' (3): 451–468. {{doi|10.1177/0896920512452023}}.</ref><ref>Williams, Dana (2012). "From Top to Bottom, a Thoroughly Stratified World: An Anarchist View of Inequality and Domination". ''Race, Gender & Class''. '''19''' (3/4): 9–34. {{jstor|43497486}}.</ref><ref>White, Richard; Williams, Colin (2014). [http://www.ephemerajournal.org/contribution/anarchist-economic-practices-%E2%80%98capitalist%E2%80%99-society-some-implications-organisation-and "Anarchist Economic Practices in a 'Capitalist' Society: Some Implications for Organisation and the Future of Work"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211115205823/http://www.ephemerajournal.org/contribution/anarchist-economic-practices-%E2%80%98capitalist%E2%80%99-society-some-implications-organisation-and |date=2021-11-15 }}. ''Ephermera: Theory and Politics in Organization''. '''14''' (4): 947–971. {{ssrn|2707308}}.</ref><ref>{{cite book|last=Casey|first=Gerard|year=2018|title=Freedom's Progress?|publisher=Andrews UK Limited|page=670|isbn=978-1845409425}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sunshine|first=Spencer|title=Rebranding Fascism: National-Anarchists|journal=[[The Public Eye (magazine)|The Public Eye]]|volume=23|issue=4|date=Winter 2008|pages=1, 12|url=http://www.publiceye.org/magazine/v23n4/rebranding_fascism.html|access-date=12 November 2009}}</ref><ref>{{cite web |last=Sanchez |first=Casey |author-link=Casey Sanchez |date=Summer 2009 |title='National Anarchism': California racists claim they're Anarchists |url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/intelligence-report/2009/california-racists-claim-they%E2%80%99re-anarchists |access-date=2 December 2009 |work=[[Intelligence Report]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Lyons|first=Matthew N.|title=Rising Above the Herd: Keith Preston's Authoritarian Anti-Statism|journal=[[New Politics (magazine)|New Politics]]|volume=7|issue=3|date=Summer 2011|url=https://newpol.org/rising-above-herd-keith-prestons-authoritarian-anti-statism/|access-date=27 July 2019}}</ref><ref name="iaf-ifa.org2">{{cite web |title=IAF principles |url=http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105095946/http://www.iaf-ifa.org/principles/english.html |archive-date=5 January 2012 |publisher=[[International of Anarchist Federations]] |quote=The IAF–IFA fights for : the abolition of all forms of authority whether economical, political, social, religious, cultural or sexual.}}</ref><ref>[[Murray Bookchin]] (1982). ''The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy''. Palo Alto, California: Cheshire Books. p. 3. "My use of the word hierarchy in the subtitle of this work is meant to be provocative. There is a strong theoretical need to contrast hierarchy with the more widespread use of the words class and State; careless use of these terms can produce a dangerous simplification of social reality. To use the words hierarchy, class, and State interchangeably, as many social theorists do, is insidious and obscurantist. This practice, in the name of a "classless" or "libertarian" society, could easily conceal the existence of hierarchical relationships and a hierarchical sensibility, both of which-even in the absence of economic exploitation or political coercion-would serve to perpetuate unfreedom."</ref><ref>{{cite book|first=Paul|last=McLaughlin|date=2007|url=https://books.google.com/books?id=kkj5i3CeGbQC|title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism|publisher=AshGate|pages=1|isbn=9780754661962|quote=Authority is defined in terms of the right to exercise social control (as explored in the "sociology of power") and the correlative duty to obey (as explored in the "philosophy of practical reason"). Anarchism is distinguished, philosophically, by its scepticism towards such moral relations – by its questioning of the claims made for such normative power – and, practically, by its challenge to those "authoritative" powers which cannot justify their claims and which are therefore deemed illegitimate or without moral foundation.}}</ref><ref>[[Emma Goldman]]. "What it Really Stands for Anarchy" in ''[[Anarchism and Other Essays]]''. "Anarchism, then, really stands for the liberation of the human mind from the dominion of religion; the liberation of the human body from the dominion of property; liberation from the shackles and restraint of government. Anarchism stands for a social order based on the free grouping of individuals for the purpose of producing real social wealth; an order that will guarantee to every human being free access to the earth and full enjoyment of the necessities of life, according to individual desires, tastes, and inclinations."</ref><ref>[[Benjamin Tucker]]. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Benjamin_Tucker__Individual_Liberty.html ''Individual Liberty'']. Individualist anarchist Benjamin Tucker defined anarchism as opposition to authority, as follows: "They found that they must turn either to the right or to the left, – follow either the path of Authority or the path of Liberty. Marx went one way; Warren and Proudhon the other. Thus were born State Socialism and Anarchism&nbsp;... Authority, takes many shapes, but, broadly speaking, her enemies divide themselves into three classes: first, those who abhor her both as a means and as an end of progress, opposing her openly, avowedly, sincerely, consistently, universally; second, those who profess to believe in her as a means of progress, but who accept her only so far as they think she will subserve their own selfish interests, denying her and her blessings to the rest of the world; third, those who distrust her as a means of progress, believing in her only as an end to be obtained by first trampling upon, violating, and outraging her. These three phases of opposition to Liberty are met in almost every sphere of thought and human activity. representatives of the first are seen in the Catholic Church and the Russian autocracy; of the second, in the Protestant Church and the Manchester school of politics and political economy; of the third, in the atheism of Gambetta and the socialism of Karl Marx."</ref><ref name="Ward 1966">{{cite web |last=Ward |first=Colin |year=1966 |title=Anarchism as a Theory of Organization |url=http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100325081119/http://www.panarchy.org/ward/organization.1966.html |archive-date=25 March 2010 |access-date=1 March 2010}}</ref><ref>Anarchist historian [[George Woodcock]] report of [[Mikhail Bakunin]]'s anti-authoritarianism and shows opposition to both state and non-state forms of authority as follows: "All anarchists deny authority; many of them fight against it." (p. 9)&nbsp;... Bakunin did not convert the League's central committee to his full program, but he did persuade them to accept a remarkably radical recommendation to the Berne Congress of September 1868, demanding economic equality and implicitly attacking authority in both Church and State."</ref><ref>{{cite book|last=Brown|first=L. Susan|chapter=Anarchism as a Political Philosophy of Existential Individualism: Implications for Feminism|title=The Politics of Individualism: Liberalism, Liberal Feminism and Anarchism|publisher=[[Black Rose Books]] Ltd. Publishing|year=2002|page=106}}</ref> == سرچينې == 6tnhiigzatbq3bgnyie1s9kcnk538lc 0 64222 368214 366287 2026-08-10T16:14:35Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368214 wikitext text/x-wiki '''د چلند جینیټیک''' د علمي څېړنو یوه برخه ده چې په چلند کې د فردي توپیرونو د ماهیت او سرچینې د څېړنې لپاره جینیټيکي مېتودونه کاروي. که څه هم «د چلند جینیټیک» نوم پر جینیټيکي اغېزو تمرکز ته اړوندېږي، خو دغه څانګه تر ډېره پر فردي توپیرونو د جینیټيکي او چاپېریالي عواملو د اغېزې کچه څېړي او د داسې څېړنیزو طرحو پر جوړولو متمرکزه ده چې د جینونو او چاپېریال اختلاط له منځه وړلی شي. د یوې علمي څانګې په توګه د چلند د جینیټيک بنسټ د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې «فرانسېس ګالټون» کېښود، خو د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې او تر هغه مخکې د نژادي اصلاح له خوځښتونو سره د اړیکې له لارې بې‌اعتباره شوه. دغه څانګه د شلمې پېړۍ په دویمه نیمايي کې هغه مهال برجسته شوه چې په انسانانو کې د چلند د وراثت او رواني ناروغۍ په اړه څېړنې په کې وشوې او د انتخابي روزنې له لارې یې د جینیټيکي معلوماتي ماډل ارګانېزمونه وڅېړل. د شلمې پېړۍ په وروستیو او د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې په مالیکولي جینیټيک کې ټکنالوژيکو پرمختګونو د جینوم د مستقیمې اندازه‌ګیرۍ او اصلاح شونتیا برابره کړه. دغه چاره د ماډل ارګانېزمونو او انساني مطالعاتو په څېړنو کې د لویو پرمختګونو لامل شوه چې په پایله کې یې علمي اکتشافات وشول. د چلند د جینیټیکي څېړنو موندنو پر چلند د جنیټيکي اغېزو د رول په اړه پر نوې پوهه پراخ اغېز کړی دی. په دې کې هغه شواهد شامل دي چې ښييي کابو ټول هغه چلندونه چې څېړل شوي دي، په پام وړ ډول تر جینیټيکي اغېزو لاندې دي او دغه اغېزې د اشخاصو د سن په لوړېدو سره ډېرېږي. پر دې سربېره ډېری څېړل شوي انساني چلندونه د ډېرو جینونو تر اغېز لاندې دي او د دغو جینونو فردي اغېزې ډېرې کمې دي. چاپېریالي اغېزې هم مهم رول ادا کوي، خو دغه ډول اغېزې د کورنۍ غړي د نږدې یا ورته کولو پر ځای له یو بله متفاوتوي. == تاریخچه == انتخابي روزنه او د حیواناتو اهلي کول ښايي لومړني هغه شواهد وي چې د انسانانو دا نظر څرګندوي چې په چلند کې فردي توپيرونه کېدای شي طبیعي دلایل ولري. اپلاتون او ارسطو دواړو د وراثت پر بنسټ او میکانېزمونو د چلند د ځانګړنو په اړه فکرونه پنځولي دي. د بېلګې په توګه اپلاتون په خپل جمهوریت نومي اثر کې استدلال وکړ چې انتخابي روزنه باید یوې ایډیالې ټولنې ته د رسېدو په موخه د ځینو ځانګړنو یا چلندونو د پراختیا او د ځینو نورو د له منځه وړلو لپاره د وګړو تر منځ وهڅول شي او دا هغه څه دي چې موږ یې دا مهال نژادي اصلاح بولو.<ref name="Loehlin2009">{{cite book|vauthors=Loehlin JC|date=2009|chapter=History of behavior genetics|title=Handbook of behavior genetics|pages=3–11|veditors=Kim Y|doi=10.1007/978-0-387-76727-7_1|publisher=Springer|location=New York, NY|isbn=978-0-387-76726-0|edition=1}}</ref><ref name="Maxson2006">{{cite book|editor-first1=Byron C.|editor-last1=Jones|editor-first2=Pierre|editor-last2=Mormede|name-list-style=vanc|title=Neurobehavioral Genetics: Methods and Applications, Second Edition|chapter=A History of Behavior Genetics|first1=Stephen C.|last1=Maxson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=P85FPhRKFVMC&pg=PA15|date=30 August 2006|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-0356-7}}</ref><ref name="McGueGottesman2015">{{cite encyclopedia|last1=McGue|first1=Matt|last2=Gottesman|first2=Irving I.|name-list-style=vanc|encyclopedia=The Encyclopedia of Clinical Psychology|year=2015|pages=1–11|doi=10.1002/9781118625392.wbecp578|isbn=9781118625392|chapter=Behavior Genetics}}</ref><ref>{{cite book|title=The Tempest|series=The Arden Shakespeare|edition=Third|last1=Vaughan|first1=Virginia Mason|last2=Vaughan|first2=Alden T.|name-list-style=vanc|publisher=The Arden Shakespeare|year=1999|isbn=978-1-903436-08-0|page=60}}</ref> اوسنی د چلند جینیټيک له «سر فرانسېس ګالټون» سره پیل شو. ښاغلی ګالټون د نولسمې پېړۍ روڼ‌اندی او د چارلز ډاروین د ترور زوی و. ګالټون هغه کس و چې د انسان د وړتیاوو او ذهني ځانګړنو د وروثیت په ګډون یې ګڼ موضوعات وڅېړل. د ګالټون په څېړنو کې یو هغه لوی شجره‌لیک شامل دی چې د انګرېزانو د لوړې طبقې د ټولنیزو او فکري لاسته‌راوړنو په اړه دی. د نوعو د سرچینې په اړه د ډاروین تر کتاب ۱۰ کاله وروسته په ۱۸۶۹ کال کې ګالټون د ارثي نبوغ په اړه د خپلو څېړنو پایلې خپرې کړې. د چلند د جینیټيک څانګه چې ګالټون یې بنسټ کېښود، بالاخره د ګالټون د یوې بلې فکري پنځونې یعنې د شلمې پېړۍ په ټولنه کې د نژادي اصلاح د غورځنګ رامنځته کولو کمزورې کړه. د نژادي اصلاح تر شا لومړنۍ نظریه یا ایډیا د انساني نوعې د ښه‌والي لپاره د چلند د وراثت د اړوندې پوهې تر څنګ د انتخابي روزنې استفاده وه. د نژادي اصلاح خوځښت په نازي جرمني کې د نسل وژنې د اړوندو اقداماتو له امله بې‌اعتباره شو. له همدې امله د چلند جینیټیک هم ځکه بې‌اعتباره شو چې له نژادي اصلاح سره یې اړیکه لرله. دغه څانګه یو ځل بیا د یوې متفاوتې علمي څانګې په توګه هغه مهال ښه مقام ته ورسېده چې د چلند د جینیټيک په اړه لومړني متنونه خپاره شول چې د چلند د جینیټک په اړه په ۱۹۵۱ کال کې د کالوین هال د کتاب یو څپرکی د بېلګې په توګه یادولی شو. په دغه اثر کې ده د «سایکوجینیټيک» اصطلاح وکاروله چې په ۱۹۶۰مو او ۱۹۷۰یمو لسیزو کې یې محدود شهرت درلود. له دې سره سره، دغه اصطلاح هغه مهال له کاره ولوېده چې پر ځای یې «د چلند جینیټیک» اصطلاح رامنځته شوه.<ref name="Stigler_2010">{{cite journal|vauthors=Stigler SM|title=Darwin, Galton and the Statistical Enlightenment|journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series A|volume=173|issue=3|pages=469–482|date=July 2010|doi=10.1111/j.1467-985X.2010.00643.x|s2cid=53333238}}</ref><ref>{{cite book|title=Hereditary Genius: An Inquiry into Its Laws and Consequences|url=http://galton.org/books/hereditary-genius/|year=1869|location=London|publisher=MacMillan and Co.|access-date=17 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207132222/http://galton.org/books/hereditary-genius/|archive-date=7 December 2019|url-status=dead}}</ref> د یوې پېژندل شوې څانګې په توګه د چلند د جینیټيک پيل هغه مهال مشخص شو چې د چلندي جینیټیک په اړه په ۱۹۶۰ کال کې د «جان فولر» او «ویلیم رابرټ ټامپسون» کتاب خپور شو. دا مهال په پراخه کچه منل شوی نظر دا دی چې په انسانانو او حیواناتو کې ډېری چلندونه تر جینیټيکي اغېز لاندې دي، که څه هم د هر ځانګړي صفت یا چلند لپاره ښايي د جینیټيکي اغېزې کچه توپیر ولري. د ۱۹۷۰ کال په فبرورۍ میاشت کې د چلندي جینیټيک د مجلې لومړۍ ګڼه خپره شوه او په ۱۹۷۲ کال کې د چلند د جینیټيک ټولنه جوړه شوه چې «تیودوسیوس ډوبژانسکي» یې لومړنی رئیس وټاکل شو. له هغه مهال را وروسته دغې څانګې ډېره وده کړې ده، ډېر بېلابېوالی په کې رامنځته شوی او پر ډېرو نورو علمي څانګو یې اغېز کړی دی.<ref name="McGueGottesman20152">{{cite encyclopedia|last1=McGue|first1=Matt|last2=Gottesman|first2=Irving I.|name-list-style=vanc|encyclopedia=The Encyclopedia of Clinical Psychology|year=2015|pages=1–11|doi=10.1002/9781118625392.wbecp578|isbn=9781118625392|chapter=Behavior Genetics}}</ref><ref name="AyorechSelzam2016">{{cite journal|vauthors=Ayorech Z, Selzam S, Smith-Woolley E, Knopik VS, Neiderhiser JM, DeFries JC, Plomin R|title=Publication Trends Over 55 Years of Behavioral Genetic Research|journal=Behavior Genetics|volume=46|issue=5|pages=603–7|date=September 2016|pmid=26992731|pmc=5206393|doi=10.1007/s10519-016-9786-2}}</ref><ref name="PoldermanBenyamin2015">{{cite journal|vauthors=Polderman TJ, Benyamin B, de Leeuw CA, Sullivan PF, van Bochoven A, Visscher PM, Posthuma D|title=Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies|journal=Nature Genetics|volume=47|issue=7|pages=702–9|date=July 2015|pmid=25985137|doi=10.1038/ng.3285|s2cid=205349969|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:364460/UQ364460_OA.pdf|access-date=2019-01-30|archive-date=2022-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220420013037/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_364460/UQ364460_OA.pdf?Expires=1650418323&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=eO-xYmabg~9wp6eZ-kEj8RLKBtexGPSktde76DFFYxDCo3i~eZqiuDsd~VhC4iSnTeEkUqyWjVlng9b9-L-4XSmufnUWtBcksBNQDcRJKrk6CzejE~cqyLAp3SF~ZKAriWQ6TlEllv7gRcioSnW49Uf95yLKbHU9gQtjMMl1C0xKhOvSHOFuWX7c1POSKYNSdu1c1LVQQ1ZYuv1qUFw9Im8zGOe68MkDvVvEr9C5-w9LsrKFFy-f-9ZrA0CcRo9JZenudnMH9JeVdU8fv77x1gX52GidmRt6whwy1yMuE8KOfZNvs9-5YpxQCflxH95oezgiWi2QzwHchbS4U9lfzQ__|url-status=live}}</ref><ref name="Turkheimer2000">{{cite journal|vauthors=Turkheimer E|date=2000|title=Three Laws of Behavior Genetics and What They Mean|url=http://www.psychologicalscience.org/newsresearch/publications/journals/currdir/cd9_5_5.pdf|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=9|issue=5|pages=160–164|doi=10.1111/1467-8721.00084|s2cid=2861437|access-date=2016-04-12|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009084457/http://www.psychologicalscience.org/newsresearch/publications/journals/currdir/cd9_5_5.pdf|url-status=live|archivedate=2016-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009084457/http://www.psychologicalscience.org/newsresearch/publications/journals/currdir/cd9_5_5.pdf}}</ref><ref name="Fuller_Thompson_1960">{{cite book|vauthors=Fuller JL, Thompson WR|title=Behavior Genetics|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|date=1960}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Grigorenko EL, Ravich-Shcherbo I|chapter=Russian psychogenetics|veditors=Grigorenko EL|title=Psychology of Russia: Past, Present, Future|url=https://archive.org/details/psychologyofruss0000unse|publisher=Nova Science|location=Commack, NY|date=1997|pages=[https://archive.org/details/psychologyofruss0000unse/page/83 83]–124}}</ref><ref name="Broadhurst_1969">{{cite journal|vauthors=Broadhurst PL|title=Psychogenetics of emotionality in the rat|url=https://archive.org/details/annals-of-the-new-york-academy-of-sciences_1969-07-30_159_3/page/806|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=159|issue=3|pages=806–24|date=July 1969|pmid=5260300|doi=10.1111/j.1749-6632.1969.tb12980.x|bibcode=1969NYASA.159..806B|s2cid=42323956}}</ref><ref name="Hall_1951">{{cite book|author=Hall CS|chapter=The genetics of behavior|editor=Stevens SS|title=Handbook of Experimental Psychology|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|date=1951|pages=304–329}}</ref> == مېتودونه == د چلند د جینیټیک اصلي موخه دا ده چې په چلند کې د فردي توپيرونو ماهیت او سرچینه وڅېړي. د چلندي جینیټيک په څېړنو کې ګڼې مېتودولوژيکې کړنلارې کارول کېږي چې یوازې څو یې دلته لاندې ذکر شوې دي.<ref name="McGueGottesman20153">{{cite encyclopedia|last1=McGue|first1=Matt|last2=Gottesman|first2=Irving I.|name-list-style=vanc|encyclopedia=The Encyclopedia of Clinical Psychology|year=2015|pages=1–11|doi=10.1002/9781118625392.wbecp578|isbn=9781118625392|chapter=Behavior Genetics}}</ref><ref name="PlominDeFries2012">{{cite book|first1=Robert|last1=Plomin|first2=John C.|last2=DeFries|first3=Valerie S.|last3=Knopik|first4=Jenae M.|last4=Neiderhiser|name-list-style=vanc|title=Behavioral Genetics|url=https://books.google.com/books?id=OytMMAEACAAJ|date=24 September 2012|publisher=Worth Publishers|isbn=978-1-4292-4215-8|access-date=27 January 2016|archive-date=31 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231103724/http://books.google.com/books?id=OytMMAEACAAJ|url-status=live}}</ref> === حیواني څېړنې === څېړونکي د حیواناتو د چلند په جینیټيک کې چاپېریالي عوامل په دقت سره کنترولولی شي او په جنیټيکي بڼو کې په تجربوي ډول لاسوهنه کولی شي تر څو د استنجاج هغه لوړه درجه ممکنه کړي چې د انسان د چلندي جینیټیک په څېړنو کې د لاسرسي وړ نه ده. په حیواني څېړنو کې تر ډېره له انتخابي ازمېښتونو څخه کار اخیستل کېږي. د بېلګې په توګه لابراتواري کورني موږکان په پرانیستي میدان یا ساحه کې د چلند، د حرارت‌تنظیمو ځالو د جوړولو او خپل‌خوښي څرخښت لپاره روزل شوي دي. د چلند هغه جینیټیک پوهان چې ماډل ارګانېزمونه کاروي، د جینونو د بدلولو، اضافه کولو یا ایستلو لپاره ګڼ مالیکولي تخنیکونه کاروي. په دغو تخنیکونو کې نېک‌اوټ، فلاکسېنګ، د جین ایستنه او یا هم د ځینو مېتودونو په مرسته د جینوم اېډېټ یادولی شو. دغه تخنیکونه د چلند له جینیټیک پوهانو سره مرسته کوي چې د ماډل ارګانېزم په جینوم کې د کنترول بېلابېلې کچې د جنیټيکي بدلونونو د مالیکولي، فزیولوژيکي یا چلندي پایلو د ارزونې لپاره بشپړې کړي. هغه حیوانات چې په چلندي جینیټیک کې معمولاً د ماډل ارګانېزمونو په توګه کارول کېږي موږکان، زېبرا کبان او نماټډ الګانس نوعې دي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Behaviour genetics|url=https://www.britannica.com/science/behaviour-genetics|last=Plomin|first=Robert|author-link=Robert Plomin|language=en|website=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=15 June 2018|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417115212/https://www.britannica.com/science/behaviour-genetics|url-status=live}}</ref><ref name="Swallow_et_al_19982">{{cite journal|vauthors=Swallow JG, Carter PA, Garland T|title=Artificial selection for increased wheel-running behavior in house mice|url=https://archive.org/details/sim_behavior-genetics_1998-05_28_3/page/227|journal=Behavior Genetics|volume=28|issue=3|pages=227–37|date=May 1998|pmid=9670598|doi=10.1023/A:1021479331779|s2cid=18336243|author3-link=Theodore Garland, Jr.}}</ref><ref name="DeFries_et_al_19742">{{cite journal|vauthors=DeFries JC, Hegmann JP, Halcomb RA|title=Response to 20 generations of selection for open-field activity in mice|journal=Behavioral Biology|volume=11|issue=4|pages=481–95|date=August 1974|pmid=4415597|doi=10.1016/s0091-6773(74)90800-1}}</ref><ref name="Lynch_19802">{{cite journal|vauthors=Lynch CB|title=Response to divergent selection for nesting behavior in Mus musculus|journal=Genetics|volume=96|issue=3|pages=757–65|date=November 1980|doi=10.1093/genetics/96.3.757|pmid=7196362|pmc=1214374}}</ref><ref name="HeidenreichZhang2015">{{cite journal|vauthors=Heidenreich M, Zhang F|title=Applications of CRISPR-Cas systems in neuroscience|journal=Nature Reviews. Neuroscience|volume=17|issue=1|pages=36–44|date=January 2016|pmid=26656253|doi=10.1038/nrn.2015.2|pmc=4899966}}</ref><ref name="SinghSchimenti2014">{{cite journal|vauthors=Singh P, Schimenti JC, Bolcun-Filas E|title=A mouse geneticist's practical guide to CRISPR applications|journal=Genetics|volume=199|issue=1|pages=1–15|date=January 2015|pmid=25271304|doi=10.1534/genetics.114.169771|pmc=4286675}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Cryan JF, Holmes A|date=September 2005|title=The ascent of mouse: advances in modelling human depression and anxiety|journal=Nature Reviews Drug Discovery|language=En|volume=4|issue=9|pages=775–790|doi=10.1038/nrd1825|pmid=16138108|s2cid=18207374|issn=1474-1776}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Wolman M, Granato M|date=10 February 2012|title=Behavioral genetics in larval zebrafish: Learning from the young|journal=Developmental Neurobiology|language=en|volume=72|issue=3|pages=366–372|doi=10.1002/dneu.20872|pmid=22328273|pmc=6430578|issn=1932-8451}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Wolinsky E, Way J|date=March 1990|title=The behavioral genetics of Caenorhabditis elegans|url=https://archive.org/details/sim_behavior-genetics_1990-03_20_2/page/169|journal=Behavior Genetics|language=en|volume=20|issue=2|pages=169–189|doi=10.1007/bf01067789|pmid=2191646|s2cid=23719167|issn=0001-8244}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Gregg|first1=Christopher|title=Complex Economic Behavior Patterns Are Constructed from Finite, Genetically Controlled Modules of Behavior|journal=Cell Reports|date=August 13, 2019|volume=38|issue=7|pages=1814–1829|doi=10.1016/j.celrep.2019.07.038|pmid=31412249|pmc=7476553|s2cid=199662477}}</ref> == سرچينې == f4pg265eskeaulbiwq7smwyjpwoc38q 0 64285 368198 365964 2026-08-10T15:48:18Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368198 wikitext text/x-wiki که څه هم تر اوسه په پراخه کچه کار نه دی ځینې اخستل شوی، بیا هم په څپه ييزه انرژي په راتلونکي کې د برېښنا د تر لاسه کولو وړتيا لري. د باد او لمر په پرتله څپې (د لمر او سپوږمۍ د جاذبې قوې له امله د سمندر د سطحې ښکته پورته کېدل چې مد او جذر يې بولي) زيات د اټکل وړ دي. د نوې کېدو وړ انرژۍ په سرچينو کې، څپه ييزه انرژي په دوديز ډول نسبتاً د زيات لګښت او د ډېرو سمندري حدودو د بهېدو د چټکتيا سره، د سيمو د محدود موجوديت سره مخ ده. په همدې بنسټ د دې انرژۍ ټوليز موجوديت محدود وي. په هر حال، ډير وروستي ټيکنالوژيکي پرمختګونه او ودې، هم په طرحه (لکه متحرک څپه ييز طاقت، څپه ييزه بحيره) او د توربين ټيکنالوژي (لکه نوي محوري توربينونه، د متقاطع بهنګ توربينونه) د دې ښودنه کوي چې د څپه ييز طاقت ټول موجوديت د پخواني اټکل په پرتله ډېر زيات دی او شونې ده چې اقتصادي او چاپېرياليز لګښتونه يې تر مسابقتي کچې پورې راټېټ شي. له تاريخي اړخه، څپه ييزې کارخونې هم په اروپا او هم د شمالي امریکا په اتلانيتک ساحل کې کارول شوي دي. تر لاسه کېدونکې اوبه په سترو زېرمه کونکو ډنډونو کې ايسارېدې او څومره چې اوبه بهر تلې، په همدې اندازه يې د اوبو اربې څرخولې، کومې چې د غلو دانو د ژرنده کولو لپاره ميخانيکي طاقت پيدا کوي. د دې انرژۍ تر ټولو پخوانی استعمال په منځنيو پېړيو کې شوی دی، يا ان له رومي وختونو څخه. د برېښنا د جوړولو لپاره د راغورځېدونکو اوبو او تاوېدونکو توربينونو استعمال په نولسمه پېړۍ کې په امريکا او اروپا کې پېژندل شوی و.<ref>{{cite web |author=Ocean Energy Council |date=2011 |title=Tidal Energy: Pros for Wave and Tidal Power |url=http://www.oceanenergycouncil.com/index.php/Tidal-Energy/Tidal-Energy.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513175027/http://www.oceanenergycouncil.com/index.php/Tidal-Energy/Tidal-Energy.html |archive-date=2008-05-13}}</ref><ref>{{cite web |title=Microsoft Word – RS01j.doc |url=http://www.kentarchaeology.ac/authors/005.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517013738/http://www.kentarchaeology.ac/authors/005.pdf |archive-date=2011-05-17 |access-date=2011-04-05}}</ref><ref>{{cite journal|author=Minchinton, W. E.|title=Early Tide Mills: Some Problems|url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1979-10_20_4/page/777|journal=Technology and Culture|volume=20|issue=4|date=October 1979|pages=777–786|doi=10.2307/3103639|jstor=3103639}}</ref><ref>{{cite book|last=Dorf|first=Richard|title=The Energy Factbook|url=https://archive.org/details/energyfactbook00dorf|url-access=registration|date=1981|publisher=McGraw-Hill|location=New York}}</ref> د سمندري  ټيکنالوژۍ څخه د برېښنا په توليد کې په ۲۰۱۸ز کال کې د اټکل تر مخې شپاړس سلنه او په ۲۰۱۹ز کال کې د اټکل تر مخې ديارلس سلنه زیاتوالی راغلی دی. په زياتو لګښتونو کې د کمښت او په پراخه کچه د پرمختګ د تر لاسه کولو په موخه د R&D تګلارو ته وده ورکولو اړتيا لېدل کېږي. په نړۍ کې د څپه ييز طاقت د پراخې کچې لومړۍ کارخونه د « France's Rance Tidal Power Station» په نوم وه، کومې چې په ۱۹۶۶ز کال کې په کار پيل وکړ. دا کارخونه همدا راز د تولید له اړخه هم د څپه ييز طاقت تر ټولو ستر مرکز و، تر څو د ۲۰۱۱ز کال د اګست په مياشت کې په سويلي کوريا کې د « Sihwa Lake Tidal Power Station» کارخونه پرانيستل شوه. سیهوا مرکز د ۲۵۴ ميګاواټه توليدونکي ۱۰ توربينونو سره د بشپړ سمندري ديوال دفاعي ديوالونه کاروي.<ref>{{Cite book|title=Guinness world records 2014|last=Glenday|first=Craig|year=2013|isbn=978-1-908843-15-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ocean power – Tracking Power 2020 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/tracking-power-2019/ocean-power |access-date=2020-08-25 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> == اصل == څپه ييزه انرژي د ځمکې د سمندر له څپو څخه اخيستل کېږي. څپه ييز طاقتونه د اسماني اجسامو په مټ د جاذبې قوې په جاذبه کې د پرله پسې بدلونونو په پايله کې منځ ته راځي. دا طاقتونه د نړۍ په سمندرونو کې دې ته ورته حرکات يا جريانات پيدا کوي.  د دې په پايله کې د سمندرونو په سطحه کې وخت په وخت بدلونونه منځ ته راځي، څومره چې ځمکه څرخېږي هومره بدلون مومي. دا بدلونونه په لوړه کچه منظم او وړاندوينه يې کېدای شي، لامل يې د ځمکې د څرخېدو ثابت حالت او د ځمکې په شا او خوا کې د سپوږمۍ مدار دی. د دې خوځښت سختوالی او بدلونونه د ځمکې په نسبت د سپوږمۍ او د لمر د بدلېدونکو موقعيتونو، د ځمکې د څرخېدو اغېزې او د سمندر د سطحې او ساحلونو سيمه ييزې جغرافيې څرګندونه کوي.<ref>{{cite book|last=DiCerto|first=JJ|title=The Electric Wishing Well: The Solution to the Energy Crisis|url=https://archive.org/details/electricwishingw0000dice|url-access=registration|date=1976|publisher=Macmillan|location=New York|isbn=9780025313200}}</ref> څپه ييز ځواک هغه يواځينۍ ټیکنالوژي ده، کومه چې د ځمکې-سپوږمۍ د سيستم د مداري ځانګړتياوو او تر يو بریده د ځمکې-لمر په نظام کې شته انرژي تر لاسه کوي. د فوسيلي سون توکو، دوديزو اوبه ييزو برېښناوو، هوا، بايوفيول، څپو او لمريزې انرژۍ په ګډون، د انساني ټیکنالوژۍ په مټ نورې استعمالېدونکي طبيعي انرژۍ نېغ په نېغه يا بالواسطه له لمر څخه تر لاسه کېږي. سمندري طاقت هغه يواځينې ټيکنالوژي ده، کومه چې د هستوي انرژۍ په داخل کې شته انرژي راوباسي او د دې لپاره د ځمکې د وېشل کېدو وړ کاني زېرمو څخه کار اخلي، په داسې حال کې چې د ځمکنۍ تودوخې طاقت د ځمکې له داخلي تودوخې څخه کار اخلي، کومه چې د سيارو د سترېدو د پاتې شونو (شا اوخوا ۲۰٪) او د وړانګو غورځېدو د رسوباتو څخه توليد شوې تودوخې (۸۰٪) له ګډولې څخه منځ ته راځي.<ref name="turcotte">{{cite book|last=Turcotte|first=D. L.|author2=Schubert, G.|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics0000turc|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England, UK|date=2002|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/geodynamics0000turc/page/136 136]–137|chapter=Chapter 4|isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> يو څپه ييز جنراتور د څپه ييز بهنګ انرژي په برېښنا بدلوي. زيات څپه ييز بدلون او د لوړ څپه ييز جريان سرعت، د څپه ييزې برېښنا د توليد لپاره د سيمې وړتيا په هېښونکي ډول زياتولای شي. له دې امله چې د ځمکې څپې بالاخره د سپوږمۍ، لمر او ځمکې د څرخېدو سره د جاذبې قوې د تعامل له امله منځ ته راځي، څپه ييز طاقت په عملي ډول نه ختمېدونکی دی او په همدې بنسټ دا د نوې کېدو وړ انرژۍ د سرچينو په توګه ډلبندي کېدای شي. د څپو حرکت د ځمکې-سپوږمۍ په سيستم کې د ميخانيکي طاقت د زيان لامل ګرځي: دا د ساحلي سيمو په شا اوخوا کې د طبيعي خنډونو په مټ د اوبو د پمپ کولو او د هغې په پايله کې د سمندر په بېخ کې او په تيت پرک کېدو کې د سرېښناک والي څخه منځ ته راځي. د انرژۍ دا زيان د دې لامل ګرځي چې د ځمکې څرخ د ځمکې د جوړېدو راهيسې په ۴.۵ ميليارده کلونو کې په کراره شي. په وروستيو ۶۲۰ ميلیونه کلونو کې، د ځمکې د څرخ موده (د يوې ورځې اوږدوالی) له ۲۱.۹ ساعتونو څخه تر ۲۴ ساعتونو پورې زیاته شوې ده؛ په دې موده کې د ځمکې-سپوږمۍ سيستم ۱۷٪ د خپل څرخ انرژي له لاسه ورکړې ده. په داسې حال کې چې څپه ييز طاقت له سيستم څخه اضافي انرژي تر لاسه کوي، د دې اغېز له نيشت سره برابر دی او په نږدې راتلونکي کې د اټکل وړ نه دی.<ref>{{cite journal|author=George E. Williams|bibcode=2000RvGeo..38...37W|title=Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit|journal=Reviews of Geophysics|volume=38|issue=1|date=2000|pages=37–60|doi=10.1029/1999RG900016|citeseerx=10.1.1.597.6421|s2cid=51948507}}</ref> == طريقې == څپه ييز ځواک په څلورو تر لاسه کونکو لارو کې ډلبندي کېدای شي: === د څپه ييز بهنګ جنراتور === د څپه ييز بهنګ جنراتور اوبه د طاقت په توربینونو کې د لېږدولو د خوځنده طاقت څخه کار اخلي، کټ مټ په هغه طريقه، په کومه چې د باد د توربينونو لپاره هوا د طاقت په توربينونو کې کاروي. شونې ده چې ځينې څپه ييز جنراتورونه د اوسنيو پولونو په جوړښتونو کې جوړ شي، يا په بشپړ ډول د اوبو لاندې ولاړ شي، په دې ډول د ښکلا پېژندنې يا بصري اغېزو څخه مخنیوی کېږي. د ځمکې خنډونه لکه تنګي يا کوچني خليجونه په ځانګړو ځايونو کې لوړه چټکتيا پيدا کوي، کومه چې د توربينونو په کارولو سره نيول کېدای شي. شونې ده چې دا توربينونه افقي، عمودي، پرانيستي يا نلي (لوله يي/بهاندځايي) وي.<ref name="Tethys">{{cite web |title=Tidal – Capturing tidal fluctuations with turbines, tidal barrages, or tidal lagoons |url=http://tethys.pnnl.gov/technology-type/tidal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216190319/https://tethys.pnnl.gov/technology-type/tidal |archive-date=16 February 2016 |access-date=2 February 2016 |website=Tidal / Tethys |publisher=[[Pacific Northwest National Laboratory]] (PNNL)}}</ref> === څپه ييز خنډونه === څپه ييز خنډونه په لوړوالي (هايډروليک څوکه) کې لوړ يا ښکته څپو تر منځ په توپير کې ممکنه انرژي استعمالوي. کله چې د طاقت د تر لاسه کولو لپاره څپه ييز خنډونه کارول کېږي، له څپو څخه تر لاسه کېدونکې ممکنه انرژي د ځانګړو بندونو په ستراتيژيک ځای پر ځای کولو په مټ نيول کېدای شي. کله چې د سمندر کچه لوړه وي او څپې راتلل پيلېږي، په څپه ييز طاقت کې لنډمهالی زياتوالی د بند شاته  يو ستر ډنډ ته لويږي، کوم چې په زیاته اندازه ممکنه انرژي لري. د څپو په کمېدو سره، دا انرژي يو ځل بيا په ميخانيکي انرژي سره بدلېږي، ځکه چې اوبه د لويو توربينونو په مټ خوشې کېږي، کوم چې د جرنيټر په کارولو سره برېښنايي طاقت پيدا کوي. د اوبو د ندولو لپاره جوړ شوي ديوالونه په بنسټيز ډول د څپه ييز ساحل د پوره پراخوالي بندونه دي.<ref>{{cite book|last=Evans|first=Robert|title=Fueling Our Future: An Introduction to Sustainable Energy|url=https://archive.org/details/fuelingourfuture00evan_0|url-access=registration|date=2007|publisher=Cambridge University Press|location=New York}}</ref><ref>{{cite web |title=Hydrological Changing Double Current-typed Tidal Power Generation |url=https://www.youtube.com/watch?v=lnHwb8BKJzU |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018074420/https://www.youtube.com/watch?v=lnHwb8BKJzU |archive-date=2015-10-18 |access-date=2015-04-15 |website=[[YouTube]] |format=video}}</ref><ref>{{cite web |title=Enhancing Electrical Supply by Pumped Storage in Tidal Lagoons |url=http://www.inference.phy.cam.ac.uk/sustainable/book/tex/Lagoons.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034732/http://www.inference.phy.cam.ac.uk/sustainable/book/tex/Lagoons.pdf |archive-date=2015-09-24 |access-date=2014-03-13}}</ref><ref>{{cite web |author=Elsevier Ltd, The Boulevard, Langford Lane, Kidlington, Oxford, OX5 1&nbsp;GB, United Kingdom |title=Green light for world's first tidal lagoon |url=http://www.renewableenergyfocus.com/view/42607/green-light-for-worlds-first-tidal-lagoon/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150818213310/http://www.renewableenergyfocus.com/view/42607/green-light-for-worlds-first-tidal-lagoon/ |archive-date=18 August 2015 |access-date=26 July 2015 |website=renewableenergyfocus.com}}</ref> === متحرک څپه ييز ځواک === متحرک څپه ييز ځواک (يا DTP) يوه نظرياتي ټيکنالوژي ده، کومه چې په څپه ييز بهنګ کې د ممکنه او حرکي انرژيو تر منځ له تعامل څخه ګټه اخلي. دا نظريه وړانديز کوي چې ډېر اوږده بندونه (د بېلګې په ډول: ۳۰-۵۰ کيلو متره اوږدوالي لرونکي) له ساحلونو څخه په مستقيم ډول يا په سمندر يا بحر کې جوړېږي، بې له دې چې کومه سيمه ونيسي. د څپه ييز پړاو توپيرونه په ټول بند کې شته، د کوم په پايله کې چې په تش منځو ساحلي سمندرونو کې د اوبو سطحه يو مهم توپير لري-په کوم کې چې پیاوړي ساحلې متوازي خوځېدونکي څپه ييز جريانونه شامل وي، لکه چې په برتانيه، چين او کوريا کې موندل کېږي. په حرکت راوستل شوې څپې (TDP) د «ډيون» د يو مخترع له خوا موندل شوي نوي هايډرو اټموسفيري تصور  LPD (lunar pulse drum) جغرافيايي پايښت زياتولای شي، په کوم کې چې د اوبو يو څپه ييز ډنډه، د باد ميټر جيټ د څرخېدونکې هوا فعالونکي يا جنراتور پر لور تمبولی يا ورڅخه راکش کولای شي. دا اصل د ۲۰۱۹ز کال په جون مياشت کې په لندن بريج کې وښودل شو. په برسټل کانال کې (سيمه ييز واک) په څپه ييز دخولي سمندري ساحل کې د ۳۰ متره، ۶۲.۵ کيلو واټه پايلټ د نصب کولو طرحې روانې دي. == سرچينې == kvmyrsq2rb5vzjuztiekgdpro2oyutr 0 64294 368116 352515 2026-08-10T13:22:41Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368116 wikitext text/x-wiki د اسپانیوي-امریکایي اړیکو کړکېچن تاریخ د «مینې او کرکې» په توګه ګڼل شوی، چې د دوی تاریخ له ۱۷۰۰ز کال نه وروسته هغه مهال پیلیږي چې د اسپانیه له خوا د امریکا ځینې برخې ونیول شوې. همدارنګه اپانویان لومړني اروپایان وو چې په متحده ایالاتو کې د دایمي میشتېدو لپاره لارې هواره کړي. دغه راز د متحده ایالات په ننې سیمه کې لومړی مېشت ځای  سان جوآن، پورټو ریکو وه، چې په ۱۵۲۱ز کال کې د هسپانوي سپړونکي جوآن پونس دی لیون له خوا تاسیس شوی. همدارنګه دایمي او خورا لوی استعمارونه په نیو مکسیکو او کالیفورنیا کې او یو څه په ټیکساس او اریزونا کې رامنځته شو او په دې ډول د متحده ایالاتو د استعماري تاریخ یوه برخه جوړوي. که څه هم د امریکایي تاریخپوهانو له خوا د متحده ایالاتو په تاریخ کې هسپانوي عناصر په پراخه کچه د خپلواکۍ وروسته له پامه غورځول شوي وو، خو د امریکا په سویل لوېدیځ کې د «هسپانوي سرحدونو» مفهوم په شلمه پېړۍ کې د امریکایي تاریخپوهانو له خوا رامنځته شو، کوم چې په ۲۰مخ پېړۍ کې اسپانیا د امریکا د تاریخ یوه برخه شوه.<ref name="autogenerated7">{{Cite web |url=http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |title=España-Los EUA: una historia de amor y odio<!-- Bot generated title --> |access-date=2022-09-16 |تاريخ الأرشيف=2016-10-07 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-10-07 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Weber|first=David J.|date=2005|title=The Spanish Borderlands, Historiography Redux|url=https://archive.org/details/sim_history-teacher_2005-11_39_1/page/43|journal=The History Teacher|volume=39|issue=1|pages=43–56|doi=10.2307/30036743|jstor=30036743|issn=0018-2745}}</ref> اسپانیا د امریکا د انقلابي جګړې په اوږدو کې له لوی بریتانیا سره د جګړې له لارې له نوي متحده ایالاتو نه ملاتړ وکړ. دغه راز په ۱۷۸۳ز کال کې مادرید د متحده ایالاتو خپلواکي په کلکه په رسمیت وپیژندله. د متحده ایالاتو له خوا د غیر پرمختللي هسپانوي فلوریډا پیرود په ۱۸۲۱ز کال کې نافذ شو. همدارنګه متحده ایالاتو له جلا شوي هسپانوي استعمارونو نه ډیپلوماتیک ملاتړ وکړ ځکه چې دوی د ۱۸۲۰زکال  شاوخوا کې خپله خپلواکي ترلاسه کړه. همدارنګه په ۱۸۵۰ لسیزه کې د کیوبا د پېرودلو لپاره د امریکا ډیپلوماټیکي غوښتنه  ناکامه شوه. کله چې کیوبا د نولسمې پیړۍ په وروستیو کې پاڅون وکړ، امریکا له هسپانوي وحشت سره سخت مخالفت وکړ. دغه راز د اسپانیا او امریکا جګړه په ۱۸۹۸زکال کې پیل شوه، چې یادې جګړې کې د هسپانیې ماتې له شمالي افریقا نه بهر په ځانګړې توګه کیوبا، پورټو ریکو، ګوام او فیلیپین، چې وروستي هسپانوي استعمار له لاسه ورکولو لامل شو. کله چې په ۱۹۳۶زکال کې د اسپانیا کورنۍ جګړه پیل شوه، واشنګټن بې طرفه پاتې شو او دواړو خواوو ته یې د وسلو پلور منع کړ. د تیلو د خرڅلاو اجازه ورکړل شوه. کانګرس هم دغه بندیز د رایو په اتفاق تصویب کړ. ولسمشر فرانکلین روزویلټ د کیڼ اړخي جمهوري غوښتونکو حکومت سخت ملاتړی و، خو د امریکایي کاتولیکانو سخت فشار هغه دې ته اړ کړ چې د بې پریتوب تګلاره وساتي. دغه راز اسپانیا له نازي جرمني سره د خپلو اړیکو سره سره په دویمه نړیواله جګړه کې په کلکه بې طرفه پاتی شو. لکه څنګه چې په ۱۹۵۰ زکال کې سړې جګړې زور واخیست، واشنګټن د فرانکویست ته د مالي مرستې او پوځي اډو په ورکولو سره هغه سره مرسته وکړه. همدارنګه د ناټو غړیتوب په ۱۹۸۲ ز کال کې د فرانسیسکو فرانکو له مړینې او د هسپانیې د ډیموکراسۍ له انتقال نه وروسته ترلاسه شو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i6YuAgAAQBAJ&pg=PA481|title=The Age of the Dictators: A Study of the European Dictatorships, 1918–53|last=Williamson|first=D. G.|date=November 5, 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-87014-2|page=481|language=en}}</ref> == هسپانوي انتقال او د ناټو غړیتوب   == په ۱۹۷۶ز کال کې اسپانیا او متحده ایالاتو د ملګرتیا او همکارۍ تړون (Tratado de Amistad y Cooperación) لاسلیک کړ او په دې توګه اسپانیا کې نوي سیاسي نظام رامنځته شو، چې د لومړي خوآن کارلوس  په مشرۍ په مشروطه پاچاهۍ بدل شو او کارلوس اریاس ناوارو د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو. خوان کارلوس لا دمخه د متحده ایالاتو سره دوستانه اړیکې جوړې کړې وې. د شهزاده په توګه هغه په ۱۹۷۱ز کال د جنوري په ۲۶مه د امریکا ولسمشر نیکسون میلمه و.<ref name="autogenerated72">{{Cite web |url=http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |title=España-Los EUA: una historia de amor y odio<!-- Bot generated title --> |access-date=2022-09-16 |تاريخ الأرشيف=2016-10-07 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-10-07 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007090736/http://www.elsiglodeuropa.es/siglo/historico/dossier2003/547%20dossier.htm }}</ref><ref>Even worse, i (10th ed. 1980) p 32-33.</ref> د هسپانوي ملکي ګارد او هسپانوي پوځ کې د نوي فرانکویسټ عناصرو له خوا په ۱۹۸۱ز کال کې له هسپانوي کودتا وروسته د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې خرابې شوې، خو د امریکا د بهرنیو چارو وزیر الکساندر هیګ دا د اسپانیا «کورنۍ مسله» وبلله. دغه راز له کودتاه یوه میاشت وروسته هیګ مادرید ته سفر وکړ تر څو له پاچا، صدراعظم لیوپولدو کالو سوتیلو او د اپوزیسیون له مشر فیلیپ ګونزالیز سره اړیکې ښې کړي، تر څو په ناتو کې د هسپانیې غړیتوب په بهیر کې د مداخلې مخه ونیسي. <ref>{{Cite news|last=Sebastian|first=Pablo|date=April 9, 1981|title=Haig rectificó en Madrid su primera reacción al intento de golpe de Estado|language=es|work=El País|url=https://elpais.com/diario/1981/04/10/espana/355701603_850215.html|access-date=June 19, 2021|issn=1134-6582}}</ref>  په ۱۹۸۶ز کال ټولپوښتنه کې د اسپانیا د ناټو غړیتوب او د پوځي اډو په اړه، د فیلیپ ګونزالیز په مشرۍ د هسپانیا حکومت له متحده ایالاتو سره د دوه اړخیزو تړونونو د بیا خبرو اترو فرصت ورکړ. په ۱۹۸۷ز کال کې لومړۍ خوان کارلوس د اسپانیا لومړی پاچا شو چې له پورټو ریکو نه چې پخوانی هسپانوي ملکیت و لیدنه وکړي. په ۱۹۸۹ز کال کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د دفاعي همکاریو یو تړون لاسلیک شو (په ۲۰۰۳ کال کې تعدیل شو) چې له مخې یې هسپانیې متحده ایالاتو ته اجازه ورکړه چې د هسپانیې د وسله والو ځواکونو په تاسیساتو کې له ځینو تاسیساتو نه کار واخلي. همدارنګه په ۱۹۸۹ز کال د جون په ۷ مه د کلتوري او تعلیمي همکاریو یو تړون لاسلیک شو.<ref>{{Cite journal|page=20|url=http://eprints.lse.ac.uk/112669/1/Perez_De_Arco_like_father_like_son_published.pdf|journal=Contemporary European History|first=Marina|last=Pérez de Arcos|title=‘Like Father, Like Son’: Willy Brandt and Felipe González: Democracy, Social Democracy and Internationalism in Motion in the Late Cold War|year=2022|doi=10.1017/S0960777321000795|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=2022-09-16|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705190816/http://eprints.lse.ac.uk/112669/1/Perez_De_Arco_like_father_like_son_published.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="autogenerated4">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2878.htm Spain (01/08)<!-- Bot generated title -->]</ref> د ۲۰۰۱ز کال د جنورۍ په ۱۱مه د امریکا د بهرنیو چارو وزیرې میډیلین البرایټ او د اسپانیا د بهرنیو چارو وزیر جوزپ پیک یوه ګډه اعلامیه لاسلیک کړه چې د دوه اړخیزو همکاریو د شرایطو تازه کول او د دوه اړخیزو دفاعي مشورتي کمیټې په جوړولو (د ۲۰۰۳ز  کال د مې میاشت کې لومړۍ غونډه) موافقه وکړه. <ref>{{Cite journal|url=https://www.ucm.es/data/cont/media/www/pag-72538/contra.3.pdf|pages=4–5|title=Presente y futuro del convenio de cooperación para la defensa entre España y los Estados Unidos|journal=Unisci Discussion Papers|date=October 2003|first=Enrique|last=Pérez Martínez}}</ref> == د عراق جګړه  == د اسپانیا لومړۍ وزیر جوز ماریا ازنار په فعاله توګه له جورج ډبلیو بوش او د برتانیې لومړي  وزیر ټوني بلیر سره د تروریزم پر وړاندې جګړه کې ملاتړ وکړ. دغه راز د هسپانوي ورځپاڼې ال پایس د دغې غونډې د یوې برخې متن خپور کړی، چې له مخې یې ازنار د بوش د ادارې او متحده ایالاتو د بهرنۍ تګلارې ملاتړ کړی. همدارنګه ازنار په ۲۰۰۳ ز کال کې د امریکا له خوا پر عراق برید ملاتړ کونکی او د هغه لیک له لاسلیک کونکو نه و چې د هغه له مخې یې د عراق د حکومت د اټومي وسلو د خپرېدو ثبوتونه درلودل، خو د اسپانیا اکثریت نفوس او د ازنار ګوند د ځینو غړو په ګډون د جګړې مخالف وو.<ref>Paul M. Heywood, "Desperately seeking influence: Spain and the war in Iraq." ''European political science'' 3.1 (2003): 35–40.</ref><ref>* Nathan Jones, "The importance of the pre September 11 period in explaining Aznar and Blair's adoption of a pro-US foreign policy." ''International Journal of Iberian Studies'' 30.1 (2017): 3–19. [http://irep.ntu.ac.uk/id/eprint/30490/1/PubSub8283_JonesN.pdf online]</ref><ref>David Pujante and Esperanza Morales-López, "A political action against popular opinion: Aznar's final speech before the Spanish Parliament justifying the war in Iraq (December 2003)." ''Journal of Language and Politics'' 7.1 (2008): 71–98 [http://www.academia.edu/download/41405306/Pujante_and_Morales-Lopez_2008.pdf online]{{dead link|date=July 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}.</ref><ref>T.A. Van Dijk, "War Rhetoric of a Little Ally. Political Implicatures and Aznar's Legitimization of the War in Iraq" ''Journal of Language and Politics'' (2005) 4(1): 65–91.</ref> په اسپانیا کې د ۲۰۰۴ز کال عمومي ټاکنو وروسته، چې د سوسیالیست کارګرانو ګوند له توقع نه ډېرې رایې وګټلې او په دې ډول جوس لوئس رودریګوز زاپاترو د ازنار په ځای د لومړي وزیر په توګه بریالی شو. د ټاکل کېدو دمخه زاپاترو د عراق په اړه د متحده ایالاتو له تګلارو سره مخالف و چې د ازنار له خوا تعقیب شوی و. دغه راز د ټاکنیز کمپاین په اوږدو کې زاپاترو ژمنه وکړه که چیری د جون له ۳۰مې نه وروسته د عراق کنټرول ملګرو ملتونو ته ونه سپارل شي (له څو ملي ایتلاف سره د اسپانیا د لومړني نظامي تړون پای نیټه چې صدام حسین حکومت یې نسکور کړ) نو خپل ځواکونو به له عراق نه وباسي. په دې توګه د ۲۰۰۴ ز کال د اپریل په ۱۹مه، زاپاترو له عراق نه د ۱۳۰۰ هسپانوي سرتیرو د ایستلو اعلان وکړ.<ref>[http://www.elmundo.es/elmundo/2004/04/18/espana/1082303152.html elmundo.es – Zapatero anuncia la retirada inmediata de las tropas de Irak<!-- Bot generated title -->]</ref> د امریکا د ولسمشرۍ لپاره د ډیموکراټ ګوند کاندید جان کیري له زاپاترو څخه وغوښتل چې هسپانوي پوځیانو له عراق نه ونه باسي، خو د سرتیرو له وتلو څو میاشتې وروسته د زاپاترو حکومت موافقه وکړه چې د افغانستان جګړه کې به د هسپانوي سرتیرو شمېر زیات کړي او همدارنګه هایټي ته به سرتیري واستوي ترڅو وښيي چې د اسپانیا حکومت چمتو دی چې خپلې سرچینې د ملګرو ملتونو له خوا تایید شوي نړیوالو ماموریتونو کې مصرف کړي. == په اړیکو کې نوی پړاو ۲۰۰۹زکال نه تر اوس مهاله == درې ورځې وروسته له هغه چې بارک اوباما د ولسمشر په توګه وټاکل شو، زاپاترو هغه ته په یوه لنډه  تلیفوني اړیکه کې مبارکي وویله. دغه راز د اسپانیا د بهرنیو چارو وزیر میګویل انجیل موراتینوس د متحده ایالاتو د نوې ادارې له پرانستلو یوه میاشت وروسته د بهرنیو چارو وزیرې هیلري کلنټن سره د لیدو لپاره واشنګټن ته لاړ. موراتینوس خبریالانو ته وویل چې اسپانیا چمتو ده چې د ګوانتانامو زندان له تړلو وروسته  ځینې بندیان واخلي، په دې شرط چې قضايي شرایط د منلو وړ وي. همدارنګه موراتینوس دا هم وویل چې «د متحده ایالاتو او هسپانیې ترمنځ په اړیکو کې یو نوی پړاو پرانیستل کیږي چې ډېر ګټور او رغنده به وي».<ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/44/2008/11/07/six_more_foreign_leader_calls.html|title=Six More Foreign-Leader Calls for Obama|work=Washington Post|date=November 7, 2008|access-date=February 25, 2009|archive-date=April 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405184217/http://voices.washingtonpost.com/44/2008/11/07/six_more_foreign_leader_calls.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.typicallyspanish.com/news/publish/article_20204.shtml|title=Miguel Ángel Moratinos meets with Hillary Clinton|publisher=Typically Spanish|date=February 24, 2009|access-date=February 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227085238/http://www.typicallyspanish.com/news/publish/article_20204.shtml|archive-date=February 27, 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7908974.stm|title=Spain may take Guantanamo inmates|publisher=BBC News|date=February 24, 2009|access-date=February 25, 2009}}</ref> اوباما او زاپاترو د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۹ز کال د اپریل په ۲مه په لندن کې د جي ۲۰ په سرمشریزه کې سره ولیدل. دواړو مشرانو په سټراسبورګ کې د ناټو په سرمشریزه کې ګډون وکړ، چیرې چې اسپانیا په افغانستان کې د خپلو پخوانیو ۷۷۸ سرتیرو تر څنګ د ۴۵۰ اضافي سرتیرو لېږلو ژمنه وکړه، خو مبصرینو وویل چې دا پریکړه ممکن یو څه د زاپاترو د ادارې له خوا په واشنګټن کې له نوې ادارې سره د مرستو د غوښتنې لپاره وي. همدارنګه څو ورځې وروسته په پراګ کې د اروپايي ټولنې او امریکا په سرمشریزه کې دواړو تر ۴۵ دقیقو پورې غونډه وکړه، چې وروسته له مطبوعاتو سره یواځې د یادې غونډې یوعکس شریک شو. دغه راز اوباما زاپاترو یو ملګری بللی او ویلي یې دي، چې فکر کوي په راتلونکو کلونو کې دواړه هېوادونه به لا پیاوړي اړیکې ولري. دا له ۲۰۰۴ کال راهیسې د اسپانیا او متحده ایالاتو د دولتونو د مشرانو تر منځ لومړۍ رسمي غونډه وه.<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/spain-to-send-450-troops-to-afghanistan-during-polls_100175635.html|title=Spain to send 450 troops to Afghanistan during polls|publisher=Thaindian News|date=April 5, 2009|access-date=April 6, 2009|archive-date=May 24, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524103356/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/spain-to-send-450-troops-to-afghanistan-during-polls_100175635.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://features.csmonitor.com/globalnews/2009/04/03/spain-commits-more-troops-to-afghanistan-in-overture-to-obama/|title=Spain commits more troops to Afghanistan in overture to Obama|work=The Christian Science Monitor}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.typicallyspanish.com/news/publish/article_20774.shtml|title=Zapatero holds 45 minute meeting with Obama in Prague|publisher=Typically Spanish|date=April 5, 2009|access-date=April 6, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409095711/http://www.typicallyspanish.com/news/publish/article_20774.shtml|archive-date=April 9, 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thinkspain.com/news-spain/16465/obama-and-zapatero-herald-new-era-in-spanish-american-relations|title=Obama and Zapatero herald 'new era' in Spanish-American relations|publisher=ThinkSpain|date=April 5, 2009|access-date=April 6, 2009|archive-date=July 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717051445/http://www.thinkspain.com/news-spain/16465/obama-and-zapatero-herald-new-era-in-spanish-american-relations|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 125p7k9s4vzycpoztgtprphtge95f3a 0 64314 368175 285525 2026-08-10T14:56:56Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368175 wikitext text/x-wiki '''یو حجروي تسلسل''' یا د یو حجروي تسلسل ټاکنه د بل نسل د تسلسل ټاکنې د ایډیالو یا مطلوبو ټکنالوژيو په مرسته د منفردو حجرو د تسلسل اړوند معلومات څېړي، په دې توګه حجروي توپيرونه په ډېر څرګند ډول وړاندې کوي او د مایکرو چاپېریال په برخه کې د یوې منفردې حجرې د عمل په اړه ښه پوهه په لاس راکوي. د بېلګې په توګه په سرطان کې د هرې منفردې حجرې تسلسل ټاکنه د هغو میوټېشنونو یا بدلونونو په اړه معلومات راکولای شي چې د حجرو یو کوچنی جمعیت یې لېږدوي. د منفردو حجرو په مرسته د څرګندو شویو ار.اېن.اې ګانو تسلسل ټاکنه کولای شي د بېلابېلو حجرو د چلند او ډولونو په اړه پوهه راسره شریکه کړي. په میکروبي سیستمونو کې د ورته نوعو یو جمعیت ښايي له جینیټيکي پلوه کلونل ښکاره شي، خو د ار.اېن.اې یو حجروي تسلسل ټاکنه یا ايپي‌جینيټيکي بدلونونه کولای شي د هرې حجرې بېلابېلوالی وښيي او دغه چاره ښايي له ځینو حجرو سره مرسته وکړي چې د خپل پایښت لپاره په بدلېدونکو چاپېریالونو کې سازګار شي یا تطابق وکړي.<ref name="Eberwine">{{cite journal|vauthors=Eberwine J, Sul JY, Bartfai T, Kim J|title=The promise of single-cell sequencing|url=https://archive.org/details/nature-methods_2014-01_11_1/page/25|journal=Nature Methods|volume=11|issue=1|pages=25–27|date=January 2014|pmid=24524134|doi=10.1038/nmeth.2769|s2cid=11575439}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite journal|vauthors=Pennisi E|title=Chronicling embryos, cell by cell, gene by gene|url=https://archive.org/details/science_2018-04-27_360_6387/page/367|journal=Science|volume=360|issue=6387|pages=367|date=April 2018|pmid=29700246|doi=10.1126/science.360.6387.367|author-link=Elizabeth Pennisi|bibcode=2018Sci...360..367P}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Saliba AE, Westermann AJ, Gorski SA, Vogel J|title=Single-cell RNA-seq: advances and future challenges|journal=Nucleic Acids Research|volume=42|issue=14|pages=8845–8860|date=August 2014|pmid=25053837|pmc=4132710|doi=10.1093/nar/gku555}}</ref> == مخینه == یوه معمولي انساني حجره د ډي.اېن.اې له شاوخوا ۲x۳.۳ میلیارده بېس پایرونو او د ار.اېن.اې له شاوخوا ۶۰۰ میلیونه بېس پایرونو څخه جوړه شوې ده. د «ډي.اېن.اې» یا هم «ار.اېن.اې» د تسلسل ټاکنې لپاره د سنګر د تسلسل ټاکنې او د ایلومینا د تسلسل ټاکنې په څېر دودیزو مېتودونو په مرسته د تسلسل ټاکنې لپاره د میلیونونو حجرو له ترکیب څخه استفاده کېږي. له یوې حجرې څخه د ډي.اېن.اې او ار.اېن.اې د ژورې تسلسل ټاکنې له لارې حجروي فعالیتونه په پراخ ډول څېړلی شو. د بل نسل د تسلسل ټاکنې د معمولو ازمېښتونو په څېر د یو حجروي تسلسل ټاکنې پروتوکلونه معمولاً دغه پړاوونه رانغاړي چې د حجرې جلا کول، د نیوکلیک اسید استخراج او تکمیل، د تسلل ټاکنې لایبرري برابرول او د بیوانفورماټيکو معلوماتو تحلیل دی. د ګڼو حجرو د تسلسل ټاکنې په پرتله یو حجروي تسلسل ټاکنه ننګوونکې یا ستونزمنه ده. د یوې منفردې حجرې لږه اندازه لومړني مواد هم د تخریب، د بېلګې یا سمپل د له منځه تګ او ککړتیا لامل کېږي چې د تسلسل ټاکنې د معلوماتو پر کیفیت پام وړ اغېزې لري. پر دې سربېره د کارول شویو نیوکلیک اسیدونو پیکوګرام کچې ته په کتو سره د یو حجروي تسلسل ټاکنې د بېلګو یا سمپلونو د چمتو کولو په جریان کې د تقویت لوړې کچې ته اړتیا ده.<ref name="Eberwine2">{{cite journal|vauthors=Eberwine J, Sul JY, Bartfai T, Kim J|title=The promise of single-cell sequencing|url=https://archive.org/details/nature-methods_2014-01_11_1/page/25|journal=Nature Methods|volume=11|issue=1|pages=25–27|date=January 2014|pmid=24524134|doi=10.1038/nmeth.2769|s2cid=11575439}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Shintaku H, Nishikii H, Marshall LA, Kotera H, Santiago JG|title=On-chip separation and analysis of RNA and DNA from single cells|journal=Analytical Chemistry|volume=86|issue=4|pages=1953–1957|date=February 2014|pmid=24499009|doi=10.1021/ac4040218}}</ref> وروستیو ټکنالوژيکو پرمختګونو یو حجروي تسلسل ټاکنه پر داسې هیله بښونکې وسیله بدله کړې ده چې تمه کېږي هغو ستونزو ته به نږدې شي چې ظاهراً د لاسرسي وړ نه ښکاري. د بېلګې په توګه نامتجانسې نمونې یا سمپلونه، د نادرو حجرو ډولونه، د حجروي کورنیو اړیکې، د بدني نسجونو موسایسېزم، د نه پیوند کېدونکو میکروبونو تحلیل او د ناروغۍ تکامل ټول د یو حجروي تسلسل ټاکنې له لارې روښانېدای شي. یو حجروي مېتود د «نیچر پبلیکېشن ګروپ» له‌خوا د ۲۰۱۳ کال د مېتود په توګه وټاکل شو.<ref>{{cite journal|vauthors=Nawy T|title=Single-cell sequencing|url=https://archive.org/details/nature-methods_2014-01_11_1/page/18|journal=Nature Methods|volume=11|issue=1|pages=18|date=January 2014|pmid=24524131|doi=10.1038/nmeth.2771|s2cid=5252333}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=|title=Method of the year 2013|journal=Nature Methods|volume=11|issue=1|pages=1|date=January 2014|pmid=24524124|doi=10.1038/nmeth.2801|doi-access=free}}</ref> == د جینوم (ډي.اېن.اې) تسلسل ټاکنه == د ډي.اېن.اې په یو حجروي تسلسل ټاکنه کې د جینوم جلا کول، د ټول جینوم یا پام وړ ساحې تکمیل یا تقویت، د تسلسل ټاکنې د لایبرریو جوړونه او ورپسې د بل نسل د ډي.اېن.اې د تسلسل ټاکنې عملي کول شاملېږي. د تي لرونکو په سیستمونو کې د ډي.اېن.اې تسلسل ټاکنه په پراخه کچه د طبیعي فیزیولوژۍ او ناروغیو د څېړنې لپاره کارول شوې ده. یو حجروي ریزولوشن کولای شي د سرطان په پرمختګ یا درملنیز غبرګون کې د تومور دننه د جینیټيکي موسایسېزم یا جینیټيکي نامتجانس‌والي رول څرګند کړي. د میکروبیوم په برخه کې د منفرد یوه حجروي ارګانېزم جینوم د یو وار تکمیل شوي جینوم په نامه بلل کېږي. د یو حجروي ډي.اېن.اې په تسلسل ټاکنه کې پرمختګونو له هغو پروکاریوټي نوعو څخه د جینومي معلوماتو د راټولولو امکان برابر کړی دی چې پیوند شوې نه دي او په پېچلو میکروبیومونو کې موجودې دي. که څه هم یو وار تکمیل شوی جینوم په لږ کامل‌والي سره مشخصېږي، خو وروستیو محاسباتي پرمختګونو داسې جینومونو ته لاسرسی موندلی چې تر دې کابو بشپړ دي. له مایکرو ارګانېزمونو څخه ترلاسه شوي معلومات ښايي په راتلونکې کې د پیوند لپاره ځینې پروسې رامنځته کړي. د جینوم ځینې هغه وسایل چې ښايي د یو حجروي جینوم په تسلسل ټاکنه کې وکارول شی، SPAdes، IDBA-UD، Cortex او HyDA دي.<ref name=":2">{{cite journal|vauthors=Gawad C, Koh W, Quake SR|title=Single-cell genome sequencing: current state of the science|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=17|issue=3|pages=175–188|date=March 2016|pmid=26806412|doi=10.1038/nrg.2015.16|s2cid=4800650}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Alneberg J, Karlsson CM, Divne AM, Bergin C, Homa F, Lindh MV, Hugerth LW, Ettema TJ, Bertilsson S, Andersson AF, Pinhassi J|display-authors=6|title=Genomes from uncultivated prokaryotes: a comparison of metagenome-assembled and single-amplified genomes|journal=Microbiome|volume=6|issue=1|pages=173|date=September 2018|pmid=30266101|pmc=6162917|doi=10.1186/s40168-018-0550-0}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kogawa M, Hosokawa M, Nishikawa Y, Mori K, Takeyama H|title=Obtaining high-quality draft genomes from uncultured microbes by cleaning and co-assembly of single-cell amplified genomes|journal=Scientific Reports|volume=8|issue=1|pages=2059|date=February 2018|pmid=29391438|pmc=5794965|doi=10.1038/s41598-018-20384-3|bibcode=2018NatSR...8.2059K}}</ref><ref name="Lasken">"{{cite journal|vauthors=Lasken RS|title=Single-cell genomic sequencing using Multiple Displacement Amplification|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=10|issue=5|pages=510–516|date=October 2007|pmid=17923430|doi=10.1016/j.mib.2007.08.005}}"</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Taghavi Z, Movahedi NS, Draghici S, Chitsaz H|title=Distilled single-cell genome sequencing and de novo assembly for sparse microbial communities|journal=Bioinformatics|volume=29|issue=19|pages=2395–2401|date=October 2013|pmid=23918251|pmc=3777112|doi=10.1093/bioinformatics/btt420|arxiv=1305.0062|bibcode=2013arXiv1305.0062T}}</ref> == سرچينې == q2g1y83mfrpxli05xbkksmcc4c8plx2 0 64316 368234 356123 2026-08-10T16:45:57Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368234 wikitext text/x-wiki '''معیاري ازموینه''' هغې ازموینې ته ویل کېږي چې په منسجم یا معیاري ډول اخیستل کېږي او نمرې ورکول کېږي. معیاري ازموینې په داسې ډول ډیزاینږي یا جوړېږي چې پوښتنې او تعبیرونه یې مطابقت لري او له مخکې په ټاکل شوي معیاري ډول اجرا او نمرې ورکول کېږي.<ref name="Popham">{{cite journal|last1=Popham|first1=W.J.|year=1999|title=Why standardized tests don't measure educational quality|url=https://archive.org/details/sim_educational-leadership_1999-03_56_6/page/n9|journal=Educational Leadership|volume=56|issue=6|pages=8–15}}</ref> هره هغه ازموینه چې د ازموینې ټولو ګډونوالو ته په کې ورته پوښتنې ورکول کېږي او ټولو ته په یوه طریقه نمرې ورکول کېږي، معیاري ازموینه بلل کېږي. معیاري ازموینې د لوړې کچې ازموینو، د وخت د محدودیت ازموینو یا څو انتخابي ازموینو ته اړتیا نه لري. یوه معیاري ازموینه ښايي لیکلې ازموینه، شفاهي یا ګړنۍ ازموینه یا هم د عملي مهارتونو ازموینه وي. پوښتنې ښايي ساده یا پېچلې وي. د ښوونځي د عمر لرونکو زده‌کونکو تر منځ د ازموینو موضوع تر ډېره اکاډمیک مهارتونه دي، خو یوه معیاري ازموینه ښايي په هره موضوع کې ورکړل شي چې د موټر چلولو، خلاقیت، ورزش، شخصیت، مسلکي اخلاقو، یا نورو برخو اړوندې ازموینې په کې شاملېږي. د معیاري ازموینې برعکس غیر معیاري ازموینه ده چې بېلابېلو کسانو ته په کې بېلابېلې پوښتنې ورکول کېږي یا هم همدا ډول ازموینه تر ډېرو متفاوتو شرایطو لاندې اخیستل کېږي (مثلاً یوې ډلې ته د بلې ډلې په پرتله د ازموینې د بشپړولو لپاره ډېر کم وخت ورکول کېږي) یا په متفاوت ډول ارزول کېږي (مثلاً د یوه زده کونکي ځواب سم بلل کېږي، خو د بل زده‌کوونکي هماغه ډول ځواب ناسم بلل کېږي). ډېری هغه کوېزونه یا ورځنۍ ازموینې چې زده‌کوونکي یې د ښوونځي په جریان کې ورکوي، له معیاري ازموینې سره مطابقت لري. یعنې په ټولګي کې ټول زده‌کوونکي په ورته وخت او ورته شرایطو کې ازموینه ورکوي او ټول زده‌کوونکي د ښوونکي له‌خوا په ورته ډول درجه بندي کېږي. د معیاري ازموینې اصطلاح معمولاً هغو ازموینو ته کارول کېږي چې په لویه کچه اخیستل کېږي، لکه د لویانو هغه ازموینه چې غواړي یوه ځانګړې دنده ترلاسه کړي او یا هم هغه ازموینه چې په یوه ځانګړي سن کې یې ټول زده‌کوونکي ورکوي.<ref name="Phelps">{{Cite web |last=Phelps |first=Richard P. |title=Role & Importance of Testing |url=http://nonpartisaneducation.org/Review/Essays/v4n3.htm |access-date=2016-05-17 |website=nonpartisaneducation.org}}</ref> == تعریف == د معیاري ازموینې تعریف د وخت په تېرېدو سره یو څه بدل شوی دی. په ۱۹۶۰ کال کې معیاري ازموینې د هغو ازموینو په توګه تعریف شوې وې چې شرایط او محتوا یې د هر چا لپاره مساوي وي، دې ته له پامه پرته چې ازموینه کله، چېرې او یا چا ورکړې ده یا چا نمرې ورکړې دي. د معیاري کولو موخه دا ده چې نمرې د نورو شیانو پر ځای د یوه کس وړتیاوې او مهارتونه څرګند کړي.<ref name=":0">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CSt1AwAAQBAJ&pg=423|title=21st Century Education: A Reference Handbook|last1=Olson|first1=Amy M.|last2=Sabers|first2=Darrell|date=October 2008|publisher=SAGE Publications|isbn=9781452265995|editor-last=Good|editor-first=Thomas L.|pages=423–430|language=en|chapter=Standardized Tests|doi=10.4135/9781412964012.n46}}</ref> د یوویشتمې پېړۍ په پیل کې دغه تمرکز د شرایطو له سخت ورته‌‌والي څخه د شرایطو عادلانه کېدو ته واوښت. مثلاً که د یوه ازمویل کېدونکي کس لاس مات وي او له دې امله ورو ورو لیکل کوي، که هغه تو یو څو دقیقې زیات وخت ورکړل شي، دا به ډېر عادلانه کار وي او د هغه د رښتینې پوهې په اړه به لا ډېر باوري درک رامنځته کړي. که چېرې د ازموینې موخه دا وي چې زده‌کوږنکي څومره په چټکۍ لیکل کولی شي، په دې حالت کې که د ازموینې ورکوونکي ته اضافي وخت ورکول کېږي نو دا ازموینه معیاري نه بلل کېږي.<ref name=":0" /> == تاریخچه == === چین === په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې د معیاري ازموینې تر ټولو لومړني شواهد د هان د کورنۍ مهال ته رسېږي. هغه مهال په شاهي ازموینو کې شپږ هنرونه وو چې موسیقي، غشی ویشتنه، د اس سپرلي (نيزه بازي)، حساب، لیکل او د عمومي او خصوصي برخو د دودونو او مراسمو په اړه پوهه په کې شامل وو. دغه ازموینې د دولتي بیوروکراسۍ لپاره د کارکوونکو د غوره کولو لپاره اخیستل کېدې.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/112424/Chinese-civil-service|title=Chinese civil service|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=2 May 2015}}</ref> وروسته بیا د نظامي ستراتیژیو، ملکي قانون، عوایدو او مالیاتو، کرنې او جغرافیې برخې هم دغو ازموینو ته ور اضافه شوې. په دې ډول ازموینې تر زرو کلونو د ډېر وخت لپاره بنسټیزې شوې. دا مهال معیاري ازموینې په پراخه کچه کارول کېږي چې تر ټولو مشهور سیستم یې د ګاوکاو په نامه یادېږي. === انګلستان === معیاري ازموینه په [[اروپا]] کې د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې پیل شوه چې ماډل یې د چینایي ماندارین ژبې له ازموینو څخه واخیستل شو. د بریتانیا استعماري مشرانو د دغه کار ملاتړ وکړ چې تر ټولو مهم یې په چین کې د بریتانیا کونسل «توماس ټایلور مېډوس» و. مېډوز خبرداری ورکړ چې که معیاري ازموینې سملاسي په ټوله امپراتورۍ کې عملي نه‌شي، د بریتانوي امپراتورۍ د ړنګېدو احتمال شته.<ref name="MB">Mark and Boyer (1996), 9–10.</ref> له بریتانیا څخه معیاري ازموینې نه یوازې د بریتانیا ټولو هم‌ګټو هېوادونو ته، بلکې ټولې اروپا او امریکا ته خپرې شوې. د دغو ازموینو له خپرېدو سره صنعتي انقلاب لا ډېره مرسته وکړه. د صنعتي انقلاب په جریان کې او تر هغه وروسته د اجباري زده‌کړو د قوانینو له امله د ښوونځي د زده‌کونکو شمېر زیات شو او له همدې امله د هغو پرانیستو ارزونو استفاده کمه شوه چې عیني ارزونه یې د ذاتاً ذهني ماهیت له امله ستونزمنه وه.<ref name="MB2">Mark and Boyer (1996), 9–10.</ref> د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې د بریتانوي پوځ لپاره د افسرانو د روزنې او نورو دندو لپاره د نوماندانو د غوره کولو په موخه معیاري ازموینې رامنځته شوې. په دغو ازموینو کې د سرتېرو ذهني وړتیاوې، میخانیکي مهارتونه، له نورو سره د کار کولو وړتیا او نورې ځانګړنې ارزول کېدې. پخواني مېتودونه ناسم وو او له همدې امله به ی په پایله کې د افسرۍ د زده‌کړو لپاره ناسم عسکر غوره کول.<ref name="Trahair">{{Cite book|last=Trahair|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=OTH_CQAAQBAJ|title=Behavior, Technology, and Organizational Development: Eric Trist and the Tavistock Institute|date=2015-06-01|publisher=Transaction Publishers|isbn=9781412855495|language=en}}</ref> === متحد ایالتونه === معیاري ازموینه له نولسمې پېړۍ راهیسې په امریکا کې د زده‌کړو یوه برخه وه، خو د متحدو ایالتونو په ښوونځیو کې پر معیاري ازموینه اصلي تکیه په شلمه پېړۍ کې وشوه. کډوالۍ د نولسمې پېړۍ په منځ کې په متحدو ایالتونو کې د معیاري ازموینو له ودې سره مرسته وکړه. کله چې خلکو لومړی ځل د ټولنیز رول د ازمویلو او د ټولنیز ځواک او او موقعیت د موندلو لپاره متحدو ایالتونو ته لاړل، معیاري ازموینې وکارول شوې. کالج ته د داخلېدو د ازموینې پلاوي تر ۱۹۰۰ کال پورې په پوهنتون او کالج کې د منل کېدو یا پوهنتون او کالج ته د داخلېدو لپاره کومه معیاري ازموینه چمتو نه کړه. د دوی لومړنۍ ازموینې په ۱۹۰۱ کال کې په نهو مضامینو کې واخیستل شوې. د داخلېدو لپاره دا ازموینه د متحدو ایالتونو د شمال ختیځو غوره پوهنتونونو د معیارونو مطابق واخیستل شوه. په اصل کې دا ازموینه د دې لپاره هم په پام کې وه چې د شپې او ورځې د سیستم لرونکو ښوونځیو نصاب معیاري کړي.<ref>Johnson, Robert. "Standardized Tests." Encyclopedia of Educational Reform and Dissent. SAGE Publications, INC. 2010. 853–856.Web.</ref><ref>Garrison, Mark J. A Measure of Failure: The Political Origins of Standardized Testing. Albany: State University of New York, 2009. Print.</ref> == ډیزاین او نمرې ورکول == === ډيزاین === یوه لویه اکاډمیکه ازموینه معمولاً هم د انسان له‌خوا د نمرو ورکولو او هم د کمپیوټر له‌خوا د نمرو ورکولو برخې لري. یوه معیاري ازموینه ښايي د څو انتخاب لرونکو پوښتنو، د سمو او ناسمو پوښتنو، تشرېحي پوښتنو، معتبرو ارزونو یا د ارزونې له کوم بل ډول څخه جوړه شي. څو انتخاب لرونکې، سمې او ناسمې پوښتنې اکثراً د هغو ازموینو لپاره غوره کېږي چې زرګونه خلک په کې ګډون کوي، ځکه چې په دا ډول ازموینو کې ګډونوالو ته د هغو ځانګړو ځواب‌پاڼو له لارې په ګړندي او معتبر ډول نمرې ورکول کېږي چې کمپیوټر یې لوستلی شي یا د کمپیوټر په مرسته تنظیمېږي. ځینې معیاري ازموینې لنډ ځواب یا د مقالې لیکلو برخې لري چې د خپلواکو ارزوونکو له‌خوا نمرې ورکول کېږي او ځواب ته د نمرې ورکولو لپاره قواعد یا لارښوونې او معیارونه کاروي. === ماشیني او انساني نمرې === د شلمې پېړۍ له وروستیو راهیسې هغه معیاري ازموینې چې د کمپيوټر په مرسته نمرې ورکول کېږي، په لویه کچه کې په دې خاطر پراخې شوې دي چې اسانه دي او لګښت یې کم دی. ډېری ملي او نړیوالې ارزونې په بشپړ ډول د خلکو له‌خوا نه ارزول کېږي. اشخاص یا انسانان په هغو مواردو کې د نمرو ورکولو لپاره په ارزونه کې ښکېلېږي چې کمپیوټر په اسانۍ سره نمرې نه‌شي ورکولی او د دغسې مواردو یوه بېلګې مقالې دي. مثلاً تر فراغت وروسته ازموینه د کمپیوټر په مرسته اجرا کېدونکې ارزونه ده چې د لیکلو له برخې پرته د اشخاصو له‌خوا نمرو ورکولو ته هېڅ اړتیا نه لري.<ref>[http://www.ets.org/portal/site/ets/menuitem.1488512ecfd5b8849a77b13bc3921509/?vgnextoid=302433c7f00c5010VgnVCM10000022f95190RCRD&vgnextchannel=7196e3b5f64f4010VgnVCM10000022f95190RCRD#Scoring_and_Reporting ETS webage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618054925/http://www.ets.org/portal/site/ets/menuitem.1488512ecfd5b8849a77b13bc3921509/?vgnextoid=302433c7f00c5010VgnVCM10000022f95190RCRD&vgnextchannel=7196e3b5f64f4010VgnVCM10000022f95190RCRD#Scoring_and_Reporting |date=2009-06-18 }} about scoring the GRE.</ref><ref name="Houtz">Houtz, Jolayne (August 27, 2000) [http://archives.seattletimes.nwsource.com/cgi-bin/texis.cgi/web/vortex/display?slug=4039520&date=20000827&query=wasl+pearson+pay+hour "Temps spend just minutes to score state test A WASL math problem may take 20 seconds; an essay, 2{{frac|1|2}} minutes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310174605/http://archives.seattletimes.nwsource.com/cgi-bin/texis.cgi/web/vortex/display?slug=4039520&date=20000827&query=wasl+pearson+pay+hour |date=2007-03-10 }}. ''Seattle Times'' "In a matter of minutes, a $10-an-hour temp assigns a score to your child's test"</ref> == سرچينې == ac3mb0mn9ka3k658kev1rzt8mmzbc5c 0 64318 368200 285565 2026-08-10T15:49:54Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368200 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} اندرا پرایادارشیني ګاندي (په هندي: [ˈɪnd̪ɪɾɑː ˈɡɑːnd̪ʰi]، چې کورنی نوم یې نهرو و؛ زوکړه د ۱۹۱۷ز کال د نومبر ۱۹مه ـــ مړینه د ۱۹۸۴ز کال د اکتوبر ۱۳مه) یوه هندۍ سیاستواله او د هند په ملي کانګرس کې یوه مرکزي څېره وه. نوموړې په ۱۹۶۶ز کال کې د هندوستان د دریمې لومړۍ وزیرې په توګه وټاکل شوه او او تر نن پورې د هند یوازینۍ ښځینه لومړۍ وزیره وه. ګاندي د هندوستان د لومړني صدر اعظم یا لومړي وزیر، جواهر لعل نهرو، لور وه. هغې د ۱۹۶۶ز کال له جنوري څخه د ۱۹۷۷ز کال تر مارچ پورې او بیا ځلي د ۱۹۸۰ز کال له جنوري څخه د ۱۹۸۴ز کال په اکتوبر کې د هغې تر ترور کېدو پورې د لومړۍ وزیرې په توګه خدمت وکړ، چې په دې سره له خپل پلار وروسته دویم کس دی چې د لومړي وزیر په سمت کې د تر ټولو ډېر وخت لپاره پاتې شوې ده.  له ۱۹۴۷ز کال څخه تر ۱۹۶۴ز کال پورې د نهرو د صدر اعظمۍ د دورې په بهیر کې، ګاندي د هغه یوه کلیدي مرستیاله ګڼل کېده او په زیات شمېر بهرنیو سفرونو کې یې د هغه ملتیا کوله. نوموړې په ۱۹۵۹ز کال کې د هند د ملي کانګرس مشره وټاکل شوه.  په ۱۹۶۴ز کال کې د هغې د پلار په مړینه پسې متصل، نوموړې د راجیه سبها (د عالي مجلس یا د مشرانو جرګې) غړې او همدارنګه د د اطلاعاتو او خپرونو د وزیرې په توګه د لعل بهادر شاستري د کابینې غړې شوه. د کانګرس د ګوندونو تر منځ د پارلمان د رییس د ټاکلو په ټاکنو کې چې د ۱۹۶۶ز کال په لومړیو کې (د شاستري له مړینې ژر وروسته) تر سره شوې، نوموړې خپل رقیب موراجي دېسای ته په ماتې ورکولو سره رییسه شوه، په دې توګه د هند د لومړۍ وزیرې په توګه د شاستري له مړینې وروسته، د هغه ځای ناستې شوه. اندرا ګاندي چې کله  لومړۍ وزیره وه، د خپل مصلحت نه منونکي سیاست او د قدرت د نامتوازن مرکزي کولو لپاره یې شهرت درلود. هغې د ازادۍ د غورځنګ، او د پاکستان په ختیځ کې د ازادۍ د جګړې په ملاتړ کولو سره له پاکستان سره جګړه انتخا کړه، کومه چې د هند په بریا او د بنګلدېش په رامنځته کېدو تمامه شوه او همدارنګه د هند نفوذ یې تر داسې یوې نقطې پورې زیات کړ چې د سویلې اسیا په یوازیني سیمه ییز ځواک بدل شو. ګاندي د بېلتون غوښتونکو تمایلاتو په استناد او د انقلاب لپاره د کمپاین په ځواب کې له ۱۹۷۵ز کال څخه تر ۱۹۷۷ز کال پورې اضطراري حالت پلی کړ، چې اساسي مدني ازادۍ پکې له تعلیق سره مخ شوې او رسنۍ سانسور شوې. د یاد اضطراري حالت په بهیر کې په پراخه کچه جنایتونه تر سره شول. په ۱۹۸۰ز کال کې، هغه له ازادو او عادلانه ټاکنو په ترڅ کې بېرته قدرت ته راستنه شوه. وروسته له هغې چې ګاندي د آبي ستوري  په عملیاتو (Operation Blue Star) کې په ګلډن معبد کې د پوځي اقدام امر وکړ، د ۱۹۸۴ز کال د اکتوبر په ۳۱مه نېټه د خپلو ساتونکو او سېک ملتپالو له خوا ترور کړای شوه. <ref>{{Cite web |title=The darkest phase in Indira's tenure as PM – Emergency! |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/democracy-interrupted-some-lesser-known-facts-about-emergency-1975-77/emergency/slideshow/69940337.cms |website=The Economic Times}}</ref> په ۱۹۹۹ز کال کې، اندرا ګاندي په یوه انلاین نظر سنجۍ کې چې د بي بي سي له خوا په لاره اچول شوې وه، "د زریزې د مېرمنې" په توګه ونومول شوه. په ۲۰۲۰ز کال کې، ګاندي د ''ټایم'' مجلې له خوا د نړۍ د هغو ۱۰۰ ښځو په منځ کې ونومول شوه چا چې تېره پېړۍ تعریف کړېده.<ref>{{Cite news|title=Indira Gandhi, Amrit Kaur named by TIME among '100 Women of the Year'|newspaper=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 November 2021 |title=India Gandhi: Remembering country's first female PM on her 104th birthday |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/india-gandhi-remembering-country-s-first-female-pm-on-her-104th-birthday-101637284960604.html}}</ref> == د ژوند لومړني وختونه او حرفه == اندرا ګاندي چې د زېږون پر وخت یې نوم اندرا نهرو و، د ۱۹۱۷ز کال د نومبر په ۱۹مه نېټه په الله اباد کې په یوه کشمیري پنډته کورنۍ کې زیږېدلې وه. پلار یې، جواهر لعل نهرو، د انګرېزانو له واکمنۍ څخه د ازادۍ په غورځنګ کې یوه مخکښه څېره وه او د هند د قلمرو ( او وروسته جمهوریت) لومړنی لومړی وزیر شو. هغه د کورنۍ یوازینۍ ماشومه وه (هغې یو کشر ورور درلود چې په ځوانۍ کې ومړ)، او د خپلې مور، کماله نهرو (Kamala Nehru) سره ، په اناند بهوان کې چې یوه لویه رهایشي سیمه وه، رالویه شوه. هغې یو یوازې او ناخوښ ماشومتوب درلود. پلار به یې زیاتره وخت لرې و، د سیاسي فعالیتونو مشري به یې کوله یا به په زنداني و، په داسې حال کې چې مور یې په مکرر ډول د ناروغۍ له امله بستري کېده او وروسته د توبرکلوز له امله د وخت نه له مخکې مړینې سره مخ شوه. هغې له خپل پلار سره محدودې اړیکې ټینګولې، چې تر ډېره د لیکونو له لارې وې.{{sfn|Frank|2010|p=13}}<ref name="Indira Priyadarshini">{{cite book|author=Pupul Jayakar|title=Indira Gandhi: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=gm5JGkb2rhkC&pg=PR9|date=27 November 1992|publisher=[[Penguin Books India]]|isbn=978-0-14-011462-1|page=10}}</ref>{{sfn|Frank|2010|p=55}}{{sfn|Frank|2010|p=32}}{{sfn|Frank|2010|p=25}}{{sfn|Frank|2010|p=16}}{{sfn|Frank|2010|p=31}}{{sfn|Gupte|2012|p=3}} اندرا ته تر ډېره د خصوصي ښوونکو له خوا په کور کې ښوونه شوې ده، او په مقطعي ډول ښوونځي ته تلله، تر هغې چې په ۱۹۳۴ز کال کې په عالي لېسه کې شامله شوه. هغه په ‌ډهلي کې په ماډرن ښوونځي کې، په الله اباد کې د سیسیلیا او سنټ ماري د عیسوي صومعې په ښوونځي کې، د جنیوا په نړیوال ښوونځي کې، په بېکس کې په اېکول نووېلا کې او په پونه او بومبای کې د پوپيل په خصوصي ښوونځي کې چې د ممبئ له پوهنتون سره تړلی دی، زده کوونکې وه. هغې او مور یې کماله بېلور مات ته چې د راماکرېشنا ماموریت مرکز دي کډه شول او سوامي رانګاناتاندا یې هلته پالندویه وه.  هغه د سنتینکتان وېشوا بهارتي ته کوم چې په ۱۹۵۱ز کال کې وېسوا-بهارتي پوهنتون شو، د زده کړو لپاره ولاړه. له رابیندرانات تګور سره د هغې د مصاحبې په ترڅ کې هغه نوموړې ته د ''پریادارشیني'' ''(Priyadarshini)'' نوم ورکړ چې په سانکرېت کې یې لفظي معنا "هر څه ته له مهربانۍ سره کتونکې" کېږي، په دې سره نوموړې په اندرا پریادارشیني نهرو مشهوره شوه. په هر حال، یو کال وروسته هغه په اروپا کې د خپلې ناروغې مور د پرستارۍ لپاره د پوهنتون پرېښودو ته اړ شوه. هلته یې په اړه دا پرېکړه وشوه چې اندرا به خپلو زده کړو ته په اکسفورډ کې ادامه ورکوي. وروسته له هغې چې مور یې مړه شوه، هغې مخکې له دې چې په ۱۹۳۷ز کال کې په سامرویل کالج کې د تاریخ په برخه کې د زده کړو لپاره نوم لیکنه وکړي، د یوې لنډې مودې لپاره یې د بډمېنټون ښوونځی ولوست.<ref>{{cite book|last1=Gupte|first1=Pranay|title=Mother India : a political biography of Indira Gandhi / Pranay Gupte.|date=2011|publisher=[[Penguin Books]]|location=New York|isbn=978-0-14-306826-6|pages=151–152|edition=Rev.|url={{Google books|OOmK1lPWq80C|page=PA151|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=16 August 2016}}</ref><ref name="EB">{{cite web |title=Overview of Indira Gandhi |url=https://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702074830/https://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi |archive-date=2 July 2019 |access-date=15 November 2019 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="EB2">{{cite web |title=Overview of Indira Gandhi |url=https://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702074830/https://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi |archive-date=2 July 2019 |access-date=15 November 2019 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref>{{Cite web |title=Majlis Asian Society |url=http://oxfordmajlis.wix.com/majlis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100851/http://oxfordmajlis.wix.com/majlis |archive-date=4 March 2016 |access-date=19 April 2020 |website=oxfordmajilis.wix}}</ref>{{sfn|Frank|2010|p=116}}{{sfn|Gupte|2012|p=170}}{{sfn|Gupte|2012|p=181}}{{sfn|Frank|2010|p=90}}{{sfn|Indira Gandhi: Daughter of India|2002|pp=42,43,45}}{{sfn|Frank|2010|pp=29,75,83}} اندرا اړ شوه تر څو د کانکور امتحان دوه ځله ورکړي، ځکه په خپله لومړنۍ هڅه کې یې په لاتیني ژبه کې کمزورتیا ښودلې وه. هغې په اکسفورډ کې په تاریخ، سیاسي علومو او اقتصاد څانګو کې ښه وځلېده، خو په لاتیني کې ـــــ چې یو اجباري مضمون و ــــ لا هم کمزورې پاتې شوه. په هر ترتیب، اندرا په پوهنتون کې د محصلۍ په ژوند کې لکه د اکسفورډ د اسیایي ټولنې په مجلس کې فعاله ونډه درلوده. هغه مهال چې اندرا په اروپا کې وه، له ناروغیو سره لاس او ګرېوان وه او په دوامداره توګه د ډاکترانو تر نظر لاندې وه. له ناروغیو څخه د رغېدو په خاطر هغه اړ وه تر څو سویس ته په وار وار سفرونه وکړي، چې په دې سره یې زده کړې نیمګړې پاتې شوې. کله چې جرمني په ۱۹۴۰ز کال کې په ناڅاپي ډول اروپا اشغال کړه هغه هلته په سویس کې تر درملنې لاندې وه. اندرا هڅه وکړه چې د پرتګال له لارې انګلستان ته راوستنېږي اما هغه د نږدې دوو میاشتو لپاره سرګردانه پاتې شوه. هغه د ۱۹۴۱ز کال په لومړیو کې انګلستان ته په ننوتلو بریالۍ شوه، او په اکسفورډ کې د خپلو زده کړو له بشپړولو پرته له هغه ځایه هندوستان ته راستنه شوه. یاد پوهنتون وروسته هغې ته یو افتخاري تحصیلي سند اعطا کړ. په ۲۰۱۰ز کال کې اکسفورډ پوهنتون هغه د خپلو لسو اکسااسیایي نومیالیو اسیایي فارغینو په منځ کې په انتخابولو سره نوره هم تقدیر کړه.  اندرا په برتانیا کې د اوسېدو پر مهال، له خپل راتلونکي مېړه فېروز ګاندي (له مهاتما ګاندي سره کومه اړیکه نه لري) سره، څوک چې دې له الله اباد څخه پېژانده او د لندن د اقتصاد په ښوونځي کې یې زده کړې کولې، په مکرر ډول لیده کاته کول. د هغوی واده په الله اباد کې د ادې دارم د دود او دستور له مخې تر سره شو، سره له دې چې فېروز ګاندي د ګجرات له یوې فارسۍ زردشتې کورنۍ سره تړاو درلود. دغې جوړې دوه زامن لرل، راجیو ګاندي (زوکړه ۱۹۴۴ز کال) او سنجی ګاندي (زوکړه ۱۹۴۶ز کال). <ref>{{cite web |date=22 April 2010 |title=Exhibit celebrates 120 years of South Asians at Oxford |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_releases_for_journalists/100422_1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102074542/http://www.ox.ac.uk/media/news_releases_for_journalists/100422_1.html |archive-date=2 January 2013 |access-date=24 December 2012 |publisher=[[University of Oxford]]}}</ref><ref name="degree">{{cite web |title=Rahul first in three generations with a world university degree |url=http://www.tribuneindia.com/2014/20140218/main6.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220725/http://www.tribuneindia.com/2014/20140218/main6.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=18 May 2015 |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2005 |title=Sonia assures help for father-in-law's grave |url=http://archive.indianexpress.com/oldStory/82389/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205144008/http://archive.indianexpress.com/oldStory/82389/ |archive-date=5 February 2016 |access-date=19 July 2017 |website=archive.indianexpress.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Iwanek |first=Krzysztof |title=The End of India's Nehru-Gandhi Dynasty? |url=https://thediplomat.com/2019/07/the-end-of-indias-nehru-gandhi-dynasty/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102223539/https://thediplomat.com/2019/07/the-end-of-indias-nehru-gandhi-dynasty/ |archive-date=2 January 2020 |access-date=2 January 2020 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1984/11/01/indira-is-india/3a5a4ea5-53d9-47e7-8a30-4f6b39b2e6f6/|title=Indira Is India|last=Auerbach|first=Stuart|date=1 November 1984|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=2 January 2020|language=en-US|issn=0190-8286|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103102056/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1984/11/01/indira-is-india/3a5a4ea5-53d9-47e7-8a30-4f6b39b2e6f6/|archive-date=3 January 2020|url-status=live}}</ref> په ۱۹۵۰مه زېږدیزه لسیزه کې، چې هغه اوس له خپل واده څخه وروسته آغلې/مېرمن (Mrs.) اندرا ګاندي بلل کېده، په غیر رسمي ډول یې د هند د لومړني  لومړي وزیر په توګه د خپل پلار د دندې پر مهال د هغه خصوصي مرستیالې په توګه خدمت وکړ. د ۱۹۵۰مې زېږدیزې لسیزې په وروستیو کې، ګاندي د کانګرس د رییسې په توګه خدمت وکړ. نوموړې په دغه مقام کې، په ۱۹۵۹ز کال کې د کمونستانو په مشرۍ د کېرالا د ایالتي حکومت په ګوښه کولو کې بنسټیز رول درلود. <ref>{{cite book|last1=Steinberg|first1=Blema S.|title=Women in power : the personalities and leadership styles of Indira Gandhi, Golda Meir, and Margaret Thatcher|date=2008|publisher=[[McGill-Queen's University Press]]|location=Montreal|isbn=978-0-7735-3356-1|page=20|url={{Google books|EZIBxpeRXxsC|page=PR7|keywords=indira%20nehru%20hostess|text=|plainurl=yes}}|access-date=2 December 2015}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Upadhyaya|first1=Prakash Chandra|title=Review of Marxist State Governments in India, Politics, Economics and Society by T. J. Nossiter|journal=[[Social Scientist]]|date=1989|volume=17|issue=1/2 January – February 1989|pages=84–91|doi=10.2307/3520112|jstor=3520112}}</ref><ref>Gandhi, Indira. (1982) ''My Truth''</ref><ref>{{cite journal|last1=Kochanek|first1=Stanley A.|title=Post Nehru India: The Emergence of the New Leadership|url=https://archive.org/details/asian-survey_1966-05_6_5/page/298|journal=[[Asian Survey]]|date=May 1966|volume=6|issue=5|page=298|doi=10.2307/2642538|jstor=2642538}}</ref> == سرچينې == pjdr2egigumfc714ep7ta2a37z5phd1 0 64397 368114 352617 2026-08-10T13:19:47Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368114 wikitext text/x-wiki '''د انسان مایکروبیوم''' د ټولو هغو مایکروبایوټونو یا مایکرو ارګانېزمونو مجموعه ده چې د انسان د نسجونو پر مخ یا د ننه او د بدن په مایعاتو کې ژوند کوي، د دې تر څنګ په نورو اړوندو اناتوميکو برخو لکه جلد، د تیونو په غدو، مایع منیو، رحم، د تخمدان په فولیکولونو، سږيو، د خولې په لاړو، د خولې په مخاط، صفراوي دستګاه، ملتحمه (د سترګې د ننه نازکه پرده) او هضمي سیستم کې هم موجود دي. د انسان د مایکرو بایوټونو په ډولونو کې باکتریا، لرغونې باکتریا یا ارکيا، فنجي، پروتوزوا او ویروسونه شامل دي. که څه هم کوچني حیوانات هم د انسان په بدن کې ژوند کولی شي، خو هغوی معمولاً په دغه تعریف کې نه شاملیږي. د جینومیک په برخه کې د انسان مایکروبیوم اصطلاح کله ناکله د موجودو مایکرو ارګانېزمونو ډله‌ییزو جینومونو ته د راجع کولو لپاره کارول کېږي؛ همدا راز د انسان میټاجینوم اصطلاح هم دې ته ورته معنا لري.<ref name="pmid26229597">{{cite journal|vauthors=Marchesi JR, Ravel J|title=The vocabulary of microbiome research: a proposal|journal=Microbiome|volume=3|pages=31|date=2015|pmid=26229597|pmc=4520061|doi=10.1186/s40168-015-0094-5|quote=<br />Microbiome<br />This term refers to the entire habitat, including the microorganisms (bacteria, archaea, lower and higher eurkaryotes, and viruses), their genomes (i.e., genes), and the surrounding environmental conditions. This definition is based on that of "biome," the biotic and abiotic factors of given environments. Others in the field limit the definition of microbiome to the collection of genes and genomes of members of a microbiota. It is argued that this is the definition of [[Metagenomics|metagenome]], which combined with the environment constitutes the microbiome.}}</ref><ref name="Prescotts">{{Cite book|vauthors=Sherwood L, Willey J, Woolverton C|url={{google books|plainurl=y|id=sBCSRAAACAAJ}}|title=Prescott's Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2013|isbn=9780073402406|edition=9th|location=New York|pages=713–721|oclc=886600661|name-list-style=vanc}}</ref> د انسانانو بدن ته ګڼ مایکرو ارګانېزمونه دننه کېږي. ځینې هغه مایکرو ارګانېزمونه چې د انسان بدن ته راځي، له انسان سره هم‌خوراک دي. یعنې له دې پرته چې زیان ورته ورسوي، له انسانانو سره یوځای اوسېږي؛ نور له خپلو انساني کوربنو سره دوه اړخیزه اړیکه لري. برعکس، ځینې هغه مایکرو ارګانېزمونه چې ناروغۍ نه تولیدوي، ښايي خپل انساني کوربه [یعنې هغه کس ته چې دوی یې په بدن کې اوسېږي] د هغو میټابولیتونو له لارې زیان ورسوي چې دوی یې تولیدوي، لکه «ټرای میتایل امین» چې د انسان بدن یې د FMO3 په مرسته د اکسیډېشن له لارې پر «ټرای میتایل امین ان اکسایډ» بدلوي. ځینې مایکرو ارګانېزمونه داسې دندې اجرا کوي چې د کوربه انسان لپاره ګټورې دي، خو د اکثرو رول یې په سم ډول نه دی پېژندل شوی. هغه موارد چې د شتون تمه یې کېږي او په عادي شرایطو کې د ناروغۍ لامل نه کېږي، کله ناکله نورماله فلورا یا نورماله مایکروبیوټا ګڼل کېږي.<ref name="Sender">{{Cite journal|vauthors=Sender R, Fuchs S, Milo R|date=January 2016|title=Are We Really Vastly Outnumbered? Revisiting the Ratio of Bacterial to Host Cells in Humans|journal=Cell|volume=164|issue=3|pages=337–40|doi=10.1016/j.cell.2016.01.013|pmid=26824647|doi-access=free}}</ref><ref name="Quigley2013rev">{{Cite journal|vauthors=Quigley EM|date=September 2013|title=Gut bacteria in health and disease|journal=Gastroenterology & Hepatology|volume=9|issue=9|pages=560–9|pmc=3983973|pmid=24729765}}</ref><ref name="TMA">{{Cite journal|vauthors=Falony G, Vieira-Silva S, Raes J|date=2015|title=Microbiology Meets Big Data: The Case of Gut Microbiota-Derived Trimethylamine|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2015_69/page/305|journal=Annual Review of Microbiology|volume=69|pages=305–21|doi=10.1146/annurev-micro-091014-104422|pmid=26274026|quote=we review literature on trimethylamine (TMA), a microbiota-generated metabolite linked to atherosclerosis development.}}</ref><ref name="TMA diseases">{{Cite journal|vauthors=Gaci N, Borrel G, Tottey W, O'Toole PW, Brugère JF|date=November 2014|title=Archaea and the human gut: new beginning of an old story|journal=World Journal of Gastroenterology|volume=20|issue=43|pages=16062–78|doi=10.3748/wjg.v20.i43.16062|pmc=4239492|pmid=25473158|quote=Trimethylamine is exclusively a microbiota-derived product of nutrients (lecithin, choline, TMAO, L-carnitine) from normal diet, from which seems originate two diseases, trimethylaminuria (or Fish-Odor Syndrome) and cardiovascular disease through the proatherogenic property of its oxidized liver-derived form.}}</ref> د انسان د مایکروبیوم پروژې یا (HMP) د انسان د مایکروبایوټا د جینوم تسلسل ټاکنه پر غاړه واخیسته، په ځانګړي ډول یې تمرکز پر هغه مایکروبایوټا و چې معمولاً په پوستکي، خوله، پوزه، د هاضمې لاره او اندامونو کې ژوند کوي. دې پروژې مهم پړاو هغه مهال بشپړ کړ چې په ۲۰۱۲ کال کې یې خپلې لومړنۍ پایلې خپرې کړې.<ref name="hmpdata">{{Cite web |date=13 June 2012 |title=NIH Human Microbiome Project defines normal bacterial makeup of the body |url=http://www.nih.gov/news/health/jun2012/nhgri-13.htm |publisher=NIH News |access-date=20 September 2022 |archive-date=17 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617171944/http://www.nih.gov/news/health/jun2012/nhgri-13.htm |url-status=dead }}</ref> == اصطلاح پېژندنه == که څه هم په پراخه کچه د فلورا یا مایکرو فلورا په نامه پېژندل کېږي، خو دا په تخنیکي لحاظ یو ناسم نوم دی، ځکه چې د کلمې ريښه یعنې «فلورا» په نباتاتو پورې اړه لري او بایوټا په یوه ځانګړي ایکوسیستم کې د ژوندیو موجوداتو مجموعې ته ویل کېږي. په دې وروستیو کې یوه څه ناڅه مناسبه اصطلاح یعنې «مایکروبایوټا» ورته کارول کېږي، خو استفادې یې د باکتریاوو او نورو مایکرو ارګانېزمونو په برخه کې د فلورا ریښه نه ده اغېزمنه کړې. دا دواړه اصطلاحات په بېلابېلو ادبیاتو کې کارول کېږي.<ref name="Quigley2013rev2">{{Cite journal|vauthors=Quigley EM|date=September 2013|title=Gut bacteria in health and disease|journal=Gastroenterology & Hepatology|volume=9|issue=9|pages=560–9|pmc=3983973|pmid=24729765}}</ref> == ډولونه == === باکتریا === ګڼ میکروبونه (لکه باکتریا او تخمیروونکي) د بدن په بېلابېلو برخو کې په پوستکي او مخاطي سطحو کې ژوند کوي. دوی د نورمال او سالم انسان د فزیولوژۍ یوه برخه جوړوي، که چېرې د میکروبونو شمېر د دوی له عادي کچې هاخوا وده وکړي (تر ډېره د معافیت د کمزوري سیستم له امله) یا که میکروبونه (د کمزورې حفظ الصحې یا ټپي کېدو له امله) د بدن په هغو برخو کې را ټول شي چې عفوني شوې نه دي، ښايي د ناروغۍ (باکتریمیا/سیپسېس، سینه بغل او پیریټونیټ) د رامنځته کېدو لامل شي. اټکل کېږي چې له ۵۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ پورې باکتریايي نوعې د انسانانو په کولمو کې ژوند کوي، خو یوازې په څو فایلمونو یا شاخو پورې اړه لري: باسیلوټا او باکټروییډونه غالب دي، خو پروټیوباکټریا، وروکومایکروبایوټا، اکیټینوباکټر، فوزوباکټریوټا او ساینوباکټریا هم شته.<ref>[http://www.plos.org/media/press/2012/PLoS_%20HMP_Collection_Manuscript_Summaries.pdf PLoS Human Microbiome Project Collection Manuscript Summaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304161937/http://www.plos.org/media/press/2012/PLoS_%20HMP_Collection_Manuscript_Summaries.pdf|date=4 March 2014}} 13 June 2012</ref><ref>{{cite web |title=Consortium of Scientists Map the Human Body's Bacterial Ecosystem |url=http://www.ucsf.edu/news/2012/06/12149/consortium-scientists-map-human-bodys-bacterial-ecosystem |work=ucsf.edu}}</ref><ref name="Sommer2013rev">{{cite journal|vauthors=Sommer F, Bäckhed F|title=The gut microbiota--masters of host development and physiology|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=11|issue=4|pages=227–38|date=April 2013|pmid=23435359|doi=10.1038/nrmicro2974|s2cid=22798964}}</ref> د باکتریا ډېر شمېر ډولونه لکه «اکټینومایسس ویسکوسوس» او«اکټینومایسس ناسلونډی» په خوله کې ژوند کوي چې د پلاک په نوم د سرېښناکې مادې یوه برخه ده. که دا د بورس په مرسته لرې نه‌شي، پر غاښونو کلکېږي او همدا باکتریا هغه تېزابونه تولیدوي چې د غاښونو ځلا له منځه وړي او د غاښونو د تخریب لامل کېږي. === ارکیا === ارکیا یا لرغونې باکتریا د انسان په کولمو کې موجوده ده، خو په کولمو کې د باکتریاوو د ډېر بېلابېوالي پر خلاف د دا ډول باکتریاوو شمېر ډېر محدود دی. دلته غالبه ډله میتانوجینونه په ځانګړي ډول «میتانوبرویباکتر سمیتي» او «میتانوسفیرا سټادمنای» دي. بدن ته د میتانوجین راتګ توپیر لري او یوازې شاوخوا ۵۰ سلنه انسانان د دا ډول ژونديو موجوداتو ډلې په ځان کې لري.<ref>{{cite journal|vauthors=Eckburg PB, Bik EM, Bernstein CN, Purdom E, Dethlefsen L, Sargent M, Gill SR, Nelson KE, Relman DA|display-authors=6|title=Diversity of the human intestinal microbial flora|journal=Science|volume=308|issue=5728|pages=1635–8|date=June 2005|pmid=15831718|pmc=1395357|doi=10.1126/science.1110591|bibcode=2005Sci...308.1635E}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Duncan SH, Louis P, Flint HJ|title=Cultivable bacterial diversity from the human colon|journal=Letters in Applied Microbiology|volume=44|issue=4|pages=343–50|date=April 2007|pmid=17397470|doi=10.1111/j.1472-765X.2007.02129.x|s2cid=43706882|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Florin TH, Zhu G, Kirk KM, Martin NG|title=Shared and unique environmental factors determine the ecology of methanogens in humans and rats|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-gastroenterology_2000-10_95_10/page/2872|journal=The American Journal of Gastroenterology|volume=95|issue=10|pages=2872–9|date=October 2000|doi=10.1111/j.1572-0241.2000.02319.x|pmid=11051362|citeseerx=10.1.1.606.4187|s2cid=1087298}}</ref> تر ۲۰۰۷ کال پورې د ارکیايي پتوجینونو هېڅ بېلګه نه وه پېژندل شوې، که څه هم د ځینو میتانوجینونو او د انسان د دوره‌يي ناروغیو تر منځ اړیکه ښودل شوې ده.<ref>{{cite journal|vauthors=Eckburg PB, Lepp PW, Relman DA|title=Archaea and their potential role in human disease|journal=Infection and Immunity|volume=71|issue=2|pages=591–6|date=February 2003|pmid=12540534|pmc=145348|doi=10.1128/IAI.71.2.591-596.2003}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cavicchioli R, Curmi PM, Saunders N, Thomas T|title=Pathogenic archaea: do they exist?|journal=BioEssays|volume=25|issue=11|pages=1119–28|date=November 2003|pmid=14579252|doi=10.1002/bies.10354}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lepp PW, Brinig MM, Ouverney CC, Palm K, Armitage GC, Relman DA|title=Methanogenic Archaea and human periodontal disease|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=101|issue=16|pages=6176–81|date=April 2004|pmid=15067114|pmc=395942|doi=10.1073/pnas.0308766101|bibcode=2004PNAS..101.6176L|doi-access=free}}</ref> === فنجي === فنجي، په ځانګړي ډول تخمیروونکي، د انسان په کولمو کې موجود دي. په دې کې تر ټولو ښې څېړلې شوې نوعې «کانډيډا» دي چې په ټيټ معافیت او حتا په سالم انسان کې د ناروغۍ د تولید وړتیا لري. د مالاسیزیا په څېر تخمیروونکي هم په پوستکي کې شته دي چې له سیباسیوس غدو څخه ترشح شوي غوړ مصرفوي.<ref name="mycobiome">{{cite journal|vauthors=Cui L, Morris A, Ghedin E|title=The human mycobiome in health and disease|journal=Genome Medicine|volume=5|issue=7|pages=63|date=July 2013|pmid=23899327|pmc=3978422|doi=10.1186/gm467}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3978422/figure/F2/ Figure 2: Distribution of fungal genera in different body sites]</ref><ref name="Martins2014Candidiasis">{{cite journal|vauthors=Martins N, Ferreira IC, Barros L, Silva S, Henriques M|title=Candidiasis: predisposing factors, prevention, diagnosis and alternative treatment|journal=Mycopathologia|volume=177|issue=5–6|pages=223–40|date=June 2014|pmid=24789109|doi=10.1007/s11046-014-9749-1|url=http://repositorium.sdum.uminho.pt/bitstream/1822/31482/1/document_17753_1.pdf|quote=''Candida'' species and other microorganisms are involved in this complicated fungal infection, but ''Candida albicans'' continues to be the most prevalent. In the past two decades, it has been observed an abnormal overgrowth in the gastrointestinal, urinary and respiratory tracts, not only in immunocompromised patients, but also related to nosocomial infections and even in healthy individuals. There is a widely variety of causal factors that contribute to yeast infection which means that candidiasis is a good example of a multifactorial syndrome.|hdl=10198/10147|s2cid=795450|hdl-access=free}}</ref><ref name="Wang2014rev">{{cite journal|vauthors=Wang ZK, Yang YS, Stefka AT, Sun G, Peng LH|title=Review article: fungal microbiota and digestive diseases|journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics|volume=39|issue=8|pages=751–66|date=April 2014|pmid=24612332|doi=10.1111/apt.12665|s2cid=22101484|quote=In addition, GI fungal infection is reported even among those patients with normal immune status. Digestive system-related fungal infections may be induced by both commensal opportunistic fungi and exogenous pathogenic fungi.&nbsp;... ''Candida'' sp. is also the most frequently identified species among patients with gastric IFI.&nbsp;... It was once believed that gastric acid could kill microbes entering the stomach and that the unique ecological environment of the stomach was not suitable for microbial colonisation or infection. However, several studies using culture-independent methods confirmed that large numbers of acid-resistant bacteria belonging to eight phyla and up to 120 species exist in the stomach, such as ''Streptococcus'' sp., ''Neisseria'' sp. and ''Lactobacillus'' sp. etc.^{26, 27} Furthermore, ''Candida albicans'' can grow well in highly acidic environments,²⁸ and some genotypes may increase the severity of gastric mucosal lesions.²⁹|doi-access=free}}</ref><ref name="SIFO">{{cite journal|vauthors=Erdogan A, Rao SS|title=Small intestinal fungal overgrowth|journal=Current Gastroenterology Reports|volume=17|issue=4|pages=16|date=April 2015|pmid=25786900|doi=10.1007/s11894-015-0436-2|s2cid=3098136|quote=Small intestinal fungal overgrowth (SIFO) is characterized by the presence of excessive number of fungal organisms in the small intestine associated with gastrointestinal (GI) symptoms. Candidiasis is known to cause GI symptoms particularly in immunocompromised patients or those receiving steroids or antibiotics. However, only recently, there is emerging literature that an overgrowth of fungus in the small intestine of non-immunocompromised subjects may cause unexplained GI symptoms. Two recent studies showed that 26 % (24/94) and 25.3 % (38/150) of a series of patients with unexplained GI symptoms had SIFO. The most common symptoms observed in these patients were belching, bloating, indigestion, nausea, diarrhea, and gas.&nbsp;... Fungal-bacterial interaction may act in different ways and may either be synergistic or antagonistic or symbiotic [29]. Some bacteria such as ''Lactobacillus'' species can interact and inhibit both the virulence and growth of ''Candida'' species in the gut by producing hydrogen peroxide [30]. Any damage to the mucosal barrier or disruption of GI microbiota with chemotherapy or antibiotic use, inflammatory processes, activation of immune molecules and disruption of epithelial repair may all cause fungal overgrowth [27].}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Marcon MJ, Powell DA|title=Human infections due to Malassezia spp|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=5|issue=2|pages=101–19|date=April 1992|pmid=1576583|pmc=358230|doi=10.1128/CMR.5.2.101}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Roth RR, James WD|title=Microbial ecology of the skin|journal=Annual Review of Microbiology|volume=42|issue=1|pages=441–64|year=1988|pmid=3144238|doi=10.1146/annurev.mi.42.100188.002301}}</ref> === ویروسونه === ویروسونه، په ځانګړي ډول باکتریايي ویروسونه (باکتریو فاژ)، د بدن بېلابېلو برخو ته ننوځي. په دغو برخو کې پوستکی، کولمې، سږي او خوله شامل دي. ویروسونه له ځینو ناروغیو سره تړاو لري او د باکتریاوو په څېر نه دي.<ref>{{cite journal|vauthors=Hannigan GD, Meisel JS, Tyldsley AS, Zheng Q, Hodkinson BP, SanMiguel AJ, Minot S, Bushman FD, Grice EA|display-authors=6|title=The human skin double-stranded DNA virome: topographical and temporal diversity, genetic enrichment, and dynamic associations with the host microbiome|journal=mBio|volume=6|issue=5|pages=e01578-15|date=October 2015|pmid=26489866|pmc=4620475|doi=10.1128/mBio.01578-15}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Minot S, Sinha R, Chen J, Li H, Keilbaugh SA, Wu GD, Lewis JD, Bushman FD|display-authors=6|title=The human gut virome: inter-individual variation and dynamic response to diet|journal=Genome Research|volume=21|issue=10|pages=1616–25|date=October 2011|pmid=21880779|pmc=3202279|doi=10.1101/gr.122705.111}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Young JC, Chehoud C, Bittinger K, Bailey A, Diamond JM, Cantu E, Haas AR, Abbas A, Frye L, Christie JD, Bushman FD, Collman RG|display-authors=6|title=Viral metagenomics reveal blooms of anelloviruses in the respiratory tract of lung transplant recipients|journal=American Journal of Transplantation|volume=15|issue=1|pages=200–9|date=January 2015|pmid=25403800|pmc=4276431|doi=10.1111/ajt.13031}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Abeles SR, Robles-Sikisaka R, Ly M, Lum AG, Salzman J, Boehm TK, Pride DT|title=Human oral viruses are personal, persistent and gender-consistent|journal=The ISME Journal|volume=8|issue=9|pages=1753–67|date=September 2014|pmid=24646696|pmc=4139723|doi=10.1038/ismej.2014.31}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Ly M, Abeles SR, Boehm TK, Robles-Sikisaka R, Naidu M, Santiago-Rodriguez T, Pride DT|title=Altered oral viral ecology in association with periodontal disease|journal=mBio|volume=5|issue=3|pages=e01133-14|date=May 2014|pmid=24846382|pmc=4030452|doi=10.1128/mBio.01133-14}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Monaco CL, Gootenberg DB, Zhao G, Handley SA, Ghebremichael MS, Lim ES, Lankowski A, Baldridge MT, Wilen CB, Flagg M, Norman JM, Keller BC, Luévano JM, Wang D, Boum Y, Martin JN, Hunt PW, Bangsberg DR, Siedner MJ, Kwon DS, Virgin HW|display-authors=6|title=Altered Virome and Bacterial Microbiome in Human Immunodeficiency Virus-Associated Acquired Immunodeficiency Syndrome|journal=Cell Host & Microbe|volume=19|issue=3|pages=311–22|date=March 2016|pmid=26962942|pmc=4821831|doi=10.1016/j.chom.2016.02.011}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Norman JM, Handley SA, Baldridge MT, Droit L, Liu CY, Keller BC, Kambal A, Monaco CL, Zhao G, Fleshner P, Stappenbeck TS, McGovern DP, Keshavarzian A, Mutlu EA, Sauk J, Gevers D, Xavier RJ, Wang D, Parkes M, Virgin HW|display-authors=6|title=Disease-specific alterations in the enteric virome in inflammatory bowel disease|journal=Cell|volume=160|issue=3|pages=447–60|date=January 2015|pmid=25619688|pmc=4312520|doi=10.1016/j.cell.2015.01.002}}</ref> == اناتومیکي برخې == === جلد === یوې څېړنې د هرو لسو روغو انسانانو د جلد په ۲۰ برخو کې د ۱۹ باکتریایي فایلمونو ۲۰۵ ډوله پېژندلي دي چې ډېری یې په څلورو فایلمونو پورې مختص دي. په دې کې (۵۱.۸ سلنه) اسټینومایسیټوټا، (۲۴.۴ سلنه) بسیلوټا، (۱۶.۵ سلنه) سیوډوموناډوټا او (۶.۳ سلنه) باکترویډوټا شاملېږي. د انسان د سالم جلد پر مخ د فنجي ډېر ډولونه موجود دي چې د بدن برخو ته په کتو سره بېلابېل دي؛ د پتالوژۍ د شرایطو په جریان کې ځینې ځانګړي ډولونه دې ته لېوال دي چې د جلد پر زیانمنه برخه غالب شي. مثلاً «مالاسیزیا» په« اتوپیک ډرماټيټ» کې او« اکرمونیوم» د سر د جلد د پخو (سبوس) پر  رامنځته کېدو غالبېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Grice EA, Kong HH, Conlan S, Deming CB, Davis J, Young AC, Bouffard GG, Blakesley RW, Murray PR, Green ED, Turner ML, Segre JA|display-authors=6|title=Topographical and temporal diversity of the human skin microbiome|journal=Science|volume=324|issue=5931|pages=1190–2|date=May 2009|pmid=19478181|pmc=2805064|doi=10.1126/science.1171700|bibcode=2009Sci...324.1190G|collaboration=NISC Comparative Sequencing Program}}</ref><ref name="mycobiome2">{{cite journal|vauthors=Cui L, Morris A, Ghedin E|title=The human mycobiome in health and disease|journal=Genome Medicine|volume=5|issue=7|pages=63|date=July 2013|pmid=23899327|pmc=3978422|doi=10.1186/gm467}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3978422/figure/F2/ Figure 2: Distribution of fungal genera in different body sites]</ref> جلد د یوه مانع په توګه کار کوي تر څو د ناروغۍ تولیدوونکو میکروبونو د برید مخه ونیسي. انسان جلدي میکروبونه لري چې یا پر جلد برسېره یا په جلد کې د ننه ژوند کوي او ښايي دا هلته پاتې کېدونکي یا انتقالي وي. د ساکنو یا اوسېدونکو مایکرو ارګانیزمونو ډولونه د انسان په بدن کې د جلد له ډول سره توپیر لري. ډېری میکروبونه د جلد په سطحي حجرو کې ژوند کوي یا غواړي له غدو سره په اړیکه کې وي. دا غدې چې د جلد د غوړو یا د خولو غدې یې د بېلګې په توګه یادولی شو، میکروبونو ته امینو اسیدونه او نور غوړ اسیدونه چمتو کوي. دا ډول باکتریا چې د غوړو له غدو سره تړاو لري، ډېری یې ګرام مثبت وي او ښايي ناروغۍ تولید کړي.<ref name="Prescotts2">{{Cite book|vauthors=Sherwood L, Willey J, Woolverton C|url={{google books|plainurl=y|id=sBCSRAAACAAJ}}|title=Prescott's Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2013|isbn=9780073402406|edition=9th|location=New York|pages=713–721|oclc=886600661|name-list-style=vanc}}</ref> === ملتحمه (د سترګې دننه نازکه پرده) === لږ شمېر باکتریاوې او فنجي معمولاً په ملتحمه کې موجود دي. د باکتریا په ډلو کې ګرام-مثبت کوکسي باکتریاوې (لکه سټفیلوکوکس او سټریپټوکوکس) او ګرام-منفي میلې او کوکسي (لکه هیموفیلس او نایسیریا) باکتریاوې شاملې دي. په فنجي ډولونو کې کانډیډا، اسپرجیلیوس او پني‌سیلیوم شامل دي. د اوښکې غدې په پرله پسې ډول ترشحات کوي او ملتحمه مرطوبه ساتي، په داسې حال کې چې په پرله پسې ډول سترګې رپول ملتحمه لمده ساتي او بهرني مواد له منځه وړي. اوښکې د «لیزوزوم» په څېر باکتریا وژونکي لري، له همدې امله مایکرو ارګانېزمونه د لیزوزوم په ژوندي پاتې کېدو او په اپیتیلیل سطحو کې په ځای پرځای کېدو کې ستونزې لري.<ref name="mycobiome3">{{cite journal|vauthors=Cui L, Morris A, Ghedin E|title=The human mycobiome in health and disease|journal=Genome Medicine|volume=5|issue=7|pages=63|date=July 2013|pmid=23899327|pmc=3978422|doi=10.1186/gm467}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3978422/figure/F2/ Figure 2: Distribution of fungal genera in different body sites]</ref><ref name="Textbook">{{cite web |title=The Normal Bacterial Flora of Humans |url=http://www.textbookofbacteriology.net/normalflora_3.html |work=textbookofbacteriology.net |access-date=2022-09-20 |archive-date=2017-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218153049/http://www.textbookofbacteriology.net/normalflora_3.html |url-status=dead }}</ref> === هضمي سیستم === په انسانانو کې د هضمي سیستم د مایکروبیوم جوړښت د زیږون پر مهال رامنځته کېږي. د عملیات له لارې زیږون یا طبیعي زیږون هم د کولمو پر میکروبي جوړښت اغېز کوي. هغه ماشومان چې په نورمال یا طبیعي ډول زیږېږي، مایکوربایوټا یې ګټوره او غیر پتوجینیک ده [یعنې ناروغۍ زیږوونکې نه ده]. د هغو ماشومانو د کولمو مایکروبایوټا چې د علمیات له لارې زیږېدلي دي، د «اشریشیا کولي» او« سټفیلوکوک» په څېر ډېرې ناروغۍ تولیدوونکې باکتریاوې لري او دا ډېر وخت نیسي چې په کولمو کې داسې مایکروبایوټا رامنځته شي چې ناروغۍ ونه زیږوي او ګټوره وي.<ref>{{cite journal|vauthors=Yang I, Corwin EJ, Brennan PA, Jordan S, Murphy JR, Dunlop A|title=The Infant Microbiome: Implications for Infant Health and Neurocognitive Development|journal=Nursing Research|volume=65|issue=1|pages=76–88|date=2016|pmid=26657483|pmc=4681407|doi=10.1097/NNR.0000000000000133}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mueller NT, Bakacs E, Combellick J, Grigoryan Z, Dominguez-Bello MG|title=The infant microbiome development: mom matters|journal=Trends in Molecular Medicine|volume=21|issue=2|pages=109–17|date=February 2015|pmid=25578246|pmc=4464665|doi=10.1016/j.molmed.2014.12.002}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wall R, Ross RP, Ryan CA, Hussey S, Murphy B, Fitzgerald GF, Stanton C|title=Role of gut microbiota in early infant development|journal=Clinical Medicine. Pediatrics|volume=3|pages=45–54|date=4 March 2009|pmid=23818794|pmc=3676293|doi=10.4137/cmped.s2008}}</ref> د کولمو د مایکروبایوټا او انسانانو تر منځ اړیکه یوازې یوه عادي اړیکه نه ده (چې انسان ته زیان نه رسوي او په بدن کې یې اوسېږي)، بلکې دوه اړخیزه اړیکه ده. د انسان د کولمو ځینې مایکرو ارګانېزمونه انسان ته ګټه رسوي. مثلاً دوی غذايي فایبر پر غوړو اسیدونو، اسیټیک اسید او بټیریک اسید تخمیروي چې وروسته بیا د انسان له‌خوا جذبېږي. د کولمو باکتریا هم د ویټامین B  او ویټامین K په ترکیب کې رول لوبوي او د بایل اسیدونو، سټیرولونو او زینبیوټیکس په میټابولیز کولو کې رول لري. د غوړو اسیدونو او نورو مرکباتو سیستماتیک اهمیت چې دوی یې تولیدوي، د هورمونونو په څېر دی او د کولمو فلورا په خپله د انډروکراین غدو په څېر کار کوي او د کولمو د فلورا بې نظمۍ له ډېرو التهابونو او د وجود د مقاومت له شرایطو سره تړاو لري.<ref name="Prescotts3">{{Cite book|vauthors=Sherwood L, Willey J, Woolverton C|url={{google books|plainurl=y|id=sBCSRAAACAAJ}}|title=Prescott's Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2013|isbn=9780073402406|edition=9th|location=New York|pages=713–721|oclc=886600661|name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Quigley2013rev3">{{Cite journal|vauthors=Quigley EM|date=September 2013|title=Gut bacteria in health and disease|journal=Gastroenterology & Hepatology|volume=9|issue=9|pages=560–9|pmc=3983973|pmid=24729765}}</ref><ref name="Clarke2014rev">{{cite journal|vauthors=Clarke G, Stilling RM, Kennedy PJ, Stanton C, Cryan JF, Dinan TG|title=Minireview: Gut microbiota: the neglected endocrine organ|journal=Molecular Endocrinology|volume=28|issue=8|pages=1221–38|date=August 2014|pmid=24892638|pmc=5414803|doi=10.1210/me.2014-1108}}</ref><ref name="Shen2016rev">{{cite journal|vauthors=Shen S, Wong CH|title=Bugging inflammation: role of the gut microbiota|journal=Clinical & Translational Immunology|volume=5|issue=4|pages=e72|date=April 2016|pmid=27195115|pmc=4855262|doi=10.1038/cti.2016.12}}</ref> === رِحم === تر دې وروستیو پورې د ښځو رحم یو عقیم محیط ګڼل کېده. یو ډول مایکرو ارګانېزمونه د روغو ښځو په رحم کې له څه نښانې پرته د زیږون تر وخته موجود وي. د رحم مایکروبیوم د ښځینه تناسلي آلې او د هضمي سیستم له مایکروبیوم سره پام وړ توپیر لري.<ref name="FranasiakScott2015">{{cite journal|vauthors=Franasiak JM, Scott RT|title=Reproductive tract microbiome in assisted reproductive technologies|journal=Fertility and Sterility|volume=104|issue=6|pages=1364–71|date=December 2015|pmid=26597628|doi=10.1016/j.fertnstert.2015.10.012|doi-access=free}}</ref> === د خولې داخلي محیط === د انسان په خوله کې موجود محیط د ځانګړو مایکرو ارګانېزمونو ودې ته مناسب دی او مرسته ورسره کوي چې وده په کې وکړي. دغه محیط د اوبو او مغذي موادو سرچینه او معتدله تودوخه برابروي. په خوله کې موجود میکروبونه په غاښونو او اوریو پورې نښلي تر څو له خولې څخه معدې ته د تللو پر وړاندې مقاومت وکړي، ځکه هلته میکروبونه د هایدروکلوریک اسید له‌خوا له منځه وړل کېږي.<ref name="Prescotts4">{{Cite book|vauthors=Sherwood L, Willey J, Woolverton C|url={{google books|plainurl=y|id=sBCSRAAACAAJ}}|title=Prescott's Microbiology|publisher=McGraw Hill|year=2013|isbn=9780073402406|edition=9th|location=New York|pages=713–721|oclc=886600661|name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Wang2014rev2">{{cite journal|vauthors=Wang ZK, Yang YS, Stefka AT, Sun G, Peng LH|title=Review article: fungal microbiota and digestive diseases|journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics|volume=39|issue=8|pages=751–66|date=April 2014|pmid=24612332|doi=10.1111/apt.12665|s2cid=22101484|quote=In addition, GI fungal infection is reported even among those patients with normal immune status. Digestive system-related fungal infections may be induced by both commensal opportunistic fungi and exogenous pathogenic fungi.&nbsp;... ''Candida'' sp. is also the most frequently identified species among patients with gastric IFI.&nbsp;... It was once believed that gastric acid could kill microbes entering the stomach and that the unique ecological environment of the stomach was not suitable for microbial colonisation or infection. However, several studies using culture-independent methods confirmed that large numbers of acid-resistant bacteria belonging to eight phyla and up to 120 species exist in the stomach, such as ''Streptococcus'' sp., ''Neisseria'' sp. and ''Lactobacillus'' sp. etc.^{26, 27} Furthermore, ''Candida albicans'' can grow well in highly acidic environments,²⁸ and some genotypes may increase the severity of gastric mucosal lesions.²⁹|doi-access=free}}</ref> === د پزې سوری === د روغې پزې مایکروبیوم د «کورینیباکټیریم» او «سټفیلوکوکس» تر اغېز لاندې دی. مخاطي میکروبیوم د ویروس د عفونت په تعدیل کې مهم رول لوبوي.<ref>{{cite journal|vauthors=Rhoades NS, Pinski AN, Monsibais AN, Jankeel A, Doratt BM, Cinco IR, Ibraim I, Messaoudi I|display-authors=6|title=Acute SARS-CoV-2 infection is associated with an increased abundance of bacterial pathogens, including Pseudomonas aeruginosa in the nose|journal=Cell Reports|volume=36|issue=9|pages=109637|date=August 2021|pmid=34433082|pmc=8361213|doi=10.1016/j.celrep.2021.109637|issn=2211-1247}}</ref> === سږی === د خولې په څېر پورتنی او ښکتنی تنفسي سیستم د میکروبونو د له منځه وړلو لپاره میخانیکي مخنیوونکي لري. د مخاط ترشح کوونکې حجرې مخاط تولیدوي چې میکروبونه نیسي او له تنفسي سیستم څخه یې په دوامداره توګه د سیلیټ اپیتیلیل حجرو د حرکت په مرسته بهر کوي. یو باکتریا وژونکی اغېز د پوزې د مخاط له لارې رامنځته کېږي چې لیزوزوم انزایم لري. پورتنی او ښکتنی تنفسي جریان داسې ښکاري چې خپله مایکروبایوټا لري. د سږو باکتریایي مایکروبایوټا په ۹ لویو باکتریايي ډلو پورې اړه لري چې پریووټېلا، سفینگوموناس، سوډوموناس، اسینټوباکټر، فوزوباکټریوم، مگاسفارا، ویلونلا، سټافیلوکوک او سټرېپټوکوک دي. ځینې ​​باکتریاوې چې په تنفسي مجرا کې "نورمال بایوټا" ګڼل کېږي، ښايي په هغو اشخاصو کې جدي ناروغۍ رامنځته کړي چې معافیت یې ټيټ وي؛ په دې کې سټرېپټوکوک پیوژنز، هموفیلوس انفولانزا، سټرېپټوکوک پنومونیا، نایسریا مننژیټیډیس او سټافیلوکوکوس اوریوس شاملېږي. د فنجي هغه ډولونه چې د سږو مایکروبیوم جوړوي، کانډيډا، مالاسیزیا، نیوسارتوریا، ساکرومیسس او اسپرګیلس په کې شامل دي.<ref name="mycobiome4">{{cite journal|vauthors=Cui L, Morris A, Ghedin E|title=The human mycobiome in health and disease|journal=Genome Medicine|volume=5|issue=7|pages=63|date=July 2013|pmid=23899327|pmc=3978422|doi=10.1186/gm467}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3978422/figure/F2/ Figure 2: Distribution of fungal genera in different body sites]</ref><ref name="beringer2000">{{cite journal|vauthors=Beringer PM, Appleman MD|title=Unusual respiratory bacterial flora in cystic fibrosis: microbiologic and clinical features|journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine|volume=6|issue=6|pages=545–50|date=November 2000|pmid=11100967|doi=10.1097/00063198-200011000-00015|s2cid=845977|url=http://www.usc.edu/hsc/pharmacy/pd_labs/COPM11-00.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102359/http://www.usc.edu/hsc/pharmacy/pd_labs/COPM11-00.pdf|archive-date=16 October 2013|access-date=20 September 2022|archivedate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102359/http://www.usc.edu/hsc/pharmacy/pd_labs/COPM11-00.pdf}}</ref><ref name="Man2017">{{Cite journal|author-link3=Debby Bogaert|author1=Wing Ho Man|author2=Wouter A A de Steenhuijsen Piters|author3=Debby Bogaert|doi=10.1038/NRMICRO.2017.14|issn=1740-1534|volume=15|issue=5|journal=Nature Reviews Microbiology|language=en|pages=259–270|pmc=7097736|pmid=28316330|publication-date=20 March 2017|title=The microbiota of the respiratory tract: gatekeeper to respiratory health|year=2017|hdl=20.500.11820/f1137874-9c51-401b-bca4-e2a5da3e219b}}[[WDQ (identifier)|Wikidata]]: [[wikidata:Q34553608|Q34553608]]</ref><ref name="beringer20002">{{cite journal|vauthors=Beringer PM, Appleman MD|title=Unusual respiratory bacterial flora in cystic fibrosis: microbiologic and clinical features|journal=Current Opinion in Pulmonary Medicine|volume=6|issue=6|pages=545–50|date=November 2000|pmid=11100967|doi=10.1097/00063198-200011000-00015|s2cid=845977|url=http://www.usc.edu/hsc/pharmacy/pd_labs/COPM11-00.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102359/http://www.usc.edu/hsc/pharmacy/pd_labs/COPM11-00.pdf|archive-date=16 October 2013|access-date=20 September 2022|archivedate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102359/http://www.usc.edu/hsc/pharmacy/pd_labs/COPM11-00.pdf}}</ref> == ناروغي او مړینه == د انسان بدن د اړینو مغذي موادو د سرچینې په توګه پر بې‌شمېره باکتریایي جینونو تکیه دی. دواړه میټاجینومیک او ایپیډیمولوژیکي څېړنې له دویم ډول شکر او چاغوالي څخه نیولې د کولمو تر التهابي ناروغیو، پارکینسون ناروغۍ او ان د رواني ناروغیو په مخنیوي کې د انسان د مایکروبیوم حیاتي رول څرګندوي. د کولمو د مایکروبایوټا او بېلابېلو باکتریاوو تر منځ سمبیوټیکه اړیکه ښايي د یوه کس د معافیت پر غبرګون اغېز وکړي.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu B, Yu B, Yu L|title=Commentary: Reconciling Hygiene and Cleanliness: A New Perspective from Human Microbiome|journal=Indian Journal of Microbiology|volume=60|issue=2|pages=259–261|date=June 2020|pmid=32255860|pmc=7105528|doi=10.1007/s12088-020-00863-w}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Burton JH, Johnson M, Johnson J, Hsia DS, Greenway FL, Heiman ML|title=Addition of a Gastrointestinal Microbiome Modulator to Metformin Improves Metformin Tolerance and Fasting Glucose Levels|journal=Journal of Diabetes Science and Technology|volume=9|issue=4|pages=808–14|date=July 2015|pmid=25802471|pmc=4525649|doi=10.1177/1932296815577425}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Liubakka A, Vaughn BP|title=Clostridium difficile Infection and Fecal Microbiota Transplant|journal=AACN Advanced Critical Care|volume=27|issue=3|pages=324–337|date=July 2016|pmid=27959316|pmc=5666691|doi=10.4037/aacnacc2016703}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Honda K, Littman DR|title=The microbiota in adaptive immune homeostasis and disease|journal=Nature|volume=535|issue=7610|pages=75–84|date=July 2016|pmid=27383982|doi=10.1038/nature18848|s2cid=4461492|bibcode=2016Natur.535...75H}}</ref><ref>Copeland CS. [http://claudiacopeland.com/uploads/3/5/5/6/35560346/_hjno_the_world_within_us.pdf The World Within Us: Health and the Human Microbiome.] ''Healthcare Journal of New Orleans, Sept-Oct 2017.''</ref> == سرچينې == arf4vfk4qtzg8mcduiecxixtnewuq1c 0 65276 368207 366442 2026-08-10T16:06:34Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368207 wikitext text/x-wiki د عصبي سیالې لېږدوونکی یو داسې سېګنالي مالیکول دی چې د یوې عصبي حجرې په واسطه ترشح کېږي تر څو د یو ساینپس په ټولو برخو کې نورې حجرې اغېزمنې کړي. هغه حجره چې سېګنال تر لاسه کوي، ښایي د بدن یوه اصلي برخه یا همغه هدف حجره وي، ښایي یوه بله عصبي حجره وي، خو کېدای شي یوه غده یا عضلاني حجره هم وي.<ref>{{cite book|title=Molecular Cell Biology|vauthors=Lodish H, Berk A, Zipursky SL|date=2000|publisher=W. H. Freeman|edition=4th|location=New York|chapter=Section 21.4 Neurotransmitters, Synapses, and Impulse Transmission|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21521/}}</ref> د عصبي سیالې لېږدوونکي له ساینپسي کیسو څخه ساینپسي خالیګاوو ته ور ازادېږي چېرته چې په هدف حجره باندې د عصبي لېږدوونکو له اخذو سره د تعامل وړتیا پیدا کوي. په هدف حجره باندې د د عصبي سیالې لېږدوونکي اغېزه د هغې اخذې په واسطه تشخیصېږي چې ورسره نښلي. زیاتره د عصبي سیالې لېږدوونکي له ساده او پرېمانه اولیه مادو لکه امینو اسیدونو څخه، چې په اسانۍ سره د لاسرسي وړ دي او د تبدیل لپاره غالباً یو لږ شمېر بایو سنتېتیک پړاوونو ته اړتیا لري، ترکیب شوي دي. د عصبي سیالې لېږدوونکي د پېچلو عصبي سېستمونو د فعالیت لپاره اړین دي. د انسان په بدن کې د بې ساري عصبي لېږدوونکو شمېر نا معلوم دی، خو له ۱۰۰ څخه زیات پېژندل شوي دي. عمده د عصبي سیالې لېږدوونکي ګلوتامېټ، ګابا (GABA)، اسیتایل کولین، ګلایسین او نوریپینفرین شاملوي.<ref>{{cite book|vauthors=Cuevas J|chapter=Neurotransmitters and Their Life Cycle|date=2019-01-01|title=Reference Module in Biomedical Sciences|publisher=Elsevier|doi=10.1016/b978-0-12-801238-3.11318-2|isbn=978-0-12-801238-3}}</ref> == میکانېزم او دوره == === ترکیب === د عصبي سیالې لېږدوونکي په عمومي ډول په عصبي حجرو کې ترکیبېږي او له هغو اولیه مالیکولونو څخه چې په یاده حجره کې په پرېمانۍ سره پیدا کېږي، جوړ شوي یا مشتق شوي دي. د عصبي لېږدوونکو ډولونه امینو اسیدونه، مونو امینونه، او پېپټایډونه شاملوي. مونو امینونه د یو ځانګړي امینو اسید په تغییر سره ترکیبېږي. د بېلګې په توګه، د سېروتونین اولیه ماده امینو اسید ترېپتوفان ده. د پېپټاید لېږدوونکي، یا نیورو پېپټایډونه، د پروتینو هغه لېږدوونکي دي چې زیاتره وخت له نورو لېږدوونکو سره یو ځای ازادېږي تر څو یو تلفیق کوونکی اغېز رامنځته کړي. د پورین د عصبي سیالې لېږدوونکي، لکه اې ټي پي، له هستوي تېزابونو یا نوکلوییک اسیدو څخه مشتق شوي دي. نور د عصبي سیالې لېږدوونکي د مېتابولېزم سره له تړلیو محصولاتو لکه نایتریک اسیدو او کاربن مونوکسایدو څخه جوړ شوي دي.<ref>{{Cite book|vauthors=Purves D, Augustine GJ, Fitzpatrick D, Katz LC, LaMantia AS, McNamara JO, Williams SM|date=2001|chapter=Peptide Neurotransmitters|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10873/|title=Neuroscience|edition=2nd}}</ref> === زېرمه کېدنه === د عصبي سیالې لېږدوونکي عموماً په ساینپسي کیسو کې د حجرې غشا ته څېرمه د ساینپسي عصبي حجرې د اکسون په انتها کې زېرمه کېږي. په هر حال، ځینې د عصبي سیالې لېږدوونکي لکه مېتابولیک ګازونه، کاربن مونوکساید او نایتریک اوکساید د پوتانسیل له عملیې ژر وروسته په کیسو کې له زېرمه کېدو پرته ترکیب او ازادېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Sanders KM, Ward SM|title=Nitric oxide and its role as a non-adrenergic, non-cholinergic inhibitory neurotransmitter in the gastrointestinal tract|journal=British Journal of Pharmacology|volume=176|issue=2|pages=212–227|date=January 2019|pmid=30063800|pmc=6295421|doi=10.1111/bph.14459}}</ref> === ازادېدل === په عمومي توګه، یو د عصبي سیالې لېږدوونکی د یو برښنایي سېګنال چې په ماقبل ساینپسي عصبي حجره کې کړنی سېک (action potential) نومېږي، په ځواب کې د مقدم ساینپس په انتها کې ازادېږي. په هر ترتیب، د ټیټې کچې د پایې ازادېدنه هم له برښنایي تحریک پرته واقع کېږي. د عصبي سیالې لېږدوونکي د ساینپسي خالیګاه د ننه ته ور ازادېږي او منتشر کېږي، چېرې چې هغوی د ما بعد ساینپسي عصبي حجرې په غشا باندې په ځانګړو اخدو باندې نښلي. <ref>{{cite book|vauthors=Elias LJ, Saucier DM|date=2005|title=Neuropsychology: Clinical and Experimental Foundations.|url=https://archive.org/details/neuropsychologyc0000elia|location=Boston|publisher=Pearson}}</ref> === د اخذو تعامل === د عصبي سیالې لېږدوونکي په ساینپسي خالیګاه کې له ازادېدو وروسته، د ساینپس په ټولو برخو کې خپرېږي چېرته چې د هدف حجرې له اخذو سره د تعامل وړتیا تر لاسه کوي. د عصبي لېږدوونکو اغېز د هدف حجرې د اخذو په هویت پورې چې په ساینپس کې د موجود دی، تړاو لري. د اخذې سره په تړاو، د عصبي لېږدووکو نښلېدنه ښایي د ما بعد ساینپسي عصبي حجرې د تحریک، مخنیوي، یا تعدیل لامل شي. د لا زیاتو معلوماتو لپاره لاندې برخه وګورئ. === حذف === په دې موخه چې په مابعد ساینپسي عصبي حجره یا په هدف حجره باندې د اخذو د دوامدار فعالېدو مخنیوی وشي، د عصبي سیالې لېږدوونکي باید له ساینپسي خالیګاه څخه لرې شي. د عصبي سیالې لېږدوونکي د لاندینیو دریو مېکانېزمونو څخه د یو له لارې لرې کېږي:<ref>{{cite journal|vauthors=Chergui K, Suaud-Chagny MF, Gonon F|title=Nonlinear relationship between impulse flow, dopamine release and dopamine elimination in the rat brain in vivo|url=https://archive.org/details/sim_neuroscience_1994-10_62_3/page/641|journal=Neuroscience|volume=62|issue=3|pages=641–645|date=October 1994|pmid=7870295|doi=10.1016/0306-4522(94)90465-0|s2cid=20465561}}</ref> # انتشار ـــ د عصبي سیالې لېږدوونکي د ساینپس له خالیګاه څخه وځي، چېرې چې هغوی د ګلیال حجرو په واسطه جذبېږي. دغه ګلیال حجرې، چې معمولاً استروسایتونه دي، د عصبي سیالې اضافي لېږدوونکي جذبوي. په ګلیال حجره کې د عصبي سیالې لېږدوونکي د انزایمونو په واسطه تجزیه کېږي یا دوباره داخل ته پمپ کېږي. # د انزایم تخریب ـــ هغه پروتینونه چې انزایمونه نومېږي د عصبي سیالې لېږدوونکي تجزیه کوي. # بیا جذبېدنه ـــ د عصبي سیالې لېږدوونکي په ما قبل-ساینپسي عصبي حجره کې دوباره جذبېږي. ناقلین یا د غشا انتقالوونکي پروتینونه، د عصبي سیالې لېږدوونکي له ساینپسي خالیګاه څخه د اکسون انتهاوو ته (د ساینپس ما قبل ساینپسي عصبي حجرې ته) پمپ کوي چېرته چې د بیا کارونې لپاره زېرمه کېږي. د بېلګې په توګه، اسیتایل کولین د اسیتایل کولین استراز (acetylcholinesterase) انزایم په نښلېدو سره د اسیتایل ګروپ جلا کوي؛ پاتې کولین اخیستل کېږي او د ما قبل ساینپسي  عصبي حجرې په واسطه تجزیه کېږي تر څو نور اسیتایل کولین ترکیب کړي. نور د عصبي سیالې لېږدوونکي د دې وړتیا لري چې خپلو اړوندو ساینپسې نښلېدنو څخه خپاره شي او له بدن څخه د بډوډو په واسطه محو او یا په ځګر کې تخریبېېږي. د عصبي سیالې هر یو لېږدوونکی په تنظیمي نقطو کې د ډېرو ځانګړو تخریبي مسیرونو درلودونکی دی، کوم چې ښایي د بدن د تنظیمي سېستم یا درملنې په واسطه هدف وګرځي. کوکایین د دوپامین یو ناقل چې د دوپامین د بیا جذب لپاره مسئول دی، بندوي. ډوپامین له ناقل څخه پرته، له ساینپسي خالیګاه څخه ډېر ورو خپرېږي او په هدف حجره کې د ډوپامین د اخذو فعالولو ته ادامه ورکوي.<ref>{{cite journal|vauthors=Vasica G, Tennant CC|title=Cocaine use and cardiovascular complications|url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2002-09-02_177_5/page/n37|journal=The Medical Journal of Australia|volume=177|issue=5|pages=260–262|date=September 2002|pmid=12197823|doi=10.5694/j.1326-5377.2002.tb04761.x|s2cid=18572638}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Thapa S, Lv M, Xu H|title=Acetylcholinesterase: A Primary Target for Drugs and Insecticides|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=17|issue=17|pages=1665–1676|date=2017-11-30|pmid=28117022|doi=10.2174/1389557517666170120153930}}</ref> == کشف == د شلمې زېږدیزې پېړۍ تر لومړیو پورې، ساینس پوهانو داسې انګېرله چې په مغز کې زیاتره ساینپسي اړیکې برښنایي وې. په هر حال، د رامون کاجل له خوا د هېستولوژیکو مشاهداتو له لارې د عصبي حجرو تر منځ یوه له ۲۰ څخه تر ۴۰ نانو مترو پورې خالیګاه چې اوس ورته ساینپسي خالیګاه ویل کېږي، کشف شوه. د دا ډول یوې خالیګاه شتون د کېمیاوي پیغام وړونکو وړاندوینه کوله چې له ساینپسي خالیګاه څخه تېرېدل، او په ۱۹۲۱ز کال کې جرمن فارمکولوجېست اوتو لوي تایید کړه چې عصبي حجرې د کېمیاوي موادو په ازادولو سره په خپلو منځو کې اړیکه ټینګولی شي. لاوي د څنګښو په واګوس عصبي رشتو باندې د یوې لړۍ تجربو له لارې، وتوانېد چې د واګوس عصبي رشتې چاپېره د مالګین محلول د کنترولولو په واسطه د څنګښو د زړه ضربان په لاسي ډول ورو کړي. د دغې تجربې له بشپړولو وروسته، لاوي د کېمیاوي غلظتونو د تغییر له لارې د زړه د سېمپاتیتیک فعالیت تنظیم په اثبات ورساوه. له دې څخه علاوه، اوتو لاوي ته د اسیتایل کولین (ACh) ـــ د عصبي سیالې لومړني پېژندل شوي لېږدوونکي د کشف نسبت ورکول کېږي<ref>Saladin, Kenneth S. ''Anatomy and Physiology: The Unity of Form and Function''. McGraw Hill. 2009 {{ISBN|0-07-727620-5}}</ref> == پېژندنه == د عصبي لېږدوونکو د پېژندنې لپاره څلور اصلي معیارونه شتون لري: # کېمیاوي ماده باید په عصبي حجره کې ترکیب شي او یا هم په هغه کې موجوده وي. # کله چې عصبي حجره فعاله وي، کېمیاوي ماده باید ازاده شي او په ځینې موخو کې عکس العمل تولید کړي. # کله چې کېمیاوي ماده په تجربي ډول په هدف حجره کې ځای پر ځای کېږي، باید عین عکس العمل ورڅخه تر لاسه شي # یو میکانېزم باید شتون ولري تر څو د کار له بشپړېدو وروسته کېمیاوي ماده د هغې د فعالېدو له ساحې څخه ایسته کړای شي. په هر ترتیب، په فارمکولوژي، جنیتیک، او کېمیاوي نیورو اناتومي کې پرمختګونو ته په پام سره د "د عصبي سیالې لېږدوونکي" اصطلاح د هغو کېمیاوي موادو لپاره کارېدای شي چې: * په ما بعد ساینپسي غشا باندې د اغېزې اچولو له لارې د عصبي حجرو تر منځ پیغام لېږدولی شي * د غشا په ولټاژ باندې لږ یا هېڅ اغېزه نه لري، اما د لېږدونې یوه عمده دنده لري لکه د ساینپس په جوړښت کې بدلون راوستل. * د معکوس لوري په پیغامونو استونې سره چې د ناقلینو په ازادولو یا بیا اخیستنې باندې اغېزه لري،  اړیکه ټینګوي. د عصبي لېږدوونکو اناتومیکي ځای پر ځای کېدنه معمولاً د ایمونو سایتوکېمیاوي تخنیکونو په کارولو سره تشخیصېږي، کوم چې خپله د لېږدوونکو مادو یا د هغو انزایمونو موقعیت معلوموي چې د هغوی په ترکیب کې دخیل دي. ایمونوسایتو کېمیاوي تخنیکونو دا هم په ډاګه کړې ده چې زیات شمېر لېږدوونکي، په ځانګړې بڼه نیورو پېپایدونه، په ګډه سره ځای پر ځای دي، په دې معنا چې یوه عصبي حجره ښایي له خپلې ساینپسي انتها څخه له یو څخه زیات لېږدوونکي ازاد کړي. بېلابېل تخنیکونه او تجربې لکه رنګ امېزي، تحریک، او تجمع په ټول مرکزي عصبي سېستم کې د عصبي لېږدوونکو د تشخیص لپاره کارېدای شي.<ref name="BioPsych Breedlove & Watson">{{cite book|vauthors=Breedlove SM, Watson NV|author1-link=Marc Breedlove|title=Biological psychology : an introduction to behavioral, cognitive, and clinical neuroscience|url=https://archive.org/details/biologicalpsycho0000bree_s0e9|date=2013|publisher=Sinauer Associates|location=Sunderland, MA|isbn=978-0878939275|edition=Seventh}}</ref><ref name="Kolb Intro to Brain & Behavior">{{cite book|vauthors=Whishaw B, Kolb IQ|title=An introduction to brain and behavior|url=https://archive.org/details/introductiontobr0000kolb|date=2014|publisher=Worth Publishers|location=New York, NY|isbn=978-1429242288|pages=[https://archive.org/details/introductiontobr0000kolb/page/150 150]–151|edition=4th}}</ref> == اقدامات == عصبي حجرې پېچلې شبکې تشکیلوي د کومو له لارې چې عصبي ضربې ـــ کړني سېکونه یا د عمل پوتېنسیالونه  حرکت کوي. هره عصبي حجره له خپلو ګاونډیو عصبي حجرو سره  تر ۱۵۰۰۰ اړیکو پورې لري. == سرچينې == e97a4mjqet6xq7yn4uspy6hxb9l7ybz 0 65357 368222 366496 2026-08-10T16:27:25Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368222 wikitext text/x-wiki کاټن مادر FRS (۱۶۶۳،فبروري،۱۲ – ۱۷۲۸، فبروري، ۱۳) د نيو انګلينډ يو «پيورټي» (مسيحي دين يوه څانګه) مذهبي مشر او پنځونکی ليکوال و. په هارورډ کالج کې يې زده کړې وکړې، په ۱۶۸۵ز کال کې د بوسټن د کانګريشنليسټ زاړه شمالي ميټنګ هاوس د مذهبي مشر په توګه له خپل پلار «انکريز» سره يو ځای شو، چېرته چې نوموړي د خپل ژوند تر پايه تبلیغ وکړ. په انګريزي خبرې کونکې نوې ابادېدونکې امريکا کې د يو ستر روڼ اندي او ولسي څېرې په توګه، کاټن مادر په ۱۶۸۹ز کال کې د «سر ايډمونډ انډروس» پر ضد له يو بريالی بغاوت سره مرسته وکړه، «سر ايډمونډ انډروس» هغه څوک چې د پاچا «جيمز دويم» له خوا په نوي انګلستان د والي په توګه تحميل شوی و. د ۱۶۹۲-۱۶۹۳ کلونو د «سيليم» د جادو په محاکمو کې د «مادر» ښکېلتيا، د هغه د ژوند پر مهال سختې شخړې پېدا کړي او د هغه په تاريخي نوم يې منفي اغېزې وکړې، له کومو محاکمو څخه چې وروسته نوموړي د «د نه ليدونکو د نړۍ اعجوبې» (۱۶۹۳) په نوم په خپل کتاب کې دفاع وکړه. د نوي استعماري انګلستان د يو تاريخ پوه په توګه، مادر د «Magnalia Christi Americana» (۱۷۰۲) په نوم کتاب له امله زيات مشهور دی. په نوي انګلستان کې د منځه تلونکو مذهبي او ټولنيزو احکاماتو ته له شخصي او فکري اړخه ژمن و، کاټن مادر د هارډورډ کالج د رياست ناکامه هڅه وکړه، دا هغه دفتر و چې يو وخت يې پلار مشري کوله، څوک چې يو «پوريټي» مذهبي مشر او روڼ اندی و. له ۱۷۰۲ز کال وروسته، له «جوزيف ډوډلي» سره د کاټن ميتر ټکر پيدا شو، څوک چې د ماساچوسټس بی ولايت والي و، مادر يوه ناکامه هڅه کړې وه چې نوموړی له واکه لېرې کړي.  مادر په نوي انګلستان کې د «پيوريټنزم» د يو فکري بنسټ په توګه د «نيو يال کالج» ملاتړ وکړ. نوموړي له اروپايي پوهانو سره پراخې اړيکې درلودې او په ۱۷۱۰ز کال کې يې د ګلاسګو پوهنتون څخه د  الاهياتو افتخاري دوکتورا سند تر لاسه کړ.<ref name="Silverman">{{Cite book|last=Silverman|first=Kenneth|author-link=Kenneth Silverman|year=2002|orig-year=1984|title=The Life and Times of Cotton Mather|place=New York|publisher=Welcome Rain Publishers|isbn=1-56649-206-8|page=222}}</ref> کاتن مادر چې په امريکا کې له نوي تجربوي ساينس څخه ملاتړ کونکی و، د بوټو پر پيوند کولو او د ننکیو په ناروغي د اخته کېدو څخه د مخنيوي لپاره د ستنو لګولو پر استعمال بنسټيزه څېړنه وکړه.  نوموړي د ساينسي موضوعاتو په اړوند په لندن کې شاهي ټولنې ته ګڼ راپورونه واستول، کومې ټولنې چې نوموړی په ۱۷۱۳ز کال کې د هکمار په توګه وټاکه. د ننکيو لپاره د ستنې لګولو په اړوند د مادر تشهير، د کوم په اړه چې نوموړي له يو افريقايي «اونيسيمس» څخه زده کړه کړې وه، څوک چې مادر د مريې په توګه له ځانه سره ساتلی و، په ۱۷۲۱ز کال کې په بوسټن کې د ننکيو د خپرېدو پر مهال د نوموړي دا تشهير له تاوتريخوالي ډکو شخړو لامل وګرځېد. ساينس پوه او د متحده ايالاتو يو بنسټ اېښودونکي «بنجامين فرانکلين»، د بوسټن د يو ځوان اوسېدونکي په توګه د لرغوني «پوريتاني» نظم مخالفت وکړ چې مادر د دې مذهب استازولي کوله او د ستنې لګولو په مخالفو هڅو کې يې ګډون وکړ، نوموړي وروسته د « Bonifacius, or Essays to Do Good» (۱۷۱۰) په نوم د مادر کتاب، پر خپل ژوند د يو ستر اغېز په توګه بيان کړی و.<ref name="Cohen">{{Cite book|last=Cohen|first=I. Bernard|author-link=I. Bernard Cohen|year=1990|title=Benjamin Franklin's Science|url=https://archive.org/details/benjaminfranklin00iber|place=Cambridge, MA and London|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-06659-6|page=[https://archive.org/details/benjaminfranklin00iber/page/179 175]}}</ref>{{sfn|Silverman|2002|pp=253–254, 357}} == د ژوند لومړي کلونه او زده کړه == کاتن مادر د ماساچوسټ بی مستعمرې په مرکزي ښار بوسټن کې په ۱۶۶۳ز کال کې زېږېدلی و، د پلار نوم يې «ريو.انکريز ميتر» او د مور نوم يې «ماريا ني کاټن» و. نيکونه يې ريچارډ مادر او جان کاټن و، دواړه پیاوړي پوريټي مذهبي مشران و، چا چې د ماساچوسټ مستعمرې په جوړولو او پرمختګ کې ستره ونډه درلوده. ريچارډ مادر د اکسفرډ پوهنتون څخه فارغ شوی او جان کاټن د کامبريج له پوهنتون څخه فارغ و. انکريز مادر له هارورډ کالج او ډبلين پوهنتون څخه فارغ و او د بوسټن د اصلي شمالي کليسا (د پال ريور د مشهورې اينګليکي زړې شمالي کليسا سره بايد ګډه وډه نه کړای شي) کې يې د مذهبي مشر په توګه خدمات وړاندې کړي وو. دا په ښار کې د دوه کانګريګشنلي کليساګانو څخه يوه وه، دويمه يې هغه لومړۍ کليسا وه چې جان وينتروپ جوړه کړې وه. همدې ته په کتنې سره کاټن مادر د نيو انګلينډ د مستعرې په اغېزناکو او له فکري اړخه پياوړو کورنيو کې زېږلی و او داسې برېښېده چې هغه د خپل پلار او نېکه د پيوريټني پادريانو پيروي کول غواړي. په ۱۶۷۴ز کال کې د ګاونډي ښار کامبريج په هارورډ پوهنتون کې داخل شو. دا مهال د هغه عمر يواځې يوولس نيم کاله و، نوموړی په دې اداره کې داخل شوی تر اوسه تر ټولو کم عمره شاګرد دی. د همدې وخت په شا اوخوا کې، کاټن د خبرو پر مهال د ژبې بندېدو له ستونزې په ځورېدو اخته شو، دا د خبرو پر مهال هغه خلل و چې نوموړي په خپل ټول ژوند کې هڅه کوله حل يې کړي. مشرانو محصلينو به ځورولو او دا وېره ورسره وه چې د هغه د ژبې بندېدل به د ویناوال ګرځېدو په مخ کې د هغه لپاره خنډ وګرځي، کاټن په لنډمهالي ډول له کالج ووت او په کور کې يې زده کړو ته دوام ورکړ. نوموړي همدا راز په درملو کې لېوالتيا پيدا کړه او په دې اړه يې غور پيل کړ چې د يو مذهبي مشر پر ځای د يو ډاکټر په توګه مسلک خپلولو شونتيا تعقيب کړي. وروسته کاټن بېرته هارورډ ته ستون شو او په ۱۶۷۸ز کال کې يې په هنرونو کې د لسانس سند تر لاسه کړ، له دې وروسته يې په ۱۶۸۱ز کال کې د ماسترۍ سند تر لاسه کړ.{{sfn|Silverman|2002|p=15}} له خپلو زده کړو تر بشپړورلو وروسته، کاټن د مرستيال پادري په توګه د خپل پلار په کليسا کې شامل شو. په ۱۶۸۵ز کال کې، کاټن په کليسا کې وټاکل شو او د کليسا د شريک پادري په توګه يې بشپړ مسئوليتونه تر لاسه کړل. پلار او زوی په ۱۷۲۳ز کال کې د «انکريز» تر مړينې پورې د دې ډلې د پاملرنې مسئوليتونه سره ويشلي وو. کاټن د خپل پلار له مړينې وروسته له پنځو څخه هم کمو کلونو کې ومړ او له همدې امله نوموړی د خپل مسلک په اوږدو کې د قدرمن او پياوړوي «انکريز» تر سيوري لاندې و.<ref name="Sibley">{{cite book|last=Sibley|first=John Langdon|date=1885|title=Biographical Sketches of Graduates of Harvard University in Cambridge, Massachusetts, Volume III|url=https://archive.org/details/sibleysharvardgr03sibl|location=Cambridge|publisher=Charles William Sever, University Bookstore|page=8}}</ref> په پايله کې «انکريز مادر» د هارورډ رئيس وټاکل شو او د ماساچوسټس مستعمرې په سياست يې د پام وړ اغېز درلود. د کاټن د هڅو سره سره، هغه هېڅکله هم د خپل پلار په څېر اغېزناک ونه ګرځېد. د سيليم د جادوګرۍ د محاکمو پر مهال د هغوی خړې پړې اړيکې تر ټولو زياتې روښانه شوې، د کومو ملاتړد چې په څرکند ډول «انکريز مادر ونه کړ. کاټن د يو ليکوال په توګه د خپل پلار له پنځونو پښه واړوله او نږدې ۴۰۰ اثار يې وپنځول.<ref>{{Cite book|last=Hovey|first=Kenneth Alan|year=2009|contribution=Cotton Mather: 1663–1728|title=Heath Anthology of American Literature|volume=A|editor-first=Paul|editor-last=Lauter|place=Boston|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|pages=531–32}}</ref> کاټن ميتر د ۱۶۸۶ز کال د مۍ په مياشت کې د چارلس ټاون د ډګروال جان فيليپس له لور ايبيګیل فلپس سره واده وکړ، دا مهال د کاټن عمر درويشت کاله او د ابيګيل عمر شپاړس کاله و. ابيګيل، د دوی دوه غبرګوني زېږېدلي اولادونه او دوه کلنه لور يې ټول په ۱۷۰۲ز کال کې د شري وبا د خپرېدو له امله مړه شول.<ref>{{cite journal|last=Hostetter|first=Margaret Kendrick|title=What We Don't See|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-04-05_366_14/page/1328|journal=The New England Journal of Medicine|date=April 5, 2012|volume=366|issue=14|pages=1328–34|doi=10.1056/NEJMra1111421|pmid=22475596}}</ref> == د ۱۶۸۹ کال بغاوت == د ۱۶۸۶ز کال د مۍ مياشتې په څوارلسمه نېټه، له «ابيګيل فلپس» سره د کاټن مادر له واده لس ورځې وروسته، «ايډوارډ رينډولف» په بوسټن کې د انګلستان د پاچا جيمز دويم د له پرانيستو ليکونو سره راورسېد، کومو چې د ميساچوسټس د شرکت منشور منسوخ کړ رينډولف ته يې د مستعمري حکومت د بيا منظم کولو امر وکړ. جيمز اراده درلوده چې د ميساچوسټس د مذهبي بېلتون خوښۍ د مخنيوي لپاره دا مستعمره د نوي انګلينډ په يوه پراخه سيمه کې داخله کړي، کوم ټاکلی قانون جوړونکی ونه لري او د يو داسې والي تر واکمنۍ لاندې وي، څوک چې د وليعهد په خوښه کار کوي. د دې کال په وروستيو کې پاچا «سر ايډمنډ اينډروس» د دې نوې سيمې والي وټاکه. دا په «پوريټني» مذهبي او ټولنيز نظم نېغ په نېغه بريد و، د کوم استازولي چې مادر کوله، همدا راز د ميساچوسټس په سيمه ييزه خپلواکۍ هم بريد و. د نوې ابادۍ پلويان په ځانګړي ډول هغه مهال وپارېدل، کله چې انډروس اعلان وکړ چې د پخواني ميساچوسټس بی شرکت په نوم د ځمکې ورکړل شوې ټول قراردادونه بې اعتباره دي، دوی يې اړ کړل چې بيا غوښتنه وکړي او د  هغې ځمکې په بدل کې د نوي شاهي امتياز لپاره تاديات وکړي، کومه ځمکه چې همدا اوس د دوی په واک کې ده او يا به ورڅخه بېرته واخيستل شي. د ۱۶۷۸۷ز کال د اپريل په مياشت کې، انکريز مادر لنډن ته ولاړ، هلته د څلورو کلونو لپاره پاتې شو او له دربار څخه يې د هغه څه غوښتنه کوله چې نوموړي د ماساچوسټس مستعمرې ګټې بللې.{{sfn|Silverman|2002|p=65}} == سرچينې == i8i57pzmw3q3ikkyd98y9olkt8c7gan 0 65498 368065 366219 2026-08-10T12:09:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368065 wikitext text/x-wiki د ستورو کروي ډله په ګرد يا دايروي ډول د ستورو سره راغونډېدلو ته وايي. د دې ډلې ستوري د راښکون يا جاذبې قوې له مخې يو له بل سره رانيول شوي دي او د ستورو لوړ تمرکز په کې د هغوی د مرکزونو پر لور دی. د ستورو ډلې هر چېرته کولی شي له لس ګونو زرو څخه تر څو ميليونه غړي ستوري ولري. د دوی نوم له لاتيني ګلوبيولس “globulus” څخه اخېستل شوی دی، چې د کوچنۍ کرې معنا لري. د ستورو کروي ډلې کله ناکله يوازې د کروي ستورو يا ګلوبيولرس په نوم هم يادېږي. <ref>{{cite web |title=Globular cluster |url=https://esahubble.org/wordbank/globular-cluster/ |access-date=2022-07-04 |website=ESA/Hubble}}</ref><ref>{{cite web |title=Hubble images a swarm of ancient stars |url=https://esahubble.org/images/opo9926a/ |access-date=August 23, 2021 |publisher=[[European Space Agency]] (ESA)}}</ref> که څه هم په لرغونې دوره کې د اومېګا سينټاوري “Omega Centauri” په نوم د ستورو کروي ډله کتل کېدل او د اوږدې مودې لپاره ورته د يو ستوري فکر کېده، مګر د ستورو د ډلو رښتينی طبيعت په ۱۷ ز پېړۍ کې د تيلسکوپ په راتګ سره وپېژندل شو. په لومړيو کې د تيلسکوپ له لارې د ستورو د دايروي ډلو کتنې د ناڅرګندو څاڅکو په توګه ښکاره شوې، چې له امله يې فرانسوي ستورپوه چارلس ميزاير زياتره دا ډول ستوري په خپل هغه ستوريز لښتليک کې ځای په ځای کړل، چې د نوموړي په فکر په ناسم ډول لکۍ لرونکي ستوري ګڼل شوي وو. د يو څه سترو دوربينونو په کارونې سره د ۱۸ پېړۍ ستورپوهان وپوهېدل، چې د ستورو دايروي ډلې د ګڼو انفرادي ستورو ډلې دي. د ۲۰ پېړۍ په لومړيو کې اسمان کې د ستورو د دايروي ډلو وېش له هغو لومړنيو شواهدو څخه و، چې لمر د شيدو لار کهکشان له مرکز څخه لرې دی. د ستورو دايروي ډلې نږدې ټولو کهکشانونو کې موندل کېږي. د شيدو لار په څېر مارپېچ کهکشانونو کې دا ډول ډلې زياتره د کهکشان په باندنۍ کروي برخه (د کهکشان شپون) کې موندل کېږي. دوی د ستوريزې ډلې تر ټولو پراخه او لوی ډول دی، چې د پرانيستو ډلو په پرتله چې په عمومي ډول د مارپېچ کهکشانونو په ښکتنيو برخو يا قاعدو کې موندل کې موندل کېږي؛ د يو څه لرغوني او متراکم اوسېدلو ميلان لري او د درندو عناصرو له ښکتنيو پرېمانه ستورو څخه جوړ شوي دي. د شيدو لار کهکشان له ۱۵۰ څخه زياتې پېژندل شوې دايروي کړۍ لري او ښايي نورې هم زياتې وي. په کهکشاني تکامل کې د ستورو د دايروي ډلو اصليت او ونډه ناڅرګند دي. ځيني د دوی په کهکشانونو او ان نړۍ کې د تر ټولو لرغونو جسمونو له ډلې څخه دي، چې د نړۍ د عمر اټکلونه محدودوي. د ستورو د ډلو په اړه پخوا فکر کېده، چې هغه ستوري لري چې ټول يې په ورته وخت کې د ستوري له يو جوړښتي نيبولا څخه جوړ شوي دي، مګر د ستورو نږدې ټولې کروي ډلې هغه ستوري لري، چې بېلابېلو وختونو کې جوړ شوي دي يا دا چې بېلابېل جوړښتونه لري. د ستورو ځينو ډلو ښايي د ستوري د جوړښت ګڼې پېښې درلودې او ځيني ښآيي د سترو کهکشانونو له لورې د نيول شويو کوچنيو کهکشانونو پاتې شوني وي. == د کتنو تاريخچه == د ستورو تر ټولو لومړنۍ پېژندل شوې دايروي ډله، چې نن ورځ يې “M22” بولي؛ په ۱۶۶۵ز کال کې د الماني اماتور يا شوقي ستورپوه ابراهم اېهلي له لورې موندل شوې وه. د اومېګا سيټاوري “Omega Centauri” په نوم د ستورو ډله چې په نيمې پرانيستې سترګې سره، سويلي اسمان کې په اسانۍ سره د ليدلو وړ ده، د بطليموس په څېر لرغونو ستورپوهانو ستوری ګڼه، مګر ۱۶۷۷ز کال کې د ايډمونډ هالي له لورې د نيبولا او ورڅخه وروسته د ۱۹ پېړۍ په لومړيو کې د جان هيرچيل له لورې د ستورو د دايروي ډلې په توګه ډلبندي شو. فرانسوي ستورپوه ابي لاکايلي د ستورو “NGC 104”، “NGC 4833”، “M55”، “M69” او “NGC 6397” نومي ډلې د خپل ۱۷۵۱-۱۷۵۲ز کال بنسټيز لښتليک کې شاملې کړې. د لومړنيو دوربينونو ټيټ کيفيت په يوه ډله کې په ليدونکي ډول يو له بل څخه د بېل اوسېدلو برخه کې تر هغې د انفرادي ستورو د خنډ لامل شو، چې په ۱۷۶۴ زکال کې چارلس ميزاير “M4” وکته. <ref name="M22">{{cite journal|last=Lynn|first=W.T.|date=April 1886|title=The discovery of the star-cluster 22&nbsp;Messier in Sagittarius|journal=The Observatory|volume=9|pages=163–164|bibcode=1886Obs.....9..163L|url=https://books.google.com/books?id=XHEKAAAAIAAJ&pg=PA163}}</ref><ref>{{cite web |last=Sharp |first=N.A. |title=M22, NGC&nbsp;6656 |url=https://noirlab.edu/public/images/noao-m22/ |access-date=August 23, 2021 |publisher=[[NOIRLab]]}}</ref><ref>{{cite book|last=O'Meara|first=Stephen James|year=2012|title=Deep-Sky Companions: Southern gems|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-1-107-01501-2|pages=243–245|url=https://books.google.com/books?id=S5QIEKns33sC&pg=PA244|access-date=September 24, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Omega Centauri |url=https://www.eso.org/public/france/images/b09/?lang |access-date=September 24, 2021 |website=eso.org |publisher=[[European Southern Observatory]] |lang=en}}</ref><ref name="Messier-1771">{{cite journal|last=Messier|first=Charles|author-link=Charles Messier|year=1771|title=Catalogue des Nébuleuses & des amas d'Étoiles, que l'on découvre parmi les Étoiles fixes sur l'horizon de Paris; observées à l'Observatoire de la Marine, avec differens instruments|trans-title=Catalog of nebulas and star clusters, that one discovers among the fixed stars on the horizon of Paris; observed at the Naval Observatory, with various instruments|lang=fr|journal=Histoire de l'Académie royale des sciences ... Avec les Mémoires de Mathématique & de Physique, pour la même Année, ... [History of the Royal Academy of Sciences ... with the Mathematical and Physical Memoirs, for the same year, ...]|pages=435–461|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k35697/f613.image}}</ref><ref name="boyd2008">{{cite book|last=Boyd|first=Richard N.|year=2008|title=An Introduction to Nuclear Astrophysics|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-06971-5|page=376|url=https://www.google.co.uk/books/edition/An_Introduction_to_Nuclear_Astrophysics/uoIyc538X9kC?hl=en&gbpv=1&dq=}}</ref> {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Early globular cluster discoveries''' |- |'''Cluster name''' |'''Discovered by''' |'''Year''' |- |<ref name="M222">{{cite journal|last=Lynn|first=W.T.|date=April 1886|title=The discovery of the star-cluster 22&nbsp;Messier in Sagittarius|journal=The Observatory|volume=9|pages=163–164|bibcode=1886Obs.....9..163L|url=https://books.google.com/books?id=XHEKAAAAIAAJ&pg=PA163}}</ref>M22 |Abraham Ihle |1665 |- |<ref>{{cite journal|last=Halley|first=Edmond|author-link=Edmond Halley|year=1716|title=An account of several nebualæ or lucid spots like clouds, lately discovered among the fixt stars by help of the telescope|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]]|volume=29|issue=347|pages=390–392|doi=10.1098/rstl.1714.0046|doi-access=free}}</ref>ω Cen |Edmond Halley |1677 |- |<ref name="Moore-2003">{{cite book|last=Moore|first=Patrick|author-link=Patrick Moore|year=2003|title=Atlas of the Universe|publisher=Firefly Books|isbn=978-0-681-61459-8|url=https://archive.org/details/fireflyatlasofun0000moor_t2l5/page/n5/mode/2up|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite web |last1=Frommert |first1=Hartmut |last2=Kronberg |first2=Christine |title=Gottfried Kirch (1639–1710) |url=http://www.messier.seds.org/xtra/Bios/kirch.html |access-date=August 9, 2021 |publisher=[[Students for the Exploration and Development of Space]] (SEDS)}}</ref>M5 |Gottfried Kirch |1702 |- |<ref name="Moore-20032">{{cite book|last=Moore|first=Patrick|author-link=Patrick Moore|year=2003|title=Atlas of the Universe|publisher=Firefly Books|isbn=978-0-681-61459-8|url=https://archive.org/details/fireflyatlasofun0000moor_t2l5/page/n5/mode/2up|url-access=registration}}</ref>M13 |Edmond Halley |1714 |- |<ref name="cudnik2012">{{cite book|last=Cudnik|first=Brian|year=2012|title=Faint Objects and How to Observe Them|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4419-6756-5|page=8|url=https://books.google.com/books?id=ZsY5NuwjdTEC&pg=PA8}}</ref>M71 |Philippe Loys de Chéseaux |1745 |- |<ref name="cudnik20122">{{cite book|last=Cudnik|first=Brian|year=2012|title=Faint Objects and How to Observe Them|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4419-6756-5|page=8|url=https://books.google.com/books?id=ZsY5NuwjdTEC&pg=PA8}}</ref>M4 |Philippe Loys de Chéseaux |1746 |- |<ref name="chen2015">{{cite book|last=Chen|first=James L.|year=2015|title=A Guide to Hubble Space Telescope Objects: Their selection, location, and significance|publisher=Springer|isbn=978-3-319-18872-0|page=110|url=https://books.google.com/books?id=qj0wCgAAQBAJ&pg=PA110|others=Illustrated by Adam Chen}}</ref>M15 |Jean-Dominique Maraldi |1746 |- |<ref name="chen20152">{{cite book|last=Chen|first=James L.|year=2015|title=A Guide to Hubble Space Telescope Objects: Their selection, location, and significance|publisher=Springer|isbn=978-3-319-18872-0|page=110|url=https://books.google.com/books?id=qj0wCgAAQBAJ&pg=PA110|others=Illustrated by Adam Chen}}</ref>M2 |Jean-Dominique Maraldi |1746 |} کله چې ويليم هرشيل په ۱۷۸۲ز کال کې د يو څه لویو دوربينونو په کارونې سره د اسمان پراخه سروې پيل کړه، په ټوليز ډول د ستورو ۳۴ دايروې ډلې وې. هرشيل ورته ۳۶ نورې ډلې هم وموندلې او لومړنی شخص و، چې يادې ټولې ډلې يې په حقيقت کې ستورو کې تحليل کړې. نوموړي د خپل ۱۷۸۹ز کال په «د ستورو دويمې زريزې د نوې نيبولا او ډلو بنسټيز لښتليک» نومي اثر کې د دايروي ډلو اصطلاح رامنځته کړه. په ۱۹۱۴ زکال کې هارلو شاپلي د ستورو د دايروي ډلو په اړه د څېړنو يوه لړۍ پيل کړه، چې نږدې څلوېښت پوهنيزو مقالو يا څېړنو کې خپره شوه. نوموړي د ستورو د ډلې “RR Lyrae” بدلېدونکي (هغه ستوري چې نوموړي سيفييډ بدلېدونکي وانګېرل) وازمايل او د ستورو له ډلو څخه د واټنونو اټکلولو په موخه يې د هغوی له روڼتيا يا ځلا او د بدلون د وړتيا دورې څخه ګټه پورته کړه. وروسته په ډاګه شوه، چې “RR Lyrae” بدلېدونکي د سيفييډ بدلېدونکو په پرتله تت يا کمزوري دي، چې د دې لامل کېږي چې د شاپلي له لورې د يادو واټنونو د لوړ اټکلولو لامل کېږي. <ref name="Herschel-1789">{{cite journal|last=Herschel|first=William|author-link=William Herschel|year=1789|title=Catalogue of a second thousand of new nebulæ and clusters of stars, with a few introductory remarks on the construction of the heavens|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=79|pages=212–255|bibcode=1789RSPT...79..212H|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000008680679;view=1up;seq=248|access-date=April 28, 2021}}</ref><ref name="SEDS">{{cite web |last1=Frommert |first1=Hartmut |last2=Kronberg |first2=Christine |title=Globular Star Clusters |url=http://messier.seds.org/glob.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430163307/http://messier.seds.org/glob.html |archive-date=April 30, 2015 |access-date=June 19, 2015 |website=The Messier Catalog |publisher=Students for the Exploration and Development of Space}}</ref><ref name="ashman_zepf_1998">{{cite book|last1=Ashman|first1=Keith M.|author1-link=Keith M. Ashman|last2=Zepf|first2=Stephen E.|year=1998|title=Globular Cluster Systems|series=Cambridge Astrophysics Series|volume=30|page=2|publisher=Cambridge, UK University Press|isbn=978-0-521-55057-4|url=https://www.google.co.uk/books/edition/Globular_Cluster_Systems/sXwXfSH6g90C?hl=en&gbpv=1&dq=}}</ref> د شيدو لار کهکشان د ستورو د دايروي ډلو لويه برخه د کهکشاني هستې شا او خوا ته اسماني اسمان کې موندل کېږي. په ۱۹۱۸ز کال کې شاپلي په پياوړي ډول له دې نامتوازن وېش څخه د کهکشان د تولو اړخونو په مشخص کولو کې ګټه واخېستله. نوموړي د کهکشان د مرکز شا او خوا ته د ستورو د ډلو د نږدې کروي وېش په انګېرلو سره، د کهکشاني هستې اړوند لمر د درک يا ځای اټکلولو په موخه د ستورو د ډلو له ځايونو يا موقعيتونو څخه کار واخيست. نوموړي په سم ډول پايله تر لاسه کړه، چې د شيدو لار کهکشان مرکز د ستورو په اسماني ټولګه يا مجمع الکواکب کې دی او ځمکې ته نږدې نه دی. نوموړي ياد واټن زيات اټکل کړ او د ستورو د دايروي ډلې له ۱۰ تر ۳۰ کېلو پارسک (له ۳۳۰۰۰ څخه تر ۹۸۰۰۰) نمونه يي واټنونه يې وموندل. تر کهکشاني مرکز پورې معاصر واټن نږدې ۸،۵ کېلوپارسک (۲۸۰۰۰) دی. د شاپلي اندازو په ډاګه کړل، چې لمر د کهکشان له مرکز څخه يو څه لرې پروت دی او دا د هغه څه خلاف وو، چې د عادي ستورو له کتل شوي يو شان وېش څخه اټکل شوي وو. په حقيقت کې زياتره عادي ستوري د کهکشان په کړۍ يا ټيکلي کې پراته دي او د همدې له امله ټيکلي کې د ګاز او دوړې يا ګرد په واسطه پټ شوي دي، په داسې حال کې چې د ستورو دايروي ډلې له ټيکلي څخه د باندې پراته دي او په خورا لرو واټنونو کې کتل ليدل کېدلی شي. <ref>{{cite journal|last=Shapley|first=Harlow|author-link=Harlow Shapley|year=1918|title=Globular clusters and the structure of the galactic system|journal=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]]|volume=30|issue=173|pages=42–54|bibcode=1918PASP...30...42S|doi=10.1086/122686|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=Trimble|first=V.L.|author-link=Virginia Louise Trimble|date=December 1995|title=The 1920 Shapley-Curtis Discussion: Background, issues, and aftermath|journal=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]]|volume=107|pages=1133|doi=10.1086/133671|bibcode=1995PASP..107.1133T|s2cid=122365368|url=https://escholarship.org/uc/item/1q68k7m0}}</ref><ref name="bennett">{{cite book|last1=Bennett|first1=Jeffrey O.|last2=Donahue|first2=Megan|last3=Schneider|first3=Nicholas|last4=Voit|first4=Mark|year=2020|title=The Cosmic Perspective|url=https://archive.org/details/isbn_9780134874364_9|publisher=Pearson|isbn=978-0-134-87436-4|edition=9th}}</ref><ref>{{cite book|last1=Zeilik|first1=Michael|last2=Gregory|first2=Stephen A|title=Introductory Astronomy & Astrophysics|url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil|year=1998|publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning|location=Belmont Drive, CA|isbn=978-0-03-006228-5|page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/277 277]|edition=4th}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ryden|first1=Barbara Sue|last2=Peterson|first2=Bradley M.|year=2010|title=Foundations of Astrophysics|url=https://archive.org/details/foundationsofast0000ryde|location=San Francisco, CA|isbn=978-0-321-59558-4|page=[https://archive.org/details/foundationsofast0000ryde/page/436 436]}}</ref> په شيدو لار کهکشان کې د ستورو د پېژندل شويو ډلو ګڼې ورځ تر بلې زياتېدلو ته دوام ورکړی دی، چې په ۱۹۱۵ زکال کې ۸۳، ۱۹۳۰ زکال کې ۹۳، ۱۹۴۷زکال کې ۹۷ او ۲۰۱۰ زکال کې ۱۵۷ ډلو ته رسېده. د دې تر څنګ د ستورو د ناموندل شويو دايروي ډلو په اړه باور کېږي، چې يا په کهکشاني راوتلتوب کې پراته دي او يا د شيدو لار د ګاز او دوړې په واسطه پټ شوي دي. د بېلګې په ډول: د پالومار د ستورو دايروي ډلو ډېری برخه يوازې په ۱۹۵۰ ز لسیزه کې موندل شوې ده، چې ځيني يې يو څه نږدې پراته دي، مګر دوړو پوښلي دي، په داسې حال کې چې ځيني نور يې د شيدو لار کهکشان د شپول په خورا لرې څنډو کې پراته دي. د اندوميدا کهکشان چې د اندازې له مخې له شيدو لار کهکشان سره د پرتلنې وړ دی، ښايي پينځه سوه دايروي ډلې لري. په سيمه ييزه ډله “Local Group” کې د پوره يا کافي کتلې لرونکی هر کهکشان د ستورو د کروي ډلو يو [تړلی يا اړوند] سيستم لري؛ لکه څرنګه چې نږدې هر لوی کهکشان په ورته ډول سروې يا کتل شوی دی. د “M87” په څېر ځيني لوی هګۍ ته ورته [بيضوي] کهکشانونه (په ځانګړي ډول هغه چې د کهکشان د ډلو په مرکزونو کې دي) تر ۱۳۰۰۰ د ستورو دايروي ډلې لري. <ref>{{cite web |last=Frommert |first=Hartmut |date=August 2007 |title=Milky Way Globular Clusters |url=http://spider.seds.org/spider/MWGC/mwgc.html |access-date=February 26, 2008 |publisher=[[Students for the Exploration and Development of Space]]}}</ref><ref>{{cite book|last=Carroll|first=Bradley W.|year=2017|title=An introduction to modern astrophysics|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge, United Kingdom|isbn=978-1-108-42216-1|page=894|edition=2nd|url=https://www.google.com/books/edition/An_Introduction_to_Modern_Astrophysics/PY0wDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA894&printsec=frontcover|access-date=September 24, 2021}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Camargo|first1=D.|last2=Minniti|first2=D.|year=2019|title=Three candidate globular clusters discovered in the Galactic bulge|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]: Letters|volume=484|pages=L90–L94|arxiv=1901.08574|doi=10.1093/mnrasl/slz010}}</ref><ref name="milky way">{{cite journal|last1=Ashman|first1=Keith M.|author-link1=Keith M. Ashman|last2=Zepf|first2=Stephen E.|year=1992|title=The formation of globular clusters in merging and interacting galaxies, Part&nbsp;1|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1992-01-01_384_1/page/50|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=384|pages=50–61|bibcode=1992ApJ...384...50A|doi=10.1086/170850}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Barmby|first1=P.|author-link1=Pauline Barmby|last2=Huchra|first2=J.P.|authorlink2=John Huchra|title=M31 globular clusters in the Hubble Space Telescope Archive. I. Cluster detection and completeleness|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2001-11_122_5/page/2458|journal=[[The Astronomical Journal]]|year=2001|volume=122|issue=5|pages=2458–2468|doi=10.1086/323457|bibcode=2001AJ....122.2458B|arxiv=astro-ph/0107401|s2cid=117895577}}</ref><ref>{{cite journal|last=Harris|first=William E.|year=1991|title=Globular cluster systems in galaxies beyond the Local Group|journal=[[Annual Review of Astronomy and Astrophysics]]|volume=29|issue=1|pages=543–579|bibcode=1991ARA&A..29..543H|doi=10.1146/annurev.aa.29.090191.002551}}</ref><ref>{{cite journal|author1=McLaughlin, Dean E.|author2=Harris, William E.|author3=Hanes, David A.|year=1994|title=The spatial structure of the M87 globular cluster system|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1994-02-20_422_2/page/486|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=422|issue=2|pages=486–507|bibcode=1994ApJ...422..486M|doi=10.1086/173744}}</ref> === له شاپلي === له شاپلي سره د ستورو د ډلو په اړه څېړنو کې هينريتا سووپ “Henrietta Swope” او هيلين ساوير هوګ “Helen Sawyer Hogg” مرسته وکړه. له ۱۹۲۷ څخه تر ۱۹۲۹ز کالونو کې نوموړي او ساوير د هرې هستې پر لور د ستورو د تمرکز درجې له مخې، د ستورو ډلې دلبندي کړې. د دوی د ډلبندۍ سيستم چې د شاپلي او ساوير د تمرکز ټولګي “Shapley-Sawyer Concentration Class” په نوم يادېږي، له لومړي تر دولسم ټولګي پورې ډلبندي لري، چې تر ټولو زياتې متمرکز ډلې د لومړي ټولګي “Class I” په توګه تر ټولو نامتمرکز يا لرې پرتې ډلې په کې د دولسم ټولګي يا “Class XII” په نوم ترتيب شوي دي. په ۲۰۱۵ زکال کې د چيلي د پونتيفيکل کاتوليک پوهنتون “Pontifical Catholic University of Chile” ستورپوهانو د ستورو د تياره دايروي ډلو “dark globular clusters” د کتنې د معلوماتو پر بنسټ د ستورو د دايروي ډلو يو نوی ډول وړاندې کړ.  <ref>{{cite news|title=The Very Large Telescope discovers new kind of globular star cluster|date=May 13, 2015|magazine=[[Astronomy (magazine)|Astronomy]]|url=http://www.astronomy.com/news/2015/05/the-very-large-telescope-discovers-new-kind-of-globular-star-cluster|access-date=May 14, 2015}}</ref> == سرچينې == fye29scz0hb6z6mwl53acga8d4fefd7 0 65501 368199 287958 2026-08-10T15:49:25Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368199 wikitext text/x-wiki په اقتصاد کې، شدید انفلاسیون ډېر لوړ او په عموماً چټک انفلاسیون ته ویل کېږي. دا حالت د ټولو توکو د بیو په لوړېدو سره، په چټکۍ سره د کورنیو اسعارو حقیقي ارزښت له منځه وړي. دا د دې لامل کېږي چې خلک د دې اسعارو له ساتلو لاس واخلي او په دې حالت دوی معمولا نورو باثباته بهرنیو اسعارو ته مخه کوي. کله چې په باثباته بهرنیو اسعارو سنجش ترسره شي، نو نرخونه عموما باثباته وي.  <ref>{{cite book|last=O'Sullivan|first=Arthur|author-link=Arthur O'Sullivan (economist)|author2=Steven M. Sheffrin|title=Economics: Principles in action|url=https://archive.org/details/economicsprincip00osul|url-access=limited|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003|location=Upper Saddle River, New Jersey 07458|pages=[https://archive.org/details/economicsprincip00osul/page/n357 341], 404|isbn=0-13-063085-3}}</ref> د ټیټ انفلاسیون پر خلاف، چې د نرخونو د لوړېدو بهیر په دوامداره توګه موجود وي او په عمومي نه احساس کېږي، پرته له دې چې د بازار تېرو نرخونو وڅېړل شي، شدید انفلاسیون په اسمي (موجود) نرخونو، د توکو اسمي بیه، او د اسعارو په عرضه کې چټک او دوامدار زیاتوالی را منځ ته کوي. خو په عمومي ډول، د عمومي نرخ کچه د پیسو عرضې په پرتله زیاته ګړندۍ لوړېږي ځکه چې خلک هڅه کوي ژر تر ژره د زوال په لور پیسو څخه ځان خلاص کړي. کله چې داحالت پېښیږي، د پیسو حقیقي مقدار (د یعنې، په جریان کې پیسې تقسیم پر د نرخ په کچه) په پراخه کچه کمېږي.<ref>[https://www.forbes.com/sites/jerrybowyer/2012/08/09/wheres-the-hyperinflation/ Where's the Hyperinflation?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802072548/https://www.forbes.com/sites/jerrybowyer/2012/08/09/wheres-the-hyperinflation/|date=2 August 2018}}, Forbes.com, 2012</ref><ref name="Bernholz, Peter 2003, chapter 5.3">Bernholz, Peter 2003, chapter 5.3</ref> نږدې ټول شدید انفلاسیونونه د دولت د بودیجې د کسر له امله، چې پیسو په چاپ سره تمویل شي، رامنځ ته کېږي. شدید انفلاسیون زیاتره د دولت په بودیجه باندې د یو څه فشار سره تړاو لري لکه جګړې یا له هغوی وروسته حالت، ټولنیز سیاسي کړکېچونه، د مجموعي عرضې کمښت یا په صادراتو نرخونو کې ستونزې، یا نور ناورینونه چې د دولت لپاره د مالیاتو راټولول ستونزمن کړي. په حقیقي مالیاتي عوایدو کې پراخ کمښت چې د دولتي مصارفو د ساتلو سره یو ځای کېږي، ورسره د پور په  اخیستلو کې ناتواني یا نه لیوالتیا، کولای شي یو هېواد د شدید انفلاسیون په لور بوځي.  <ref name=":4">Bernholz, Peter 2003, chapter 5.2 and Table 5.1</ref><ref name="Bernholz, Peter 2003, chapter 5.32">Bernholz, Peter 2003, chapter 5.3</ref> == تعریف == په ۱۹۵۶ کال کې، فیلیپ کاګن د شدید انفلاسیون پولي لاملونه تر سرلیک لاندې کتاب ولیک، چې زیاتره دا کتاب د شدید انفلاسیون او د هغې د اغېزو په اړه لومړنۍ جدي څېړنه ګڼل کېږي (که څه هم د انفلاسیون اقتصادي څېړنه د سې. برسیاني – توراني لخوا د آلمان د شدید انفلاسیون په اړه په ایټالوي ژبه کې په ۱۹۳۱ کال کې خپور شو). کیګن په خپل کتاب کې، شدیده انفلاسیوني دوره داسې تعریف کړې چې دا حالت په هغه میاشت کې پیل کېږي چې د میاشتني انفلاسیون کچه له ۵۰٪ څخه پورته وي، او هغه وخت پای ته رسېږي چې د میاشتني انفلاسیون کچه له ۵۰٪ څخه ټيټه شي په دې حالت کې لږ تر لږه د یو کال لپاره همداسې پاتې شي. اقتصاد پوهان معمولا د کاګان تشرېح  تعقیبوي چې شدید انفلاسیون هغه وخت رامنځ ته کېږي چې د میاشتني انفلاسیون کچه له ۵۰٪ څخه (چې دا د ۱۲۸۷۴.۶۳٪ کلني نرخ سره مساوي ده)، لوړه وي. <ref>{{cite journal|last=Robinson|first=Joan|date=1 January 1938|title=Review of The Economics of Inflation|url=https://archive.org/details/sim_economic-journal_1938-09_48_191/page/507|jstor=2225440|journal=The Economic Journal|volume=48|issue=191|pages=507–513|doi=10.2307/2225440}}</ref><ref name="On Cagan">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GBnqoV6eMCQC&q=Hyperinflation|title=The Four Ends of the Greek Hyperinflation of 1941-1946|page=10|first=Michael R.|last=Palairet|publisher=Museum Tusculanum Press|year=2000|isbn=9788772895826|access-date=27 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110050111/https://books.google.com/books?id=GBnqoV6eMCQC&printsec=frontcover&dq=Hyperinflation&sa=X&ei=E2SDVITBDoWEPN7hgZAG&redir_esc=y#v=onepage&q=Cagan&f=false|archive-date=10 November 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Hyper">[[Phillip D. Cagan|Phillip Cagan]], ''The Monetary Dynamics of Hyperinflation'', in Milton Friedman (Editor), ''Studies in the Quantity Theory of Money'', Chicago: University of Chicago Press (1956).</ref> د محاسبې د نړیوالو معیارونو بورډ د شدید انفلاسیون په حالاتو کې د محاسبې د قواعدو لارښود خپور کړی. دا د شدید انفلاسیون د رامنځ ته کېدو په اړه مطلقه قاعده نه وړاندې کوي، خو پرځای یې د هغو لاملونو نوملړ وړاندې کوي چې د شدید انفلاسیون شتون په ګوته کوي:<ref>{{cite web |author=International Accounting Standards |title=IAS 29 — Financial Reporting in Hyperinflationary Economies |url=http://www.iasplus.com/en/standards/standard28 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404011354/http://www.iasplus.com/en/standards/standard28/ |archive-date=4 April 2012 |access-date=10 April 2012 |publisher=IASB}}</ref> * عام وګړي غوره ګڼي چې خپله شتمني په غیر پولي شتمنیو او یا په نسبتا باثباته بهرنیو اسعارو کې وساتي. د کرنیو اسعارو مقدار د پیرود ځواک د ساتلو لپاره په سمدستي توګه پانګونه کېږي. * عام وګړي د پیسو اندازه د کورنیو اسعارو په اساس نه بلکه د نسبتا باثباته بهرنیو اسعارو په اساس په نظر کې نیسي. نرخونه په دې اسعارو کې وړاندې کېږي؛ * په کرېډیټ (اعتبار یا قرض) پلور او پیرود په هغه نرخونو کې ترسره کېږي چې د اعتباري دورې په اوږدو کې د پیرود ځواک احتمالي زیان جبران کړي، حتی که دوره لنډه هم وي؛ * د سود نرخ، مزد او نرخونه د قیمت له شاخص سره پرتله کېږي؛ او * په دریو کلونو کې د مجموعي انفلاسیون کچه ۱۰۰٪ ته رسېږي یا له هغه څخه زیاتېږي.   == لاملونه == پداسې حال کې چې د لوړ انفلاسیون لپاره زیات شمېر لاملونه شتون درلودلای شي، خو تقریباً د ټولو شدیدو انفلاسیونو لامل د دولت د بودیجې هغه کسر ګڼل کېږي چې د پیسو په نشر تمویل شي. پیټر برنولز ۲۹ شدید انفلاسیونونه (د کاګان د تعریف پر بنسټ) تحلیل کړي او دې پایلې رسېدلی چې لږ تر لږه ۲۵ یې له همدې امله رامنځ ته شوي دي. د شدید انفلاسیون لپاره یو اړین شرط د سرو زرو یا سپینو زرو د سکو پرځای د کاغذي پیسو کارول دي. په ځینو استثناوو سره، لکه د ۱۷۸۹ – ۱۷۹۶ کلونو فرانسوي شدید انفلاسیون، د تاریخ په اوږدو کې زیاتره شدید انفلاسیونونه د بې پشتوانې پیسو د کارولو له امله را منځ ته شوي چې د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې پراخه شول. د فرانسوي شدید انفلاسیون د  اسیګانت (assignat) په نوم د نه تبادله کېدونکو کاغذي اسعارو له معرفي وروسته رامنځ ته شو. <ref name=":42">Bernholz, Peter 2003, chapter 5.2 and Table 5.1</ref> == سرچينې == q385a2w4rrvb9brd30wc7owfnl3ckcf 0 65504 368169 366677 2026-08-10T14:44:32Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368169 wikitext text/x-wiki میګرین (بریټانیا کې: / ˈmiːɡreɪn/، متحده ایالاتو کې: / ˈmaɪ-/) یو عام عصبي اختلال دی چې په متکررو سردردیو سره ځانګړی کېږي. په معمول ډول، د سر درد د سر یوه خوا تر اغېزې لاندې راولي، ټکان لرونکی خصوصیت لري، کېدای شي شدت یې متوسط تر شدید وي او له څو ساعتونو تر درې ورځو پورې دوام کولی شي. د سر درد پرته نورو علایمو کې یې زړه بدوالی، کانګې او همدارنګه رڼا، غږ یا بوی سره حساسیت شامل دي. درد په ټوله کې د حملې په اوږدو کې له بدني فعالیت سره لا بدتره کېږي، که څه هم په منظم ډول ورزش کول کېدای شي له نورو راتلونکو حلمو څخه مخنیوی وکړي. یو پر درې کسان چې په دې مرض اخته دي اورا لري: په معمول ډول، دا د لیدلو یو لنډ اختلال دی چې ښکاروي د سر درد به ډېر ژر رامنځته شي. کله کله، اورا کېدای شي له لږ سر دردي یا هم پرته له سردردي څخه رامنځته شي، خو ټول خلک بیا دا علایم نه لري.<ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite EPD|18}}</ref><ref name="WHO2012">{{cite web |date=October 2012 |title=Headache disorders Fact sheet N°277 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs277/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216184228/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs277/en/ |archive-date=16 February 2016 |access-date=15 February 2016}}</ref><ref name="Amin2009">{{cite book|vauthors=Simon RP, Aminoff MJ, Greenberg DA|title=Clinical neurology|year=2009|publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill|location=New York, N.Y|isbn=9780071664332|pages=85–88|edition=7}}</ref><ref name="ICHD2004">{{cite journal|author=Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society|title=The International Classification of Headache Disorders: 2nd edition|journal=Cephalalgia|volume=24 Suppl 1|issue=Suppl 1|pages=9–160|year=2004|pmid=14979299|doi=10.1111/j.1468-2982.2004.00653.x|doi-access=free}} [http://www.i-h-s.org/upload/ct_clas/ihc_II_main_no_print.pdf as PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331095113/http://www.i-h-s.org/upload/ct_clas/ihc_II_main_no_print.pdf|date=31 March 2010}}</ref><ref name="The association between migraine an">{{cite journal|vauthors=Amin FM, Aristeidou S, Baraldi C, Czapinska-Ciepiela EK, Ariadni DD, Di Lenola D, Fenech C, Kampouris K, Karagiorgis G, Braschinsky M, Linde M|display-authors=6|title=The association between migraine and physical exercise|journal=The Journal of Headache and Pain|volume=19|issue=1|pages=83|date=September 2018|pmid=30203180|pmc=6134860|doi=10.1186/s10194-018-0902-y}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Pryse-Phillips W|title=Companion to clinical neurology|date=2003|publisher=Oxford university press|location=Oxford|isbn=9780195159387|page=587|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=pMbhu-vXVtAC&pg=PA587|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313014619/https://books.google.com/books?id=pMbhu-vXVtAC&pg=PA587|archive-date=13 March 2017}}</ref> باور پر دې دی چې میګرین د چاپېریالي او جنیټیکي لاملونو ترکیب له امله رامنځته کېږي. د دې پېښې دوه پر درې پېښې په کورنیو کې لیدل کېږي. د هورمونونو د کچې بدلون هم کولی شي په کې رول ولري، ځکه چې مخکې له بلوغه له نجونو څخه هلکان ډېر په میګرین اخته کېږي او له بلوغ وروسته د سړیو په پرتله ښځې ډېرې پرې اخته کېږي. په معمول ډول د امېندوارۍ په وخت کې او له مینوپاز (د مېرمنو میاشتني عادت ختمېدو) وروسته په میګرین د اخته کېدو ګواښ کمېږي. اساسي میکانیزمونه په بشپړ ډول نه دي پېژندل شوي. په هرحال، باور پر دې دی چې لامل یې د اعصابو او د مغزو د وینو رګونو اخته کېدل کېدای شي.<ref name="Lulli2007">{{cite journal|vauthors=Piane M, Lulli P, Farinelli I, Simeoni S, De Filippis S, Patacchioli FR, Martelletti P|title=Genetics of migraine and pharmacogenomics: some considerations|journal=The Journal of Headache and Pain|volume=8|issue=6|pages=334–9|date=December 2007|pmid=18058067|pmc=2779399|doi=10.1007/s10194-007-0427-2}}</ref><ref name="Bart10">{{cite journal|vauthors=Bartleson JD, Cutrer FM|title=Migraine update. Diagnosis and treatment|journal=Minnesota Medicine|volume=93|issue=5|pages=36–41|date=May 2010|pmid=20572569}}</ref><ref name="Broner2009">{{cite journal|vauthors=Lay CL, Broner SW|title=Migraine in women|journal=Neurologic Clinics|volume=27|issue=2|pages=503–11|date=May 2009|pmid=19289228|doi=10.1016/j.ncl.2009.01.002}}</ref><ref name="Stovner2007">{{cite journal|vauthors=Stovner LJ, Zwart JA, Hagen K, Terwindt GM, Pascual J|title=Epidemiology of headache in Europe|journal=European Journal of Neurology|volume=13|issue=4|pages=333–45|date=April 2006|pmid=16643310|doi=10.1111/j.1468-1331.2006.01184.x|s2cid=7490176|doi-access=free}}</ref><ref name="NIH2015">{{cite web |date=3 November 2015 |title=NINDS Migraine Information Page |url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/migraine/migraine.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216194445/http://www.ninds.nih.gov/disorders/migraine/migraine.htm |archive-date=16 February 2016 |access-date=15 February 2016 |website=National Institute of Neurological Disorders and Stroke}}</ref> لومړنۍ توصیه شوې درملنه کې د سردرد لپاره د درد له ساده درملو لکه ایبوپروفین او پرسټامول (اسټامینوفن)، د زړه بدوالي لپاره د درملو کارول او له محرکینو څخه مخنیوی شامل دي. ځانګړي درمل لکه ټریپټان او ارګوټامین کېدای شي د هغو کسانو لپاره چې د درد ساده درمل پرې اغېزه نه کوي، وکارول شي. کافئین د درد له نورو درملو سره په ترکیب کې د میګرین په درملنه کې بې‌خطره او اغېزناک دي. ځینې نور درمل لکه مېټوپرولول، والپروېټ او ټاپیرامېټ له حملو څخه د مخنیوي لپاره ګټور دي.<ref name="Gilmore2011">{{cite journal|vauthors=Gilmore B, Michael M|title=Treatment of acute migraine headache|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-02-01_83_3/page/271|journal=American Family Physician|volume=83|issue=3|pages=271–80|date=February 2011|pmid=21302868}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nowaczewska M, Wiciński M, Kaźmierczak W|title=The Ambiguous Role of Caffeine in Migraine Headache: From Trigger to Treatment|journal=Nutrients|volume=12|issue=8|date=July 2020|page=2259|pmid=32731623|pmc=7468766|doi=10.3390/nu12082259|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=2017-01-10 |title=Caffeine and Migraine |url=https://americanmigrainefoundation.org/resource-library/caffeine-and-migraine/ |access-date=2021-06-08 |website=American Migraine Foundation |vauthors=Shapiro RE, Cowan R}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Diener HC, Charles A, Goadsby PJ, Holle D|title=New therapeutic approaches for the prevention and treatment of migraine|journal=The Lancet. Neurology|volume=14|issue=10|pages=1010–22|date=October 2015|pmid=26376968|doi=10.1016/s1474-4422(15)00198-2|s2cid=26523013}}</ref><ref name="Arm2013">{{cite journal|vauthors=Armstrong C|title=AAN/AHS update recommendations for migraine prevention in adults|journal=American Family Physician|volume=87|issue=8|pages=584–5|date=April 2013|pmid=23668450}}</ref><ref name="Coch2013Val">{{cite journal|vauthors=Linde M, Mulleners WM, Chronicle EP, McCrory DC|title=Valproate (valproic acid or sodium valproate or a combination of the two) for the prophylaxis of episodic migraine in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|pages=CD010611|date=June 2013|pmid=23797677|doi=10.1002/14651858.CD010611}}</ref> په ټوله نړۍ کې، کابو ۱۵ سلنه خلک په میګرین اخته دي. په ۲۰۱۰م کال کې د ناروغۍ د مطالعې نړیوال بار کې، په نړۍ کې د دریمې ډېرې پراخې ناروغۍ ځای خپل کړ. ډېری د بلوغ په وخت کې پیلېږي او په منځني عمر کې ترټولو بد حالت خپلوي. له ۲۰۱۶م کاله، د ناتوانۍ یو له ډېرو عامو لاملونو څخه دی. د میګرین لومړنۍ تشریح د Ebers په پاپیروس کې شتون لري چې له میلاد څخه کابو ۱۵۰۰ کاله مخکې په لرغوني مصر کې لیکل شوی دی. د میګرین کلمه له یوناني ἡμικρᾱνίᾱ (''hēmikrāníā'')، «د نیم سر درد»، یانې له ἡμι- (''hēmi-'')، «نیم» او κρᾱνίον (''krāníon'')، «کوپړۍ» څخه اخېستل شوی دی.<ref name="LancetEpi2012">{{cite journal|vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, etal|title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|journal=Lancet|volume=380|issue=9859|pages=2163–96|date=December 2012|pmid=23245607|pmc=6350784|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=1. Migraine |url=https://ichd-3.org/1-migraine/ |access-date=22 October 2020 |website=ICHD-3 The International Classification of Headache Disorders 3rd edition |language=en-US |vauthors=Gobel H}}</ref><ref>{{cite journal|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 328 diseases and injuries for 195 countries, 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016|journal=Lancet|volume=390|issue=10100|pages=1211–1259|date=September 2017|pmid=28919117|pmc=5605509|doi=10.1016/S0140-6736(17)32154-2|collaboration=GBD 2016 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators|last1=Vos|first1=Theo|last2=Abajobir|first2=Amanuel Alemu|last3=Abate|first3=Kalkidan Hassen|last4=Abbafati|first4=Cristiana|last5=Abbas|first5=Kaja M.|last6=Abd-Allah|first6=Foad|last7=Abdulkader|first7=Rizwan Suliankatchi|last8=Abdulle|first8=Abdishakur M.|last9=Abebo|first9=Teshome Abuka|last10=Abera|first10=Semaw Ferede|last11=Aboyans|first11=Victor|last12=Abu-Raddad|first12=Laith J.|last13=Ackerman|first13=Ilana N.|last14=Adamu|first14=Abdu Abdullahi|last15=Adetokunboh|first15=Olatunji|last16=Afarideh|first16=Mohsen|last17=Afshin|first17=Ashkan|last18=Agarwal|first18=Sanjay Kumar|last19=Aggarwal|first19=Rakesh|last20=Agrawal|first20=Anurag|last21=Agrawal|first21=Sutapa|last22=Ahmadieh|first22=Hamid|last23=Ahmed|first23=Muktar Beshir|last24=Aichour|first24=Miloud Taki Eddine|last25=Aichour|first25=Amani Nidhal|last26=Aichour|first26=Ibtihel|last27=Aiyar|first27=Sneha|last28=Akinyemi|first28=Rufus Olusola|last29=Akseer|first29=Nadia|last30=Al Lami|first30=Faris Hasan|display-authors=1}}</ref><ref name="Miller2005">{{cite book|vauthors=Miller N|title=Walsh and Hoyt's clinical neuro-ophthalmology.|year=2005|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, Pa.|isbn=9780781748117|page=1275|url=https://books.google.com/books?id=9RA2ZOPRuhgC&pg=PA1275|edition=6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312232704/https://books.google.com/books?id=9RA2ZOPRuhgC&pg=PA1275|archive-date=12 March 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=ἡμικρανία |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dh%28mikrani%2Fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108145951/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dh%28mikrani%2Fa |archive-date=8 November 2013 |work=A Greek-English Lexicon |vauthors=Liddell HG, Scott R}} on Perseus</ref><ref>{{cite book|vauthors=Anderson K, Anderson LE, Glanze WD|title=Mosby's Medical, Nursing & Allied Health Dictionary|year=1994|publisher=Mosby|isbn=978-0-8151-6111-0|page=[https://archive.org/details/mosbysmedicalnur0000unse_f8m9/page/998 998]|edition=4|title-link=Mosby's Medical, Nursing & Allied Health Dictionary}}</ref> == نښې او علایم == میګرین په عموم ډول له په خپله محدودېدونکي، تکراري او شدید سردرد چې له اوټونومي نښو سره تړاو لري څرګندېږي. کابو ۱۵ تر ۳۰ سلنه خلک چې له میګرین سره ژوند کوي، ځینې پړاوونه له اورا سره تجربه کوي، او همدارنګه ډېری کله له اورا پرته ځینې پړاوونه تجربه کوي. د سردرد شدت، دوام او تعداد په خلکو کې متغیر دی. د میګرین حمله چې کله له ۷۲ ساعتو څخه ډېر دوام وکړي د میګریني حالت په نوم یادېږي. د میګرین حملې لپاره څلور پړاوونه شتون لري، که څه هم اړینه نده چې څلور پړاوونه ټول تجربه شي:<ref name="Prognosis2008">{{cite journal|vauthors=Bigal ME, Lipton RB|date=June 2008|title=The prognosis of migraine|journal=Current Opinion in Neurology|volume=21|issue=3|pages=301–8|doi=10.1097/WCO.0b013e328300c6f5|pmid=18451714|s2cid=34805084}}</ref><ref name="HA24">The Headaches, Pg 232–233</ref><ref>{{cite book|last=Gutman|first=Sharon A.|name-list-style=vanc|title=Quick reference neuroscience for rehabilitation professionals: the essential neurologic principles underlying rehabilitation practice|year=2008|publisher=SLACK|location=Thorofare, NJ|isbn=9781556428005|page=231|url=https://books.google.com/books?id=Ea0czzNxpkQC&pg=PA231|edition=2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312220316/https://books.google.com/books?id=Ea0czzNxpkQC&pg=PA231|archive-date=12 March 2017}}</ref><ref>{{cite book|author=Jes Olesen|title=The headaches.|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781754002|page=512|url=https://books.google.com/books?id=F5VMlANd9iYC&pg=PA512|edition=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222063613/https://books.google.com/books?id=F5VMlANd9iYC&pg=PA512|archive-date=22 December 2016}}</ref> * د پروډروم پړاو، کوم چې له سردرد څخه څو ساعته یا څو ورځې مخکې رامنځته کېږي * د اورا پړاو، کوم چې سمدستي له سردرد څخه مخکې پیلېږي * د درد پړاو، چې د سردرد پړاو په نوم هم یادېږي * پوسټ ډروم پړاو، کوم کې چې د میګرین حملې له پای وروسته ورپسې اغېزې ښکاروي میګرین له ژور خپګان، دوه قطبي اختلال، اضطرابي اختلالاتو او جنوني اجباري وسواس سره تړاو لري. دا اروایي اختلالونه کابو له ۲ تر ۵ برابره په هغو کسانو کې چې اورا پړاو نه لري او له ۳ تر ۱۰ برابره په هغو کسانو کې چې اورا پړاو لري، عام دي.<ref name="Baskin06">{{cite journal|vauthors=Baskin SM, Lipchik GL, Smitherman TA|title=Mood and anxiety disorders in chronic headache|journal=Headache|volume=46 Suppl 3|pages=S76-87|date=October 2006|pmid=17034402|doi=10.1111/j.1526-4610.2006.00559.x|s2cid=35451906|doi-access=free}}</ref> === د پرو‌ډروم پړاو === د پروډروم یا مخکینۍ نښې په میګرین اخته کابو ۶۰ سلنه کسانو کې رامنځته کېږي چې پیل یې کېدای شي د درد له پیل یا اورا څخه دوه ساعته تر دوه ورځې مخکې وي. دې نښو کې کېدای شي د پدیدو یو پراخه لړۍ لکه د بدل شوی مزاج او خوی، تحریک پذیري، خپګان یا خوشالي، ستړیا، د (ځانګړو) خوړو لېوالتیا، د عضلاتو کلکېدل (په ځانګړې توګه په غاړه کې)، قبضیت یا اسهال او بوی یا شور ته حساسیت ښکارول شامل وي. دا کېدای شي په هغو کسانو کې چې میګرین له اورا سره یا میګرین له اورا پرته ولري رامنځته شي. عصبي تصویر اخیستنه (نیوروایمیجنګ)،  لیمبیک سیسټم او هایپوټلاموس د پروډرومي نښو د سرچینې په توګه ښکاروي.<ref name="Amin20092">{{cite book|vauthors=Simon RP, Aminoff MJ, Greenberg DA|title=Clinical neurology|year=2009|publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill|location=New York, N.Y|isbn=9780071664332|pages=85–88|edition=7}}</ref><ref name="Five2004">{{cite book|first1=D. Joanne|last1=Lynn|first2=Herbert B.|last2=Newton|first3=Alexander|last3=Rae-Grant|name-list-style=vanc|title=The 5-minute neurology consult|year=2004|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780683307238|page=26|url=https://books.google.com/books?id=Atuv8-rVXRoC&pg=PA26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313021724/https://books.google.com/books?id=Atuv8-rVXRoC&pg=PA26|archive-date=13 March 2017}}</ref><ref name="Buzzi2005">{{cite journal|vauthors=Buzzi MG, Cologno D, Formisano R, Rossi P|title=Prodromes and the early phase of the migraine attack: therapeutic relevance|journal=Functional Neurology|volume=20|issue=4|pages=179–83|date=October–December 2005|pmid=16483458}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rossi P, Ambrosini A, Buzzi MG|title=Prodromes and predictors of migraine attack|journal=Functional Neurology|volume=20|issue=4|pages=185–91|date=October–December 2005|pmid=16483459}}</ref><ref name="Sam2009">{{cite book|first1=Allan H|last1=Ropper|first2=Raymond Delacy|last2=Adams|first3=Maurice|last3=Victor|first4=Martin A|last4=Samuels|name-list-style=vanc|title=Adams and Victor's principles of neurology|url=https://archive.org/details/adamsvictorsprin00unse|year=2009|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=9780071499927|pages=Chapter 10|edition=9}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=May A, Burstein R|title=Hypothalamic regulation of headache and migraine|journal=Cephalalgia|volume=39|issue=13|pages=1710–1719|date=November 2019|pmid=31466456|pmc=7164212|doi=10.1177/0333102419867280}}</ref> === د اورا پړاو === اورا یوه لنډمهاله فوکل عصبي پدیده ده چې له سردردي څخه مخکې یا یې په لړ کې رامنځته کېږي. اورا په تدریج سره د څو دقو په لړ کې راڅرګندېږي (په معمول ډول د ۵ تر ۶۰ دقیقو په لړ کې رامنځته کېږي) او معمولاً له ۶۰ دقیقو څخه لږ دوام کوي. نښې یې کېدای شي بصري، حسي یا حرکتي طبیعت ولري او ډېری کسان له یوه څخه ډېر یې تجربه کوي. بصري اغېزې ډېرکله رامنځته کېږي: ۹۹ سلنه پېښو کې بصري اغېزې رامنځته کېږي او له ۵۰ سلنه زیاتو کې ورسره حسي یا حرکتي اغېزې یوځای نه وي.<ref name="Tint2010">{{cite book|author=Tintinalli, Judith E.|title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill Companies|location=New York|year=2010|pages=1116–1117|isbn=978-0-07-148480-0}}</ref><ref name="Ashina">{{cite journal|vauthors=Ashina M|title=Migraine|journal=The New England Journal of Medicine|volume=383|issue=19|pages=1866–1876|date=November 2020|pmid=33211930|doi=10.1056/NEJMra1915327|s2cid=227078662}}</ref><ref name="HA44">''The Headaches'', pp. 407–419</ref> په بصري اختلالاتو کې یې ډېری څرکنده سکوټوما (د لید په ډګر کې له جزئي بدلونونو سره یوه ساحه ده چې څرکېږي او کېدای شي د یوه کس د لوستلو یا موټر چلولو په وړتیا کې اختلال رامنځته کړي). دا په معمول ډول د لیدلو مرکز ته نږدې څخه پیل کوي او وروسته له زیګزاګي کرښو سره چې د یوې کلا د دېوالونو یا قلعو په شان توصیف شوي دي دوه اړخونو ته پراخېږي. په معمول ډول کرښې تور او سپین رنګ لري خو ځینې خلک رنګه کرښې هم ویني. ځینې خلک خپل د لید ساحې یوه برخه چې د همیانوسپيا په نوم یادېږي له لاسه ورکوي په داسې حال کې چې ځینې نور بیا تیاره لید تجربه کوي.<ref name="HA442">''The Headaches'', pp. 407–419</ref> حسي اورا دوهمه عامه بڼه ده؛ دا د هغو کسانو په منځ کې چې په اورا اخته دي له ۳۰ تر ۴۰ سلنه رامنځته کېږي. ډېری په یوې خوا کې د لاس او مټې په ستنې ستنې کېدو سره پیلېږي او په هماغه خوا کې د پوزې او خولې سیمې ته پراخوالی مومي. کرخت‌والی په معمول ډول د خارښت له تېرېدو وروسته د هماغه موقعیت د حس له لاسه ورکولو سره رامنځته کېږي. د اورا پړاو په نورو نښو کې کېدای شي د وینا یا د ژبې اختلالات، د نړۍ تاوېدل (چکر وهل) او په کمه توګه حرکتي ستونزې شامل وي. حرکتي نښې ښکاروي چې دا یو همي پلژیک میګرین دی او د نورو اورا ګانو په خلاف په دې بڼه کې ضعف ډېری له یوه ساعت څخه اوږدېږي. اورېدونکي توهمات او هذیان (فریب) هم په کې بیان شوي‌ دي.<ref>{{cite book|vauthors=Slap, GB|title=Adolescent medicine|date=2008|publisher=Mosby/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=9780323040730|page=105|url=https://books.google.com/books?id=s4UGU7SQTQgC&pg=PA105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313025509/https://books.google.com/books?id=s4UGU7SQTQgC&pg=PA105|archive-date=13 March 2017}}</ref> === د درد پړاو === په کلاسیک ډول د سردرد یواړخیز، ټکان لرونکی او له متوسطه تر شدید شدت لرونکی دی. په معمول ډول ورو ورو رامنځته کېږي او د حملې په وخت کې له بدني فعالیت سره زیاتېږي. په هرحال، پر میګرین د بدني فعالیتونو اغېزې پېچلې دي او ځینې څېړونکي دې پایلې ته رسېدلي دي چې په داسې حال کې چې ورزش کولی شي میګریني حملې وهڅوي، منظم ورزش کېدای شي ترې مخنیوی وکړي او د حملو تعداد را ټیټ کړي. د ټکان وهونکي درد احساس له نبض سره په یوه پړاو کې ندی. که څه هم، له ۴۰ سلنه ډېرو پېښو کې، درد کېای شي دوه اړخیز وي (د سر دواړو خواوو کې وي) او په معمول ډول د غاړې درد هم ورسره یوځای وي. دوه اړخیز درد په ځانګړې توګه هغو کسانو کې ډېر دی چې له اورا پرته میګرین لري. لږ درد کېدای شي په عمده ډول په شا یا هم د سر په پورتنۍ برخه کې رامنځته شي. درد په معمول ډول په لویانو کې له ۴ تر ۷۲ ساعتونو دوام کوي؛ په داسې حال کې چې په وړو کوچنیانو کې ډېری کله له ۱ ساعته کم دوام کوي. د حملو ګڼ والی متغیر دی، په ټول ژوند کې له څو حملو څخه نیولې تر دې چې په هره اونۍ کې څو ځلې رامنځته شي، چې منځنۍ کچه یې په هره میاشت کې کابو یوځل ده.<ref>{{cite book|author=Jes Olesen|title=The headaches.|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781754002|page=238|url=https://books.google.com/books?id=F5VMlANd9iYC&pg=PA238|edition=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313073938/https://books.google.com/books?id=F5VMlANd9iYC&pg=PA238|archive-date=13 March 2017}}</ref><ref>{{cite book|last=Dalessio|veditors=Silberstein SD, Lipton RB, Dalessio DJ|title=Wolff's headache and other head pain|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780195135183|page=122|url=https://books.google.com/books?id=aJRV199FZcoC&pg=PA122|edition=7}}</ref><ref name="Bigal2010">{{cite journal|vauthors=Bigal ME, Arruda MA|title=Migraine in the pediatric population--evolving concepts|url=https://archive.org/details/sim_headache_july-august-2010_50_7/page/1130|journal=Headache|volume=50|issue=7|pages=1130–43|date=July 2010|pmid=20572878|doi=10.1111/j.1526-4610.2010.01717.x|s2cid=23256755}}</ref><ref name="Tint20102">{{cite book|author=Tintinalli, Judith E.|title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|publisher=McGraw-Hill Companies|location=New York|year=2010|pages=1116–1117|isbn=978-0-07-148480-0}}</ref><ref name="pathos">{{cite journal|vauthors=Qubty W, Patniyot I|title=Migraine Pathophysiology|journal=Pediatric Neurology|volume=107|pages=1–6|date=June 2020|pmid=32192818|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2019.12.014|s2cid=213191464}}</ref><ref>{{cite book|first1=Stewart J|last1=Tepper|first2=Deborah E.|last2=Tepper|name-list-style=vanc|title=The Cleveland Clinic manual of headache therapy|publisher=Springer|location=New York|isbn=9781461401780|page=6|url=https://books.google.com/books?id=uaG08nAKG_wC&pg=PA6|date=1 January 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222073613/https://books.google.com/books?id=uaG08nAKG_wC&pg=PA6|archive-date=22 December 2016}}</ref> درد ډېری له زړه بدوالي، کانګو، رڼا سره حساسیت، شور سره حساسیت، بوی سره حساسیت، ستړیا او تحریک پذیري سره یوځای وي. له همدې کبله ډېری ناروغان د یوې تیارې او خاموشه کوټې په لټه کې وي. په بازیلار میګرین کې، هغه میګرین چې د مغزو ډډ اړوند عصبي نښې یا هم د بدن په دواړو اړخونو کې عصبي نښې ولري، ګډو اغېزو کې د نړۍ څرخېدل (چکر وهل)، د سر تاوېدل او ګنګس‌توب شامل دي. زړه بدوالی کابو په ۹۰ سلنه کسانو کې رامنځته کېږي او کانګې یو پر درې پېښو کې لیدل کېږي. نورو نښو کې کېدای شي تیاره لید، د پوزې بندوالی، اسهال، پرله پسې متیازې کول، د رنګ سپین تښتېدل یا خوله کېدل شامل وي. کېدای شي د سر د پوستکي پړسوب یا حساس توب او همدارنګه د غاړې شخ‌والی هم رامنځته شي. تړلې نښې په زړو خلکو کې لږ لیدل کېږي.<ref name="Walton2009">{{cite book|first1=Robert P.|last1=Lisak|first2=Daniel D.|last2=Truong|first3=William|last3=Carroll|first4=Roongroj|last4=Bhidayasiri|name-list-style=vanc|title=International neurology: a clinical approach|year=2009|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, UK|isbn=9781405157384|page=670|url=https://books.google.com/books?id=L6_L75yvaPQC&pg=PA670}}</ref><ref name="Basil2009">{{cite journal|vauthors=Kaniecki RG|title=Basilar-type migraine|journal=Current Pain and Headache Reports|volume=13|issue=3|pages=217–20|date=June 2009|pmid=19457282|doi=10.1007/s11916-009-0036-7|s2cid=22242504}}</ref><ref name="ElderlyBook2008">{{cite book|last1=Sirven|first1=Joseph I.|url=https://books.google.com/books?id=c1tL8C9ryMQC&pg=PA197|title=Clinical neurology of the older adult|last2=Malamut|first2=Barbara L.|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|year=2008|isbn=9780781769471|edition=2|location=Philadelphia|page=197|name-list-style=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312231334/https://books.google.com/books?id=c1tL8C9ryMQC&pg=PA197|archive-date=12 March 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Joel1999">{{cite book|author=Joel S. Glaser|title=Neuro-ophthalmology|year=1999|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781717298|page=555|url=https://books.google.com/books?id=eVU2CODGj98C&pg=PA555|edition=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313073802/https://books.google.com/books?id=eVU2CODGj98C&pg=PA555|archive-date=13 March 2017}}</ref><ref name="Amin20093">{{cite book|vauthors=Simon RP, Aminoff MJ, Greenberg DA|title=Clinical neurology|year=2009|publisher=Lange Medical Books/McGraw-Hill|location=New York, N.Y|isbn=9780071664332|pages=85–88|edition=7}}</ref> == سرچينې == ozq7xjqv3wirnnn33je4slme823lir0 0 65559 368215 367761 2026-08-10T16:15:57Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368215 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" |- '''میترائیت''' چې د '''ميترایي اسرارو''' یا د '''ميترا مذهب''' په نوم هم پېژندل کېږي یو اسرار امېزه رومي مذهب و چې پکښې د ميترا په نوم خدای باندې باور کېده. که څه هم رومي میترا د ایرانيانو له خوا د زردشتي خدای (یزاتا) پرستښ څخه الهام اخیستی، خو د میترا رومي مذهب په یو نوي او ځانګړي انځور پورې تړاو لري چې هغه د پارسي او یوناني-رومي دودونو ترمنځ په دوام باندې بحث کوي. دا مذهب ډېری د لومړۍ زېږدیزې پېړۍ څخه تر څلورمې زېږدیزې پېړۍ پورې د رومي سترواکۍ د پوځ په منځ کې دود و او عمل پرې کېده.<ref name="geden 1">{{cite book|author=Geden, A. S.|title=Select Passages Illustrating Mithraism 1925|url=https://books.google.com/books?id=z4sQkWdh-7oC&pg=PA51|access-date=28 March 2011|date=15 October 2004|publisher=Kessinger Publishing|isbn=978-1-4179-8229-5|pages=51–|quote=Porphyry moreover seems to be the only writer who makes reference to women initiates into the service and rites of Mithra, and his allusion is perhaps due to a misunderstanding.... The participation of women in the ritual was not unknown in the Eastern cults, but the predominant military influence in Mithraism seems to render it unlikely in this instance.}}</ref> د میترا عبادت کوونکو د کوزیاڼې (نوي ګډون) او ګډو مذهبي خواړو اووه درجو پیچلی سېستم درلود. نويو ګډونوالو به ځانونه  ''سینډېکسیوی'' بلل، یعنې هغه خلک چې "د لاسونو په ورکړې سره یو ځای کېدل". دوی تر ځمکه لاندې عبادتځایونو کې سره لیدل چې اوس د ''میترایا'' (مفرد ''میترایم'') په نوم یادېږي چې ګڼ شمېر یې تر اوسه پاتې دي.<ref name="Clauss2000">{{cite book|last=Clauss|first=Manfred|translator-last=Gordon|translator-first=Richard|title=The Roman Cult of Mithras: The god and his mysteries|isbn=0-415-92977-6|publisher=Edinburgh University Press|year=2000}} {{isbn|0-7486-1396-X}}</ref> داسې برېښي چې د دغه مذهب مرکز په روم کې و او د روم د سترواکۍ په لوېدیځه نیمایي کې خورا مشهور و، په سویلي خوا کې د رومي افریقا او نومیډیا ان تر رومي داچیا پورې، په شمال کې تر رومي برتانیا پورې او په لږه اندازه په ختیځ کې په رومي سوریه کې شتون درلود. میترائیت ته د لومړني عیسویت د سیال په توګه کتل کیږي. په څلورمه پېړۍ کې میترائیان د عیسویانو له ځورونې سره مخ شول او وروسته بیا د هغه پېړۍ په پای کې دا مذهب د روم په سترواکۍ کې وځپل شو او له منځه یوړل شو.<ref name="collectedworks">{{cite book|last1=Martin|first1=Luther H.|last2=Beck|first2=Roger|title=Beck on Mithraism: Collected Works With New Essays|chapter=Foreword|publisher=Ashgate Publishing|date=December 30, 2004|pages=xiii|isbn=978-0-7546-4081-3|quote=The cult was vigorously opposed by Christian polemicists, especially by Justin and Tertullian, because of perceived similarities between it and early Christianity. And with the anti-pagan decrees of the Christian emperor Theodosius during the final decade of the fourth century, Mithraism disappeared from the history of religions as a viable religious practice.}}</ref> د لرغون پېژندنې اړوندو زیات شمېر موندنو لکه د غونډو ځایونو، یادګاري مجسمو او لاسي هنري اثارو په ټوله رومي سترواکۍ کې د میترائیت په اړه په عصري پوهاوي او پېژندنه کې مرسته کړې. د میترا نامتو انځوريزې نندارې ښیې چې هغه له ډبرې څخه زیږېدلی او یو غویی ذبحه کوي او د سُول (لمر) خدای سره په مېلمستیا کې ګډون کوي. شاوخوا په ۴۲۰ ځایونو کې د دغه مذهب اړوند توکي ترلاسه شوي دي. په موندل شویو توکو کې شاوخوا ۱۰۰۰ لیکنې، ۷۰۰ د غوایانو د وژنې صحنې (توروکټوني)، او شاوخوا ۴۰۰ نور یادګارونه دي. اټکل کېږي چې د روم په ښار کې به لږترلږه ۶۸۰ د میترایانو عبادتځایونو شتون درلود. د دغه مذهب څخه هېڅ لیکل شوي روایتونه یا د باورونو اړوند لیکلنې لاس ته نه دي راغلې او یوازې لږ معلومات په یوناني او لاتیني ادبیاتو کې د لیکنو، خلاصه معلوماتو او حوالو څخه ترلاسه کېدای شي. د شته فزیکي شواهدو تفسیر او روښانه کول لاهم ستونزمن او د اختلاف وړ کار دی.<ref>{{cite web |last=Beck |first=Roger |date=17 February 2011 |title=The pagan shadow of Christ? |url=http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/paganshadowchrist_article_01.shtml |access-date=4 June 2011 |publisher=BBC-History |quote=''We know a good deal about them because archaeology has disinterred many meeting places together with numerous artifacts and representations of the cult myth, mostly in the form of relief sculpture''.}}</ref><ref name="HaaseTemporini1984">{{cite book|last1=Coarelli|last2=Beck|first2=Roger|last3=Haase|first3=Wolfgang|title=Aufstieg und niedergang der römischen welt [The Rise and Decline of the Roman World]|url=https://books.google.com/books?id=wFceDNFgVowC&pg=PA2026|access-date=20 March 2011|year=1984|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-010213-0|pages=2026–|quote=A useful topographic survey, with map, by F. Coarelli (1979) lists 40&nbsp;actual or possible mithraea (the latter inferred from find-spots, with the sensible proviso that a mithraeum will not necessarily correspond to every find). Principally from comparisons of size and population with Ostia, Coarelli calculates that there will have been in Rome "not less than 680–690" mithraea in all ...&nbsp;.}}</ref><ref name="Clauss20002">{{cite book|last=Clauss|first=Manfred|translator-last=Gordon|translator-first=Richard|title=The Roman Cult of Mithras: The god and his mysteries|isbn=0-415-92977-6|publisher=Edinburgh University Press|year=2000}} {{isbn|0-7486-1396-X}}</ref> == نوماوی == د میترائیت اصطلاح یو نوی تړلیک دی. د روم د دورې لیکوالانو دې ته د "میترایي اسرار"، "د میترا اسرار" یا "د پارسیانو اسرار" په څېر عبارتونو سره اشاره کړې ده. عصري سرچینې ځینې وخت یوناني-رومي مذهب د ''رومي میترائیت'' یا '' لویدیځ میترائیت'' په نوم یادوي تر څو د پارسي میترا له عبادت څخه توپیر شي.<ref>{{cite web |author=Origen |title=Contra Celsus |url=http://www.newadvent.org/fathers/04166.htm |website=newadvent.org |at=Book&nbsp;6, Chapter&nbsp;22 |quote=After this, Celsus, desiring to exhibit his learning in his treatise against us, quotes also certain Persian mysteries, where he says: '''These things are obscurely hinted at in the accounts of the Persians, and especially in the mysteries of Mithras, which are celebrated among them''&nbsp;...'&nbsp;"<br/>Chapter&nbsp;24: "After the instance borrowed from the Mithraic mysteries, Celsus declares that he who would investigate the Christian mysteries, along with the aforesaid Persian, will, on comparing the two together, and on unveiling the rites of the Christians, see in this way the difference between them".}}</ref><ref>{{cite web |title=Electronic Journal of Mithraic Studies |url=http://www.uhu.es/ejms/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110517075732/http://www.uhu.es/ejms/ |archive-date=2011-05-17 |access-date=2011-03-28 |quote=The Electronic Journal of Mithraic Studies (EJMS) ''is a revival of the'' Journal of Mithraic Studies ''edited by Dr.&nbsp;Richard Gordon. It is a place where researchers on Roman Mithraism can publish the product of their research and make it freely available for other interested people''.}}</ref><ref name="beck1">{{cite web |last=Beck |first=Roger |date=2002-07-20 |title=Mithraism |url=http://www.iranicaonline.org/articles/mithraism |access-date=2011-03-28 |publisher=Encyclopaedia Iranica |quote=''For most of the twentieth century, the major problem addressed by scholarship on both Roman Mithraism and the Iranian god Mithra was the question of continuity''. |edition=Online}}</ref> === د میترا رېښه === د ''میتراس'' نوم (لاتین او د یوناني ""''Μίθρας'' سره معادل) د ''میترا'' (د پارسيانو خدای) یوه بڼه ده او له زردشت څخه د مخه او له هغه وروسته د یوه پخواني خدای نوم و، دا مذهب د فرانز کمونټ په نوم لرغونپوه له دورې را په دېخوا د میترایي پوهانو لخوا پېژندل شوی دی. د دغه نوم د یوناني بڼې لومړنۍ بېلګه په څلورمه مخزېږده پېړۍ کې د زینوفون لخوا د ''سيروپیډیا'' په نوم اثر کې چې د پارس د پاچا لوی کوروش یو ژوندلیک دی، موندلی شو.<ref>{{cite book|editor1-first=Charlton T.|editor1-last=Lewis|editor2-first=Charles|editor2-last=Short|article=Mithras|title=A Latin Dictionary|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3DMithras|via=Tufts University}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia of World Religions|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|year=2006|pages=509|isbn=978-1-59339-491-2|title=[no article title cited]|quote=...&nbsp;Mithra is the next most important deity and may even have occupied a position of near equality with Ahura Mazde. He was associated with the Sun, and in time the name Mithra became a common word for "Sun". Mithra functioned preeminently in the ethical sphere; he was the god of the covenant, who oversaw all solemn agreements that people made among themselves ... In later times Mithra gave his name to ''Mithraism'', a mystery religion.}}</ref><ref>Xenophon, ''Cyropaedia''&nbsp;7.5.53. cited in {{cite dictionary|editor1-first=Henry George|editor1-last=Liddell|editor2-first=Robert|editor2-last=Scott|title=A Greek-English Lexicon|website=www.perseus.tufts.edu|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D*mi%2Fqras}}</ref> د لاتیني یا کلاسیکې یونانۍ اصطلاح دقیقه بڼه د ګرامري پروسې (د نوم اوړون) له امله توپیر کوي. د لرغون پېژندنې اړوند داسې شواهد شتون لري چې عبادت کوونکو په لاتیني ژبه د خدای نوم فاعلي حالت د"میترا" په نوم ليکلی دی. خو د پورفیري په یوناني اثر ''ډي ابسټيننشیا''کې د ایوبولوس او پالاس لخوا د میترایي مذهب ورک شوي تاریخ ته اشاره شوې چې ليکوالانو یوه بهرنۍ اصطلاح او په موندل شوو اثارو کې یې د نه ګردانېدونکې کلیمه بلله.<ref>{{Cite journal|last=Gordon|first=Richard L.|title=The date and significance of CIMRM 593 (British Museum, Townley Collection|journal=Journal of Mithraic Studies II|year=1978|pages=148–174}}. p. 160: "The usual western nominative form of Mithras' name in the mysteries ended in ''-s'', as we can see from the one authentic dedication in the nominative, recut over a dedication to Sarapis (463, Terme de Caracalla), and from occasional grammatical errors such as ''deo inviato Metras'' (1443). But it is probable that Euboulus and Pallas at least used the name 'Mithra' as an indeclinable [foreign word] (ap. Porphyry, ''De abstinentia'' II.56 and IV.16)."</ref> په نورو ژبو کې د خدای اړوند نومونه عبارت دي له: * په ویدا کتاب کې د سانسکرېټ میترا، "ملګری،ملګریتوب" چې په رېګویدا کې د خدای د نوم په توګه ترې ستاینه شوې. په سانسکرېټ کې ''میترا'' د لمر د خدای نوم دی چې زیاتره وخت د "سوریا" یا "ادیتیا" په نوم پېژندل کېږي.<ref name="turcanearliest">{{cite book|last=Turcan|first=Robert|title=The cults of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/cultsofromanempi00robe|url-access=registration|access-date=19 March 2011|year=1996|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-631-20047-5|page=[https://archive.org/details/cultsofromanempi00robe/page/196 196]|quote=The name ''Mithras'' comes from a root ''mei-'' (which implies the idea of exchange), accompanied by an instrumental suffix. It was therefore a means of exchange, the 'contract' which rules human relations and is the basis of social life. In Sanskrit, ''mitra'' means 'friend' or 'friendship', like ''mihr'' in Persian. In Zend, ''mithra'' means precisely the 'contract', which eventually became deified, following the same procedure as ''Venus'', the 'charm' for the Romans. We find him invoked with Varuna in an agreement concluded c.&nbsp;1380&nbsp;BC between the king of the Hittites, Subbiluliuma, and the king of Mitanni, Mativaza. ... It is the earliest evidence of Mithras in Asia Minor.}}</ref><ref>E.g. in [http://www.sacred-texts.com/hin/rigveda/rv03059.htm Rig Veda 3, Hymn 59]</ref><ref name="Speidel-1980">{{cite book|author=Speidel, Michael|year=1980|title=Mithras-Orion: Greek hero and Roman army god|publisher=Brill|isbn=978-90-04-06055-5|page=1&nbsp;ff|quote=India's sacred literature refers to him since the hymns of the Rig Veda. But it was in Iran where Mithras rose to the greatest prominence: Rebounding after the reforms of Zarathustra, Mithras became one of the great gods of the Achaemenian emperors and to this very day he is worshipped in India and Iran by Parsees and Zarathustrians.|url=https://books.google.com/books?id=7-YUAAAAIAAJ&pg=PA1|via=Google Books}}</ref><ref name="RichardsonHopfe1994-4">{{cite book|last1=Hopfe|first1=Lewis M.|last2=Richardson|first2=Henry Neil|editor=Lewis M. Hopfe|title=Uncovering ancient stones: essays in memory of H. Neil Richardson|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QRfhSBLmAK8C&q=Archaelogical%20Indications%20on%20the%20Origins%20of%20Roman%20Mithraism&pg=PA150|access-date=19 March 2011|date=September 1994|publisher=Eisenbrauns|isbn=978-0-931464-73-7|pages=[https://archive.org/details/uncoveringancien0000unse/page/150 150ff]|chapter=Archaeological Indications on the Origins of Roman Mithraism|quote=All theories of the origin of Mithraism acknowledge a connection, however vague, to the Mithra/Mitra figure of ancient Aryan religion.|url=https://archive.org/details/uncoveringancien0000unse/page/150}}</ref> * د ''مي-اېت-را''- بڼه له ۱۴۰۰م.ز څخه د هېتیانو او د میتاني پاچاهۍ تر منځ د سولې په یوه لیکلي تړون کې موندل شوې ده.<ref name="turcanearliest2">{{cite book|last=Turcan|first=Robert|title=The cults of the Roman Empire|url=https://archive.org/details/cultsofromanempi00robe|url-access=registration|access-date=19 March 2011|year=1996|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-631-20047-5|page=[https://archive.org/details/cultsofromanempi00robe/page/196 196]|quote=The name ''Mithras'' comes from a root ''mei-'' (which implies the idea of exchange), accompanied by an instrumental suffix. It was therefore a means of exchange, the 'contract' which rules human relations and is the basis of social life. In Sanskrit, ''mitra'' means 'friend' or 'friendship', like ''mihr'' in Persian. In Zend, ''mithra'' means precisely the 'contract', which eventually became deified, following the same procedure as ''Venus'', the 'charm' for the Romans. We find him invoked with Varuna in an agreement concluded c.&nbsp;1380&nbsp;BC between the king of the Hittites, Subbiluliuma, and the king of Mitanni, Mativaza. ... It is the earliest evidence of Mithras in Asia Minor.}}</ref><ref>{{Cite journal|title=The 'Aryan' gods of the Mitanni treaties|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1960_80_4/page/301|last=Thieme|first=Paul|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=80|issue=4|date=October–December 1960|pages=301–317|doi=10.2307/595878|jstor=595878}}</ref> ایراني ''میثرا'' او د سناسکرېټ ''میترا'' داسې انګېرل کېږي چې له هندي-ایرانۍ اصطلاح ''mitrás'' څخه راځي چې معنا یې "قرارداد، هوکړه او تړون" ده.<ref>{{iranica|mithra-i}}</ref> معاصر تاریخ پوهان په دې اړه بېلابېل نظرونه لري چې یا دا نومونه یوه خدای ته اشاره کوي که نه. جان آر هینلز د میترا/میثرا/میتراس په اړه لیکلي دي چې د یو واحد معبود په توګه چې په بېلابېلو مذهبونو کې یې عبادت کېده. له بلې خوا ډېوېډ اولانسي د غوایانو وژلو میترا یو نوی خدای ګڼي چې په لومړۍ مخزېږده پېړۍ کې یې عبادت پیل شو او د هغه لپاره یو پخوانی نوم کارول شوی و.<ref>{{cite book|last=Hinnells|first=John R.|contribution=Introduction: The questions asked and to be asked|editor-last=Hinnells|editor-first=John R.|title=Studies in Mithraism|location=Rome|publisher=L'Erma di Bretschneider|year=1990|page=11|quote=The god is unique in being worshipped in four distinct religions: [[Hinduism]] (as Mitra), in Iranian Zoroastrianism and [[Manicheism]] (as Mithra), and in the Roman Empire (as Mithras).}}</ref> د لرغونو ايراني مذهبونو څېړونکې مریم بویس لیکي چې که څه هم داسې برېښي چې رومي میترائیت د تاریخ پوهانو د ګمان په پرتله لږ ایراني منځپانګه درلوده، "لکه څنګه چې یوازې د میترا نوم ښیي، دا منځپانګه یو څه اهمیت درلوده".<ref name="boyceonname">{{cite book|last1=Boyce|first1=Mary|last2=Grenet|first2=Frantz|title=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule, Part 1|publisher=Brill|year=1975|pages=468, 469|url=https://books.google.com/books?id=MWiMV6llZesC&pg=PA468|access-date=2011-03-16|isbn=90-04-09271-4|quote=The theory that the complex iconography of the characteristic monuments (of which the oldest belong to the second century A.C.) could be interpreted by direct reference to Iranian religion is now widely rejected; and recent studies have tended greatly to reduce what appears to be the actual Iranian content of this "self consciously 'Persian' religion", at least in the form which it attained under the Roman empire. Nevertheless, as the name Mithras alone shows, this content was of some importance; and the Persian affiliation of the Mysteries is acknowledged in the earliest literary reference to them.}}</ref> == انځور پوهنه == د میترا مذهب په اړه ډېری معلومات د شته ډبرینو لیکنو او مجسمو له څېړنې څخه لاس ته راغلي. د دې اثارو د ژباړنې لپاره ډېرې هڅې شوې دي. د روم په سترواکۍ کې د میترا خدای عبادت د هغه د انځورونو له لارې چې غویی ذبح کوي پېژندل شوی دی. د میترا نور انځورونه د روم په عبادتځایونو کې موندل کېږي، د بېلګې په توګه د لمر له خدای سول سره مېلمستیا او د ډبرې څخه د میترا د زېږون انځورونه. د دې انځورګرۍ تر شا د باورونو او دودونو د بیا رغونې لپاره متني سرچینې خورا لږ دي. (په لاندې برخه کې د غوایو ذبح کولو صحنو تشرېحات وګورئ.){{refn|... we possess virtually no theological statements either by Mithraists themselves or by other writers. — Clauss (2000)<ref name=Clauss2000/>{{rp|page=xxi}}|name="ReferenceA"}} داسې برېښي چې د غوایي ذبح کولو په حالت کې د خدای انځورونو کښلو دود د رومي میترائیت لپاره ځانګړی دی. د ډېوېډ اولانسي په وینا دا د ایراني او رومي دودونو تر منځ د څرګند توپیر "ښایي تر ټولو غوره مثال" وي: "... هېڅ داسې نښې نښانې شتون نلري چې وښیي ایراني خدای میترا کله هم د غوایي له وژلو سره کومه اړیکه درلوده."<ref name="Ulansey-1991-Origins">{{cite book|last=Ulansey|first=David|title=Origins of the Mithraic Mysteries|url=https://archive.org/details/originsofmithrai0000ulan|publisher=Oxford University Press|year=1991|location=New York, NY|isbn=0-19-506788-6}}</ref> === د غوایي ذبح کولو صحنې === د میترا په ټولو عبادتځایونو کې تر ټولو غوره هنري اثر یا انځور، میترا د یوه سپېڅلي غوایي د ذبح کولو په حالت کې ښیي چې دغه کړنې ته ټاروکټوني وایي. په انځورونو کې ښایي ډبرینه لیکنه وي یا ميترا د یواځې درېدو په حال کې وي او نور معلومات کېدای شي شتون ولري او یا له منځه تللي وي. د دغه هنري اثارو اصلي ټوټه، میترا اناټولیایي جامې اغوستې او فریګي خولۍ په سر لري چې پر یوه ستومانه غوایي یې ګونډې وهلې، په کيڼ لاس یې تر پزو نیولی وي او په ښي لاس یې په چاړه وهي. د دې کار کړو پر مهال هغه د خپلې اوږې څخه د سول یا د لمر خدای انځور ته ګوري. یو سپی او مار د وینې خوا ته را نږدې کېږي. یو لړم د غوايي تناسلي غړي نیسي. یو کارغه شاوخوا الوتنه کوي یا په غویی ناست وي. د غوایي له لکۍ یا پرهار څخه د غنمو یو یا درې وږي را وځي. ډېری وخت غوایی په سپین رنګ کې لیدل کېږي. خدای په غیر طبیعي ډول په غوايي باندې ناست وي او خپله ښۍ پښه یې د غوایي سوه باندې اېښې وي او کیڼه پښه یې د غویی په شا او ډډې باندې اېښې وي.<ref>{{cite journal|first=J.R.|last=Hinnells|title=The iconography of Cautes and Cautopates: The data|journal=Journal of Mithraic Studies|volume=1|year=1976|pages=36–67}}''See also'' {{cite encyclopedia|first=William W.|last=Malandra|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|url=http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v5f1/v5f1a033.html|title=Cautes and Cautopates}}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Clauss20003">{{cite book|last=Clauss|first=Manfred|translator-last=Gordon|translator-first=Richard|title=The Roman Cult of Mithras: The god and his mysteries|isbn=0-415-92977-6|publisher=Edinburgh University Press|year=2000}} {{isbn|0-7486-1396-X}}</ref><ref>{{cite web |last=Näsström |first=Britt-Marie |title=The sacrifices of Mithras |url=http://www.isvroma.it/public/pecus/nasstrom.pdf |access-date=2011-04-04 |quote=He is wearing a [[Phrygian cap]] and a wind-filled cloak, and, most remarkable of all, his head is turned in the other direction as if he would not look at his own deed. Still, this sacrifice is a guarantee of salvation for the participants.}}</ref> == سرچينې == buy2h27x7ngwhgjmppp1r5p4jqp69zm 0 65580 368117 288070 2026-08-10T13:23:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368117 wikitext text/x-wiki '''بریدګرې نوعې''' یا مهاجمې نوعې هغه بېګانه ارګانېزمونه دي چې نفوس یې له حده ډېرېږي او خپل نوي چاپېریال ته زیان رسوي. که څه هم چې ډېری بېګانه یا نوي چاپېریال ته را کډه شوې نوعې د نورو نوعو په نسبت خنثا یا ګټورې دي، خو بریدګرې نوعې پر مېشت‌ځای او بیولوژيکي سیمو منفي اغېز کوي او د ایکولوژيکي، ژواک چاپېریالي او/یا اقتصادي زیانونو لامل کېږي. همدا راز دا اصطلاح د هغو ځايي یا بومي نوعو لپاره هم کارول کېدای شي چې په غدايي شبکه کې یې د انساني بدلونونو تر راتلو وروسته د خپل بومي یا ځايي چاپېریال لپاره مضرې کېږي – د بېلګې په توګه بنفش سمندري کیشپ چې د کلفورنیا د شمالي ساحل په اوږدو کې یې کلېپ ځنګلونو ته د دغو ځنګلونو تر طبیعي ښکاري یعنې د کلفورنیا تر سمندري سمور ډېر زیانونه اړولي دي. له شلمې پېړۍ را وروسته بریدګرې نوعې پر یوه جدي اقتصادي، ټولنیز او ژواک چاپېریالي ګواښ بدلې شوې دي.<ref>{{cite book|title=Inheritors of the Earth: How Nature Is Thriving in an Age of Extinction|author=Chris D. Thomas|publisher=PublicAffairs|year=2017|isbn=978-1610397278}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 24, 2019 |title=Plague of purple sea urchins ravages California's offshore ecosystem, heads to Oregon |url=https://www.latimes.com/california/story/2019-10-24/purple-sea-urchins-california-oregon-coasts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714030639/https://www.latimes.com/california/story/2019-10-24/purple-sea-urchins-california-oregon-coasts |archive-date=July 14, 2021 |access-date=July 14, 2021 |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref> پر پخوانیو ایکوسیستمونو د ژوندیو موجوداتو تهاجم یا تېری یوه طبیعي پدیده ده، خو هغه بېګانه‌والی چې انسان تسهیل کړی دی، د تهاجم کچه او جغرافیايي محدوده یې ډېره زیاته لوړه کړې ده. انسانانو د زرګونو کلونو لپاره په تصادفي او قصدي ډول عمل کړی چې له لومړنیو کډوالیو څخه یې پیلېږي، د اکتشاف په عصر کې چټکېږي او بیاځلي د نړیوالې سوداګرۍ له پیل سره لا ډېر سرعت مومي. د بریدګرو نباتي نوعو پام وړ بېلګې کوډزو، انډین پامپاس واښه، انګلیسي پیروتی، جاپاني ناټویډ او د زېړو غنمو ګل دي. د بریدګرو حیواناتو په بېلګو کې د نیوزلنډي خټین حلزون، وحشي خوګ، اروپايي سویې، کورنۍ پیشو او نولۍ نومونه یادولی شو.<ref name="Williams">{{cite book|last=Williams|first=J. D.|year=1998|chapter=Non-indigenous Species|title=Status and Trends of the Nation's Biological Resources|location=[[Reston, Virginia]]|pages=117–29|publisher=[[United States Geological Survey]]|isbn=9780160532856|chapter-url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a368849.pdf|access-date=February 13, 2020|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114042318/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a368849.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="Mack">{{cite journal|last=Mack|first=R.|s2cid=711038|year=2000|title=Biotic invasions: Causes, epidemiology, global consequences, and control|journal=[[Ecological Applications]]|volume=10|pages=689–710|doi=10.1890/1051-0761(2000)010[0689:BICEGC]2.0.CO;2|issue=3|url=https://semanticscholar.org/paper/3073e8d84afa5584c00aca60073705d2891b133b|access-date=December 2, 2019|archive-date=June 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611120712/https://www.semanticscholar.org/paper/BIOTIC-INVASIONS%3A-CAUSES%2C-EPIDEMIOLOGY%2C-GLOBAL-AND-Mack-Simberloff/3073e8d84afa5584c00aca60073705d2891b133b|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/scientificamerican0815-32|jstor=26046104|title=The Most Invasive Species of All|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_scientific-american_2015-08_313_2/page/32|last=Marean|first=Curtis W.|journal=[[Scientific American]]|year=2015|volume=313|issue=2|pages=32–39|pmid=26349141|bibcode=2015SciAm.313b..32M}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|last=Rafferty|first=John P.|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|title=Invasive species|url=https://www.britannica.com/science/invasive-species|access-date=August 18, 2020|year=2015|quote="...[M]odern humans are among the most successful invasive species."|archive-date=August 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802215045/https://www.britannica.com/science/invasive-species|url-status=live}}</ref><ref name="root">{{cite journal|doi=10.1002/ece3.5049|title=Ecology of a widespread large omnivore, Homo sapiens, and its impacts on ecosystem processes|year=2019|last1=Root‐Bernstein|first1=Meredith|last2=Ladle|first2=Richard|s2cid=203370925|journal=[[Ecology and Evolution]]|volume=9|issue=19|pages=10874–94|pmid=31641442|pmc=6802023|doi-access=free}}</ref><ref name="Garrido">{{cite journal|title=Homo sapiens (Primates: Hominidae): an invasive species or even worse? A challenge for strengthening ecology and conservation biology. (Translated from Spanish)|last1=Garrido-Pérez|first1=Edgardo I.|last2=Tella Ruiz|first2=David|date=2016|journal=Puente Biologico|issue=8|pages=43–55|url=https://www.researchgate.net/publication/319234497|language=es|access-date=August 19, 2020|archive-date=June 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611120711/https://www.researchgate.net/publication/319234497_Homo_sapiens_Primates_Hominidae_an_invasive_species_or_even_worse_A_challenge_for_strengthening_ecology_and_conservation_biology_Translated_from_Spanish|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Krishna|first1=Neal|last2=Krishna|first2=Vandana M.|last3=Krishna|first3=Ryan N.|last4=Krishna|first4=Sampath|date=February 2018|title=The Invasiveness of the Genus Sylvilagus in Massachusetts and the Resulting Increase in Human Allergen Sensitization to Rabbits|journal=[[Journal of Allergy and Clinical Immunology]]|volume=141|issue=2|pages=AB236|doi=10.1016/j.jaci.2017.12.747|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Cove|first1=Michael V.|last2=Gardner|first2=Beth|last3=Simons|first3=Theodore R.|last4=Kays|first4=Roland|last5=O’Connell|first5=Allan F.|s2cid=3536174|date=February 1, 2018|title=Free-ranging domestic cats (Felis catus) on public lands: estimating density, activity, and diet in the Florida Keys|journal=Biological Invasions|volume=20|issue=2|pages=333–44|doi=10.1007/s10530-017-1534-x}}</ref> == لاملونه == معمولاً یوه بېګانه نوعه باید تر دې وړاندې چې په یوه نوي ځای کې مهاجمه شي، د نفوس په ټيټ تراکم کې ژوندۍ پاتې شي. د نفوس په ټيټو تراکمونو کې ښايي د بېګانه نوعو لپاره ستونزمنه وي چې په یوه نوي ځای کې تکثیر وکړي یا خوندي پاتې شي، له دې امله ښايي یوه نوعه تر ځای پر ځای کېدو وړاندې څو څو ځله یوه ځای ته لاړه شي. د انسان د خوځښت الګوګانې لکه هغه بېړۍ چې د بندرونو لوري ته حرکت کوي یا له بندرونو څخه ځي او یا هغه موټرونه چې په لویو لارو کې ښکته او پورته ځي، د ځای پر ځای کېدو لپاره ګڼ فرصتونه رامنځته کوي. پوهان د ایکوسیستم او نوعې فکتورونه د هغو میکانیزمونو تر منځ غوره ګڼي چې که ترکیب شي، په نویو بېګانه نوعو کې تهاجم رامنځته کوي.<ref name="tilm">{{cite journal|last=Tilman|first=D.|year=2004|title=Niche tradeoffs, neutrality, and community structure: A stochastic theory of resource competition, invasion, and community assembly|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=101|pages=10854–10861|doi=10.1073/pnas.0403458101|pmid=15243158|issue=30|pmc=503710|bibcode=2004PNAS..10110854T|doi-access=free}}</ref><ref name="verl">{{cite journal|last=Verling|first=E.|year=2005|title=Supply-side invasion ecology: characterizing propagule pressure in coastal ecosystems|journal=[[Proceedings of the Royal Society B]]|volume=272|pages=1249–1256|doi=10.1098/rspb.2005.3090|pmid=16024389|issue=1569|pmc=1564104}}</ref> === ایکوسیستمي میکانیزمونه === په ایکوسیستمونو کې د شته سرچینو کچه او له دغو سرچینو څخه د موجوداتو د استفادې کچه پر ایکوسیستم د اضافي نوعو اغېزې مشخصوي. په پایدارو ایکوسیستمونو کې د شته سرچینو د استفادې تعادل موجود دی. دغه میکانیزمونه هغه وضعیت تشرېح کوي چې په هغه کې ایکوسیستم له داسې ګډوډۍ سره مخ شوی چې د ایکوسیستم بنسټیز ماهیت بدلوي.<ref>{{cite journal|last=Byers|first=J.E.|s2cid=4176015|year=2002|title=Impact of non-indigenous species on natives enhanced by anthropogenic alteration of selection regimes|journal=Oikos|volume=97|issue=3|pages=449–458|doi=10.1034/j.1600-0706.2002.970316.x|url=https://semanticscholar.org/paper/13d34642d68a4cabf7eabb60d46c917b8a703aae|access-date=December 2, 2019|archive-date=June 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611120712/https://www.semanticscholar.org/paper/Impact-of-non%E2%80%90indigenous-species-on-natives-by-of-Byers/13d34642d68a4cabf7eabb60d46c917b8a703aae|url-status=live}}</ref> کله چې د ځنګل‌سوځېدنې په څېر بدلونونه پېښېږي، عادي تسلسل د ځايي وښو او بوټو په ګټه دی. هغه بېګانه نوعه چې کولای شي تر ځايي نوعو چټکه وده وکړي، له داسې سرچینو استفاده کولی شي چې د ځايي یا بومي نوعو لپاره د لاسرسي وړ وې. نایتروجن او فاسفورس په دغسې شرایطو کې تر ډېره محدودوونکي عوامل یا فکتورونه دي.<ref name="Davis 2000 528–534">{{cite journal|last1=Davis|first1=M.A.|last2=Grime|first2=J.P.|last3=Thompson|first3=K.|s2cid=14573817|year=2000|title=Fluctuating resources in plant communities: A general theory of invisibility|journal=Journal of Ecology|volume=88|issue=3|pages=528–534|doi=10.1046/j.1365-2745.2000.00473.x|doi-access=free}}</ref> == منفي اغېزې == بریدګرې نوعې کولای شي پر هغو مېشت‌ځایونو او سیمو ناوړه اغېزې وکړي چې تهاجم یې پرې کړی دی او له دې امله ښايي د ایکولوژيکي، ژواک چاپېریالي او اقتصادي زیانونو لامل شي. === ایکولوژيکي اغېزې === اروپايي ټولنه «بېګانه بریدګرې نوعې» د هغو نوعو په توګه تعریفوي چې یو خو د خپل تیتوالي له طبیعي سیمې بهر دي او دویم دا چې ژواک بېلابېلوالی ګواښي. بیوټیک تهاجم د نړیوال ژواک بېلابېلوالي د له منځه تګ له پنځو لویو عواملو څخه یو عامل بلل کېږي او د سیاحت او نړیوالتوب په دلیل د ډېرېدو په حال کې دی. دا ښايي د خوږو اوبو په هغو ایکوسیستمونو کې صدق وکړي چې په کافي اندازه تنظیم شوي نه دي، که څه هم چې قرنتینونو او د بالاسټ اوبو قوانینو وضعیت ښه کړی دی.<ref>{{cite web |title=Communication From The Commission To The Council, The European Parliament, The European Economic And Social Committee And The Committee Of The Regions Towards An EU Strategy On Invasive Species |url=http://ec.europa.eu/environment/nature/invasivealien/docs/1_EN_resume_impact_assesment_part1_v3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033628/http://ec.europa.eu/environment/nature/invasivealien/docs/1_EN_resume_impact_assesment_part1_v3.pdf |archive-date=March 5, 2016 |access-date=May 17, 2011}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.2298/ZMSPN1834019L|title=Non-native and invasive tree species - their impact on biodiversity loss|year=2018|last1=Lakicevic|first1=Milena|last2=Mladenovic|first2=Emina|journal=Zbornik Matice Srpske Za Prirodne Nauke|issue=134|pages=19–26|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.nap.edu/read/10259/chapter/1|title=Read "Predicting Invasions of Nonindigenous Plants and Plant Pests" at NAP.edu|year=2002|doi=10.17226/10259|pmid=25032288|isbn=978-0-309-08264-8|author1=National Research Council (US) Committee on the Scientific Basis for Predicting the Invasive Potential of Nonindigenous Plants Plant Pests in the United States|access-date=November 17, 2019|archive-date=November 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117204337/https://www.nap.edu/read/10259/chapter/1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/nature14258|title=Defining the Anthropocene|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-03-12_519_7542/page/n52|year=2015|last1=Lewis|first1=Simon L.|last2=Maslin|first2=Mark A.|s2cid=205242896|journal=Nature|volume=519|issue=7542|pages=171–180|pmid=25762280|bibcode=2015Natur.519..171L}}</ref><ref>{{cite web |author=Millennium Ecosystem Assessment |author-link=Millennium Ecosystem Assessment |year=2005 |title=Ecosystems and Human Well-being: Biodiversity Synthesis |url=http://www.millenniumassessment.org/documents/document.354.aspx.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014033601/http://www.millenniumassessment.org/documents/document.354.aspx.pdf |archive-date=October 14, 2019 |access-date=September 18, 2007 |publisher=[[World Resources Institute]]}}</ref> بریدګرې نوعې ښايي د رقابتي اخراج، د مېشت‌ځایونو د بې‌ځایه کولو یا له اړوندو ځايي نوعو سره د ترکیب له لارې ځايي نوعې د انقراض یا له منځه تګ لوري ته بوځي. له دې امله پر اقتصادي اغېزو سربېره د بېګانه نوعو تهاجم ښايي په ګڼو ځایونو کې د ژوندیو موجوداتو په جوړښت، ترکیب او نړیوال خپرښت کې پراخ بدلونونه راولي چې په پایله کې د نړۍ د ژویو او نباتاتو د هم‌جنس کېدو او د ژواک بېلابېلوالي د له منځه تلو لامل کېږي.<ref>{{cite journal|doi=10.1098/rspb.2012.1651|title=Pattern and process of biotic homogenization in the New Pangaea|year=2012|last1=Baiser|first1=Benjamin|last2=Olden|first2=Julian D.|last3=Record|first3=Sydne|last4=Lockwood|first4=Julie L.|last5=McKinney|first5=Michael L.|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=279|issue=1748|pages=4772–4777|pmid=23055062|pmc=3497087}}</ref><ref name="Odendaal 2008">{{cite journal|last1=Odendaal|first1=L. J.|last2=Haupt|first2=T. M.|last3=Griffiths|first3=C. L.|year=2008|title=The alien invasive land snail ''Theba pisana'' in the West Coast National Park: Is there cause for concern?|journal=[[Koedoe]]|volume=50|issue=1|pages=93–98|doi=10.4102/koedoe.v50i1.153|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/s41579-020-0335-x|title=Chytrid fungi and global amphibian declines|year=2020|last1=Fisher|first1=Matthew C.|last2=Garner|first2=Trenton W. J.|s2cid=211266075|journal=Nature Reviews Microbiology|volume=18|issue=6|pages=332–343|pmid=32099078|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/1/NRMICRO-19-244_FINAL_ACCEPTED.pdf|hdl=10044/1/78596|hdl-access=free|access-date=September 28, 2020|archive-date=November 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107202307/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10092667/1/NRMICRO-19-244_FINAL_ACCEPTED.pdf|url-status=live}}</ref> === چاپېریالي اغېزې === بریدګرې نوعې او د کنترول هڅې یې کولای شي پر عامه روغتیا اوږدمهالې اغېزې ولري. د بېلګې په توګه هغه افت وژونکي چې د افت د یوې خاصې نوعې د درملنې لپاره کارول کېږي، خاوره او سطحي اوبه ککړولای شي. پر ایکوسیستمونو د انسان د تېري له امله د اېچ.ای.وي په څېر ناروغۍ رامنځته شوې او ګڼ نفوس یې له ګواښ سره مخ کړی دی. بېګانه مرغان (لکه کوتره)، داړونکي یا خوله‌لګوونکي ژوي او حشرات (لکه غوماشې، کیک، سپږې، افریقايي مچ او دې ته ورته افتونه) کولای شي د انساني ناروغیو د لېږدوونکو په توګه عمل وکړي. د ثبت شوي تاریخ په جریان کې د ملاریا، ژېړې تبې، لکه دارې تبې او بوبونیک طاعون په څېر انساني وباوې د دغو لېږدوونکو له لارې پراخې شوې دي. د یوې بېګانه ناروغۍ یوه وروستۍ بېلګه د لوېديځ نیل ویروس دی چې انسانان، مرغان، تي لرونکي حیوانات او خزنده‌ګان وژني.<ref name="pimental">{{cite journal|last1=Pimentel|first1=D.|last2=R.|first2=Zuniga|last3=Morrison|first3=D|year=2005|title=Update on the environmental and economic costs associated with alien-invasive species in the United States|journal=Ecological Economics|volume=52|issue=3|pages=273–288|doi=10.1016/j.ecolecon.2004.10.002}}</ref><ref name="elton">{{cite book|last=Elton|first=C.S.|others=Foreword by Daniel Simberloff|title=The Ecology of Invasions by Animals and Plants|orig-year=1958|year=2000|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-20638-7|page=196}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lanciotti|first1=R. S.|year=1999|title=Origin of the West Nile virus responsible for an outbreak of encephalitis in the northeastern United States|journal=Science|volume=286|pages=2333–2337|doi=10.1126/science.286.5448.2333|pmid=10600742|last2=Roehrig|first2=J. T.|last3=Deubel|first3=V.|last4=Smith|first4=J.|last5=Parker|first5=M.|last6=Steele|first6=K.|last7=Crise|first7=B.|last8=Volpe|first8=K. E.|last9=Crabtree|first9=M. B.|s2cid=34621778|display-authors=8|issue=5448|url=https://semanticscholar.org/paper/a18870bb2ba881fb915ad7a4d7a14afa43126d1c}}</ref><ref>{{cite journal|last=Hallegraeff|first=G.M.|year=1998|title=Transport of toxic dinoflagellates via ships' ballast water: Bioeconomic risk assessment and efficacy of possible ballast water management strategies|journal=[[Marine Ecology Progress Series]]|volume=168|pages=297–309|doi=10.3354/meps168297|bibcode=1998MEPS..168..297H|doi-access=free}}</ref> === اقتصادي اغېزې === د بریدګرو نوعو د مدیریت او کنترول لپاره په نړیواله کچه هر کال ۱.۴ ټریلیونه ډالره لګښت کېږي. ځینې بریدګرې نوعې د سیمې پر اقتصاد منفي اغېز کولی شي. ==== متحد ایالتونه ==== د بریدګرو نوعو اقتصادي لګښتونه په کرنه او ځنګلدارۍ کې د تولیداتو د بایللو او د مدیریت د لګښتونو له لارې پر مستقیمو لګښتونو وېشلی شو. د بریدګرو نوعو اټکلیز زیان او د کنترول لګښت یوازې په متحدو ایالتونو کې په کلني ډول څه باندې ۱۳۸ میلیارده ډالره دی. د تفرېح او سیاحت د عایداتو د له منځه تګ له لارې هم اقتصادي زیانونه پېښېدای شي. کله چې د تهاجمونو اقتصادي لګښتونه د تولید د زیان او د مدیریت د لښګتونو په توګه محاسبه کېږي، په دې دلیل چې ژواک چاپېریالي زیانونه په پام کې نیسي، کم دي. که پیسې د نوعو له منځه تګ، د ژواک بېلابېلوالي له منځه تګ او یا هم د ایکوسیستمي خدمتونو له منځه تګ ته ځانګړې شي، د بریدګرو نوعو د اغېزو له امله رامنځته شوي لګښتونه ډېر لوړېږي.<ref name=":0">{{cite web |title=Great Lakes Fishery Commission – Sea Lamprey |url=http://www.glfc.org/sea-lamprey.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025023343/http://www.glfc.org/sea-lamprey.php |archive-date=October 25, 2017 |access-date=October 24, 2017 |website=www.glfc.org}}</ref> ==== اروپا ==== په اروپا کې د ۱۹۶۰ او ۲۰۲۰ کلونو تر منځ د بریدګرو بېګانه نوعو ټولیز اقتصادي لګښتونه شاوخوا ۱۴۰ میلیارده امریکايي ډالره (د هغو نامعلومو لګښتونو په ګډون چې ښايي په رښتیا پېښ شوي وي یا نه وي) یا ۷۸ میلیارده امریکايي ډالره (یوازې هغه لګښتونه چې پېښېدل یې لیدل شوي وي) اټکل شوي دي. دغه اټکلونه ډېر محافظه‌کارانه دي. د دغې ډېټا پر بنسټ ولاړو ماډلونو رښتینی کلنی لګښت په ۲۰۲۰ کال کې ۱۴۰ میلیارده امریکايي ډالره وښود.<ref>{{Cite journal|doi=10.3897/neobiota.67.58196|title=Economic costs of invasive alien species across Europe|year=2021|last1=Haubrock|first1=Phillip J.|last2=Turbelin|first2=Anna J.|last3=Cuthbert|first3=Ross N.|last4=Novoa|first4=Ana|last5=Taylor|first5=Nigel G.|last6=Angulo|first6=Elena|last7=Ballesteros-Mejia|first7=Liliana|last8=Bodey|first8=Thomas W.|last9=Capinha|first9=César|last10=Diagne|first10=Christophe|last11=Essl|first11=Franz|last12=Golivets|first12=Marina|last13=Kirichenko|first13=Natalia|last14=Kourantidou|first14=Melina|last15=Leroy|first15=Boris|last16=Renault|first16=David|last17=Verbrugge|first17=Laura|last18=Courchamp|first18=Franck|journal=Neobiota|volume=67|pages=153–190|hdl=10138/333320|s2cid=237460752|hdl-access=free}}</ref> ایټالیا له څه باندې ۳۰۰۰ بېګانه نوعو سره یو داسې اروپايي هېواد دی چې تر ټولو ډېرې بریدګرې نوعې لري. پر اقتصاد د بېګانه بریدګرو نوعو اغېزې له مدیریتي لګښتونو نیولې د محصولاتو تر ویجاړۍ او زېربنايي زیانونو پورې یوه پراخه ساحه رانغاړي. د ۱۹۹۰ او ۲۰۲۰ کلونو تر منځ په ایټالیا کې د بریدګرو نوعو له امله ټولیز اقتصادي زیان شاوخوا ۸۱۹.۷۶ میلیونه امریکايي ډالره (۷۰۴.۷۸ میلیونه یورو) اټکل شوی دی. له دې سره سره، دلته یوازې ۱۵ ثبت شوې نوعې داسې اټکلیز لګښتونه لري چې د باور وړ دي، له دې امله ښايي رښتیني لګښتونه تر یادو شویو پیسو ډېر زیات وي.<ref>{{Cite journal|last1=Haubrock|first1=Phillip J.|last2=Cuthbert|first2=Ross N.|last3=Tricarico|first3=Elena|last4=Diagne|first4=Christophe|last5=Courchamp|first5=Franck|last6=Gozlan|first6=Rodolphe E.|date=2021-07-29|title=The recorded economic costs of alien invasive species in Italy|url=https://neobiota.pensoft.net/article/57747/|journal=NeoBiota|language=en|volume=67|pages=247–266|doi=10.3897/neobiota.67.57747|s2cid=238819772|issn=1314-2488|access-date=July 30, 2021|archive-date=July 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729161531/https://neobiota.pensoft.net/article/57747/|url-status=live}}</ref> == سرچينې == 6wib6di8zkv1oqb5tf8ijjz0g64376w 0 65694 368217 340775 2026-08-10T16:21:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368217 wikitext text/x-wiki د خلقت علم یا علمي خلقت پالنه د ځوانې ځمکې خلقت پالنې ته ورته علم دی چې د بایبل څخه د یو شمېر تحت الفظي او ناسمو تفاسیرو له مخې د علمي استدلالونو ادعا لري. دا ترډېره پورې د څرګندو عقایدو د ژبې پر بنسټ نه وړاندې کېږي، خو پر ځای یې د علمي نتایجو په بیاځلي تفسیر اتکا کوي څو دا استدلال وړاندې کړي چې د خلقت په کتاب او نورو بایبلي منتخبو قطعاتو کې موجودې افسانې له علمي پلوه معتبرې دي. {{مالومات}} د خلقت په کتاب کې د خلقت د علم په تر ټولو مخکښو نظریاتو کې د خلقت د روایت پر بنسټ ځانګړی خلقت او د یاد کتاب د سیل راتلو د روایت پر بنسټ د سیلونو راوتلو جیولوژي شاملېږي. خلقت پالونکي ادعا کوي چې کولای شي د خلقت له علم څخه په ګټنې د ځمک پوهنې، کاینات پوهنې، بیولوژیکي تکامل، لرغون پوهنې، تاریخ او ادبیاتو ګڼ شمېر علمي څېړنې، نظریات او پاراډایمونه رد یا او یا هم بېرته توضیح کړي. د خلقت علم د ځیرکې طراحۍ لپاره بنسټ اېښودونکی و. <ref>{{Harvnb|Numbers|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA268 268–285]}}</ref><ref>{{Citation|last=Kehoe|first=Alice B.|contribution=The word of God|editor-last=Godfrey|editor-first=Laurie R.|title=Scientists Confront Creationism|pages=1–12|publisher=W. W. Norton & Company|place=New York|year=1983|url=https://books.google.com/books?id=bjYPs9siZzgC|isbn=9780393301540}}</ref><ref name="Montgomery2012">{{Cite book|last=Montgomery|first=David R.|title=The Rocks Don't Lie: A Geologist Investigates Noah's Flood|publisher=Norton|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=92tuITDWvCYC|isbn=9780393082395}}</ref><ref>[[Creation science#Petto & Godfrey 2007|Plavcan 2007]], "The Invisible Bible: The Logic of Creation Science," p. 361. "Most creationists are simply people who choose to believe that God created the world – either as described in Scripture or through evolution. Creation Scientists, by contrast, strive to use legitimate scientific means both to disprove evolutionary theory and to prove the creation account as described in Scripture."</ref><ref>{{harvnb|Numbers|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA271 271–274]}}</ref><ref>{{cite book|title=Cult Archaeology and Creationism|first1=Francis B.|last1=Harold|first2=Raymond A.|last2=Eve|publisher=University of Iowa Press, Iowa City, Iowa|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=649mAAAAMAAJ&q=creationist+pseudoarchaeology+bible|isbn=9780877455134}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=The Oxford Companion to Archaeology|page=54|first=Gabriel|last=Moshenska|chapter=Alternative archaeologies|date=November 2012|publisher=Oxford University Press|editor=Neil Asher Silberman|volume=1|isbn=9780199735785|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xeJMAgAAQBAJ&q=The+Oxford+Companion+to+Archaeology}}</ref><ref>{{cite book|first=Robert T.|last=Pennock|title=Tower of Babel: The Evidence against the New Creationism|publisher=Bradford Books|year=2000|url=https://books.google.com/books?id=aC1OccYnX0sC&q=Tower+of+Babel:+The+Evidence+Against+the+New+Creationism|isbn=9780262661652}}</ref>{{sfn|Numbers|2006|pp=375–376, 392–393}} د علمي ټولنې ټولیزه اجماع په دې ده چې د خلقت علم د تجربي ملاتړ د نه لرلو له امله، هېڅ ازمایښت وړ فرضیه نه وړاندې کوي او هڅه کوي چې طبیعي تاریخ په علمي بڼه د نه ازمایل کېدونو غیرطبیعي عواملو پر مټ توصیف کړي. په متحده ایالاتو کې محاکم د دې پوښتنې اړوند چې ایا دغه موضوع په دولتي ښوونځیو کې تدریس شي او که نه؛ له ۱۹۸۰مې لسیزې وروسته یې په دوامداره توګه دا حکم کړی چې د خلقت علم د علمي موضوع پر ځای دیني موضوع ده. تاریخ پوهان، د علومو فیلسوفان او شکاکان د خلقت علم د علمي حقایقو له مخې د بایبل د طراحۍ اړوند د  شبه علمي هڅې په توګه توصیف کوي. حرفوي ژوند پوهان بیا د خلقت علم د هغو د غیرعلمي والي او آن د یو نه ریښتوني او ناسم جوړښت په توګه چې ډیری مضرې روزنیزې پایلې لري؛ تر نیوکو لاندې نیسي. <ref>[[Creation science#NAS 1999|NAS 1999]], [http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=6024&page=R9 p. R9]</ref><ref name="Edwards_v_Aguillard_amicus">{{cite web |title=Edwards v. Aguillard: U.S. Supreme Court Decision |url=http://www.talkorigins.org/faqs/edwards-v-aguillard/amicus1.html |access-date=2014-09-18 |website=[[TalkOrigins Archive]] |publisher=The TalkOrigins Foundation, Inc. |location=Houston, TX}}</ref><ref>{{Cite web |title=A brief history of American pseudoscience |url=http://www.columbia.edu/cu/21stC/issue-3.4/macdougall.html |access-date=2020-07-19 |website=www.columbia.edu}}</ref><ref name="Ruse">{{cite journal|title=Creation Science Is Not Science|year=1982|first=Michael|last=Ruse|journal=Science, Technology, & Human Values|volume=7|number=40|pages=72–78|url=http://joelvelasco.net/teaching/3330/ruseandlaudan-demarcation.pdf|doi=10.1177/016224398200700313|s2cid=143503427}}</ref><ref name="philofscience">{{harvnb|Sarkar|Pfeifer|2006|p=[https://books.google.com/books?id=od68ge7aF6wC&pg=PA194 194]}}</ref><ref name="skepticencyclopedia">{{harvnb|Shermer|2002|p=[https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA436 436]}}</ref><ref>{{cite journal|pmc=2267227|pmid=18059309|doi=10.1038/sj.embor.7401131|volume=8|issue=12|title=Taking on creationism. Which arguments and evidence counter pseudoscience?|date=December 2007|journal=EMBO Rep.|pages=1107–9|last1=Greener|first1=M}}</ref><ref name="PigliucciBoudry2013">{{cite book|author1=Massimo Pigliucci|author2=Maarten Boudry|title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem|url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ&pg=PA203|date=16 August 2013|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-05182-6|page=139}}</ref><ref>{{cite journal|title=The elusive basis of creation "science"|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1985-03_60_1/page/21|first1=Eugenie C.|last1=Scott|first2=Henry P.|last2=Cole|year=1985|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=60|number=1|pages=21–30|doi=10.1086/414171|s2cid=83584433}}</ref><ref>[[Creation science#Okasha 2002|Okasha 2002]], p. 127, Okasha's full statement is that "virtually all professional biologists regard creation science as a sham – a dishonest and misguided attempt to promote religious beliefs under the guise of science, with extremely harmful educational consequences."</ref> == باورونه او فعالیتونه == === دیني بنسټ === د خلقت علم تر ډېره پورې د خلقت د کتاب د ۱- ۱۱ فصلونو پربنسټ دی. دا څرګندوي چې څه ډول خدای د بیان د قدرت پر مټ نړۍ («او خدای وویل، دا ځای دې روښانه شي» او نور) په شپږو ورځو کې جوړه کړه، ټول بوټي او حیوانات یې رامنځته کړل؛ لومړنی نارینه یې له خټې جوړ کړ او لومړنۍ ښځه یې د نارینه د یوې خوا له یوې پښتۍ جوړه کړه؛ یو نړیوال طوفان او سیل یوازې د نوح، د هغه د کورنۍ او ورسره د موجودو حیواناتو د بېلګو څخه پرته نوره ټوله نړۍ له منځه وړي او په دې سره نوح د نړۍ د ۷۰ «ملتونو» نیکه کېږي؛ دغه ملتونو یوځای ژوند کاوه تر چې د بابل برج پېښه رامنځته شوه او خدای هغوی سره متفرق کړل او هغوی ته یې بېلابېلې ژبې ورکړې. د خلقت علم هڅه کوي څو تاریخ او علم د بایبلي کرونولوژي پر بنسټ توضیح کړي، چې له مخې یې د خلقت لومړنی ګام شپږ زره کاله وړاندې بلل کېږي. <ref>{{Cite book|last=Numbers|first=Ronald L.|url=https://www.worldcat.org/oclc/28025595|title=The creationists|date=1993|publisher=University of California Press|isbn=0-520-08393-8|location=Berkeley|pages=74–96|oclc=28025595}}</ref> === معاصر دیني تعلقات === د خلقت د علم ډېری پلویان د بنسټ پالونکو او معاصریت پالونکو په بحث کې د لیبرال عیسویت د نقد پر خلاف د انجیلي مسیحي باورونو او د مقدس کتاب په متن کې د تېروتنو د نشتون اړوند بنسټ پالونکي باورنه لري. ورته مهال د اسلامي او یهودي علمي خلقت پالنې بېلګې هم شتون لري چې د هغو په دیني دوکتورینو کې د ثبت شوو مواردو سره مطابقت لري.<ref>{{cite journal|last1=Sayin|first1=Ümit|last2=Kence|first2=Aykut|date=November–December 1999|title=Islamic Scientific Creationism: A New Challenge in Turkey|url=http://ncse.com/rncse/19/6/islamic-scientific-creationism|journal=Reports of the National Center for Science Education|volume=19|issue=6|pages=18–20, 25–29|issn=2158-818X|access-date=2014-09-18|archive-date=2016-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313060918/http://ncse.com/rncse/19/6/islamic-scientific-creationism|url-status=dead}}</ref><ref name="Scott_1997">{{cite journal|last=Scott|first=Eugenie C.|author-link=Eugenie Scott|year=1997|url=http://bio.classes.ucsc.edu/bio175/Other/Scott_1997.pdf|title=Antievolutionism and Creationism in the United States|journal=[[Annual Review of Anthropology]]|volume=26|pages=263–289|issn=0084-6570|access-date=2014-09-18|doi=10.1146/annurev.anthro.26.1.263|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613195924/http://bio.classes.ucsc.edu/bio175/Other/Scott_1997.pdf|archive-date=2015-06-13|url-status=dead|archivedate=2015-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150613195924/http://bio.classes.ucsc.edu/bio175/Other/Scott_1997.pdf}}</ref> د اوومې ورځې اډونټېست کلیسا (Seventh-day Adventist Church) د خلقت له علم څخه د ملاتړ مخینه لري. دا جورج مک کریډي پرایس ته اړوندېږي چې د اوومې ورځې اډونټېست فعال و او د سیلاب راوتو د جیولوژي لیدلوري ته یې وده ورکړه هغه چې د خلقت د علم په بنسټ کې ځای لري. دغه چارې ته د ځمک پوهنې څېړنیز انستیتیوت دوام ورکړ چې د اوومې ورځې اډونېټېست کلیسا ته اړوند و او په کالیفورنیا کې یې د لوما لینډا پوهنتون په اډانه کې موقعیت درلود. <ref>{{Harvnb|Numbers|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA88 88–119]}}</ref><ref>{{Harvnb|Numbers|2006|p=[https://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA268 268]}}</ref><ref>{{Harvnb|Numbers|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA320 320–328]}}</ref> د خلقت علم په عامه توګه د انګلستان د کلیسا او همدارنګه د روم د کاتولیکې کلیسا له خوا رد کېږي. ګریګوري پوهنتون (Pontifical Gregorian University) په رسمي توګه ځیرکه طراحي د علمي عناصرو له لرلو پرته «کلتوري ښکارنده» بولي. د انګلستان د کلیسا رسمي ویب پاڼه بیا په خپله مذهبي سیمه کې له خلکو سره د مرستې اړوند د داروین چارو ته نغوته کوي. <ref>{{cite news|last=Irvine|first=Chris|date=February 11, 2009|title=The Vatican claims Darwin's theory of evolution is compatible with Christianity|url=https://www.telegraph.co.uk/news/religion/4588289/The-Vatican-claims-Darwins-theory-of-evolution-is-compatible-with-Christianity.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/religion/4588289/The-Vatican-claims-Darwins-theory-of-evolution-is-compatible-with-Christianity.html|archive-date=2022-01-12|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|access-date=2014-09-18}}{{cbignore}}</ref> === علمي لیدلوري === د خلقت علم د ځمکې پر سر د ټولو ژوندیو موجوداتو تکامل او مشترک نزول رد کوي. پر ځای یې ادعا کوي چې د تکاملي ژوند پوهنې برخه خپله یو علم او یا آن یو دین ته ورته ده. خلقت پالونکي د بارامینولوژي سیسټم پر ځای استدلال کوي چې ژوندۍ نړۍ له ځانګړو نسلونو یا (بارامینونو) څخه رامنځته شوې. <ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|title=creationism|url=https://www.britannica.com/eb/article-9026809|access-date=2014-09-18|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|location=Chicago, Illinois}}</ref><ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Antidote to Superstition|url=http://creation.com/antidote-to-superstition|journal=Creation|date=March 1998|volume=20|issue=2|page=4|issn=0819-1530|access-date=2014-09-18}}</ref><ref>{{cite web |last=Fair |first=Kenneth |date=September 20, 2003 |title=Wright v. Houston I.S.D.: U.S. District Court, Southern District of Texas |url=http://www.talkorigins.org/faqs/wright-v-hisd1.html |access-date=2013-09-01 |website=TalkOrigins Archive |publisher=The TalkOrigins Foundation, Inc. |location=Houston, TX |type=Transcription}}</ref><ref>{{cite web |title=Created Kinds (Baraminology) |url=https://answersingenesis.org/creation-science/baraminology/ |access-date=2014-09-18 |website=Answers in Genesis |publisher=[[Answers In Genesis]] |location=Hebron, KY}}</ref> د خلقت علم د فاجعه پالنې د مفهوم په موخه د ځمکې فعلي ډولونه او د فوسیلي وېش اړوند بایبلي تفاسیر سره ترکیب کوي او له دوامداره فاجعه جوړونکو پېښو لکه د نړیوال سیلاب وتلو او ورپسې د یخبندان د عصر له رامنځته کېدو سره یې اړوند بولي. دغه چاره د معاصرې ځمکې پوهنې (په عامه بڼه د معاصر علم) د یکنواخت ګرايي (uniformitarianism) اصل رد کوي چې د ځمک پوهنې د تاریخ د تفسیر په موخه په ځمکه باندې د لیدل کېدونو شیانو اړوند د فزیکي او جیولوژیکي ورته قوانینو څخه ګټنه کوي.<ref>See [[Creation science#Ham 2006|Ham 2006]], {{cite web|last=Oard|first=Michael J.|date=November 22, 2007|title=Where Does the Ice Age Fit?|url=https://answersingenesis.org/environmental-science/ice-age/where-does-the-ice-age-fit/|access-date=2014-09-18|website=Answers in Genesis|publisher=Answers In Genesis|location=Hebron, KY}}, and {{cite web|last1=Ham|first1=Ken|author-link1=Ken Ham|last2=Sarfati|first2=Jonathan|author-link2=Jonathan Sarfati|last3=Wieland|first3=Carl|author-link3=Carl Wieland|editor-last=Batten|editor-first=Don|title=What about the Ice Age?|url=http://www.answersingenesis.org/Home/Area/AnswersBook/iceage16.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20071215125024/http://www.answersingenesis.org/Home/Area/AnswersBook/iceage16.asp|archive-date=2007-12-15|access-date=2014-09-18|website=Answers in Genesis|publisher=Answers In Genesis|location=Hebron, KY}}</ref><ref>[[Creation science#NAS 1999|NAS 1999]]</ref> ځینې وختونه هم خلقت پالونکي په یو شمېر علمي مفاهیمو لکه د لوی انفجار په کیهاني موډل او یا هم د راډیو اکټیو خرابېدو پر بنسټ د علمي تاریخ ټاکنې پر مواردو برید کوي. د ځوانې ځمکې خلقت پالونکي د نړۍ د عمر او یا هم د ځمکې د عمر اړوند شته اټکلونه رد کوي او استدلال کوي چې د خلقت پالونکې کاینات پوهنې پر بنسټ د ځمکې عمر له هغې کچې څخه ډېر کم دی چې فزیکي کاینات پوهنه او یا یې هم د جیولوژي علم څرګندوي او په معمول ډول هغه له ۱۰۰۰۰ کلونو کم ښيي. <ref name="AmSci">{{cite journal|author1=Donald U. Wise|title=Creationism's Geologic Time Scale: Should the scientific community continue to fight rear-guard skirmishes with creationists, or insist that "young-earthers" defend their model in toto?|journal=American Scientist|date=1998|volume=86|issue=2|pages=160–173|issn=0003-0996|jstor=27856982|doi=10.1511/1998.21.912}}</ref> علمي ټولنه بیا په پرېکنده ډول د خلقت علم اړوند مطرح شوي نظریات د یو مشروع علم له پولې څخه د وتلو نظریاتو په توګه رد کوي. د علمي خلقت پالنې اساسي مقدمات هغه د یو علم په توګه رد کوي ځکه په هغو کې د اړوندو ټولو پوښتنو ځواب په داسې توګه ټاکل کېږي چې د بایبل له دوکتورینو سره مطابقت ولري او همدارنګه له دې امله دغه پوښتنې د داسې نظریاتو پر بنسټ رامنځته شوي چې د هغو ماهیت د تجربې پر بنسټ د ازمیښت وړ نه دی. <ref name="Edwards_v_Aguillard_amicus2">{{cite web |title=Edwards v. Aguillard: U.S. Supreme Court Decision |url=http://www.talkorigins.org/faqs/edwards-v-aguillard/amicus1.html |access-date=2014-09-18 |website=[[TalkOrigins Archive]] |publisher=The TalkOrigins Foundation, Inc. |location=Houston, TX}}</ref><ref name="NAS 1999">[[Creation science#NAS 1999|NAS 1999]], [http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=6024&page=1 pp. 1–2]</ref><ref>[[Creation science#Larson 2004|Larson 2004]], p. 258: "Virtually no secular scientists accepted the doctrines of creation science; but that did not deter creation scientists from advancing scientific arguments for their position." See [[Creation science#Poling 2003|Poling 2003]], p. 28, and {{cite journal|last1=Martz|first1=Larry|last2=McDaniel|first2=Ann|date=June 29, 1987|title=Keeping God Out of the Classroom|url=http://kgov.com/files/docs/Newsweek-1987-God-Classroom.pdf|journal=[[Newsweek]]|pages=23–24|issn=0028-9604|access-date=2014-09-18|quote=By one count there are some 700 scientists with respectable academic credentials (out of a total of 480,000 U.S. earth and life scientist) who give credence to creation-science, the general theory that complex life forms did not evolve but appeared 'abruptly.'}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Cornish-Bowden|first1=Athel|last2=Cárdenas|first2=María|title=The threat from creationism to the rational teaching of biology|journal=Biological Research|date=21 November 2007|volume=40|issue=2|pages=113–122|pmid=18064348|doi=10.4067/s0716-97602007000200002|url=https://scielo.conicyt.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0716-97602007000200002&lng=en&nrm=iso&tlng=en|doi-access=free|access-date=2 November 2022|archive-date=2 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221102173340/https://scielo.conicyt.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0716-97602007000200002&lng=en&nrm=iso&tlng=en|url-status=dead}}</ref> پوهان همدارنګه په بیولوژیکي تکامل باندې د خلقت د علم نیوکې د علمي ارزښت نه لرونکې بولي. د علمي ټولنې نظریات په ۱۹۸۰مه لسیزه کې د محکمې په دوه پرېکړو کې ومنل شول چې د خلقت د علم څانګه یې د علمي څېړنیزې څانګې پر ځای د دیني څېړنو برخه بلله. <ref>{{cite journal|last1=Williams|first1=James David|title=Creationist Teaching in School Science: A UK Perspective|journal=Evolution: Education and Outreach|date=21 November 2007|volume=1|issue=1|pages=87–95|doi=10.1007/s12052-007-0006-7|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Gieryn|first1=Thomas F.|last2=Bevins|first2=George M.|last3=Zehr|first3=Stephen C.|title=Professionalization of American Scientists: Public Science in the Creation/ Evolution Trials|url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1985-06_50_3/page/392|journal=American Sociological Review|date=June 1985|volume=50|issue=3|pages=392|doi=10.2307/2095548|jstor=2095548}}</ref> == تاریخچه == د خلقت علم د ۱۹۶۰مې لسیزې پر مهال په متحده ایالاتو کې د بایبلي بشپړتیا د ثابتولو او د تکامل اړوند علمي شواهدو د باطل کولو په موخه رامنځته شو. له هغه مهال راهیسې یې په متحده ایالاتو کې ګڼ شمېر پیروان وموندل او د نړۍ په هر ګوټ کې د خلقت د علم څانګې جوړې شوې. د خلقت د علم اصلي ایډیا له هېڅ څخه په خلقت باور دی (creation ex nihilo)؛ په دې باور چې ځمکه په تېرو ۶۰۰۰- ۱۰۰۰۰ کلونو کې جوړه شوې؛ په دې باور چې انسانان او د ځمکې پر سر نور ژوندي موجوادات د توپیر لرونکو ثابتو «بارامینولوژیکي» نوعو په توګه خلق شوي دي او همدارنګه د «سیلاب په جیولوژي» باور دا چې د ځمک پوهنې په کنستنو کې ترلاسه کېدوني فوسیلونه د هغه فاجعه جوړونکي سیلاب له امله دي چې ټوله ځمکه یې غړقه کړې وه. په پایله کې خلقت پالونکي د ځمکې د عمر اړوند جیولوژیکي او ستورفزیکي اندازه ګیري د هغو له بنسټ سره چلینج کوي او باور لري چې دا ټول د خلقت د کتاب له څرګندونو سره مطابقت نه لري. د خلقت د علم پلویان تر ډېره پورې د تکامل نظریه د «داروینېزم» یا «دارویني تکامل» په توګه یادوي. <ref name="larson">[[Creation science#Larson 2004|Larson 2004, pp. 255–256]]</ref><ref>{{harvnb|Numbers|2006|pp=399–431}}</ref><ref name="edwards_aguillard">{{ussc|name=Edwards v. Aguillard|volume=482|page=578|pin=|year=1987}} Case cited by {{Harvnb|Numbers|2006|p=[https://books.google.com/books?id=GQ3TI5njXfIC&pg=PA272 272]}} as "[o]ne of the most precise explications of creation science..."</ref><ref name="larson2">[[Creation science#Larson 2004|Larson 2004, pp. 255–256]]</ref> د خلقت د علم اړوند متون او درسي پروګرامونه چې د لومړي ځل لپاره په ۱۹۶۰مه لسیزه کې راڅرګند شول تر ډېره پورې یې په هغو مفاهیمو تمرکز درلود چې د مقدس کتاب له تحت الفظي تفسیر څخه ترلاسه کېدل او څرګند مذهبي ماهیت به یې درلود؛ تر ټولو مهمه یې هم د خلقت په کتاب کې د نوح^(ع) د سیلاب کیسه ده او هغه یې د جیولوژیکي او فوسیلي شواهدو د توضیح لپاره کارولې ده. <ref name="Numbers2002">[[Creation science#Numbers 2002|Numbers 2002]]</ref>{{sfn|Toumey|1994|p=38|ps=}} == سرچينې == a2kwj2p6myyi6hfrnvrxtdpnbxmgjp9 0 66001 368101 356394 2026-08-10T12:52:20Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368101 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0.5em;"> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" |- [[دوتنه:Pan_armenio_en_el_mercado_de_Yerevan.JPG|کيڼ|بټنوک|250x250px| لواش ډوډۍ]] [[دوتنه:Various_grains.jpg|کيڼ|بټنوک|250x250px| د لويې ډوډۍ څو ډولونه]]   '''ډوډۍ''' یو جامد، د شمېرلو وړ [[خواړه]] دي چې د پخلي کولو، بخار کولو یا غوړولو په واسطه چمتو کیږي. د غنمو اوړو سربېره، [[اوبه]] ، خمیر او [[مالگه|مالګه]] ، [[شيدې|شیدې]] ، غوړ ، مختلفې مصالحې او نور اضافي توکي هم د ډوډۍ په پخولو کې کارول کیږي. د خامو موادو ډولونه او د پخلی کولو ډول ډول ډولونه د ډوډۍ ډیری ډولونه ورکوي. ډوډۍ په ټوله نړۍ کې یو بنسټیز [[خواړه]] ګڼل کیږي. معمولا، د غنمو له اوړو څخه ټوخه چمتو کیږي، چې د خمیر په مرسته راپورته کیږي او حجم زیاتوي، او په پای کې، په [[تنور]] یا تنور کې پخیږي. د غنمو اوړه معمولا د ډوډۍ په پخولو کې کارول کیږي، مګر ځینې وختونه د [[غنم|غنمو]] ، [[وربشه|وربشې]] ، [[جوار]] او د [[وربشه|اوړو]] اوړه یوازې یا د غنمو له اوړو سره د ډوډۍ په پخولو کې کارول کیږي. د ډوډۍ توخه کېدای شي د خمير کولو اجنټ په کارولو سره توليده شي، لکه طبيعي [[مایکرو اورگانیزم|مېکروبونه]] (لکه خمیر)، کیمیاوي توکي (لکه د بیکینګ سوډا )، په صنعتي توګه تولید شوي خمیر ، یا د لوړ فشار هوا ، چې د ګازو بلبلونو په جوړولو سره د ډوډۍ د لوړیدو لامل کیږي. په ډیری هیوادونو کې، سوداګریزې ډوډۍ اکثرا د خوند ، جوړښت، رنګ، شیلف ژوند، د هضم وړتیا، او د تولید اسانتیا ته وده ورکولو لپاره اضافه کونکي لري. == تاریخ == [[دوتنه:7-alimenti,_pane,_Taccuino_Sanitatis,_Casanatense_4182.jpg|بټنوک| په 15مه پېړۍ کې په [[اېټاليا|اېټالیا]] کې یو ډوډۍ پخوونکي انځور]] ډوډۍ یو له پخوانیو خوړو څخه دی چې د [[انسان|انسانانو]] لخوا چمتو شوی. تاریخ [[د ډبرې دوره|یې د ډبرې د دور]] پای ته رسیږي. دا هغه وخت و چې د لومړي ځل لپاره د حبوباتو غلې له اوبو سره ګډې شوې او بیا پایله شوې پیسټ پخلی شو. په [[لرغونی یونان|لرغوني یونان]] کې، د ډوډۍ چمتو کول د پخلی یو له مهمو برخو څخه ګڼل کیده، چې البته، مذهبي اهمیت درلود ځکه چې دا په مذهبي مراسمو کې کارول کیده. د ډوډۍ پخولو لپاره لومړی تړل شوی تنور، د ډوډۍ په شمول، شاید د یونان لخوا جوړ شوی و. د اروپا په تاریخ کې، لږترلږه د 1000 پیړۍ راهیسې، ډوډۍ د اصلي خوړو په توګه لیدل کیږي. دا له 1912 راهیسې و چې ټوټه شوې ډوډۍ چمتو شوې. په لومړي سر کې، هیڅوک د دې ډول ډوډۍ هرکلی نه کوي. ځکه چې خلکو فکر کاوه چې ټوټه شوې ډوډۍ به ژر پخه شي. مګر د 1928 راهیسې، ډوډۍ پرې شوې او بیا بسته شوې. له هغه وخت راهیسې، دا نوښت د خلکو لخوا تود هرکلی شوی. د ډیرو کلونو لپاره، بډایه خلکو سپینه ډوډۍ کاروله او غریب خلک تیاره ډوډۍ کارول. په پخوانیو ورځو کې، سپینه ډوډۍ د لوړ کیفیت ډوډۍ ګڼل کیده او ځکه چې دا ډیره ګرانه وه، یوازې بډایه یې کولی شي. مګر د شلمې پیړۍ راهیسې، دا تصور بدل شوی. ځکه چې دا په ساینسي ډول ثابته شوې وه چې تیاره ډوډۍ غذايي مواد لري او ډیر غذايي ارزښت لري . په ورته وخت کې، سپینې ډوډۍ د غذايي موادو د شتون له امله لږ کارول کیږي. == کیمیاوي او فزیکي ځانګړنې == په [[غنم|غنمو]] کې، فینولیک مرکبات په عمده توګه په پوستکي کې د نه حل کېدونکي فیرولیک اسید په بڼه موندل کیږي، کوم چې د فنګسي ناروغیو په وړاندې د غنمو مقاومت پورې اړه لري. <ref>{{Cite journal|last=Gelinas|first=Pierre|last2=McKinnon|first2=Carole M.|year=2006|title=Effect of wheat variety, farming site, and bread-baking on total phenolics|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-food-science-and-technology_2006-03_41_3/page/329|journal=International Journal of Food Science and Technology|volume=41|issue=3|page=329|doi=10.1111/j.1365-2621.2005.01057.x}}</ref> د جوارو ډوډۍ فینولیک اسیدونه او د فیرولیک اسید ډیهایډروډیمر لري. <ref>{{Cite journal|last=Boskov Hansen, H.|last2=Andreasen, M.F.|year=2002|title=Changes in dietary fibre, phenolic acids and activity of endogenous enzymes during rye bread-making|journal=European Food Research and Technology|volume=214|page=33|doi=10.1007/s00217-001-0417-6}}</ref> ګلوټینین او ګلیډین پروټینونه دي چې د غنمو په ډوډۍ کې موندل کیږي او د ډوډۍ جوړښت کې مرسته کوي. ګلوټینین د انټرچین ډیسلفایډ بانډونو له لارې په ډوډۍ کې د ګلوټین سره وصل شوي شبکې جوړوي. <ref name="Wieser2">{{Cite journal|last=Wieser|first=Herbert|date=April 2007|title=Chemistry of gluten proteins|journal=Food Microbiology|volume=24|issue=2|pages=115–119|doi=10.1016/j.fm.2006.07.004|pmid=17008153}}</ref> ګلیډین په کمزوري ډول د ګلوټین شبکې پورې تړلی دی چې د ګلوټینین لخوا د انټراچین ډیسلفایډ بانډونو له لارې رامینځته شوی. <ref name="Wieser">{{Cite journal}}</ref> په جوړښت کې، ډوډۍ د لچک لرونکي پلاستيکي فوم په توګه تعریف کیدی شي (د سټیروفوم په څیر). د ګلوټینین پروټین د خپل لچک لرونکي طبیعت سره مرسته کوي، ځکه چې دا کولی شي د خرابیدو وروسته خپل اصلي بڼه بیرته ترلاسه کړي. ګلیډین پروټین په خپل [[پلاستيکي]] طبیعت کې مرسته کوي، ځکه چې دا د یو ټاکلي مقدار پلي شوي ځواک وروسته نه بدلیدونکي بدلونونه څرګندوي. ځکه چې په دې ګلوټین شبکه کې د هوا خلا د غوټۍ کولو پرمهال د [[کـاربن ډای اکسايد|کاربن ډای اکسایډ]] د تولید له امله رامینځته کیږي، ډوډۍ په جامد کې د فوم یا [[ګاز]] محلول په توګه تعریف کیدی شي. <ref>{{Cite book|title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen|url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3|last=McGee|first=Harold|publisher=Scribner|year=2004|location=New York|pages=[https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3/page/515 515]–80}}</ref> == ډوډۍ جوړول == [[دوتنه:Tortillas_de_rescoldo.jpg|بټنوک| په [[چیلی|چیلي]] کې د تورټیلا ډوډۍ چمتو کولو پړاوونه]] د ډوډۍ ټوخه معمولا پخه شوې وي، مګر ځینې ډوډۍ په بخارۍ کې اچول کیږي (لکه د مانټو ډوډۍ )، اوړه شوي (لکه د پوری ډوډۍ )، یا په یوه پین کې پرته له تیلو پخیږي (لکه د تورټیلا ډوډۍ). اوړه کیدای شي خمیر شوي یا غیر خمیر شوي وي (د بیلګې په توګه ، مسا ډوډۍ ). [[مالگه|مالګه]] ، غوړ ، او د خمیرې اجنټان لکه خمیر او د بیکینګ سوډا عام مواد دي، مګر ډوډۍ کیدای شي نور مواد ولري لکه [[شيدې|شیدې]] ، هګۍ ، [[بوره]] ، مصالحې ، [[میوه]] (لکه ممیز )، [[سابه|سبزیجات]] (لکه [[پياز|پیاز]] )، مغز (لکه پیاز) لکه [[غوز|اخروټ]] ) یا تخمونه (لکه د کوکنارو تخمونه ). <ref>{{Cite web |title=Bread recipes (45 results found) |url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/search |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924091333/http://www.bbc.co.uk/food/recipes/search |archive-date=24 September 2016 |access-date=2 October 2016 |publisher=[[British Broadcasting Corporation]]}}</ref> کلسیم پروپانوټ معمولا د سوداګریزو بیکریو لخوا اضافه کیږي ترڅو د مولډ وده وځنډوي. <ref>{{Cite web |title=Calcium Propionate |url=http://science.jrank.org/pages/1123/Calcium-Propionate.html |access-date=1 October 2016 |publisher=JRank}}</ref> [[دوتنه:Brot_-_Outubro_2013_-_Covalima.jpg|بټنوک| په [[ختيځ تيمور|ختیځ تیمور]] کې د ډوډۍ پخول]] === د [[اوړه|اوړو]] مایع برخه === [[اوبه]] یا نور مایع کارول کیږي ترڅو اوړه د اغږلو وړ شي. د اړتیا وړ مایع وزن یا تناسب د ترکیبونو ترمنځ توپیر لري، مګر د دریو برخو مایع او پنځه برخې اوړو تناسب د خټکي ډوډۍ لپاره معمول دی. <ref>[http://food.laurieashton.com/2009/06/bakers-percentages-and-bread-hydration/ Hydration ratio for breads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114151320/http://food.laurieashton.com/2009/06/bakers-percentages-and-bread-hydration/|date=14 January 2013}}. Food.laurieashton.com (5 June 2009). Retrieved 21 March 2013.</ref> په ځینو ترکیبونو کې، مایعات لکه [[شيدې|شیدې]] یا نور د لبنیاتو محصولات (د [[شيدې|شیدو یا مستو]] په شمول)، جوس ، یا هګۍ د اوبو پرځای کارول کیدی شي. <ref>{{Cite web |title=Yeast & Baking Lessongs. Liquids |url=http://redstaryeast.com/yeast-baking-lessons/common-baking-ingredients/liquids/ |access-date=2 October 2016 |publisher=Red Star Yeast}}</ref> === غوړ === غوړ لکه مکھن، د سبزیجاتو او څارویو غوړ یا په هګیو کې غوړ کولی شي د ډوډۍ نرمولو او تازه ساتلو کې مرسته وکړي او د ډوډۍ جوړښت او جوړښت ښه کړي. <ref>{{Cite book|author1=Young, Linda|author2=Cauvain, Stanley P.|title=Technology of Breadmaking|publisher=Springer|location=Berlin|year=2007|page=54|isbn=978-0-387-38563-1|url=https://books.google.com/books?id=HXtJivmeDfcC&pg=PA54}}</ref> === لوړونکي === د ډوډۍ اصلاح کونکي او د اوړو کنډیشنر اکثرا د سوداګریزې ډوډۍ تولید کې کارول کیږي ترڅو د ډیریدو وخت کم کړي او جوړښت او حجم ښه کړي. کارول شوي مواد کیدای شي د اکسیډیز کولو اجنټان وي چې د آټو د پیاوړي کولو لپاره یا د ګلوټین تولید لپاره کمولو اجنټان وي او د مخلوط وخت کموي، ایمولسیفایرونه د خټکي پیاوړي کولو لپاره یا نور ځانګړتیاوې لکه د پرې کولو آسانتیا، یا د ګاز تولید زیاتولو لپاره [[انزايم|انزایمونه]] چمتو کوي. <ref name="Tenbergen">{{Cite web |last=Tenbergen |first=Klaus |date=1999 |title=Dough and Bread Conditioners |url=http://www.foodingredientsonline.com/doc.mvc/Dough-and-Bread-Conditioners-0001?VNETCOOKIE=NO |access-date=2 October 2016 |website=Food and Product Design Magazine}}</ref> === مالګه === د میز مالګه ( سوډیم کلورایډ ) ډیری وختونه د خوند لوړولو او د خمیر فعالیت محدودولو لپاره اضافه کیږي. مالګه د ګلوټین په ثبات او پیاوړتیا <ref>Silverton, Nancy (1996) ''Breads From The La Brea Bakery'', Villard, {{شابک|0-679-40907-6}}</ref> د ډوډۍ او د هغې ټول جوړښت هم اغیزه کوي. ځینې بیکران په ټوخه کې د لومړنۍ مالګې له اضافه کولو څخه ډډه کوي او د 20 دقیقو استراحت لپاره تر هغه وخته پورې انتظار باسي چې اوړه په اوتومات ډول وخوري . <ref>Reinhart, Peter (2001) ''The Bread Baker's Apprentice: Mastering the Art of Extraordinary Bread'', Ten Speed Press, {{شابک|1-58008-268-8}}</ref> ځینې وختونه د مالګې مخلوط کارول کیږي، لکه د [[سوډيوم|سوډیم]] کچه کمولو لپاره د پوتاشیم کلورایډ کارول، او مونوسوډیم ګلوټامیټ د امامي خوند رامینځته کولو لپاره. === اوړه پورته کیږي === <gallery mode="packed"> دوتنه:Breaddough1.jpg|د خمیر اضافه کولو دمخه دوتنه:Breaddough2.jpg|لږ وروسته خمیر اضافه کړئ دوتنه:Risen bread dough in tin.jpg|ټوخه پورته کیږي او د پخیدو لپاره چمتو کیږي </gallery>د اوړو پورته کیدل یوه پروسه ده چې په جریان کې ګاز ټوخی ته ننوځي ترڅو تیاره ډوډۍ روښانه او ژاول اسانه وي. <ref name="BAC">{{Cite web |date=15 August 2016 |title=The Bread Leavening Process |url=http://becomingachef.co.uk/bread-leavening-agents-sourdough-starter/ |access-date=2 October 2016 |website=Becoming a Chef}}</ref> د خمیر ټوخه د ډیری ډوډۍ په چمتو کولو کې کارول کیږي. خړوب د ډیرو ټوټو جوړولو لپاره کارول کیږي. خواږه په اوړو یا [[بوره]] کې [[کاربوهایډرېټ|کاربوهایډریټ]] غوړوي او د [[کـاربن ډای اکسايد|کاربن ډای اکسایډ]] ګاز تولیدوي. په کور یا فابریکو کې د ډوډۍ چمتو کولو لپاره، خټکی معمولا کارول کیږي. [[ګاز|د خړو ډوډی ګاز]] ډوډۍ پخه کوي او ښه بوی او خوند ورکوي. خواږه ټوخه ټوخه ته یو خوندور خوند ورکوي، او د تخمر کولو پروسې په جریان کې، دا په اوړه کې د کاربن هایډریټ یوه برخه ماتوي. دا ډوډۍ د هضم لپاره اسانه کوي. د خرما بله ځانګړتیا دا ده چې دا ډوډۍ د اوږدې مودې لپاره تازه ساتي. د اوړو په چمتو کولو کې، خړوبه ټوخه د نورو اوړو اجزاوو سره مخلوط کیږي او په ښه توګه غوټه کیږي. بیا ټوخه یو طرف ته ایښودل کیږي ترڅو ټوخه آرام شي، نو د خبرو کولو لپاره. په تدریج سره، د اوړو حجم زیاتیږي او د دې پروسې پای ته رسیدو وروسته، ټوخه پخیږي. د ډوډۍ اوړو د پورته کولو لپاره اړین وخت د یوې بشپړې ورځې څخه لږ دی. [[دوتنه:Compressed_fresh_yeast_-_1.jpg|ښي|بټنوک| لوند خمیر فشارول]] == ډوډۍ په مختلفو کلتورونو کې == [[دوتنه:Rapid_Trident_2014_03.jpg|بټنوک| یوه اوکراینۍ ښځه په ملي جامو کې ډوډۍ او [[مالګه (کېميا)|مالګه]] وړاندې کوي]] ډوډۍ د تغذیې هاخوا په ډیری [[هڅوب|کلتورونو]] کې مهم دی. ډوډۍ په [[مسيحيت|عیسویت]] کې د Eucharist (د [[شراب|شرابو]] سره) او په نورو مذهبونو کې د کافریت په ګډون د یو عناصرو په توګه مهم دی. <ref>{{Cite book|author=Sabrina, Lady|title=Exploring Wicca: The Beliefs, Rites, and Rituals of the Wiccan Religion|url=https://books.google.com/books?id=ZeRKlCbOdnIC&pg=PA100|year=2006|publisher=Career Press|isbn=978-1-56414-884-1|pages=100–}}</ref> <ref>{{یادکرد وب|عنوان=Eucharist {{!}} Definition, Symbols, Meaning, Significance, & Facts {{!}} Britannica|نشانی=https://www.britannica.com/topic/Eucharist|وبگاه=www.britannica.com|بازبینی=2022-04-26|کد زبان=en}}</ref> [[دوتنه:Barbari_bread.jpg|کيڼ|بټنوک|250x250px| د باربري ډوډۍ]] [[دوتنه:نان_روغنی.jpg|بټنوک|250x250px| د [[د رضوي خراسان ولايت|خراسان د رضوي]] د بروغان له کلي څخه غوړه ډوډۍ]] په [[ايران|ایران]] کې د سړي سر ډوډۍ مصرف خورا لوړ دی او دا هیواد د ډوډۍ ډولونو له پلوه یو له خورا متنوع هیوادونو څخه دی. ترټولو عام ایراني ډوډۍ عبارت دي له: لواش ډوډۍ، د بربیري ډوډۍ، سنګک ډوډۍ او د تافتون ډوډۍ . * د تافټن ډوډۍ : دا د بې خمیرې اوړه یا "لږ پورته شوي" اوړو څخه جوړه شوې ده. * Lavash bread : دا یو ډول نری او کرکه ډوډۍ ده چې شاوخوا درې ملی متره قطر لري. * د ډبرو ډوډۍ : دا د لاواش په پرتله نرمه ډوډۍ ده چې شاوخوا 9 ملي متره ضخامت لري، چې د تیږو په تنور کې پخیږي. * باربري ډوډۍ : دا یو څه سخته ډوډۍ ده چې له 1 څخه تر 2 سانتي مترو پورې ضخامت لري او د هغې اوړه د سنګک ډوډۍ په څیر پورته کیږي. دا ډوډۍ په حقیقت کې د بربر [[کوچيان|قبیلو]] په نوم نومول شوې چې د قاجار پاچاهانو څخه یو یې په تیرو وختونو کې د [[تهران]] په جنوب کې میشته وه. * ګولک یا ګاک ډوډۍ: دا د ټافتون سره ورته ده، مګر په ټوخه کې د سرمک یا جازغله په نوم سبزیج کارول کیږي. د اضافه شوي اجزاو د ډول پراساس ، دې ته د سرموکي ډوډۍ یا د جازغلي ډوډۍ یا ګیم یا د ریو ډوډۍ ویل کیږي. * تېل لرونکې ډوډۍ یا وچه ډوډۍ د بې خمیرې اوړو څخه جوړیږي، مګر د پسونو تېل هم ورسره اضافه کیږي. د پخولو وروسته، دا د بسکټ په څیر وچ او کرکره کیږي. تل ، د انګورو جوس یا [[بوره]] ځینې وختونه په دې ډوډۍ کې اضافه کیدی شي. * شيرمل ډوډۍ : شيرمل يو ډول ډوډۍ ده چې د غنمو له اوړو ، [[شيدې|شيدو]] او غوړيو څخه پخيږي. <ref>فرهنگ معین جلد دوم</ref> * ګولاج (غلاج): دا د بربر ډوډۍ په څیر دی، مګر ضخامت یې شاوخوا 4 سانتي متره دی او په [[مازندران ولایت|مازندران]] او ګورګان کې عام دی. * بې خمیره ډوډۍ : بې خمیره ډوډۍ یو له دودیزو ایراني ډوډۍ څخه دی چې ډیری یې د [[زنجان ولايت|زنجان]] ، [[اردبيل ولايت|اردبیل]] ، تبریز ، ارمیا او حمیدان په ولایتونو کې تولیدیږي. * د [[آران او بيدگل ولسوالي|ارن]] کور ډوډۍ: دا ډوډۍ د ځانګړي خمیر څخه جوړه شوې ده چې د [[سونډی|زنجبیل]] ، د مرغیو اوړه او سرکه لري. * د سجی ډوډۍ * د مشتاق بوشهر ډوډۍ * [[هرمزگان ولایت|د هرمزګان]] کلوکي ډوډۍ * لاکو ډوډۍ <ref>{{یادکرد وب|عنوان=Eucharist {{!}} Definition, Symbols, Meaning, Significance, & Facts {{!}} Britannica|نشانی=https://www.britannica.com/topic/Eucharist|وبگاه=www.britannica.com|بازبینی=2022-04-26|کد زبان=en}}</ref> <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.world-grain.com|عنوان=world-grain}}</ref> <ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.meals.com/|عنوان=meals.com}}</ref> == {{بېرغ نښه|پاراګوای}}[[پاراګوای]] == په دې هېواد کې شاوخوا ۷۰ ډوله کیک (چیپا) او ډېری ډوله ډوډۍ د کاساوا نشایسته او د غلو اوړو لکه جوار او غنم څخه جوړیږي. په پاراګوای کې د دودیزو ډوډۍ په منځ کې، لاندې یادونه کیدی شي: * د چپا ډوډۍ، چې دواړه د خواږه او د ډوډۍ په بڼه چمتو کیږي، د اجزاو په کارولو سره لکه پنیر، هګۍ او د مینیوک نشایسته اوړه. * Chipa Guasú، چې په پاراګوای کې د چپا ډوډۍ بل ډول دی، د جوار د غلو څخه جوړ شوی او د پاراګوای ډوډۍ ترټولو مستند ډول ګڼل کیږي. . * لامپریډو د پاراګواین ډوډۍ یو ډول ډول دی چې د کاساوا نشایسته اوړو څخه جوړ شوی او پخلی خوړل کیږي. == {{بېرغ نښه|سوېلي کوريا}}[[سویلي کوریا|سويلي کوريا]] == * د سورا ډوډۍ، چې د سپنج ډوډۍ یو ډول دی، چې د [[قهوه|موچا کافي]] یا د هغې جوهر څخه ډک شوی. * سوربو ډوډۍ، چې په حقیقت کې د پخلي ډوډۍ یو ډول دی چې اوړه، بوره، هګۍ او د څارویو غوړ لري. د دې ډوډۍ بهرنۍ سطحه کرکه او خوږه ده او دننه یې په بشپړه توګه نرمه ده. * د ګیونګجو ډوډۍ ، چې د [[سویلي کوریا]] د ګیونګجو ښار سمبول دی ، اساسا د خوږې ډوډۍ یو ډول دی چې د سره لوبیا پیسټ څخه ډک شوی. * د اخروټ ډوډۍ د غنمو له اوړو، کچالو غوړیو، اخروټ او نورو ناشتو لکه [[بادام]] ، هزلوټ ، د انګورو د تخم غوړ، اوبه، خمیر او سمندري مالګې څخه جوړه شوې ده. * د کوریا د خواږه کچالو ډوډۍ د پخلي شوي خواږه کچالو او مصالحو لکه دارچیني او جایفت له ترکیب څخه جوړه شوې. * د بټر مینیوک نشایسته او د تیو د تخم ډوډۍ، چې د مینیوک نشایسته او د غوړ شوي تیو تخمونو له ترکیب څخه چمتو کیږي، او د خپل چپچینې او فلیکي شکل لپاره مشهور دی. * د موچا قهوه ډوډۍ، چې د موچا اوړو، هګیو ، اوبو او شیدو له ترکیب څخه جوړه شوې، او یو خوندور خوند لري او په ورته وخت کې، یو نرم او چپچینی جوړښت لري. * د کوریا د سویا بین اوړو ډوډۍ، چې د مالټ اوړو، سویابین اوړو او د غنمو له اوړو څخه جوړه شوې ده. د دې ډوډۍ په چمتو کولو کې د مالټې اوړه په ګرمو اوبو کې اچول کیږي او اوبه یې د غنمو له اوړو سره مخلوط کیږي او د یو څه وخت لپاره په نرمه تودوخه کې تودوخه کیږي، وروسته بیا د سویابین اوړه اضافه کیږي او د دې پایلې څخه پورته ذکر شوې ډوډۍ چمتو کیږي. اوړه == {{بېرغ نښه|عراق}}[[عراق]] == * ډوډۍ (خوبز) چې د عربي فلیټ ډوډۍ یو ډول دی چې په عراق او همدارنګه د لویدیځ آسیا په ډیری هیوادونو کې خوړل کیږي. * بوریک، یو ډول ژوره پخه شوې یا پخه شوې پیسټري ده چې د فیلو په نوم د یو ډول وړو څخه جوړه شوې او د مالګې فیټا پنیر، غوښې، کچالو او سبزیجاتو څخه ډکه شوې. * لففا، چې د پیتا ډوډۍ یو ډول دی، البته، په عراقي سټایل کې. * مارکوک، د فلیټ ډوډۍ یو ډول دی چې په ځانګړې توګه د ختیځ [[د مدیترانې سمندرګی|مدیترانې]] هیوادونو کې عام دی، په شمول عراق. * پیتا ډوډۍ ، چې په عربي هیوادونو کې د ډوډۍ خورا عام ډول دی. * سامون، چې په عراق کې یو بل عام فلیټ ډوډۍ ده. * کاک د اوړو څخه ترلاسه شوي مختلف محصولاتو ته اشاره کوي چې [[عربي هېوادونه|په عربي نړۍ]] او نږدې ختیځ کې خوړل کیږي. == {{بېرغ نښه|فلېپين}}[[فلیپین|فيلپين]] == * ensaymada، چې یو ډول خوندور پیسټری دی چې د غوړ سره جوړ شوی او د بورې او پنیر سره جوړ شوی، خورا مشهور او مشهور دی په ځانګړې توګه د کرسمس په جریان کې. ځینې وختونه دوی دا د غوښې یا [[ناريال|ناریل]] سره ډکوي. * د ناریل ډوډۍ، چې د خوږو ډوډۍ یو ډول دی چې د ناریل او ګارو مخلوط څخه ډک شوی. * پوتوک، یوه کوچنۍ، سخت ګرده ډوډۍ ده چې سطح یې د شکر سره پوښل شوی. * کبابیان، چې یو خوږ، د مډال په څیر لنډ ډوډۍ ده چې یو څه په دوامداره توګه لندبل دی. * هسپانوي ډوډۍ، چې د حلقوي شکل لرونکی پیسټری دی چې کروسینټ ته ورته دی (مخکې له دې چې په کریسنټ کې جوړ شي)، او د هغې په چمتو کولو کې مکھن او بوره کارول کیږي. * ګریډینیا ډوډۍ یوه ډوډۍ ده چې د هغې د ښه خوند، تازهتوب، نرمۍ او تغذیې ارزښت لپاره پیژندل کیږي. د یادولو وړ ده چې GBPI شرکت د فیلیپین د ماشومانو د بنسټ په همکارۍ د "هیپي بریډ ورځ" په نوم د سلګونو ماشومانو لخوا د دې ډوډۍ چمتو کولو لپاره اړین زمینه برابروي. == انځورونه == <gallery> دوتنه:Swiss Bread LCD.jpg|په [[سوئیس|سویس]] کې په بیکري کې د ډوډۍ څو ډوله دوتنه:Selection of bread in German bakery.jpg|په [[آلمان]] کې په بیکري کې د ډوډۍ څو ډوله دوتنه:Panettone 2.jpg|پینټون، یو څه خوږ ایټالوی ډوډۍ د [[کشمش|ممیزو]] سره دوتنه:Bread in a traditional oven.JPG|په دودیز [[فر آشپزی|پخلي تنور]] کې ډوډۍ پخول </gallery> == اړوندې پوښتنې == * سنګک ډوډۍ * Lavash ډوډۍ * د باربري ډوډۍ * بې خمیره ډوډۍ * د سجی ډوډۍ * د لاکو ډوډۍ == سرچینې == {{لړسرچينې|۲}} [[وېشنيزه:ډوډۍ]] [[وېشنيزه:لوش]] [[وېشنيزه:ايراني پاچايان]] [[وېشنيزه:عراق]] [[وېشنيزه:فيلپين]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] k1opbj9tboes1lqiohbtovneo6q43tg 0 66658 368134 355186 2026-08-10T13:48:39Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368134 wikitext text/x-wiki له ۱۸۷۷ زکال څخه تر ۱۸۷۸ زکال پورې د روسیې او ترکیې ترمنځ جګړه د عثماني سترواکۍ او د روسیې په مشرۍ د بلغاریا، رومانیا، صربستان او مونټینګرو څخه جوړ ائتلاف ترمنځ جګړه وه. دغه جګړه چې په بالکان او قفقاز کې وشوه په بالکان کې یې د ۱۹مې پېړۍ له ملت پالنې سرچینه واخیسته. په نورو عواملو کې یې؛ له ۱۸۵۳ زکال څخه تر ۱۸۵۶ زکال پورې د کریمه په جګړه کې د ځمکنیو تلفاتو بېرته جبران، په تور سمندرګي کې د خپل ځایګي بېرته موندل او د عثماني سترواکۍ څخه د خپلواکۍ ترلاسه کولو په موخه د بالکاني ملتونو له سیاسي خوځښت څخه د ملاتړ اړوند نور روسي اهداف شامل و. <ref>{{cite EB1911|wstitle=Russo-Turkish Wars|volume=23|pages=931&ndash;936; see page 931 para five|quote=The War of 1877–78|last1=Crowe|first1=John Henry Verinder}}</ref> د روسیې په مشرۍ ائتلاف جګړه وګټله او عثمانیان یې د قسطنطنیې تر دروازو پورې شاته تګ ته اړ کړل چې له امله یې اروپايي ځواکمن هېوادونه اړ شول په هغو کې مداخله وکړي. په پایله کې [[روسیه]] وتوانېده د قفقاز په قارص او باطوم ولایتونو ادعا وکړي او د بودجک سیمه هم ځانته الحاق کړي. د رومانیا، صربستان او موټینګرو شاهزاده نشینه واکمنیو چې له کلونو راهیسې یې په ډي فکټو یا عملي بڼه د خپلو سیمو واکمني کوله په رسمي توګه یې له عثماني سترواکۍ څخه خپلې خپلواکۍ اعلان کړې. د عثماني سترواکۍ له څه باندې پنځه پېړیو واکمنۍ (۱۳۹۶- ۱۸۷۸ زکال) وروسته د روسیې د پوځي مداخلې او مرستې پر مټ د [[بلغاریا]] خودمختاره هېواد یا د بلغاریا شهزاده نشینه دولت رامنځته شو. == له نښتو وړاندې تاریخچه == === په عثماني سترواکۍ کې له عیسویانو سره چلن === د کریمه د جګړې له پای وروسته د ۱۸۵۶ زکال د پاریس د سولې تړون په ۹مه ماده کې عثماني سترواکي اړ کړای شوه څو عیسویانو ته له مسلمانانو سره یو ډول حقوق ورکړي. د دغې هوکړې له لاسلیک وړاندې عثماني دولت د ګلهانه په نوم فرمان صادر کړ چې په هغو کې یې د مسلمانانو او غیرمسلمانانو د مساوي حق لرلو اعلان وکړ او په دې برخه کې یې یو لړ ځانګړي اصلاحات ترسره کړل. د بېلګې په توګه د جزیې په نامه مالیات یې لغو کړل او غیر مسلمانانو اجازه ترلاسه کړه په پوځ کې شامل شي. <ref>{{Citation|title=Hatt-ı Hümayun|url=http://www.anayasa.gen.tr/reform.htm|type=full text|place=Turkey|publisher=Anayasa}}.</ref><ref>{{Citation|last=Vatikiotis|first=PJ|title=The Middle East|url=https://archive.org/details/middleeastfromen0000vati/page/217|page=[https://archive.org/details/middleeastfromen0000vati/page/217 217]|year=1997|place=London|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-15849-4}}.</ref> ==== په لبنان کې د ۱۸۶۰ زکال کړکېچ ==== په ۱۸۵۸ زکال کې د لبنان د شمال ماروني بزګرانو د خپلو روحانیونو په تحریک تر ډېره پورې دروزي قومي – مذهبي ډلې ته اړوندو خپلو فئوډال اربابانو پر ضد پاڅون وکړ او د بزګرانو جمهوریت یې تاسیس کړ. د لبنان په سویل کې چېرې چې ماروني او دروزي بزګرانو دواړو د دروزي حاکمانو تر نظر لاندې کار کوه؛ دروزي بزګران د خپلو نورو هم مذهبو په خوا کې د مارونیانو پر ضد ودرېدل او دغه موضوع په داخلي جګړه واوښته. په داسې حال کې چې دواړو لورو زیان ولید او نږدې ۱۰۰۰۰ مارونيان د دروزيانو په لاس قتل عام شول. <ref name="countrystudies.us">{{Citation|title=Country Studies|url=http://countrystudies.us/lebanon/74.htm|year=1994|contribution=Lebanon|place=US|publisher=Library of Congress}}.</ref><ref>{{Citation|last=Churchill|first=C|title=The Druzes and the Maronites under the Turkish rule from 1840 to 1860|url=http://dlxs2.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=cdl;idno=cdl324|page=219|year=1862|place=London|publisher=B Quaritch}}.</ref> د ۱۸۶۰ زکال د مۍ په ۲۷مه د مارونیانو یوې ډلې په یوه دروزي کلي برید وکړ، ورته مهال نه یوازې په لبنان بلکې په سوریې کې هم په غچ اخیستونکو وژنو لاس پورې شو. په پایله کې له ۷۰۰۰ څخه تر ۱۲۰۰۰ تنه چې ټولو مذاهبو ته اړوند و ووژل شول؛ له ۳۰۰ زیات کلي، ۵۰۰ کلیساوې، ۴۰ سومعې او ۳۰ ښوونځي له منځه یووړل شول. په بیروت کې په مسلمانانو د عیسویانو برید په دمشق کې مسلمانان راوپارول او په اقلیت عیسویانو یې برید وکړ چې له ۵۰۰۰ څخه تر ۲۵۰۰۰ تنه په کې ووژل شول؛ په دغه بریدونو کې د امریکا او هالنډ د قونسلانو وژنې دغو پېښو ته نړیوال اړخ ورکړ. د [[اروپا]] د مداخلې له ګواښ څخه د مخنیوي په موخه د عثماني سترواکۍ د بهرنیو چارو وزیر محمد فواد پاشا سوریې ته ولېږل شو څو هرڅومره ژر چې کېږي دغه ستونزه حل کړي. محمد د والي او دولتي چارواکو په ګډون دواړو لورو ته د اړوندو یاغي مشرانو د نیولو هوډ وکړ او هغوی یې اعدام کړل. نظم بېرته ډېر ژر واکمن شو او لبنان ته د خودمختارۍ ورکولو مقدمات برابر شول؛ خو دغه اقدامات د اروپا د مداخلې څخه د مخنیوي لپاره کافي نه و. ورته مهال فرانسې د ۱۸۶۰ زکال په سپټمبر میاشت کې په سیمه کې خپلې جنګي بېړۍ ځای پر ځای کړې خو له دې څخه په اندېښنې چې په سیمه کې د فرانسې یو اړخیزه مداخله به د فرانسې نفوذ پراخ کړي بریتانیا هم په دغه چاره کې ځان ور ګډ کړ. د اروپا د فشار له امله سلطان د لبنان لپاره د نوي والي په ګمارنې داسې هوکړه وکړه چې دغې څوکۍ ته نوماند باید د اروپایي ځواکونو په هوکړه وي. <ref name="countrystudies.us2">{{Citation|title=Country Studies|url=http://countrystudies.us/lebanon/74.htm|year=1994|contribution=Lebanon|place=US|publisher=Library of Congress}}.</ref>{{Sfn|Shaw|Shaw|1977|pp=142–43}} ==== په کرت کې پاڅون، ۱۸۶۶- ۱۸۶۹زکال ==== د کرت پاڅون چې په ۱۸۶۶ زکال کې پیل شو د وګړو په ژوندانه کې د ښه توب راتلو په موخه د اصلاحاتو اړوند د عثماني سترواکۍ له پاتې راتلو او له یونان سره د انوسیس اتحاد اړوند د کرت وګړو له لیوالتیا یې سرچینه اخیسته. یاغیانو په بشپړه جزیره واک وموند یوازې له هغو پنځو ښارونو پرته چېرې چې مسلمانو کډوالو شتون درلود. یوناني مطبوعاتو ادعا وکړه چې مسلمانانو د یونانیانو په عام وژنه لاس پورې کړی او دغه موضوع په ټوله اروپا کې خپره شوه. په زرګونو داوطلب یونانیان بسیج شول او دغې جزیرې ته ولېږل شول. <ref>{{Cite journal|last=Robson|first=Maureen M.|date=1960|title=Lord Clarendon and the Cretan Question, 1868-9|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1960_3_1/page/38|journal=The Historical Journal|volume=3|issue=1|pages=38–55|doi=10.1017/S0018246X00023001|s2cid=159657337}}</ref> د ارکادي صومعې کلابندۍ ځانګړی شهرت وموند. د ۱۸۶۶ زکال په نومبر میاشت کې شاوخوا ۲۵۰ یوناني کرت جنګیالي او شاوخوا ۶۰۰ ښځې او ماشومان د نږدې ۲۳ زره کرتیانو له خوا چې اکثریت یې مسلمانان و او عثمانیانو یې ملاتړ کاوه کلابند شول او دغه موضوع په پراخه کچه په ټوله اروپا کې خپره شوه. له خونړۍ جګړې وروسته چې دواړو خواو ته په کې تلفات ورسېدل یوناني کرتیان د خپلو مهماتو له خلاصېدو وروسته تسلیم شول، خو د تسلیمۍ پر مهال ووژل شول. <ref>{{Citation|last=Stillman|first=William James|title=The Autobiography of a Journalist|date=15 March 2004|url=http://www.gutenberg.org/files/11594/11594.txt|volume=II|publisher=The Project Gutenberg|format=ebook|id=[[eBook#11594]]}}.</ref> === په اروپا کې د قدرت د موازنې تغیر === په داسې حال کې چې عثماني سترواکي د کریمه په جګړه کې بریالی لوری و، خو بیا هم یې ځواک او اعتبار مخ پر زوال و. پر خزانې باندې فشار عثماني دولت اړ کړ څو یو لړ بهرني پورونه د لوړ سود ورکولو پر مټ واخلي چې له دغو پورونو اخیستلو وروسته د مالي اصلاحاتو سربېره دوی د خپلو پورونو د ورکړې توان له لاسه ورکړ او سترواکۍ یې له اقتصادي ستونزو سره مخ کړه. د روسانو له خوا له قفقاز څخه په شمالي اناټولیا کې د تورسمندرګي بندرونو او همدارنګه د بالکان کنستانسا او وارنا بنادرو ته د شړل شوو ۶۰۰ زره چرکس مسلمانانو ځای پر ځای کولو عثماني دولت له مالي ستونزو او همدارنګه له مدني بې نظمۍ سره مخ کړ. <ref>{{Citation|last=Finkel|first=Caroline|title=The History of the Ottoman Empire|page=467|year=2005|place=New York|publisher=Basic Books}}.</ref> == د جګړې دوره == === د مانورونو پیل === د ۱۸۷۷ زکال د اپریل په ۱۲مه رومانیا روسي ځواکونو ته اجازه ورکړه چې په ترکانو باندې د برید په موخه د دوی له قلمرو څخه تېر شي. د ۱۸۷۷ زکال د اپرېل په ۲۴مه روسیې له عثمانیانو سره د جګړې اعلان وکړ او خپل ځواکونه یې اونګني ته په څېرمه پروت سیند باندې د ایفل له نوي جوړ شوي پل څخه په ګټه اخیستو رومانیا ته ولېږل چې له امله یې ترکیې دانوب سیند ته څېرمه رومانیايي ښارونه بمبارد کړل. د ۱۸۷۷ زکال د مۍ په ۱۰مه د رومانیا شهزاده نشینه قلمرو چې د ترکیې تر رسمي حاکمیت لاندې و خپله خپلواکي یې اعلان کړه. <ref>{{Citation|title=Chronology of events from 1856 to 1997 period relating to the Romanian monarchy|url=http://www.cs.kent.edu/~amarcus/Mihai/english/cronologieen.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230042922/http://www.cs.kent.edu/~amarcus/Mihai/english/cronologieen.html|place=Ohio|publisher=Kent State University|archive-date=30 December 2007|url-status=dead}}</ref> د جګړې په پیل کې پایله چندان څرګنده نه وه. روسانو کولای شول ډېر پوځونه بالکان ته ولېږي ځکه شاوخوا ۳۰۰ زره سرتېري یې په واک کې لرل. عثمانیانو د بالکان په ټاپووزمه کې شاوخوا ۲۰۰ زره سرتېري لرل چې له دغه شمېر څخه ۱۰۰ زره یې په پیاوړو پوځي اډو کې ځای پر ځای شوي و او ۱۰۰ زره نور یې هم پوځي عملیاتو ته ځانګړي شوي و. عثمانیان له دغې ښېګڼې برخمن و چې په سیمه کې په پیاوړې توګه ځای پر ځای و او د تور سمندرګي بشپړه قوماندانۍ او ګزمه کوونکې بېړۍ هم د دانوب سیند په اوږدو کې په دنده بوختې وې. دوی همدارنګه د بریتانیا او امریکا له خوا د نویو جوړو شوو وسلو په پرتله پیاوړې وسلې او د جرمني له خوا د جوړو شوو توپونو څخه پیاوړي توپونه لرل. <ref>{{Citation|last=Schem|first=Alexander Jacob|title=The War in the East: An illustrated history of the Conflict between Russia and Turkey with a Review of the Eastern Question|url=https://archive.org/details/warineastillustr00scheiala|year=1878|author-link=Alexander Jacob Schem}}.</ref> له دې سره عثمانیانو په معمول ډول غیرفعال دفاعي حالت غوره کړ او په دې سره یې د ستراتیژیکو اعمالو ابتکار روسانو ته پرېښود چې د یو لړ تېروتنو وروسته یې د جګړې لپاره بریالۍ ستراتیژي ومونده. په قسطنطنیه کې د عثماني ځواکونو قوماندانۍ د روسانو د هوډ اړوند کمزوري فرضیات لرل. دوی دې پایلې ته رسېدلي و چې روسان به د دانوب په اوږدو کې له هغو څخه په تېرېدو تر دلتا پورې ډېر ستړي شي او د تور سمندګۍ د سواحلو په اوږدو کې به لنډه لار غوره کړي. دغه چاره د دې واقعیت له پامه غورځول و چې دغه سواحل پیاوړې، غوره تدارکات لرونکې او نه ماتېدونکې ترکي قلا ګانې لري. == سرچينې == 2g09v3rxmj9jju2wvh3xtlfa6bft2ze 0 66704 368170 356137 2026-08-10T14:46:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368170 wikitext text/x-wiki د دویمې نړیوالې جګړې د دیپلماسۍ په تاریخچه کې له ۱۹۳۹ زکال څخه تر ۱۹۴۵ زکال پورې مهم بهرني سیاستونه او د دویمې نړیوالې جګړې د مخالفو ائتلافونو یا د متفقینو او محور ځواکونو ترمنځ د یوبل پر وړاندې چارې شاملېږي. په لوړه کچه باندې د دیپلماتیکو اړیکو ټینګېدو په ۱۹۳۹ زکال کې د جګړې له پیل څخه زور واخیست. د بریتانیا لومړي وزیر وینسټون چرچېل له فرانسې سره نږدې اړیکې جوړې کړې او د متحده ایالاتو له ولسمشر فرانکلین روزولټ سره یې د خپلو شخصي اړیکو پر مټ د نږدې اړیکو رامنځته کولو هڅه وکړه. د ۱۹۴۱ زکال په جون میاشت کې وروسته له هغه چې روسیه په جګړه کې ښکېل شوه دغه لوی اتحاد د چرچېل، روزولت او د [[شوروي اتحاد]] د ژوزف ستالین ترمنځ درې اړخیزې اړیکې ته پراختیا ومونده. د امریکا دیپلماتیکې اړیکې د ۱۹۴۱ زکال په ډسمبر میاشت کې په جګړه کې د متحده ایالاتو په ښکېل کېدو پیاوړې شوې؛ په ځانګړې توګه وروسته له هغه چې د پورونو او اجارې (Lend-Lease) پروګرام په ۱۹۴۳ زکال کې خپل اوج ته ورسېد. ورته مهال د روسیې دیپلماتیکه موخه په پیل کې د جرمني د لوی برید پر وړاندې د دفاع په موخه د ملاتړ ترلاسه کول و. په ۱۹۴۴ زکال کې بریا ته په نږدې کېدو مسکو په خپل چاپېر کې د اغېز لاندې هېوادونو په جوړولو کار پیل کړ؛ د دغې موخې لپاره یې په پیل کې پولنډ او ختیځ جرمني په نښه کړ. د بریتانیا اصلي موخه بیا د جرمني د ګواښ له منځه وړل، په مرکزي او ختیځه اروپا کې د بریتانیا د رول ساتل او همدارنګه د بریتانیا د سترواکۍ خوندیتوب و. هند او د بریتانیا تر ولکې لاندې نورو قلمرونو په جګړه کې پام وړ ونډه لرله خو د متفقینو په مهمو پرېکړو کې یې چندان ځای نه درلود. روزولټ د بریتانیا له سترواکۍ، فرانسې او نورو سترواکیو سره مخالفت درلود، خو چرچېل پر هغه فشار راوړ چې په هند کې د مداخلې اړوند خپل هوډ وځنډوي. تر ۱۹۴۳ زکال پورې د روزولټ اصلي موخه له جګړې وروسته د ملګرو ملتونو د سازمان جوړول و چې د دریو ځواکمنو هېوادونو له خوا کنټرول کېدله او [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] فرانسې هم په کې پام وړ رول درلود. ورته مهال چین او فرانسې د جګړې د مهال په دیپلماسۍ کې لږ رول درلود. د جګړې په وروستیو کې روزولټ په مخ پر زیاتېدوني ډول د مسکو له تهاجمي هیلو څخه اندېښمن و، خو پریکړه یې وکړه چې د ملګرو ملتونو د سازمان له جوړولو او په ستالین باندې د متقاعد کوونکو شخصي اړیکو سره بیا هم له جګړې وروسته ستونزې حل کړي. <ref>{{Cite book|last=Taylor|first=Mike|url=https://books.google.com/books?id=p4R6AgAAQBAJ&pg=PA13|title=Leaders of World War II|date=2010|publisher=ABDO|isbn=978-1-61787-205-1|location=|pages=|language=en|quote=the most important of the Allied leaders during the first half of World War II}}</ref> د محور ځواکونو لپاره بیا دیپلماسۍ زیات ارزښت نه درلود. د جرمني، [[اېټاليا|ایټالیا]] او جاپان اتحاد د تل لپاره غیر رسمي او د ډېرې لږ مرستې یا همغږۍ پر مټ و. هیټلر د جرمني په دیپلماتیکو پالیسیو بشپړ واک درلود او خپله اراده یې په ختیځه اروپا کې په خپلو متحدینو او له ۱۹۴۳ زکال وروسته یې د ایټالیا په شمال کې په خپل لاس پوڅي حکومت تحمیل کوله. جاپاني دیپلماتانو په جګړه کې ډېر لږ رول درلود ځکه چې ټول واکونه د پوځ په لاس کې و. د توکیو پام وړ ماته له جرمني څخه د مصنوعي نفتو د تولیدي فرمول د لاسته راوړو له امله وه خو هغه مهال چې هغوی د جاپان د جنګي ماشین لپاره د سون توکو لپاره لار ومونده؛ ډېر ناوخته و. د جګړې له پای وړاندې نږدې ټولو بې پلوه هېوادونو په عملي توګه له جرمني سره اړیکه پرې کړه او په دې توګه یې لار وموندله له نوي جوړ شوي سازمان یا له ملګرو ملتونو سره مل شي. == متفقین == د متفقینو اړخ د ۱۹۳۹ زکال په سپټمبر میاشت کې وروسته له هغه مخ پر جوړېدو شو چې په پولنډ برید وشو او بریتانیا او فرانسې له نازي جرمني سره د جګړې اعلان وکړ. له ایرلنډ پرته چې په جګړه کې بې پلوه پاتې شو ټولو ټول ګټو قلمرونو (کاناډا، اسټرالیا، نیوزلنډ او سویلي افریقا) د بریتانیا په خوا کې د یو ځای جګړې کولو اعلان وکړ، خو نور هېوادونه د هغوی په آرمانونو کې ورګډ نه شول. د انګلیس – فرانسې د جګړې عالي شورا (SWC) چې په پیل کې تاسیس شوه یوه مشترکه پوځي ستراتیژي یې رامنځته کړه. له دغې ستراتیژۍ څخه تر هغه مهاله ګټنه وشوه چې د فرانسې برید د ۱۹۴۰ زکال په جون میاشت کې د جرمني په بریالي ځواب پای ته ورسېد، له دې وروسته فرانسه تسلیم شوه او بریتانیا او د هغې سترواکۍ په یوازې ځان د جرمني پر وړاندې مبارزې ته دوام ورکړ. د متفقینو ترمنځ لومړنۍ ناسته د ۱۹۴۱ زکال په جون میاشت کې په بریتانیا کې وشوه؛ په دغه ناسته کې د بریتانیا تر اغېز لاندې څلورو همکارو هېوادونو (کاناډا، اسټرالیا، نیوزلنډ او سویلي افریقا)، په تبعید کې اتو حکومتونو (بلجیم، چکسلواکیا، یونان، لوکزامبورګ، هالنډ، ناروې، پولنډ، یوګوسلاویا) او آزادې فرانسې ونډه لرله. شوروي اتحاد چې په پیل کې یې په پولنډ باندې په برید کې د جرمني سره مرسته وکړه په داسې حال کې چې د متفقینو – محور ځواکونو ترمنځ بې پلوه وه د ۱۹۴۱ زکال د جون میاشتې په وروستیو کې وروسته له هغه چې جرمني ورباندې برید وکړ له متفقینو سره مل شو. متحده ایالاتو د ۱۹۴۱ زکال په مارچ میاشت کې متفقینو ته د جنګي مرستو په برابرولو لاس پورې کړ، خو د ۱۹۴۱ زکال په ډسمبر میاشت کې وروسته له هغه چې جاپان په پرل هاربر برید وکړ په رسمي ډول له متفقینو سره مل شو. چین لا له وړاندې په ۱۹۳۷ زکال کې د مارکوپولو له حادثې وروسته له جاپان سره په اوږد مهاله جګړه کې ښکېل و، خو د ۱۹۴۱ زکال په ډسمبر میاشت کې په رسمي ډول له متفقینو سره مل شو. ==== لومړۍ اروپا ==== د ۱۹۴۱ زکال په ډسمبر میاشت کې په جګړه کې د متحده ایالاتو له ښکېل کېدو لږ وروسته د آرکادیا کنفرانس په اوږدو کې د متحده ایالاتو ولسمشر فرانکلېن روزولټ او د بریتانیا لومړي وزیر وینسټون چرچېل په واشنګټن کې له یوبل سره ولیدل. دوی دواړه د لویې ستراتیژۍ په کلیدي موضوعاتو هوکړې ته ورسېدل. دوی دې هوکړې ته ورسېدل چې متحده ایالات او بریتانیا به په اروپا کې له خپلو منابعو څخه لومړۍ په نازي جرمني باندې د تسلط په موخه ګټنه کوي. ورته مهال هغوی هوکړې ته ورسېدل چې له لږو منابعو څخه په ګټنې به دوی په آرام سمندر کې د جاپان د محدودو بریدونو پر وړاندې په محدودو مخه نیونکو اقداماتو سره مبارزه کوي. د جرمني له ماتې وروسته – چې د بریتانیا او شوروي اتحاد پر وړاندې لوی ګواښ بلل کېده – ټول متفق ځواکونه به په جاپان تمرکز کوي. <ref>John F. Shortal, ''Code Name Arcadia: The First Wartime Conference of Churchill and Roosevelt'' (Texas A&M University Press, 2021).</ref><ref>{{cite web |last1=Stoler |first1=Mark A. |title=George C. Marshall and the "Europe-First" Strategy, 1939–1951: A Study in Diplomatic as well as Military History |url=http://marshallfoundation.org/marshall/wp-content/uploads/sites/22/2014/04/EDStoler.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401035700/http://marshallfoundation.org/marshall/wp-content/uploads/sites/22/2014/04/EDStoler.pdf |archive-date=April 1, 2016 |access-date=April 4, 2016}}</ref> په پیل کې اروپا یا د لومړۍ اروپا سیاست د جګړې په اوږدو کې په پیاوړې توګه پاتې شو، ورته مهال په آرام سمندر کې د «مخه نیونکو اقداماتو» او «محدودو بریدونو» اصطلاحات د متفقینو د رهبرانو په کنفرانسونو او د متحده ایالاتو د لوړ پوړو پوځي چارواکو ترمنځ په بحثونو کې د تفسیر او اصلاح موضوعات وګرځېدل. په آرکادیا کې متحده ایالاتو هوکړه وکړه چې خپلې بم غورځونکې الوتکې بریتانیا ته لېږي؛ په بدل کې یې بریتانویانو ژمنه وکړه چې په آرام سمندر کې خپل ځواکونه زیاتوي. ورته مهال بریتانویانو په ۱۹۴۲ زکال کې په شمالي اروپا کې د ځان مرګو بریدونو اړوند د امریکا وړاندیز رد کړ. <ref>{{cite book|last1=Mackenzie|first1=S.P.|url=https://books.google.com/books?id=GsUFBAAAQBAJ&pg=PA55|title=The Second World War in Europe: Second Edition|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1317864714|pages=54–55|access-date=2020-11-22|archive-date=2021-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723050515/https://books.google.com/books?id=GsUFBAAAQBAJ&pg=PA55|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|editor1=David T. Zabecki|editor2=Carl O. Schuster|editor3=Paul J. Rose|editor4=William H. Van Husen|url=https://books.google.com/books?id=gYDN-UfehEEC&pg=PA1270|title=World War II in Europe: An Encyclopedia|date=1999|publisher=Garland Pub.|isbn=9780824070298|page=1270|access-date=2020-11-22|archive-date=2021-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723050516/https://books.google.com/books?id=gYDN-UfehEEC&pg=PA1270|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ward|first1=Geoffrey C.|title=The Roosevelts: An Intimate History|last2=Burns|first2=Ken|date=2014|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0385353069|pages=402|chapter=The Common Cause: 1939-1944|chapter-url=https://books.google.com/books?id=V73CAwAAQBAJ&pg=PA402|access-date=2021-07-02|archive-date=2021-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723050545/https://books.google.com/books?id=V73CAwAAQBAJ&pg=PA402|url-status=live}}</ref><ref name=":02">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VRiYAAAAQBAJ&pg=PA135|title=Routledge Handbook of US Military and Diplomatic History|date=2013|publisher=Taylor and Francis|isbn=9781135071028|location=Hoboken|page=135|access-date=2020-11-22|archive-date=2021-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723050518/https://books.google.com/books?id=VRiYAAAAQBAJ&pg=PA135|url-status=live}}</ref><ref name="Gray">{{cite book|author=Gray, Anthony W. Jr.|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/BigL/BigL-6.html|title=The Big 'L' — American Logistics in World War II|publisher=National Defense University Press|year=1997|editor=Alan Gropman|location=Washington, D.C.|chapter=Chapter 6: Joint Logistics in the Pacific Theater|access-date=2007-12-30|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414053831/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/BigL/BigL-6.html|url-status=live}}</ref> ==== د تهران کنفرانس ==== د ۱۹۴۳ زکال په اکتوبر – نومبر کې د مسکو له کنفرانس وروسته په چمتوالي سره دریو واړو مشرانو؛ ستالین، روزولټ او چرچېل د ۱۹۴۳ زکال د نومبر له ۲۸مې نېټې څخه د ډسمبر میاشتې تر لومړۍ نېټې پورې په تهران کې غونډه وکړه. دوی په ۱۹۴۴ زکال کې په فرانسې («په دویمه جبهه کې») باندې د برید اړوند هوکړې ته ورسېدل؛ دوی همدارنګه له ترکیې، ایران او دیوګوسلاویا له فدرال دیموکراتیک حکومت سره په ګډه په جاپان باندې د برید اړوند هوکړه وکړه او له جګړې وروسته یې په حل لارو خبرې وکړې. <ref>{{Cite journal|jstor=1876003|last1=Mastny|first1=Vojtech|title=Soviet War Aims at the Moscow and Teheran Conferences of 1943|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1975-09_47_3/page/481|journal=The Journal of Modern History|year=1975|volume=47|issue=3|pages=481–504|doi=10.1086/241341|s2cid=153563648}}</ref> === ملګري ملتونه === د ۱۹۴۲ زکال په جنوري میاشت کې د ملګرو ملتونو اعلامیې متفقینو ته رسمیت ورکړ. له څلورو لویو هېوادونو (متحده ایالاتو، بریتانیا، شوروي اتحاد او چین) سره ګڼ شمېر نور هېوادونه هم د متفقینو په لیکه کې د دغې اعلامیې په لاسلیک کولو او له محور ځواکونو سره د جګړې په اعلانولو ورګډ شول. په ۱۹۴۵ زکال کې د روزولټ تر مشرۍ لاندې «ملګري ملتونه» په نوی سازمان واوښتل او د له منځه تللې د ملتونو ټولنې ځای یې ونیو. <ref>Fraser J. Harbutt, ''Yalta 1945: Europe and America at the Crossroads'' (2010).</ref><ref>Townsend Hoopes, and Douglas Brinkley, ''FDR and the Creation of the UN'' (Yale UP, 1997).</ref> == سرچينې == 1uz4z9kumzuohsuynobxykqexgl8sau 0 69004 368194 366186 2026-08-10T15:39:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368194 wikitext text/x-wiki د متحده ایالاتو د استعماري تاریخ په لومړیو کې، لوړې زده کړې یوازې د نارینه و لپاره طراحي شوې وې. له ۱۸۰۰مې لسیزې را وروسته د ښځو لپاره د زده کړو په ډګر کې ځایګي او فرصتونه زیات شول. د ۱۹۷۰مې لسیزې له وروستیو او د ۱۹۸۰مې لسیزې له پیل را وروسته د لیسانس او ماسټرۍ د ورکړل شوو سندونو د شمېر له مخې ښځې له نارینه و څخه مخکې شوې او له دغه مهال راهیسې تر نن ورځې پورې ښځې په دغه برخه کې مخ پر ودې اکثریت جوړوي، چې نارینه بیا د دغو سندونو څخه د هر یو د ترلاسه کولو اړوند کوچني اقلیت ته اړوند دي. همدغه ډول توپیر له ۲۰۰۵ زکال را وروسته د دوکتورا د اسنادو د ترلاسه کولو په برخه کې رامنځته شو په داسې توګه چې ښځې په دوامداره بڼه مخ پر ودې اکثریت او نارینه یې هم اقلیت برخه جوړوي. <ref name="Cremin">{{cite book|last1=Cremin|first1=Lawrence A.|title=American Education : The Colonial Experience, 1607-1783|url=https://archive.org/details/americaneducatio0000crem_u8r8|date=1970|publisher=Harper & Row|location=New York|isbn=0061316709|edition=1st Harper Torchbook}}</ref><ref name="NCES">National Center for Education Statistics, [http://nces.ed.gov/programs/digest/d12/tables/dt12_310.asp Digest of Education Statistics]. Retrieved 2015-02-21</ref><ref name="politifact">Molly O'Connor, [http://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2014/jul/18/mitch-mcconnell/mitch-mcconnell-says-more-women-graduate-college-m/ "Mitch McConnell says more women graduate from college than men do"], ''Politifact,'' July 18, 2014. Retrieved 2015-02-21</ref> == تاریخچه == === د استعمار پر مهال === په استعماري امریکا کې لومړنۍ زده کړو په نیوانګلنډ کې په پراخه کچه شتون درلود، خو په یو شمېر نورو برخو کې محدودې وې. د نیوانګلنډ پیوریتان (د واحد خدای منونکي) وګړي باوري و چې د سپېڅلي کتاب مطالعه اړینه ده، له همدې امله یې په خپلو زامنو او لوڼو باندې په لږ عمر کې زده کړې کولې. همدارنګه دا په کې لازمي وه چې هر ښارګوټی د یوه لومړني ښوونځي لګښتونه ورکړي په داسې حال کې چې یوازې ۱۰ سلنو یې منځنیو زده کړو ته مخه کوله. ډېر کم شمېر نجونو په رسمي ښوونځیو کې زده کړې کولې او ډېر شمېر نورو یې بیا په کور یا په اصطلاح «کورنیو روزنیزو ځایونو» کې زده کړې کولې، هغه چې زړو ښځو به په خپلو کورونو کې د لیک لوست لومړني مهارتونه هغوی ته ور زده کول. تر ۱۷۵۰ زکال پورې د نیوانګلنډ نږدې ۹۰ سلنه ښځینه وو او نږدې ټولو نارینه وو کولای شول لیک لوست وکړي. همدارنګه د ښځو لپاره هېڅ ډول لوړو زده کړو شتون نه درلود.<ref name="Cremin2">{{cite book|last1=Cremin|first1=Lawrence A.|title=American Education : The Colonial Experience, 1607-1783|url=https://archive.org/details/americaneducatio0000crem_u8r8|date=1970|publisher=Harper & Row|location=New York|isbn=0061316709|edition=1st Harper Torchbook}}</ref> په نیوانګلنډ کې د مالیاتو پر مټ تمویل کېدونکي ښوونځي د ۱۷۶۷ زکال په لومړیو کې رامنځته شول. د دغو ډول ښووونځیو جوړول اختیاري چاره وه او یو شمېر ښارونو ورسره هېڅ لېوالتیا نه لرله. د بېلګې په توګه د ماساچوست، نورث همپتون چې په زیاته کچه بډایې کورنۍ یې لرلې او په سیاسي او ټولنیزو جوړښتونو یې واک درلود ډېر وروسته یې دغه چاره ومنله ځکه نه یې غوښتل له بې وزله کورنیو سره د مرستې لپاره مالیات ورکړي. نورث همپتون یوازې په هغو کورنیو باندې د مالیاتو لګولو پر ځای چې ماشومان یې لرل په ټولو کورنیو مالیات ولګول او له دغه بودیجې څخه یې د یو ګرامر ښوونځي په جوړولو کې کار واخیست چې هلکان یې په کالج کې زده کړو ته چمتو کول. نورث همپتون له ۱۸۰۰ زکال وروسته نجونو ته په دولتي بودیجې زده کړې برابرولې. د دې پر خلاف د ماساچوست، ساتون ښار د ټولنیزې او مذهبي رهبرۍ له پلوه د خپل تاریخ له لومړیو څخه له نورو توپیر درلود. ساتون د خپلو ښوونځیو لګښت یوازې په هغه کورنیو باندې د مالیاتو له مخې پوره کاوه چې ماشومان یې لرل؛ په دې توګه یې د نجونو او هلکانو دواړو لپاره د عمومي زده کړو اړوند یوه فعاله حوزه رامنځته کړه. <ref>Kathryn Kish Sklar, "The Schooling of Girls and Changing Community Values in Massachusetts Towns, 1750–1820," ''History of Education Quarterly'' 1993 33(4): 511–542</ref> تاریخ لیکونکي څرګندوي چې د استعمار په دوره کې لیک او لوست له یوبل څخه جلا مهارتونه و. په ښوونځیو کې د دواړو زده کړې ورکول کېدې، خو په هغو ځایونو کې چې ښوونځیو شتون نه درلود، تر ډېره پورې هلکانو او همدارنګه تکړه نجونو ته لوستل ور ښودل کېدل. له دې امله چې نارینه و له کور بهر چارو ته اوږه ورکوله لیک لوست ته یې اړتیا لرله. نجونو یوازې د لوستلو زده کړو ته اړتیا لرله (په ځانګړې توګه د مذهبي لیکنو د لوستلو په برخه کې). د لیک او لوست ترمنځ دغه روزنیز توپیرونه د دې څرګندويي کوي چې ولې د استعمار پر مهال ښځو یوازې کولای شو یو شی ولولي، خو نه یې شو کولای چې لیکنه وکړي یا آن چې لاسلیک وکړي – دوی به په خپل لاسلیک کې له یو "X" ګټنه کوله. <ref>E. Jennifer Monaghan, "Literacy Instruction and Gender in Colonial New England," ''American Quarterly'' 1988 40(1): 18–41 [https://www.jstor.org/stable/2713140 in JSTOR]</ref> په ټول سوېل کې ډېرو کم شمېر دولتي ښوونځیو شتون درلود. ډېری والدینو له خصوصي ښوونکو څخه په ګټنې په کورونو کې د خپلو ماشومانو لپاره د زده کړې زمینه برابروله او یا به یې هم هغوی کوچنیو سیمه ییزو ښوونځیو ته لېږل. په جورجیا کې د ښځو د لاسلیک اړوند یوه څېړنه ښيي چې د دغې سیمې په ښوونځیو لرونکو برخو کې د ښځو د سواد کچه لوړه وه. په سویلي کارولینا کې د ښوونځیو د پروژو شمېرې د سویلي کارولینا په مجله کې چې د ۱۷۳۲ زکال له پیل څخه خپرېده؛ اعلان کېدلې.<ref>{{cite book|first=Sharon Braslaw|last=Sundue|title=Industrious in Their Stations: Young People at Work in Urban America, 1720–1810|location=Charlottesville|publisher=University of Virginia Press|year=2009|isbn=978-0-8139-2713-8|url=https://books.google.com/books?id=Ys0oAQAAIAAJ}}</ref><ref>{{cite journal|first=James O'Neil|last=Spady|title=To Vie with One against Another: Race and Demand for Non-elite White Education in an Eighteenth-Century Colonial Society|journal=Early American Studies|year=2011|volume=9|issue=3|pages=649–676|doi=10.1353/eam.2011.0028|s2cid=143582173}}</ref><ref>{{cite journal|first=Linda L.|last=Arthur|title=A New Look at Schooling and Literacy: The Colony of Georgia|url=https://archive.org/details/sim_georgia-historical-quarterly_winter-2000_84_4/page/563|journal=Georgia Historical Quarterly|year=2000|volume=84|issue=4|pages=563–588}}</ref><ref>{{cite journal|first=Lyon Gardiner|last=Tyler|title=Education in Colonial Virginia. Part II: Private Schools and Tutors|journal=William and Mary College Quarterly Historical Magazine|volume=6|year=1897|pages=1–6}}</ref> === ۱۹مه پېړۍ === د نوولسمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې د هلکانو او نجونو په ګډون ډېر لږ شمېر امریکايي ماشومانو په ښوونیزو ټولګیو کې په ګټمنه بڼه وخت تېراوه. آڼ ډېر کوچني اقلیت زده کوونکو هم منځنۍ زده کړې نه ترلاسه کولې. په ځانګړې توګه د نجونو لپاره په «ښځینه فضا» او «تزکیې» ټینګار شتون درلود. په ۱۸۲۱ زکال کې اېما ویلارد د ښځینه وو لپاره خپل روزنیز مرکز جوړ کړ، هغه چې تر ډېره پورې یې تقلید شوی ډول درلود او په ټولنه کې یې د ځوانو نجونو لپاره په ځای موندنې تمرکز درلود. هغې انګېرله چې له کالج څخه د فارغېدونکو ښځینه و رول په ټولنه کې «بې معنی» دی. الیزابت کډي ستانتون چې د ویلارد له ښوونیز مرکز څخه فارغه شوې وه د دغه ډول تفکر سره یې شدید مخالفت درلود، هغه مخالفت چې د نوموړې په راتلونکې ژوند کې یې د هغې د فیمنېستي فعالیتونو د ډول په جوړولو کې مرسته وکړه. د کالج په کچه یوازې څو خصوصي ښوونځيو په کالجونو کې د ښځینه وو د شمولیت اړوند د اوبرلین کالج د ۱۸۳۳ زکال له بېلګې ګټنه کوله، خو دولتي ښوونځیو په کالجونو کې شمولیت په پام وړ کچه نارینه و ته محدود کاوه.  <ref>{{cite book|last=Morgan|first=David|date=1972|title=Suffragists and Democrats|url=https://books.google.com/books?id=kWGIAAAAMAAJ|publisher=Michigan State University Press|pages=46–53|isbn=9780870131639}}</ref> د ۱۹مې پېړۍ دویمې نیمايي، په متحده ایالاتو کې د ښځینه و د زده کړو اړوند یو لړ چټک پرمختګونه رامنځته کړل. په ۱۸۶۵ زکال کې د واسر کالج له تاسیس کېدو وروسته په ۱۸۷۵ زکال کې د ولزلي  او سمېت، په ۱۸۸۵ زکال کې د برین مار، په ۱۸۷۹ زکال کې د راډ کلیف او په ۱۸۸۹ زکال کې د برنارد کالجونه تاسیس شول. یو شمېر دغه بنسټونه له عالي ښوونځیو څخه د فارغېدونکو ښځینه وو د ثابت جریان پر مټ مخکې تلل، چې په دغه دوره کې یې د فراغت اکثریت کچه جوړوله. په عالي ښوونځیو کې د نوم ثبتوني کچه د ۱۸۹۰مې لسیزې پر مهال درې چنده شوه او نجونو په کې د زمري په څېر برخه (لویه برخه) لرله. په عمومي بڼه د منځنیو او عالي زده کړو پراختیا چې له ۱۸۶۷ زکال راهیسې پیل شوه او تر ۲۰مې پېړۍ پورې یې دوام وموند د ښځو لپاره یې د زده کړو ګڼ شمېر فرصتونه برابر کړل. د ۱۸۶۷ او ۱۹۱۵ زکال ترمنځ ۳۰۴ نوي کالجونه او پوهنتونونه تاسیس شول چې په دې سره د امریکايي پوهنتونو شمېر ۵۹۳ ته ورسېد. د کلراډو، آیووا، کانزاس، مینه سوتا، نبراسکا، تکزاس او واشنګټن کالجونو په څېر د ایالتي کالجونو د لیبرال هنرونو په پوهنځيو کې د ښځینه وو شمېر له نارینه وو زیات و؛ آن تر دې چې د ویسکانسین پوهنتون رئیس د ونډې اړوند د محدودیتونو غوښتونکی شو. <ref>''Id.''</ref> === ۲۰مه پېړۍ === په شلمه پېړۍ کې د فیمینېزم د لومړۍ څپې له پیل کېدو سره هم مهاله په متحده ایالاتو کې د برابرو زده کړو د حق اړوند د ښځینه فعالینو هڅې پیل شوې. د جنسیتي ظلم پر وړاندې د اوږد مهاله ناندریو وروسته ښځو بالاخره وکولای شول د ګڼ شمېر حکومتي قوانینو/کنوانسیونونو له مخې د  هغوی لپاره د روزنیزو مرکزونو په پرانیستل کېدو او لوړو زده کړو ته د دوام ورکولو د فرصت په برابرېدو سره د زده کړو برابرو حقونو ته لاسرسی وموند.<ref name="Wood, J T. 2009">Wood, J T. (2009). Gendered Lives. Boston: Lyn Uhl.</ref> له روزنیزو اصلاحاتو وړاندې چې په راتلونکو پړاونو کې رامنځته شول، نجونو او هلکانو تر ډېره توپیر لرونکي ښوونیز نصابونه لرل. د نجونو لپاره دا غیر معمول نه وه چې د هغو چارو اړوند چې ټولنه یې د دوی لپاره مناسبې ګڼي لکه د سکرتریت، خبریالۍ او د ټولنیزو خدمتونو د کارکوونکو په توګه زده کړې ومومي. په ټوله امریکا کې د هلکانو او نجونو لپاره په ښوونځیو کې د جلا ښوونیز نصاب وړاندې کېدل دود چاره وه. دا لامل ګرځېده چې د عالي زده کړو ښوونیز سیستم د «جنسیت د موضوع د جوړولو په برخه کې» په تر ټولو کارېدونکې کړنلارې واوړي. دغه مهال په دې ډېر ټینګار شتون درلود او همدارنګه غوره ګڼل کېده چې د یوې نجلۍ څخه دې د یوې پوهې پر ځای «اهلي وګړې» جوړه شي. ورته مهال په تازګۍ سره په ټولنه او ښوونیز سیستم کې د ګڼ شمېر ښځو غږ اورېدل کېده، خو لا هم د هغوی د خبرو د اعتبار اړوند یو شمېر مخالفتونو شتون درلود. له دې سره هم بېلابېلو نژادونو او قومونو ته اړوندې نجونې د عامه ښوونځیو په سیستم کې شاملېدلې.<ref name=":0">{{Cite book|title=GIRL'S SCHOOLING DURING THE PROGRESSIVE ERA : from female scholar to domesticated citizen.|first=KAREN|last=GRAVES|date=2016|publisher=ROUTLEDGE|isbn=978-1138975194|oclc=957241836}}</ref><ref name=":02">{{Cite book|title=GIRL'S SCHOOLING DURING THE PROGRESSIVE ERA : from female scholar to domesticated citizen.|first=KAREN|last=GRAVES|date=2016|publisher=ROUTLEDGE|isbn=978-1138975194|oclc=957241836}}</ref> == سرچينې == 1i7d6l77rzt5qm3oz6q0f47c933bagx 0 69094 368178 367398 2026-08-10T15:03:03Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368178 wikitext text/x-wiki ښځو د نړیوالې جګړې په اوږدو کې بېلابېل رولونه پر غاړه اخیستي و چې په دغو کې په کورنیو جبهو کې د هغوی مبارزه او کار کول هم شاملېږي. دغه جګړه چې په بې مخینې کچه په کې نږدې ټوله نړۍ ښکېل شوه له امله یې د ښکېلو غاړو د ټولو وګړو بسیج کېدو د ښځو د ونډې پراختیا اړینه کړه، په داسې حال کې چې د ښځو ونډې بیا له یو هېواده تر بله په کې توپیر درلود. توپیر لرونکو عمرونو ته اړوندې په میلیونونو ښځې په دغه جګړه کې مړې یا ټپیانې شوې. == په نړیواله کچه په جګړه کې د ښځو د ونډې بېلګې == په سلګونو زرو ښځو په جګړه ییزو چارو، په ځانګړې توګه د هوايي ځواک په دفاعي واحدونو کې خدمت وکړ. د بېلګې په توګه، شوروي اتحاد په خپلو پوځي واحدونو کې په مستقیمه بڼه ښځې ځای پر ځای کړې. بل اړخ متحده ایالاتو بیا دا غوره وګڼله چې په جګړه کې له ښځو کار وانخلي ځکه هغه مهال ستونزمنه وه عمومي افکار دې دغه ډول چاره ومنلی شي. پر ځای یې د نورو هېوادونو په څېر شاوخوا ۳۵۰ زره مېرمنو د متحده ایالاتو د وسله وال پوځ په واحدونو کې د پوځي یونیفورم لرونکو همکارانو په توګه خدمت وکړ. د دوی په چارو کې مدیریتي چارې، موټر چلونه، میخانیک، برېښنا او کومکي پیلوټي شامله وه. <ref name="ProQuest1296724766">{{cite journal|id={{ProQuest|1296724766}}|last1=Campbell|first1=D'Ann|title=Women in combat: The World War II experience in the United States, Great Britain, Germany, and the Soviet Union|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_1993-04_57_2/page/301|journal=The Journal of Military History|volume=57|issue=2|date=1 April 1993|pages=301–323|doi=10.2307/2944060|jstor=2944060}}</ref><ref>{{cite book|last1=Brock|first1=Julia|last2=Dickey|first2=Jennifer|last3=Harker|first3=Richard|last4=Lewis|first4=Catherine|title=Beyond Rosie: A Documentary History of Women and World War II|url=https://archive.org/details/beyondrosiedocum0000unse|date=2015|publisher=The University of Arkansas Press|isbn=978-1-55728-670-3}}</ref> ښځې جنسي غلامۍ ته اړ کړای شوې؛ د جاپان سلطنتي پوځ په سلګونه زره آسیايي ښځې اړې کړې څو د دویمې نړیوالې جګړې وړاندې او په اوږدو کې په آرامه کوونکو مېرمنو واوړي. د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې شاوخوا ۳۵۰ زره امریکايي ښځې له پوځ سره یوځای شوې. دوی د نرسانو په توګه کار کاوه، موټرونه یې چلول، الوتکې یې بېرته رغولې او اداري چارې یې ترسره کولې. یو شمېر له دغو ښځو څخه په جګړه کې ووژل شوې او یو شمېر نورې یې هم د بندیانو په توګه ونیول شوې. == متحدین == === اسټرالیا === اسټرالیايي ښځو د لومړۍ نړیوالې جګړې په پرتله په دویمه نړیواله جګړه کې ډېره ونډه لرله. ډېری ښځو غوښتل په جګړه کې فعاله ونډه ولري؛ همدا و چې تر ۱۹۴۰ زکال پورې د جګړې لپاره د دواطلبو ښځو په سلګونو ملیشه ډلې جوړې شوې. د نارینه سرتېرو د شمېر کمښت لامل وګرځېد څو پوځ له ۱۹۴۱ زکال څخه تر ۱۹۴۲ زکال پورې د ښځینه سرتېرو څانګې پرانیزي. === کاناډا === د ۱۹۳۰مې لسیزې په وروستیو کې هغه مهال چې څرګنده شوه له جګړې ځان نه ساتل کېږي، کاناډايي ښځو په دغه جګړه کې د مرستې په موخه ځانونه مکلف وګڼل. د ۱۹۳۸ زکال په اکتوبر میاشت کې د داوطلبو ښځو د خدمت اړوند بنسټونه په ویکټوریا او برېتېش کلمبیا کې پرانیستل شول. ډېر ژر وروسته ټولو ایالتونو او سیمو له دغه بهیر پیروي وکړه او ورته دواطلبې ډلې رامنځته شوې. دوی باور درلود چې «مېړونه، وروڼه، پلرونه، ملګري ټول یوځای کېږي څو د جګړې د بریا لپاره یو څه وکړي. یقیني ده چې ښځې هم کولای شي مرسته وکړي!». د ۱۹۴۱ زکال په جون میاشت کې د کاناډايي ښځو پوځ جوړ شو او لاندې مسئولیتونه ور تر غاړې و:<ref name="gossage">Gossage, Carolyn. ‘’Greatcoats and Glamour Boots’’. (Toronto:Dundurn Press Limited, 1991)</ref> * د سپکو تخنیکي وسایلو د لېږدونکو وسایطو چلول * په روغتونو او پوځي اډو کې پخلی کول * په کمپونو او روزنیزو مرکزونو کې منشي توب، لیکنه او په چټکه بڼه یاددښت اخیستنه * تلیفوني اړیکو ته ځواب ورکول او پیغام رسونه * د خوړو په ویش کې مرسته<ref name="gossage3">Gossage, Carolyn. ‘’Greatcoats and Glamour Boots’’. (Toronto:Dundurn Press Limited, 1991)</ref> === شوروي اتحاد === شوروي اتحاد د جګړې په لومړنیو پړاوونو کې ښځې بسیج او هغوی یې د پوځ په اصلي واحدونو کې ادغام کړې، په دې سره یې هغوی په «کومکي» حالت کې هېڅ را نه وستې. د جګړې په اوږدو کې له ۸۰۰ زرو څخه زیاتو شوروي ښځو د شوروي اتحاد په وسله وال پوځ کې خدمت وکړ چې نږدې ۳ سلنه پوځي پرسونل یې جوړاوه او تر ډېره یې هم د طبي پالونکو په توګه کار کاوه. شاوخوا ۳۰۰ زرو ښځو د هوايي ځواک په دفاعي واحدونو کې کار کاوه چې د وسلو د کارونې په ګډون یې په خپلو پوځي واحدونو کې ټولې چارې ترسره کولې. ډېر کم شمېر یې جنګي الوتنې کولې چې له درې بم غورځونکو الوتکو څخه یې ګټنه کوله او له خپلو نورو الوتکو سره به مل کېدلې. ښځې همدارنګه په پیاده او زرهي واحدونو کې د جګړې شاهدې وې؛ همدارنګه وروسته له هغه چې روسي نښه ویشتونکې قوماندانې لودمیلا پاولیچنکو د ۳۰۹ جرمني سرتېرو (ډېری یې افسران او د دښمن نښه ویشتونکي و) د وژنې ریکارډ ثبت کړ روسي نښه ویشتونکې ښځې شهرت ته ورسېدې.<ref>K. Jean Cottam, ''Soviet Airwomen in Combat in World War II'' (Manhattan, KS: Military Affairs/Aerospace Historian Publishing, 1983)</ref><ref>The United States Military Academy (2015). "''[https://books.google.com/books?id=2YDRCgAAQBAJ&q=soviet&pg=PA235 West Point History of World War II, Vol. 1]''"</ref><ref>Bernard A. Cook (2006). "''[https://books.google.com/books?id=lyZYS_GxglIC Women and war: a historical encyclopedia from antiquity to the present]''". ABC-CLIO. p.546. {{ISBN|1-85109-770-8}}</ref><ref name="ProQuest12967247662">{{cite journal|id={{ProQuest|1296724766}}|last1=Campbell|first1=D'Ann|title=Women in combat: The World War II experience in the United States, Great Britain, Germany, and the Soviet Union|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_1993-04_57_2/page/301|journal=The Journal of Military History|volume=57|issue=2|date=1 April 1993|pages=301–323|doi=10.2307/2944060|jstor=2944060}}</ref><ref>{{cite journal|first1=K. Jean|last1=Cottam|title=Soviet Women in Combat in World War II: The Ground Forces and the Navy|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-womens-studies_july-august-1980_3_4/page/345|journal=International Journal of Women's Studies|volume=3|issue=4|year=1980|pages=345–357}}</ref> === بریتانیا === ==== پوځي چارې ==== د بریتانیا په پوځ کې د ښځو د فعالې ونډې تر ټولو دود دنده د روښنايي اچول وو. د روښنايي اچونکې ۹۳مې ډلې ټولې غړې ښځې وې. په داسې حال کې چې د بریتانیا په پوځي واحدونو د دوی ونډې محدودې وې، خو بیا هم د دوی په ګډو ښځینه او نارینه واحدونو کې ښځو ته زیات درناوي شتون درلود. په یوه راپور کې راغلي: «ډېری نارینه د ښځو د هیجاني طبیعت، مسلکي وړتیاوو د نشتون، له الوتکو سره د نه لیوالتیا او فیزیکي کمزورتیاوو سره دې ته حیران و چې څه ډول له ښځو څخه پیاوړې توپچي سرتېرې جوړې شوې دي». په داسې حال کې چې ښځې لا هم د کلیشه یي زیات عمر لرونکو سرتېرو او افسرانو له خوا له تبعیض سره مخ وې او نه یې خوښېدل هغوی «د دوی له وسلو کار واخلي»، د وسلو د کارونې زده کړې ورکړي او په خپلو واحدونو کې د الوتکو ضد وسلو د کارونې زده کړې وکړي. دوی ته ویل کېدل چې له دوی څخه یوازې په بریتانیا د جرمني په برید کې ګټنه کېږي او که چېرې داسې وشي په چټکۍ سره به دوی د جګړو لیکو ته لېږل کېږي. <ref name="Groot, Gerard J 1997">{{cite journal|last1=De Groot|first1=Gerard J.|title='I Love the Scent of Cordite in Your Hair': Gender Dynamics in Mixed Anti-Aircraft Batteries during the Second World War|url=https://archive.org/details/sim_history-us_1997-01_82_265/page/73|journal=History|date=January 1997|volume=82|issue=265|pages=73–92|doi=10.1111/1468-229X.00028}}</ref> == محور او همکار هېوادونه == === فنلنډ === فنلنډي ښځو په دفاعي چارو کې په بېلابېلو ډولونو ونډه لرله؛ دوی د طبي پالنو، د هوایي بریدونو د خبر ورکولو او د ټپیانو د پالنې په برخو کې کار کاوه. د دوی سازمان لوتا سوارد (لوتا توره) نومېد. لوتا سوارد د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یو له تر ټولو لویه آن تر ټولو لویه دواطلبه ډله وه. <ref>{{cite book|last1=Lundin|first1=Leonard|year=1957|title=Finland in the Second World War|url=https://archive.org/details/finlandinsecondw0000lund|oclc=1100628936}}{{page needed|date=February 2021}}</ref> === جرمني === ډېری جرمنۍ نجونې د جرمني نجونو د لیګ (BDM) غړې وې. BDM له بېلابېلو لارو چارو په کار اخیستو په جګړه ییزو چارو کې مرسته وکړه. د جګړې له پیل کېدو وړاندې ۱۴.۶ میلیونه جرمنۍ ښځې په کار بوختې وې چې د کاري قوې ۵۱ سلنه (له ۱۶ کلونو – تر ۶۰ کلونو) برخه یې جوړوله. نږدې ۶ میلیونه ښځې په بزګرۍ بوختې وې، ځکه چې د جرمني کرنیز اقتصاد د کوچنیو کورنیو په کروندو تکیه لرله. ۲.۷ میلیونه په صنعتي چارو بوختې وې. هغه مهال چې د جرمني اقتصاد د جګړې لپاره بسیج شو په پام وړ توګه په کاري برخو کې د ښځو ونډه راکمه شوه او ۴۱ سلنه ته په راکښته کېدو تر ټولو ټیتې کچې ته راورسېده چې بیا وروسته په تدریجي ډول ۵۰ سلنه ته ورسېده. له دې سره هم دغه کچه په جګړه کې د ښکېلو بریتانیا او متحده ایالاتو سره پرتلې وړه وه؛ ځکه چې بریتانیا په ۱۹۴۴ زکال کې وتوانېده په کاري ډګر کې د کار په عمر د برابرو ښځو د بوختیا کچه ۴۱ سلنه ته ورسوي. له دې سره متحده ایالات لا هم ترې شاته و. هغه ستونزه چې دریم رایش د کاري قوې په زیاتوالي کې ورسره مخ و دا وه چې د جګړې په چارو کې یې مرسته کوونکې کاري قوه بیاځلي زیاته کړه. په جګړه ییزو صنایعو کې د معاشاتو زیاتوالي په سلګونو زره کسان جذب کړل او خلک یې د پوځي دندې په ترسره کولو کې آزاد کړل. جنګي بندیان یې په کرنیزو صنایعو کې په کار بوخت کړل او ښځې یې په نورو کارونو کې بوختې کړې. <ref>[[Adam Tooze]], ''The Wages of Destruction'' (2006)</ref> === ایټالیا === ==== د ایټالیا سوسیال جمهوریت ==== د موسولیني تر مشرۍ لاندې د ایټالیا سوسیال جمهوریت چې د نازي جرمني لاس پوڅی حکومت و د خپل هېواد ښځو ته یې د «زیږون د ماشینونو» رول ورکړ او همدارنګه یې په نیمه پوځي او د پولیسو په تشکیلاتو (Servizio Ausiliario Femminile) کې وګمارلې. د دغو تشکیلاتو مشر برید جنرال پیرا ګاتشي فوندلي و. <ref>{{cite journal|first1=M.|last1=Fraddosio|title=Woman and War: Aspects Of Womens Militancy During Fascism, From Civil Mobilization to the Origins Of The Servizio-Ausiliario-Femminile in the Italian Social-Republic|journal=Storia Contemporanea|volume=20|issue=6|year=1989|pages=1105–1181}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Petra|last1=Terhoeven|title=Frauen im Widerstand: Das Beispiel der Italienischen Resistenza|journal=Zeitschrift für Geschichtswissenschaft|year=2004|volume=52|issue=7|pages=608–625}}</ref> === جاپان === په ټولیزه توګه جاپانۍ ښځې په کومکي پوځي واحدونو کې نه شاملېدلې. ورته مهال په یو شمېر مواردو، لکه په اوکیناوا باندې د امریکا د برید پر وړاندې یې د غیرنظامي مقاومت په کولو غیر رسمي خدمت ترسره کړ. په اوکیناوا کې د ډایچي په نامه د ښځو د عالي لیسې او شیهان ښوونځي زده کوونکې او ښوونکې د جاپان د پوځ لپاره د طبي خدمتونو د وړاندې کوونکو په توګه بسیج شوې. <ref>{{cite news|last1=McCurry|first1=Justin|title=Japan unearths site linked to human experiments|url=https://www.theguardian.com/world/2011/feb/21/japan-excavates-site-human-experiments|work=The Guardian|date=21 February 2011}}</ref> == سرچينې == 2ek07845kgedxt6quvpau540o1tl7hu 0 69837 368089 366380 2026-08-10T12:37:02Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368089 wikitext text/x-wiki سر روجر پينروز « Sir Roger Penrose OM FRS HonFInstP» (د 1931ز کال د اګست په اتمه زېږېدلی)، يو برتانوی رياضي پوه، د رياضي فيزيک پوه، د ساينس فيلسوف او په فيزيک کې د نوبل جايزې تر لاسه کونکی دی. نوموړی د اکسفورډ په پوهنتون کې د رياضي متقاعد افتخاري پروفيسر، د اکسفورډ د وډهم کالج افتخاري همکار، او د کمبريج د سينټ جان کالج او د لندن کالج پوهنتون افتخاري همکار دی.<ref>{{Cite web |title=Roger Penrose &#124; Biography, Books, Awards, & Facts |url=https://www.britannica.com/biography/Roger-Penrose |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307224416/https://www.britannica.com/biography/Roger-Penrose |archive-date=7 March 2021 |access-date=7 March 2021}}</ref><ref name="whoswho">{{Who's Who|author=Anon|surname=Penrose|othernames=Sir Roger|id=U30531|year=2017|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.U30531|edition=online [[Oxford University Press]]|location=Oxford}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2020 |title=Oxford Mathematician Roger Penrose jointly wins the Nobel Prize in Physics {{!}} University of Oxford |url=https://www.ox.ac.uk/news/2020-10-06-oxford-mathematician-roger-penrose-jointly-wins-nobel-prize-physics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009063427/https://www.ox.ac.uk/news/2020-10-06-oxford-mathematician-roger-penrose-jointly-wins-nobel-prize-physics |archive-date=9 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=www.ox.ac.uk |language=en}}</ref><ref>Ferguson, Kitty (1991). ''Stephen Hawking: Quest for a Theory of Everything''. Franklin Watts. {{isbn|0-553-29895-X}}</ref><ref>{{cite book|author=Misner, Charles|author2=Thorne, Kip S.|author3=Wheeler, John Archibald|name-list-style=amp|title=Gravitation|url=https://archive.org/details/gravitation0000misn_o3a5|location=San Francisco|publisher=W. H. Freeman|date=1973|isbn=978-0-7167-0344-0}} (See ''Box 34.2''.)</ref> پينيروز د عام نسبيت او کاينات پېژندنې په رياضياتي فيزيک کې ونډه درلوده. نوموړي ګڼې جايزې او انعامونه تر لاسه کړي، د 1988ز کال په فيزيک کې د «ولف» جايزې په ګډون، کومه جايزه يې چې د پينيروز-هاکن د انفراديت د قضيو (اصولو/ساينسي قوانينو) لپاره په شريکه له «سټيفن هاکن» سره تر لاسه کړې وه، په 2020ز کال کې په فيزیک کې د دې کشف په پار د نوبل جايزه ورکړل شوه، "د تور غار جوړېدل د نسبيت د عمومي تيورۍ يوه پياوړې وړاندوينه ده". نوموړی يو له سترو ژونديو فيزيک پوهانو، رياضي پوهانو او ساينسپوهانو څخه بلل کېږي، او په طبيعي او رسمي علومو کې د خپل کار د پراختيا او ژورتيا له امله مشهور دی.<ref>{{Cite journal|last=Siegel|first=Matthew|date=8 January 2008|title=Wolf Foundation Honors Hawking and Penrose for Work in Relativity|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/abs/10.1063/1.2810893|journal=Physics Today|language=en|volume=42|issue=1|pages=97–98|doi=10.1063/1.2810893|issn=0031-9228|access-date=7 October 2020|archive-date=7 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185551/https://physicstoday.scitation.org/doi/abs/10.1063/1.2810893|url-status=live}}</ref><ref name="mactutor">{{MacTutor Biography|id=Penrose}}</ref><ref name="imdb">{{IMDb name|672295}}</ref><ref name="Nobel Prize 2020">{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2020 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006101114/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/ |archive-date=6 October 2020 |access-date=6 October 2020 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref><ref name="NYT-20201006">{{cite news|last1=Overbye|first1=Dennis|last2=Taylor|first2=Derrick Bryson|title=Nobel Prize in Physics Awarded to 3 Scientists for Work on Black Holes – The prize was awarded half to Roger Penrose for showing how black holes could form and half to Reinhard Genzel and Andrea Ghez for discovering a supermassive object at the Milky Way's center|url=https://www.nytimes.com/2020/10/06/science/nobel-prize-physics.html|date=6 October 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=6 October 2020|archive-date=6 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006102031/https://www.nytimes.com/2020/10/06/science/nobel-prize-physics.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Roger Penrose |url=https://www.newscientist.com/people/roger-penrose/ |access-date=2022-07-25 |website=New Scientist |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Roger Penrose |url=https://biography.yourdictionary.com/roger-penrose |access-date=2022-07-25 |website=biography.yourdictionary.com |language=en }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Greatest Mathematicians born between 1860 and 1975 A.D. |url=https://fabpedigree.com/james/grmatm6.htm |access-date=2022-07-27 |website=fabpedigree.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=A&S Remembers Physicist Who Was a Pioneer in Einstein's Theory of General Relativity |url=https://thecollege.syr.edu/news-all/news-2020/as-remembers-physicist-who-was-a-pioneer-in-einsteins-theory-of-general-relativity/ |access-date=2022-07-27 |website=College of Arts & Sciences at Syracuse University |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-08 |title=Britain has some of the greatest theoretical scientists, so why won't it properly fund them? {{!}} Thomas Fink |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2020/dec/08/britain-theoretical-scientists-fund-roger-penrose-nobel |access-date=2022-07-27 |website=The Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sir Roger Penrose, Eminent Mathematician, Author of 'The Emperor's Mind' Will Speak at Williams College on Friday, Oct. 12 |url=https://communications.williams.edu/news-releases/sir-roger-penrose-eminent-mathematician-author-of-the-emperors-mind-will-speak-at-williams-college-on-friday-oct-12/ |access-date=2022-07-27 |website=Office of Communications |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-09 |title=Roger Penrose and the precision and beauty of Mathematics. Listen to him explain it and be inspired . |url=https://www.sylviavetta.co.uk/2020/11/09/roger-penrose-and-the-precision-and-beauty-of-mathematics-listen-to-him-explain-it-and-be-inspired/ |access-date=2022-07-27 |website=Sylvia Vetta |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sir Roger Penrose, one of the greatest scientists of our times, visited NTUU "KPI" {{!}} Igor Sikorsky Kyiv Polytechnic Institute |url=https://kpi.ua/en/penrose-photo |access-date=2022-07-27 |website=kpi.ua}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-07-07|title=Why a 'genius' scientist thinks our consciousness originates at the quantum level - Scientific and Medical Network|newspaper=Scientific and Medical Network|url=https://scientificandmedical.net/roger-penrose-on-consciousness/|access-date=2022-07-27|language=en-GB}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه او زده کړه == د ايسيکس په کولچسټر کې زېږېدلی روجر پينروز د طبي ډاکټرې مارګريټ (Leathes) او روانپوه او جنيات پوه «ليونل پينروز» زوی دی. د هغه پلرني نيا او نيکه په ايرلينډ کې زېږېدلی هنرمند « J. Doyle Penrose» او د لومړي بارون پيک اور « Alexander Peckover » لور «The Hon. Elizabeth Josephine» وو؛ د هغه مورني نيا او نيکه روان پوه « John Beresford Leathes » او روسۍ يهودڼه «Sonia Marie Natanson» وو. هنرمند «Roland Penrose» يې کاکا و، انځورګره «LeeMiller» يې د کاکا مېرمن (تينديار) او د دوی زوی «Antony Penrose» يې د اکا زوی دی. پينروز د فيزيک پوه «Oliver Penrose»، جنيات پوهې «Shirley Hodgson» او د شطرنج لوی استاد «Jonathan Penrose» ورور دی. د دوی ميرنۍ مور رياضي پوهه او د کمپيوټري علومو عالمه «Max Newman» وه.<ref>{{Cite book|last=Brookfield|first=Tarah|url=https://www.worldcat.org/oclc/1066070267|title=Our voices must be heard : women and the vote in Ontario|date=2018|isbn=978-0-7748-6019-2|location=Vancouver|oclc=1066070267}}</ref><ref name="Brookfield">{{Cite book|last=Brookfield|first=Tarah|url=https://books.google.com/books?id=LVlxDwAAQBAJ&pg=PA126|title=Our Voices Must Be Heard: Women and the Vote in Ontario|year=2018|publisher=UBC Press|isbn=978-0-7748-6022-2|language=en|access-date=6 October 2020|archive-date=7 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185547/https://books.google.com/books?id=LVlxDwAAQBAJ&pg=PA126|url-status=live}}</ref><ref name="rsbm">{{cite journal|title=John Beresford Leathes. 1864–1956|author=Rudolph Peters|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society|volume=4|pages=185–191|doi=10.1098/rsbm.1958.0016|year=1958|doi-access=free}}</ref><ref name="elementy.ru">{{YouTube|id=B-EpHQ7yl9c|title=Roger Penrose. Cycles of Time: Is It Possible to Discern the Previous Universe Through the Big Bang?}}</ref><ref>{{Cite news|last=Hall|first=Chris|date=19 March 2016|title=Lee Miller, the mother I never knew|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/mar/19/lee-miller-the-mother-i-never-knew|access-date=7 October 2020|issn=0261-3077|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112020323/https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/mar/19/lee-miller-the-mother-i-never-knew|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Illustrated Mathematics |url=https://www.farleyshouseandgallery.co.uk/exhibitions/illustrated-mathematics/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011191035/https://www.farleyshouseandgallery.co.uk/exhibitions/illustrated-mathematics/ |archive-date=11 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=Farleys House and Gallery |language=en-GB}}</ref><ref name="Roger Penrose - Biography">{{Cite web |title=Roger Penrose – Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008122312/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ |archive-date=8 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=Maths History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=AP and TOI staff |title=Scientist of Jewish heritage among trio to win Nobel prize for black hole finds |url=https://www.timesofisrael.com/scientist-of-jewish-heritage-among-trio-to-win-nobel-prize-for-black-hole-finds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006214254/https://www.timesofisrael.com/scientist-of-jewish-heritage-among-trio-to-win-nobel-prize-for-black-hole-finds/ |archive-date=6 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=www.timesofisrael.com |language=en-US}}</ref> پينروز خپل ماشومتوب د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال په کاناډا کې تېر کړ، چېرته چې د هغه پلار د «اونټيريو» په لندن کې کار کاوه. نوموړي په لندن کالج پوهنتون کې زد کړې وکړې او په 1952ز کال کې یې د لندن له پوهنتون څخه په رياضياتو کې د لومړۍ درجې سند تر لاسه کړ. <ref>{{cite news|last1=Ogilvie|first1=Megan|title=Just Visiting: Sir Roger Penrose|url=https://www.thestar.com/news/gta/2009/03/23/just_visiting_sir_roger_penrose.html|access-date=9 October 2020|work=[[Toronto Star]]|date=23 March 2009|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107212737/https://www.thestar.com/news/gta/2009/03/23/just_visiting_sir_roger_penrose.html|url-status=live}}</ref><ref name="whoswho2">{{Who's Who|author=Anon|surname=Penrose|othernames=Sir Roger|id=U30531|year=2017|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.U30531|edition=online [[Oxford University Press]]|location=Oxford}}</ref><ref name="Roger Penrose - Biography2">{{Cite web |title=Roger Penrose – Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008122312/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ |archive-date=8 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=Maths History |language=en}}</ref> په 1955ز کال کې، کله چې «پېنروز» محصل و، د «E. H. Moore» عام شوی معکوس ماټريکس يې بيا معرفي کړ، کوم چې د Moore–Penrose معکوس په نوم هم پېژندل کېږي، همدا معکوس له د ه مخکې په 1951ز کال کې د «Arne Bjerhammar» له خوا بيا هم  اختراع شوی و. د هندسې او فلکياتو د پروفيسر « Sir W. V. D. Hodge» تر څارنې لاندې د خپلو څېړنو له پيل وروسته، «پينروز» خپله دوکتورا په 1958ز کال کې، د کامبريج په سينټ جان کالج کې پای ته ورسوله، خپله رساله یې د الجبر پوه او هندسه پوه «John A. Todd» تر څارنې لاندې د الجبري هندسې د ټينسر (tensor يو الجبري شکل يا شی دی) په طريقو کې وليکله. نوموړي له خپل پلار سره يو ځای په 1950ز لسيزه کې د «پينروز» مثلث جوړ او وده ورکړه، او دا يې «په خپله خالصه بڼه کې ناشونتيا» په توګه تشریح کړ، او له هنرمند « M. C. Escher» سره يې مواد تبادله کړل، د چا لومړيو ناشونو شيانو رسمونو چې په جزوي ډول په هغې اغېز کړی و. د دې په مقابل کې د «Escher» ځړوبی او صعود او نزول له «پينروز» څخه متاثر وو.<ref>{{cite journal|last1=Penrose|first1=R.|title=A generalized inverse for matrices|journal=[[Mathematical Proceedings of the Cambridge Philosophical Society]]|year=1955|volume=51|issue=3|pages=406–413|doi=10.1017/S0305004100030401|bibcode=1955PCPS...51..406P|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zheng |first=Wenjie |title=The 100th anniversary of Moore–Penrose inverse and its role in statistics and machine learning |url=http://www.zhengwenjie.net/pseudoinverse/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011201508/http://www.zhengwenjie.net/pseudoinverse/ |archive-date=11 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=www.zhengwenjie.net}}</ref><ref name="pphd">{{cite thesis|degree=PhD|title=Tensor Methods in Algebraic Geometry|first=Roger|last=Penrose|oclc=71366928|website=cam.ac.uk|publisher=University of Cambridge|url=https://idiscover.lib.cam.ac.uk/permalink/f/t9gok8/44CAM_ALMA21428192330003606|id={{ProQuest| 301242962}}}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 October 2020 |title=Roger Penrose wins 2020 Nobel Prize in Physics for discovery about black holes |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/roger-penrose-wins-2020-nobel-prize-in-physics-for-discovery-about-black-holes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009072829/https://www.cam.ac.uk/research/news/roger-penrose-wins-2020-nobel-prize-in-physics-for-discovery-about-black-holes |archive-date=9 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=University of Cambridge |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Welch |first=Chris |date=23 March 2012 |title='Frustro' typeface applies the Penrose impossible triangle concept to words |url=https://www.theverge.com/2012/3/23/2898025/frustro-typeface-matrzi-hegedus-penrose-triangle |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126162258/https://www.theverge.com/2012/3/23/2898025/frustro-typeface-matrzi-hegedus-penrose-triangle |archive-date=26 January 2021 |access-date=7 October 2020 |website=The Verge |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Baggini|first=Julian|url=https://books.google.com/books?id=rws0AgAAQBAJ&q=roger+penrose+%22penrose+triangle%22+%22impossibility+in+its+purest+form%22&pg=PT21|title=Philosophy: All That Matters|year=2012|publisher=John Murray Press|isbn=978-1-4441-5585-3|language=en|access-date=12 October 2020|archive-date=7 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185548/https://books.google.com/books?id=rws0AgAAQBAJ&q=roger+penrose+%22penrose+triangle%22+%22impossibility+in+its+purest+form%22&pg=PT21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 May 2013 |title=Ascending and Descending by M.C. Escher – Facts about the Painting |url=http://totallyhistory.com/ascending-and-descending/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629065147/http://totallyhistory.com/ascending-and-descending/ |archive-date=29 June 2020 |access-date=7 October 2020 |website=Totally History |language=en-US}}</ref> لکه چې شنونکي منجيت کمار وايي:<blockquote>په 1954ز کال کې د يو محصل په توګه، «پينروز» په امسټرډام کې په يو کنفرانس کې ګډون کاوه، چېرته چې په تصادفي ډول هغه د Escher د کار له يو نندارتون څخه ليدنه وکړه. ډېر ژر هغه هڅه کوله چې خپلې ناشونې شمېرې سره يوځای کړي او ټرايبر يې کشف کړ – ټرايبر يو مثلث دی چې د حقيقي، سخت درې بعديز شي په څېر ښکاري، خو داسې دی نه. له خپل پلار سره يوځای، څوک چې خپله هم يو فيزیک پوه او رياضي پوه و، پينروز يوه داسې زينه طرحه کړه چې په يو خت کې پورته او ښکته وي. له دې وروسته يوه ليکنه وشوه او يوه کاپي يې Escher ته واستول شوه. د تخليقي وړتياوو د يو جرياني بهنګ په بشپړولو سره، د هندسي تصوراتو هالنډي استاد د خپلو دوه شهکار تخليقونو تر سره کولو ته وهڅول شو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2010/oct/16/cycles-time-roger-penrose-review|title=Cycles of Time: An Extraordinary New View of the Universe by Roger Penrose – review|newspaper=The Guardian|date=15 October 2010|last1=Kumar|first1=Manjit|access-date=13 December 2016|archive-date=10 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110122217/https://www.theguardian.com/books/2010/oct/16/cycles-time-roger-penrose-review|url-status=live}}</ref></blockquote> == څېړنه او مسلک == پينروز د 1956–57 تعليمي کال د لندن په بيډفورډ کالج کې د مرستيال استاد په توګه تېر کړ، او له هغې وروسته د کيمبرج په سينټ جان کالج کې د څېړنې همکار و. د درې درې کلنې دندې پر مهال، نوموړي په 1959ز کال کې له «Joan Isabel Wedge» سره واده وکړ. د دې بورس له ختمېدو مخکې «پينروز» د 1959–61 کال لپاره د ناټو د څېړنې بورس تر لاسه کړ، لومړی په «پرنسټن» او بيا په «سايراکيز» پوهنتون کې. د لندن پوهنتون ته په راستنېدو سره، پنروز دوه کاله 1961–63 د لندن په کينګ کالج کې د څېړونکي په توګه تېر کړل، له دې وروسته متحده ايالاتو ته راستون شو، تر څو په اسټن کې د ټيکساس په پوهنتون کې د مرستيال ميلمه پروفيسر په توګه 1963–64 کلونه تېر کړي. نوموړي وروسته د 1966–67 او 1969 کلونه د پرنسټن په «يشيوا» او «کارنيل» کې د ميلمه په دندو کار وکړ.<ref>{{Cite web |title=Professor Sir Roger Penrose awarded the 2020 Nobel Prize in Physics |url=https://www.kcl.ac.uk/news/professor-sir-roger-penrose-awarded-the-2020-nobel-prize-in-physics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022121930/https://www.kcl.ac.uk/news/professor-sir-roger-penrose-awarded-the-2020-nobel-prize-in-physics |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=King's College London |language=en-EN}}</ref> په 1964ز کال کې، کله چې هغه د لندن په بريک بيک کالج کې زده کونکی و (او د کاينات پوه Dennis Sciama، چې هغه مهال په کامبريج کې و، په مرسته د هغه پاملرنه له سوچه رياضي څخه د فلکياتي فيزیک لور ته اوښتې وه)، د کالټیک د Kip Thorne په وينا "روجر پينروز په هغو رياضياتي وسايلو کې انقلاب راوست، کوم چې موږ د فضا وخت د ځانړګتياوو د تحليل لپاره کارول". تر دې وخته، د عمومي نسبيت د منحني هندسې په اړه کار، د پوره زيات ورته والي سره تر ترتيبونو پورې محدود و، تر څو په څرګند ډول د اين شټاين معادلې د حل وړ وګرځي، او په دې اړه شک و چې ايا دا ډول قضيې عامې وې. د دې موضوع په اړوند يو ليدلوری د اغتشاش تيورۍ استعمال و، کومه چې په «پرنسټن» کې د «John Archibald Wheeler» په مشرۍ جوړه شوې وه. دويمه، او په ډېر بنسټيز ډول اختراعي ليدلوری، د پينروز له خوا پيل شوی ليدلوری، د فضا وخت تفصيلي هندسي جوړښت له نظره غورځول و، او د دې پر ځای د فضا د ټوپولوژي (نقشه جوړول)، يا ډېر نه ډېر د هغې په منسجم جوړښت توجه مرکوزول و، ځکه دا وروستۍ ده ـ لکه څه دول چې د رڼا د مخروطو په واسطه ټاکل کېږي ـ کومه چې د رڼا په څېر د geodesics تګ کرښه او په همدې سبب د هغې سببي اړيکې ټاکي. د پينروز د دوران جوړونې لیکنې اهميت "جاذبيتي سقوط او فضا وخت تفردات" د دې يوازينۍ پايله نه وه، د دې لنډيز په دې شوی دی چې که کوم شی، لکه مړ کېدونکی ستوری له يوې خاصې نقطې څخه مخکې چاودېږي، نو بيا هيڅ شی د جاذبې قوې سيمه له دې څخه نه شي منع کولای، څو تر دې حده پياوړی شي چې يو ډول انفراديت جوړ کړي. دې په بل سياق او سباق کې هم همدا ډول عمومي پايلې تر لاسه کولو ته لاره هواره کړه، په ځانګړي ډول کايناتي سترې چاودنې ته، د کومې په اړه چې هغه د «Dennis Sciama» د تر ټولو مشهور زده کونکي «سټيفن هاکنګ» سره يو ځای وڅېړله. د پينروز-هاکنګ انفراديت تيوريانې د امل کمار رای چودري د رايی چودري له معادلې څخه متاثرې وې.<ref name="Roger Penrose - Biography3">{{Cite web |title=Roger Penrose – Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008122312/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ |archive-date=8 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=Maths History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 March 2019 |title=The second Cambridge Cutting Edge Lecture: Professor Sir Roger Penrose |url=https://cambridgesocietyofparis.com/event/cambridge-cutting-edge-lecture-professor-sir-roger-penrose/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008185043/https://cambridgesocietyofparis.com/event/cambridge-cutting-edge-lecture-professor-sir-roger-penrose/ |archive-date=8 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=Cambridge Society of Paris |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Thorne|first1=Kip|url=https://books.google.com/books?id=GzlrW6kytdoC&q=roger+penrose+kip+thorne+mathematical+tools+spacetime&pg=PA465|title=Black Holes and Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy|last2=Thorne|first2=Kip S.|last3=Hawking|first3=Stephen|date=1994|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-31276-8|language=en|access-date=12 October 2020|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203044944/https://books.google.com/books?id=GzlrW6kytdoC&q=roger+penrose+kip+thorne+mathematical+tools+spacetime&pg=PA465|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ellis|first1=George F. R.|last2=Penrose|first2=Sir Roger|date=1 January 2010|title=Dennis William Sciama. 18 November 1926 – 19 December 1999|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society|language=en|volume=56|pages=401–422|doi=10.1098/rsbm.2009.0023|s2cid=73035217|issn=0080-4606|doi-access=free}}</ref><ref name="Penrose1965">{{cite journal|last1=Penrose|first1=Roger|title=Gravitational Collapse and Space-Time Singularities|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1965-01-18_14_3/page/57|journal=Physical Review Letters|date=January 1965|volume=14|issue=3|pages=57–59|doi=10.1103/PhysRevLett.14.57|bibcode=1965PhRvL..14...57P}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clark |first=Stuart |title=A brief history of Stephen Hawking: A legacy of paradox |url=https://www.newscientist.com/article/2053929-a-brief-history-of-stephen-hawking-a-legacy-of-paradox/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005145715/https://www.newscientist.com/article/2053929-a-brief-history-of-stephen-hawking-a-legacy-of-paradox/ |archive-date=5 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=New Scientist |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Roger Penrose |url=https://www.newscientist.com/people/roger-penrose/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011180710/https://www.newscientist.com/people/roger-penrose/ |archive-date=11 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=New Scientist |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wolchover |first=Natalie |date=6 June 2019 |title=Physicists Debate Hawking's Idea That the Universe Had No Beginning |url=https://www.quantamagazine.org/physicists-debate-hawkings-idea-that-the-universe-had-no-beginning-20190606/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005235915/https://www.quantamagazine.org/physicists-debate-hawkings-idea-that-the-universe-had-no-beginning-20190606/ |archive-date=5 October 2020 |access-date=7 October 2020 |website=Quanta Magazine |language=en}}</ref> دا د جاذبې قوې د سقوط په سيمه ييز ليد کې وه چې د پينروز ونډه پکې تر تولو زياته پرېکړه کونکې وه، د کوم پيل چې د هغه د 1969ز کال د کايناتي سانسور په اټکل سره شوی و، د دې اغېز لپاره چې راتلونکی هر ډول انفراديت د يو پټ شوي فضا وخت د سيمې په شا اوخوا کې د يو ښه چلند لرونکې پېښې د افق په داخل کې محدود شي، د کوم لپاره چې «Wheeler» د تور غار اصطلاح چمتو کړې ده، له کوم څخه چې يوه ليدونکې بهرنۍ سيمه پياوړې؛ خو د محدودو تاوېدو (انحناء) سره پاتې کېږي، له کوم څخه چې جاذبې قوې يو څه انرژي د پينروز د پروسې په مټ را ايستل کېدای شوای، په داسې حال کې چې شونې ده شا او خوا مادې له ودې څخه نوره انرژي خوشې کېدای شي، کوم چې د کواسارونو په څېر فلکي طبيعي ښکارندو لامل ګرځېدای شي.<ref>{{cite arXiv|last=Fernandez|first=Rodrigo L.|date=21 July 2020|title=Cosmic Censorship Conjecture violation: A semiclassical approach|class=gr-qc|eprint=2007.10601}}</ref><ref name="Curiel 2020">{{Citation|last=Curiel|first=Erik|title=Singularities and Black Holes|date=2020|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/spacetime-singularities/|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Summer 2020|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=7 October 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|title=1979ApJ...229...46K Page 46|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1979ApJ...229...46K|access-date=7 October 2020|journal=The Astrophysical Journal|bibcode=1979ApJ...229...46K|last1=Kafatos|first1=M.|last2=Leiter|first2=D.|year=1979|volume=229|page=46|doi=10.1086/156928|archive-date=7 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207185549/https://adsabs.harvard.edu/full/1979ApJ...229...46K|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Penrose process |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105604640 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202201151/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105604640 |archive-date=2 February 2021 |access-date=7 October 2020 |website=Oxford Reference |language=en}}</ref> == سرچينې == ek8ky08oa1k0a1ezdknh4saeyyt0wr0 0 70562 368174 348723 2026-08-10T14:54:35Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368174 wikitext text/x-wiki چیتا پړانگ يا '''يوز'''<ref>کتاب:د پښتو لغاتونو قاموس [بېلابېل]، خپروونکی، قاموسونه ټکی کام، لينک:https://qamosona.com/j/</ref> يا '''يوزپړانگ''' د غوښې خوړونکو او څيروونکو حيواناتو له ډلې څخه هغه تېز حيوان، چې سرې سترگې او پر بدن خورا ډېر خالونه لري، بدن يې تر [[پړانگ]] يو څخه کوچنی دی، خو لوړوالی او د لاسو او پښو اوږدوالی يې تر [[پړانگ]] زيات دی، د [[هوسۍ|هوسيو]] د ښکار لپاره روزل کيږي په [[آسيا|اسيا]] او [[افريقا]] کې ډېر پيدا کيږي، له [[پړانگ]] سره د ورته والي له کپله يې يوزپړانگ هم بولي چې ({{Lang-ar|فهد}}) او ({{Lang-en|Cheetah}}) بولي.<ref>کتاب: د علي محمد مخلص دېوان؛ ليکونکی: محمد هارون خپل شعشعي؛ د چاپ کال: ۱۳۹۴ ل.؛ خپرندوی: د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت؛ د چاپ ځای: کابل؛ ديجيتال کوونکی: شمس الله آرين</ref><ref>کتاب:د پښتو لغاتونو قاموس [بېلابېل]، خپروونکی، قاموسونه ټکی کام، لينک:https://qamosona.com/j/</ref>{{مالومات}} (علمي نوم: '''Acinonyx jubatus)''' فقاریه او تي لرونکو ژوو ته اړوند ژوی دی چې د افریقا او مرکزي ایران بومي ژوی بلل کېږي. دا د ځمکې پر سر تر ټولو چټک ځغاسته کوونکی ژوی دی چې کولای شي په ساعت کې له ۸۰ کیلومترو څخه تر ۹۸ کیلومترو (۵۰ تر ۶۱ مایله) منډه ووهي؛ له همدې امله یې په ځانګړې بڼه تکامل موندلی چې وزن یې لږ، پښې یې اوږدې او تاو شوې لکۍ لري. د اوږو په برخه کې یې پلنوالی په معمول بڼه له ۶۷ څخه تر ۹۴ سانتي مترو (۲۶- ۳۷ انچه) او له سر څخه یې د بدن تر پایه اوږدوالی له ۱.۱ متر څخه رانیولې تر ۱.۵ مترو (۳ فوټه ۷ انچه او ۴ فوټه ۱۱ انچه) پورې رسېږي. د بالغو پړانګانو وزن له ۲۱ کیلو څخه تر ۷۲ کیلو (۴۶ او ۱۵۹ پونډه) پورې رسېږي. سر یې کوچنی او ګرد دی، پوز یې لنډی دی او د تورو اوښکو په څېر د پوز په چاپېر کې کرښې لري. رنګ یې په معمول ډول قهوه یي ته مایل کریمي سپین یا ژیړ بخونه دی چې له یو بل څخه په فاصله کې تور خالونه لري. د دغه ژوي څلور نورې فرعي نوعې هم پېژندل شوې دي. پړانګان د دریو اصلي ټولنیزو ډلو په اډانه کې ژوند کوي: ښځینه پړانګانې او د هغوی بچیان، د نارینه پړانګانو ډله او منفرد نارینه. ښځینه یې تر ډېره کوچیاني ژوند لري او د خپلو لویو استوګنځایونو په چاپېر کې په خوړو پسې ګرځي، نارینه یې بیا تر ډېره په یوه ځای کې استوګنه کوي او ښځینه پړانګانو ته په پریمانه ښکار لرونکو سیمو کې ډیر کوچني ځایونه جوړوي. پړانګان د ورځې په اوږدو کې فعاله وي چې فعالیت یې په سهار او ماښام کې اوج مومي. دوی له کوچنیو ژوو څخه رانیولې د منځنۍ کچې تر ژوو پورې ښکار کوي چې په معمول ډول یې وزن له ۴۰ کیلوګرامه (۸۸ پونډه) لږ کېږي؛ دوی د ایمپالا هوسیو، تامسون هوسیو او خیز وهونکو هوسیو په څېر څلور پښې لرونکي حیوانات ښکار کوي. پړانګان په معمول ډول خپل ښکار ته په ۶۰ تر ۱۰۰ متره (۲۰۰ تر ۳۳۰ فوټه) فاصله کې کمین نیسي او د هغو د تعقیب او تېښتې پر مهال هغوی په ځمکه راغورځوي له ستوني یې نیسي څو ساه یې ووزي. پړانګان د کال په هر مهال کې د نسل د تولید وړتیا لري. ښځینه پړانګانې له درې میاشتنۍ امیدوارۍ وروسته درې تر څلور نوي پړانګان زېږوي. نوي زیږېدلي پړانګان د شغالانو او زمریانو په ګډون د نورو غوښه خوړونکو ژوو د ښکار پر وړاندې زیان منونکي دي. دوی له څلور میاشتني توب وروسته شیدې نه خوري او د ۲۰ میاشتني توب په عمر خپلواک کېږي. چیتا پړانګان په مختلفو ځایونو لکه د افریقا د سرنګتي په ساوانا دښته، د افریقا د لویې صحرا په وچو غرونو او د ایران په دښتو کې شتون لري. د دغو پړانګانو نسل د هغوی د استوګن ځایونو د له منځه تلو، له انسانانو سره د نښتو، ناقانونه ښکار او له ناروغیو سره د پریمانه حساسیت لرلو په ګډون د ګڼ شمېر نورو عواملو له امله له ګواښ سره مخ دی. له تاریخي پلوه د پړانګانو نسل تر ډېره د افریقا په سویلي صحرا کې شتون لرلی او بیا یې له هغه ځایه د ختیځ لور ته تر منځني ختیځ او د هندوستان تر مرکز پورې پراختیا موندلې، اوس مهال یې کوچنۍ او جلا شوې ډلې د ایران په مرکز او د افریقا په سویلي، ختیځو او شمال لویدیځو برخو کې شتون لري. په ۲۰۱۶ زکال کې د نړۍ په کچه په طبیعت کې د شته پړانګانو شمېر ۷۱۰۰ وښودل شو؛ چې په دې سره د آی یوسي ان په سره رنګي نوملړ کې د زیانمن کېدونکو ژوو په ډله کې وشمېرل شول؛ یعنې دا چې نسل یې د له منځه تلو له ګواښ سره مخ دی. د ۲۰۲۲ زکال په سپټمبر میاشت کې وویل شول چې په هند کې د دغه ژوو له انقراض اویا کاله وروسته بیاځلي دغه ژوي را پیدا شوي. په تېرو مهالونو کې پړانګان د سوم لرونکو حیواناتو د ښکار په موخه د انسانانو له خوا رام او روزل کېدل. دغه ژوی په پراخه کچه په هنر، ادبیاتو، تبلیغاتو او انمېشن کې انځور شوی دی. == د نوم ریښه == د «چیتا» سیمه ئیز نوم د هندوستاني اردو له چیتا او هندي चीता (ćītā) څخه اخیستل شوی. دغه نوم په خپل نوبت سره له سانسکرېت چیتاریا (चित्रय) څخه اخیستل شوی چې په سانسکرېت کې یې معنی «تنوع» «ارایش شوی» یا «نقاشي شوی» ده. په تېرو مهالونو کې چیتا د «ښکاري پړانګ» په نامه یادېده ځکه چې کېدلای شو هغه رام شي او د بزکشۍ په څېر لوبو کې به ترې ګټنه کېدله. د هغو جنسیتي Acinonyx نوم په ډیر احتمال سره د دوه یوناني کلمو؛ ἁκινητος (akinitos) چې معنی یې «بې حرکته» او «بې احساسه» ده او همدارنګه له ὄνυξ (onyx) کلمې اخیستل شوی چې د «نوک» یا «سوم» په معنی دی. د دغو دقیقه ژباړه «بې حرکته نوکان یا پنجې» ده چې د چیتا پړانګانو د پنچو د راغونډولو محدودې وړتیا ته اشاره لري.<ref>{{cite book|last=Platts|first=J. T.|author-link=John Thompson Platts|year=1884|title=A Dictionary of Urdu, Classical Hindi, and English|location=London|publisher=[[W. H. Allen & Co.]]|chapter=چيتا चीता ćītā|page=470|chapter-url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/platts_query.py?qs=%DA%86%D9%8A%D8%AA%D8%A7&searchhws=yes&matchtype=exact}}</ref><ref>{{cite book|last=Macdonell|first=A. A.|author-link=Arthur Anthony Macdonell|year=1929|title=A Practical Sanskrit Dictionary with Transliteration, Accentuation, and Etymological Analysis throughout|location=London|publisher=[[Oxford University Press]]|chapter=चित्रय kitra-ya|page=68|chapter-url=https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/macdonell_query.py?qs=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF&searchhws=yes|access-date=5 April 2019|archive-date=2 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702082049/https://dsalsrv04.uchicago.edu/cgi-bin/app/macdonell_query.py?qs=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF&searchhws=yes|url-status=dead}}</ref><ref name="marker1">{{cite book|editor1=Marker, L.|editor2=Boast, L. K.|editor3=Schmidt-Kuentzel, A.|title=Cheetahs: Biology and Conservation|date=2018|publisher=[[Academic Press]]|location=London|isbn=978-0-12-804088-1|chapter-url={{Google Books |id=H3rXDgAAQBAJ|pg=3|plainurl=yes}}|chapter=A brief history of cheetah conservation|last1=Marker|first1=L.|last2=Grisham|first2=J.|last3=Brewer|first3=B.|name-list-style=amp|pages=3–16}}</ref><ref>{{cite book|last1=Liddell|first1=H. G.|author1-link=Henry Liddell|last2=Scott|first2=R.|author2-link=Robert Scott (philologist)|name-list-style=amp|year=1889|title=An Intermediate Greek–English Lexicon|location=Oxford|publisher=[[Clarendon Press]]|pages=27, 560|chapter=ἁκινητος|chapter-url=https://archive.org/details/intermediategree00lidd/page/n32}}</ref><ref name="Rosevear1974">{{cite book|title=The Carnivores of West Africa|last=Rosevear|first=D. R.|year=1974|publisher=[[Natural History Museum, London|Natural History Museum]]|location=London|isbn=978-0-565-00723-2|pages=492–512|chapter=Genus ''Acinonyx'' Brookes, 1828|chapter-url=https://archive.org/stream/carnivoresofwest00rose#page/492/mode/1up}}</ref><ref name="skinner">{{cite book|last1=Skinner|first1=J. D.|last2=Chimimba|first2=C. T.|name-list-style=amp|title=The Mammals of the Southern African Subregion|date=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=New York|isbn=978-0521844185|edition=3rd|chapter=Subfamily Acinonychinae Pocock 1917|pages=379–384|chapter-url={{Google Books|plainurl=yes|id=F23lAgAAQBAJ|page=379}}}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lewis|first1=C. T.|author1-link=Charlton Thomas Lewis|last2=Short|first2=C.|name-list-style=amp|year=1879|title=A Latin Dictionary|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|chapter=jubatus|chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61236/page/n1033|page=1014}}</ref><ref name="marker7">{{cite book|title=Cheetahs: Biology and Conservation|editor1=Marker, L.|editor2=Boast, L. K.|editor3=Schmidt-Kuentzel, A.|last1=Meachen|first1=J.|last2=Schmidt-Kuntzel|first2=A.|last3=Haefele|first3=H.|last4=Steenkamp|first4=G.|last5=Robinson|first5=J. M.|last6=Randau|first6=M. A.|last7=McGowan|first7=N.|last8=Scantlebury|first8=D. M.|last9=Marks|first9=N.|name-list-style=amp|last10=Maule|first10=A.|last11=Marker|first11=L.|date=2018|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-804088-1|location=London|pages=93–106|chapter=Cheetah specialization: physiology and morphology|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H3rXDgAAQBAJ&pg=PA93}}</ref> == طبقه بندي == په ۱۷۷۷ زکال کې یوهان کریسټین ډانیل فون شربر، چیتا پړانګ د خپل پوست پر بنسټ د کیپ آف ګوډ هوپ شبه جزیرې ته اړوند ژوی وباله او هغو ته یې د فیلیس جوباتوس (Felis jubatus) علمي نوم ورکړ. جاشوا بروکس په ۱۸۲۸ زکال کې دغه ژوي ته د اسینونیکس (Acinonyx) جنسیتي علمي نوم وټاکه. په ۱۹۱۷ زکال کې ریجنالډ انس پوکوک چیتا پړانګان د ژوو په Acinonychinae فرعي کورنۍ کې له دې امله شامل کړل چې له تازي سره یې پام وړ مورفولوژیکي ورته والی او د پشکو له کورنۍ څخه یې پام وړ انحراف درلود؛ له دې څخه په وروسته طبقه بندیو کې پړانګان د فقاریه تي لرونکو ژوو د پشکو په کورنۍ کې شامل وګڼل شول. <ref>{{cite book|last=Schreber|first=J. C. D.|author-link=Johann Christian Daniel von Schreber|year=1777|chapter=Der Gepard (The cheetah)|title=Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur mit Beschreibungen|volume=Dritter Theil|trans-title=The Mammals in Illustrations according to Nature with Descriptions|publisher=Wolfgang Walther|location=Erlangen|pages=392–393|chapter-url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/schreber1875textbd3/0112/image|language=de}}</ref><ref>{{cite book|last=Brookes|first=J.|author-link=Joshua Brookes|year=1828|title=A Catalogue of the Anatomical and Zoological Museum of Joshua Brookes|location=London|publisher=[[Richard Taylor (editor)|Richard Taylor]]|page=16|chapter=Section Carnivora|chapter-url=https://archive.org/details/b22475886/page/16}}</ref><ref name="Pocock1917">{{cite journal|last1=Pocock|first1=R. I.|author-link=Reginald Innes Pocock|year=1917|title=The classification of the existing Felidae|journal=[[Annals and Magazine of Natural History]]|series=Series 8|volume=XX|issue=119|pages=329–350|doi=10.1080/00222931709487018|url=https://archive.org/stream/annalsmagazineof8201917lond#page/332/mode/2up}}</ref><ref name="caro1994">{{cite book|last1=Caro|first1=T. M.|author-link=Tim Caro|title=Cheetahs of the Serengeti Plains: Group Living in an Asocial Species|year=1994|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-09434-2|pages=15–48|chapter-url={{Google Books|id=hcZCubO01bEC|page=15|plainurl=yes}}|chapter=Serengeti, and the taxonomy and natural history of cheetahs}}</ref> په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې د چیتا پړانګانو ګڼ شمېر نمونې توضېح شوې؛ چې یو شمېر له هغو څخه په فرعي نوعو کې شامل ګڼل کېدل. د بېلګې په توګه د سویلي افریقا ډول یې «پشمي پړانګ» بلل کېږي چې دغه نوم ورباندې د پریمانه ویښتانو د شتون له امله اېښودل شوی – دغه ډول پړانګان د فیلیپ سکلتر له خوا په ۱۸۷۷ زکال کې د نوې نوعې (Felis lanea) په ډله کې شامل وبلل شول، خو دغه طبقه بندي تر ډېره د بحثونو لامل وګرځېده. ورته مهال د پړانګانو او تازیانو په نوم اېښودو (Panthera pardus) کې پام وړ ګډوډي شتون لري له همدې امله ډېری لیکوالان د دوی نومونه د یو بل لپاره په غلطه بڼه کاروي. یو شمېر نور بیا «ښکار کوونکي تازیان» د یوې جلا نوعې په توګه په پام کې نیسي او یا یې هم له پړانګانو سره برابر بولي. <ref>{{cite journal|last1=Sclater|first1=P.|author-link=Philip Sclater|title=The secretary on additions to the menagerie|journal=[[Proceedings of the Zoological Society of London]]|date=1877|pages=530–533|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/90449#page/202/mode/1up}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lydekker|first1=R.|author-link=Richard Lydekker|title=The Royal Natural History|volume=1|date=1893|publisher=[[Frederick Warne & Co.]]|location=London|pages=442–446|chapter=The hunting leopard|chapter-url=https://archive.org/details/royalnaturalhist01lydeuoft/page/442}}</ref><ref>{{cite book|last1=Baker|first1=E. D.|title=Sport in Bengal: and How, When and Where to Seek it|date=1887|publisher=Ledger, Smith & Co|location=London|pages=[https://archive.org/details/sportinbengalhow00bakerich/page/205 205]–221|url=https://archive.org/details/sportinbengalhow00bakerich}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sterndale|first1=R. A.|title=Natural History of the Mammalia of India and Ceylon|date=1884|publisher=Thacker, Spink & Co|location=Calcutta|pages=[https://archive.org/details/naturalhistoryof00ster/page/175 175]–178|url=https://archive.org/details/naturalhistoryof00ster}}</ref> == پاچا چیتا پړانګ == پاچا چیتا پړانګ د کریمي رنګه پړانګ هغه نادره ډول دی چې په ځان کې لوی تور خالونه او همدارنګه د ملا د تیر پر سر له غاړې څخه تر لکۍ پورې درې تورې پلنې کرښې لرې. د زیمبابوې په مانیکالنډ ایالت کې دغه ډول پړانګ د نوسيفیسي (nsuifisi) په نوم پېژندل کېږي او انګېرل کېږي چې د تازي او پړانګ دوه رګه نسل دی. په ۱۹۲۶ زکال کې جګړن اې کوپر د چیتا پړانګ په څېر هغه ژوي اړوند ولیکل چې معاصر هراره ښار ته یې نږدې ویشتی و، دغه پړانګ د واورین پړانګ په څېر تور خالونه لرل او سربېره پر هغو یې تورې لیکې هم لرلې. هغه څرګنده کړه چې دا کېدای شي د تازي او پړانګ ګډ نسل وي. د دغه ډول نورو پړانګانو له مشاهدې څخه څرګنده شوه چې هغوی د چیتا پړانګانو په څېر نه راغونډېدونکې پنجې لري.<ref name="thompson">{{cite book|last1=Thompson|first1=S. E.|title=Built for Speed: The Extraordinary, Enigmatic Cheetah|year=1998|publisher=Lerner Publications Co|location=Minneapolis|isbn=978-0-8225-2854-8|chapter=Cheetahs in a bottleneck|chapter-url={{Google Books|plainurl=yes|page=61|id=wNV5xsM1GVYC}}|pages=[https://archive.org/details/builtforspeedext00thom/page/61 61–75]|url=https://archive.org/details/builtforspeedext00thom/page/61}}</ref><ref name="bottriell">{{cite book|last1=Bottriell|first1=L. G.|title=King Cheetah: The Story of the Quest|year=1987|url={{Google Books |plainurl=yes |id=nNcUAAAAIAAJ|pg=frontcover}}|pages=26; 83–96|publisher=[[Brill Publishers]]|location=Leiden|isbn=978-90-04-08588-6}}</ref><ref name="heuvelmans">{{cite book|last1=Heuvelmans|first1=B.|title=On the Track of Unknown Animals|year=1995|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon|isbn=978-1-315-82885-5|pages=495–502|edition=3rd, revised|chapter=Mngwa, the strange one|chapter-url={{Google Books|plainurl=yes|page=495|id=u64ABAAAQBAJ}}}}</ref><ref name="pocock">{{cite journal|last1=Pocock|first1=R. I.|author-link=Reginald Innes Pocock|title=Description of a new species of cheetah (''Acinonyx'')|journal=[[Proceedings of the Zoological Society of London]]|year=1927|volume=97|issue=1|pages=245–252|doi=10.1111/j.1096-3642.1927.tb02258.x}}</ref> په ۱۹۲۷ زکال کې پوکوک دغه ډول پړانګان د پاچا پړانګانو (Acinonyx rex) په نامه د نوې نوعې په توګه توصیف کړل. ورته مهال نوموړی له خپلې دغې ادعا له دې امله لاس پر سر شو چې ورته یې ملاتړیز لامل وه نه موند. آبل چپمن دغه ډول پړانګان د معمولي خالداره چیتا پړانګانو په توګه وګڼل. له ۱۹۲۷ زکال را وروسته د زیمبابوې، بوتسوانا او شمالي ترانسوال په طبیعت کې د پاچا پړانګ د لیدو پنځه راپورونه ورکړل شول؛ د هغو له یوه څخه په ۱۹۷۵ زکال کې انځور هم واخیستل شو. <ref name="pocock2">{{cite journal|last1=Pocock|first1=R. I.|author-link=Reginald Innes Pocock|title=Description of a new species of cheetah (''Acinonyx'')|journal=[[Proceedings of the Zoological Society of London]]|year=1927|volume=97|issue=1|pages=245–252|doi=10.1111/j.1096-3642.1927.tb02258.x}}</ref><ref name="catsg">{{cite web |title=Cheetah—guépard—duma—''Acinonyx jubatus'' |url=http://www.catsg.org/cheetah/01_information/1_2_species-information/species-information.htm#Phylogenetic%20history |access-date=6 May 2014 |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group |archive-date=21 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721022535/http://www.catsg.org/cheetah/01_information/1_2_species-information/species-information.htm#Phylogenetic%20history |url-status=dead }}</ref> په ۱۹۸۱ زکال کې د سویلي افریقا په ډي ویلټ چیتا او ویلډ لایف مرکز (De Wildt Cheetah and Wildlife Centre) کې دوه ښځینه چیتا پړانګانې د ترانسوال له یوه وحشي چیتا پړانګ سره یوځای کړای شوې او هرې یوې یو پاچا چیتا پړانګ وزیږاوه. له دې وروسته نور پاچا پړانګان هم وزیږېدل. په ۲۰۱۲ زکال کې د هغوی په پوست کې دغه ژنیټیکي بدلون د انتخابي لېږدونکي امینوپپټیډاز (تکپیپ) له امله وبلل شول، هماغه ژن چې په تابي پشکو کې د کلاسیک خال لرونکي ډول پر ځای د لیکو لرونکي پوست لامل ګرځي. دغه بدلون د یو مغلوب الل د پیاوړتیا له امله دی. له دې امله که چېرې دوه جفت کېدونکي چیتا پړانګان د جهش موندلي هتروزایګوټ الل لېږدونکي وي، دا تمه ترې کېږي چې د هغو د بچیانو یو پر څلورمه برخه به پاچا پړانګان وي. <ref name="catsg2">{{cite web |title=Cheetah—guépard—duma—''Acinonyx jubatus'' |url=http://www.catsg.org/cheetah/01_information/1_2_species-information/species-information.htm#Phylogenetic%20history |access-date=6 May 2014 |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group |archive-date=21 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721022535/http://www.catsg.org/cheetah/01_information/1_2_species-information/species-information.htm#Phylogenetic%20history |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Aarde|first1=R. J. van|last2=Dyk|first2=A. van|name-list-style=amp|title=Inheritance of the king coat colour pattern in cheetahs ''Acinonyx jubatus''|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-zoology_1986-08_209_4/page/573|journal=Journal of Zoology|date=1986|volume=209|issue=4|pages=573–578|doi=10.1111/j.1469-7998.1986.tb03612.x}}</ref><ref name="wcw">{{cite book|last1=Sunquist|first1=F.|last2=Sunquist|first2=M.|name-list-style=amp|title=Wild Cats of the World|date=2002|publisher=[[The University of Chicago Press]]|location=Chicago|isbn=978-0-226-77999-7|pages=19–36|chapter=Cheetah ''Acinonyx jubatus'' (Schreber, 1776)|chapter-url={{Google Books|plainurl=yes|id=hFbJWMh9-OAC|page=19}}}}</ref> == سرچينې == 2p8wa71ya8qll8ty0m41jgw5mggeb4d 0 70564 368137 299502 2026-08-10T13:54:16Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368137 wikitext text/x-wiki پخوانی انسان (په لاتیني ژبه «مخکښ انسان») د لرغوني انسان یو ورک شوی/منقرض ډول دی چې د د سېرا ډي اتاپورکا په نوم د اسپانیا د تولیدي لرغون پېژندنې په یو ځای کې له ۱.۲ تر ۰.۸ میلیون کاله مخکې د لومړني پلیستوسن (د ځمکپوهنې د دورو یوه فرعي ټولکه، ژباړه) په دوران کې ثبت شوې ده. د دغې ډول نفوس ښايي د لویدیځې اروپا په ګڼو نورو برخو کې هم موجود و او هغه لومړني وګړي وو چې د نړۍ هغه سیمه يې خپله مستعمره ګرځولې وه، له همدې امله په دې نوم نومول شوي دي. لومړني پاتې‌شونې/فوسیل په ۱۹۹۴ کال کې د ګران دولینا په غار کې وموندل شول او دا نوعه په ۱۹۹۷ کال کې په رسمي ډول د نننیو انسانانو او نئاندرتالانو د وروستي مشترک نیکه په توګه تشرېح شو او په دې سیمه کې د هومو هایډلبرګینسیس (د لرغونو انسانانو له‌منځه تللی فرعي ډول، ژباړن) ځای ناستی شو. پخوانی انسان په هغه مهال کې د مدرن/نوي انساني نسل یوه څانګه تفسیر شوې، که څه هم په احتمالي ډول تر نوي انسان/نئاندرتال لږ څه مخکې سره منشعب شوي دي.   د ډېر لرغونتوب سره سره په ناببره ډول د پخوانیو انسانانو په پرتله ډېر نننیو انسانانو ته ورته دي- یعنې د ټولیز اواروالي او همدارنګه له پورتنۍ زامې سره د یو ځای کېدو په برخه کې د غمبوري د هډوکي ژوروالي کې ورته بريښي – که څه هم دا عناصر یواځې له یوې ځوانې بېلګې څخه پېژندل شوي. د ماغزو حجم د ۱۰۰۰ سي سي (۶۱ مکعب اینچه) یا تر دې ډېر کېدی شي، خو هيڅ بشپړه ککرۍ نه ده کشف شوې. که د نن ورځې له مدرنو انسانانو سره يې پرتله کړو دا حجم په نارینه‌وو کې په منځنۍ کچه ۱۲۷۰ سانتي متر مکعب او په ښځینه‌وو کې ۱۱۳۰ سانتي متر مکعب دی. د ونې/قد اندازه له ۱۶۲.۳ تر ۱۸۶.۸ سانتي مترو (۵ فوټه او ۴ اېنچه – ۶ فوټه او ۲ انچه) پورې اټکل کیږي. پخوانیو انسانانو ښايي د نئاندرتالانو په څېر پراخې او نسبتاً پياوړې سینې لرلې، که څه هم اندامونه يې په نسبي ډول اوږده و او دا ځانګړنه په حاره‌يي نفوسونو کې ډېره عامه وه. د ګونډو ګردي یې نري او کمزروي ټينډوني (پله) الصاقات یې لرل. له پښو څخه يې دا څرګندیږي چې پخواني انسانان د ننیو په پرتله په بېل ډول پر لار تلل.   پخواني انسان تر ډېره په ساده ډول له کوارتز او چرت ډبرو څخه د ساده ګاټو او بڅرو له جوړولو سره ډبریز اسباب جوړول که څه هم هغوی له بېلابېلو موادو څخه کار اخیست. دا صنعت د اشولي پېچلي صنعت ته ورته‌والی لري، هغه صنعت چې د افریقايي او وروستیو اروپايي سیمو ځانګړنه ده. ښايي ځینې ډلې د ښکاري مېلو لپاره د بارچالانۍ په حال کې وې چې په ساوانا او مخلوطو ځنګلي سیمو کې يې هوسۍ موخه ګرځولې. د پخوانیو انسانانو ډېری بېلګې ښايي د یو کلتوري عمل په توګه انسان خوارې شوې وې. هېڅ داسې شواهد نه‌شته چې هغوی به له اور څخه کار اخیسته او په ورته ډول یواځې د تودو دورو پر مهال په ایبریا کې مېشت وو او احتمال دا دی چې له دې حالت پرته به يې د سمندغاړو په لور شاتګ کاوه.   == ډلبندي == === د څېړنې تاریخچه === د اسپانیا په شمال کې د اتاپوئرکا غرونه له ډېر پخوا راهیسې د فوسیلي پاتې‌شونو لپاره پېژندل شوي وو. ګران ډولېنا («لوی ډنډ») د لومړي ځل لپاره په ۱۹۶۶ کال کې د لرغونپوه فرانسیسکو جوردا له‌خوا په یوه لنډ سیمه‌ییز سفر کې د فوسیلونو په موخه وسپړل شو او هلته يې د حیواناتو او ډبریزو وسایلو څو فوسیلونه وموندل. هغه د خپل کار د ډېر دوام لپاره د بشري سرچینو له کمښت سره مخ و. په ۱۹۷۶ کال کې اسپانیوي لرغونپوه ټرینیډاد ټورس د يېږ د فوسیلونو لپاره ګران ډولېنا وسپړله (هغه د اورسوس يېږو پاتې شوني بیا وموندل) خو د اېډوالیس د غارپوهنې ټيم هغه ته سپارښتنه وکړه چې د سیما ډي لوس هوئسوس («د هډوکو کنده») په شاوخوا کې خپل کار ته دوام ورکړي په دغه سیمه کې يې د يېږو پر فوسیلونو سربېره د لرغونو انسانانو فوسیلونه هم وموندل او د اتاپورکا غره د عظیم اکتشاف لامل شو، چې په لومړیو کې يې مشري د اسپانیوي لرغونپوه امیلیانو اګویر پر غاړه وه، خو په چټکۍ د خوزه ماریا برمودز ډی کاسټرو، اولډ کاربون او خوان لوئیس ارسواګا له‌خوا ونیول شو. دوی په ۱۹۹۲ کال کې د ګران ډولېنا کیندنه بیا پیل کړه او دوه کاله وروسته یې د لرغونو انسانانو پاتې‌شونې وموندل او دا يې په ۱۹۹۷ کال کې په رسمي ډول د نوي ډول، لرغونو انسانانو په توګه تشرېح کړل. د نوعې نوم/هلوټایپ ATD6-5 نمونه دی، د لاندینۍ زامې ښي لورته یوه ټوټه چې مولر غاښونه ساتي او له یو شمېر بېلو غاښونو سره رغېږي. کاسټرو او همکارانو يې په‌خپل اصلي تشریحي بیان کې دا نوعه لومړني انسانان یاد کړل چې اروپا يې خپله مستعمره ګرځولې وه او له همدې امله يې پخواني ونومول («په لاتیني کې د مخکښ پلټونکي» یا «لومړنۍ استوګن») په معنا دی. <ref name="Castro2017">{{cite journal|title=''Homo antecessor'': The state of the art eighteen years later|year=2015|doi=10.1016/j.quaint.2015.03.049|journal=Quaternary International|volume=433|pages=22–31|last1=de Castro|first1=J.-M. B.|quote=... a speciation event could have occurred in Africa/Western Eurasia, originating a new ''Homo'' clade [...] ''Homo antecessor'' [...] could be a side branch of this clade placed at the westernmost region of the Eurasian continent.}}</ref><ref name="Bermudez1997">{{cite journal|last1=Bermudez de Castro|first1=J.M.|last2=Arsuaga|first2=J.L.|last3=Carbonell|first3=E.|last4=Rosas|first4=A.|last5=Martinez|first5=I.|last6=Mosquera|first6=M.|year=1997|title=A hominid from the Lower Pleistocene of Atapuerca, Spain: possible ancestor to Neandertals and modern humans|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-05-30_276_5317/page/1392|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=276|issue=5317|pages=1392–1395|doi=10.1126/science.276.5317.1392|pmid=9162001|s2cid=31088294}}</ref> په ګران ډولېنا کې د پلیستوسن رسوبي مواد له  TD1 څخه تر TD11 («trinchera dolina"  یا "sinkhole trench») پورې یوولسو واحدونو وېشل کېږي. پخوانی انسان يې په TD6 واحد کې وموندل شو، چې په پایله کې په سیمه کې د څېړنو په غوره واحد بدل شو. د کیندنې ټيم له ۱۹۹۴ تر ۱۹۹۵ کال پورې په لومړنیو سیمه‌ییزو فصلونو کې په سویل ختیځه برخه کې د ۶ متر مربع (۶۵ فوټ) په مساحت یوه ازمویښتي کنده وکیندله (تر څو وګوري چې په دې واحد کې نورو ډېرو سپړنو ته اړتیا شته که نه). انساني فوسیلونه د لومړي ځل لپاره ارورا مارټین ناجارا کشف کړل؛ دا ۳۰ سانتي متریزه (۱۲ اینچه) سطحه چې یاد پاتې‌شوني په‌کې کشف شول د ارورا (قطبي سپېده داغ) پوړ په نوم یادیږي. د ۲۰۰۰مې لسیزې په لومړیو کې په مرکزي برخه کې د ۱۳ متر مربع (۱۴۰ فوټ) په اندازه یوه مثلثي برخه وکیندل شوه. انساني فوسیلونه په شمالي برخو کې هم وموندل شول. په ټوله کې د پخواني انسان ۱۷۰ نمونې موندل شوې دي. تر ټولو غوره خوندي پاتي شوي واحدونه  ATD6-15  او  ATD6-69 دي (په احتمالي ډول له یو فرد سره تواړ لري) چې په روښانه ډول د مخ اناتومي څرګندوي. له ورپسې سیمه‌ییز فصلونو څخه شاوخوا ۶۰ نورې بېلګې ترلاسه شوې. د پخواني انسان د اسکلېټ ترلاسه شوې برخې دا دي: د مخ عناصر، ګروې/ د ټټر دوه لوی هډوکي، لیڅه/ساعد، ګوتې، ګونډې او څو شمزۍ/فقرې او پوښتۍ. <ref name="Capana2016">{{cite journal|first1=I.|last1=Campaña|first2=A.|last2=Pérez-González|first3=A.|last3=Benito-Calvo|first4=J.|last4=Rosell|first5=R.|last5=Blasco|first6=J. M. B.|last6=de Castro|first7=E.|last7=Carbonell|first8=J. L.|last8=Arsuaga|year=2016|title=New interpretation of the Gran Dolina-TD6 bearing ''Homo antecessor'' deposits through sedimentological analysis|journal=Scientific Reports|volume=6|issue=34799|page=34799|doi=10.1038/srep34799|pmid=27713562|pmc=5054435|bibcode=2016NatSR...634799C|doi-access=free}}</ref><ref name="Fernandez1999">{{cite journal|last1=Fernández-Jalvo|first1=Y.|last2=Díez|first2=J. C.|last3=Cáceres|first3=I.|last4=Rosell|first4=J.|title=Human cannibalism in the Early Pleistocene of Europe (Gran Dolina, Sierra de Atapuerca, Burgos, Spain)|journal=[[Journal of Human Evolution]]|volume=37|issue=34|pages=591–622|year=1999|doi=10.1006/jhev.1999.0324|pmid=10497001|s2cid=25096156}}</ref><ref name="Carretero1999">{{cite journal|title=Axial and appendicular skeleton of ''Homo antecessor''|year=1999|pmid=10496997|doi=10.1006/jhev.1999.0342|volume=37|issue=3–4|journal=[[Journal of Human Evolution]]|pages=459–499|last1=Carretero|first1=J. M.|last2=Lorenzo|first2=C.|last3=Arsuaga|first3=J. L.}}</ref> په ۲۰۰۷ کال کې د ښکتنۍ زامې یوه ټوټه ATE9-1 له غاښونو سره د سیما ډېل اېلفنټ (د فیل کندې) ته نږدې د TE9 («trinchera elefante ») په واحد کې وموندل شوه چې له ۲۰ تر ۲۵ کلن فرد پورې تړلې وه او په لنډمهال ډول د کاربونیل له‌خوا پخواني انسان ته ځانګړې شوه. په دې سیمه کې سربېره پر دې د ډبرو بڅرکي او د قصابۍ شواهد هم موجود وو. په ۲۰۱۱ کال کې د سیما ډېل الفانته موادو تر یوې ژورې تجزیې او شننې وروسته کارسټرو او ملګري یې د نوعې د ډلبندۍ په اړه ډاډمن نه و او دا یې غوره ګڼله چې د هومو نوعه پرېږدي. (د نوعو د تعینولو په تړاو د کومې نظريې پرته) د ګڼو نورو کشفیاتو په تمه وو. <ref name="Carbonell2008">{{cite journal|last=Carbonell|first=E.|author-link=Eudald Carbonell|title=The first hominin of Europe|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-03-27_452_7186/page/465|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=452|issue=7186|pages=465–469|year=2008|doi=10.1038/nature06815|pmid=18368116|bibcode=2008Natur.452..465C|hdl=2027.42/62855|s2cid=4401629|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|first1=J. M. B.|last1=de Castro|first2=M.|last2=Martinón-Torres|first3=A.|last3=Gómez-Robles|first4=L.|last4=Prado-Simón|first5=L.|last5=Martín-Francésa|first6=M.|last6=Lapresa|first7=A.|last7=Olejniczaka|first8=E.|last8=Carbonell|year=2011|title=Early Pleistocene human mandible from Sima del Elefante (TE) cave site in Sierra de Atapuerca (Spain): A comparative morphological study|journal=[[Journal of Human Evolution]]|volume=61|issue=1|pages=12–25|doi=10.1016/j.jhevol.2011.03.005|pmid=21531443}}</ref> په ګران ډولېنا کې د ډبریزو توکو ټولګه په ټوله لویدیځه اروپا کې په ټولیز ډول څو معاصرو توکو ته ورته ده، چې ښايي د هم‌هغه ډول د کار ښکارندويي وکړي که څه هم دا د تایید وړ نه ده ځکه له ډېری سیمو هېڅ فوسیل نه دي تولید کړي. په ۲۰۱۴ کال کې د انګلستان په هاپسبورګ کې له ۱.۲ میلیون څخه تر ۸۰۰۰۰۰ کلونو مخکې مهال اړوند د پښو پلونه کشف شول چې په بالقوه ډول يې د پخواني انسان د یوې ډلې ځانګړنې وې، ځکه دا یواځینۍ انساني نوعه ده چې هغه مهال په لویدیځه اروپا کې پېژندل شوې ده.   <ref name="Ashton2014">{{cite journal|last1=Ashton|first1=N.|last2=Lewis|first2=S.G.|last3=De Groote|first3=I.|last4=Duffy|first4=S.M.|last5=Bates|first5=M.|last6=Bates|first6=R.|first7=P.|last7=Hoare|first8=M.|last8=Lewis|first9=S. A.|last9=Parfitt|first10=S.|last10=Peglar|first11=W.|last11=Williams|first12=C.|last12=Stringer|year=2014|title=Hominin footprints from Early Pleistocene deposits at Happisburgh, UK|journal=[[PLoS One]]|volume=9|issue=2|page=e88329|doi=10.1371/journal.pone.0088329|pmid=24516637|pmc=3917592|bibcode=2014PLoSO...988329A|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == n0ocgqugoi4nx0ilivmi7vobf0grbvo 0 70663 368218 354315 2026-08-10T16:22:01Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368218 wikitext text/x-wiki [[File:African leopard male (cropped).jpg|پړانګ|thumb]] '''پړانګ (پېنډېړا پارډوس)''' د پانترا په جېنس کې له پنځو ډولونو څخه یو دی. له پیکه زېړبخون څخه تر تیاره طلايي پوستین لري او تور خالونه چې د ګلاب په څېر سره راټول شوي. بدن يې نری او عضلاتي دی چې له ۹۲ تر ۱۸۳ سانتي متره (۳۶-۷۲) اوږدوالی لري د لکۍ اوږدوالی يې ۶۶-۱۰۲ سانتي متره (۲۶-۴۰ انچ) او د اوږو پلن‌والی يې ۶۰-۷۰ سانتي متره (۲۴-۲۸ اینچ) ته رسېږي. نارینه معمولاً له ۳۰.۹ تر ۷۲ کیلو ګرامه (۶۸-۱۵۹ پونډ) او ښځینه ۲.۵ تر ۴۳ کیلوګرامه (۴۵-۹۵ پونډ) وزن لري.  [[File:Leopard.ogv|پړانګ|thumb]] پړانګ د لومړي ځل لپاره په ۱۷۵۸ کال کې وپېژندل شو او په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې يې څو فرعي ډولونه وړاندیز شول. نن ورځ د دوی ۸ فرعي ډولونه په يو پراخ طیف کې په اسیا او افریقا کې پېژندل شوي دي. اوراسیا ته تر مهاجرت مخکې د لومړني پلیستوسن په دوران کې د لومړني -منځني پلیستوسن په انتقالي دوره کې په افریقا کې تکامل ته رسېدلي. هغوی مخکې په ټوله اروپا کې شته وو، خو د وروستي پلیستوسن په وروستیو کې شاوخوا ۱۱۰۰۰ کاله مخکې په سیمه کې ورک/منقرض شوي دي. له باراني ځنګلونو څخه تر سټیپ/زرغونو دښتو او د وچو سیمو په ګډون له هر ډول مېشت‌ځای سره توافق لري. دا یو فرصت‌ طلبه ښکاري دی چې سوه‌لرونکي حیوانات او پرایمېټ ښکار کوي. چې په‌خپله خال خالي نمونه د کموپلاژ (د ظاهري بڼې بدلون) لپاره تکیه کوي، ځکه خپل ښکار له ساقې څخه اخلي او هغه ته په کمین کې وي ځینې وختونه يې د ونې پورته ته طرف ته کشوي. د نسلګیرۍ له فصل څخه پرته د بچیانو د روزنې پر مهال منفرد حیوان دی. ښځینه پړانګانې له هرو ۱۵-۲۴ میاشتو یو ځل ۲-۴ بچیان زېږوي. ښځینه او نارینه پړانګان دواړه معمولاً د ۲ -۲.۵ کلونو په عمر جنسي بلوغ ته رسېږي. دا د IUCN (له طبیعت څخه د خوندیتوب نړیواله ټولنه) په سور لېست کې زیان منونکی یاد شوی ځکه د پړانګانو طبعي مېشت‌ځای د لاسه ورکولو او ټوټه ټوټه کېدو له امله تهدیدیږي او د نړیوالې محدودې په لویو برخو کې د کمېدلو په حال کې دي. پړانګانو د لرغوني یونان، د افریقا په لویديځ او مدرن لویځ فرهنګ کې فرهنګي رول لوبولی. د پړانګ پوستکی په فېشن/سینګار کې عام و. == آرپوهنه/ ایتمولوژي == د پړانګ نوم « leopard» د پخوانۍ فرانسوي ژبې له ''leupart''  یا د منځنۍ فرانسوي له ''liepart'' څخه (چې د فرانسوي ژبې د تاریخ یوه برخه ده، ژباړن) اخیستل شوی چې دا خپله د لاتیني ژبې له ''leopardus'' او د لرغوني یوناني ژبې لهλέοπάρδος  (''leopardos/پړانګان'') څخه اخیستل شوی. ''Leopardos'' خپله ښايي د دوو کلیمو ترکیب وي چېλέων (''leōn'') د زمري په معنا دی او πάρδος  (''pardos'') د خال خالي په معنا دی. د λέοπάρδος  کلیمه اصلاً چیتاپړانګانو (''Acinonyx jubatus'') کارول کېږي. <ref name="lewis">{{cite book|last1=Lewis|first1=C. T.|author1-link=Charlton Thomas Lewis|last2=Short|first2=C.|name-list-style=amp|year=1879|title=A Latin Dictionary|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|chapter=lěǒpardus|page=1069|chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61236/page/n1069}}</ref><ref name="liddell">{{cite book|last1=Liddell|first1=H. G.|author1-link=Henry Liddell|last2=Scott|first2=R.|author2-link=Robert Scott (philologist)|name-list-style=amp|year=1889|title=A Greek–English Lexicon|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|chapter=λέο-πάρδος|page=884|chapter-url=https://archive.org/details/greekenglishlex00liddrich/page/884}}</ref><ref>{{Cite book|last=Partridge|first=E.|author-link=Eric Partridge|title=Origins: A Short Etymological Dictionary of Modern English|publisher=Greenwich House|year=1983|location=New York|isbn=978-0-517-41425-5|page=349|url=https://archive.org/details/originsshortetym0000part/page/349}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Nicholas|first=N.|s2cid=56160515|year=1999|title=A conundrum of cats: pards and their relatives in Byzantium|journal=[[Greek, Roman, and Byzantine Studies]]|volume=40|pages=253–298}}</ref> «پېنټر» د دوی لپاره کارېدونکی بل عام نوم دی، چې د پېنټر له لاتنیي او لرغونې یوناني ژبې له πάνθηρ (''panther/پړانګ'') کلیمو څخه اخیستل شوی؛ د پېنټر/پړانګ عمومي نوم اصلاً د پېنټرا  لاتیني کلیمې څخه اخیستل شوی، چې د یو ښکاري جال دی چې رومیانو په جګړه کې د وحشي حیواناتو د ښکار لپاره کاروه. د ''Pardus'' کلیمه د جنډر له پلوه یوه مفرده مذکره کلیمه ده. <ref name="lewis2">{{cite book|last1=Lewis|first1=C. T.|author1-link=Charlton Thomas Lewis|last2=Short|first2=C.|name-list-style=amp|year=1879|title=A Latin Dictionary|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|chapter=lěǒpardus|page=1069|chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61236/page/n1069}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lewis|first1=C. T.|last2=Short|first2=C.|name-list-style=amp|year=1879|title=A Latin Dictionary|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|chapter=panthera|page=1298|chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61236/page/n1317}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lewis|first1=C. T.|last2=Short|first2=C.|name-list-style=amp|year=1879|title=A Latin Dictionary|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|chapter=''pardus''|pages=1302|chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61236/page/n1321}}</ref> == ځانګړنې == د پړانګ پوستین په ټولیزه توګه نرم او ډبل دی، په ځانګړي ډول يې د خېټې طرف تر شا نرم دی. د پوستکي رنګ يې له پيکه زېربخون تر تیاره طلايي پورې توپیر کوي چې تور خالونه د ګلاب ګل په څېر په کې راټول شوي دي. د خیټې لاندې طرف يې سپین او لنډه حلقه‌يي لکۍ يې له بدن څخه لنډه ده. د سترګو کسي يې ګرد دي. هغه پړانگان چي په وچو سیمو کې ژوند کوي له پيکه کریمي تر زېړبخون، زېړبخونه-قهويي او سوربخونه-خرمايي رنګونو کې موندل کېږي؛ هغه چې په غرونو او ځنګلونو کې ژوند کوي ډېر تیاره او بیخي ډېر طلايي رنګه دي. خالونه د خېټې لاندې طرف ته سپین او په لاندینیو برخو کې د پښو په ساقو کې له‌منځه ځي. ګلاب ته ورته نښانونه د ختیځې افریقا په پړانګانو کې دایره‌يي دي او د سویلي افریقا په پړانګانو کې کره‌يي دي او  د اسیايي پړانګانو په نفوس کې لوی دي. پوستین يې په سړه هوا کې خاکستري ته ورته او د باراني ځنګلونو په طبعي مېشت‌ځایونو کې تیاره طلایي رنګه دی. ګلاب ته ورته نښانونه په هر فرد کې منحصر دي. داسې انګېرل کېږي چې دا نمونې له ټوټه ټوته سیوري سره د متراکم نباتي پوښښ یو توافق دی، چې د کموپلاژ په توګه عمل کوي.  <ref name="Skinner">{{cite book|year=2005|title=The mammals of the southern African sub region|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521844185|editor1-last=Skinner|editor1-first=J. D.|editor2-last=Chimimba|editor2-first=C. T.|edition=Third|last1=Mills|first1=M. G. L.|chapter=Subfamily Pantherinae|pages=385–396|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iqwEYkTDZf4C&pg=PA385}}</ref><ref name="Mivart1900">{{cite book|last1=Mivart|first1=St. G. J.|author-link=St. George Jackson Mivart|title=The Cat: An Introduction to the Study of Backboned Animals, Especially Mammals|date=1900|publisher=John Murray|location=London|chapter=Different kind of Cats|pages=391–439|chapter-url=https://archive.org/details/catintroductiont00miva/page/394}}</ref><ref name="Pocock1932">{{cite journal|last1=Pocook|first1=R. I.|year=1932|title=The Leopards of Africa|journal=Proceedings of the Zoological Society of London|volume=102|issue=2|pages=543–591|doi=10.1111/j.1096-3642.1932.tb01085.x}}</ref><ref name="CAP">{{cite book|author=Nowell, K.|author2=Jackson, P.|name-list-style=amp|year=1996|title=Wild Cats: status survey and conservation action plan|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group|location=Gland, Switzerland|chapter=Leopard ''Panthera pardus'' (Linnaeus, 1758)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222223654/http://lynx.uio.no/lynx/catsgportal/cat-website/catfolk/ssaprd01.htm|archive-date=2014-02-22|chapter-url=http://lynx.uio.no/lynx/catsgportal/cat-website/catfolk/ssaprd01.htm}}</ref><ref name="Schutze">{{cite book|last1=Schütze|first1=H.|title=Field Guide to the Mammals of the Kruger National Park|date=2002|publisher=Struik Publishers|location=Cape Town, South Africa|isbn=978-1-86872-594-6|pages=92–93}}</ref><ref>{{cite book|last1=Menon|first1=V.|title=Indian Mammals: A Field Guide|date=2014|publisher=Hachette|location=Gurgaon, India|isbn=978-93-5009-761-8}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Allen, W. L.|author2=Cuthill, I. C.|author3=Scott-Samuel, N. E.|author4=Baddeley, R.|year=2010|name-list-style=amp|title=Why the leopard got its spots: relating pattern development to ecology in felids|journal=Proceedings of the Royal Society B|volume=278|issue=1710|pages=1373–1380|doi=10.1098/rspb.2010.1734|pmc=3061134|pmid=20961899}}</ref> سپین څوکې لکۍ شاوخوا ۶۰-۱۰۰ سانتي متره (۲۳.۶ او ۳۹.۴ انچ) اوږدوالی لري، بېخ يې سپین دی او د لکۍ په پای کې ناقصي لیکې په کې تېرې دي. ساتونکي ويښتان چې قاعده‌يي ویښتان ساتي لنډ دي، چې اوږدوالی يې په مخ او سر کې ۳-۴ میلي متر (۰.۱-۰.۲ اېنچ) او خېټې او بغلونو لور ته شاوخوا ۲۵-۳۰ میلي متره (۱.۲-۱.۰ اېنچه) پورې رسېږي. تنکي ځوانان د وړیو پوستین لري چې په متراکم ډول د راټولو شویو خالونو له امله تیاره رنګه ښکاري. پوستین په سړه هوا کې اوږدې ودې ته ډېر مایل دی. د پړانګ ګلاب ته ورته نښانونه د جګوار پړانګ (''Panthera onca'') له نښانونو سره توپیر لري داسې چې هغه ډېر تیاره او په منځ کې نورې کوچنۍ لکې لري. لیوپارد پړانګ ۳۸ دوه‌ګوني کروموزمونه لري. <ref name="Hoath">{{cite book|last1=Hoath|first1=R.|title=Field Guide to the Mammals of Egypt|date=2009|publisher=American University in Cairo Press|location=Cairo, Egypt|isbn=978-977-416-254-1|pages=106–107|chapter=Leopard ''Panthera pardus'' (Linnaeus, 1758)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=agWfg6oEKKkC&pg=PA106}}</ref><ref name="estes">{{cite book|last=Estes|first=R.|year=1991|title=The Behavior Guide to African Mammals, Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|location=Los Angeles|publisher=The University of California Press|isbn=978-0-520-08085-0|chapter=Leopard ''Panthera pardus''|pages=366–369|chapter-url=https://books.google.com/books?id=g977LsZHpcsC&pg=PA366}}</ref><ref name="mammal">{{cite journal|author1=Stein, A. B.|name-list-style=amp|author2=Hayssen, V.|title=''Panthera pardus'' (Carnivora: Felidae)|journal=[[Mammalian Species]]|date=2010|volume=45|issue=900|pages=30–48|doi=10.1644/900.1|s2cid=44839740|doi-access=free}}</ref><ref name="Schutze2">{{cite book|last1=Schütze|first1=H.|title=Field Guide to the Mammals of the Kruger National Park|date=2002|publisher=Struik Publishers|location=Cape Town, South Africa|isbn=978-1-86872-594-6|pages=92–93}}</ref><ref name="HeptnerSludskiy1972">{{Cite book|last1=Heptner|first1=V. G.|name-list-style=amp|last2=Sludskii|first2=A. A.|orig-year=1972|year=1992|title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola|trans-title=Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2|publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation|location=Washington DC|chapter=Bars (leopard)|chapter-url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/82/mode/2up|pages=203–273|isbn=978-90-04-08876-4}}</ref><ref name="Mivart19002">{{cite book|last1=Mivart|first1=St. G. J.|author-link=St. George Jackson Mivart|title=The Cat: An Introduction to the Study of Backboned Animals, Especially Mammals|date=1900|publisher=John Murray|location=London|chapter=Different kind of Cats|pages=391–439|chapter-url=https://archive.org/details/catintroductiont00miva/page/394}}</ref> مېلانیستیک پړانګان د تورو پړانګانو په نوم هم پېژندل کېږي. میلانیزم/توروالی/توروالی پالنه د یو مغلوب الیل له امله د یو غالب صفت په توګه په میراث وړل کېږي. په هند کې په ۱۹۰۵ او ۱۹۶۷ کلونو کې د ۹ پیکه رنګه او سپین رنګه پړانګانو راپور ورکړل شوی. هغه پړانګان چې له ځانه ایریتیزم/سوالی/سوروالي پالنه ښيي د ۱۹۹۰ او ۲۰۱۵ کلونو تر منځ د سویلي افریقا په امپومالانګا ولایت کې د مدیکوي ګېم ریزرو په خوندي شوې سیمه کې ثبت شوي. د دغو پړانګونو د رنګ اصلي لامل لا په کره ډول نه دی معلوم چې «ځمکني توتانو په رنګ پړانګانو» یا «ګلابي رنګه پړانګانو» په نوم پېژندل کېږي. <ref>{{cite journal|last1=Robinson|first1=R.|title=Inheritance of the black form of the leopard ''Panthera pardus''|url=https://archive.org/details/genetica_1970_41_1/page/190|journal=Genetica|year=1970|volume=41|issue=1|pages=190–197|doi=10.1007/BF00958904|pmid=5480762|s2cid=5446868}}</ref><ref name="Eizirik">{{cite journal|last1=Eizirik|first1=E.|last2=Yuhki|first2=N.|last3=Johnson|first3=W. E.|last4=Menotti-Raymond|first4=M.|last5=Hannah|first5=S. S.|last6=O'Brien|first6=S. J.|title=Molecular genetics and evolution of melanism in the cat family|journal=Current Biology|year=2003|volume=13|issue=5|pages=448–453|doi=10.1016/S0960-9822(03)00128-3|pmid=12620197|s2cid=19021807|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kawanishi|first1=K.|last2=Sunquist|first2=M. E.|last3=Eizirik|first3=E.|last4=Lynam|first4=A. J.|last5=Ngoprasert|first5=D.|last6=Wan Shahruddin|first6=W. N.|last7=Rayan|first7=D. M.|last8=Sharma|first8=D. S. K.|last9=Steinmetz|first9=R.|name-list-style=amp|title=Near fixation of melanism in leopards of the Malay Peninsula|journal=Journal of Zoology|year=2010|volume=282|issue=3|pages=201–206|doi=10.1111/j.1469-7998.2010.00731.x}}</ref><ref name="daSilva17">{{cite journal|author1=da Silva L. G.|author2=Kawanishi, K.|first=K.|author3=Henschel P.|author4=Kittle, A.|author5=Sanei, A.|author6=Reebin, A.|author7=Miquelle, D.|author8=Stein, A. B.|author9=Watson, A.|author10=Kekule, L. B.|author11=Machado, R. B.|author12=Eizirik, E.|name-list-style=amp|year=2017|title=Mapping black panthers: Macroecological modeling of melanism in leopards (''Panthera pardus'')|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=4|pages=e0170378|doi=10.1371/journal.pone.0170378|pmid=28379961|pmc=5381760|bibcode=2017PLoSO..1270378D|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author=Divyabhanusinh|year=1993|title=On mutant leopards ''Panthera pardus'' from India|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=90|issue=1|pages=88−89|url=https://archive.org/details/journalofbombay901993bomb/page/88}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pirie|first1=T. J.|last2=Thomas|first2=R. L.|last3=Fellowes|first3=M. D. E.|name-list-style=amp|date=2016|title=Erythristic leopards ''Panthera pardus'' in South Africa|journal=Bothalia|volume=46|issue=1|pages=1–5|doi=10.4102/abc.v46i1.2034|doi-access=free}}</ref> === اندازه === پړانګ یوه نرۍ او عضلاتي پیشو ده، چې لنډ اندامونه او پلن سر لري. له جنسي پلوه دوه ډوله دي او نارینه يې د ښځینه په پرتله ډېر لوی او درانه دي. نارینه له ۶۰-۷۰ سانتي متره په اوږو ولاړیږي، حال دا چې د ښځینه‌وو د بدن اوږدوالی ۵۷-۶۴ سانتي متره (۲۲-۲۵) دی. د سر او تنې اوږدوالی يې د ۹۲ او ۱۸۳ سانتي مترو (۳۶-۷۲ اېنچ) تر منځ دی. د لکۍ اوږدوالی ۶۶-۱۰۲ سانتي متره (۲۶-۴۰ اېنچ) دی. دا اندازې د جغرافیايي موقعیت له پلوه توپیر کوي. نارینه معمولاً ۳۰.۹ -۷۲ کیلوګرام (۶۸-۱۵۹ پونډ) او ښځينه له ۲۰.۵ تر ۴۳ کیلوګرامه (۴۵-۹۵ پونډ) وزن لري. ځینې وختونه لوی نارینه کولی شي تر ۹۱ کیلو ګرامه (۲۰۱ پونډ) پورې وده وکړي. د سویلي افریقا د کېپ ولایت پړانګان په عمومي ډول کوچني دي چې د نارینه‌وو وزن یې یواځې ۲۰-۴۵ کیلوګرامو (۴۴-۹۹ پونډ) ته رسېږي. په سویلي افریقا کې د یو وحشي پړانګ د وزن عظمي اندازه ۹۶ کیلو ګرامه (۲۱۲ پونډ) او اوږدوالی یې ۲۶۲ ساتني متره (۱۰۳ اېنچه) ثبت شوی. په ۲۰۱۶ کال کې په هېماچا پردېش کې یو هندی پړانګ ووژل شو چې ۲۶۱ سانتي متره (۱۰۳ اېنچ) اوږدوالی او د وزن اټکلي اندازه يې ۷۸.۵ کیلوګرامه (۱۷۳ پونډ) وه. دا ښايي په هند کې تر ټولو لوی وحشي پېژندل شوی پړانګ و.<ref>{{cite book|editor1=Kingdon, J.|title=Mammals of Africa|editor2=Hoffmann, M.|volume=((Volume 5: Carnivores, Pangolins, Equids and Rhinoceroses))|date=2013|publisher=Bloomsbury Publishing|place=London|isbn=978-1-4081-8996-2|author1=Hunter, L.|author2=Henschel, P.|author3=Ray, J. C.|name-list-style=amp|pages=159–168|chapter=''Panthera pardus'' Leopard|chapter-url=https://books.google.com/books?id=B_07noCPc4kC&pg=RA4-PA159}}</ref><ref name="estes2">{{cite book|last=Estes|first=R.|year=1991|title=The Behavior Guide to African Mammals, Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates|location=Los Angeles|publisher=The University of California Press|isbn=978-0-520-08085-0|chapter=Leopard ''Panthera pardus''|pages=366–369|chapter-url=https://books.google.com/books?id=g977LsZHpcsC&pg=PA366}}</ref><ref name="mammal2">{{cite journal|author1=Stein, A. B.|name-list-style=amp|author2=Hayssen, V.|title=''Panthera pardus'' (Carnivora: Felidae)|journal=[[Mammalian Species]]|date=2010|volume=45|issue=900|pages=30–48|doi=10.1644/900.1|s2cid=44839740|doi-access=free}}</ref><ref name="nowak">{{cite book|last1=Nowak|first1=R. M.|title=Walker's Mammals of the World|year=1999|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore, US|isbn=978-0-8018-5789-8|edition=Sixth|pages=828–831|chapter=''Panthera pardus'' (Leopard)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=T37sFCl43E8C&pg=PA828}}</ref><ref>{{cite news|year=2016|title=Is this the longest leopard in India?|newspaper=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Is-this-the-longest-leopard-in-India/articleshow/56227308.cms}}</ref><ref>{{cite news|year=2016|title=Leopard shot in Bilaspur turns out to be a record breaker|newspaper=The Tribune Trust|url=http://www.tribuneindia.com/news/himachal/community/leopard-shot-in-bilaspur-turns-out-to-be-a-record-breaker/342548.html|access-date=2023-08-22|archive-date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326180717/https://www.tribuneindia.com/news/himachal/community/leopard-shot-in-bilaspur-turns-out-to-be-a-record-breaker/342548.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Hoath2">{{cite book|last1=Hoath|first1=R.|title=Field Guide to the Mammals of Egypt|date=2009|publisher=American University in Cairo Press|location=Cairo, Egypt|isbn=978-977-416-254-1|pages=106–107|chapter=Leopard ''Panthera pardus'' (Linnaeus, 1758)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=agWfg6oEKKkC&pg=PA106}}</ref> د پړانګ تر ټولو لویه ثبت شوې کوپړۍ په ۱۹۲۰ کال کې په هند کې وموندل شوه چې ۲۸ سانتي متره (۱۱ اېنچه) قاعده‌يي اوږدوالی او ۱ کیلو ګرام (۱۱.۳ اېنچ) وزن يې درلود. د یو افریقايي پړانګ د کوپړۍ د اوږدوالي قاعده‌يي اندازه ۲۸۶ ملي متره (۱۱.۳ اېنچ) او ۱۸۱ میلي متره (۷.۱ اېنچ) عرض او ۷۹۰ کیلوګرامه (۲۸ اونس) وزن لرونکې وه.  <ref>{{cite journal|author=Prater, S. H.|title=Record Panther Skull (''P. p. pardus'')|journal=The Journal of the Bombay Natural History Society|volume=XXVII|issue=Part IV|pages=933–935|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/95740#page/1055/mode/1up|date=1921}}</ref> == سرچينې == 8giqgnymke3pw6jggz8d65v34hql1ax 0 70683 368112 299781 2026-08-10T13:16:27Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368112 wikitext text/x-wiki افریقايی استرالو پیتکوس (د متن په دوام کې دې نوم ته ژباړن په اختصاري ډول ا.ا کاروي، ژباړن) د استرالیوپیتیسین یوه ورک شوی ډول دی. چې له ۳.۳ تر ۲.۱ میلیون کاله مخکې یې له وروستي پلیوسن (د ځمکپوهنې مهالنی مقیاس) څخه تر لومړني پلیوسن پورې په سویلي افریقا کې ژوند کاوه. دا ډولونه د تاونګ، سټرکفونټین، مکاپانساګاټ او ګلیډیسویل له سیمو څخه ترلاسه شوي دي. لومړنۍ بېلګه د تاونګ ماشوم (د افریقايي استرالو پیتکوس د یو ځوان انسان فوسیلي کوپړۍ) دی چې په ۱۹۲۴ کال کې اناتومي پوه ریمونډ ډارت کشف کړه او د لومړني هومینین لومړنۍ موندل شوې نمونه وه. که څه هم د نورو بیزوګانو په پرتله له انسان سره د هغه نږدې اړیکې د پېړۍ تر منځني مهال پورې په پراخه کچه ونه منل شوې، ځکه تر ډېره په دې باوري وو چې انسان له افریقا څخه بهر تکامل ته رسېدلي. دا روښانه نه ده چې افریقايي استرالو پیتکوس (''A. africanus'' ) له نورو انسانانو سره څه ډول اړیکه لري او په بېلابېلو ډولونو د هومو/انسانانو او پرانتروپوس او یا یواځې د پارانتروپس او یا هم یواځې د پارانتروپس روباستوس د نیکونو ځای نیسي. د «کوچنیو پښو» نمونه تر ټولو خوندي پاتې شوی لومړنی انسان دی چې د اسکلېټ ۹۰ سلنه برخه يې روغه ده او د سویلي افریقا تر ټولو پخوانی استرالوپیت دی. که څه هم په متنازع ډول داسې هغه او هغه ته ورته نمونې په '''''A. Prometheus''''' /ا.پرومیتیس (په یوناني اسطورو کې د اور خدای) ویشل کېدی شي.  <ref>{{cite web |title=Australopithecus africanus |url=https://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/australopithecus-africanus |website=humanorigins.si.edu |publisher=Smithsonian Institution}}</ref> ''د A. africanus'' د ماغزو حجم شاوخوا ۴۲۰-۵۱۰ سي‌سي (۲۶-۳۱ مکعب انچ) دی. د نورو لومړنیو انسانانو په څېر د دغې نوعې غاښونه لوی او ډبله مینا يې لرله. د نارینه‌وو کوپړۍ ښايي د ښځینه‌وو تر کوپړیو پیاوړې وې. د نارینه‌وو قد په متوسط ډول ۱۴۰ سانتي متره (۴ فوټه او ۷ انچه) او وزن يې ۴۰ کیلوګرامه (۸۸ پونډ) او د ښځینه‌وو قد ۱۲۵ سانتي متره (۴ فوټه او ۱ انچ) او وزن يې ۳۰ کیلوګرامه (۶۶ پونډ) و. ا.ا (''africanus'') یو تکړه دوه پښو لرونکی و، خو په قدم وهلو کې تر انسان لږ اغېزمن و. ا.ا د بدن په پورتنۍ برخه کې له په ونو کې ژوندکوونکو بېزوګانو سره څو مشترکې ځانګړنې لرلې. دا په بېلابېلو ډولونو په پوره یا نسبي ډول په ونو کې د ژوند کولو د شواهدو په توګه یا بیزو ته ورته د یو نیکه غیرعملکردي پاتې‌شونو په توګه تفسیریږي. د ا.ا د بدن پورتنۍ برخه د ختیځې افریقا د اسټرالوپیتیکوس افارنسیس په پرتله ډېره بیزو ته ورته ده. داسې بریښي چې ا.ا د ګڼو نورو تي‌ لرونکو خلاف، له څلور مالیکوله کاربني خوړو لکه واښو، زړي/دانې، ریزوم (یو ډول بوټي چې ساقه يې په ځمکه کې خښه وي، ژباړن)، تر ځمکه لاندې ‌زېرمه‌کوونکي اورګانونه یا د خوړو د ځنځیر له لوړو بالقوه موجوداتو څخه ګټه اخيسته. په هر حال یاد ډول ډېر متغیر خوراکي رژیم درلود چې هغه يې هرڅه‌پال/هرڅه خوښوونکی معرفي کاوه. ماشومان څلورو، پنځو کلونو ته تر رسېدو ښايي  په دغه دوره کې د ژوندي پاتې کېدو لپاره پالنې ته اړتیا ولري. داسې معلومیږي چې دا ډول تر ډېره پلارمحوره (patrifocal) وو او ښخينه‌وو د نارینه په پرتله تر ډېره ډله پرېښوده. ا.ا په ځنګلي ګالري کې چې په وښو او بوټو پوښل شوې وه ژوند کاوه. سویلي ا.ا د لویو ښکاریانو (د مثال په ډول لویې پيشوګانې) له ښکار کولو څخه د مخنیوي له امله په احتمالي ډول په غارونو کې سره راټول شوي او داسې ښکاري چې د تاونګ ماشوم یو ښکاري الوتونکي وژلی دی. ا.ا په عمده ډول د اقلیمي بدلونونو او په احتمالي ډول له هومو/انسان او پارانتروپوس روبوتوس سره د سیالۍ له امله ورک شوي دي. == د څېړنې تاریخچه == استرالیایی پروفیسور اناتومي پوه ریمونډ ډارټ چې له ۱۹۲۳ کال څخه يې په سویلي افریقا کې کار کاوه، په ۱۹۲۴ کال کې د ژورفین سالمونز په نوم د خپل یوه شاګرد له‌خوا خبر شو چې د شمالي اهک شرکت د سویلي افریقا په تاونګ سیمه کې د اهکي ډبرو په معدن کې د بیزو (د پاپیو جنس بابون ډول) پاتې‌شوني چې د M.G. ډې براین وسلې په‌واسط ویشتل شوې کشف کړي. په دې وپوهېد چې سکاټلنډي پروفیسور رابرټ برنزیانګ هغه مهال په دې سیمه کې د کېندنو په حال کې و تر څو د زامبیا له کابوه څخه چې په ۱۹۲۱ کال کې کشف شوې وه د لرغوني انسان لکه هومو رودزینسیس (د شمالي رودزیا د بروکن غونډۍ د کشف پرمهال) پاتې‌شونې پیدا کړي، هغه له خپلو همکارانو څخه وغوښتل چې له معدن څخه هغه ته څه اندازه د تي لرونکو پاتې‌‌شوني ورولیږي. ډارت د ۱۹۲۴ کال د نوامبر په ۲۴مه د ډي بروین له‌خوا راټول شوي دوه صندوقه فوسیلي مواد  پیدا کړل. په هغو کې یې یوه طبعي مغزي غده او د تانګ ماشوم ۲.۸ میلیون کاله پخوانۍ ځوانې کوپړۍ مخ ولیده چې لږ ځنډ وروسته يې د انسان او بیزو تر منځ د یو انتقالي پاتې‌شوني په توګه کشف کړه. تر ټولو مهمه دا چې د ماغزو اندازه يې کوچنۍ وه، خو د فارامین مګنوم سوري د موقعیت له مخې دوه پښې لرونکی و. ډارټ وروسته له دې چې بېړه يې پاتې‌شونې له خپل متریکس څخه خوشي کړل له مخکې يې په ۱۹۲۵ کال کې د یو نوي جنس او نوي ډول په توګه ونومول. په دې وخت کې ټولې لویې بیزوګانې چې د غیر انساني بیزوګانو فوسیلونه په کې شامل وو د پانجېډي په کورنۍ کې او هومېنډیان د انسانانو د نیکونو په توګه ډلبندي شول. ډارت احساس وکړ چې د تاونګ ماشوم له دې دواړو څخه په هېڅ یو پورې تړاو نه لري او د همومو-سمېډیا («انسان-بیزوګانې») کورنۍ يې رامنځته کړه. د کورنۍ دا نوم ډېر زر لرې کړای شو او ډارت په ۱۹۲۹ کال کې د استرالوپیتسیډ وړاندیز وکړ. د سویلي افریقايي لرغوني ژوندپوهاند رابرټ بروم له ا.ا څخه هومېنډیا ته د ا.ا د انتقال وړاندیز وکړ، چې هغه مهال یواځې انسانان او د هغه نیکونه په کې شاملېدل.  <ref name="Tobias1998">{{cite journal|first=P. V.|last=Tobias|author-link=Phillip V. Tobias|year=1998|title=Ape-Like ''Australopithecus'' After Seventy Years: Was It a Hominid?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-anthropological-institute_1998-06_4_2/page/283|journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute|volume=4|issue=2|pages=283–308|doi=10.2307/3034503|jstor=3034503}}</ref> لکه څنګه چې چارلز داروین په ۱۸۷۱ کال کې د انسانانو ټبر په نوم خپل کتاب کې فرض کړي وو، ا.ا لومړني شواهد وو چې دا یې څرګندوله چې انسان په افریقا کې تکامل کړی. که څه هم د تاونګ د ماشوم په اړه د ډارت ادعا د انسان او بیزو تر منځ د انتقالي پړاو په توګه د هغه مهال د انسان د دود تکاملي طریقې سره مخالفه وه، چې پر اساس یې تر دوه پېښې کېدلو مخکې د ماغزو لويې اندازې او انسان ته ورته ځانګړنو په کې وده کړې وه. په پایله کې ا.ا په تولیز ډول د ګوریل یا شامپانزو کورنۍ د یو غړي په توګه په ځانګړي ډول د ښاغلې ارتور کېت په‌واسطه ګوښه شو. دې نظریې په ۱۹۱۲ کال کې د بریتانوي پېلټډون من په‌واسطه دوام وکړ. پردې سربېره په چین کې د انسان ته ورته (نېغ انسان ''pekinensis'') پېکین من له کشف هم داسې ښکاري چې د بشر سرچینه له افریقا څخه بهر ده. د تاونګ ماشوم انساني ځانګړنو ته د نومونې له نوې ځوانۍ سره تړاو ورکړل شو، په دې معنا چې یادې ځانګړنې له بلوغ سره له‌منځه ځي. له دې سره ډارت او بروم دې استدلال ته دوام ورکړ چې استرالوپیتکوس له شامپانزو څخه ډېر لرې دي او له انسانانو سره څو فزیکي او چلندیز ورته‌والي ښيي. ډارت تر دې حده د استرالوپیتکین په غارونو کې د لویو تی لرونکو د هډوکنیو ټوټو ادغام ته اشاره وکړه چې اوس‌مهال د کفتار له فعالیت سره تړل کېږي. که څه هم ډارت وړاندیز وکړ چې هډوکي د هغه په بدل کې چې نوموړي «اسئودنتوکراتیک» ونومول، د استرالیايي ښکارچیانو له‌خوا تولید شوي چې له لویو هډوکو، غاښونو او ښکرونو څخه په ګټې اخیستنې يې وسلې جوړولې.  <ref>{{cite journal|first=D. L.|last=Wolberg|year=1970|title=The Hypothesized Osteodontokeratic Culture of the Australopithecinae: A Look at the Evidence and the Opinions|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1970-02_11_1/page/22|journal=Current Anthropology|volume=11|issue=1|pages=22–37|jstor=2740696|doi=10.1086/201087|s2cid=145545699}}</ref><ref>{{cite journal|first=R. A.|last=Dart|author-link=Raymond Dart|year=1953|title=The Predatory Transition from Ape to Man|journal=International Anthropological and Linguistic Review|volume=4|issue=4|url=http://www.users.miamioh.edu/erlichrd/vms_site/dart.html}}</ref><blockquote>په دغه تېزس کې انسانان له وژونکو ژوندیو بېزوګانو بېل تاييد شوي: هغه غوښه خوړونکي موجودات، چې ژوندی ښکار يې په تاوتریخوالي ولکه کاوه او هغه یې د مرګ تر بریده وهه، ‍د بدن ماتې ټوټې يې بند په بند بېلولې او د قربانیانو په توده وینه يې خپله وحشي تنده ماته کړې او په حرصناک ډول يې د هغوی د بدن ژوندۍ غوښې خوړلې.   </blockquote> == سرچينې == qgzo7zqyqsey7q8msmsdmnams6c91yz 0 70735 368229 366172 2026-08-10T16:40:23Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368229 wikitext text/x-wiki د '''ډبرو د نوې دورې انقلاب''' یا ('''لومړی''') '''کرنیز انقلاب'''، دا د ډبرو د نوې دورې په جریان کې د ژوند له راټولوونکي او ښکاري سبک څخه کرنې او مېشت‌ځایونو ته د بشري فرهنګونو انتقال و چې د زیاتېدونکي نفوس امکان يې برابر کړ. دغه مېشتو ټولنو انسانانو ته اجازه ورکوله چې بوټي وګوري و یې ازمايي او د هغوی د ودې او بشپړتیا پر څرنګوالي ځان پوه کړي. دا نوې پوهه په کرنیزو محصولاتو کې د بوټو د اهلي کولو لامل شوه. <ref name="SCNDR">{{cite journal|title=When the World's Population Took Off: The Springboard of the Neolithic Demographic Transition|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-07-29_333_6042/page/560|journal=Science|date=29 July 2011|volume=333|issue=6042|pages=560–561|doi=10.1126/science.1208880|author=Jean-Pierre Bocquet-Appel|bibcode=2011Sci...333..560B|pmid=21798934|s2cid=29655920}}</ref><ref name=":0">{{cite book|title=Worlds together, worlds apart|edition=concise|volume=1|last1=Pollard|first1=Elizabeth|last2=Rosenberg|first2=Clifford|last3=Tigor|first3=Robert|publisher=W.W. Norton & Company|year=2015|isbn=978-0-393-25093-0|location=New York|page=23}}</ref><ref>Compare:{{cite book|last1=Lewin|first1=Roger|author-link1=Roger Lewin|orig-year=1984|chapter=35: The origin of agriculture and the first villagers|title=Human Evolution: An Illustrated Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC|edition=5|location=Malden, Massachusetts|publisher=John Wiley & Sons|publication-date=2009|page=250|isbn=978-1-4051-5614-1|access-date=20 August 2017|quote=[...] The Neolithic transition involved increasing sedentism and social complexity, which was usually followed by the gradual adoption of plant and animal domestication. In some cases, however, plant domestication preceded sedentism, particularly in the New World.|date=18 February 2009}}</ref> د لرغونپوهنې خام معلومات ښيي چې بېلابېل بوټي او ځناور د ټولې نړۍ په بېلابېلو سیمو کې اهلي شوي دي چې د مځکپوهنې له هولسن دورې څخه ۱۱۷۰۰ کاله مخکې پیل شوي. دا په نړۍ کې د تایید وړ لومړنی تاریخي کرنیز انقلاب و. د ډبرو د نوې دورې انقلاب د شته خوړو تنوع ډېره محدوده کړه او په پایله کې د انسان د خوړو کیفیت د هغه څه په پرتله راولوېده چې هغوی له څر څخه ترلاسه کول، خو دا چې له خوړو څخه ګټه اخیستنه ډېره اغېزمنه شوه انسانان یې پرېښول چې په نورو برخو کې پر خپلو هڅو پانګونه وکړي او په دې توګه «بالاخره د معاصر تمدن راڅرګندېدل د پایدارې اقتصادي ودې او د صنعتي کېدلو د ورپسې بهیر لپاره اړین وو». <ref>{{cite web |title=International Stratigraphic Chart |url=http://www.westfalen-blatt.de/nachricht/2012-11-25-klimaschutz-die-ziele-schmelzen-dahin/613/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130212172350/http://www.westfalen-blatt.de/nachricht/2012-11-25-klimaschutz-die-ziele-schmelzen-dahin/613/ |archive-date=12 February 2013 |access-date=6 December 2012 |publisher=[[International Commission on Stratigraphy]]}}</ref><ref name="Armelagos2014">{{cite journal|last1=Armelagos|first1=George J.|title=Brain Evolution, the Determinates of Food Choice, and the Omnivore's Dilemma|journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition|volume=54|issue=10|year=2014|pages=1330–1341|issn=1040-8398|doi=10.1080/10408398.2011.635817|pmid=24564590|s2cid=25488602}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Wells|first1=Jonathan C. K.|last2=Stock|first2=Jay T.|date=2020|title=Life History Transitions at the Origins of Agriculture: A Model for Understanding How Niche Construction Impacts Human Growth, Demography and Health|journal=Frontiers in Endocrinology|language=en|volume=11|page=325|doi=10.3389/fendo.2020.00325|pmid=32508752|pmc=7253633|issn=1664-2392|doi-access=free}}</ref><ref name="Larsen2006">{{Cite journal|last=Larsen|first=Clark Spencer|date=1 June 2006|title=The agricultural revolution as environmental catastrophe: Implications for health and lifestyle in the Holocene|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618206000334|journal=Quaternary International|series=Impact of rapid environmental changes on humans and ecosystems|language=en|volume=150|issue=1|pages=12–20|doi=10.1016/j.quaint.2006.01.004|bibcode=2006QuInt.150...12L|issn=1040-6182|access-date=10 July 2020|archive-date=5 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105150829/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618206000334|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Weisdorf|first1=Jacob L.|title=From Foraging To Farming: Explaining The Neolithic Revolution|journal=Journal of Economic Surveys|date=September 2005|volume=19|issue=4|pages=561–586|doi=10.1111/j.0950-0804.2005.00259.x <!--|access-date=29 March 2023-->|s2cid=42777045|url=https://curis.ku.dk/ws/files/32255640/0341.pdf|access-date=12 June 2023|archive-date=20 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720010122/https://curis.ku.dk/ws/files/32255640/0341.pdf|url-status=live}}</ref> د ډبرو د نوې دورې انقلاب د خوړو د تولید د محدودو تخنیکونو د ټولګې له منلو ډېر ورهاخوا و. د ورو ستیو زریزو په بهیر کې د راټولوونکو- ښکاریانو کوچنیو او ګرځنده ډلو چې تر بشري تاریخ مخکې مهال يې تسلط درلود، پر یوځای مېشتو (غیر کوچیاني) ټولنو بدلې شوې په کلیو او ښارونو کې ځای پر ځای شول. دغو ټولنو له اوبو لګونې او ځنګلونو د لرې کولو په څېر فعالیتونو سره چې د اضافي خوراکي موادو د تولید زمینه يې مساعدوله د خوراکي محصولاتو د تخصصي کرنې له لارې خپل طبعي چاپېریال ته په اساسي ډول بدلون ورکړ. نورې هغه پرمختیاوې چې په دې دوره کې په پراخ ډول موندل کېږي، د څارویو اهلي کول، کولالي، پالش شوي ډبریز وسایل او مستطیل شکله کورونه دي. په ډېری سیمو کې تر تاریخ مخکې ټولنو له‌خوا د کرنې منل د نفوس د چټک زیات‌والي لامل شول، هغه پدیده چې د ډبرو د نوې دورې د دیموګرافیک انتقال په توګه پېژندل کېږي.   دې پرمختګونه چې ځینې وختونه د '''ډبرو د نوې دورې د بنډل''' په نوم یادیږي، د مدیریتونو، متمرکزو سیاسي جوړښنتونو، د مراتبو د سلسلې اېډیالوژۍ، د غیر شخصي زده‌کړو (لکه لیکلو) ښوونیزو سیستمونو، ګڼ نفوسه مېشت‌ځایونو، تخصص او د کار وېش، ډېرې سوداګرۍ، د هنر او معمارۍ نه لېږدېدونکي پراختیا او د لویو اموالو د مالکیت زمینه مساعده کړه. لومړی تمدن د سویلي بین النهرین په سومر کې (له ميلاد څخه شاوخوا ۶۵۰۰ کاله مخکې جوړ شو)؛ ظهور يې هم د برونزو په دوره کې پیل شو.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.worldhistory.org/Neolithic/|title=Neolithic Period|encyclopedia=[[World History Encyclopedia]]|first=Cristian|last=Violatti|date=2 April 2018}}</ref> د ډبرو د نوې دورې پورته یادې شوې ځانګړنې د کرنې او د هغوی د پيدايښت له پرلپسې والي سره اړیکه لري او په بېلابېلو سیمو کې له یو بل سره د دوی اړیکه لا هم د علمي بحثونو موضوع ده. معمولاً داسې درک کېږي چې له یوې سیمې څخه تر بلې سیمې توپیر کوي، نه دا چې ټولنیز- فرهنګي تکامل دې د نړیوالو قوانینو پایله وي. <ref>[http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm "The Slow Birth of Agriculture"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101201656/http://cas.bellarmine.edu/tietjen/images/neolithic_agriculture.htm|date=1 January 2011}}, [[Heather Pringle (writer)|Heather Pringle]]</ref><ref>{{cite web |title=Wizard Chemi Shanidar |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/zawichemishanidar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618214404/http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/zawichemishanidar.html |archive-date=18 June 2008 |work=EMuseum |publisher=[[Minnesota State University]]}}</ref> == مخینه/پسمنظر == راټولوونکو- ښکاریانو له کروندګرو څخه بېل د ژوند سبک او معیشتي ځانګړنې لرلې. راټولوونکي ښکاریان غالباً ډېر ګرځنده او مهاجر وو او په لنډمهاله پناه ځایونو کې يې په کوچنیو قبیله‌يي ډلو کې ژوند کاوه او له خارجي افرادو سره يې محدودې اړیکې لرلې. د هغوی خوراکي رژیم په ډېره ښه توګه متعادل و، که هم له فصل سره سم يې له چاپیریالي تولیداتو سره شدید تړاو درلود. ځکه کروندګرو د دې خلاف د کرنې له لارې د خوراکي موادو د پلان وړ زیاتي محصول په‌واسطه له لویو نفوسي ټولنو څخه ملاتړ ممکناوه. کروندګرو د هغه څه پر ځای چې د راټلوونکو – ښکاریانو د ژوند د سبک ملاتړ و، په ګڼ نفوسه دایمي مېشت ځایونو کې په کورونو کې ژوند کاوه. د بشري ځواک او سرچینو د پلان او همغږۍ لپاره د کروندګرو ټولنو فصلي اړتیاوې د کار وېش وهڅاوه چې په ورو ورو د کاریګرانو د تخصصي کېدلو او پېچلو ټولنو لامل شو. د اموالو او اضافي محصولاتو د تبادلې لپاره د سوداګریزو شبکو پرلپسې پراختیا کرونګر له خارجي ډلو سره په اړیکه کې کړل، چې د فرهنګي تبادلاتو د دودولو، د تمدونونو د رامنځته کولو او د تېکنالوژیکي بدلونونو لامل شو. <ref name="cambridge">{{cite book|title=The Cambridge World History of Food|year=2000|url=https://archive.org/details/cambridgeworldhi01kenn|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cambridgeworldhi01kenn/page/46 46]}}</ref> که څه هم، د نفوس زیات‌والي او د خوړو پریماني په لازمي ډول د روغتیا له پرمختیا سره اړیکه نه لرله. د اومه مواد په ډېره لږ تنوع تکیه کول پر روغتیا منفي اثر لرلی شي ان که د ډېرو افرادو د تغذیې اسانتیا هم برابره کړي. په جوارو کې ځیني ضروري امینو اسیدونو (لایزین او ترپتوفان) لږ دي او د اوسپنې کمزورې سرچینه ده، په دوی کې شته فایتیک اسید ښايي د مغذي موادو جذب کمزوری کړي. نور عوامل چې په احتمالي ډول يې د لومړنیو کروندګرو او د هغوی د اهلي حیواناتو پر روغتیا اغېز درلود، د پرازیتونو د شمېر لوړوالی، د انساني او حیواني ضایعاتو او د اوبو او خوړو سرچینو د ککړوالي له طریقه د ناروغیو د زېږنده افتونو لېږد و.     سرې/کود او اوبه لګونې ښايي د محصول عملکرد زیات کړی وي، خو همدارنګه په سیمه‌ییز چاپیریال کې د حشراتو او باکتریاوو د تکثیر د زیات‌والي لامل کېږي حال دا چې د غلو زېرمه کول د اضافي حشراتو او ژوونکو د جذب لامل کېږي. <ref name="cambridge2">{{cite book|title=The Cambridge World History of Food|year=2000|url=https://archive.org/details/cambridgeworldhi01kenn|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/cambridgeworldhi01kenn/page/46 46]}}</ref> == کرنیز انتقال == د ډبرو د نوې دورې انقلاب د وي ګوردون چایلډ په‌واسطه په ۱۹۳۶ کال کې د «انسان خپل ځان جوړوي» په نوم کتاب کې ابداع شو. چالیډ هغه د منځني ختيځ په تاریخ د کرنیزو انقلابونو د لړۍ لومړی وباله او د «انقلاب» نوم یې ورکړ تر څو یې ارزښت د هغو ټولنو د بدلون کچه وښيي چې کرنیزې طریقې جوړوي او سموي/اصلاح کوي. <ref name="ManChilde">{{Cite book|title=Man Makes Himself|last=Childe|first=Vere Gordon|publisher=Watts & Company|year=1936|location=London|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Brami|first=Maxime N.|date=1 December 2019|title=The Invention of Prehistory and the Rediscovery of Europe: Exploring the Intellectual Roots of Gordon Childe's 'Neolithic Revolution' (1936)|journal=Journal of World Prehistory|language=en|volume=32|issue=4|pages=311–351|doi=10.1007/s10963-019-09135-y|s2cid=211663314|issn=1573-7802}}</ref> دا بهیر له میلاد څخه له ۸۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰ کاله مخکې په حاصل خېز هلال او د میلانیزیا د نوې پاپوا ګینې د کوک په لومړنۍ کرنیزه سیمه کې ثبت شوی دی. دا انتقال په ټولو ځایونو کې په لویه کچه د کوچي راټولوونکي -ښکاري ژوند سبک له بدلونونو چې په سیمه کې د شته ډولونو پر اساس د بېلابېلو حیواناتو او بوټیو له اهلي کولو او په احتمالي ډول د سیمه‌ییزو فرهنګونو له اغېزو سره مل و. د لرغونپوهنې وروستۍ څېړنې ښيي چې په ځینو سیمو لکه د اسیا سویل ختيځه فرعي ټاپو کې له راټولوونکي - ښکاري څخه لوی کرنیز انتقال خطي نه و، بلکې د مشخصې سیمې له طریقه و. <ref name="Barker2009">{{cite book|author=Graeme Barker|title=The Agricultural Revolution in Prehistory: Why did Foragers become Farmers?|url=https://books.google.com/books?id=fkifXu2gx4YC|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-955995-4}}</ref><ref name="Thissen2002">Thissen, L. "Appendix I, The CANeW 14C databases, Anatolia 10,000–5000 cal. BC." in: F. Gérard and L. Thissen (eds.), '' The Neolithic of Central Anatolia. Internal developments and external relations during the 9th–6th millennia cal BC'', Proc. Int. CANeW Round Table, Istanbul 23–24 November 2001, (2002)</ref><ref name="Denham2003">{{cite journal|last1=Denham|first1=Tim P.|year=2003|title=Origins of Agriculture at Kuk Swamp in the Highlands of New Guinea|journal=Science|volume=301|issue=5630|pages=189–193|doi=10.1126/science.1085255|pmid=12817084|last2=Haberle|first2=S. G.|last3=Fullagar|first3=R|last4=Field|first4=J|last5=Therin|first5=M|last6=Porch|first6=N|last7=Winsborough|first7=B|s2cid=10644185|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:163692/HCA10UQ163692.pdf|access-date=4 December 2019|archive-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120221217/https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:163692/HCA10UQ163692.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=The Kuk Early Agricultural Site |url=https://whc.unesco.org/en/list/887 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122191357/https://whc.unesco.org/en/list/887/ |archive-date=22 January 2023 |access-date=26 December 2019 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{cite journal|last=Kealhofer|first=Lisa|title=Looking into the gap: land use and the tropical forests of southern Thailand|journal=Asian Perspectives|date=2003|volume=42|issue=1|pages=72–95|doi=10.1353/asi.2003.0022|hdl=10125/17181|s2cid=162916204|hdl-access=free}}</ref> د هغو عواملو اړوند څو (غیر منحصرې) نظریې شته چې نفوس یې د کرنې په طرف بوتله. تر ټولو مخکښې يې دا دي: * د رغیاڼه (واحه) نظریه، په لومړیو کې د رافائل پامپلي په‌واسطه په ۱۹۰۸ کال کې وړاندې شوه، په ۱۹۰۸ کال کې د وي.ګوردون په‌واسطه دود شوه او د چایلډ په کتاب ''انسان خپل ځان جوړوي'' کې خلاصه شوه. دا نظریه په دې باور ده چې د هوا له وچ‌والي سره د شمال لور ته د اتلانتیک سمندر په د ژورو کې د ځای پر ځای کېدلو له امله ټولنې په رغياڼو (هغه وچه سیمه چې د خوږو اوبو له سرچینو سره حاصل خیزه کېږي، ژباړن) بدلیږي چې هلته له حیواناتو سره نږدې اړیکو ته اړ کېږي او بیا د زړو/تخم له کرلو سره اهلي کېږي. که څه هم دا نظریه اوس‌ مهال د لرغونپوهانو له لږ ملاتړ څخه برخه‌منه ده، د اقلیم اړوند ورپسې خام معلومات ښيي چې سیمه د وچ‌والي پر ځای نم‌جنیږي.  <ref name="ManChilde2">{{Cite book|title=Man Makes Himself|last=Childe|first=Vere Gordon|publisher=Watts & Company|year=1936|location=London|language=en}}</ref><ref>Scarre, Chris (2005). "The World Transformed: From Foragers and Farmers to States and Empires" in ''The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies'' (Ed: Chris Scarre). London: Thames and Hudson. p. 188. {{ISBN|0-500-28531-4}}</ref> == سرچينې == ggr1zybguwdfa92tu0gqmfr35rc6sft 0 70947 368139 352010 2026-08-10T13:56:00Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368139 wikitext text/x-wiki له شوروي وروسته دولتونه چې پخوانۍ شوروي  یا پخواني شوروي جمهوریتونه هم بلل کیږي هغه خپلواک دولتونه دې چې په کال ۱۹۹۱ کې د شوروي اتحاد له تجزیې  وروسته را منځ ته یا بیا ځلې را منځ ته شول. دهغوی تر خپلواکۍ د مخه، دا جمهوریتونو د اتحاد په بڼه د شوروي اتحاد لوړه کچه جوړونکي و. په ټوله کې ۱۵ له شوروې وروسته  جمهوریتونه دي: د ارمانیا جمهوریت، آزربایجان، بلاروس، ایستونیا، جورجیا، قزاقستان، قرغزستان، لیتویا، لیتوانیا، مولدوا، روسیه، تاجکستان، ترکمنستان، اوکراین او ازبکستان و. د دې هېوادونو څخه هر یو د هغوی اړوند اتحادي جمهوریت له نوم څخه وروسته را تلو لکه : د ارمانیا  شوروي سوسیالیستي جمهوریت، د آزربایجان شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، بلاروس شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، ایستونیا شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، جورجیا شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، قزاقستان شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، قرغزستان شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، لیتویا شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، لیتوانیا شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، مولدوا شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، دروسیې شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، تاجکستان شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، ترکمنستان شوروي سوسیالیستي جمهوریت ، اوکراین شوروي سوسیالیستي جمهوریت او ازبکستان شوروي سوسیالیستي جمهوریت. په روسي ژبه کې ( بهر ته نژدې) ближнее зарубежье  اصطلاح کله نا کله د پخواني شوروی دولتونو ته کارول کېږي. <ref>{{cite web |date=30 October 1997 |title=Managing Conflict in the Former Soviet Union: Russian and American Perspectives |url=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/1805/managing_conflict_in_the_former_soviet_union.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230614/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/1805/managing_conflict_in_the_former_soviet_union.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=2 December 2015 |work=harvard.edu}}</ref> د سړې جګړې له پای ته رسېدو وروسته، په ټوله کې  نړیوالې ټولنې په غیر رسمې توګه روسیه  د شوروي اتحاد د ځاي ناستي دولت په توګه په رسمیت و پېژندله نه یواځې د شوروي فدراتیف سوسیالیستي جمهوریت. په مقابل کې، پاتې نور له شوروي وروسته دولتونه د هغوی د اړونده اتحادي جمهوریتونو د ځای ناستو په توګه په رسمیت وپېژندل شول، که څه هم په دې ظرفیت کې په ټوله کې د یواځيني قانوني ځای ناستي موقف د رلودونکي یعنې روسیه د اوکراین د مخالفت سره مخامخ شوه که څه هم د قانون له مخې اوکراین هم د اوکراینی سوسیالیستی جمهوریت او هم شوروی اتحاد ځای ناستی دولت و. دا پوښتنه چې آیا روسیه یا اوکراین په کال ۱۹۹۱ کې شوروي اتحاد ځای ناستی شو له دې امله را منځ ته شوه چې دواړو هېوادونو تر منځ د شوروي دولت پورې اړونده هغو سیمو په اړوند منازعه موجوده وه چې اوس د روسیې  او اوکراین د پولو په واسطه وېشل شوي دي.   <ref>[[On Legal Succession of Ukraine]], Articles 7 and 8.</ref><ref>{{Cite web |title=Про правонаступництво України |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1543-12 |access-date=21 February 2022 |website=Zakon.rada.gov.ua |archive-date=25 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125155044/https://zakon.rada.gov.ua/go/1543-12 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Раздел СССР. РФ обсудит нулевой вариант долгов СССР, если Украина компенсирует $20 млрд долга‏ |url=https://korrespondent.net/ukraine/politics/3320798-razdel-sssr-rf-obsudyt-nulevoi-varyant-dolhov-sssr-esly-ukrayna-kompensyruet-20-mlrd-dolha |website=Korrespondent.net}}</ref> د بالتیکي دولتونو اتحادي جمهوریتونه ( ایستونیا، لیتویا، لیتوانیا) هغه لومړني دولتونه و چې شوروي اتجاد څخه د ملی خپلواکی په اعلانولو سره د کال ۱۹۹۰ د مارچ او مې تر منځ بېل شول، هغوی د بالتیک اصلي هېوادونو حقوقي تداوم ته  په اشارې سره ادعا کوله چې د بالتیک حاکمیت، په کال ۱۹۴۰ کې د شوروي د الحاق د جنګ غوښتنې طبیعت په بنسټ په قانوني ډول دوام وموند  . له دې وروسته ۱۲ پاتې اتحادي جمهوریتونه له اتحاد څخه بېل شول او مستقل همګټې هېوادونه یې تأسیس کړل او ډېری یې وروسته د روسیې په مشرۍ د ټولیزامنیتی تړون سازمان سره یوځای شول. <ref name="Elsuwege">{{cite book|last=Van Elsuwege|first=Peter|title=From Soviet Republics to Eu Member States: A Legal and Political Assessment of the Baltic States' Accession to the EU|series=Studies in EU External Relations|volume=1|year=2008|publisher=BRILL|isbn=9789004169456|page=xxii}}</ref><ref>{{cite book|title=Estonia|last=Smith|first=David James|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-26728-1|page=20|url=https://books.google.com/books?id=lx-UmTnLJv0C&pg=PR20}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lane|first=David|date=December 2007|title=Post-Communist States and the European Union|journal=Journal of Communist Studies and Transition Politics|language=en|volume=23|issue=4|pages=461–477|doi=10.1080/13523270701674558|issn=1352-3279|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Moga|first1=Teodor Lucian|last2=Alexeev|first2=Denis|date=2013|title=Post-Soviet States Between Russia and the EU: Reviving Geopolitical Competition? A Dual Perspective|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/26326349.pdf|journal=Connections|volume=13|issue=1|pages=41–52|doi=10.11610/Connections.13.1.03|jstor=26326349|via=JSTOR}}</ref><ref>{{Cite news|last=Jozwiak|first=Rikard|date=2019-04-05|title=EU, Ex-Soviet Republics To Extend Partnership Beyond 2020|language=en|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|url=https://www.rferl.org/a/eu-ex-soviet-republics-to-extend-partnership-beyond-2020/29863540.html|access-date=2021-08-10}}</ref> له بلې خوا، درې بالتیکي هیوادونود روسیې تر حاکمیت لاندې پخواني شوروي سره د نژدې بشپړې جدایۍ سیاست غوره کړ او په ځای یې له اروپایي اتحادیې او ناتوسره په یوځای کېدو تمرکز وکړ، دې هېوادونو د کال ۲۰۰۴ په مارچ کې په بري سره د ناټو غړیتوب ترلاسه کړ او دوه میاشتې وروسته د اروپایي اتجادیي غړیتوب ورکړل شو. د شوروي اتجاد له انحلال او له ناټو او اروپايي اتحادیې سره د بالتیک هېوادونو یوځای کېدو څخه وروسته د اروپایي اتحادیې ډېریو مامورینو پخواني شوروي دولتونو سره د اروپايي اتحادیې د هوکړه لیکونود لرلو په اهمیت ټینګار وکړ. له کال ۲۰۰۰ څخه را په دې خوا اوکراین او جورجیا په فعاله توګه د روسیې د زیاتېدونکې دښمنۍ او د دې هېوادونو په داخلي چارو کې د مداخلې له امله د ناتو د غړیتوب لاس ته راوړلو په لټه کې و. په شرقي خوا کې د ناټو د پراختیا لرلید سیمه ایز کړکېچونه پراخ کړل چې له ۲۰۰۸ څخه را په دې خوا د روسیې او جورجیا او ۲۰۱۴ څخه را په دې خوا د روسیې او اوکراین د جګړې دپراختیا لامل شول. د پخواني شوروي د منازعاتو له امله، یوشمیر تر منازعې لاندې دولتونه چې په مختلفو کچو يې نړیواله  رسمیت پېژندنه تر لاسه کړې وه د پخواني شوروې په حاکمیت کې را مڼځ ته شول چې د ترانسنیستریا د روسیې تر ملاتړ لاندې په شرقي مولدوا کې قسما په رسمیت پېژندل شوی دولت، افقازیا او جنوبي اوسیتیا  په شمالي جورجیا کې دوه د روسیې تر ملاتړ لاندې قسما په رسمیت پېژندل شوي دولتونه، او د آرتساخ  دولت له ارمانیا څخه په جنوب شرقي  ازرباییجان جلا شوی ناپېژندل شوی دولت  کې شامل و. ملګرو ملتونو د تاریخ په لړ کې په( نژدې بهر کې ) د روسینې تر ملاتړ لاندې دولتونه غیر قانوني وبلل او په ځای یې هغوی ته د روسیې له خوا د  اشغال شويو ملکیتونو په سترګه کتل. د (میدان له انقلاب) څخه وروسته په اوکراین کې په ۲۰۱۴ کې د روسیې تر ملاتړ لاندې دولتونه رامنځ ته شول لکه : په جنوبي اوکراین کې د کریمیا جمهوریت چې  په کال ۲۰۱۴ کې د روسیې له خوا تر الحاق دمخه یې د استقلال دعوه کوله، د دونتسک د خلکو جمهوریت او لوهانسک د خلکو جمهوریت چې دواړه د اوکراین په دونباس کې پراته وه او په کال  ۲۰۱۴ کې یې مخکې له دې چې په ۲۰۲۲ کې دروسیې له خوا تر الحاق لاندې راشی د روسیې او اوکراین ترمنځ د جګړې په منځ کې خبلواکې اعلان کړې وه. <ref>{{Cite news|last1=Danilova|first1=Maria|last2=Dahlburg|first2=John-Thor|date=2014-03-17|title=Crimea declares independence|language=en-US|newspaper=[[The Boston Globe]]|agency=[[Associated Press]]|url=https://www.bostonglobe.com/news/world/2014/03/17/russia-calls-ukraine-federal-state/X3ipImb0DIelYk4PsRfmNP/story.html|access-date=2021-08-10}}</ref> == نوم == د روسیې  او د پخواني شوروي پورې اړوندو دولتونو  په سیاسي ژبه کې، د  ( بهر ته نژدې) ближнее зарубежье اصطلاح هغو  خپلواکو جمهوریتونو ته کارول کېږي چې د شوروي اتحاد له تجزیې څخه وروسته را منځ ته شول. په انګلیسي ژبه کې د دې اصطلاح زیاتیدونکې استعمال په سیمه کې د روسیې له خوا د معنی لرونکي نفوذ درلودلو د حق له یقیني کولو سره تړلې ده. د روسیې ولسمشرویلادیمیر پوتین اعلان کړې  چې داسیمه باید د روسیې د نفوذ حوزه وي او له ستراتیژیک اړخه د روسیې د ګټو له پاره حیاتي وي. دا هغه نظریه ده چې د جیمز مونرو ( د امریکا پنځم ولسمشر ۱۸۱۷-۱۸۲۵) نظریې د پرتلې وړده. <ref name="nyt">{{cite web |author=William Safire |author-link=William Safire |date=1994-05-22 |title=ON LANGUAGE; The Near Abroad |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07EED81E39F931A15756C0A962958260 |access-date=2008-04-18 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/02/05/AR2008020502879.html|title=New Europe, Old Russia|access-date=2008-04-18|author=Robert Kagan|date=2008-02-06|newspaper=[[The Washington Post]]|author-link=Robert Kagan}}</ref><ref name="se01">{{cite web |author=Steven Erlanger |author-link=Steven Erlanger |date=2001-02-25 |title=The World; Learning to Fear Putin's Gaze |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A05E5D91039F936A15751C0A9679C8B63 |access-date=2008-04-18 |work=[[The New York Times]]}}</ref> د اسشتید پرېس د سبک لارښود ( دا یورسنیز لارښود دي) د پخواني شوروي جمهوریتونه خلاصه شوي شکل د نه استعمال سپارښتنه کوي مګر داچې په راپور پورې اړوند وي. <ref>{{Cite web |last=APStylebook |date=2023-07-05 |title=We have new guidance on AP Stylebook Online, recommending that writers avoid the shorthand former Soviet republic(s) for any of the group of 14 countries besides Russia that existed within the former Soviet Union, unless clearly relevant to the story. |url=https://twitter.com/APStylebook/status/1676630291090112512 |access-date=2023-07-06 |website=Twitter |language=en}}</ref> == اقتصاد == د شوروي اتحاد  تجزیه د سوسیالیستي شوروي اتحاد د جمهوریتونو د عمومې رکود د پورته کېدو او پرېوتلو او اقتصادي پرځېدو له امله را منځ ته شو.  کله چې د شوروي د پلان جوړونې سازمان (ګوسپلان) دا پلان چې  دشوروي سوسیالیستي جمهوریتونو څخه د تولید زنجیرونه واوړي مات شو، د جمهوریتونو تر منځ هم اقتصادي اتصالات پرې شول چې ورسره د پخواني شوروي په اتصاد باندې جدې اغیېزي پرېوتې.   د پخواني شوروي ډیریو دولتونو له ۱۹۹۰ څخه تر ۱۹۹۱ پورې  د فرماني اقتصاد څخه د مارکت اقتصاد ته انتقال پیل  کړ او د خپل اقتصادي سیستم  په بیا جوړولو او نوي کولو باندې یې پیل وکړ چې ډیرې وخت یې د نیو لیبرال شاک تېراپي ( د پالیسیو یوه ټولګه ده چې موخه یې د اقتصاد آزادول و) له پالیسیو پیروي کوله چې متفاوتې پایلې یې درلودې. په ټوله کې، دا پروسه د جدي اقتصادي انحطاط لامل شو او د ۱۹۹۰ او ۱۹۹۵ کلونو ترمنځ د داخلي ناخالصو عوایدو کچه ۴۰٪ ټيټه شوه چې د ۱۹۳۰ او ۱۹۳۴ کلونو تر منځ د هغه انحطاط په پرتله  چې امریکا د ستر بحران په مهال وزغامه  او ۲۷٪ و خورا جدي و.  له کاپیتلیستي اصولو سره په تطابق د عامه خدماتو تمویل په ناببره توګه د روغتیا او پوهنې او نورو ټولنیزو پروګرامونو کې د کمو پیسو مصرفولو لامل شو چې د جدي فقر او اقتصادي نا برابرۍ د ‌ډیروالي لامل شو. په کال ۱۹۹۰ کې د پخواني شوروي په بلاک کې د عمده خرڅلاو خصوصي کولو سره یو ځای اقتصادي ټکانونو، د یومیلیون کاري عمر درلودونکو افرادو د مړینې کېدولامل شو. د اقتصاد پوه ستیون روسفیلد له خوا ترسره شوی تحقیق تأییدوی چې د ۱۹۹۰ او ۱۹۹۸ کلونو تر منځ ۳.۴ میلیونه روسان له وخت د مخه مړه شول اولامل یې تر یوه حده د شاک تېراپي ( د پالیسیو یوه ټولګه ده چې موخه یې د اقتصاد آزادول و) هغه پالیسیانې وې چې د واشنګتن کانسېنسس ( دا دهغو لسو اقتصادي پالیسیانو ټولګه وه چې په واشنګیتن کې د ځينو بنسټونو لکه نړیوال بانک، نړیوال پولي صدوق او د امریکا د خزانې دپارتمنت له خوا تجویز شوې وې اود کړکېچ ځپلوهېوادونو ته په پام کې نیول شوې وې) د پالیسیانو د تحمیل له امله و.<ref>[http://www.k-a.kg/?nid=5&value=6 GDP decline: transition and Great Depression compared], Kalikova and Associates Law Firm, Kyrgyzstan. Retrieved 13 January 2009.</ref><ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E0D8163FF931A25753C1A9669C8B63 Study Finds Poverty Deepening in Former Communist Countries], New York Times, 12 October 2000</ref><ref>{{cite book|last=Scheidel|first=Walter|author-link=Walter Scheidel|title=The Great Leveler: Violence and the History of Inequality from the Stone Age to the Twenty-First Century|publisher=Princeton University Press|year=2017|isbn=978-0691165028|page=[https://books.google.com/books?id=NgZpDQAAQBAJ&pg=PA222 222]}}</ref><ref>{{cite web |date=2009 |title=Death surge linked with mass privatisation |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2009/090115.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702113600/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2009/090115.html |archive-date=2014-07-02 |access-date=2015-06-28 |publisher=[[University of Oxford]]}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7828901.stm Privatisation 'raised death rate']. ''[[BBC]],'' 15 January 2009. Retrieved 19 November 2014.</ref><ref>{{cite journal|last1=Rosefielde|first1=Steven|date=2001|title=Premature Deaths: Russia's Radical Economic Transition in Soviet Perspective|url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_2001-12_53_8/page/1159|journal=[[Europe-Asia Studies]]|volume=53|issue=8|pages=1159–1176|doi=10.1080/09668130120093174|s2cid=145733112}}</ref><ref>''Transition: The First Ten Years – Analysis and Lessons for Eastern Europe and the Former Soviet Union'', The World Bank, Washington, DC, 2002, p. 4.</ref> لومړنی انتقالي انحطاط بلاخره قابو کړل شو، او له ۱۹۹۵ څخه وروسته د شوروي په پخوانیو دولتونو کې اقتصاد په رغېدو شو، داخلي نا خالص عواید له منفي کچې مثبتې ودې لوري ته حرکت وکړ. تر کال ۲۰۰۷ پورې، د پخواني شوروي له ۱۵ څخه ۱۰ هېوادونو دکال ۱۹۹۱ د ناخالصو عوایدو کچې ورغولې. د اقتصاد پوه برانکو میلانوویک په وینا، په کال ۲۰۱۵ کې د پخواني شوروي ډېریو دولتونو اونورو کمونیستي هېوادونو لاهم د ۱۹۹۱ کال د تولیداتو کچې ته نه و رسیدلی چې بوسنیا هرګونیا، جورجیا، قرغزستان، مولدوا، سربیا، تاجکستان او اوکراین په کې شامل و.  <ref name="imf">{{cite web |date=9 May 2006 |title=Edit/Review Countries |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcselm.cfm?G=901 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060509173048/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcselm.cfm?G=901 |archive-date=2006-05-09}}</ref> == سرچينې == by7epz10cqni5rtz9qelv4tzgf6a8y9 0 71269 368106 302794 2026-08-10T13:08:28Z InternetArchiveBot 24283 Add 6 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368106 wikitext text/x-wiki مرسته شوې کډوالي (په انګریزي: Assisted migration) «د تاریخي محدودې له پولو هاخوا د اقلیمي بدلون په یوه دوره کې د یوې نوعې د نفوسو یا میټا نفوسو عمدي ځای پر ځای کولو ته ویل کېږي څو هغوی د ژوندانه لپاره مناسب استوګن ځایونه ومومي...». له همدې امله دا د طبیعت ساتنې یوه کړنلار ده چې پر مټ یې بوټي او حیوانات په قصدي بڼه د اقلیمي اغېزو د تحمل په موخه داسې مناسبو ځایونه ته لېږدول کېږي چې د هغوی د ژوندانه راتلونکې اړتیاوې پوره کولای شي – دغه چاره له دې امله ترسره کېږي ځکه چې دوی په خپله مناسبو سیمو ته د کډوالۍ یا تګ وړتیا نه لري. <ref>{{cite book|last1=Allaby|first1=Michael|title=A Dictionary of Ecology|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199567669|page=31|url=https://books.google.com/books?id=yBuCBtOMs1kC&q=assisted%20migration|access-date=15 December 2022}}</ref> دغه اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۴ زکال کې د خوندیتوب د بیالوژي څانګې ته په اړوندو لیکنو کې را څرګنده شوه. دا د نوعو د ځای پر ځای کولو د هغه ډول څرګندويي کوي چې موخه یې د اقلیمي بدلون له امله د نوعو د تلفاتو کمښت دی. د انقراض له حالت سره د مخ نوعو د مدیریت په برخه کې مرسته شوی استعمار (۲۰۰۷ زکال) او پلان شوې ځای پر ځای کېدنه (۲۰۰۹ زکال) ډیر ژر د هغو د مترادفو اصطلاحاتو په توګه وړاندې شول – دویمه اصطلاح یې د دواړو څانګو د ۲۲ مشترکو لیکوالانو په لیکنو کې کارول شوې. <ref name="terminology2">{{cite web |last1=Barlow |first1=Connie |title=Assisted Migration or Assisted Colonization: What's In a Name?: Chronological History of the Debate on Terminology |url=http://www.torreyaguardians.org/assistedmigrationdebate.html |access-date=15 December 2022 |website=Torreya Guardians}}</ref><ref>{{cite journal|title=Wild Earth Forum: Assisted Migration for an Endangered Tree|journal=Wild Earth|date=Winter 2004|url=http://www.torreyaguardians.org/forum.pdf|access-date=15 December 2022}}</ref><ref>{{cite book|last1=IUCN|title=Guidelines for Reintroductions and Other Conservation Translocations|date=2013|isbn=978-2-8317-1609-1|url=https://iucn-ctsg.org/wp-content/uploads/2017/12/new-rsg-reintro-guidelines-2013.pdf}}</ref><ref name="Hunter">{{Cite journal|last1=Hunter|first1=M. L.|title=Climate Change and Moving Species: Furthering the Debate on Assisted Colonization|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2007-10_21_5/page/1356|doi=10.1111/j.1523-1739.2007.00780.x|journal=Conservation Biology|volume=21|issue=5|pages=1356–1358|year=2007|pmid=17883502|s2cid=8050923}}</ref><ref name="richardson">{{cite journal|display-authors=etal|last1=Richardson|first1=David M|title=Multidimensional evaluation of managed relocation|journal=Proc Natl Acad Sci|date=June 2009|volume=106|issue=24|pages=9721–9724|doi=10.1073/pnas.0902327106|pmid=19509337|pmc=2694035|doi-access=free}}</ref> په ځنګل پوهنې او د هغو په مدیریت کې، مرسته شوې کډوالي دغې څانګې ته په اړوندو علمي مجلو کې د خوندیتوب د بیالوژي پوهانو له خوا د بېلابېلو نظریاتو پر مټ تر بحث لاندې نیول شوې. دا تر ډېره بریده له دې امله ده چې لرغوني چاپېریال پوهان له دې وړاندې دې پایلې ته رسېدلي و چې د یخبندان د عصر څخه په زرګونو کاله وروسته هم شمالي امریکا ته د ځنګلي پوښ کوونکو ونو (canopy trees) په حرکت کې پام وړ ځنډ شتون لرلی. په ۱۹۹۰مه لسیزه کې د ځنګل ساتنې څېړونکو د ونو د نوعو د توزیع د موډلونو اړوند هڅو کې د اقلیمي بدلون د اغېزو څخه په کار اخیستو پیل وکړ چې د هغو په پایلو کې د احتمالي فاصلو په راتلونکې کچه کې توپیرونو پام ځانته جلب کړ. ورته مهال د ځای پر ځای کولو ترمینولوژي د ځنګل دارۍ په برخه کې د څېړونکو ترمنځ بحث پارونکې نه وه، ځکه چې کډوالي هغه معیاري اصطلاح وه چې لرغونې چاپېریال پوهنې ته په اړوندو جیولوژیکي سوابقو کې د ونو د ثبت شوو نوعو د طبیعي حرکتونو په موخه کارول شوې وه. د ځنګل دارۍ د لارو چارو او د خوندیتوب د بیالوژي ترمنځ یو بل کلیدي توپیر دا دی چې لومړنی یې لزوما «د تخمي انتقال د کړنلارې» په واسطه هدایت شوی، هغه مهال چې د لرګیو یا د کاغذ د موادو راغونډونه د ځنګلونو د بېرته کرلو پر مټ رامنځته شوه. په کاناډا کې د بریتېش کلمبیا ایالتي اداره لومړنی بنسټ و چې په دغه برخه کې یې خپلې کړنلارې «د اقلیم پر بنسټ د تخم د لېږد» تر نامه لاندې تازه یا اپډېټ کړې. <ref name=":2">{{cite journal|last1=Davis|first1=Margaret B|date=October 1989|title=Lags in vegetation response to greenhouse warming|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/BF00138846.pdf|journal=Climatic Change|volume=15|issue=1–2|pages=75–82|doi=10.1007/bf00138846|bibcode=1989ClCh...15...75D|s2cid=154368627}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Davis|first1=Margaret B|last2=Shaw|first2=Ruth B|title=Special Reviews: Range shifts and adaptive responses to Quaternary climate change|journal=Science|date=27 April 2001|volume=292|issue=5517|pages=673–679|doi=10.1126/science.292.5517.673|pmid=11326089|bibcode=2001Sci...292..673D|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.292.5517.673}}</ref><ref>{{cite journal|display-authors=etal|last1=Petit|first1=Remy J|title=Review: Ecology and genetics of tree invasions: from recent introductions to Quaternary migrations|journal=Forest Ecology and Management|date=August 2004|volume=197|issue=1–3|pages=113–137|doi=10.1016/j.foreco.2004.05.009|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378112704003202}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Seliger|first1=Benjamin J|last2=McGill|first2=Brian J|last3=Svenning|first3=Jens-Christian|last4=Gill|first4=Jacqueline L|date=November 2020|title=Widespread underfilling of the potential ranges of North American trees|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.14001|journal=Journal of Biogeography|volume=48|issue=2|pages=359–371|doi=10.1111/jbi.14001|s2cid=228929332}}</ref><ref name="aitken2008">{{cite journal|last1=Aitken|first1=Sally N|last2=Yeamam|first2=Sam|last3=Holliday|first3=Jason A|last4=Wang|first4=Tongli|last5=Curtis-McLane|first5=Sierra|title=Adaptation, migration or extirpation: Climate change outcomes for tree populations|journal=Evolutionary Applications|date=25 January 2008|volume=1|issue=1|pages=95–111|doi=10.1111/j.1752-4571.2007.00013.x|pmid=25567494|pmc=3352395}}</ref><ref name="usfs-2023">{{cite web |last1=Halleaux |first1=Savannah |date=6 April 2023 |title=Traveling trees: Assisted migration for climate resilience |url=https://www.fs.usda.gov/features/traveling-trees |access-date=12 April 2023 |website=U.S. Forest Service}}</ref><ref>{{cite web |title=Climate-based seed transfer |url=https://www2.gov.bc.ca/gov/content/industry/forestry/managing-our-forest-resources/tree-seed/seed-planning-use/climate-based-seed-transfer |access-date=19 December 2022 |website=Managing our forest resources |publisher=British Columbia government}}</ref><ref>{{cite journal|last1=McKenney|first1=Dan|last2=Pedlar|first2=John|last3=O'Neill|first3=Greg|title=Climate change and forest seed zones: Past trends, future prospects and challenges to ponder|journal=The Forestry Chronicle|date=March 2009|volume=85|issue=2|pages=258–266|doi=10.5558/tfc85258-2|doi-access=free}}</ref> په ټولیزه توګه د ځنګلدارۍ په چارو کې د مرسته شوې کډوالۍ د اخلاقو اړوند بحث لنډ مهالی او تر ډېره چپ و، په داسې حال کې چې د خوندیتوب په بیالوژي کې غالب بحث و. له همدې امله د ویکیپیډیا پوهنغونډ هم په شمالي امریکا کې د ځنګلونو د مرسته شوې کډوالۍ تر عنوان لاندې یوه جلا مقاله په ۲۰۲۱ زکال کې خپره کړه چې له اقلیم سره د سازښت او د ځنګل دارۍ په مسلک کې د پرېکړه کولو په برخه کې په یوې لارښودې وسیلې واوښته.<ref name="pedlar2012">{{cite journal|display-authors=etal|last1=Pedlar|first1=John H|title=Placing Forestry in the Assisted Migration Debate|journal=BioScience|date=September 2012|volume=62|issue=9|pages=835–842|doi=10.1525/bio.2012.62.9.10|doi-access=free}}</ref><ref name="WilliamsandDumroese2013">{{cite journal|last1=Williams|first1=Mary I|last2=Dumroese|first2=R Kasten|title=Preparing for Climate Change: Forestry and Assisted Migration|journal=Journal of Forestry|date=4 July 2013|volume=111|issue=4|pages=287–297|doi=10.5849/jof.13-016|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|display-authors=etal|last1=Brodie|first1=Jedediah F|title=Policy Forum: Global policy for assisted colonization of species|url=https://archive.org/details/science_2021-04-30_372_6541/page/456|journal=Science|date=30 April 2021|volume=372|issue=6541|pages=456–458|doi=10.1126/science.abg0532|pmid=33926936|s2cid=233448828}}</ref> له همدې امله د دغې مقالې پاتې برخه د خوندیتابه د بیولوژي په اډانه کې د مرسته شوې کډوالۍ پر موضوع او په ځانګړې توګه د ګواښ سره د مخ نوعو د مدیریت په برخه کې پر کړنلارو راڅرخي. == مخینه == اټکل کېږي چې اقلیمي بدلون به ډیری نوعې له خپلې اوسنۍ محدودې بهر او همدارنګه به ورته په نورو ځایونو کې د مناسبو برخو د جوړولو لامل وګرځي. د نوعو د نفوسو د کمښت او انقراض څخه د مخنیوي په موخه اړتیا ده څو هغه سازښت او یا هم د نویو سیمو استعمار ته مخه کړي. د موډل سازۍ له یوې خاصې کړنلارې څخه په ګټنې پوهانو وړاندوینه کړې چې په دغه پېړۍ کې به د منځنۍ کچې اقلیمي بدلون سره نه سازښت او یا هم د هغو په خاطر د نه کډوالۍ له امله د نړۍ د ټولو نوعو یو پر څلورمه برخه له مړینې سره مخ شي. د نړۍ په ډېرو برخو کې د ډیری نوعو د تیتوالي کچه په استوګنځایونو کې د وړاندوینه شوو بدلونونو سره د همغږي کېدو له کچې څخه په پام وړ کچه لږ ده. <ref name="Heller">{{Cite journal|last1=Heller|first1=N. E.|author-link2=Erika Zavaleta|last2=Zavaleta|first2=E. S.|doi=10.1016/j.biocon.2008.10.006|title=Biodiversity management in the face of climate change: A review of 22 years of recommendations|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2009-01_142_1/page/14|journal=Biological Conservation|volume=142|pages=14–32|year=2009|s2cid=3797951}}</ref><ref name="Thomas">{{Cite journal|doi=10.1038/nature02121|pmid=14712274|last1=Thomas|first1=C. D.|last2=Cameron|first2=A.|last3=Green|first3=R. E.|last4=Bakkenes|first4=M.|last5=Beaumont|first5=L. J.|last6=Collingham|first6=Y. C.|last7=Erasmus|first7=B. F. N.|last8=De Siqueira|first8=M. F. D.|last9=Grainger|first9=A.|last10=Hannah|first10=L.|last11=Hughes|first11=L.|last12=Huntley|first12=B.|last13=Van Jaarsveld|first13=A. S.|last14=Midgley|first14=G. F.|last15=Miles|first15=L.|last16=Ortega-Huerta|first16=M. A.|last17=Peterson|first17=A.|last18=Phillips|first18=O. L.|last19=Williams|first19=S. E.|title=Extinction risk from climate change|date=Jan 2004|journal=Nature|volume=427|pages=145–148|url=http://www.geog.umd.edu/resac/outgoing/GEOG442%20Fall%202005/Lecture%20materials/extinctions%20and%20climate%20change.pdf|format=Full free text|issue=6970|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207021758/http://www.geog.umd.edu/resac/outgoing/GEOG442%20Fall%202005/Lecture%20materials/extinctions%20and%20climate%20change.pdf|archive-date=2012-02-07|bibcode=2004Natur.427..145T|s2cid=969382|access-date=2023-09-30|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025509/http://www.geog.umd.edu/resac/outgoing/GEOG442%20Fall%202005/Lecture%20materials/extinctions%20and%20climate%20change.pdf}}</ref><ref name="Zhu">{{Cite journal|last1=Zhu|first1=K.|last2=Woodall|first2=C. W.|last3=Clark|first3=J. S.|doi=10.1111/j.1365-2486.2011.02571.x|title=Failure to migrate: Lack of tree range expansion in response to climate change|journal=Global Change Biology|volume=18|issue=3|pages=1042|year=2012|bibcode=2012GCBio..18.1042Z|s2cid=31248474}}</ref><ref name="Davis">{{Cite journal|last1=Davis|first1=M. B.|last2=Shaw|first2=R. G.|s2cid=20302257|title=Range Shifts and Adaptive Responses to Quaternary Climate Change|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-04-27_292_5517/page/673|doi=10.1126/science.292.5517.673|journal=Science|volume=292|issue=5517|pages=673–679|year=2001|pmid=11326089|bibcode=2001Sci...292..673D}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Warren|first1=M. S.|last2=Hill|first2=J. K.|last3=Thomas|first3=J. A.|last4=Asher|first4=J.|last5=Fox|first5=R.|last6=Huntley|first6=B.|last7=Roy|first7=D. B.|last8=Telfer|first8=M. G.|last9=Jeffcoate|first9=S.|last10=Harding|first10=P.|last11=Jeffcoate|first11=G.|last12=Willis|first12=S. G.|last13=Greatorex-Davies|first13=J. N.|last14=Moss|first14=D.|last15=Thomas|first15=C. D.|title=Rapid responses of British butterflies to opposing forces of climate and habitat change|journal=Nature|volume=414|issue=6859|pages=65–69|doi=10.1038/35102054|year=2001|pmid=11689943|bibcode=2001Natur.414...65W|s2cid=4426671|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/119/1/thomascd4.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=McLachlan|first1=J. S.|last2=Clark|first2=J. S.|last3=Manos|first3=P. S.|s2cid=3064162|doi=10.1890/04-1036|title=Molecular Indicators of Tree Migration Capacity Under Rapid Climate Change|url=https://archive.org/details/ecology_2005-08_86_8/page/2088|journal=Ecology|volume=86|issue=8|pages=2088|year=2005}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Menendez|first1=R.|last2=Megias|first2=A. G.|last3=Hill|first3=J. K.|last4=Braschler|first4=B.|last5=Willis|first5=S. G.|last6=Collingham|first6=Y.|last7=Fox|first7=R.|last8=Roy|first8=D. B.|last9=Thomas|first9=C. D.|doi=10.1098/rspb.2006.3484|title=Species richness changes lag behind climate change|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=273|issue=1593|pages=1465–70|year=2006|pmid=16777739|pmc=1560312}}</ref> له تاریخ وړاندې اقلیمي بدلونونه د لویو نړیوالو انقراضونو لامل ګرځېدلي، همدارنګه په نږدې راتلونکي کې د اټکل شوې تودوخې چټکتیا د تېرو۱۰۰۰۰ کلونو د بدلونونو د چټکتیا په پرتله څو چنده زیاته ده. د انساني فعالیتونو له امله د رامنځته شوي اقلیمي بدلون سره د غبرګون په موخه د کډوالۍ په برخه کې د نوعو ناتواني لامل ګرځېدلې چې یو شمېر پوهان او د ځمکو مدیران مرسته شوې کډوالي د نوعو له انقراض څخه د مخه نیونکې وسیلې په توګه په پام کې ونیسي. ورته مهال په ۲۰۲۳ زکال کې د مرسته شوې کډوالۍ ډېرې لږ نمونې د اجرا په حالت کې دي: یوه بیا کتونکې مقاله څرګندوي، «مرسته شوې کډوالي د بوټو (په ځانګړې توګه د ونو) په برخه کې دود وه، له هغو وروسته الوتونکو مرغانو ځای درلود او ډیر لږ د نورو نوعو اړوند اجرا کېده».<ref>{{Cite journal|last1=Karl|first1=T. R.|last2=Trenberth|first2=K. E.|title=Modern Global Climate Change|doi=10.1126/science.1090228|journal=Science|volume=302|issue=5651|pages=1719–1723|year=2003|pmid=14657489|url=https://zenodo.org/record/1230878|bibcode=2003Sci...302.1719K|s2cid=45484084}}</ref><ref name="tortoise">{{cite news|last1=Zhuang|first1=Yan|title=Can Australia Save a Rare Reptile by Moving It to a Cooler Place?|url=https://www.nytimes.com/2022/12/12/world/australia/assisted-colonization-tortoise.html|work=New York Times|date=12 December 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last1=St George|first1=Zach|title=Last Resort: Moving Endangered Species in Order to Save Them|journal=Yale Environment 360|date=27 October 2022|url=https://e360.yale.edu/features/assisted-migration-endangered-species-climate-change-united-states}}</ref><ref name="McLachlanH">{{cite journal|last1=McLachlan|first1=Jason S|last2=Hellmann|first2=Jessica J|last3=Schwartz|first3=Mark W|title=A Framework for Debate of Assisted Migration in an Era of Climate Change|journal=Conservation Biology|date=26 March 2007|volume=21|issue=2|pages=297–302|doi=10.1111/j.1523-1739.2007.00676.x|pmid=17391179|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|display-authors=etal|last1=Twardek|first1=William M|title=Review: The application of assisted migration as a climate change adaptation tactic: An evidence map and synthesis|journal=Biological Conservation|date=February 2023|volume=280|doi=10.1016/j.biocon.2023.109932|s2cid=257225019|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0006320723000320}}</ref> == حکومتي پالیسۍ == === د نړیوال خوندیتوب پالیسي === په ۱۹۸۹ زکال کې د ساینس په نامه ژورنال کې، « ''انتقال د نوعو د خوندیتوب وسیله: وضعیت او ستراتیژي»'' تر عنوان لاندې خپرې شوې مقالې له ۱۹۷۳ زکال څخه تر ۱۹۸۹ زکال پورې په متحده ایالاتو، هاوايي، کاناډا، اسټرالیا او نیوزلنډ کې د کمیابو نوعو (الوتونکو او تي لرونکو) د ځای پر ځای کولو موارد توضېح کړي و. د استوګنځایونو تخریب، د استوګنځایونو بشپړ له منځه تګ او ښکار په دغه مقاله کې د نوعو د کمښت له اصلي لاملونو څخه ګڼل شوي و. دغې مقالې اقلیمي بدلون د اندېښنې وړ لامل په توګه نه و یاد کړی. <ref>{{cite journal|last1=Griffith|first1=B.|last2=Scott|first2=J.M.|last3=Carpenter|first3=J.W.|last4=Reed|first4=C.|year=1989|title=Translocation as a species conservation tool: status and strategy|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-08-04_245_4917/page/477|journal=Science|volume=245|issue=4917|pages=477–480|doi=10.1126/science.245.4917.477|pmid=17750257|bibcode=1989Sci...245..477G|s2cid=45514129}}</ref> درې لسیزې وروسته د طبیعت څخه د خوندیتوب نړیوالې اتحادیې (IUCN) راپور خپور کړ چې «اوس مهال اقلیمي بدلون د دغه اتحادیې په سره لېست کې تر ګواښ لاندې ۱۰۹۶۷ نوعې تر اغېز لاندې راولي». په ۲۰۲۱ زکال کې د دغې اتحادیې بل راپور څرګنده کړه چې اقلیمي بدلون د خوندي انتقال د تخصصي سازمان په ۳۵۵ پاڼیز راپور کې ۲۰ ځله یاد شوی دی؛ خو «مرسته شوی استعمار» په کې یوځل د یو انطباقي غبرګون په توګه یاد شوی دی.<ref name="iucn">{{cite web |title=Issues brief: Species and climate change |url=https://www.iucn.org/resources/issues-brief/species-and-climate-change#:~:text=Species%20are%20already%20being%20impacted,the%20likelihood%20of%20their%20extinction. |access-date=18 December 2022 |publisher=IUCN}}</ref><ref>{{cite web |last1=IUCN SSC Conservation Translocation Specialist Group (CTSG) |title=Global conservation translocation perspectives (2021): Case studies from around the globe |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2021-007-En.pdf |access-date=18 December 2022 |publisher=IUCN}}</ref> په ۲۰۲۲ زکال کې د بیولوژیکي تنوع اړوند د ملګرو ملتونو کنوانسیون، «اقلیمي بدلون» د ژوندیو موجوداتو د نړیوالې تنوع پر وړاندې د دریم لوی ګواښ په توګه په رسمیت وپېژنده. په دغه کنوانسیون کې «د ځمکې او سمندر څخه په ګټنه کې بدلونونه» د «ارګانېزمونو له مستقیم استثمار» سره یوځای د لویو ګواښونو په توګه یاد شوي وو. له دې امله چې دغه هوکړه د «موخو» او «اهدافو» په کچه وه، د خوندیتوب لارو چارو لکه ځای پر ځای کولو او له اقلیم سره د سازښت (مرسته شوې کډوالي) هېڅ مورد ته په کې اشاره نه وه شوې. <ref>{{cite web |title=Convention on Biological Diversity (2022) |url=https://www.cbd.int/doc/c/e6d3/cd1d/daf663719a03902a9b116c34/cop-15-l-25-en.pdf |access-date=19 December 2022 |publisher=U.N. Environment Program}}</ref> === په متحده ایالاتو کې له ګواښ سره د مخ نوعو قانون === د ۲۰۲۲ زکال په جون میاشت کې د متحده ایالاتو د کبانو او وحشي حیواناتو بنسټ په فدرال ریجسټر نومي ورځپاڼه کې د یو قانون وړاندیز خپور کړ چې د ګواښ سره د مخ نوعو د قانون د ۱۰مې (جې) برخې مقررات یې په کې اصلاح کړي و، څو مرسته وکړي چې د دوی له خوا ثبت شوې نوعې د هغوی د ژوندانه له تاریخي محدودې بهر مناسبو استوګنځایونو ته ولېږدول شي. دغه وړاندیز شوي بدلون په راتلونکو لسیزو کې مرسته کوله چې د ګواښ سره د مخ نوعو د قانون له خوا د نوملړ شوو نوعو خوندیتوب زیات او د هغو په شمېر کې وده رامنځته شي. ځکه چې مخ پر زیاتوالي اقلیمي بدلونونه او پر هغو برید کوونکې نوعې لامل ګرځي هغوی خپلې تاریخي محدودې ته اړوند استوګنځایونه بدل کړي او د هغوی د استوګنې لپاره شرایط نامناسب شي». د دغه وړاندیز اړوند د نظر ورکولو دوره د ۲۰۲۲ زکال په اګست میاشت کې پای ته ورسېده او اړوند یې ۵۰۰ موافق یا مخالف نظریات په انلاین بڼه ترلاسه شول. <ref>{{cite web |last1=U.S. Fish and Wildlife Service |date=June 6, 2022 |title=Press release (6 June 2022): Department of the Interior Proposes Expanding Conservation Technique as Climate Change Threatens Greater Species Extinction |url=https://fws.gov/press-release/2022-06/department-interior-proposes-proposes-expanding-conservation-technique |access-date=8 September 2022 |website=fws.gov |publisher=U.S. Fish and Wildlife Service}}</ref><ref>{{cite news|last1=St. George|first1=Zach|title=Last Resort: Moving Endangered Species in Order to Save Them|url=https://e360.yale.edu/features/assisted-migration-endangered-species-climate-change-united-states|publisher=Yale Environment 360|date=27 October 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Rulemaking document: Endangered and Threatened Wildlife and Plants; Designation of Experimental Populations |url=https://www.regulations.gov/docket/FWS-HQ-ES-2021-0033/unified-agenda |access-date=8 September 2022 |website=Regulations.gov |publisher=U.S. Government}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Shirey|first1=Patrick D|last2=Lamberti|first2=Gary A|title=Assisted colonization under the U.S. Endangered Species Act|journal=Conservation Letters|date=2010|volume=3|issue=1|pages=45–52|doi=10.1111/j.1755-263X.2009.00083.x|s2cid=49565853|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1755-263X.2009.00083.x|doi-access=free}}</ref> د متحده ایالاتو د کورنیو چارو وزارت د ۲۰۲۳ زکال په جون میاشت کې د یاد قانون د ۱۰مې برخې د اصلاح په موخه خپله پرېکړه اعلان کړه چې په هغو کې یې د یو پارامتر په توګه «تاریخي محدودې» ته ارجاع لغو او د «ازمایښتي نفوسو» د ځای یې وویل چېرې چې د نوعو د ځای پر ځای کولو اجازه شتون لري. دغې پرېکړې په موثره بڼه د ګواښ سره مخ بوټو او حیواناتو د کډوالۍ اجازه ورکړه. <ref>{{cite web |last1=U.S. Department of Interior |date=June 30, 2023 |title=Press release: Interior Department Takes Action to Strengthen Endangered Species Protections |url=https://www.doi.gov/pressreleases/interior-department-takes-action-strengthen-endangered-species-protections |website=fws.gov}}</ref> == سرچينې == a67rayjed02r8fpvyctn9sebdhd7qff 0 71276 368162 357440 2026-08-10T14:32:29Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368162 wikitext text/x-wiki په افریقا کې اقلیمي بدلون په مخ پر زیاتوالي بڼه یو جدي ګواښ دی، ځکه چې افریقا د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې یو له تر ټولو زیان منونکو لویو وچو څخه ده. یو شمېر منابع آن دغه لویه وچه «د ځمکې پر سر د تر ټولو زیان منونکې لویې وچې» په توګه طبقه بندي کوي. دغه زیان منل د یو شمېر عواملو څخه سرچینه اخلي چې کمزروی تطبیقي ظرفیت، د ژوندانه لپاره په اکوسیسټمي توکو باندې زیاته اتکا او لږ پراختیا لرونکی کرنیز سیسټم په کې شاملېږي. په افریقا کې په کرنیزو محصولاتو، غذایي امنیت، د اوبو په منابعو او د اکو سیسټم په خدمتونو باندې د اقلیمي بدلون ګواښونه د هوسا ژوندانه او دوامدارې ودې پر لرلید شدید اغېز لرلای شي. د اقلیمي بدلونونو اړوند بین الدولتي پلاوي په ۲۰۰۷ زکال کې په ډېر باور څرګنده کړه چې په ګڼ شمېر افریقايي هېوادونو او سیمو کې کرنیز محصولات او غذايي امنیت د اقلیمي بدلونونو له امله له ګواښ سره مخ کېدوني دي. د دغو ګواښونو مدیریت د افریقا د اکوسیستمي توکو او خدمتونو او همدارنګه د دغې لویې وچې د کرنیزو محصولاتو د سیسټمونو په برخه کې د اقلیمي بدلونونو د کمښت او له هغو سره د اړوندو سازښتي ستراتیژیو یو موټي کولو ته اړتیا لري. <ref>{{cite book|author=Schneider, S. H.|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|title=Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change|publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-0-521-88010-7|editor=Parry, M. L.|series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK|contribution=19.3.3 Regional vulnerabilities|display-authors=etal|access-date=2011-09-15|display-editors=etal|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|archive-date=2013-03-12|url-status=dead}}</ref><ref name=":10">Niang, I.; O. C. Ruppel; M. A. Abdrabo; A. Essel; C. Lennard; J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: ''Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability''. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V. R.; C. B. Field; D. J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last1=Kendon|first1=Elizabeth J.|last2=Stratton|first2=Rachel A.|last3=Tucker|first3=Simon|last4=Marsham|first4=John H.|last5=Berthou|first5=Ségolène|last6=Rowell|first6=David P.|last7=Senior|first7=Catherine A.|date=2019|title=Enhanced future changes in wet and dry extremes over Africa at convection-permitting scale|journal=Nature Communications|language=en|volume=10|issue=1|pages=1794|doi=10.1038/s41467-019-09776-9|issn=2041-1723|pmc=6478940|pmid=31015416|bibcode=2019NatCo..10.1794K}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |title=More Extreme Weather in Africa's Future, Study Says {{!}} The Weather Channel – Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com |url=https://weather.com/news/climate/news/2019-06-18-africa-extreme-weather-drought-flood |access-date=2022-07-01 |website=The Weather Channel |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=United Nations |first=UNEP |date=2017 |title=Responding to climate change |url=http://www.unep.org/regions/africa/regional-initiatives/responding-climate-change |access-date=2022-07-01 |website=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref><ref name="IPCC_4th_assessment_e">{{cite book|author=Boko, M.|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html|title=Chapter 9: Africa|publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-0-521-88010-7|editor1=Parry, M. L.|series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK|contribution=Executive summary|access-date=2011-09-15|display-editors=etal|تاريخ الأرشيف=2011-11-08|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111108085734/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=2011-11-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20111108085734/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20111108085734/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108085734/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ofoegbu|first1=Chidiebere|last2=Chirwa|first2=P. W.|last3=Francis|first3=J.|last4=Babalola|first4=F. D.|date=3 July 2019|title=Assessing local-level forest use and management capacity as a climate-change adaptation strategy in Vhembe district of South Africa|journal=Climate and Development|volume=11|issue=6|pages=501–512|doi=10.1080/17565529.2018.1447904|issn=1756-5529|hdl=2263/64496|s2cid=158887449|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ofoegbu|first1=Chidiebere|last2=Chirwa|first2=P. W.|date=19 May 2019|title=Analysis of rural people's attitude towards the management of tribal forests in South Africa|journal=Journal of Sustainable Forestry|volume=38|issue=4|pages=396–411|doi=10.1080/10549811.2018.1554495|s2cid=92282095|issn=1054-9811}}</ref> په راتلونکو څو لسیزو کې د اقلیمي بدلون له امله د ځمکې په بشپړه کره کې د ګرمښت پخلی شوی او په دې سره به په نړیواله کچه ورښتونه هم زیاتوالی ومومي. اوس مهال د افریقا لویه وچه د نړۍ د نورو ټولو برخو په پرتله په چټکه بڼه د ګرمېدو په حال کې ده. د دغې لویې وچې زیاتې برخې کېدای شي د چټکو اقلیمي بدلونونو له امله د استوګنې وړتیا له لاسه ورکړي چې دغه چاره به د انسانانو پر روغتیا، غذايي امنیت او بېوزلۍ باندې فاجعه جوړونکې اغېزې ولري. تمه دا ده چې په استوايي برخه کې به په ورښت باندې منطقوي اغېزې له مکاني پلوه ډیر توپیرونه ولري او په هره برخه کې بدلون په لږ کچه قطعي دی، خو بیا هم بدلون شونی دی. له دې سره په مطابقت، د نوولسمې پېړۍ له وروستیو څخه د ۲۱ مې پېړۍ تر لومړیو پورې د دغې لویې وچې سطحي مشاهده شوې تودوخه شاوخوا یوه سانتي ګراد درجه لوړه شوې، خو په سیمه ییزه بڼه په ساحل کې د وچ موسم په وروستیو کې تودوخې لږ تر لږه درې سانتي ګراد درجې زیاتوالی لرلی. ورته مهال د مشاهده شوي ورښت بهیر د مکاني او مهالي ناهمغږۍ څرګندونکی دی، هماغه ډول چې یې تمه کېده. په تودوخه او ورښت کې مشاهده شوي بدلونونه د سیمو له مخې له یو بل څخه توپیر لري. <ref name="Global Warming of 1.5 °C —">{{Cite web |title=Global Warming of 1.5 °C — |url=https://www.ipcc.ch/sr15/ |access-date=2020-02-16}}</ref><ref>{{Cite book|last=European Investment Bank|url=https://www.eib.org/en/publications/sustainability-report-2021|title=EIB Group Sustainability Report 2021|date=6 July 2022|publisher=European Investment Bank|isbn=978-92-861-5237-5|language=EN}}</ref><ref name="public.wmo.int">{{Cite web |date=18 October 2021 |title=Climate change triggers mounting food insecurity, poverty and displacement in Africa |url=https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |access-date=2022-07-26 |website=public.wmo.int |language=en |تاريخ الأرشيف=2023-09-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |url-status=dead |خونديځ نېټه=2023-09-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa }}</ref><ref name="un.org">{{Cite web |date=7 December 2018 |title=Global warming: severe consequences for Africa |url=https://www.un.org/africarenewal/magazine/december-2018-march-2019/global-warming-severe-consequences-africa |access-date=2022-07-26 |website=Africa Renewal |language=en}}</ref><ref name=":14">{{Cite book|title=Rural societies in the face of climatic and environmental changes in West Africa|date=2017|publisher=IRD éditions|id=Impr. Jouve|isbn=978-2-7099-2424-5|location=Marseille|oclc=1034784045}}</ref><ref name=":11">{{Cite journal|last=Collins|first=Jennifer M.|s2cid=129446962|date=18 March 2011|title=Temperature Variability over Africa|journal=Journal of Climate|volume=24|issue=14|pages=3649–3666|doi=10.1175/2011JCLI3753.1|issn=0894-8755|bibcode=2011JCli...24.3649C}}</ref><ref name=":102">Niang, I.; O. C. Ruppel; M. A. Abdrabo; A. Essel; C. Lennard; J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: ''Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability''. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V. R.; C. B. Field; D. J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf</ref><ref name=":15">{{Cite journal|last1=Conway|first1=Declan|last2=Persechino|first2=Aurelie|last3=Ardoin-Bardin|first3=Sandra|last4=Hamandawana|first4=Hamisai|last5=Dieulin|first5=Claudine|last6=Mahé|first6=Gil|date=1 February 2009|title=Rainfall and Water Resources Variability in Sub-Saharan Africa during the Twentieth Century|journal=Journal of Hydrometeorology|volume=10|issue=1|pages=41–59|bibcode=2009JHyMe..10...41C|doi=10.1175/2008JHM1004.1|issn=1525-755X|doi-access=free}}</ref> د بېلګې په توګه، کینیا د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې له نورو هېوادونو څخه زیات زیان منونکی هېواد دی. د دغه هېواد په اقلیمي ګواښونو کې وچکالي او سېلابونه شامل دي چې په دغه هېواد کې روانې پروژې د شدیدو او لږ اټکل شوو ورښتونو څرګندويي کوي. سربېره پر دې یو شمېر نورې وړاندوینې له ۰.۵ درجو څخه تر ۲ سانتي ګراد درجو پورې د تودوخې د زیاتوالي څرګندویي کوي. د کینیا په له ګڼې ګوڼې ډک ښار نایروبي کې د غیرمعیاري استوګن ځایونو جوړښت کېدای شي د اقلیمي بدلونونو اغېزې او همدارنګه د فاجعو څخه رامنځته کېدونکې ستونزې لا پیاوړې کړي. په ځانګړې توګه په دغه بې نقشې سیمو کې غیر رسمي استوګنځایونه د ناسمو ودانیزو توکو د کارولو، د هوا د سیسټم د نه لرلو، لږ شنې فضا او د برېښنا په څېر نورو خدمتونو ته د ناکافي لاسرسي له امله یو ګرم «مایکرو – اقلیم» رامنځته کوي. د دې لپاره چې په دغو غیر رسمي استوګنځایونو کې اقلیمي بدلونونو ته د اړوندو مواردو ګواښونه کم شي، اړینه ده څو دغه سیمې هم په ښاري پراختیايي پروګرامونو کې چې د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د مقاومت وړتیا لري، ورګډې شي. <ref name="World_Bank">{{cite web |author=World Bank Climate Change Knowledge Portal |title=Kenya (Vulnerability) |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/kenya/vulnerability |access-date=2021-01-28 |archive-date=2023-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001012517/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/kenya/vulnerability |url-status=dead }}</ref><ref name="Sverdlik_2019">{{cite web |last=Sverdlik |first=A. |display-authors=etal |date=2019 |title=Realising the Multiple Benefits of Climate Resilience and Inclusive Development in Informal Settlements |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/C40-Climate-Resilience-Inclusive-Housing.pdf |access-date=2021-01-29}}</ref><ref name="Hirch_2017">{{cite web |last=Hirch |first=Aurther |date=November 2017 |title=Effects of climate change likely to be more deadly in poor African settlements |url=https://hub.jhu.edu/2017/11/06/deadly-climate-change-disproportionately-affects-africa/}}</ref> د سازښتي هڅو له مخې په سیمه ییزه کچه لوبغاړي د یو شمېر پراختیايي چارو د ترسره کولو په حال کې دي. په دغو کې له اقلیمي بدلونونو سره د سازښت اړوند ګڼ شمېر پراختیايي ستراتیژۍ شاملې دي؛ د بېلګې په توګه د سویلي افریقا د پراختیايي ټولنې له خوا د اقلیمي بدلون پالیسي چې هڅه کوي د اقلیمي بدلونونو سره د سازښت په موخه خپل د اوبو سکتور ورغوي. <ref>{{Cite web |title=Southern African Development Community: Climate Change Adaptation |url=https://www.sadc.int/themes/meteorology-climate/climate-change-adaptation/ |access-date=8 August 2019 |website=www.sadc.int}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.sadc.int/files/2213/5293/3544/SADC_Climate_Change_Adaptation_for_the_Water_Sector_booklet.pdf|title=SADC policy paper on climate change: Assessing the policy options for SADC member stated|last=Lesolle|first=D.|year=2012}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.sadc.int/files/2213/5293/3544/SADC_Climate_Change_Adaptation_for_the_Water_Sector_booklet.pdf|title=Climate change adaptation in SADC: A Strategy for the water sector}}</ref><ref>{{Cite web |title=Programme on Climate Change Adaptation, Mitigation in Eastern and Southern Africa (COMESA-EAC-SADC) |url=https://www.sadc.int/sadc-secretariat/directorates/office-deputy-executive-secretary-regional-integration/food-agriculture-natural-resources/tripartite-programme-climate-change-adaptation-and-mitigatio/ |access-date=8 August 2019 |website=Southern African Development Community}}</ref> افریقايي اتحادیه چې د یو فراملي بنسټ په توګه ۵۵ غړي هېوادونه لري په ۲۰۱۴ زکال کې یې د افریقا په لویه وچه کې د اقلیمي بدلونونو د کمښت په موخه ۴۷ موخې ځانته وټاکلې. د ملګرو ملتونو د سازمان عمومي منشي هم د ملګرو ملتونو د دوامدارې پراختیا له موخو سره په مطابقت له افریقايي اتحادیې سره د نږدې همکاریو د کولو غږ وکړ. ملګرو ملتونو پخلی کړی چې د دغې لویې وچو د وګړو د شمېر زیاتوالي ته په پام په افریقا کې د دوامدارې پراختیا موخو ته د رسېدو لپاره ۱.۳ ټریلیون ډالرو ته اړتیا ده. د پیسو نړیوال صندوق هم پخلی کړی چې یوازې د اقلیمي بدلونونو سره د سازښت په موخه ۵۰ میلیاردو ډالرو ته اړتیا ده. <ref>{{Cite book|title=AFRICAN STRATEGY ON CLIMATE CHANGE|publisher=African Union|year=2014|url=https://www.un.org/en/africa/osaa/pdf/au/cap_draft_auclimatestrategy_2015.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |last=United Nations |title=Population growth, environmental degradation and climate change |url=https://www.un.org/en/desa/population-growth-environmental-degradation-and-climate-change |access-date=2022-10-28 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=European Investment Bank|url=https://www.eib.org/en/publications/finance-in-africa-navigating-the-financial-landscape-in-turbulent-times|title=Finance in Africa - Navigating the financial landscape in turbulent times|date=2022-10-19|publisher=European Investment Bank|isbn=978-92-861-5382-2|language=EN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Financing for Sustainable Development Report 2021 |url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/wp-content/uploads/2022/03/2021-Report.pdf |website=UN}}</ref> == په طبیعي چاپېریال باندې اغېزې == === په تودوخه او هوا کې بدلونونه === د نوولسمې پېړۍ له وروستیو څخه د ۲۱ مې پېړۍ تر لومړیو پورې د دغې لویې وچې سطحي مشاهده شوې تودوخه شاوخوا یوه سانتي ګراد درجه لوړه شوې، خو په سیمه ییزه بڼه په ساحل کې د وچ موسم په وروستیو کې تودوخې لږ تر لږه درې سانتي ګراد درجې زیاتوالی لرلی. ورته مهال د مشاهده شوي ورښت بهیر د مکاني او مهالي ناهمغږۍ څرګندونکی دی، هماغه ډول چې یې تمه کېده. په تودوخه او ورښت کې مشاهده شوي بدلونونه د سیمو له مخې له یو بل څخه توپیر لري. <ref name=":142">{{Cite book|title=Rural societies in the face of climatic and environmental changes in West Africa|date=2017|publisher=IRD éditions|id=Impr. Jouve|isbn=978-2-7099-2424-5|location=Marseille|oclc=1034784045}}</ref><ref name=":112">{{Cite journal|last=Collins|first=Jennifer M.|s2cid=129446962|date=18 March 2011|title=Temperature Variability over Africa|journal=Journal of Climate|volume=24|issue=14|pages=3649–3666|doi=10.1175/2011JCLI3753.1|issn=0894-8755|bibcode=2011JCli...24.3649C}}</ref><ref name=":103">Niang, I.; O. C. Ruppel; M. A. Abdrabo; A. Essel; C. Lennard; J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: ''Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability''. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V. R.; C. B. Field; D. J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf</ref><ref name=":152">{{Cite journal|last1=Conway|first1=Declan|last2=Persechino|first2=Aurelie|last3=Ardoin-Bardin|first3=Sandra|last4=Hamandawana|first4=Hamisai|last5=Dieulin|first5=Claudine|last6=Mahé|first6=Gil|date=1 February 2009|title=Rainfall and Water Resources Variability in Sub-Saharan Africa during the Twentieth Century|journal=Journal of Hydrometeorology|volume=10|issue=1|pages=41–59|bibcode=2009JHyMe..10...41C|doi=10.1175/2008JHM1004.1|issn=1525-755X|doi-access=free}}</ref><ref name=":113">{{Cite journal|last=Collins|first=Jennifer M.|s2cid=129446962|date=18 March 2011|title=Temperature Variability over Africa|journal=Journal of Climate|volume=24|issue=14|pages=3649–3666|doi=10.1175/2011JCLI3753.1|issn=0894-8755|bibcode=2011JCli...24.3649C}}</ref> په ۲۰۱۹ زکال کې یوې څېړنې د افریقا لویې وچې په رطوبت لرونکو موسمونو کې د وچ والي د دورو د اوږدېدو او د شدیدو ورښتونو د کچې د زیاتوالي وړاندوینه وکړه. دغې څېړنې وښووله چې ډیری اقلیمي موډلونه نه شي کولای دغه بدلونونه انځور کړي ځکه چې په خپل پام وړ شبکوي مقیاس کې د حرارتي انتقال (convection) اجازه نه ورکوي. <ref name=":42">{{Cite journal|last1=Kendon|first1=Elizabeth J.|last2=Stratton|first2=Rachel A.|last3=Tucker|first3=Simon|last4=Marsham|first4=John H.|last5=Berthou|first5=Ségolène|last6=Rowell|first6=David P.|last7=Senior|first7=Catherine A.|date=2019|title=Enhanced future changes in wet and dry extremes over Africa at convection-permitting scale|journal=Nature Communications|language=en|volume=10|issue=1|pages=1794|doi=10.1038/s41467-019-09776-9|issn=2041-1723|pmc=6478940|pmid=31015416|bibcode=2019NatCo..10.1794K}}</ref><ref name=":72">{{Cite web |title=More Extreme Weather in Africa's Future, Study Says {{!}} The Weather Channel – Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com |url=https://weather.com/news/climate/news/2019-06-18-africa-extreme-weather-drought-flood |access-date=2022-07-01 |website=The Weather Channel |language=en-US}}</ref> === د اوبو منابع === د اقلیمي بدلون له امله د افریقا په ډېری برخو کې د اوبو کیفیت او هغو ته لاسرسی په ناوړه حالت کې دی. د اوبو منابع زیان منونکي دي او دا امکان لري چې د شدیدو اقلیمي بدلونونو له امله په انساني ټولنو باندې پام وړ اغېزې وکړي. د اقلیمي بدلونونو اړوند بین الدولتي پلاوی اټکل کوي چې په افریقا کې به د اقلیمي بدلونونو له امله په میلیونونو کسان په دایمي بڼه اوبو ته د لاسرسي په برخه کې له ستونزو سره مخ شي (IPCC 2013). د ورښت په سیسټم کې بدلونونه په مستقیم ډول په سطحي روانو اوبو او همدارنګه اوبو ته په لاسرسي اغېز کوي. ورته مهال په هایدرولیکي څرخ کې هر ډول بدلون کېدای شي د افریقا د سیندونو په حوضو باندې پام وړ اغېزې وکړي. <ref>{{Cite journal|last=Rankoana|first=Sejabaledi Agnes|date=1 January 2020|title=Climate change impacts on water resources in a rural community in Limpopo province, South Africa: a community-based adaptation to water insecurity|journal=International Journal of Climate Change Strategies and Management|volume=12|issue=5|pages=587–598|doi=10.1108/IJCCSM-04-2020-0033|issn=1756-8692|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change and Water — IPCC |url=https://www.ipcc.ch/publication/climate-change-and-water-2/ |access-date=2019-08-08}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fowler|first1=H. J.|last2=Blenkinsop|first2=S.|last3=Tebaldi|first3=C.|s2cid=53472608|date=October 2007|title=Linking climate change modelling to impacts studies: recent advances in downscaling techniques for hydrological modelling|url=https://archive.org/details/international-journal-of-climatology_2007-10_27_12/page/1547|journal=International Journal of Climatology|volume=27|issue=12|pages=1547–1578|bibcode=2007IJCli..27.1547F|doi=10.1002/joc.1556}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Conway|first1=Declan|last2=Geressu|first2=Robel|last3=Harou|first3=Julien|last4=Kashaigili|first4=Japhet|last5=Pettinotti|first5=L.|last6=Siderius|first6=Christian|date=2019|title=Designing a process for assessing climate resilience in Tanzania's Rufiji basin|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2019/07/tanzania_rufiji_river_basin_brief.pdf|journal=FCFA Country Brief|access-date=2023-09-30|archive-date=2023-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210055437/https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2019/07/tanzania_rufiji_river_basin_brief.pdf|url-status=dead}}</ref> == په خلکو باندې اغېزې == اقلیمي بدلون د ګڼ شمېر عواملو له امله پر افریقا باندې مخ پر زیاتوالي اغېز لرلای شي. دغه اغېزې اوس مهال احساس وړ دي او که چېرې د نړیوال کاربن د خپرېدو د کمښت په موخه اقدام وه نه شي، د هغو شدت به زیاتوالی ومومي. په دغو اغېزو کې د تودوخې زیاتوالی، وچکالي، د ورښت د ډول بدلون او د اقلیمي تنوع زیاتوالی شامل دی. دغه شرایط د انرژۍ په تولید او لګښت اغېز لري. په ګڼ شمېر افریقايي هېوادونو کې وروستۍ وچکالۍ چې له اقلیمي بدلونو سره اړوندې دي، په ټوله دغه لویه وچه کې یې د انرژۍ په امنیت او اقتصادي ودې باندې منفي اغېز کړی. افریقا یو له هغو سیمو څه ده چې تر ډېره د اقلیمي بدلون د ناوړه اغېزو تر اغېز لاندې راځي. د افریقا د زیان منلو لاملونه بېلابېل دي چې په دغو کې له اقلیمي بدلون سره د سازښت ډېر لږ ظرفیت، د ټکنالوژیو څخه لږ ګټنه او د هغو سره د سازښت د ملاتړیزو اطلاعاتو کمښت او همدارنګه کرنیز اکوسیسټم ته د وګړو د ژوندانه ډیره اړوندتیا شاملېږي. د افریقا ډیری هېوادونه د نامناسبو ټولنیزو – اقتصادي شرایطو د لرلو له امله د لږ پرمختللو هېوادونو په ډله کې طبقه بندي کېږي چې له همدې امله د اقلیمي بدلون د اغېزو پر وړاندې له ځانګړو ننګونو سره مخ دي. <ref name=":0r">{{Cite book|last=IPCC|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf|title=Africa. In: Climate change 2014: impacts, adaptation and vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.|year=2014}}</ref><ref>{{Cite book|last=Welborn|first=Lily|title=Africa and climate change: Projecting vulnerability and adaptive capacity|publisher=Institute for Security Studies|year=2018}}</ref><ref>{{Cite book|last=UNDP/GEF|url=https://www.thegef.org/sites/default/files/publications/CCA-Africa-Final.pdf|title=Climate Change Adaptation in Africa UNDP: Synthesis of Experiences and Recommendations|publisher=UNDP/GEF|year=2018}}</ref><ref name=":0r2">{{Cite book|last=IPCC|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf|title=Africa. In: Climate change 2014: impacts, adaptation and vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.|year=2014}}</ref> === اقتصادي اغېزې === افریقا د نړۍ د نورو برخو په پرتله په چټکۍ سره مخ پر ګرمېدو ده. له همدې امله هم د دغې لویې وچې ډیری برخې له استوګنې څخه خالي کېږي؛ له همدې امله که چېرې د نړۍ تودوخه په منځه کچه یوه سانتي ګراد درجه لوړه شي د دغې لویې وچې ناخالص داخلي تولیدات دوه سلنه او که چېرې ۴ سانتي ګراد درجې لوړه شي نو بیا ۱۲ سلنه راکمېږي. په دغه لویه وچه کې د تودوخې د زیاتوالي وړاندوینه کېږي چې د تودوخې د زیاتوالي په پایله کې به د محصولاتو کچه کمښت ومومي او سربېره پر دې به په ټوله افریقا کې د شدیدو ورښتونو لامل وګرځي چې هغه بیا د سېلابونو ګواښ زیاتوي. <ref name=":55">{{Cite book|last=Bank|first=European Investment|url=https://www.eib.org/en/publications/sustainability-report-2021|title=EIB Group Sustainability Report 2021|date=2022-07-06|publisher=European Investment Bank|isbn=978-92-861-5237-5|language=EN}}</ref><ref name=":56">{{Cite web |date=2021-10-18 |title=Climate change triggers mounting food insecurity, poverty and displacement in Africa |url=https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |access-date=2022-07-26 |website=public.wmo.int |language=en |تاريخ الأرشيف=2023-09-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |url-status=dead |خونديځ نېټه=2023-09-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa }}</ref><ref name=":57">{{Cite web |date=2018-12-07 |title=Global warming: severe consequences for Africa |url=https://www.un.org/africarenewal/magazine/december-2018-march-2019/global-warming-severe-consequences-africa |access-date=2022-07-26 |website=Africa Renewal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-10-27 |title=Climate Change Is an Increasing Threat to Africa |url=https://unfccc.int/news/climate-change-is-an-increasing-threat-to-africa |access-date=2022-07-26 |website=United Nations Climate Change News}}</ref> == سرچينې == 89jntjzk2d4b7qw4p8wsp15p2j7mbs8 0 71284 368100 302762 2026-08-10T12:51:36Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368100 wikitext text/x-wiki په کرنې باندې د اقلیمي بدلون اغېزې د وچکالۍ، ګرمو څپو او سېلابونو له امله کېدای شي د کرنیزو محصولاتو د تولید او کیفیت کچه راټیټه او همدارنګه په بوټو کې د افاتو او ناروغیو لامل وګرځي. د اقلیمي بدلون اغېزې د کرنیزو چارو لپاره دا ستونزمنه کوي چې وشي کولای انساني اړتیاوې پوره کړي. دغه اغېزې د نړیوال اقلیمي بدلون له امله په نابرابره توګه په ټوله نړۍ کې شتون لري چې په تودوخه، ورښت او د اتومسفیر د کاربن ډای اکساید په کچه کې د بدلونونو څخه سرچینه اخلي. په ۲۰۱۹ زکال کې په میلیونونو کسان لا له وړاندې د اقلیمي بدلون له امله د غذايي ناخوندیتوب سره مخ شوي و. سربېره پر دې د کرنیزو محصولاتو په نړیوال تولید کې اټکل شوی کمښت په هره لسیزه کې له ۲ څخه تر ۶ سلنه پورې دی. په ۲۰۱۹ زکال کې وړاندوینه وشوه چې د خوراکي توکو بیه به تر ۲۰۵۰ زکال پورې اتیا سلنه لوړه شي. په ۲۰۲۱ زکال کې یوې بلې څېړنې بیا څرګنده کړه چې په اروپا کې په کرنیزو حاصلاتو باندې د ګرمۍ د څپو او وچکالۍ اغېزې د تېرو ۵۰ کلونو په پرتله درې چنده زیاتې شوې دي او په حاصلاتو کې کمښت د ۱۹۶۴ – ۱۹۹۰ زکال ترمنځ له ۲.۲ سلنه کچې څخه د ۱۹۹۱ – ۲۰۱۵ زکال ترمنځ ۷.۳٪ ته رسېدلی دی. <ref name="AR6_WG2_Ch5">Bezner Kerr, R., T. Hasegawa, R. Lasco, I. Bhatt, D. Deryng, A. Farrell, H. Gurney-Smith, H. Ju, S. Lluch-Cota, F. Meza, G. Nelson, H. Neufeldt, and P. Thornton, 2022: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter05.pdf Chapter 5: Food, Fibre, and Other Ecosystem Products]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, doi:10.1017/9781009325844.007.</ref><ref name="Gaupp2019">{{Cite journal|last1=Gaupp|first1=Franziska|last2=Hall|first2=Jim|last3=Mitchell|first3=Dann|last4=Dadson|first4=Simon|date=23 May 2019|title=Increasing risks of multiple breadbasket failure under 1.5 and 2 °C global warming|journal=Agricultural Systems|volume=175|pages=34-45|doi=10.1016/j.agsy.2019.05.010}}</ref><ref name="Kornhuber2023">{{Cite journal|last1=Kornhuber|first1=Kai|last2=Lesk|first2=Corey|last3=Schleussner|first3=Carl F.|last4=Jägermeyr|first4=Jonas|last5=Pfleiderer|first5=Peter|last6=Horton|first6=Radley M.|date=4 July 2023|title=Risks of synchronized low yields are underestimated in climate and crop model projections|journal=Nature Communications|volume=14|doi=10.1038/s41467-023-38906-7}}</ref> د هوا د بدلون مستقیمې اغېزې د تودخې له زیاتوالي، ګرمو څپو او په ورښت کې له بدلونونو (د وچکالۍ او سېلابونو په ګډون) سرچینه اخلي. په اتومسفیر کې د کاربن ډای اکساید د کچې زیاتوالی د کرنیزو حاصلاتو د زیاتوالي (د کاربن ډای اکساید د جذب کولو له امله) لامل ګرځي، خو د هغو کیفیت له منځه وړي او د ویټامینونو او نورو ګټمنو مغذي موادو کچه یې راکمېږي. د اقلیمي بدلون له امله د بوټو ناروغۍ او د بېکاره وښو زیاتوالی هم د کرنیزو محصولاتو د کچې او د هغو د کیفیت د کمښت لامل ګرځي. بل پلو د سمندر د سطحې د لوړوالي له امله د کرنیزو ځمکو کمښت د اقلیمي بدلون غیرمستقیم اغېز دی. ورته مهال کېدای شي د یخ وهلو ځمکو د یخونو په ویلي کېدو سره په پام وړ کچه نورې کرنیزې ځمکې لاسرسي وړ وګرځي، خو له دې سره هم د دغو یخونو په ویلو کېدو د کښتونو لپاره اوبه کمېږی. په نورو اغېزو کې یې د ځمکې تخریب او همدارنګه د خاورې د حاصل ورکولو او د ودې د موسم په اوږدالي کې بدلونونه شامل دي. د اوبو کمښت – له دې ډلې په ورښت کې اختلالات، له ځمکې څخه د اوبو بخار او د خاورې نم – چې د اقلیمي بدلون څخه سرچینه اخلي او لا یې هم بدتره کوي، کولای شي په کرنې باندې پام وړ منفي اغېز وکړي. <ref name="AR6_WG2_Ch52">Bezner Kerr, R., T. Hasegawa, R. Lasco, I. Bhatt, D. Deryng, A. Farrell, H. Gurney-Smith, H. Ju, S. Lluch-Cota, F. Meza, G. Nelson, H. Neufeldt, and P. Thornton, 2022: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter05.pdf Chapter 5: Food, Fibre, and Other Ecosystem Products]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, doi:10.1017/9781009325844.007.</ref><ref>{{cite news|title=Water scarcity predicted to worsen in more than 80% of croplands globally this century|url=https://phys.org/news/2022-05-scarcity-worsen-croplands-globally-century.html|access-date=16 May 2022|work=[[American Geophysical Union]]|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Liu|first1=Xingcai|last2=Liu|first2=Wenfeng|last3=Tang|first3=Qiuhong|last4=Liu|first4=Bo|last5=Wada|first5=Yoshihide|last6=Yang|first6=Hong|title=Global Agricultural Water Scarcity Assessment Incorporating Blue and Green Water Availability Under Future Climate Change|journal=Earth's Future|date=April 2022|volume=10|issue=4|doi=10.1029/2021EF002567|bibcode=2022EaFut..1002567L|s2cid=248398232|url=https://www.dora.lib4ri.ch/eawag/islandora/object/eawag%3A24825}}</ref><ref name="Zhao2017">{{cite journal|last1=Zhao|first1=Chuang|last2=Liu|first2=Bing|last3=Piao|first3=Shilong|last4=Wang|first4=Xuhui|last5=Lobell|first5=David B.|last6=Huang|first6=Yao|last7=Huang|first7=Mengtian|last8=Yao|first8=Yitong|last9=Bassu|first9=Simona|last10=Ciais|first10=Philippe|last11=Durand|first11=Jean-Louis|last12=Elliott|first12=Joshua|last13=Ewert|first13=Frank|last14=Janssens|first14=Ivan A.|last15=Li|first15=Tao|last16=Lin|first16=Erda|last17=Liu|first17=Qiang|last18=Martre|first18=Pierre|last19=Müller|first19=Christoph|last20=Peng|first20=Shushi|last21=Peñuelas|first21=Josep|last22=Ruane|first22=Alex C.|last23=Wallach|first23=Daniel|last24=Wang|first24=Tao|last25=Wu|first25=Donghai|last26=Liu|first26=Zhuo|last27=Zhu|first27=Yan|last28=Zhu|first28=Zaichun|last29=Asseng|first29=Senthold|date=15 August 2017|title=Temperature increase reduces global yields of major crops in four independent estimates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|language=en|volume=114|issue=35|pages=9326–9331|doi=10.1073/pnas.1701762114|pmid=28811375|pmc=5584412|bibcode=2017PNAS..114.9326Z|doi-access=free}}</ref><ref name="vanDijk2021">{{Cite journal|last1=van Dijk|first1=Michiel|last2=Morley|first2=Tom|last3=Rau|first3=Marie Luise|last4=Saghai|first4=Yashar|date=21 July 2021|title=A meta-analysis of projected global food demand and population at risk of hunger for the period 2010–2050|journal=Nature Food|volume=4|pages=416–426|doi=10.1038/s43016-021-00322-9}}</ref> له اقلیمي بدلون سره د سازښت په موخه موجود پریمانه اقدامات کولای شي په کرنه باندې د اقلیمي بدلون منفي اغېزې راکمې کړي. په دغو اقداماتو کې د هغو په مدیریتي لارو چارو کې بدلون، په کرنیزو چارو کې نوښتونه، بنسټیز بدلونونه او د اقلیم سره برابره ځیرکه کرنه شاملېږي. د یو پایدار غذايي سیسټم د جوړولو لپاره دغه اقدامات همدارنګه د نړیوالې تودوخې د کمښت په برخه کې هم په ټولیزه توګه اړین دي. <ref>{{cite book|vauthors=Oppenheimer M, Campos M, Warren R, Birkmann J, Luber G, O'Neill B, Takahashi K|date=2014|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf|chapter=Emergent risks and key vulnerabilities|url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/|title=Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability|quote=Part A: Global and Sectoral Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|veditors=Field CB, Barros VR, Dokken DJ, Mach KJ, Mastrandrea MD, Bilir TE, Chatterjee M, Ebi KL, Estrada YO, Genova RC, Girma B|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA|pages=1039–1099}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Niles|first1=Meredith T.|last2=Ahuja|first2=Richie|last3=Barker|first3=Todd|last4=Esquivel|first4=Jimena|last5=Gutterman|first5=Sophie|last6=Heller|first6=Martin C.|last7=Mango|first7=Nelson|last8=Portner|first8=Diana|last9=Raimond|first9=Rex|last10=Tirado|first10=Cristina|last11=Vermeulen|first11=Sonja|title=Climate change mitigation beyond agriculture: a review of food system opportunities and implications|journal=Renewable Agriculture and Food Systems|date=June 2018|volume=33|issue=3|pages=297–308|doi=10.1017/S1742170518000029|s2cid=89605314|language=en|issn=1742-1705|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Anyiam|first1=P. N.|last2=Adimuko|first2=G. C.|last3=Nwamadi|first3=C. P.|last4=Guibunda|first4=F. A.|last5=Kamale|first5=Y. J.|title=Sustainable Food System Transformation in a Changing Climate|journal=Nigeria Agricultural Journal|date=31 December 2021|volume=52|issue=3|pages=105–115|url=https://www.ajol.info/index.php/naj/article/view/223414|language=en|issn=0300-368X}}</ref> == د هوا په حالاتو کې د بدلونونو له امله مستقیمې اغېزې == === د تودوخې زیاتوالی === په هوا او تودوخه کې بدلونونه د کرنې لپاره په مناسبو سیمو پام وړ اغېز لري. اوس مهال اټکل دا دی چې تودوخه به د نړۍ په وچو او نیمه وچو سیمو (منځني ختیځ، افریقا، اسټرالیا، د متحده ایالاتو سوېل لویدیځ او سوېلي اروپا) کې زیاته او ورښت به کم شي. سربېره پر دې دا اټکل هم شوی چې د دغې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې به کرنیز حاصلات په ګرمو سیمو کې په منځنۍ کچه د وړاندوینه شوې تودوخې (۱ – ۲ سانتي ګراد درجې) تر اغېز لاندې راشي. د پېړۍ په دویمه نیمايي کې د لا زیات ګرمښت اټکل شوی او دا به بیا په ټوله کاناډا او متحده ایالاتو کې د کرنیزو حاصلاتو پر کچې اغېز ولري. ډیری اصلي کرنیز حاصلات په شدیده بڼه له ګرمۍ سره حساس دي؛ د بېلګې په توګه هغه مهال چې تودوخه له ۳۶ سانتي ګراد درجو څخه لوړه شي د سویا بوټي سوزېږي او همدارنګه د جواریو وږي هم وچېږي. <ref name="Tubiello">{{cite journal|vauthors=Tubiello FN, Rosenzweig C|year=2008|title=Developing climate change impact metrics for agriculture|url=http://journals.sfu.ca/int_assess/index.php/iaj/article/viewFile/276/240|journal=The Integrated Assessment Journal|volume=8|issue=1|pages=165–184}}</ref><ref name="Ferber & Epstein">{{cite book|vauthors=Epstein P, Ferber D|url=https://archive.org/details/unset0000unse_c1j4|title=Changing Planet, Changing Health: How the Climate Crisis Threatens Our Health and what We Can Do about it|publisher=University of California Press|year=2011|isbn=978-0-520-26909-5|url-access=registration}}{{page needed|date=August 2016}}</ref><ref name="Thomson">{{cite journal|vauthors=Thomson LJ, Macfadyen S, Hoffmann AA|date=March 2010|title=Predicting the effects of climate change on natural enemies of agricultural pests|journal=Biological Control|volume=52|issue=3|pages=296–306|doi=10.1016/j.biocontrol.2009.01.022}}</ref><ref name="Connor">{{cite journal|vauthors=Connor JD, Schwabe K, King D, Knapp K|date=May 2012|title=Irrigated agriculture and climate change: The influence of water supply variability and salinity on adaptation|journal=[[Ecological Economics (journal)|Ecological Economics]]|volume=77|pages=149–157|doi=10.1016/j.ecolecon.2012.02.021}}</ref> ورته مهال په یو شمېر برخو کې د ژمي پر مهال د تودوخې زیاتوالی او همدارنګه له یخبندان پرته ورځې لامل ګرځي په دغو سیمو کې د کرنیزې توکو د شنه کېدو موسمونه اوږده شي. د بېلګې په توګه په ۲۰۱۴ زکال کې یوې څېړنې وښووله چې د چین په هیلونګجیانګ سیمه کې د جوارو د کروندو حاصلات د تودوخې د زیاتوالي له امله په لسیزه کې له ۷ څخه تر ۱۷٪ پورې زیات شوي. <ref>{{Cite web |date=17 January 2013 |title=Earliest Blooms Recorded in U.S. Due to Global Warming |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2013/1/130116-spring-earlier-global-warming-plants-trees-blooming-science/ |access-date=28 November 2020 |website=National Geographic News |language=en}}</ref><ref name="Kul2">{{cite journal|vauthors=Kulshreshtha SN|date=March 2011|title=Climate Change, Prairie Agriculture and Prairie Economy: The new normal|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-agricultural-economics_2011-03_59_1/page/19|journal=Canadian Journal of Agricultural Economics|volume=59|issue=1|pages=19–44|doi=10.1111/j.1744-7976.2010.01211.x}}</ref><ref name="Canada">{{cite report|url=http://cfs.nrcan.gc.ca/pubwarehouse/pdfs/27428.pdf|title=Climate Change Impacts and Adaptation: A Canadian Perspective|date=2004|publisher=[[Natural Resources Canada]]|isbn=0-662-33123-0|veditors=Lemmen DS, Warren FJ}}{{page needed|date=August 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Meng Q, Hou P, Lobell DB, Wang H, Cui Z, Zhang F, Chen X|year=2013|title=The benefits of recent warming for maize production in high latitude China|journal=Climatic Change|volume=122|issue=1–2|pages=341–349|doi=10.1007/s10584-013-1009-8|hdl-access=free|hdl=10.1007/s10584-013-1009-8|s2cid=53989985}}</ref><ref name="Zhao20172">{{cite journal|last1=Zhao|first1=Chuang|last2=Liu|first2=Bing|last3=Piao|first3=Shilong|last4=Wang|first4=Xuhui|last5=Lobell|first5=David B.|last6=Huang|first6=Yao|last7=Huang|first7=Mengtian|last8=Yao|first8=Yitong|last9=Bassu|first9=Simona|last10=Ciais|first10=Philippe|last11=Durand|first11=Jean-Louis|last12=Elliott|first12=Joshua|last13=Ewert|first13=Frank|last14=Janssens|first14=Ivan A.|last15=Li|first15=Tao|last16=Lin|first16=Erda|last17=Liu|first17=Qiang|last18=Martre|first18=Pierre|last19=Müller|first19=Christoph|last20=Peng|first20=Shushi|last21=Peñuelas|first21=Josep|last22=Ruane|first22=Alex C.|last23=Wallach|first23=Daniel|last24=Wang|first24=Tao|last25=Wu|first25=Donghai|last26=Liu|first26=Zhuo|last27=Zhu|first27=Yan|last28=Zhu|first28=Zaichun|last29=Asseng|first29=Senthold|date=15 August 2017|title=Temperature increase reduces global yields of major crops in four independent estimates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|language=en|volume=114|issue=35|pages=9326–9331|doi=10.1073/pnas.1701762114|pmid=28811375|pmc=5584412|bibcode=2017PNAS..114.9326Z|doi-access=free}}</ref> === د ګرمۍ څپې === د ۲۰۱۸ زکال په اوړي کې ګرمې څپې احتمالا له اقلیمي بدلون سره اړوندې وې چې د نړۍ په ډېرو برخو په ځانګړې توګه په اروپا کې یې د کرنیزو حاصلاتو کچه تر ډېره بریده راکمه کړه. د اګست میاشتې په اوږدو کې د دغو حاصلاتو د کچې پریمانه کمښت لامل وګرځېد په نړیواله کچه د هغو بیه لوړه شي. د غنمو، وریژو او جوارو تولیداتو ونشو کولای د خلکو اړتیاوې پوره کړي، همدا و چې دولتونه او د خوراکي توکو شرکتونه اړ شول له خپلو زیرمو څخه دغه محصولات راوباسي. <ref name="This Summer's Heat Waves Could Be the Strongest Climate Signal Yet">{{cite news|vauthors=Berwyn B|date=28 July 1018|title=This Summer's Heat Waves Could Be the Strongest Climate Signal Yet|agency=Inside Climate News|issue=Climate change|url=https://insideclimatenews.org/news/27072018/summer-2018-heat-wave-wildfires-climate-change-evidence-crops-flooding-deaths-records-broken|access-date=9 August 2018}}</ref><ref name=":4">{{cite news|title=Europe's heat and drought crop losses tripled in 50 years: study|language=en|work=phys.org|url=https://phys.org/news/2021-04-europe-drought-crop-losses-tripled.html|access-date=19 April 2021}}</ref><ref name="Brás2021">{{cite journal|vauthors=Brás TA, Seixas J, Carvalhais N, Jägermeyr J|date=18 March 2021|title=Severity of drought and heatwave crop losses tripled over the last five decades in Europe|journal=Environmental Research Letters|language=en|volume=16|issue=6|page=065012|bibcode=2021ERL....16f5012B|doi=10.1088/1748-9326/abf004|issn=1748-9326|doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50px]] Available under [[creativecommons:by/4.0/|CC BY 4.0]].</ref><ref name="Pradhan2022">{{cite journal|last1=Pradhan|first1=Prajal|last2=Seydewitz|first2=Tobias|last3=Zhou|first3=Bin|last4=Lüdeke|first4=Matthias K. B.|last5=Kropp|first5=Juergen P.|date=18 July 2022|title=Climate extremes are becoming more frequent, co-occurring, and persistent in Europe|journal=Anthropocene Science|volume=1|pages=264–277|doi=10.1007/s44177-022-00022-4}}</ref> ==== د تودوخې له امله د څارویو جل وهنه ==== په ټولیزه بڼه د اهلي حیواناتو لپاره د تودوخې تر ټولو غوره کچه د ۱۰ سانتي ګراد درجو (۵۰ فارنهایت درجې) او ۳۰ سانتي ګراد درجو (۸۶ فارنهایت درجې) ترمنځ ده. هماغه ډول یې چې تمه کېږي اقلیمي بدلون د هغو انسانانو لپاره چې په یخو سیمو کې ژوند کوي حرارتي اسانتیاوې زیاتوي. په دغو سیمو کې حیوانات هم په ژمي کې له ګرمې هوا څخه ګټمن کېږي. ورته مهال په ټوله نړۍ کې د اوړي پر مهال د تودوخې زیاتوالی او همدارنګه د ګرمۍ شدیدې څپې ښکاره منفي اغېزې لري او په پام وړ توګه د څارویو د جل وهلو ګواښ رامنځته کوي.<ref name="AR6_WGII_Chapter5">Kerr R.B., Hasegawa T., Lasco R., Bhatt I., Deryng D., Farrell A., Gurney-Smith H., Ju H., Lluch-Cota S., Meza F., Nelson G., Neufeldt H., Thornton P., 2022: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter05.pdf Chapter 5: Food, Fibre and Other Ecosystem Products]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke,V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US, pp. 1457–1579 |doi=10.1017/9781009325844.012</ref><ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Jintao|last2=You|first2=Qinglong|last3=Ren|first3=Guoyu|last4=Ullah|first4=Safi|last5=Normatov|first5=Inom|last6=Chen|first6=Deliang|date=24 January 2023|title=Inequality of Global Thermal Comfort Conditions Changes in a Warmer World|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022EF003109|journal=Earth's Future|volume=11|issue=2|pages=e2022EF003109|doi=10.1029/2022EF003109|bibcode=2023EaFut..1103109Z|s2cid=256256647}}</ref><ref name="Lacetera2018">{{Cite journal|last=Lacetera|first=Nicola|date=2019-01-03|title=Impact of climate change on animal health and welfare|url=|journal=Animal Frontiers|language=en|volume=9|issue=1|pages=26–31|doi=10.1093/af/vfy030|issn=2160-6056|pmc=6951873|pmid=32002236}}</ref> د جامایکا هېواد چې د کارابین سیمې د استازیتوب کوونکي په توګه پام کې نیول کېږي، ټول څاروي او چرګې یې په اوسني اقلیم کې د تودوخې له امله د «ډېرې شدیدې» جل وهنې سره مخ دي، خو خوګان یې د اوړي په پنځو میاشتو او د مني په لومړیو کې د ورځې حد اقل یو ځل له دغه ګواښ سره مخ دي. په داسې حال کې چې شخوند وهونکي څارویان او د غوښو چرګان په ژمي کې هم د ورځې پر مهال له لمر څخه پټ ساتل کېږي ځکه چې په هغو کې د جل وهنې ګواښ له نورو ټولو زیات دی. وړاندوینه شوې چې د نړیوالې تودوخې په کچه کې آن ۱.۵ سانتي ګراد درجې (۲.۷ فارنهایت درجې) زیاتوالی به په ورځنۍ بڼه د شخوند وهونکو څارویو او د غوښې د چرګانو لپاره د جل وهنې د شدید ګواښ لامل وګرځي. د ۲ سانتي ګراد درجو (۳.۶ فارنهایت درجې) په کچه په تودوخه کې زیاتوالی به لامل وګرځي په کارابین سیمه کې د مالدارۍ لپاره د سړونکو سیسټمونو نصب په یوې جدي اړتیا واوړي.   <ref name="Lallo2018">{{cite journal|last1=Lallo|first1=Cicero H. O.|last2=Cohen|first2=Jane|last3=Rankine|first3=Dale|last4=Taylor|first4=Michael|last5=Cambell|first5=Jayaka|last6=Stephenson|first6=Tannecia|date=24 May 2018|title=Characterizing heat stress on livestock using the temperature humidity index (THI)—prospects for a warmer Caribbean|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10113-018-1359-x|journal=Regional Environmental Change|language=en|volume=18|issue=8|pages=2329–2340|doi=10.1007/s10113-018-1359-x|s2cid=158167267}}</ref><ref name="Lacetera20182">{{Cite journal|last=Lacetera|first=Nicola|date=2019-01-03|title=Impact of climate change on animal health and welfare|url=|journal=Animal Frontiers|language=en|volume=9|issue=1|pages=26–31|doi=10.1093/af/vfy030|issn=2160-6056|pmc=6951873|pmid=32002236}}</ref><ref name="Bett2017">{{cite journal|last1=Bett|first1=B.|last2=Kiunga|first2=P.|last3=Gachohi|first3=J.|last4=Sindato|first4=C.|last5=Mbotha|first5=D.|last6=Robinson|first6=T.|last7=Lindahl|first7=J.|last8=Grace|first8=D.|date=23 January 2017|title=Effects of climate change on the occurrence and distribution of livestock diseases|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0167587716306316|journal=Preventive Veterinary Medicine|language=en|volume=137|issue=Pt B|pages=119–129|doi=10.1016/j.prevetmed.2016.11.019|pmid=28040271}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bin-Jumah|first1=May|last2=Abd El-Hack|first2=Mohamed E.|last3=Abdelnour|first3=Sameh A.|last4=Hendy|first4=Yasmeen A.|last5=Ghanem|first5=Hager A.|last6=Alsafy|first6=Sara A.|last7=Khafaga|first7=Asmaa F.|last8=Noreldin|first8=Ahmed E.|last9=Shaheen|first9=Hazem|last10=Samak|first10=Dalia|last11=Momenah|first11=Maha A.|last12=Allam|first12=Ahmed A.|last13=AlKahtane|first13=Abdullah A.|last14=Alkahtani|first14=Saad|last15=Abdel-Daim|first15=Mohamed M.|last16=Aleya|first16=Lotfi|date=19 December 2019|title=Potential use of chromium to combat thermal stress in animals: A review|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969719359923|journal=Science of the Total Environment|language=en|volume=707|page=135996|doi=10.1016/j.scitotenv.2019.135996|pmid=31865090|s2cid=209447429}}</ref> == په ورښت کې بدلونونه (د وچکالۍ او سېلابونو په ګډون) == وچکالۍ او سېلابونه د حاصلاتو د کمښت لامل ګرځي. له دې امله چې د هوا غیرعادي حالات مخ پر زیاتوالي دي او شدت مومي، وچکالۍ او سېلابونه کولای شي کرنیز حاصلات او د خوراکي توکو عرضه له منځه یوسي، ورته مهال کرنیزې چارې مختل او کارګران یې بېکاره کوي. په مخ پر ودې هېوادونو کې وچکالي موجوده بېوزلي لا پسې پیاوړې کوي او له امله یې قحطي او خوارځواکي رامنځته کېږي. <ref name="Hertel2">{{cite journal|vauthors=Hertel TW, Rosch SD|date=June 2010|title=Climate Change, Agriculture, and Poverty|url=http://ageconsearch.umn.edu/record/91437/files/Hertel_et_al._IATRC_Summer_2010.pdf|journal=[[Applied Economic Perspectives and Policy]]|volume=32|issue=3|pages=355–385|doi=10.1093/aepp/ppq016|hdl-access=free|hdl=10986/3949|s2cid=55848822}}</ref><ref name="Ferber & Epstein2">{{cite book|vauthors=Epstein P, Ferber D|url=https://archive.org/details/unset0000unse_c1j4|title=Changing Planet, Changing Health: How the Climate Crisis Threatens Our Health and what We Can Do about it|publisher=University of California Press|year=2011|isbn=978-0-520-26909-5|url-access=registration}}{{page needed|date=August 2016}}</ref><ref name="Canada2">{{cite report|url=http://cfs.nrcan.gc.ca/pubwarehouse/pdfs/27428.pdf|title=Climate Change Impacts and Adaptation: A Canadian Perspective|date=2004|publisher=[[Natural Resources Canada]]|isbn=0-662-33123-0|veditors=Lemmen DS, Warren FJ}}{{page needed|date=August 2016}}</ref><ref name="Kristjanson2">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Kristjanson P, Neufeldt H, Gassner A, Mango J, Kyazze FB, Desta S, Sayula G, Thiede B, Förch W, Thornton PK, Coe R|year=2012|title=Are food insecure smallholder households making changes in their farming practices? Evidence from East Africa|journal=Food Security|volume=4|issue=3|pages=381–397|doi=10.1007/s12571-012-0194-z|doi-access=free}}</ref> د اوبه کولو د موضوعي سیسټمونو پر مټ کېدلای شي د کرنیزو توکو په کرنه او وده کې د لږ ورښت او لوړې تودوخې اغېزې راکمې شي. په داسې حال کې چې د اوبو له منابعو څخه ګټنه هم خپل زیانونه او لګښت لري. د دغې چارې لپاره اړتیا ده چې هغو ته اوبه له یو ځایه راشي، که چېرې سیمه د ډېر مهال لپاره په وچکالۍ کې وي، د سیمې ویالې کېدای شي وچې وي نو بیا د دغې چارې لپاره اړینه ده څو اوبه له لرې سیمو څخه را ولېږدول شي. <ref>{{Cite journal|vauthors=Dai A|year=2011|title=Drought under global warming: A review|url=https://zenodo.org/record/1229380|journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change|volume=2|pages=45–65|bibcode=2011AGUFM.H42G..01D|doi=10.1002/wcc.81|s2cid=16830646}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Ding Y, Hayes MJ, Widhalm M|year=2011|title=Measuring economic impacts of drought: A review and discussion|url=http://digitalcommons.unl.edu/natrespapers/196|journal=Disaster Prevention and Management|volume=20|issue=4|pages=434–446|doi=10.1108/09653561111161752}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Mishra AK, Singh VP|year=2011|title=Drought modeling – A review|journal=Journal of Hydrology|volume=403|issue=1–2|pages=157–175|bibcode=2011JHyd..403..157M|doi=10.1016/j.jhydrol.2011.03.049}}</ref><ref>{{Cite news|vauthors=Gale J, Olmos S|date=4 September 2021|title=When Hard Jobs Turn Hazardous|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/04/business/economy/when-hard-jobs-turn-hazardous.html|access-date=4 September 2021|issn=0362-4331}}</ref> وچکالۍ د ځمکې د کرې د ګرمښت له امله مخ پر زیاتوالي دي؛ له همدې امله اټکل کېږي چې په افریقا، سویلي اروپا، منځني ختیځ، د امریکا په ډېرو برخو، اسټرالیا، سویلي او سویل ختیځه اسیا کې به مکررې او شدیدې وچکالۍ رامنځته شي. د هغو اغېزې اوبو ته د اړتیا او د وګړو د شمېر په زیاتوالي او همدارنګه په ګڼ شمېر برخو کې د ښاري پراختیا له امله شدت مومي. یو شمېر کروندګر کېدای شي پرېکړه وکړي چې د وچکالۍ تر اغېز لاندې سیمو کې د تل لپاره له کرنې لاس واخلي او بل ځای ته کډه وکړي. <ref name="Connor2">{{cite journal|vauthors=Connor JD, Schwabe K, King D, Knapp K|date=May 2012|title=Irrigated agriculture and climate change: The influence of water supply variability and salinity on adaptation|journal=[[Ecological Economics (journal)|Ecological Economics]]|volume=77|pages=149–157|doi=10.1016/j.ecolecon.2012.02.021}}</ref><ref>{{cite web |title=Glaciers Are Melting Faster Than Expected, UN Reports |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/03/080317154235.htm |work=ScienceDaily}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kraaijenbrink PD, Bierkens MF, Lutz AF, Immerzeel WW|title=Impact of a global temperature rise of 1.5 degrees Celsius on Asia's glaciers|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-09-14_549_7671/page/257|journal=Nature|volume=549|issue=7671|pages=257–260|date=September 2017|pmid=28905897|doi=10.1038/nature23878|bibcode=2017Natur.549..257K|s2cid=4398745}}</ref><ref name="This Summer's Heat Waves Could Be the Strongest Climate Signal Yet2">{{cite news|vauthors=Berwyn B|date=28 July 1018|title=This Summer's Heat Waves Could Be the Strongest Climate Signal Yet|agency=Inside Climate News|issue=Climate change|url=https://insideclimatenews.org/news/27072018/summer-2018-heat-wave-wildfires-climate-change-evidence-crops-flooding-deaths-records-broken|access-date=9 August 2018}}</ref><ref name=":42">{{cite news|title=Europe's heat and drought crop losses tripled in 50 years: study|language=en|work=phys.org|url=https://phys.org/news/2021-04-europe-drought-crop-losses-tripled.html|access-date=19 April 2021}}</ref><ref name="Brás20212">{{cite journal|vauthors=Brás TA, Seixas J, Carvalhais N, Jägermeyr J|date=18 March 2021|title=Severity of drought and heatwave crop losses tripled over the last five decades in Europe|journal=Environmental Research Letters|language=en|volume=16|issue=6|page=065012|bibcode=2021ERL....16f5012B|doi=10.1088/1748-9326/abf004|issn=1748-9326|doi-access=free}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50px]] Available under [[creativecommons:by/4.0/|CC BY 4.0]].</ref><ref>{{cite web |title=Big melt threatens millions, says UN |url=http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219045312/http://www.peopleandplanet.net/pdoc.php?id=3024 |archive-date=19 February 2008 |work=People & the Planet}}</ref> د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې هغه سېلابونه چې په ډېر احتمال له اقلیمي بدلون سره اړوند و، د متحده ایالاتو په منځنۍ لویدیځه سیمه کې یې د کرنیزو توکو فصل را لنډ کړ او د کرنې سکتور ته یې زیان واړوه. د ۲۰۱۹ زکال په مۍ میاشت کې په دغه سیمه کې سېلابونو د جوارو اټکل شوي ۱۵ میلیارد بوشله حاصلات ۱۴.۲ میلیاردو ته راکم کړل. <ref>{{cite web |date=24 July 2007 |title=Ganges, Indus may not survive: climatologists |url=http://www.rediff.com/news/2007/jul/24indus.htm |work=Rediff.com India Limited}}</ref><ref name="Fu2023">{{Cite journal|last1=Fu|first1=Jin|last2=Jian|first2=Yiwei|last3=Wang|first3=Xuhui|last4=Li|first4=Laurent|last5=Ciais|first5=Philippe|last6=Zscheischler|first6=Jakob|last7=Wang|first7=Yin|last8=Tang|first8=Yanhong|last9=Müller|first9=Christoph|last10=Webber|first10=Heidi|last11=Yang|first11=Bo|last12=Wu|first12=Yali|last13=Wang|first13=Qihui|last14=Cui|first14=Xiaoqing|last15=Huang|first15=Weichen|last16=Liu|first16=Yongqiang|last17=Zhao|first17=Pengjun|last18=Piao|first18=Shilong|last19=Zhou|first19=Feng|date=4 May 2023|title=Extreme rainfall reduces one-twelfth of China’s rice yield over the last two decades|journal=Nature Food|volume=4|pages=416–426|doi=10.1038/s43016-023-00753-6}}</ref><ref name="btfarms">{{cite news|last=Hope|first=Alan|date=16 July 2021|title=Heavy rainfall and flash floods: another catastrophe for farmers?|url=https://www.brusselstimes.com/news/business/177734/heavy-rainfall-and-flash-floods-another-catastrophe-for-farmers/|work=The Brussels Times|location=Brussels|access-date=16 July 2021|archive-date=16 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716110937/https://www.brusselstimes.com/news/business/177734/heavy-rainfall-and-flash-floods-another-catastrophe-for-farmers/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|vauthors=Higgins E|date=29 May 2019|title=Climate Crisis Brings Historic Delay to Planting Season, Pressuring Farmers and Food Prices|agency=Ecowatch|url=https://www.ecowatch.com/climate-crisis-farmers-planting-season-2638398287.html|access-date=30 May 2019}}</ref><ref>{{cite news|date=10 November 2004|title=Himalaya glaciers melt unnoticed|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3998967.stm|via=bbc.co.uk}}</ref> == سرچينې == oxmk7hi7qsy80ac949bmhj4mmb63ox7 0 71976 368153 367074 2026-08-10T14:12:37Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368153 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} دهابر پروسه چې هابر بوسچ پروسې په نامه هم یادیږي د امونیا د تولید لپاره اصلي صنعتي کړنلاره ده. دا پروسه د دې پروسې د دوتنو مخترعینو او جرمني کیمیا پوهانو فریتز هابر او کارل بوسچ په نامه چې د شلمې پېړۍ په لومړۍ لسیزه کې یې کشف کړه نومول شوې ده. دا پروسه د اتموسفېر نایتروجن له هایدروجن  سره د تعامل په پایله کې په امونیا تبدیلوي او دا تعامل د یوه فلزې کتلیست ( د فعل او انفعال عامل) په کارولو سره د تودوخې لوړودرجو او فشارونولاندې تر سره کيږي.  دا پروسه تر کم حده تودوخه پیدا کوونکې پروسه ده ( دساري په توګه انرژي تولیدوي) ، په دې معنی چې دا تعامل له ټيټو تودوخو او لوړو فشارونو سره مساعدت ښیي. دا انتروبي ( دا دیوه شي بې نظمي، نه یقینی توب او تصادف توب اندازه کوي) کموي او پروسه پېچلې کوي.  هایدروجن د اوبو د بخار له بیا ځلې جوړېدو څخه جوړيږي او دا هایدورجن له نایروجن سره د نژدي او تکراري دوران او تعامل په پایله کې امونیا جوړوي. <ref>{{Cite book|title=Habers process chemistry|publisher=Arihant publications|year=2018|isbn=978-93-131-6303-9|location=India|pages=264}}</ref><ref>{{Cite book|last=Appl|first=M.|title=A Century of Chemical Engineering|publisher=Plenum Press|year=1982|isbn=978-0-306-40895-3|location=New York|pages=29–54|chapter=The Haber–Bosch Process and the Development of Chemical Engineering}}</ref><ref name="Appl">{{Ullmann|first=Max|last=Appl|title=Ammonia|doi=10.1002/14356007.a02_143.pub2|year=2006}}</ref>{{sfn|Clark|2013|loc="Notice that there are 4 molecules on the left-hand side of the equation, but only 2 on the right. According to Le Chatelier's Principle, by increasing the pressure the system will respond by favouring the reaction which produces fewer molecules. That will cause the pressure to fall again. To get as much ammonia as possible in the equilibrium mixture, as high a pressure as possible is needed. 200 atmospheres is a high pressure, but not amazingly high"}}{{sfn|Clark|2013|loc="The forward reaction (the production of ammonia) is exothermic. According to Le Chatelier's Principle, this will be favoured at a lower temperature. The system will respond by moving the position of equilibrium to counteract this – in other words by producing more heat. To obtain as much ammonia as possible in the equilibrium mixture, as low a temperature as possible is needed"}} <math chem="">\ce{N2 + 3 H2 -> 2 NH3} \quad \Delta H^\circ = -91.8~\text{kJ/mol}</math> د هابر د پروسې له کشف څخه د مخه، دا ستونځمنه وه چې په صنعتي توګه د امونیا تولید شي ، ځکه د بریک لند ایود پروسې او ایرنک کارو پروسې په څېر مېتودونه خورا بې کفایته مېتودونه و. <ref name="Smil_2004_Enriching">{{Cite book|last=Smil|first=Vaclav|title=Enriching the Earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production|url=https://archive.org/details/enrichingearthfr0000vacl|date=2004|publisher=MIT|isbn=978-0-262-69313-4|edition=1st|location=Cambridge, MA}}</ref><ref name="hager">{{Cite book|last=Hager|first=Thomas|title=The Alchemy of Air: A Jewish genius, a doomed tycoon, and the scientific discovery that fed the world but fueled the rise of Hitler|url=https://archive.org/details/isbn_9780804139069|date=2008|publisher=Harmony Books|isbn=978-0-307-35178-4|edition=1st|location=New York, New York}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sittig|first=Marshall|title=Fertilizer Industry: Processes, Pollution Control, and Energy Conservation|url=https://archive.org/details/fertilizerindust0000sitt|date=1979|publisher=Noyes Data Corp.|isbn=978-0-8155-0734-5|location=Park Ridge, New Jersey}}</ref> == تاریخ == د نولسمې پېړۍ په ترڅ کې، امونیا او نایتریتو ته په کیمیاوي سرو او لومړنیو صنعتي توکو کې په کارولو کې د اړتیا له امله تقاضا ډېره شوه. د دې توکو اصلي سرچينې د کاني نایترېتو زیرمي او هغه ګوانو( دا سمندر ته نژدې اوسېدنکو مرغانو جامد غایطه مواد دي چې د نباتاتو د ښې ودې لپاره کارول کېده) و چې ګرمسېرو جزیرو څخه تر لاسه کېدې. د شلمې پېړۍ په پیل کې داسې فکر کېده چې دا زېرمې د راتلونکو اړتیاوو د ځواب ولو لپاره بسنه نه کوي، نو له همدې امله  د امونیا د نویو احتمالي زیرمو په ړوند تحقیقات ډېر شول. که څه هم اتموسفیرۍ ډېر دی او ۷۸٪ هوا لري، خو دا په استثنایي توګه ثابت دی او له نورو کیمایي موادو سره د تعامل لپاره چمتو نه وي.  <ref name="Vandermeer">{{Cite book|last=Vandermeer|first=John|url={{google books |plainurl=y |id=AFRQSuQGHiIC}}|title=The Ecology of Agroecosystems|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-7153-9|page=149}}</ref><ref>{{Cite book|last=James|first=Laylin K.|url=https://archive.org/details/isbn_9780841226906/page/118|title=Nobel Laureates in Chemistry 1901–1992|date=1993|publisher=American Chemical Society|isbn=978-0-8412-2690-6|edition=3rd|location=Washington, DC|page=[https://archive.org/details/isbn_9780841226906/page/118 118]}}</ref> له خپل مرستیال رابرت لي روسیګنول سره، هابر لوړ فشار لرونکي سامان آلات او هغه کتلستونه جوړ کړل چې په لابراتوار کې یې د هابر پروسه ښودله. هغوی خپله پروسه د کال ۱۹۰۹ په دوبي کې له هوا څخه د یوه ساعت په موده کې د ۱۲۵ ملی لیترو امونیا تولید د څاڅکي څاڅکې میتود د کارولو له  لارې پیل کړ. دا پروسه د باسف په نامه یوې جرمنۍ کیمیاوي کمپنۍ له خوا وپېرل شوه. دې کمپنۍ کارل بوسچ ته دنده وسپارله چې د هاربر په لاس جوړ شوی د میز د سر ماشین څخه یوه صنعتي ماشین ته ارتقا ورکړي. هغه په ۱۹۱۰ کې خپل کار کې بریالی شو او له هغه وروسته هغوی ته په ۱۹۱۸ او ۱۹۳۱ کلونو کې په ترتیب سره د نوبل جایزه په دې ورکړل شوه چې هغوی وکولای شول چې د لوړ مقیاس، دوام لرونکي جریان او لوړ فشارپورې اړونده مسایلو باندې بریالي شي.  <ref>{{Cite book|last=Haber|first=Fritz|url=https://archive.org/details/thermodynamikte00habegoog|title=Thermodynamik technischer Gasreaktionen|date=1905|publisher=Salzwasser Verlag|isbn=978-3-86444-842-3|edition=1st|location=Paderborn|language=de}}</ref><ref>{{Citation|title=Robert Le Rossignol, 1884–1976: Professional Chemist|url=http://www.ucl.ac.uk/chemistry/alumni/documents/A5booklet_020909.pdf|work=ChemUCL Newsletter|page=8|year=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110113022251/http://www.ucl.ac.uk/chemistry/alumni/documents/A5booklet_020909.pdf|url-status=dead|archive-date=13 January 2011}}.</ref><ref name="hager2">{{Cite book|last=Hager|first=Thomas|title=The Alchemy of Air: A Jewish genius, a doomed tycoon, and the scientific discovery that fed the world but fueled the rise of Hitler|url=https://archive.org/details/isbn_9780804139069|date=2008|publisher=Harmony Books|isbn=978-0-307-35178-4|edition=1st|location=New York, New York}}</ref><ref>Bosch, Carl (2 March 1908). {{US Patent|990191}}.</ref> امونیا د لومړي ځل لپاره په کال ۱۹۱۳ کې د صنعتي مقیاس په اساس د هابر د پروسې د کارولو له لارې په جرمني کې د باسف په اوپو دستګاه کې جوړه شوه چې تولید یې په یوه ورځ ۲۰ ټنه امونیا و. د لومړۍ نړیوالې جګړې په مهال، د مهماتو تولید خورا ډېرو نایترېتو ته اړتیا درلوده. متفقینو قواوو په چيلې کې د سودیم نایترېتو سترو زیرموته چې د برتانوي کمپنیو له خوا کنترول کېدې لاس رسي درلوده. هند هم د نایریتو سترې ذخيرې درلودې خو دا ذخيرې هم د برتانیا تر کنترول لاندې وې. جرمني دا ډول زېرمې نه درلودې نو د هابر پروسه د جرمني د جګړه ایزو هڅو لپاره اړینه ثابته شوه. د هابر له پروسې څخه مصنوعي امونیا د نایترېت اسید د تولید لپاره  چې چاودونکوموادو لپاره د اړینو نایترېتو لومړني توکي و کارول کېدل. <ref name="AmSci2">{{Cite journal|last=Philip|first=Phylis Morrison|year=2001|title=Fertile Minds (Book Review of ''Enriching the Earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production'')|url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/from-fertile-minds|journal=American Scientist|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702093415/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/from-fertile-minds|archive-date=2 July 2012}}</ref><ref name="hager3">{{Cite book|last=Hager|first=Thomas|title=The Alchemy of Air: A Jewish genius, a doomed tycoon, and the scientific discovery that fed the world but fueled the rise of Hitler|url=https://archive.org/details/isbn_9780804139069|date=2008|publisher=Harmony Books|isbn=978-0-307-35178-4|edition=1st|location=New York, New York}}</ref><ref name="ny times">{{Cite news|date=3 February 1920|title=Nobel Award to Haber|work=[[The New York Times]]|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1920/02/03/118255924.pdf|url-status=dead|access-date=11 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224154209/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1920/02/03/118255924.pdf|archive-date=24 February 2021}}</ref><ref name="Brown_2011">{{cite book|last1=Brown|first1=GI|title=Explosives: History with a Bang|date=2011|publisher=The History Press|location=|isbn=978-0752456966|page=|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=PFM7AwAAQBAJ&dq=India,+especially+the+states+of+Bihar+and+Bengal,+was+one+of+the+largest++suppliers,+exporting+around+30,000+tons+of+saltpetre&pg=PT20}}</ref>  د هابر بوسچ د تعامل خونو د اوسمیوم عنصر د کتلیست په توګه کاراوه خودا عنصر خورا کم پیدا کیده. هابر نظر ورکړ چې یورانیوم د اوسمیوم په پرتله ژر پیدا کېدونکې او اغیزمن و. په کال ۱۹۰۹ کې، د باسف د کمپنۍ تحقیق کوونکي الوین میتاسچ یوډول  اوسپنیز بیخ لرونکی کتلیست کشف کړ چې د نورو کتلیستونو په پرتله ارزانه و. د دې کتلیست په توضیح کې ګرهارد ایرتل عمده ونډه درلوده. هغه کتلستونه چې په اوسپنه بنا دي د K₂O، CaO¸ SiO₂  او Al₂O₃   په واسطه تقویت شوي دي.  <ref>{{Cite journal|last1=Bozso|first1=F.|last2=Ertl|first2=G.|last3=Grunze|first3=M.|last4=Weiss|first4=M.|year=1977|title=Interaction of nitrogen with iron surfaces: I. Fe(100) and Fe(111)|url=https://archive.org/details/journal-of-catalysis_1977-07_49_1/page/18|journal=[[Journal of Catalysis]]|volume=49|issue=1|pages=18–41|doi=10.1016/0021-9517(77)90237-8}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Imbihl|first1=R.|last2=Behm|first2=R. J.|last3=Ertl|first3=G.|last4=Moritz|first4=W.|year=1982|title=The structure of atomic nitrogen adsorbed on Fe(100)|url=https://epub.ub.uni-muenchen.de/5778/1/Moritz_Wolfgang_5778.pdf|journal=[[Surface Science]]|volume=123|issue=1|pages=129–140|bibcode=1982SurSc.123..129I|doi=10.1016/0039-6028(82)90135-2}}</ref><ref name="Ertl1982adsorption">{{Cite journal|last1=Ertl|first1=G.|last2=Lee|first2=S. B.|last3=Weiss|first3=M.|year=1982|title=Kinetics of nitrogen adsorption on Fe(111)|url=https://archive.org/details/surface-science_1982-02_114_2-3/page/515|journal=[[Surface Science]]|volume=114|issue=2–3|pages=515–526|bibcode=1982SurSc.114..515E|doi=10.1016/0039-6028(82)90702-6}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ertl|first=G.|year=1983|title=Primary steps in catalytic synthesis of ammonia|journal=[[Journal of Vacuum Science and Technology A]]|volume=1|issue=2|pages=1247–1253|bibcode=1983JVSTA...1.1247E|doi=10.1116/1.572299}}</ref> د دواړو نړیوالو جګړو مېنځ په کلونو کې، بديلې پروسې کشف شولې چې له دې ډلې  مهمه پروسه د کاسېل پروسه،  او د مونت سنیس پروسه وه چې د فریدریک اود انجنروبورو له خوا کشف شوه. لیګوی کاسل او جیورجس کلاود د صنعتي کړۍ د فشار ډېرول تر ۸۰ ـ۱۰۰ ام پي اې ( دا د فشار واحد دي) ( ۸۰۰ ـ۱۰۰۰ بارونو یا ۱۲۰۰۰ ـ ۱۵۰۰۰ پي اس آی) پورې وړاندیز کړ، چې په دې سره په جلا توګه په امونیا تبدیلیدل ډېرېدل او تقریبا بشپړه مایع کېدنه د چاپېریال په تودوخه کې ممکنه کېده. د کلاود وړاندیز دا و چې درې یا څلور تبدیلوونکي د مایع کولو له پړاوونو  سره  موجود وی تر څو د بیا دوران مخه ونیول شي.  ډېریو دستګاوو د هابر د اصلي پروسې کارولو ته چې له ۲۰ ام پي اې ( ۲۰۰ باره او ۲۹۰۰ پي اس آي، ۵۰۰ سانتي ګرېد او ۹۳۲ فارنهایت سره عیاره وه دوام ورکړ او تر څنګ یې  د کتلیست ښه کول  او په جلا توګه د تبدیلولواصلاح شوی سیستم، د کمې انرژۍ لګښت په پام کې ساتل.  <ref>{{Cite web |title=100 years of Thyssenkrupp Uhde |url=https://www.thyssenkrupp-industrial-solutions.com/de/media/pressemitteilungen/100-jahre-thyssenkrupp-uhde |access-date=8 December 2021 |website=Industrial Solutions |language=de}}</ref> == پروسه == د هایدروجن او تصفیه شوي اتمویفیري نایتروجن د تولید لپاره د اړینې انرژۍ په توګه، د امونیا تولید انرژي وړونکی ده او د نړیوالې انرژي د مصرف ۱٪ تر ۲٪ ، د نړۍ د کار بن د انتشار ۳٪ او د نړۍ د طبیعي ګاز ۳٪ تر ۵٪ مصرف لپاره کارول کېږي. <ref>{{cite web |author-link=Lehigh University |date=2018-07-09 |title=Electrochemically-produced ammonia could revolutionize food production |url=https://phys.org/news/2018-07-electrochemically-produced-ammonia-revolutionize-food-production.html |access-date=2018-12-15 |language=en |quote=Ammonia manufacturing consumes 1 to 2% of total global energy and is responsible for approximately 3% of global carbon dioxide emissions.}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Song|first1=Yang|last2=Hensley|first2=Dale|last3=Bonnesen|first3=Peter|last4=Liang|first4=Liango|last5=Huang|first5=Jingsong|last6=Baddorf|first6=Arthur|last7=Tschaplinski|first7=Timothy|last8=Engle|first8=Nancy|last9=Wu|first9=Zili|last10=Cullen|first10=David|last11=Meyer|first11=Harry III|last12=Sumpter|first12=Bobby|last13=Rondinone|first13=Adam|date=2018-05-02|title=A physical catalyst for the electrolysis of nitrogen to ammonia|url=https://www.ornl.gov/content/physical-catalyst-electrolysis-nitrogen-ammonia|journal=Science Advances|language=en|publisher=Oak Ridge National Laboratory|volume=4|issue=4|pages=e1700336|bibcode=2018SciA....4E0336S|doi=10.1126/sciadv.1700336|pmc=5922794|pmid=29719860|access-date=2018-12-15|quote=Ammonia synthesis consumes 3 to 5% of the world's natural gas, making it a significant contributor to greenhouse gas emissions.}}</ref> د کتلیست ټاکنه د صنعتي امونیا لپاره مهمه ده. په کال ۲۰۱۲ کې د هایدیوهوسونو ډلې وموندله چې له کلسیم المونیم اکساید سره یوځای شوی روتینیوم د کتلیست په توګه ښه کار کوي او کافي تشکل تعقیبوي. دا متود په جاپان کې د صنعتي امونیا په یوه وړوکې دستګاه کې تطبیق شو. د هوسونو ډلې یو بل کتلست هم وموند. هغه د پروېسکایت په نامه یو منرال او اوکسي نایتراید هایدراید BaCeO_3−''x''N''_y''H''_z'' تر کیب و چې په ټيټه تودوخه او له قیمتي روتینیوم پرته کار کوي.  <ref>{{Cite journal|last1=Kuganathan|first1=Navaratnarajah|last2=Hosono|first2=Hideo|last3=Shluger|first3=Alexander L.|last4=Sushko|first4=Peter V.|date=January 2014|title=Enhanced N2 Dissociation on Ru-Loaded Inorganic Electride|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/ja410925g|journal=Journal of the American Chemical Society|language=en|volume=136|issue=6|pages=2216–2219|doi=10.1021/ja410925g|pmid=24483141}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hara|first1=Michikazu|last2=Kitano|first2=Masaaki|last3=Hosono|first3=Hideo|last4=Sushko|first4=Peter V.|date=2017|title=Ru-Loaded C12A7:e– Electride as a Catalyst for Ammonia Synthesi|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acscatal.6b03357|journal=ACS Catalysis|language=en|volume=7|issue=4|pages=2313–2324|doi=10.1021/acscatal.6b03357}}</ref><ref>{{cite web |author= |date=27 April 2017 |title=Ajinomoto Co., Inc., UMI, and Tokyo Institute of Technology Professors Establish New Company to Implement the World's First On Site Production of Ammonia |url=https://www.ajinomoto.co.jp/company/en/presscenter/press/detail/g2017_04_27_02.html |access-date=9 November 2021 |website=[[Ajinomoto]]}}</ref><ref>{{cite web |author=Crolius |first=Stephen H. |date=17 December 2020 |title=Tsubame BHB Launches Joint Evaluation with Mitsubishi Chemical |url=https://www.ammoniaenergy.org/articles/tsubame-bhb-launches-joint-evaluation-with-mitsubishi-chemical/ |access-date=9 November 2021 |website=Ammonia Energy Association}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kitano|first1=Masaaki|last2=Kujirai|first2=Jun|last3=Ogasawara|first3=Kiya|last4=Matsuishi|first4=Satoru|last5=Tada|first5=Tomofumi|last6=Abe|first6=Hitoshi|last7=Niwa|first7=Yasuhiro|last8=Hosono|first8=Hideo|date=2019|title=Low-Temperature Synthesis of Perovskite Oxynitride-Hydrides as Ammonia Synthesis Catalysts|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/jacs.9b10726|journal=Journal of the American Chemical Society|language=en|volume=141|issue=51|pages=20344–20353|doi=10.1021/jacs.9b10726|pmid=31755269|s2cid=208227325}}</ref> == د هایدروجن تولید == د هایدروجن عمده سرچینه د میتان ګاز دی. بخار تبدیلوونکی له میتان ګاز څخه هایدروجن په یوه لوړه تودوخه او فشار لرونکي تیوب کې چې په یو نکلی کتلیست لرونکي تبدیلونکي کې ځای په ځای شوی وي را باسي. د هایدروجن نور د هایدروجن نورې سرچينې هایدروکاربن لرونکی مواد، سکاره، تور تېل او نپتالین دي. شین هایدروجن له هایدروکاربن لرونکو موادو د کاربن دای اکساید له انتشار پرته له بیومس ( د نباتاتو او حیواناتوله پاتې شونو) ، د اوبو له بریښنایی کولو او ترموکیمیکل ( لمریزې برېښنا یا د تودوخې له نورو منابعو) څخه چې  اوبه تقسیمولای شي تولیدیږي، خو د هایدروجن دا سرچينې له اقتصادي اړخه په هایدروجن  د بخار له تبدیلیدو سره سیالي نه شي کولای.  <ref>{{Cite journal|last1=Wang|first1=Ying|last2=Meyer|first2=Thomas J.|date=14 March 2019|title=A Route to Renewable Energy Triggered by the Haber–Bosch Process|journal=Chem|volume=5|issue=3|pages=496–497|doi=10.1016/j.chempr.2019.02.021|s2cid=134713643|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Schneider|first1=Stefan|last2=Bajohr|first2=Siegfried|last3=Graf|first3=Frank|last4=Kolb|first4=Thomas|date=13 January 2020|title=State of the Art of Hydrogen Production via Pyrolysis of Natural Gas|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/cben.202000014|journal=ChemBioEng Reviews|volume=7|issue=5|pages=150–158|doi=10.1002/cben.202000014|s2cid=221708661|via=Wiley Online Library}}</ref><ref>{{Cite web |title=Progress in the Electrochemical Synthesis of Ammonia &#124; Request PDF |url=https://www.researchgate.net/publication/304537323}}</ref> پروسه د میتان د طبعي ګاز پورې اړوند لومړنیو موادو څخه پیلېږي، پړاوونه یې په دې ډول دي: * له لومړنیو مواد څخه د سلفر ترکیبات لرې کېږي ځکه سلفر هغه کتلیستونه غیر فعالوي چې په راتلونکو پړاوونو کې کارول کېږي.  د سلفر لرې کول کتلیستیکي هایدروجن کولو ته اړتیا لري ترڅو په لومړیو موادو کې د سلفر ترکیبات په ګازۍ هایدروجن سلفاید ( د هایدروسلفایدیزشن عملیې له لارې) باندې تبدیل کړي: H₂ + RSH → RH + H₂S_(gas) * هایدروجن سلفاید په سطحې توګه د زینک اکساید له طبقو د تېرېدو له لارې جذبېږي او هلنه په جامد زینک سلفاید باندې تبدیلیږي: د طبیعي ګاز د بخار دوتلو اوننوتلو تبدیلیدل په حقیقت کې د هایدروجن د تولید پروسه ده.  H₂S + ZnO → ZnS + H₂O * د تحریکي عملیې په پایله کې له سلفرو پاک تبدیل شوی بخار هایدروجن او کاربن مونو اکساید جوړوي:            CH₄ + H₂O → CO + 3 H₂ * کتلستیکي ( د اوبو اوګاز نوبتي تعامل) کاربن مونو اکساید په کاربن دای اکساید او نور هایدروجن تبدیلوي: CO + H₂O → CO₂ + H₂ * کاربن دای اکساید یا د ایتانولامین اوبو لرونکو محلولونو کې د جذب له لارې له منځه ځي یا د مخلوطوګازونو څخه د یوه مخصوص ګاز د جلا کولو په مهال چې د یوې جامدې مخصوصې جذبونکې وسیلې په واسطه تر سره کیږي جذبېږي. * د هایدروجن د تولید وروستی پړاو داده چې رسوب شوي کاربن مونو اکساید او کاربن دای اکساید د تحریکي میتانشین (د هایدروجنشن عملیې په واسطه په متیان باندې د کاربن مونو اکساید او کاربن دای اکساید تبدیلولو ته وایي) له لارې لرې شي: CO + 3 H₂ → CH₄ + H₂O CO₂ + 4 H₂ → CH₄ + 2 H₂O == سرچينې == kihxo7ukfkfjv1u7wz9uf89g3olmvj2 0 72062 368080 305595 2026-08-10T12:26:23Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368080 wikitext text/x-wiki لېن مارګولیس (لېن پیټرا مارګولیس؛ زوکړه: د ۱۹۳۸ زکال د نومبر ۵مه – مړینه: د ۲۰۱۱ زکال د نومبر ۲۲مه) امریکایي تکاملي ژوند پوهه او همدارنګه په تکامل کې د ګډ ژوند (په دري: همزیستي؛ په انګریزي: سیمبویوژنز) له پام وړ معاصرو  پلویانو څخه وه. تاریخ لیکونکی جان ساپ څرګندوي چې «د لېن مارګولیس نوم د ګډ ژوند سره دومره تړلی و لکه څومره چې د تکامل سره د چارلز داروین نوم تړلی دی». مارګولیس په ځانګړې توګه له هستو سره د حجراتو د تکامل موجود درک ته د باکتریا ګانو د ګډ ژوند په وړاندیز کولو سره داسې اډانه جوړه او دومره تغیر یې ورکړ – هماغه ډول چې ارنست مایر «د ژوندانه په تاریخ کې د مهمې او ډراماټیکې پېښې په توګه بللی دی».<ref name="weber">{{cite news|last1=Weber|first1=Bruce|title=Lynn Margulis, evolution theorist, dies at 73|url=https://www.nytimes.com/2011/11/25/science/lynn-margulis-trailblazing-theorist-on-evolution-dies-at-73.html?_r=0|access-date=25 July 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 November 2011}}</ref><ref name="obit">{{cite journal|last1=Lake|first1=James A.|author-link=James A. Lake|title=Lynn Margulis (1938–2011)|journal=Nature|year=2011|volume=480|issue=7378|pages=458|doi=10.1038/480458a|pmid=22193092|bibcode=2011Natur.480..458L|s2cid=205069081|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Schaechter|first1=M|title=Lynn Margulis (1938–2011)|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-01-20_335_6066/page/302|journal=Science|year=2012|volume=335|issue=6066|pages=302|doi=10.1126/science.1218027|pmid=22267805|bibcode=2012Sci...335..302S|s2cid=36800637}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mayr|first1=Ernst|title=What Evolution Is|url=https://archive.org/details/whatevolutionisf00mayr|url-access=limited|date=2001|publisher=Basic Books|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/whatevolutionisf00mayr/page/n145 48]|isbn=978-0-465-04426-9}}</ref><ref name="Chelsea Green">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=31nEAgAAQBAJ|title=Lynn Margulis: The Life and Legacy of a Scientific Rebel|publisher=Chelsea Green|year=2012|isbn=978-1603584470|editor-last=Sagan|editor-first=Dorion|location=White River Junction}}</ref> مارګولیس همدارنګه له بریتانوي کیمیا پوه جیمز لاولاک سره په ګډه د ګایا فرضیه ابداع کړه او وړاندیز یې وکړ چې ځمکه د یو واحد ځان تنظیم کوونکي سیسټم په توګه عمل کوي، نوموړې همدارنګه د رابرټ ویټاکر د پنځو پاچاهیو د طبقه بندۍ (five-kingdom classification) ترویج کوونکې او اصلي مدافعه وه. نوموړې د خپل مسلکي ژوند په اوږدو کې د خپلو چارو له امله له پام وړ مخالفتونو سره مخ شوه (هغې د خپلې یوې څېړنې لپاره د مالي مرستو د غوښتنې اړوند ځواب ترلاسه کړ چې، «ستاسو څېړنه ملنډې دي، هېڅکله ځان په دې مه ستړي کوۍ چې بیاځلي غوښتنه وکړۍ»). ورته مهال د «میټوسینګ حجراتو د ریښې» اړوند د هغې بله مهمه مقاله چې په ۱۹۶۷ زکال کې خپره شوه د شاوخوا ۱۵ علمي ژورنالونو له خوا رد کړای شوه. هغه مهال چې نوموړې د بوسټون پوهنتون د علمي پلاوي له ځوانو غړو څخه وه، د هغې دغه نظریه چې د میتوکندریا او کلروپلاست په څېر سلولي جوړښتونه یو مهال خپلواکې باکټریا ګانې وې د یوې لسیزې لپاره له پامه وغورځول شوه، خو وروسته له هغه چې د ژنټیکي شواهدو پر مټ اثبات شوه په پراخه کچه ومنل شوه. <ref name="Chelsea Green2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=31nEAgAAQBAJ|title=Lynn Margulis: The Life and Legacy of a Scientific Rebel|publisher=Chelsea Green|year=2012|isbn=978-1603584470|editor-last=Sagan|editor-first=Dorion|location=White River Junction}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 December 2011 |title=Lynn Margulis |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/science-obituaries/8954456/Lynn-Margulis.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/science-obituaries/8954456/Lynn-Margulis.html |archive-date=2022-01-12 |access-date=2021-03-09 |website=The Telegraph |language=en-GB}}{{cbignore}}</ref><ref name="BrockmanInterview">Margulis, Lynn, [http://www.edge.org/documents/ThirdCulture/n-Ch.7.html Gaia Is a Tough Bitch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122013320/https://www.edge.org/documents/ThirdCulture/n-Ch.7.html|date=2017-11-22}}. Chapter&nbsp;7 in The Third Culture: Beyond the Scientific Revolution by John Brockman (Simon & Schuster, 1995){{Dead link|date=July 2021|url=https://www.edge.org/documents/ThirdCulture/n-Ch.7.html}}</ref> مارګولیس په ۱۹۸۳ زکال کې د متحده ایالاتو د علومو د ملي اکاډمۍ غړې وټاکل شوه. ولسمشر بیل کلېنټون ورته په ۱۹۹۹ زکال کې د علومو ملي مډال ورکړ. سربېره پر دې په ۲۰۰۸ زکال کې د لندن لېنه یي ټولنې ورته د داروین – والاس مډال هم ورکړ. مارګولیس چې «د ځمکې د سرکښو علومو مور»، «اثبات شوې بدعت کوونکې» او یا هم علمي «یاغي» مېرمن ګڼل کېږي، د نیوداروینېزم یو له جدي منتقدینو څخه وه. د هغې دریځ د ریچارډ ډاوکینز، جورج سي. ویلیام او جان مینارډ سمیت په ګډون د نیوداروینېزم د مکتب د ژوند پوهانو د تل پاتې بحثونو موضوع جوړه کړه. <ref name="mann">{{cite journal|last1=Mann|first1=C|title=Lynn Margulis: Science's unruly Earth mother|url=https://archive.org/details/sim_science_1991-04-19_252_5004/page/378|journal=Science|year=1991|volume=252|issue=5004|pages=378–381|doi=10.1126/science.252.5004.378|bibcode=1991Sci...252..378M|pmid=17740930}}</ref><ref>{{cite news|last1=Fiveash|first1=Kelly|title='Rebel' biologist and neo-Darwinian skeptic Lynn Margulis dies|url=https://www.theregister.co.uk/2011/11/24/lynn_margulis_evolutionary_biologist_obit/|access-date=19 December 2014|newspaper=[[The Register]]|date=24 November 2011}}</ref><ref>{{cite book|last1=Barlow|first1=Connie|title=From Gaia to Selfish Genes: Selected writings in the life sciences|year=1992|publisher=MIT Press|location=Cambridge, MA|isbn=978-0-262-52178-9|page=47|edition=1st MIT Press paperback|url=https://books.google.com/books?id=uQzPpx__0NYC}}</ref><ref name="MargulisDiscover">{{cite magazine|last1=Teresi|first1=Dick|author1-link=Dick Teresi|series=Discover Interview|date=17 June 2011|title=Lynn Margulis says she's not controversial, she's right|url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/discover-interview-lynn-margulis-says-shes-not-controversial-shes-right|magazine=[[Discover Magazine]]|issue=April 2011|access-date=22 June 2023}} [Broken link]</ref><ref>{{cite journal|last1=Gilbert|first1=Scott F.|author1-link=Scott F. Gilbert|last2=Sapp|first2=Jan|author2-link=Jan Sapp|last3=Tauber|first3=Alfred I.|author3-link=Alfred I. Tauber|title=A Symbiotic View of Life: We have never been individuals|journal=[[The Quarterly Review of Biology]]|year=2012|volume=87|issue=4|pages=325–341|doi=10.1086/668166|pmid=23397797|s2cid=14279096|url=https://works.swarthmore.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1164&context=fac-biology}}</ref><ref name="Chelsea Green3">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=31nEAgAAQBAJ|title=Lynn Margulis: The Life and Legacy of a Scientific Rebel|publisher=Chelsea Green|year=2012|isbn=978-1603584470|editor-last=Sagan|editor-first=Dorion|location=White River Junction}}</ref> د هغې ډېری اصلي اثار، په ځانګړې توګه هغه اثار یې چې د عامه لوستونکو لپاره درک وړ بلل کېږي، د هغې د زوی ډوریون ساګان (پلار یې کارل ساګان و) په مرسته لیکل شوي دي. نوموړې په ۲۰۰۲ زکال کې د ډیسکوور مجلې له خوا د علومو په برخه کې د ۵۰ مخکښو مېرمنو په کتار کې شامله شوه. <ref name="Svitil">{{cite magazine|last1=Svitil|first1=Kathy|title=The 50 Most Important Women in Science|url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/the-50-most-important-women-in-science|access-date=1 May 2019|magazine=[[Discover (magazine)|Discover Magazine]]|date=13 November 2002}}</ref> == ژوند == مارګولیس د شیکاګو په یوه یهودي، صهیونېستي کورنۍ کې وزیږېده. د هغې پلار موریس الکساندر او مور یې لیونا وایز الکساندر نومېده. دا د خپلو څلورو خویندو مشره وه. پلار یې وکیل و او همدارنګه یې په واټ جوړونه کې د کارېدونکو رنګونو تولیدي شرکت هم درلود. مور یې بیا د ټکټونو د پلورنې یو دفتر مخته ووړ. نوموړې په ۱۹۵۲ زکال کې د هایډې پارک اکاډمۍ په نامه عالي لیسې ته ولاړه او ځان یې د هغې ټنبلې زده کوونکې په توګه توصیف کړی چې هر مهال به د ټولګي په ګوټ کې ولاړه وه. <ref name="nndb">{{cite web |title=Lynn Margulis |url=http://www.nndb.com/people/228/000268421/ |access-date=18 December 2014 |website=NNDB |publisher=Soylent Communications}}</ref><ref name="obit2">{{cite journal|last1=Lake|first1=James A.|author-link=James A. Lake|title=Lynn Margulis (1938–2011)|journal=Nature|year=2011|volume=480|issue=7378|pages=458|doi=10.1038/480458a|pmid=22193092|bibcode=2011Natur.480..458L|s2cid=205069081|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|last1=Oakes|first1=Elizabeth H.|title=Encyclopedia of World Scientists|year=2007|publisher=Facts on File|location=New York|isbn=978-1-4381-1882-6|page=484|edition=Revised|url=https://books.google.com/books?id=uPRB-OED1bcC}}</ref><ref>{{cite web |last=Goldman |first=Jason |title=Ad Memoriam: Lynn Margulis (5.03.1938 - 22.11.2011) |url=http://www.jasonggoldman.com/wp-content/uploads/2010/10/Goldman-Lynn-Margulis.pdf |access-date=14 September 2015 |website=Jason G. Goldman}}</ref> مارګولیس د ۱۵ کلنۍ په عمر په داسې حال کې چې لا بالغه نجلۍ نه وه، د شیکاګو پوهنتون د لابراتواري چارو په پوهنځۍ کې ومنل شوه. نوموړې په ۱۹۵۷ زکال کې د ۱۹ کلنۍ په عمر د شیکاګو له پوهنتون څخه د لیبرال هنرونو لیسانس سند ترلاسه کړ. ورپسې د ویسکانسین پوهنتون ته ولاړه څو د هانس ریس او والټر پلاټ تر نظر لاندې ژوند پوهنه ولولي چې بیا یې له دغه پوهنتون څخه په ۱۹۶۰ زکال کې د ژنټیک او ژوو پوهنې په برخه کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ. (له پلات سره د نوموړې لومړنۍ لیکنه په ۱۹۵۸ زکال کې په پروتوزولوژي مجله کې خپره شوه چې د یو سلولي ژوندي موجود اوګلنا اړوند وه، هغه تاج لرونکی ژوندی موجود چې د حیواناتو او نباتاتو دواړو ځانګړنې لري). نوموړې وروسته بیا د برکلي په کالیفورنیا پوهنتون کې د ژوي پېژندونکي ماکس الفرت تر نظر لاندې څېړنې ته مخه کړه. وړاندې له دې چې خپل پای لیک پای ته ورسوي، د ماساچوستس په برنډیس پوهنتون کې یې لومړی د څېړنیزې همکارۍ او بیا د تدریس وړاندیزونه ترلاسه کړل. دلته د کار پر مهال نوموړې په ۱۹۶۵ زکال کې په برکلي کې د کالیفورنیا له پوهنتون څخه د دوکتورا سند ترلاسه کړ. د هغې پای لیک په اوګلنا کې د تیمیدین د غیر معمول ادغام تر عنوان لاندې و. نوموړې په ۱۹۶۶ زکال کې د بوسټون پوهنتون ته ولاړه او هلته یې د ۲۲ کلونو لپاره د ژوند پوهنې تدریس وکړ. دا په پیل کې د تدریسي همکارې او په ۱۹۶۷ زکال کې د مرستیال ښوونکې په توګه وټاکل شوه. مارګولیس په ۱۹۷۱ زکال کې نیم مهالې پروفیسورۍ، په ۱۹۷۷ زکال کې بشپړ مهالې پروفیسورۍ او په ۱۹۸۶ زکال کې د پوهنتون د پروفیسورۍ څوکۍ ته ارتقا وکړه. په ۱۹۸۸ زکال کې په آمهرست کې د ماساچوستس د پوهنتون د بوټو پوهنې د پوهنځي د مخکښې استادې په توګه وګمارل شوه. نوموړې په ۱۹۹۷ زکال کې د یاد پوهنتون د ځمک پوهنې پوهنځي ته ولاړه څو «په بشپړې علاقې» سره د ځمک پوهنې تر ټولو مخکښه ښوونکې شي. نوموړې بیا تر مړینې پورې په دغې څوکۍ کار وکړ. <ref>{{cite magazine|last1=di Properzio|first1=James|title=Lynn Margulis: Full speed ahead|url=http://www.mindfully.org/Heritage/2004/Lynn-Margulis-Gaia1feb04.htm|magazine=University of Chicago Magazine|date=1 February 2004|access-date=25 July 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723105346/http://www.mindfully.org/Heritage/2004/Lynn-Margulis-Gaia1feb04.htm|archive-date=23 July 2014}}</ref><ref name="encyclo">{{cite encyclopedia|title=Lynn Margulis|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Lynn_Margulis.aspx|encyclopedia=Encyclopedia of World Biography|access-date=18 December 2014|year=2004}}</ref><ref>{{cite AV media|publisher=BBC Radio 4|title=A Life With ...|series=Series 5|type=interview|number=A life with Microbes|date=16 July 2009}}</ref><ref name="archibald">{{cite book|last1=Archibald|first1=John|title=One Plus One Equals One: Symbiosis and the evolution of complex life|year=2014|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-966059-9|page=50|url=https://books.google.com/books?id=xI9tAwAAQBAJ}}</ref><ref name="margulis02">{{cite book|title=Una revolución en la evolución: Escritos seleccionados|publisher=Universitat de Valencia|year=2002|isbn=978-8-437-05494-0|location=Valencia|pages=45–48|language=es|last1=Margulis|first1=Lynn}}</ref><ref name="haskett">{{cite encyclopedia|last1=Haskett|first1=Dorothy Regan|title=Lynn Petra Alexander Sagan Margulis (1938–2011)|url=http://embryo.asu.edu/pages/lynn-petra-alexander-sagan-margulis-1938-2011|encyclopedia=The Embryo Project Encyclopedia|publisher=Arizona Board of Regents, Arizona State University|access-date=18 December 2014}}</ref><ref name="yount">{{cite book|last1=Yount|first1=Lisa|title=A to Z of biologists|year=2003|publisher=Facts on File|location=New York, NY|isbn=978-1-4381-0917-6|page=198|url=https://books.google.com/books?id=pOdHrsTZ-RYC}}</ref> == شخصي ژوند == مارګولیس د لیسانس له سند ترلاسه کولو ډېر ژر وروسته له ستوري پېژندونکي کارل ساګان سره واده وکړ. ساګان دغه مهال د شیکاګو پوهنتون په فیزیک برخه کې د ماسټرۍ زده کړې کولې. دوی دواړه په ۱۹۶۴ زکال کې هغه مهال چې مارګولیس د دوکتورا په کچه زده کړې نږدې پای ته رسولې وې، له یو بل جلا شول. دوی دوه ماشومان لرل، ډوریون ساګان چې بیا مخکښ عالم او د دې همکار وګرځېد او همدارنګه جرمي ساګان، چې د سافټویرونو جوړونکی او د ساګان ټکنالوژۍ بنسټ ګر دی. مارګولیس بیاځلي په ۱۹۶۷ زکال کې له بلورنګار یا کریسټالوګرافر توماس ان. مارګولیس سره واده وکړ. دوی د ذاخاری مارګولیس-اوهانوما په نامه یو زوی او د جنیفر مارګولیس په نامه یوه لور لرله؛ زوی یې په نیویارک ښار کې د جنايي جرمونو څارنوال او لور یې هم ښوونکې او لیکواله ده. دوی دواړه په ۱۹۸۰ زکال کې له یو بل جلا شول. <ref>{{cite web |title=Lynn Margulis |url=http://www.nndb.com/people/228/000268421/ |access-date=25 July 2014 |website=[[NNDB.com]]}}</ref><ref name="weil">{{cite news|last1=Weil|first1=Martin|title=Lynn Margulis, leading evolutionary biologist, dies at 73|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/lynn-margulis-leading-evolutionary-biologist-dies-at-73/2011/11/26/gIQAQ5dezN_story.html|access-date=19 December 2014|newspaper=[[The Washington Post]]|date=26 November 2011}}</ref> هغې څرګنده کړې، «ما دوه ځله د مېرمنې په توګه خپله دنده خوشې کړه» او «له انساني پلوه دا شونې نه ده چې زه دې یوه ښه مېرمن، یوه ښه مور او لومړۍ درجه عالمه واوسم. هېڅوک داسې چاره نه شي ترسره کولای – یو څه خپله ترسره کېږي». <ref name="weil2">{{cite news|last1=Weil|first1=Martin|title=Lynn Margulis, leading evolutionary biologist, dies at 73|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/lynn-margulis-leading-evolutionary-biologist-dies-at-73/2011/11/26/gIQAQ5dezN_story.html|access-date=19 December 2014|newspaper=[[The Washington Post]]|date=26 November 2011}}</ref> په ۲۰۰۰مه لسیزه کې هغې له ژوند پوه ریکارډو ګوئررو سره اړیکه لرله. د هغې خور جوآن الکساندر د نوبل د جایزې له ګټونکي شلډون ګلاشو او بلې خور یې، شارون، له ریاضي پوه ډانیل کلیټمن سره واده وکړ. <ref name="nndb2">{{cite web |title=Lynn Margulis |url=http://www.nndb.com/people/228/000268421/ |access-date=18 December 2014 |website=NNDB |publisher=Soylent Communications}}</ref> هغه له مذهبي پلوه اګنوسټېزم پالونکې او سخت دریځه تکامل پالونکې وه، خو معاصر تکاملي سنتېز یې رد کاوه او څرګندوله یې چې: «زما په یاد دي چې یوه ورځ د یوه ویرونکي کشف سره له خوبه راپاڅېدم: زه نیو داروینېزم پالونکې نه یم! ما خپلې پخوانۍ تجربې ته مخه کړه، هغه مهال مې دې ته پام شو چې یوه انسان پالونکې یهودي نه یم، په داسې حال کې چې د داروین هڅې ډېرې ستایم او د هغه له ډیری نظری تحلیلونو سره موافقه یم او یوه داروینېسته یم، خو نوې داروینېسته نه یم». هغې استدلال کاوه چې «طبیعي انتخاب کېدای شي یو څه لرې او یا هم وساتي، خو جوړول نه شي کولای»؛ دې باور درلود چې همزیستي (ګډ ژوند) د تکاملي بدلون اصلي محرک دی. <ref name="nndb3">{{cite web |title=Lynn Margulis |url=http://www.nndb.com/people/228/000268421/ |access-date=18 December 2014 |website=NNDB |publisher=Soylent Communications}}</ref><ref name="MargulisDiscover2">{{cite magazine|last1=Teresi|first1=Dick|author1-link=Dick Teresi|series=Discover Interview|date=17 June 2011|title=Lynn Margulis says she's not controversial, she's right|url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/discover-interview-lynn-margulis-says-shes-not-controversial-shes-right|magazine=[[Discover Magazine]]|issue=April 2011|access-date=22 June 2023}} [Broken link]</ref><ref name="BrockmanInterview2">Margulis, Lynn, [http://www.edge.org/documents/ThirdCulture/n-Ch.7.html Gaia Is a Tough Bitch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122013320/https://www.edge.org/documents/ThirdCulture/n-Ch.7.html|date=2017-11-22}}. Chapter&nbsp;7 in The Third Culture: Beyond the Scientific Revolution by John Brockman (Simon & Schuster, 1995){{Dead link|date=July 2021|url=https://www.edge.org/documents/ThirdCulture/n-Ch.7.html}}</ref><ref name="MargulisDiscover3">{{cite magazine|last1=Teresi|first1=Dick|author1-link=Dick Teresi|series=Discover Interview|date=17 June 2011|title=Lynn Margulis says she's not controversial, she's right|url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/discover-interview-lynn-margulis-says-shes-not-controversial-shes-right|magazine=[[Discover Magazine]]|issue=April 2011|access-date=22 June 2023}} [Broken link]</ref> مارګولیس په ۲۰۱۳ زکال کې د زده کړو د ملي مرکز د مشورتي شورا د غړو په کتار کې شامله وبلل شوه.<ref>{{cite web |title=Advisory Council |url=https://ncse.com/about/advisory-council |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810112828/https://ncse.com/about/advisory-council |archive-date=2013-08-10 |access-date=2018-10-30 |website=ncse.com |publisher=[[National Center for Science Education]] |df=dmy-all}}</ref> نوموړې د هموراژیک مغزي سکتې څخه پنځه ورځې وروسته د ۲۰۱۱ زکال د نومبر میاشتې په ۲۲مه نېټه د ماساچوستس په امهرست کې په خپل کور کې مړه شوه. د هغې د وصیت له مخې مړی یې وسوزول شو او ایرې یې هم کور ته څېرمه د هغې په خوښې وړ څېړنیزې سیمې کې وپاشل شوې. <ref>{{cite web |last1=Faulkner |first1=Sean |title=Condolences |url=http://www.geo.umass.edu/margulislab/Environmental_Evolution/Condolences.html |access-date=20 December 2014 |website=geo.umass.edu}}</ref><ref name="weber2">{{cite news|last1=Weber|first1=Bruce|title=Lynn Margulis, evolution theorist, dies at 73|url=https://www.nytimes.com/2011/11/25/science/lynn-margulis-trailblazing-theorist-on-evolution-dies-at-73.html?_r=0|access-date=25 July 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=24 November 2011}}</ref><ref name="obit3">{{cite journal|last1=Lake|first1=James A.|author-link=James A. Lake|title=Lynn Margulis (1938–2011)|journal=Nature|year=2011|volume=480|issue=7378|pages=458|doi=10.1038/480458a|pmid=22193092|bibcode=2011Natur.480..458L|s2cid=205069081|doi-access=free}}</ref><ref name="weil3">{{cite news|last1=Weil|first1=Martin|title=Lynn Margulis, leading evolutionary biologist, dies at 73|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/lynn-margulis-leading-evolutionary-biologist-dies-at-73/2011/11/26/gIQAQ5dezN_story.html|access-date=19 December 2014|newspaper=[[The Washington Post]]|date=26 November 2011}}</ref><ref name="Guardian">{{cite news|last1=Rose|first1=Steven|title=Lynn Margulis obituary|url=https://www.theguardian.com/science/2011/dec/11/lynn-margulis-obtiuary|access-date=25 July 2014|newspaper=The Guardian|place=UK|date=11 December 2011}}</ref> == سرچينې == gc07n66vcz9ewpt5bqkrjyxsr0pkfd6 0 72338 368083 366997 2026-08-10T12:30:08Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368083 wikitext text/x-wiki الفرډ اډلر (/ˈædlər/ ''AD-lər''، په جرمني: [ˈalfʁeːt ˈʔaːdlɐ]؛ زوکړه د ۱۸۷۰ کال د فبروري ۷مه- مړینه د ۱۹۳۷ کال د مې مياشتې ۲۸مه) یو اتریشی د طب ډاکتر، رواني معالج او د فردي روانپوهنې ښوونځي بنسټ اېښودونکی و. د تړاو احساس، د کورنۍ د رامنځته کولو او د زېږون د ترتیب پر ارزښت د هغه ټینګار نومړی د هغوی په مشترکه کړۍ کې له فرويډ او نورو څخه بېلوي. هغه وړاندیز وکړ چې له نورو سره مرسته (ټولنیزه مینه یا ''Gemeinschaftsgefuhl'') دا وه چې یو فرد په کورنۍ او ټولنه کې څنګه د تړاو او ارزښت احساس کوي. د هغه مخکینی کار پر کمترۍ/حقارت متمرکز و، چې د کمترۍ اصطلاح یې رامنځته کړه، د هغه باور دا یو بېلوونکی عنصر و چې د شخصیت په وده کې کلیدي رول لري. الفرډ اډلر انسان د فردي ټول په توګه په پام کې نیوه او له همدې امله یې د خپلې روانشناسۍ ښوونځی «فردي اروا پوهنه» ونوماوه (اورګلر ۱۹۷۶).  <ref>{{cite web |title=Definition of Adler {{!}} Dictionary.com |url=https://www.dictionary.com/browse/adler |access-date=2022-06-24 |website=www.dictionary.com |language=en}}</ref><ref>{{cite book|last=Hoffman|first=E.|title=The Drive for Self: Alfred Adler and the Founding of Individual Psychology|year=1994|publisher=Addison-Wesley|location=Reading, MA|isbn=978-0-201-63280-4|pages=[https://archive.org/details/driveforselfalfr00hoff/page/41 41–91]|url=https://archive.org/details/driveforselfalfr00hoff/page/41}}</ref><ref>{{cite book|last=Hoffman|first=E.|title=The Drive for Self: Alfred Adler and the Founding of Individual Psychology|year=1994|publisher=Addison-Wesley|location=Reading, MA|isbn=978-0-201-63280-4|pages=[https://archive.org/details/driveforselfalfr00hoff/page/41 41–91]|url=https://archive.org/details/driveforselfalfr00hoff/page/41}}</ref><ref>{{cite book|last=Carlson|first=Neil R.|title=Psychology the science of behaviour|url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000unse_7thed|year=2010}}</ref> اډلر لومړنی شخص و چې د فرد د بیا تنظیمولو په پروسه کې يې د ټولیز عنصر پر ارزښت ټینګار وکړ او رواني درملنه یې ټولنې ته انتقال کړه. په عمومي ارواپوهنه د کتنې په یوه سروې کې چې په ۲۰۰۲ کال کې خپره شوه اډلر د شلمې پېړۍ د ۶۷م نامتو ارواپوه په توګه وټاکل شو. <ref>{{cite web |title=my.access — University of Toronto Libraries Portal |url=http://journals1.scholarsportal.info/details-sfx.xqy?uri=ia800108.us.archive.org |access-date=2 October 2014}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Haggbloom|first1=Steven J.|title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century|journal=Review of General Psychology|volume=6|issue=2|year=2002|pages=139–152|doi=10.1037/1089-2680.6.2.139|url=http://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent.aspx|last2=Warnick|first2=Renee|last3=Warnick|first3=Jason E.|last4=Jones|first4=Vinessa K.|last5=Yarbrough|first5=Gary L.|last6=Russell|first6=Tenea M.|last7=Borecky|first7=Chris M.|last8=McGahhey|first8=Reagan|last9=Powell|first9=John L. III|display-authors=8|citeseerx=10.1.1.586.1913|s2cid=145668721}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه == الفرډ اډلر د ۱۸۷۰ کال د فبرورۍ په ۷مه د ویانا په لویدیځه څنډه کې د معاصر رودولفشیم – فونفاس کې د ښار په ۱۵مه ناحیه کې د رودلفشیم په کلي کې زېږېدلی. هغه د پایولین (بیر) او لئوپولډ اډلر په نوم د یهودي جوړې له ۷ بچیانو څخه دویم و. لئوپولډ اډلر یو هنګري – الاصله د غله‌جاتو تجار و. د الفرډ کوچنی ورور هغه مهال د هغه تر څنګ تخت کې ومړ چې الفرډ یواځې ۳ کلن و او هغه په‌خپل ژوند کې له خپل مشر ورور سره په سیالۍ کې پاتې شو. دا سیالي ځکه رامنځته شوه چې اډلر باوري و چي مور يې د هغه په پرتله مشر ورور ته لومړیتوب ورکوي. هغه همدارنګه له پلار سره یې د ښې اړیکې له لرلو سره سره له خپلې مور سره په اړیکه کې د کمترۍ له احساس سره مبارزه کوله.   <ref name=":0">{{cite book|last1=Hergenhahn|first1=B.R.|title=An Introduction to Theories of Personality|last2=Olson|first2=Matthew|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|isbn=0-13-194228-X|pages=95–123}}</ref><ref>Prof. Dr. [[Klaus Lohrmann]] ''"Jüdisches Wien. Kultur-Karte"'' (2003), Mosse-Berlin Mitte gGmbH ([[Verlag Jüdische Presse]])</ref><ref>{{cite web |title=Alfred Adler Biography |url=http://www.notablebiographies.com/A-An/Adler-Alfred.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111638/http://notablebiographies.com/A-An/Adler-Alfred.html |archive-date=7 January 2010 |access-date=10 February 2010 |publisher=Encyclopedia of World Biography}}</ref><ref>{{cite book|title=Systems of psychotherapy: a transtheoretical analysis|url=https://archive.org/details/systemsofpsychot0000john|last1=Prochaska|first1=James|last2=Norcross|first2=John|isbn=978-1-133-31451-6|edition=Eighth|location=Stamford, CT|oclc=851089001|date=2013-05-10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=E2p-AAAAMAAJ&q=pauline+beer+leopold+adler|title=The Drive for Self: Alfred Adler and the Founding of Individual Psychology|isbn=978-0-201-63280-4|last1=Hoffman|first1=Edward|date=1994-07-20|publisher=Da Capo Press}}</ref><ref>{{cite book|last=Orgler|first=Hertha|title=Alfred Adler, the Man and His Work|url=https://archive.org/details/alfredadlermanhi0000hert_a4m7|location=London|publisher=C. W. Daniel|date=1939|page=[https://archive.org/details/alfredadlermanhi0000hert_a4m7/page/67 67]}}</ref><ref name=":02">{{cite book|last1=Hergenhahn|first1=B.R.|title=An Introduction to Theories of Personality|last2=Olson|first2=Matthew|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|isbn=0-13-194228-X|pages=95–123}}</ref> الفرډ یو فعال، مشهور ماشوم او د متوسطې کچې زده‌کوونکی و، چې د خپل مشر ورور زیګموند پر وړاندې د رقابتي لید په لرلو مشهور و. په لومړیو کې هغه په ریکتس (د هډوکو د نرم‌والي ناروغي، ژباړن) اخته شو، چې تر ۱۴ کلنۍ پورې یې د الفرډ د ګرځېدلو مخه ونیوه. په څلور کلنۍ کې په سینه بغل اخته شو او وایې ورېدل چې ډاکتر یې پلار ته وویل، «ستا ماشوم له‌منځه تللی». دوه ځله په دې ناروغۍ له مبتلا کېدو او د خپل کوچني ورور د مړینې لیدلو، له مړینې څخه د هغه د ټولیزې ویرې په برخه کې مرسته وکړه. هغه مهال يې پرېکړه وکړه چې ډاکتر شي. هغه د ارواپوهنې، ټولنپوهنې او فلسفې اړوند موضوعاتو سره ډېره مینه لرله. په ویانا پوهنتون کې د سترګو په توګه تر زده‌کړو وروسته هغه د عصبي او عقلي ناروغیو په برخه کې تخصص ترلاسه کړ. <ref name=":03">{{cite book|last1=Hergenhahn|first1=B.R.|title=An Introduction to Theories of Personality|last2=Olson|first2=Matthew|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|isbn=0-13-194228-X|pages=95–123}}</ref><ref name="Boeree">{{cite web |last=Boeree |first=C. George |date=1937-05-28 |title=Personality Theories – Alfred Adler by Dr. C. George Boeree |url=http://webspace.ship.edu/cgboer/adler.html |access-date=2014-05-19 |publisher=Webspace.ship.edu}}</ref><ref name="Orgler, H. 1976">{{cite journal|last=Orgler|first=H.|date=1976|title=Alfred Adler|url=https://archive.org/details/international-journal-of-social-psychiatry_spring-1976_22_1/page/67|journal=[[International Journal of Social Psychiatry]]|volume=22|number=1|pages=67–68|doi=10.1177/002076407602200110|pmid=783061|s2cid=31821648}}</ref> == دنده == اډلر خپله دنده د سترګو د ډاکتر په توګه پیل کړه، خو ډېر زر یې عمومي طب ته مخه کړه او د ویانا په لږ شتمنه سیمه کې یې پراټر ته مخامخ چې د یو تفریحي پارک او سرکس ترکیب و، خپله معاینه خانه جوړه کړه. د هغه په مشتریانو کې د سرکس خلک شامل وو او ویل کېږي چې د ترسره کوونکو د غیر ارادي کمزورتیا اوځواکمنتیا مواردو د «اندام د کمترۍ» او «جبران» په اړه د هغه لیدلوري ځانته بېولی.  <ref name="Boeree2">{{cite web |last=Boeree |first=C. George |date=1937-05-28 |title=Personality Theories – Alfred Adler by Dr. C. George Boeree |url=http://webspace.ship.edu/cgboer/adler.html |access-date=2014-05-19 |publisher=Webspace.ship.edu}}</ref> اډلر د خپل کار د پیل پر مهال د فرویډ د یو مشهور اثر یعنې د خوب تعبیر تر لوستلو وروسته، د فرويډ د نظریې په دفاع یوه مقاله ولیکله. اډلر په ۱۹۰۲ کال کې د فرویډ پر دفاع لیکل شوې مقالې له امله یو بلنلیک ترلاسه کړ تر څو د غیر رسمي بحث له یوې ډلې سره چې روډلف رایټلر او وېلیم سټېکل په کې شامل وو یوځای شي. هره اونۍ یو غړي یوه مقاله وړاندې کوله او د قهوې او کیک تر یوې لنډې دمې وروسته یې د هغې په اړه بحث کاوه. اصلي غړي يې اوتو رنګ، مکس ایتینګون، وېلیم سټېکل، کارل ابراهام، هانس ساکس، فریټز ویټلز، ماکس ګراف او ساندورس فرنسي وو. اډلر په ۱۹۰۸ کال کې هغه مهال خپله مقاله د «په ژوند او روان رنځۍ کې تهاجمي غریزې» له سرلیک سره وړاندې کړه، چې فرويډ باوري و لومړنۍ جنسي وده د شخصیت په جوړولو کې اصلي تعینوونکی عامل دی چې اډلر ورسره مخالفت وکړ. اډلر وړاندیز وکړ چې جنسي او تېريګره انګیزه «دوه بېلې اصلي غریزې دي چې وروسته سره مدغمې شوې دي». فرویډ هغه مهال له دغې نظریې سره مخالفت وکړ. <ref name=":04">{{cite book|last1=Hergenhahn|first1=B.R.|title=An Introduction to Theories of Personality|last2=Olson|first2=Matthew|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|isbn=0-13-194228-X|pages=95–123}}</ref> کله چې فرویډ په ۱۹۲۰ کال کې د جنسي تمایل او تېريګرو انګېزو په اړه خپله د دوه‌ګونې غریزې نظریه پر اډلر تر تکیې پرته د خوند له اصل څخه لوړه وړاندې کړه، هغه ورټل شو چې اډلر د تېریګرې غریزې په اړه خپله انګېزه په ۱۹۰۸ کال کې مطرح کړې ده (اېسلر، ۱۹۷۱). فرويډ وروسته په ۱۹۲۳ کال کې د کوچني هانس څېړنې په یو لمن لیک کې تبصره وکړه او ویې ویل: چې «زه په‌خپله د تېریګرې غریزې د اثبات پر وجود موظف یم» (۱۹۰۹ ص ۱۴۰، ۲)، او په ورته حال کې یې اشاره وکړه چې د یوې تېریګرې نظریې د پر مخ وړلو لپاره د هغه چاره تر اډلر ډېره بېله ده. هغه چې د دغې ډلې اوږدمهاله غړی و، په ۱۹۰۸ کال کې یې د دغې خورا مهمې/محوري موضوع په برخه کې له ډلې سره ډېره مرسته وکړه او اډلر ۸ کاله وروسته (۱۹۱۰ کال کې) د ویانا د رواني تحلیلي ټولنې مشر شو. هغه تر ۱۹۱۱ کال پورې د ټولنې غړی پاتې شو، دا هغه مهال چې هغه او د هغه د ملاتړو یوه ډله په رسمي ډول د فرويډ له کړۍ څخه چې د ارټوډېکس د رواني تحلیل (په ۱۹۱۴ کال کې د کارل یونګ تر بېل‌والي مخکې) لومړنۍ لوی مخالف و بېله شوه. <ref>For further detail, see [[Sigmund Freud#Resignations from the IPA]]</ref> دغه روانېدل هم فرویډ او هم د اډلر لپاره مناسب و، ځکه هغوی له یو بل څخه بېزار وو. اډلر له فرويډ سره د همکارۍ په بهیر کې په غالب ډول خپلې هغې نظريې له ځان سره خوندي کړې چې تر ډېره د فرېډ له نظریو څخه بېلې وې. حال دا چې اډلر تر ډېره د «فرویډ» د شاګرد په توګه پېژندل کېږي، خو په حقیقت کې دا خبره هېڅکله سمه نه وه. هغوی همکاران وو، فرويد په ۱۹۰۹ کال کې په چاپي ډول هغه د «زما همکار ډاکتر الفرډ اډلر» په توګه یاد کړ. د اډلر او فرويډ اړیکې په ټوله کې ۹ کاله دوام وکړ او هغوی تر بېلاوالي وروسته هېڅ‌کله له یو بل سره ونه لیدل. فرویډ ان تر بېل‌والي وروسته هم له اډلر څخه بېزار و او تمایل یې درلود چې له رواني تحلیل څخه د نورو بېلو شویو پر وړاندې هم دا کار تر سره کړي. فرويډ ان د اډلر تر مړينې وروسته هم له هغه څخه خپله بېزاري وساتله. د دغې موضوع په اړه يې له یو همکار سره د خبرو پر مهال داسې وويل: «زه له اډلر سره ستاسو په خواخوږي نه پوهېږم. د یو یهودي هلک لپاره د ویانا له ښارګوټي څخه خارج په ابرډين کې مړينه په‌خپله یوه نه پېژندل شوې د ژوند لار ده او د دې لپاره یو سند دی چې هغه څومره لرې تللی و. نړۍ واقعاً هم په رواني تحليل کې هغه ته د متناقضه خدماتو لپاره ډېر انعام ورکړ.» اډلر په ۱۹۲۹ کال کې د نیویارک هرالډ یو خبریال ته د یو بې‌ارزښته پوسټ کارډ یوه کاپي ورښکاره کړه چې فرويډ په ۱۹۰۲ کال کې هغه ته لېږلی و. هغه غوښتل دا ثابته کړي چې هېڅ‌کله هم د فرويډ شاګرد نه و، خو فريډ د هغه په لټه کې و تر څو خپلې نظریې ورسره شریکې کړي. <ref>Sigmund Freud, ''Case Histories II'' (PFL 9) p. 41n</ref><ref name=":05">{{cite book|last1=Hergenhahn|first1=B.R.|title=An Introduction to Theories of Personality|last2=Olson|first2=Matthew|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2006|isbn=0-13-194228-X|pages=95–123}}</ref> == سرچينې == s69l32ln17llgi8z02vjb6quu27vufv 0 72799 368223 336284 2026-08-10T16:33:26Z InternetArchiveBot 24283 Add 12 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368223 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس |نوم= |انځور= |انځوراړوند=}}ویرا فلورانس کوپر روبین (زوکړه: د ۱۹۲۸ زکال د جولای ۲۳مه – مړینه: د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر ۲۵مه) امریکايي ستورپوهه وه چې د کهکشان د څرخ د کچې په ټاکلو کې یو له مخکښانو بلل کیږي. نوموړې د کهکشاني څرخ د منحني ګانو په څېړنې سره د کهکشان د وړاندوینه شوي زاویوي او د کهکشان د مشاهده شوي حرکت ترمنځ اختلاف کشف کړ. د کهکشان په څرخ کې د ستونزې د موندلو په برخه کې د هغې چارو د تیارې مادې د شتون اړوند شواهد وړاندې کړل. د هغې د چارو پایلې په راتلونکو لسیزو کې تائید شوې. <ref name="OverbyeNYT161227">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name="VOX-20210817">{{cite news|last1=Pinkerton|first1=Byrd|last2=Hassenfeld|first2=Noam|date=17 August 2021|title=Astronomers were skeptical about dark matter — until Vera Rubin came along: She built a bullet-proof case for exploring the concept|website=[[Vox (website)|Vox]]|url=https://www.vox.com/22576927/vera-rubin-dark-matter-astronomy-biography|access-date=17 August 2021}}</ref><ref>{{cite journal|last1=de Swart|first1=Jaco|last2=Bertone|first2=Gianfranco|last3=van Dongen|first3=Jeroen|date=2017|title=How dark matter came to matter|journal=Nature Astronomy|volume=1|issue=59|pages=0059|arxiv=1703.00013|bibcode=2017NatAs...1E..59D|doi=10.1038/s41550-017-0059|s2cid=119092226}}</ref> روبین په واسار کالج کې د ستورپوهنې د یوازنۍ زدکړیالې په توګه د خپلو علمي چارو په پیل کولو سره په کرنل پوهنتون او جورج ټاون پوهنتون کې د ماسټرۍ زدکړو ته مخه کړه، چېرې چې نوموړې په کهکشانونو کې د هابل جریان انحرافات مشاهده کړل او د کهکشاني ټولګو د شتون اړوند یې شواهد وړاندې کړل. نوموړې د خپل مسلکي ژوند په اوږدو کې د خپلو چارو له امله د نورو جایزو او ویاړونو سربېره د بروس مډال، د ستورپوهنې د سلطنتي ټولنې د سرو زرو مډال او د علومو ملي مډال ترلاسه کړ. <ref name="OverbyeNYT1612272">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref><ref name="DomonoskeNPR161226">{{cite journal|last=Domonoske|first=Camila|date=December 26, 2016|title=Vera Rubin, Who Confirmed Existence Of Dark Matter, Dies At 88|journal=[[NPR News]]|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/12/26/507022497/vera-rubin-who-confirmed-existence-of-dark-matter-dies-at-88|access-date=December 27, 2016}}</ref> روبین خپل ژوند د ساینس په برخه کې د ښځو څخه په ملاتړ ولګاوه او د ستورپوهنې سره د لېواله ښځینه زده کوونکو د روزنې له امله یې شهرت درلود. نوموړې په دغه برخه کې د ډېری کسانو لپاره یوه مخکښه مېرمن وه چې له امله یې په ۲۰۱۵ زکال کې د ویرا کوپر روبین د علومو د ملي بنسټ د رصد خانې ودانیزې چارې پیل شوې. د نیویارک ټایمز له خوا د نوموړې میراث د کاینات پوهنې په نظریه کې «کوپرنیکي مقیاس ته بدلون ورکول» بلل کیږي. <ref name="OverbyeNYT1612273">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref> == لومړنی ژوند == ویرا کوپر د ۱۹۲۸ زکال د جولای په ۲۳مه د پنسلوانیا په فیلادلفیا کې وزیږېده. نوموړې له ځانه دوه مشرې خویندې لرلې. پلار او مور یې د ختیځې اروپا یهود کډوال وو؛ پلار یې پساک کوبچفسکي (فیلېپ کوپر) نومېده چې د لیتوانیا په ویلینوس (هغه مهال د پولنډ برخه و) کې زیږېدلی و او د برېښنا انجینر و؛ هغه متحده ایالاتو له کډوالۍ وروسته خپل نوم انګریزي ته واړوه. هغه په بېل ټلیفون کمپنۍ کې کار کاوه. ده د بساربیا (اوسني مولداویا) له وګړې روز اپلبام سره واده وکړ. دوی دواړو په بېل کمپنۍ کې ولیدل؛ چېرې چې روز د خپل واده تر مهاله دلته کار کاوه. <ref name="Bartusiak">{{Cite book|last=Bartusiak|first=Marcia|title=Through a Universe Darkly: A Cosmic Tale of Ancient Ethers, Dark Matter, and the Fate of the Universe|location=Toronto, Ontario, Canada|publisher=HarperCollins Canada|year=1993|isbn=978-0060183103|pages=needed|url=https://archive.org/details/throughuniversed00bart|access-date=December 29, 2016}}</ref><ref name="OverbyeNYT1612274">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref> کوپرانو په ۱۹۳۸ زکال کې واشنګټن ډي سي ته کډه وکړه، دلته ۱۰ کلنې ویرا د خپل کور له کړکۍ څخه ستورو ته په کتو له ستورپوهنې سره لېوالتیا پیدا کړه. هغه په یاد راوړې چې «ما هغه مهال د ځواب ویلو په پرتله له پوښتنې کولو سره ډېره لېوالتیا لرله؛ ما په ډېر لږ عمر کې پرېکړه وکړه چې موږ په یوه ډېره پېچلې او هڅو ته په اړتیا لرونکې نړۍ کې ژوند کوو». نوموړې د خپل پلار په مرسته یو نیمګړی تلسکوپ جوړ کړ او د آسماني اجرامو مشاهدې او تعقیب ته یې مخه کړه. دې په کولیج عالي لیسه کې زده کړې وکړې او په ۱۹۴۴ زکال کې ترې فارغه شوه. <ref name="OverbyeNYT1612275">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name="jwa">{{cite book|last=Larsen|first=Kristine|date=March 2009|chapter=Vera Cooper Rubin|title=Jewish Women: A comprehensive historical encyclopedia|location=Brookline, MA|publisher=[[Jewish Women's Archive]]|chapter-url=https://jwa.org/encyclopedia/article/rubin-vera-cooper|access-date=30 December 2016}}</ref><ref name="Irion">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/national/vera-rubin-astronomer-who-verified-existence-of-dark-matter-dies-at-88/2016/12/26/545e617c-cb9d-11e6-a747-d03044780a02_story.html|title=Vera Rubin, astronomer who proved existence of dark matter, dies at 88|last=Schudel|first=Matt|date=December 26, 2016|newspaper=[[Washington Post]]|access-date=July 7, 2017}}</ref><ref name="Scoles161004">{{cite news|url=http://www.astronomy.com/news/2016/10/vera-rubin|title=How Vera Rubin Discovered Dark Matter|last=Scoles|first=Sarah|date=October 4, 2016|work=Astronomy Magazine|access-date=December 26, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=The Doyenne of Dark Matter|url=https://www.theattic.space/home-page-blogs/2019/8/2/the-doyenne-of-dark-matter?rq=Vera%20rubin|website=The Attic|date=August 2, 2019|access-date=5 November 2019}}</ref> د روبین مشره خور، روث کوپر برګ، څارنواله وه چې وروسته یې د متحده ایالاتو په دفاع وزارت کې د اداري حقونو د قاضۍ په توګه دنده ترسره کړه. <ref name="Bartusiak2">{{Cite book|last=Bartusiak|first=Marcia|title=Through a Universe Darkly: A Cosmic Tale of Ancient Ethers, Dark Matter, and the Fate of the Universe|location=Toronto, Ontario, Canada|publisher=HarperCollins Canada|year=1993|isbn=978-0060183103|pages=needed|url=https://archive.org/details/throughuniversed00bart|access-date=December 29, 2016}}</ref> == زده کړې == روبین ته دا الهام پیدا شوی و چې د لیسانس په کچه زده کړې په واسار کالج کې وکړي – هغه مهال دا په بشپړه توګه یو ښځینه کالج و – همدارنګه هغې له ماریا میچل څخه په الهام دغه کالج غوره کړی و چې په ۱۸۶۵ زکال کې نوموړې همالته ښوونکې وه. هغې د خپل ښوونځي د یوه ښوونکي لارښوونه چې علمي مسلک ځانته غوره نه کړي او هنرمنده شي له پامه وغورځاوه. نوموړې له في بتا کاپا ټولنې څخه فارغه او په ۱۹۴۸ زکال کې یې د ستورپوهنې د لیسانس سند ترلاسه کړ؛ چې دغه کال د ستورپوهنې له څانګې څخه یوازنۍ فارغه وه. هغې هڅه وکړه چې ماسټري په پرېنسټون پوهنتون کې کړي، خو دغه چاره یې د خپل جنسیت له امله ونشو کولای. پرېنسټون تر راتلونکو ۲۷ کلونو پورې د ستورپوهنې په برخه کې هېڅ ښځینه زده کوونکې نه منله. ورته مهال نوموړې په هاروارډ پوهنتون کې د زده کړو وړاندیز رد کړ. <ref name="OverbyeNYT1612276">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name="OverbyeNYT1612277">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name="Irion2">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref><ref>{{cite web|title=Vera Cooper Rubin: Shedding light on dark matter|website=Innovators|publisher=[[Vassar College]]|url=https://innovators.vassar.edu/innovator.html?id=68|تاريخ الوصول=2023-12-12|تاريخ الأرشيف=2019-03-06|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190306234818/https://innovators.vassar.edu/innovator.html?id=68|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2023-12-12|خونديځ نېټه=2019-03-06|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190306234818/https://innovators.vassar.edu/innovator.html?id=68|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190306234818/https://innovators.vassar.edu/innovator.html?id=68|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306234818/https://innovators.vassar.edu/innovator.html?id=68}}</ref><ref name="DomonoskeNPR1612262">{{cite journal|last=Domonoske|first=Camila|date=December 26, 2016|title=Vera Rubin, Who Confirmed Existence Of Dark Matter, Dies At 88|journal=[[NPR News]]|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/12/26/507022497/vera-rubin-who-confirmed-existence-of-dark-matter-dies-at-88|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name="NYT01">{{cite news|last=Overbye|first=Dennis|date=27 December 2016|title=Vera Rubin, 88, dies; opened doors in astronomy, and for women|type=obituary|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html}}</ref><ref name="OverbyeNYT1612278">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name=":03">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref><ref name="NYT012">{{cite news|last=Overbye|first=Dennis|date=27 December 2016|title=Vera Rubin, 88, dies; opened doors in astronomy, and for women|type=obituary|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html}}</ref> روبین په ۱۹۴۸ زکال کې له رابرټ جاشوا روبین سره واده وکړ چې د کارنل له پوهنتون څخه یې ماسټري لرله.<ref name="VOX-202108172">{{cite news|last1=Pinkerton|first1=Byrd|last2=Hassenfeld|first2=Noam|date=17 August 2021|title=Astronomers were skeptical about dark matter — until Vera Rubin came along: She built a bullet-proof case for exploring the concept|website=[[Vox (website)|Vox]]|url=https://www.vox.com/22576927/vera-rubin-dark-matter-astronomy-biography|access-date=17 August 2021}}</ref><ref name="Irion3">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref> روبین په کارنل پوهنتون کې د ماسټرۍ زده کړې پیل کړې او په ۱۹۵۱ زکال کې یې له دغه پوهنتون څخه د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ. هغې د ماسټرۍ د زده کړو پر مهال د ۱۰۹ کهکشانونو حرکات وڅېړل او د هابل له جریان څخه یې د انحراف لومړني مشاهدات ترسره کړل. نوموړې له ستورپوه مارتا کارپنټر سره په کهکشاني ډینامیکو کار وکړ؛ دوی خپله دغه څېړنه د فیلېپ موریسون، هانس بته او ریچارډ فاینمن تر نظر لاندې بشپړه کړه. له دې سره چې د دغې څېړنې پایله چې ګویا د کهکشانونو مداري حرکت د یو خاص قطب پر لور شتون لري، رد شوې خو دغه نظریه یې چې کهکشانونه د حرکت په حالت کې دي سمه وه او له امله یې پریمانه څېړنې ترسره شوې. د هغې دغو څېړنو همدارنګه له کهکشانونو څخه د عالي مختصاتو لرونکي سیسټم (supergalactic plane) شواهد وړاندې کړل. دغه اطلاعات او معلومات چې هغې کشف کړل؛ پرېمانه بحثونه یې را وپارول. له دې سره چې نوموړې د امیدوارۍ پر مهال هڅه وکړه څو خپلې دغې هڅې د امریکا د ستورپوهنې ټولنې ته وړاندې کړي، خو غوښتنه یې رد شوه او دغه مقاله هم له یاده وویستل شوه. <ref name="jwa2">{{cite book|last=Larsen|first=Kristine|date=March 2009|chapter=Vera Cooper Rubin|title=Jewish Women: A comprehensive historical encyclopedia|location=Brookline, MA|publisher=[[Jewish Women's Archive]]|chapter-url=https://jwa.org/encyclopedia/article/rubin-vera-cooper|access-date=30 December 2016}}</ref><ref name=":32">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/national/vera-rubin-astronomer-who-verified-existence-of-dark-matter-dies-at-88/2016/12/26/545e617c-cb9d-11e6-a747-d03044780a02_story.html|title=Vera Rubin, astronomer who proved existence of dark matter, dies at 88|last=Schudel|first=Matt|date=December 26, 2016|newspaper=[[Washington Post]]|access-date=July 7, 2017}}</ref><ref name=":04">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref><ref name="Irion4">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref><ref>{{cite web|title=Vera Florence Cooper Rubin|website=The Bruce Medalists|publisher=[[Sonoma State University]]|url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Rubin/Rubin.html|access-date=6 July 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180117023608/http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Rubin/Rubin.html|archive-date=17 January 2018}}</ref><ref name="Scoles1610042">{{cite news|url=http://www.astronomy.com/news/2016/10/vera-rubin|title=How Vera Rubin Discovered Dark Matter|last=Scoles|first=Sarah|date=October 4, 2016|work=Astronomy Magazine|access-date=December 26, 2016}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Drake|first=Nadia|author-link=Nadia Drake|date=December 27, 2016|title=Vera Rubin, Pioneering Astronomer, Dies at 88|url=http://news.nationalgeographic.com/2016/12/vera-rubin-dark-matter-galaxy-rotation-nobel-science|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228143112/http://news.nationalgeographic.com/2016/12/vera-rubin-dark-matter-galaxy-rotation-nobel-science/|url-status=dead|archive-date=December 28, 2016|journal=National Geographic|access-date=December 28, 2016}}</ref><ref name="Irion5">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref> روبین د دوکتورا زده کړې په جورج ټاون پوهنتون کې وکړې؛ دغه مهال دا په واشنګټن ډي سي کې یوازنی پوهنتون و چې د ستورپوهنې په برخه کې یې د دوکتورا په کچه سند ورکاوه. <ref name=":05">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref><ref name=":1">{{cite journal|last=Popova|first=Maria|date=18 April 2016|title=Pioneering astronomer Vera Rubin on women in science, dark matter, and our never-ending quest to know the universe|type=journalist blog|journal=[[Brain Pickings]]|url=https://www.brainpickings.org/2016/04/18/vera-rubin-interview-women-in-science/|access-date=26 December 2016}}</ref> نوموړې د ۲۳ کلونو په عمر چې امیدواره هم وه د دوکتورا په کچه یې زده کړې پیل کړې او د زده کړو پر مهال یې په کور کې یو نوی زیږېدلی ماشوم هم درلود. هغې له فرانسېس هایډن سره زده کړو ته مخه کړه چې بیا نوموړي جورج ګامو ته ور معرفي کړه چې جورج ټاون ته په نږدې جورج واشنګټن پوهنتون کې یې تدریس کاوه او بالاخره د نوموړې د دوکتورا لارښود شو. د هغې د دوکتورا پای لیک په ۱۹۵۴ زکال کې بشپړ شو او دا پایله یې وړاندې کړه چې کهکشانونه په کایناتو کې د تصادفي توزیع پر ځای یو بل ته څېرمه موقعیت لري؛ هغه بحث پارونکې نظریه چې د نورو ستورپوهانو له خوا د دوه لسیزو لپاره وه نه لټول شوه. نوموړې د خپلو زده کړو پر مهال له ستړي کوونکي جنسيتي تبعیض سره مخ وه. آن په یوه مورد کې هغې اجازه وه نه مونده د خپل لارښود په دفتر کې ورسره وګوري، ځکه چې دغه مهال ښځو کاتولیک پوهنتون ته د تګ اجازه نه لرله. <ref name="DomonoskeNPR1612263">{{cite journal|last=Domonoske|first=Camila|date=December 26, 2016|title=Vera Rubin, Who Confirmed Existence Of Dark Matter, Dies At 88|journal=[[NPR News]]|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/12/26/507022497/vera-rubin-who-confirmed-existence-of-dark-matter-dies-at-88|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Vera Cooper Rubin|series=Women in Aviation and Space History|website=[[Smithsonian National Air and Space Museum]]|url=https://airandspace.si.edu/explore-and-learn/topics/women-in-aviation/rubin.cfm|access-date=7 July 2017}}</ref><ref name=":06">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref><ref name="Irion6">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref><ref name=":12">{{cite journal|last=Popova|first=Maria|date=18 April 2016|title=Pioneering astronomer Vera Rubin on women in science, dark matter, and our never-ending quest to know the universe|type=journalist blog|journal=[[Brain Pickings]]|url=https://www.brainpickings.org/2016/04/18/vera-rubin-interview-women-in-science/|access-date=26 December 2016}}</ref><ref name="CWP">{{cite book|last1=Johnson|first1=Ben|last2=Tsai|first2=Meigy|year=2001|editor1=Turner, Jean|editor2=Byers, Nina|editor2-link=Nina Byers|chapter=Vera Cooper Rubin|title=Contributions of 20th&nbsp;Century Women to Physics (CWP)|location=Los Angeles, CA|publisher=[[University of California]]|chapter-url=http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Rubin,_Vera_Cooper@931234567.html|url-status=dead|access-date=29 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424105951/http://www.physics.ucla.edu/~cwp/Phase2/Rubin%2C_Vera_Cooper%40931234567.html|archive-date=24 April 2013}}</ref><ref name="OverbyeNYT1612279">{{cite journal|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Vera Rubin, 88, Dies; Opened Doors in Astronomy, and for Women|url=https://www.nytimes.com/2016/12/27/science/vera-rubin-astronomist-who-made-the-case-for-dark-matter-dies-at-88.html|date=December 27, 2016|journal=[[The New York Times]]|access-date=December 27, 2016}}</ref><ref name="Irion7">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref> === جایزې او ویاړونه === * د علومو د ملي اکاډمۍ غړیتوب (په ۱۹۸۱ زکال کې یې غړې شوه)<ref name="Irion8">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref><ref name=":2">{{cite web|url=http://gruber.yale.edu/cosmology/vera-rubin|title=Vera Rubin|website=The Gruber Foundation|access-date=December 26, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/51005.html|title=Vera Rubin|date=2016|publisher=National Academy of Sciences (NAS)|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227061125/http://www.nasonline.org/member-directory/members/51005.html|archive-date=December 27, 2016|url-status=dead|access-date=December 26, 2016}}</ref> * د پاپي علومو د اکاډمۍ غړیتوب<ref name=":22">{{cite web|url=http://gruber.yale.edu/cosmology/vera-rubin|title=Vera Rubin|website=The Gruber Foundation|access-date=December 26, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.13point7billion.org/2012/03/womens-history-month-vera-rubin.html|title=Women's History Month – Vera Rubin|date=March 27, 2012|website=13.7 Billion Years|access-date=December 26, 2016|تاريخ الأرشيف=December 27, 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161227055846/http://www.13point7billion.org/2012/03/womens-history-month-vera-rubin.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=December 27, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161227055846/http://www.13point7billion.org/2012/03/womens-history-month-vera-rubin.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161227055846/http://www.13point7billion.org/2012/03/womens-history-month-vera-rubin.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227055846/http://www.13point7billion.org/2012/03/womens-history-month-vera-rubin.html}}</ref> * د امریکا د فلسفي ټولنې غړیتوب<ref>{{cite web|url=http://www.amphilsoc.org/memhist/search|title=APS Members' Directory Search|website=American Philosophical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401175306/http://www.amphilsoc.org/memhist/search|archive-date=April 1, 2017|url-status=dead|access-date=December 26, 2016}}</ref> * د ستورپوهنې د سلطنتي ټولنې د سرو زرو مډال (۱۹۹۶ زکال)<ref name=":07">{{cite journal|date=June 1997|title=1996 November 8 meeting of the Royal Astronomical Society|journal=[[The Observatory (journal)|The Observatory]]|volume=117|pages=129–135|bibcode=1997Obs...117..129.}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268|title=Winners of the Gold Medal of the Royal Astronomical Society|work=Royal Astronomical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630050255/http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268/|archive-date=June 30, 2016|url-status=dead|access-date=December 29, 2016}}</ref><ref name="CWP2">{{cite book|last1=Johnson|first1=Ben|last2=Tsai|first2=Meigy|year=2001|editor1=Turner, Jean|editor2=Byers, Nina|editor2-link=Nina Byers|chapter=Vera Cooper Rubin|title=Contributions of 20th&nbsp;Century Women to Physics (CWP)|location=Los Angeles, CA|publisher=[[University of California]]|chapter-url=http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Rubin,_Vera_Cooper@931234567.html|url-status=dead|access-date=29 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424105951/http://www.physics.ucla.edu/~cwp/Phase2/Rubin%2C_Vera_Cooper%40931234567.html|archive-date=24 April 2013}}</ref> * د ښځو او علومو په برخه کې د وایزمن جایزه (۱۹۹۶ زکال)<ref>{{cite web|url=http://www.weizmann.ac.il/WomenInScience/weizmann-women-science-award/recipients|title=Recipients|work=Weizmann Women & Science Award|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822160408/http://www.weizmann.ac.il/WomenInScience/weizmann-women-science-award/recipients|archive-date=August 22, 2016|url-status=dead|access-date=December 31, 2016}}</ref> * د کاینات پوهنې اړوند د ګروبر نړیواله جایزه (۲۰۰۲ زکال)<ref>{{Cite web|url=http://gruber.yale.edu/prize/2002-gruber-cosmology-prize|title=2002 Gruber Cosmology Prize|website=The Gruber Foundation|access-date=July 6, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gruber.yale.edu/cosmology/press/2002-gruber-cosmology-prize-press-release|title=2002 Gruber Cosmology Prize Press Release|publisher=The Gruber Foundation|access-date=December 26, 2016}}</ref> * د پاسفیک ستورپوهنې له ټولنې څخه د کاترین ولف بروس د سرو زرو مډال (۲۰۰۳ زکال)<ref>{{cite web|url=http://www.astrosociety.org/membership/awards/03winnerspr.html|title=Vera Rubin Wins 2003 ASP Bruce Medal and Other ASP Award Winners|date=2003|publisher=Astronomical Society of the Pacific (ASP)|location=San Francisco, California, US|access-date=December 26, 2016}}</ref> * د علومو له ملي اکاډمۍ څخه د جمیز کرېګ واټسون مډال (۲۰۰۴ زکال)<ref>{{cite web|url=http://www.nasonline.org/about-nas/awards/james-craig-watson-medal.html|title=James Craig Watson Medal|website=NAS|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723073436/http://www.nasonline.org/about-nas/awards/james-craig-watson-medal.html|archive-date=July 23, 2013|url-status=bot: unknown|access-date=February 20, 2013}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal|last=Bahcall|first=Neta A.|date=February 28, 2017|title=Vera C. Rubin: Pioneering American astronomer (1928–2016)|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=114|issue=9|pages=2099–2100|doi=10.1073/pnas.1701066114|issn=0027-8424|pmc=5338491|pmid=28167783|bibcode=2017PNAS..114.2099B|doi-access=free}}</ref> * د ریچټمیر یادګاري جایزه <ref>{{cite web|url=http://carnegiescience.edu/news/carnegie_s_vera_rubin_receive_richtmyer_award|title=News – Carnegie Institution for Science|work=Carnegie Science|access-date=December 29, 2016|تاريخ الأرشيف=June 12, 2012|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120612104904/http://carnegiescience.edu/news/carnegie_s_vera_rubin_receive_richtmyer_award|url-status=dead|خونديځ نېټه=June 12, 2012|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120612104904/http://carnegiescience.edu/news/carnegie_s_vera_rubin_receive_richtmyer_award|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120612104904/http://carnegiescience.edu/news/carnegie_s_vera_rubin_receive_richtmyer_award|archive-url=https://web.archive.org/web/20120612104904/http://carnegiescience.edu/news/carnegie_s_vera_rubin_receive_richtmyer_award}}</ref> * د علومو په برخه کې د ډېکسون جایزه<ref>{{cite web|url=http://www.nndb.com/honors/045/000111709/|title=Dickson Prize|website=NNDB|access-date=December 26, 2016}}</ref> * د علومو اړوند ملي مډال (۱۹۹۳ زکال)<ref name=":24">{{cite web|url=http://gruber.yale.edu/cosmology/vera-rubin|title=Vera Rubin|website=The Gruber Foundation|access-date=December 26, 2016}}</ref><ref name="nsf2">{{cite web|url=https://www.nsf.gov/news/special_reports/medalofscience50/rubin.jsp|title=National Medal of Science 50th Anniversary: Vera Rubin (1928– )|author=NSF Staff|date=2016|publisher=National Science Foundation (NSF)|location=Arlington, Virginia, US|access-date=December 26, 2016}}</ref> * د آډلر د یو عمر افلاکي لاسته راوړنو جایزه <ref>{{cite web|url=http://www.panacheprivee.com/Web/BeSeen/AdlerPlanetarium09/Women_in_Space_Science_Awards.asp|title=Lifetime Achievement Award|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104211645/http://www.panacheprivee.com/Web/BeSeen/AdlerPlanetarium09/Women_in_Space_Science_Awards.asp|archive-date=November 4, 2013|url-status=bot: unknown|access-date=February 20, 2013}}</ref> * د امریکا له ملي راډیويي رصد خانې څخه د جانسکي لکچرشېپ جایزه<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/jansky/janskyprize.shtml|title=Jansky Lecture Redirect|access-date=December 26, 2016}}</ref> * د امریکا د ستورپوهنې له ټولنې څخه د نوریس راسل لکچرشېپ جایزه<ref>{{cite web|url=http://aas.org/about/grants-and-prizes/henry-norris-russell-lectureship|title=Henry Norris Russell Lectureship|publisher=American Astronomical Society|access-date=December 26, 2016|تاريخ الأرشيف=January 19, 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160119022215/http://aas.org/about/grants-and-prizes/henry-norris-russell-lectureship|url-status=dead|خونديځ نېټه=January 19, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160119022215/http://aas.org/about/grants-and-prizes/henry-norris-russell-lectureship|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160119022215/http://aas.org/about/grants-and-prizes/henry-norris-russell-lectureship|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119022215/http://aas.org/about/grants-and-prizes/henry-norris-russell-lectureship}}</ref> * د هاروارډ پوهنتون، یل پوهنتون، سمېت کالج، ګرینل کالج او پرینسټون پوهنتون څخه افتخاري دوکتوراوې<ref name=":7">{{Cite journal|last=Bahcall|first=Neta A.|date=February 2, 2017|title=Vera Rubin (1928–2016)|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-02-02_542_7639/page/32|journal=Nature|volume=542|issue=7639|pages=32|bibcode=2017Natur.542...32B|doi=10.1038/542032a|pmid=28150763|s2cid=4464509|issn=0028-0836}}</ref><ref name=":23">{{cite web|url=http://gruber.yale.edu/cosmology/vera-rubin|title=Vera Rubin|website=The Gruber Foundation|access-date=December 26, 2016}}</ref> == شخصي ژوند == ویرا روبین په ۱۹۴۸ زکال کې له رابرټ جاشوا روبین سره واده وکړ او په ۲۰۰۸ زکال کې د مړینې تر مهاله ورسره پاتې شوه. په کرنل کې د ماسټرۍ د زده کړو پر مهال د هغې ماشوم وزیږېد او د ماشومانو د لویولو پر مهال یې خپلو څېړنیزو چارو ته دوام ورکړ. د هغې ټولو څلورو زامنو د طبیعي علومو او ریاضیاتو په څانګو کې دوکتوراوې اخیستې دي: ډېوېډ (زوکړه: ۱۹۵۰ زکال) د متحده ایالاتو د جیولوژیکي سروې په اداره کې ځمکپوه دی؛ جوډیټ یانګ (۱۹۵۲ – ۲۰۱۴ زکال) د ماساچوستس په پوهنتون کې ستور پوه و؛ کارل (زوکړه: ۱۹۵۶ زکال) په ایروین کې د کالیفورنیا د پوهنتون ریاضي پوه دی او آلن (زوکړه: ۱۹۶۰ زکال) بیا په پرېنسټون پوهنتون کې ځمکپوه دی. د روبین زامنو وروسته وویل چې دوی ته یې مور علمي ژوند د خوښې وړ او اسانه ګرځولی و؛ په دې سره یې مور د دوی الهام بخښونکې وه څو خپله پوهان شي. <ref name=":25">{{cite web|url=http://gruber.yale.edu/cosmology/vera-rubin|title=Vera Rubin|website=The Gruber Foundation|access-date=December 26, 2016}}</ref><ref>{{cite news|last=Sullivan|first=Patricia|date=February 5, 2008|title=Robert J. Rubin, 81; Scientist Whose Work Combined Disciplines|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/02/04/AR2008020403043.html|access-date=December 28, 2016}}</ref><ref name="jwa3">{{cite book|last=Larsen|first=Kristine|date=March 2009|chapter=Vera Cooper Rubin|title=Jewish Women: A comprehensive historical encyclopedia|location=Brookline, MA|publisher=[[Jewish Women's Archive]]|chapter-url=https://jwa.org/encyclopedia/article/rubin-vera-cooper|access-date=30 December 2016}}</ref><ref name="Irion9">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref><ref name=":72">{{Cite journal|last=Bahcall|first=Neta A.|date=February 2, 2017|title=Vera Rubin (1928–2016)|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-02-02_542_7639/page/32|journal=Nature|volume=542|issue=7639|pages=32|bibcode=2017Natur.542...32B|doi=10.1038/542032a|pmid=28150763|s2cid=4464509|issn=0028-0836}}</ref><ref name="Irion10">{{cite journal|last=Irion|first=Robert|date=8 February 2002|title=The bright face behind the dark sides of galaxies|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-08_295_5557/page/960|journal=Science|volume=295|issue=5557|pages=960–961|doi=10.1126/science.295.5557.960|pmid=11834801|s2cid=41891881}}</ref> == سرچينې == onw0kxm8cdgy7yukmkpa3wkp4t6jdjz 0 72807 368148 357903 2026-08-10T14:05:43Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368148 wikitext text/x-wiki '''ویلیام برادفورډ شاکلي ژونیور''' (په انګلیسي: William Bradford Shockley Jr.؛ پیدایښت: ۱۳-فبروري-۱۹۱۰؛ مړینه: ۱۲-اګوسټ-۱۹۸۹) یو امریکایي مخترع، فزیک‌پوه او توکمیز اصلاح‌پال ؤ. هغه د بېل په لابراتوارونو کې د یوې څېړنیزې ډلې مشر ؤ، چې په دې ډله کې جان باردین او والتر براتین هم شامل وو. درې واړو ساینس‌پوهانو په ۱۹۵۶ز کال کې «د نیمه‌هادي اجسامو په هکله څېړنې او د ترانزېسټور اغېزې کشف» په پار، په ګډه د فزیک نوبل جایزه وګټله. <ref name=":7">{{Cite journal|last=Borrell|first=Jerry|date=2001|title=They would be gods|url=https://archive.org/details/sim_upside_2001-10_13_10/page/53|journal=Upside|volume=13|issue=10|pages=53|via=ABI/INFORM Global}}</ref> د ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ز لسیزو په اوږدو کې د کالیفورنیا «د سیلیکان وادي» د برېښنایي وسایلو د نوښتونو مرکز وګرځېد او د نورو فعالیتونو ترڅنګ، یو لامل یې د ترانزېسټور نوي ډیزاین سوداګریز کولو لپاره د شاکلي هلې‌ځلې وې.<ref name=":10">{{Cite web|last=SFGATE|first=Mike Moffitt|date=2018-08-21|title=How a racist genius created Silicon Valley by being a terrible boss|url=https://www.sfgate.com/tech/article/Silicon-Valley-Shockley-racist-semiconductor-lab-13164228.php|access-date=2022-07-17|website=SFGATE|language=en-US}}</ref> شاکلي د خپل ژوند په وروستیو کلونو کې، کله چې په ستانفورډ پوهنتون کې د برېښنا انجنیري استاد ؤ، د توکم‌پالو لیدلورو لرلو او د توکمیزې اصلاح‌پالنې ملاتړ له‌امله مشهور شو.<ref name="latimesobit">{{cite news|last1=Boyer|first1=Edward J.|date=August 14, 1989|title=Controversial Nobel Laureate Shockley Dies|newspaper=Los Angeles Times|url=http://articles.latimes.com/1989-08-14/news/mn-369_1_nobel-laureate-shockley|access-date=May 11, 2015}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|date=December 26, 1987|title=Inventors of the transistor followed diverse paths after 1947 discovery|url=https://news.google.com/newspapers?id=nqlJAAAAIBAJ&pg=4602,1428735|access-date=2022-07-13|website=Bangor Daily News|publisher=Associated Press|quote=Although he has received less publicity in recent years, his views have become, if anything, more extreme. He suggested in an interview the possibility of bonus payments to black people for undergoing voluntary sterilization.}}</ref><ref name=":11">{{Cite web|title=Palo Alto History|url=http://www.paloaltohistory.org/william-shockley.php|access-date=December 14, 2020|website=www.paloaltohistory.org|quote=In Palo Alto, William's temper improved little at first. But ignoring psychiatric recommendations for more socialization, his parents decided to home school William until age eight. Finally, feeling they were unable to keep him out of a school setting any longer, they sent him to the Homer Avenue School for two years, where his behavior improved dramatically --- he even earned an "A" in comportment in his first year.|archive-date=July 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727215905/http://www.paloaltohistory.org/william-shockley.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Thorp|first=H. Holden|date=2022-11-18|title=Shockley was a racist and eugenicist|journal=Science|language=en|volume=378|issue=6621|pages=683|doi=10.1126/science.adf8117|pmid=36395223|bibcode=2022Sci...378..683T|s2cid=253582584|issn=0036-8075|doi-access=free}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه او زده‌کړې == شاکلي د ۱۹۱۰ز کال د فبروري پر ۱۳^مه، له امریکایي مور او پلار څخه په لندن کې زېږېدلی ؤ او له ۳ کلنۍ وروسته د خپلې کورنۍ په ټاټوبي ــ د کالیفورنیا پالو آلتو ــ کې لوی شو. پلار یې ویلیام هیلمن شاکلي نومېده او د کانونو انجنیر ؤ، چې د ژوند لګښتونو پیدا کولو لپاره یې د کانونو احتکار کاوه او په اتو ژبو غږېدلای شو. مور یې «مې» په برادفورډ کې زېږېدلې او په د امریکا په لوېدیځ کې لویه شوې وه؛ له ستانفورډ پوهنتون څخه فارغه او لومړۍ مېرمن وه چې د متحده ایالاتو د کانونو سروې مرستیاله شوه. له یوې خوا د شاکلي کورنۍ له عامه دولتي ښوونځیو سره جوړ نه‌وو او له بلې خوا شاکلي له ماشومانو او همزولو سره تل په شخړه کې ؤ، نو له‌دې امله تر اته کلنۍ پورې په کور کې درس ولوست. شاکلي په ځوانۍ کې له خپل یوه ګاونډي څخه، چې په ستانفورډ پوهنتون کې د فزیک استاد ؤ، څه ناڅه فزیک زده‌کړ. هغه دوه کاله د پالو آلتو په نظامي اکاډمۍ کې تېر کړل، وروسته د لنډې مودې لپاره د لاس‌ انجلس په روزنیز ښوونځي کې شامل شو ترڅو په فزیک برخه کې درس ووایي او وروسته، په ۱۹۲۷ز کال کې، له هالیووډ عالي لېسې څخه فارغ شو.<ref name=":112">{{Cite web|title=Palo Alto History|url=http://www.paloaltohistory.org/william-shockley.php|access-date=December 14, 2020|website=www.paloaltohistory.org|quote=In Palo Alto, William's temper improved little at first. But ignoring psychiatric recommendations for more socialization, his parents decided to home school William until age eight. Finally, feeling they were unable to keep him out of a school setting any longer, they sent him to the Homer Avenue School for two years, where his behavior improved dramatically --- he even earned an "A" in comportment in his first year.|archive-date=July 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727215905/http://www.paloaltohistory.org/william-shockley.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=September 10, 1974|title=William Shockley|url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4889|access-date=2022-07-17|website=American Institute of Physics|language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-dec-02-tm-10501-story.html|title=The Twisted Legacy of William Shockley|first=Michael A.|last=Hiltzik|website=Los Angeles Times|date=December 2, 2001}}</ref><ref>{{Cite book|last=Moll|first=John L.|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/shockley-w.pdf|title=A Biographical Memoir of William Bradford Shockley|publisher=National Academies Press|year=1995|location=Washington, D.C.}}</ref> شاکلي په ساینس کې د لېسانس سند د کالیفورنیا ټکنالوجي انسټیټوت (کالټک) څخه په ۱۹۳۲ او د ډوکتورا سند د ماساچوست ټکنالوجي انسټیټوت (MIT) څخه په ۱۹۳۶ز کال کې ترلاسه کړ. د ډوکتورا تیزس سرلیک یې «په سوډیم کلوراید کې برقي اړیکې» ؤ؛ دغه موضوع ورته د لارښود استاد جان ک. سالتر له‌خوا وړاندیز شوې وه. == کاري ژوند == شاکلي په بېل لابراتوارونو کې له لومړیو کسانو څخه ؤ چې د مېروین کېلي له‌خوا وګومارل شو؛ کلونه وروسته، کېلې په ۱۹۳۶ز کې د نوموړې کمپنۍ د څېړنې مشر شو او ټول پام یې «د جامد حالت فزیک‌پوهانو» ته شو ترڅو په لابراتوار کې یې وګوماري. شاکلي د نیوجرسي په موري هېل کې یوې بلې ډلې سره یوځای شو؛ د دې ډلې مشر فزیک‌پوه «کلېنتون داویسن» ؤ. د بېل لابراتوارونو کارپوهانو یوه تیوري وړاندې کړې وه چې نیمه‌هادي اجسام به لا ښه جامد بدیلونه وي ترڅو د هېواد په عمومي «بېل» ټېلفوني سیسټم کې د خلا کارول شویو ټیوبونو په ځای وکارول شي. شاکلي د مس اکسایډ د نیمه‌هادي موادو پر بنسټ یوشمېر طرحې وپنځولې او که څه هم هڅې یې بریالۍ ونه‌ختې، له والتر براتین سره یې په ۱۹۳۹ز کال کې یوه لومړنۍ نمونه جوړه کړه.<ref name=":5">[https://www.britannica.com/technology/transistor/Innovation-at-Bell-Labs Transistor – Innovation at Bell Labs] Encyclopedia Britannica</ref><ref>{{Cite book|last=Cooper|first=David Y.|url=http://dx.doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1302153|title=Shockley, William Bradford (13 February 1910–12 August 1989), physicist|date=2000|publisher=Oxford University Press|series=American National Biography Online|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1302153}}</ref> شاکلي «د جامد حالت فزیک» په هکله یوشمېر اساسي لیکنې په «Physical Review» علمي ژورنال کې خپرې کړې. په ۱۹۳۸ز کال کې یې خپله لومړۍ اختراع «د الکترون بې‌چارجه کولو آله» د الکترون مضاعف کوونکو وسایلو په برخه ثبت کړه. د دوه‌یمې نړیوالې جګړې په پیلېدو سره، د شاکلي مخکېنۍ څېړنې په ټپه ودرېدې او هغه په منهټن (نیویارک ښار) کې د رادار اړوند څېړنو باندې بوخت شو. د ۱۹۴۲ز کال په مې میاشت کې یې له بېل لابراتوارونو څخه رخصتي واخېسته او د کولمبیا پوهنتون د اوبتل ضد جنګي عملیاتو په ډله کې د څېړنو مشر شو. هلته یې، په پرمختللو تخنیکونو د سمبالو اوبتلونو تکتیکونو پر وړاندې د مبارزې مېتودونه وپنځول او د عمقي (اوبو لاندې) بمونو د نمونو په غوره ګرځونه کې یې هلې‌ځلې وکړې. شاکلي ډېري وخت پنټاګون او واشنګټن ته د لوړپوړو چارواکو او دولتي مقاماتو لیدنې لپاره سفر کاوه.<ref>''Broken Genius'' p. 65–67</ref><ref>{{Cite book|last=Dean Barrett|first=David|url=https://www.worldcat.org/oclc/1149147965|title=140 days to Hiroshima : the story of Japan's last chance to avert Armageddon|date=2020|isbn=978-1-63576-580-9|location=New York|oclc=1149147965}}</ref> === د ترازېسټور پنځونه === په ۱۹۴۵ز کال کې د دوه‌یمې نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو څخه لږ څه وروسته، د بېل لابراتوارونو د شاکلي او کېمیاپوه «ستانلي مورګان» په مشرۍ «د جامد حالت فزیک» یوه ډله رامنځ‌ته کړه؛ په دې ډله کې جان باردین، والتر براتین، فزیک‌پوه جرالد پیرسون، کېمیاپوه رابرټ ګیبني، د برېښنایي ټکنالوجۍ کارپوه هېلبرټ مور او یوشمېر تخیکي کارګران شامل وو. د ډلې دنده، د خلا کمزورو او ماتېدونکو ښیښه‌یي ټیوب مضاعف کوونکو لپاره د جامدو بدیلونو موندل وو. لومړنۍ هلې‌ځلې، پر نیمه‌هادي اجسامو باندې د هغو د هدایت وړتیا بدلولو په موخه د یوې بهرنۍ برېښنایي ساحې کارولو په هکله د شاکلي نظریو پر بنسټ ترسره شوې. دغه ازمایښتونه هر ځلي د بېلابېلو موادو او ترتیبونو په کارولو سره پاتې راغلل. د ډلې بې‌پایلې فعالیت بې‌پایلې په ټپه ولاړ ؤ، تر هغو چې باردین یوه نوې تیوري وړاندې کړه؛ په‌دې تیوري کې هغه د سطحې هغو حالتونو [هغه برېښنایي حالتونه چې د موادو په سطحه کې موندل کېږي] په لټه کې شو چې نیمه‌هادي اجسامو ته د برېښنایي ساحې د نفوذ مخنیوی کوي. ډلې خپل ټول پام د سطحو دغو حالتونو ته ورواړوه او هره ورځ سره ټولېدل ترڅو د کار په هکله وغږېږي. د ډلې غړو سره ښې اړیکې درلودې او په ازاده توګه یې خپلې څرګندونې سره شریکولې.<ref>Brattain quoted in ''Crystal Fire'' p. 127</ref> د ۱۹۴۶ز کال په ژمي کې هغوی پوره پایلې لاس‌ته راوړې وې او باردین د سطحې حالتونو په هکله یوه مقاله «Physical Review» علمي ژورنال ته د خپرېدو لپاره ولېږله. براتین یوشمېر ازمایښتونه پیل کړل ترڅو د نیمه‌هادي اجسامو پر سطحه باندې د یوه ځلاندې رڼا د ځلېدلو پر مهال د ترسره شویو مشاهدو له‌لارې د سطحې حالتونه مطالعه کړي. په‌دې توګه یې څوګونې نورې مقالې ولیکلې (چې یوه یې د شاکلي په همکارۍ ولیکله) او د دغو لیکنو په ترڅ کې یې د سطحې حالتونو د کثافت لپاره داسې اټکلي قیمتونه پیدا کړ چې د نابریالیو ازمایښتونو د تشو موندلو لپاره یې له حده زیات کفایت کاوه. کله چې هغوی د نیمه‌هادي اجسامو او له الکترولیتونو سره د هدایت کوونکو سیمونو ترمنځ د نقطوي اتصالونو پر چاپېره څېړنې پیل کړې، کارونه یې په خورا چټکۍ پرمخ ولاړل. «مور» داسې یو سرکټ جوړ کړ چې هغوی ته یې د لومړني ورکړل شوي سېګنال فریکونسي په اسانۍ سره بدلوله. په پای کې، کله چې پیرسون د شاکلي وړاندیز له‌مخې، په p-n اتصال کې د کېښودل شوي ګلایکول بوراټ پر یوه کوچني څاڅکي باندې یو ولتاژ تطبیق کړ، د برېښنا د مضاعف او تقویت کېدو ځینې نښې ولیدل شوې.<ref name="Crystal Fire p. 132">''Crystal Fire'' p.132</ref> د بېل لابراتوارونو مدافع وکیلانو ډېر ژر وموندله چې چې د شاکلي [برېښنایي] ساحې د اغېزې د اصل وړاندوینه لا پخوا شوې وه او د هغو پر بنسټ د رامنځ‌ته شویو آلو د اختراع حق په ۱۹۳۰ز کې د جولیوس لیلین‌فېلډ په نامه ثبت دی، چا چې خپله MESFET-ډوله اختراع د ۱۹۲۵ز کال د اکټوبر پر ۲۲^مه نېټه په کاناډا کې ثبت کړه. که څه هم دغه اختراع «ماتېدونکې» برېښېدله (یعنې کار یې نه‌ورکاوه)، د اختراع د ثبت مدافع وکیلانو د اختراع له څلورو غوښتنلیکونو څخه یو غوښتنلیک یوازې د باردین-براتین د نقطوي اتصال طرحې لپاره ډک کړ. درې نور غوښتنلیکونه (چې لومړی لېږل شوي وو) د الکترولیت پر بنسټ ترانزېسټورونو لپاره وړاندې شوي وو چې د اختراع کوونکو په توګه د باردین، ګیبني او براتین نومونه لیکل شوي وو.<ref>{{patent|CA|272437|"Electric current control mechanism", first filed in Canada on October 22, 1925}}</ref><ref>[http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/lilienfeld.htm Lilienfeld] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002065548/http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/lilienfeld.htm|date=October 2, 2006}}</ref> د اختراع په هېڅ غوښتنلیک کې د شاکلي نوم لیکل شوی نه‌ؤ. شاکلي ته غوسه ورغله او خپه شو او ویل یې چې د نورو ترڅنګ د هغه نوم هم باید لیکل شوی ؤ، ځکه چې ټول کار د هغه د برېښنایي ساحې اغېزې د نظریې پر بنسټ ترسره شوی ؤ. ان هغه هڅه وکړه او باردین او براتین ته وویل چې اختراع یوازې د هغه په نامه ثبت شي.<ref>{{cite web|url=http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/William_Shockley|title=William Shockley|work=IEEE Global History Network|publisher=IEEE|access-date=July 18, 2011}}</ref> شاکلي په غوسه ؤ چې ولې یې نوم د اختراع د ثبت په غوښتنلیکونو کې نه‌ؤ، په پټه یې خپل کار ته دوام ورکړ او غوښتل یې داسې یو جلا ترانزېسټور جوړ کړي چې د نقطوي تماسونو پر ځای له اتصالونو څخه کار واخلي؛ د هغه په اند دغه طرحه به په دېر احتمال سره، د سوداګرۍ له پلوه، ډېره وده او اوږدې مودې لپاره به دوام وکړي. د هغه په باور، د نقطوي تماس (اتصال) ترانزېسټورونه ماتېدونکي او تولیدول یې ګران دي. <ref>''Crystal Fire'' p. 278</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/transistor/album1/shockley/shockley3.html|title=Bill Shockley, Part 3 of 3|first=ScienCentral|last=ScienCentral|website=www.pbs.org}}</ref> شاکلي شاوخوا په ۱۹۵۳ز کال کې د بېل لابراتوارونه پرېښودل او په کالیفورنیا ټکنالوجي انسټیټوت (کالټک) کې یې دنده واخېسته.<ref name=":4">{{Cite web|date=1999|title=Transistorized! William Shockley|url=https://www.pbs.org/transistor/album1/shockley/shockley2.html|access-date=2022-07-10|website=www.pbs.org}}</ref> شاکلي، باردین او براتین په ۱۹۵۶ز کال کې د فزیک نوبل جایزه وګټله.<ref name=":72">{{Cite journal|last=Borrell|first=Jerry|date=2001|title=They would be gods|url=https://archive.org/details/sim_upside_2001-10_13_10/page/53|journal=Upside|volume=13|issue=10|pages=53|via=ABI/INFORM Global}}</ref> == سرچينې == ts621gghssi1pdhagifrqkgnvxhmwsy 0 72831 368077 307926 2026-08-10T12:22:15Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368077 wikitext text/x-wiki د غزې ښار د غزې په تړانګه کې یو ښار دی چې په کال ۲۰۱۷ کې یې  ۵۹۰.۴۸۱ تنه وګړي درلودل چې د فلسطین په دولت کې یې خورا ستر ښار جوړاوه. غزه له میلاد څخه د مخه  ۱۵ پېړۍ پخوا د مېشتې ځای شوی دی او په خپل تاریخ کې د ډول ډول خلکو او سترواکیو په واسطه پرې واک چلیدلی دی. فلسطینیانو دا ښار له هغه وروسته چې مصریانو پرې ۳۵۰ کاله واکمني کړې وه خپل ستر ښار کړ. د رومیانو د سترواکۍ په مهال غزې څه ناڅه سوله تجربه کړه ا او بندر یې وغوړېد. په ۶۳۵  ز کال کې دا ښار د مسلمانانو د راشیدینو پوځونو له خوا فتح شو او ډېرژر د اسلامي قانون مرکز شو. په فلسطین باندې د صلیبیانو له یرغل وروسته چې په کال ۱۰۹۹ ز کال کې پیل شو، غزه یوه خرابه شوه. په راتلونکو پېړیو کې غزې سختې  ستونځې تجربه کړې لکه د منګولیانو یرغل،  سیلابونه او ملخان چې دا یې تر شپاړلسمې پېړې پورې په یوه کلي باندې بدله کړه  چې له هغه وروسته  له عثمانې سترواکۍ سره متحده شوه. د عثمانې سترواکۍ په لومړۍ نیمایي واکمنۍ کې، د رضوان لړۍ غزه کنترولوله او د هغوی په واکمنۍ کې د سترې سوداګرۍ او سولي مرکز شو د غزې ښاروالي په کال ۱۸۹۳ تأسیس شوه.   <ref name="OED-Gaza Strip">''The New Oxford Dictionary of English'' (1998), {{ISBN|0-19-861263-X}}, p. 761 "'''Gaza Strip''' /'gɑːzə/ a strip of territory in Palestine, on the SE Mediterranean coast including the town of Gaza...".</ref><ref name="DicHistPl">{{Cite encyclopedia|title=Gaza (Gaza Strip)|encyclopedia=International Dictionary of Historic Places|volume=4|pages=87–290|publisher=Fitzroy Dearborn Publishers|year=1996}}</ref> غزه د لومړۍ نړیوالې جګړې په مهال د برتانوي ځواکونو لاس ته ولوېده او د تر اشغال لاندې فلسطین یوه برخه شوه. په کال ۱۹۴۸ کې د اسرائیلو او عربو د جګړې په پایله کې، مصر د غزې د تراړې نوې تشکیل شوي قلمروونه اداره کول او په ښار کې ګڼ شمېر پرمختګونه  رامنځ ته شول. غزه په کال ۱۹۶۷ز کې د اسرائیلو له خوا په یوه شپږ ورځنۍ جګړه کې ونیول شوه خو په کال ۱۹۹۳ ز کې نوې تشکیل شوې فلسطینې ادارې ته وسپارل شوه.  د ۲۰۰۶ ز کال له ټاکنو وروسته د فلسطینې سیاسي ګوندونو فتح او حماس تر منځ جګړه ونښته، اوحماس په غزه کې قدرت لاس ته راووړ. مصر او اسرائیلو په پای کې غزه تراړه باندې بندیز ولګاوه. اسرائیلو دا بندیز کم کړ او مصرفی مالونو ته یې د کال ۲۰۱۰ د جون په میاشت کې اجازه ورکړه او مصر هم په کال ۲۰۱۱ کې  درافاه بندر د پیاده تلونکو لپاره پرانیست.  <ref name="IBRAHIM BARZAK 07/ 5/11 08:34 AM ET">[http://www.huffingtonpost.com/2011/07/05/gaza-economy-benefits-fro_n_890181.html Gaza Benefiting From Israel Easing Economic Blockade]</ref><ref name="IBRAHIM BARZAK 06/21/11 08:13 AM ET">[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/21/gaza-border-opening-bring_n_881127.html Gaza Border Opening Brings Little Relief]</ref> په غزه کې ابتدایي اقتصادي فعالیتونه په وړه کچه صنایع او کرهنه و، خو  بندیز او بیاځلي پېښېدونکې جګړو د دې تړانګې اقتصاد له سخت فشار لاندې راووست. د غزې تړانګې ډېری وګړي مسلمانان دي که څه هم  لږعیسوي لږکي هم پکې ژوند کوي. غزه خورا ځوان وګړي لري داسې چې ۷۵٪ سلنه یې له ۲۵ څخه په کم عمر کې دي. دا ښار اوس د ۱۴ کسیزې ښاري شورا له خوا اداره کېږي. <ref name="Oxfam">{{cite web|url=http://mediciconafrica.altervista.org/newsletter/gaza.pdf|title=The Gaza Strip: A Humanitarian Implosion|access-date=2009-01-19|publisher=[[Oxfam]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224105507/http://mediciconafrica.altervista.org/newsletter/gaza.pdf|archive-date=2013-12-24|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-gaza-israel-bombing-destruction-hamas-reconstruction-f299a28410b70ee05dd764df97d8d3a0|title=Gaza has become a moonscape in war. When the battles stop, many fear it will remain uninhabitable|date=23 November 2023|accessdate=27 November 2023|work=AP}}</ref> == لغت پېژندنه == د غزې نوم د لومړي ځل لپاره په پنځلسمه مخزېږدیزه پېړۍ کې د مصر د دریم توتموس له نظامي ریکاردونو څخه معلوم شو.  په نویو آسیریاني  منابعو کې چې وروستۍ فلسطیني دوره منعکسوي د هزات په نامه یاد شوی دی.  په سیمیتیکې ژبو کې د غزې معنی قوی  او کلک راغلې ده. د دې ښار عبراني نوم آزا راغلې ده. <ref>{{cite journal|author=H. Jacob Katzenstein|title=Gaza in the Egyptian Texts of the New Kingdom|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1982_102_1/page/111|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|issue=1|year=1982|pages=111–113|doi=10.2307/601117|jstor=601117}}</ref><ref>Seymour Gitin, 'Philistines in the Book of Kings,' in [[André Lemaire]], Baruch Halpern, Matthew Joel Adams (eds.)[https://books.google.com/books?id=1SXbIFYu-ZAC&pg=PA312 ''The Books of Kings: Sources, Composition, Historiography and Reception,''] BRILL, 2010 pp.301–363, for the Neo-Assyrian sources p.312: The four city-states of the late Philistine period (Iron Age II) are ''Amqarrūna'' ([[Ekron]]), ''Asdūdu'' ([[Ashdod]]), ''Hāzat'' ([[Gaza City|Gaza]]), and ''Isqalūna'' ([[Ascalon]]), with the former fifth capital, [[Gath (city)|Gath]], having been abandoned at this late phase.</ref> د شاهین په وینا، لرغونو مصریاند دا ښار د غزات په نامه یاد کړی دی ( چې معني یې ممتاز ښار) دی او مسلمانانو هغه  هاشم ته د درناوی غزات هاشم بللی دی ، هاشم د محمد (ص)  غوره نیکه و او د اسلامي سرچینو په اساس په همدې ښار کې خښ شوی دی. د دې نوم بله عربې ټکی ټکی ژباړه غزاه ده ، همدارنګه د غزې املاء په انګلیسي ژبه کې غزا هم کېدای شي. <ref name="Masalha">{{cite book|last1=Masalha|first1=Nur|author-link1=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|date=2018|publisher=Zed Books Ltd.|isbn=9781786992758|page=81|url=https://books.google.com/books?id=Cb2rDwAAQBAJ&pg=PT81}}</ref><ref name="Shahinp414">Shahin, 2005, p. 414.</ref> == تاریخ == په غزه کې مېشتېدنه ۵۰۰۰ کاله پخوا وختو ته ورګرځي،چې په دې سره د نړې تر ټولو لرغونی ښار بلل کېږي. د مدیتراني دغاړې په تګ لورې، د شمالي افریقا او لیونت ( هغه سیمې ته ویل کېږي چې اوس پکې اسرائیل، لبنان، سوریه، فلسطین او اردن پراته دي) تر منځ پروت دی چې په جنوبې فلسطین کې د یوه کلیدې سودا ګریز په توګه پاتې شوی او د مساله جاتو د سوداګرې د تګ لورې توقف ځای و  چې له سرې بحیرې تېريده.   <ref name="Dumper">Dumper et al., 2007, p. 155.</ref><ref name="BBC">{{cite news|author=Alan Johnston|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4365440.stm|title=Gaza's ancient history uncovered|work=BBC News|access-date=2009-02-16|date=2005-10-22}}</ref> == د ژېړو عصر == === تېل اس ساکان او تېل ال اجول === د غزې په  سیمه کې مېشتېدنه هغه وخت پیل شوې چې لرغونې مصري کلاوې اوسنۍ غزې  سویل کې د تېل اس ساکان په کنعان کې جوړې شوې. دا ځای د ژېړو د پخوانۍ دویمې دورې په مهال له انحطاط سره مخ شو ځکه له مصر سره یې سوداګري کمه شوه. بل ښاري مرکز تېل ال اجول په نامه و چې د غزې د وادي د سیند په غاړه پروت و. د ژېړو په منځنۍ دوره کې یو ځل بیا ژوندی شوی  تېل اس سکان د فلسطین په لرې جنوب  کې یوه کلا وګرځیده. په کال ۱۶۵۰ مخزېږدیز کې کله چې د کنعان هایکسوس ( دا سیمیتیکي خلکو یوه لړی وه چې په مصر یې یرغل وکړ) مصر اشغال کړ، نو دلومړي تېل اس ساکان په خرابو کې دویم ښار ورغېد او په ۱۴ مخزېږدیره پېړۍ کې او د ژېړو د دورې په پای له پامه ولوېد. <ref name="Filfil">{{cite web|url=http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=2564&ed=157&edid=157|title=The Other Face of Gaza: The Gaza Continuum|first1=Rania|last1=Filfil|first2=Barbara|last2=Louton|work=This Week in Palestine|date=September 2008|access-date=2009-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207121431/http://www.thisweekinpalestine.com/details.php?id=2564&ed=157&edid=157|archive-date=2009-02-07|url-status=dead}}</ref><ref name="STF-J">{{cite web|url=http://www.christusrex.org/www1/ofm/mad/discussion/123discuss.html|title=Gaza – (Gaza, al -'Azzah)|date=2000-12-19|publisher=Studium Biblicum Franciscanum&nbsp;– Jerusalem|access-date=2009-02-16|archive-url=https://archive.today/20120728115614/http://www.christusrex.org/www1/ofm/mad/discussion/123discuss.html|archive-date=2012-07-28|url-status=dead}}</ref> د توتموسیس  ( د فرعونانو د اتلسمې لړۍ شپږم فرعون) په واکمنۍ کې ( ۱۴۷۹-۱۴۲۵ مخزېږدیز) ، د غزې ښار د سوري او مصري کاروانونو تګ لوری و او په څوارلسمه پېړۍ کې د امارنا په لیکونو ( دا هغه مکاتبې دې چې د مصري ادارې او د دې ادارې د استازو تر منځ په کودوړو لیکل شوي او یو آرشیف ورڅخه جوړ شوی و)  کې آزاتې لیکل شوې ده.  غزه د ۳۵۰ کلونو لپاره تر دولسمې پېړۍ پورې د فلسطینیانو له خوا تر فتح کېدو پورې  د مصر تر کنترول لاندې وه. <ref name="STF-J2">{{cite web|url=http://www.christusrex.org/www1/ofm/mad/discussion/123discuss.html|title=Gaza – (Gaza, al -'Azzah)|date=2000-12-19|publisher=Studium Biblicum Franciscanum&nbsp;– Jerusalem|access-date=2009-02-16|archive-url=https://archive.today/20120728115614/http://www.christusrex.org/www1/ofm/mad/discussion/123discuss.html|archive-date=2012-07-28|url-status=dead}}</ref><ref>Michael G. Hasel (1998) Domination and Resistance: Egyptian Military Activity in the Southern Levant, Ca. 1300–1185 B.C. BRILL, {{ISBN|90-04-10984-6}} p 258</ref> === د وسپنې دوره او عبراني انجیل === په دولسمه مخزېږدیزه پېړۍ کې، غزه د فلسطین یوه برخه ( لوی ښار) شوه. د عبراني انجیل د قاضیانو د کتاب په وینا ، غزه هغه ځای و چې هلته سا مسون ( دا یو ځواکمن  او جنګیالی سړی و چې کیسې یې په انجیل کې راغلي دی) چې د فلسطینیانو له خوا بندې شو او مړ شو ( قاضیان ۱۶:۲۱. ). <ref name="STF-J3">{{cite web|url=http://www.christusrex.org/www1/ofm/mad/discussion/123discuss.html|title=Gaza – (Gaza, al -'Azzah)|date=2000-12-19|publisher=Studium Biblicum Franciscanum&nbsp;– Jerusalem|access-date=2009-02-16|archive-url=https://archive.today/20120728115614/http://www.christusrex.org/www1/ofm/mad/discussion/123discuss.html|archive-date=2012-07-28|url-status=dead}}</ref> === له اسرائیلي تر فارسي دورو پورې === وروسته له هغه چې غزه د اسرائیلي او آسیریانو او وروسته د مصریانو  له خوا اداره کېده د فارسیانو د سترواکۍ په مهال سوکالي او خپلواکي تجربه کړه. === هیلینیستیک دوره === ستر سکندر غزه محاصره کړه، دا هغه وروستی ښار و چې مصر ته د هغه د لارې په اوږدو کې د هغه د فتوحاتو په وړاندې  یې پنځه میاشتې مقاومت وکړ او هغه یې بلاخره په ۳۳۲ مخزیږدیز کې ونیو، اوسېدونکې یې یا ووژل شول یا اسیران شول. سکندر بېدواینیان ( صحرایي خلک ) راوستل تر څو هلته یې په غزه کې مېشت  کړي او ښار یې په یوه ښارې دولت تبدیل کړ.  د سیلییوسید ( دا په یونان کې یو شاهې دولت و) په دوره کې لومړي سیلییوکس نیکتار او یا دهغه له ځایناستو یوه تن د غزې نوم سیلیوشیا ته واړاوه تر څو شااو خوا سیمه د بطلیموسیانو په مقابل کې کنترول کړي. په پایله کې یوناني کلتور پکې ریشه وکړه او غزې د هیلینیستیک د  دورې  د زده کړې او فلسفې یو مرکز وګرځېد. د دیادوچې د دریمې جګړې په مهال،  لومړي بطلیموس سوټر د مقدونیي لومړي دیمیستریوس ته په کال ۳۱۲ مخزېږدیز کې غزې ته نژدې په یوه جګړه کې  ماته ورکړه. په ۲۷۷ مخزېږدیز کال کې، د نباتاینیانو په وړاندې د دویم بطلیموس د بریالۍ جګړې څخه وروسته په غزه کې بطلیموسي استحکاماتو د مساله جاتو تجارت چې له ګیراه ( په شرقي عربستان کې یو لرغونی ښار و) او جنوبي عربستان سره ترسره کېده  تر خپل کنترول لاندې راووست. <ref name="Ring and Salkin">Ring and Salkin, 1994, p.287.</ref> غزې ښار یوه بله محاصره هم په ۹۶ مخزېږدیز کې  تجربه کړه چې هغه  د هسمونیاني د پاچا الکساندر جانیوس له خوا وه چې دا ښار يې په بشپړه توګه ویجاړ کړ او ۵۰۰ سنانوران یې چې یوه معبد  ته د خوندیتوب لپاره تښتېدلي و ووژل.   <ref name="Pataip149">Patai, 1999, p. 149.</ref> == سرچينې == 4ogzexudxjt90acxywfyod9kf3o0903 0 72908 368181 366984 2026-08-10T15:10:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368181 wikitext text/x-wiki د عثماني سترواکۍ شاهنشاهي حرم یا حرمسرای (په عثماني ترکي: حرم همایون) د عثماني سترواکۍ د سترواک حرم یا استوګنځای ته ویل کېده چې په هغو کې به د سلطان مېرمنو، غلامانو (ښځینه غلامانو او خواجګانو)، د هغه د مېرمنو خپلوانو او صیغه یې مېرمنو ژوند کاوه او د عثماني سترواکې کورنۍ په واک کې به و. دغه جوړښت په عثماني دربار کې مهم ټولنیز ځایګی درلود چې په ځانګړې توګه یې د ښځو د سلطنت په نامه دورې (شاوخوا ۱۵۳۳ زکال څخه تر ۱۶۵۶ زکال پورې) پر مهال د عثمانیانو په پرېکړو او چارو کې پام وړ سیاسي ځواک درلود. <ref name="Merriam Webster">{{cite web|title=Harem|website=Merriam-webster.com|publisher=Merriam-Webster, Inc.|date=n.d.|access-date=24 October 2013|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/harem}}</ref> تاریخ پوهان ادعا کوي چې سلطان به په مکرر ډول د خپل حرم د غړو له خوا چې جلا قومي او مذهبي مخینې به یې لرلې د عثماني فتوحاتو د لړۍ پر جغرافیا باندې به د اغېز په موخه له لابي ګرۍ سره مخ کېده. د سترواکۍ په دغه حرم کې به تر ټولو زیات ځواک د سلطان مور درلود چې د دغه حرم په ټولو ښځینه غړو به یې واک چلاوه. ورته مهال د سلطان د مور په ګډون به د سلطان مېرمنو په معمول ډول د غلامۍ مخینه لرله.<ref name="Iyigun">{{cite journal|last1=Iyigun|first1=Murat|title=Lessons from the Ottoman Harem on Culture, Religion, and Wars|journal=Economic Development and Cultural Change|date=July 2013|volume=61|issue=4|pages=693–730|doi=10.1086/670376|s2cid=144347232|url=http://www.colorado.edu/Economics/courses/iyigun/harem%26war051508.pdf}}</ref> == د نوم ریښه == د حرم کلمه د عربي له حریم یا حرام څخه اخیستل شوې چې د معنوي او ممنوع معناوې له ځانه سره لري. دغه اصطلاح همدارنګه په دې تاکید کوي چې د سلطنتي کورنۍ یوازې ښځینه غړو او همدارنګه یو شمېر نارینه غړو کولای شول دغه ځای ته دننه شي. یاده کلمه همدارنګه د سپېڅلي ځای په معنی ده چې د حرام د کلمې اشتراکي او شرافتمندانه اړخ منعکس کوي. <ref name=":2">{{Cite journal|last=Ergin|first=Nina|date=Spring 2014|title=Ottoman Royal Women's Spaces: The Acoustic Dimension|url=https://muse.jhu.edu/article/540501|journal=Journal of Women's History|volume=26|pages=89–111|doi=10.1353/jowh.2014.0003|s2cid=144791897}}</ref> == حرم د ټولنیز او سیاسي بنسټ په توګه == په ماڼۍ کې د سلطان د تحرک په کمښت سره، د سلطنتي کورنۍ هغه غړي چې وړاندې به د ولایتونو په مراکزو کې جلا جلا اوسېدل، بالاخره به له خپلو دندو څخه راستانه او د سترواکۍ په پلازمېنه کې به راغونډ کړای شول. د شپاړلسمې پېړۍ پر مهال توپکاپي ماڼۍ ته د عثماني کورنۍ د غړو په رسمي بڼه لېږد په تدریجي ډول د سترواکۍ حرم په یو سازمان یافته ټولنیز او سیاسي جوړښت بدل کړ چې بنسټیزې د مراتبو سلسلې یې لرلې او کلک تشریفاتي پروتوکول به په کې حاکم و. د شپاړلسمې پېړۍ په وروستیو کې یوازې له سلطان پرته د سلطنتي کورنۍ هېڅ ښځینه او یا هم نارینه غړي نه شو کولای له پلازمېنې څخه بهر شي. له همدې امله د سلطنتي کورنۍ ماشومان او میندې د دغو ماڼیو په دننه نړۍ کې دایمي استوګنې وې. ورته مهال حرمسرای د سلطان د بشپړ ځواک سمبول وو. په ښځو په ځانګړې توګه په غلامو ښځو باندې د سلطان مالکیت د هغه د  شتمنۍ، قدرت او جنسي ځواک څرګندويي کوله. د حرم سرای ځانګړیتوب او په هغو کې د مراتبو سلسلې هم د عامه لیدلوري له مخې د واکمن ځواک څرګند کاوه، ځکه چې یوازې هغه ته نږدې کسانو دا امتیاز درلود چې په خصوصي بڼه ورسره وګوري او یا هم ورسره تعامل ولري. په حرمسرای کې یوازنی کس چې کولای یې شو له خپل ځان سره د مناسبو خلکو سره وګوري، د پاچا مور وه. په ترکي ټولنه کې دغه جوړښت د عربو خلیفه ګانو څخه په تقلید رامنځته شو. د ښځو له اطاعت څخه د ډاډ لرلو په موخه ډیری دغه ښځې به پېرل کېدلی او په غلامۍ به یې ساتلې. ورته مهال د حرم ټول غړي هم غلامان نه و. د سلطان آزادې ښځې، په ځانګړې توګه هغه چې د شخصي او یا هم کورنیو اتحادونو د ټینګښت په موخه به واده شوې وې، آزادې ښځې وې. خو دغه چاره د قاعدې پر ځای یوه استثنا وه. <ref>{{cite book|last=Argit|first=Betül İpşirli|title=Life After the Harem: Female Palace Slaves, Patronage and the Imperial Ottoman Court|date=2020|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|page=38}}</ref><ref name="Imperial Harem">{{cite book|last1=Peirce|first1=Leslie P.|title=The imperial harem: women and sovereignty in the Ottoman Empire|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-508677-5|page=258|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC&pg=PA258}}</ref><ref>{{Cite book|last=Peirce|first=Leslie P.|title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/imperialharemwom00peir|publisher=Oxford University Press|year=1993|isbn=978-0-19-508677-5|location=New York|pages=[https://archive.org/details/imperialharemwom00peir/page/191 191]}}</ref> د سترواکۍ دغه حرم سرای همدارنګه د سلطان د نارینه خدمتکارانو د بنسټ سره په موازي بڼه عمل کاوه. ښځو ته هم په کې د خپلو نارینه سیالانو په کچه زده کړې ورکول کېدلې. د اړوندو زده کړو له پای وروسته به هلته شته نارینه وو او ښځینه وو له یو بل سره واده کاوه؛ همدارنګه به یې د سترواکۍ په اړوندو ولایتونو کې د دندو ترسره کولو په موخه هم زده کړې کولې. په دغو حرم سرایونو کې د مراتبو توپیر لرونکو سلسلو شتون درلود چې د ښځو ترمنځ د کورنیو اړیکو پر بنسټ رامنځته شوې وې. دغه کورنی به یوازې د وینې اړیکې ته نه محدود کېدلې، بلکې ټوله سلطنتي کورنۍ به په کې شامله وه چې ډېره برخه به یې هم غلامانو جوړوله. له شپاړلسمې پېړۍ راوروسته د حرامسرای تکاملي جوړښت ښيي؛ چې د هغو سازماني جوړښت هېڅکله هم ثابت نه و، له همدې امله په هغو کې د خادمانو شمېر او رولونه د تل لپاره تغیر کوونکي و؛ ورته مهال د هغو د بنسټیز تداوم اړوند قوي احساس شتون درلود او په نه تغیر کوونکي ډول یې د مراتبو سلسلې لرلې. <ref name=":1">{{cite book|last=Necipoğlu|first=Gülru|url=https://archive.org/details/architecturecere0000neci/page/90|title=Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|date=1991|publisher=MIT Press|isbn=0-262-14050-0|place=Cambridge|pages=164–183}}</ref><ref>{{cite book|last=Argit|first=Betül İpşirli|title=Life After the Harem: Female Palace Slaves, Patronage and the Imperial Ottoman Court|date=2020|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|page=38}}</ref><ref>{{cite book|last=Davis|first=Fanny|title=The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918|url=https://archive.org/details/ottomanladysocia00unse|date=1986|place=New York|publisher=Greenwood Press|page=[https://archive.org/details/ottomanladysocia00unse/page/1 1]}}</ref> د سلطان مور یا والده سلطان به په ټول حرمسرای باندې واک درلود چې آن ځینې وختونه به یې واکونو ټولنې ته هم پراختیا موندله. هغه به د سترواکۍ د قدرت ساتونکې وه چې د خپل زوی د حکومت د ټینګښت او د هغه د لړۍ د دوام په موخه به یې هڅې کولې. هغې به د ښځو د مراتبو په سلسله کې مخکښ ځای درلود. په راتلونکي ردیف کې بیا د سلطان لوڼو ځای درلود چې هغوی ته هم د سلطان کلمه کارول کېده. دغه شهزادګۍ به ستایل کېدلې او کولای یې شو د خپل پلار د محبوبیت ترلاسه کولو او له هغه سره به یې د زیاتو اړیکو جوړولو په موخه له یوبل سره سیالۍ کولې. دوی همدارنګه د هغو سیاسي اتحادونو لپاره هم ګټمنې وې چې د ودونو پر مټ به رامنځته کېدل. د حرم مېرمنې به په ټوله سترواکۍ کې پیژندل کېدلې او پام وړ شهرت به یې درلود. له همدې امله به د حرم ډیر لږ شمېر ښځو له سلطان سره جنسي اړیکې لرلې، ځکه چې په پام کې به وه د هغو ګڼ شمېر په راتلونکي کې د عثماني سترواکۍ له مخکښو سیاسي چارواکو سره ودونه وکړي او یا هم د واکمن سلطان خدمت ته دوام ورکړي. په حرم سرای کې به د سلطان مور، د هغه ښځو او د سلطان د علاقې وړ صیغه یي ښځو په اغېزمنه بڼه کولای شو چې د ځان او یا هم د خپلو زامنو لپاره جناحي ملاتړ رامنځته او په دې سره د ماڼۍ او بیرونۍ نړۍ ترمنځ پل جوړ کړي. <ref>{{cite book|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=2017|title=Empress of the East: How a Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/empressofeasthow0000peir|place=New York|publisher=Basic Books|page=[https://archive.org/details/empressofeasthow0000peir/page/36 36]}}</ref><ref>{{cite book|last=Necipoğlu|first=Gülru|title=Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries|date=1991|place=Cambridge|publisher=MIT Press|isbn=0-262-14050-0|pages=[https://archive.org/details/architecturecere0000neci/page/180 180]|url=https://archive.org/details/architecturecere0000neci/page/180}}</ref><ref>{{cite journal|last=Iyigun|first=Murat|date=2013|title=Lessons from the Ottoman Harem on Culture, Religion, and Wars|url=https://archive.org/details/sim_economic-development-and-cultural-change_2013-07_61_4/page/697|journal=Economic Development and Cultural Change|volume=61|issue=4|page=697|doi=10.1086/670376|s2cid=144347232}}</ref> == د حرم برخې == د توپکاپي په ماڼۍ کې د عثماني سترواکانو حرم سرای د خصوصي اپارتمانونو لویه برخه اشغال کړې وه چې له ۴۰۰ څخه یې زیاتې خونې لرلې. د عثماني سترواکانو حرم د ۱۵۳۰مې لسیزې په لومړیو کې توپکاپي ته لېږدول شوی و. له ۱۸۵۳ زکال وروسته حرم په دلمه باغچه شاهنشاهي ماڼۍ کې په هماغه کچه مجلله برخه اشغال کړه.<ref>{{cite book|last=Peirce|first=Leslie|title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|publisher=Oxford University Press|date=1988}}</ref> == په حرم کې د موجودو کسانو رولونه او ځایګي == === د سلطان د مور رول === د نوي سلطان مور به په ډېره دبدبه کې حرامسرا ته راتله او د سلطنت ځایګي ته به یې د زوی د رسېدو پر مهال د سلطان د والدې لقب خپل کاوه. هغه به په یوې مخکښې مشرې واوښته چې په حرم سرای او د هغو په غړو باندې یې ځواک لا پراختیا موندله. د سلطان والده چې د تاریخ په مختلفو دورو کې یې د عثماني سترواکۍ په سیاسي ژوند اغېز کاوه (د بېلګې په توګه په ۱۶مه او ۱۷مه پېړۍ کې د ښخو د سلطنت پر مهال) د سلطان، د هغه د ښځو او ماشومانو ترمنځ یې د اړیکو د تنظیم صلاحیت درلود. هر هغه مهال به چې یو شهزاده پلازمینه د خپل ولایت دڅوکۍ ترلاسه کولو په موخه پرېښوده، مور به یې بیا ملتیا کوله. په دې توګه هغې کولای شو چې د شهزاده داخلي کورنۍ چارې د روزنو او څارنو پر مټ کنټرول کړي. په یو شمېر مهالونو کې د سلطان مور کولای شو د خپل زوی د نایب السلطنتې په توګه کار ورکړي؛ په ځانګړې توګه په اوولسمه پېړۍ کې هغه مهال چې یو لړ چارې نایب السلطنتۍ ته اړتیا رامنځته کړه او په دې سره د سلطان میندو پام وړ سیاسي واکونو ته لاسرسی وموند. <ref name="Iyigun2">{{cite journal|last1=Iyigun|first1=Murat|title=Lessons from the Ottoman Harem on Culture, Religion, and Wars|journal=Economic Development and Cultural Change|date=July 2013|volume=61|issue=4|pages=693–730|doi=10.1086/670376|s2cid=144347232|url=http://www.colorado.edu/Economics/courses/iyigun/harem%26war051508.pdf}}</ref><ref name="Imperial Harem2">{{cite book|last1=Peirce|first1=Leslie P.|title=The imperial harem: women and sovereignty in the Ottoman Empire|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-508677-5|page=258|url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC&pg=PA258}}</ref> == سرچينې == qybqsaxibpir1kitc4v94341ut2679s 0 76470 368079 367733 2026-08-10T12:24:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368079 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} له علمي انقلاب وړاندې ډېری علمي او تخنیکي نوښتونه د هغو ټولنو له خوا رامنځته شول چې د مذهبي باورونو پر مټ تنظیم شوې وې. لرغوني عیسوي پوهان د علمي کړنلارې د فردي عناصرو ځانګړي مخکښان و. له تاریخي پلوه عیسویت هم د علومو ملاتړی و. عیسویان د ښوونځیو، پوهنتونونو او روغتونونو په بنسټ اېښودو کې له مخکښانو څخه وو؛ همدارنګه ډېری عیسوي روحانیون د علومو په برخه کې فعال وو او د علم د پرمختګ په برخه کې یې پام وړ مرستې وکړې. <ref>[[Rodney Stark]], ''For the Glory of God: How Monotheism Led to Reformations, Science, Witch-Hunts and the End of Slavery'', 2003, [[Princeton University Press]], {{ISBN|0-691-11436-6}}, page 123</ref><ref name="auto4">{{cite book|title=Managing the University Campus: Information to Support Real Estate Decisions|first=Alexandra|last=Den Heijer|isbn=9789059724877|year=2011|publisher=Academische Uitgeverij Eburon|quote=Many of the medieval universities in Western Europe were born under the aegis of the Catholic Church, usually as cathedral schools or by papal bull as Studia Generali.}}</ref><ref name="auto2">{{cite book|title=Encyclopedia of Christian Education|first=Mark|last=A. Lamport|year=2015|page=484|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780810884939|quote=All the great European universities-Oxford, to Paris, to Cologne, to Prague, to Bologna—were established with close ties to the Church.}}</ref><ref name="auto3">{{cite book|title=Encyclopedia of the Developing World|first=Thomas|last=B M. Leonard|year=2013|isbn=9781135205157|page=1369|publisher=Routledge|quote=Europe established schools in association with their cathedrals to educate priests, and from these emerged eventually the first universities of Europe, which began forming in the eleventh and twelfth centuries.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sciences in the Universities of Europe, Nineteenth and Twentieth Centuries: Academic Landscapes|url=https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas|first=Kostas|last=Gavroglu|year=2015|isbn=9789401796361|page=[https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas/page/302 302]|publisher=Springer}}</ref><ref>{{cite book|title=First Peoples of the Americas and the European Age of Exploration|first=Patricia|last=G.A. Dawson|year=2015|isbn=9781502606853|page=103|publisher=Cavendish Square Publishing}}</ref><ref>{{cite book|last=Wright|first=Jonathan|year=2004|title=God's Soldiers: Adventure, Politics, intrigue and Power: A History of the Jesuits|publisher=HarperCollins|page=200}}</ref> د علومو په برخه کې تاریخ پوه پیر ډوهم د منځنیو پېړیو کاتولیک ریاضي پوهان او فیلسوفان لکه جان بوریدان، نیکول اورسمه او راجر بېکن د معاصرو علومو بنسټګر بولي. ډوهم موندلې، «میخانیک او فیزیک چې په معاصر مهال کې په موجه ډول ورباندې ویاړ کېږي د هغو بې وقفې هڅو او په ډېر ندرت سره درک کېدونکو دوکتورینو له ټولګې څخه سرچینه اخلي چې د منځنیو پېړیو د مکتابو په زړه کې یې شتون درلود». ډیری کلاسیکو پوهانو د ختیځې ارتدکس کلیسا په بېزانس سترواکۍ کې لوړپوړې څوکۍ لرلې. پروتستانتېزم هم پر علومو پام وړ اغېز درلود؛ د مېرټون تېزس پر بنسټ دغه مهال له یوه اړخه د انګلیسي خالص پالونکو (پیوریټنانو) د ظهور او جرمني زهد باورانو ترمنځ مثبتې اړیکې شته وې او له بل اړخه هم لومړنیو تجربي علومو شتون درلود. <ref>Wallace, William A. (1984). ''Prelude, Galileo and his Sources. The Heritage of the Collegio Romano in Galileo's Science''. N.J.: Princeton University Press.</ref><ref>{{cite book|editor-last1=Lindberg|editor-first1=David C.|editor-link1=David C. Lindberg|editor-last2=Westman|editor-first2=Robert S.|title=Reappraisals of the Scientific Revolution|url=https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse|location=Cambridge|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=27 July 1990|edition=1st|chapter=Conceptions of the Scientific Revolution from Bacon to Butterfield|page=[https://archive.org/details/reappraisalsofsc0000unse/page/14 14]|isbn=0-521-34804-8|orig-year=Duhem, Pierre (1905). "Preface". ''Les Origines de la statique'' '''1'''. Paris: A. Hermman. p. iv.}}</ref><ref>The faculty was composed exclusively of philosophers, scientists, rhetoricians, and [[Philology|philologists]]; {{cite book|last=Tatakes|first=Vasileios N.|author2=Moutafakis, Nicholas J.|title=Byzantine Philosophy|year=2003|publisher=Hackett Publishing|isbn=0-87220-563-0|pages=189}}</ref><ref>{{cite book|last=Cohen|first=I. Bernard|title=Puritanism and the rise of modern science: the Merton thesis|url=https://archive.org/details/puritanismriseof0000unse_o3c2|publisher=Rutgers University Press|location=New Brunswick, New Jersey|year=1990|isbn=978-0813515304}}</ref> په تاریخي او معاصرو مهالونو کې عیسوي پوهانو او عالمانو د علومو، ټکنالوژۍ او طبابت په برخو کې پام وړ ونډه لرلې ده. یو شمېر څېړونکي آن څرګندوي چې عیسویت د علمي انقلاب په رامنځته کېدو کې مرسته کړې ده. له ۱۹۰۱ زکال څخه تر ۲۰۰۱ زکال پورې د علومو په برخه کې د نوبل د جایزې ۵۶.۶٪ ګټونکي عیسویان و او ۲۶٪ نور بیا له یهودي نسل (د یهودي ملحدینو په ګډون) څخه وو. <ref name="Gilley">{{cite book|last=Gilley|first=Sheridan|others=Brian Stanley|title=The Cambridge History of Christianity: Volume 8, World Christianities C.1815-c.1914|year=2006|publisher=Cambridge University Press|quote=... Many of the scientists who contributed to these developments were Christians...|isbn=0521814561|page=164}}</ref><ref name="Steane">{{cite book|last=Steane|first=Andrew|title=Faithful to Science: The Role of Science in Religion|url=https://archive.org/details/faithfultoscienc0000stea|year=2014|publisher=OUP Oxford|quote=... the Christian contribution to science has been uniformly at the top level, but it has reached that level and it has been sufficiently strong overall ...|isbn=978-0191025136|page=[https://archive.org/details/faithfultoscienc0000stea/page/179 179]}}</ref><ref name="L. Johnson">{{cite book|last=L. Johnson|first=Eric|title=Foundations for Soul Care: A Christian Psychology Proposal|year=2009|publisher=InterVarsity Press|quote=... . Many of the early leaders of the scientific revolution were Christians of various stripes, including Roger Bacon, Copernicus, Kepler, Francis Bacon, Galileo, Newton, Boyle, Pascal, Descartes, Ray, Linnaeus and Gassendi...|isbn=978-0830875276|page=63}}</ref><ref name="S. Kroger">{{cite book|last=S. Kroger|first=William|title=Clinical and Experimental Hypnosis in Medicine, Dentistry and Psychology|year=2016|publisher=Pickle Partners Publishing|quote=Many prominent Catholic physicians and psychologists have made significant contributions to hypnosis in medicine, dentistry, and psychology.|isbn=978-1787203044|page=}}</ref><ref name="Nobel Prize">Baruch A. Shalev, ''100 Years of Nobel Prizes'' (2003), Atlantic Publishers & Distributors, p.57: between 1901 and 2000 reveals that 654 Laureates belong to 28 different religions. Most (65.4%) have identified Christianity in its various forms as their religious preference. {{ISBN|978-0935047370}}</ref><ref>{{cite web|last1=Harrison|first1=Peter|title=Christianity and the rise of western science|website=[[Australian Broadcasting Corporation]]|url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2012/05/08/3498202.htm|access-date=28 August 2014}}</ref><ref name="auto">{{citation|last=Noll|first=Mark|author-link=Mark Noll|title=Science, Religion, and A.D. White: Seeking Peace in the "Warfare Between Science and Theology"|publisher=The Biologos Foundation|page=4|url=http://biologos.org/uploads/projects/noll_scholarly_essay2.pdf|access-date=14 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322013257/http://biologos.org/uploads/projects/noll_scholarly_essay2.pdf|archive-date=22 March 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|last1=Lindberg|first1=David C.|author-link=David C. Lindberg|last2=Numbers|first2=Ronald L.|author2-link=Ronald L. Numbers|title=God & Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science|place=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|year=1986|chapter=Introduction|pages=5, 12|isbn=978-0-520-05538-4}}</ref><ref name="Gilley1">{{cite book|last=Gilley|first=Sheridan|others=Brian Stanley|title=The Cambridge History of Christianity: Volume 8, World Christianities C.1815-c.1914|year=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521814561|page=164}}</ref><ref name="Beit-Hallahmi">{{cite book|last=Beit-Hallahmi|first=Benjamin|title=Psychological Perspectives on Religion and Religiosity|year=2014|publisher=Routledge|quote=|isbn=9781317610366|pages=215–220}}</ref> د عیسوي اروپا پېښو لکه د ګالیله محاکمې چې له علمي انقلاب او د روڼ آندۍ له دورې سره اړوند وه، د جان ویلیام ډریپر په څېر یو شمېر څېړونکي یې دې ته اړ کړل چې د تضاد موضوع فرض کړي او باوري شي چې دین او علم د تاریخ په اوږدو کې له یو بل سره تضاد لرلی. په داسې حال کې چې د تضاد موضوع تر ډېره پورې په الحادي او مذهب ضد غونډو کې دود ده او د علومو د ډېری تاریخ پوهانو ترمنځ له منځه تللې ده. د علومو ډېری معاصر تاریخ پوهان باوري دي چې د ګالیله محاکمه د علم او عیسویت ترمنځ اړیکو کې یوه استثنا وه او دغې موضوع ته اړوند ګڼ شمېر ناسم تفسیرونه یې تصحېح کړي دي. <ref name="Russel, C.A. 2002 7">{{cite book|author=Russel, C.A.|editor=Ferngren, G.B.|year=2002|title=Science & Religion: A Historical Introduction|url=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7|page=[https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7/page/7 7]|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=0-8018-7038-0|quote=The conflict thesis, at least in its simple form, is now widely perceived as a wholly inadequate intellectual framework within which to construct a sensible and realistic historiography of Western science}}</ref><ref name="Shapin1996">{{cite book|author=Shapin, S.|year=1996|title=The Scientific Revolution|url=https://archive.org/details/scientificrevolu00shap_0|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/scientificrevolu00shap_0/page/195 195]|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=9780226750200|quote=In the late Victorian period it was common to write about the 'warfare between science and religion' and to presume that the two bodies of culture must always have been in conflict. However, it is a very long time since these attitudes have been held by historians of science.}}</ref><ref name="Brooke1991">{{cite book|author=Brooke, J. H.|year=1991|title=Science and Religion: Some Historical Perspectives|url=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/sciencereligions0000broo/page/42 42]|publisher=[[Cambridge University Press]]|quote=In its traditional forms, the conflict thesis has been largely discredited.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Finocchiaro|first1=Maurice A.|title=The Trial of Galileo : Essential Documents|url=https://archive.org/details/isbn_9781624661334|date=2014|isbn=978-1-62466-132-7|chapter=Introduction|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781624661334/page/1 1]–4|publisher=Hackett Publishing Company, Incorporated|quote=..one of the most common myths widely held about the trial of Galileo, including several elements: that he "saw" the earth's motion (an observation still impossible to make even in the twenty-first century); that he was "imprisoned" by the Inquisition (whereas he was actually held under house arrest); and that his crime was to have discovered the truth. And since to condemn someone for this reason can result only from ignorance, prejudice, and narrow-mindedness, this is also the myth that alleges the incompatibility between science and religion.}}</ref><ref>{{cite book|author=Jules Speller|title=Galileo's Inquisition Trial Revisited|date=2008|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|isbn=978-3-631-56229-1|pages=55–56}}</ref><ref>{{cite book|author=John Lennox|title=God's Undertaker|url=https://archive.org/details/godsundertaker00john|date=2009|publisher=[[Lion Hudson#Publishing|Lion Books]]|isbn=978-0-7459-5371-7|page=[https://archive.org/details/godsundertaker00john/page/26 26]|author-link=John Lennox}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|first=Ernan|last=McMullin|title=Robert Bellarmine|publisher=Scribner & American Council of Learned Societies|editor-last=Gillispie|editor-first=Charles|encyclopedia=[[Dictionary of Scientific Biography]]|date=2008|ref=Reference-McMullin-2008}}</ref> == تاریخچه == === د علمي انقلاب ریښې === له ۱۱۵۰ زکال څخه تر ۱۲۰۰ زکال پورې عیسوي پوهان سیسیل او هسپانیې ته ولاړل څو د روم د سترواکۍ له سقوط وروسته په لویدیځ کې د ارسطو ورکې شوې لیکنې بېرته ومومي. دغې چارې د کلتوري جوش داسې یوه دوره رامنځته کړه چې یو معاصر تاریخ لیکونکي هغه «د دولسمې پېړۍ رنسانس» بللی دی. توماس اکویناس هم د خپلو تل پاتې لیکنو په لنډیز کې له ایمان سره د انساني عقل د انطباق په ملاتړ ځواب ورکړ. دغه مهال عیسوي الهیات د ارسطو له سیکولر او انساني طبیعي فلسفې سره منطبق شول. د منځنیو پېړیو په وروستیو کې د اکویناس عقل پالنه په ډېرو پوهنتونونو کې تر بحث لاندې ونیول شوه. ویلیام اوکهام په دې استدلال سره دغه بحثونه حل کړل چې ایمان او عقل باید په جلا بڼه تعقیب کړای شي څو د هر یوه موخو ته لاسرسي وشي. د علومو تاریخ پوهان؛ ډېوېډ سي لینډبرګ، رونالډ نمبرز او اډوارډ ګرانټ له دغه مهال راوروسته ترسره شوې چارې «په منځنیو پېړیو کې د علومو را ژوندي کول» بولي. تاریخ لیکونکی نووا افرون لیکلي چې عیسویت «هغه اصول، کړنلارې او جوړښتونه وړاندې کړل چې بیا وروسته په معاصرو علومو واوښتل». <ref name="Grant1">{{cite book|last=Grant|first=Edward|title=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts|url=https://archive.org/details/foundationsofmod0000gran|publisher=Cambridge University Press|publication-place=Cambridge|date=1996-10-28|isbn=978-0-521-56762-6|at=Back cover}}</ref><ref name="Grant12">{{cite book|last=Grant|first=Edward|title=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts|url=https://archive.org/details/foundationsofmod0000gran|publisher=Cambridge University Press|publication-place=Cambridge|date=1996-10-28|isbn=978-0-521-56762-6|at=Back cover}}</ref><ref name="Numbers">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ILIPEAAAQBAJ|title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion|pages=80–81|isbn=9780674057418|last1=Numbers|first1=Ronald L.|date=8 November 2010|publisher=[[Harvard University Press]]}}</ref><ref>{{cite book|last=Falk|first=Seb|title=The Light Ages: The Surprising Story of Medieval Science|publisher=National Geographic Books|date=2021-11-30|isbn=978-0-393-86840-1}}</ref>{{sfn|Matthews|Platt|1991|p=250}}{{sfn|Matthews|Platt|1991|p=222}}{{sfn|Matthews|Platt|1991|p=221}} د معاصرو لویدیځو پوهنتونونو ریښه هم په مستقیم ډول د منځنیو پېړیو کلیسا ته اړوندېږي. دوی له کلیسايي ښوونځیو پیل وکړ او ټول زده کړیالان یې روحانيون بلل کېدل. دا یوه ګټه وه ځکه چې ټول زده کړیالان یې د کلیسايي قضايي صلاحیت لاندې راوړل او له همدې امله دوی د ځانګړو قانوني مصونیتونو او ملاتړونو لرونکي وو. د لویو کلیساګانو ښوونځي بالاخره تر یوې کچې له خپلو کلیساوو جلا او ځانته بنسټونه یې جوړل کړل؛ د دغو بنسټونو لومړني یې د بولونیا (۱۰۸۸ زکال)، د اکسفورډ (۱۰۹۶ زکال) او د پاریس (شاوخوا ۱۱۵۰ زکال) پوهنتونونه دي. <ref>Riché, Pierre (1978): "Education and Culture in the Barbarian West: From the Sixth through the Eighth Century", Columbia: University of South Carolina Press, {{ISBN|0-87249-376-8}}, pp.&nbsp;126–127, 282–298</ref><ref>{{cite book|title=Managing the University Campus: Information to Support Real Estate Decisions|first=Alexandra|last=Den Heijer|isbn=978-90-5972-487-7|year=2011|publisher=Academische Uitgeverij Eburon|quote=Many of the medieval universities in Western Europe were born under the aegis of the Catholic Church, usually as cathedral schools or by papal bull as Studia Generali.}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Christian Education|first=Mark|last=A. Lamport|year=2015|page=484|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-8493-9|quote=All the great European universities-Oxford, to Paris, to Cologne, to Prague, to Bologna—were established with close ties to the Church.}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the Developing World|first=Thomas|last=B M. Leonard|year=2013|isbn=978-1-135-20515-7|page=1369|publisher=Routledge|quote=Europe established schools in association with their cathedrals to educate priests, and from these emerged eventually the first universities of Europe, which began forming in the eleventh and twelfth centuries.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sciences in the Universities of Europe, Nineteenth and Twentieth Centuries: Academic Landscapes|url=https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas|first=Kostas|last=Gavroglu|year=2015|isbn=978-94-017-9636-1|page=[https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas/page/302 302]|publisher=Springer|quote=}}</ref><ref>{{cite book|title=First Peoples of the Americas and the European Age of Exploration|first=Patricia|last=GA. Dawson|year=2015|isbn=978-1-5026-0685-3|page=103|publisher=Cavendish Square Publishing|quote=}}</ref><ref name="verger1999">{{cite book|last=Verger|first=Jacques|date=1999|author-link=:fr:Jacques Verger|title=Culture, enseignement et société en Occident aux XIIe et XIIIe siècles|edition=1st|language=fr|publisher=Presses universitaires de Rennes in Rennes|isbn=978-2-86847-344-8|url=https://openlibrary.org/works/OL822497W|access-date=17 June 2014}}</ref><ref>Verger, Jacques. "The Universities and Scholasticism", in The New Cambridge Medieval History: Volume V c. 1198–c. 1300. Cambridge University Press, 2007, 257.</ref><ref name="Rüegg, Walter 1992, pp. XIX">Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: ''A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. XIX–XX</ref> یو شمېر څېړونکو د «سنتي عیسویت د ځانګړو اړخونو» او د علومو د ودې ترمنځ مستقیمې اړیکې بیان کړي دي. یو شمېر نورو څېړونکو او تاریخ پوهانو بیا عیسویت د علمي انقلاب بنسټ جوړونکی عامل بللی دی. د رابرټ کي مرټون په خبره د انګریزي پیورټنېزم او جرمني ذهد باورۍ ارزښتونه په ۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ کې د علمي انقلاب لامل وګرځېدل. (د مرټون تېزس هم په پراخه کچه منل شوی او هم تر جنجال لاندې دی.) مرټون توضېح کوي چې د مذهبي اړوندتیا او له علم سره د علاقې ترمنځ اړیکه د تقوی څخه ډکو پروتستانتي ارزښتونو او د معاصرو علومو ترمنځ د ارزښتونو د پام وړ زیاتوالي پایله ده. <ref>{{citation|last=Noll|first=Mark|author-link=Mark Noll|title=Science, Religion, and A.D. White: Seeking Peace in the "Warfare Between Science and Theology"|publisher=The Biologos Foundation|page=4|url=http://biologos.org/uploads/projects/noll_scholarly_essay2.pdf|access-date=14 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322013257/http://biologos.org/uploads/projects/noll_scholarly_essay2.pdf|archive-date=22 March 2015|url-status=dead}}</ref><ref>Becker, George (1992), ''The Merton Thesis: Oetinger and German Pietism, a significant negative case'', [[Sociological Forum]] (Springer) 7 (4), pp. 642–660</ref><ref>[[Piotr Sztompka|Sztompka, Piotr]] (2003), ''Robert King Merton'', in [[George Ritzer|Ritzer, George]], ''[[The Blackwell Companion to Major Contemporary Social Theorists]]'', Malden, Massachusetts Oxford: Blackwell, p. 13, {{ISBN|9781405105958}}</ref><ref name="University of California Press">{{Citation|last1=Lindberg|first1=David C.|author-link=David C. Lindberg|last2=Numbers|first2=Ronald L.|author2-link=Ronald L. Numbers|title=God & Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science|place=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|year=1986|chapter=Introduction|pages=5, 12|isbn=978-0-520-05538-4|quote=It would be indefensible to maintain, with [[Reijer Hooykaas|Hooykaas]] and [[Stanley Jaki|Jaki]], that Christianity was fundamentally responsible for the successes of seventeenth-century science. It would be a mistake of equal magnitude, however, to overlook the intricate interlocking of scientific and religious concerns throughout the century.}}</ref> == نقد == د عیسوي اروپا یو لړ پېښې، لکه د ګالیله محاکمه چې د علمي انقلاب او د روڼ آندۍ د دورې سره اړوند ده لامل وګرځېدې څو یو شمېر څېړونکي لکه جان ویلیام ډراپر د تضاد نظریه فرض کړي او باور ومومي چې دین او علم د تاریخ په اوږدو کې د میتودولوژیکي، واقعي او سیاسي کړنلارو له مخې په تضاد کې دي. همدغه موضوع د ریچارډ ډاوکینز او لاورنس کراوس په څېر د څو نورو پوهانو له خوا هم وړاندې شوه. په داسې حال کې چې د تضاد موضوع لا هم په الحادي او مذهب ضد غونډو کې دود ده، خو د ډېری معاصرو تاریخ لیکونکو پر وړاندې یې خپل ارزښت له لاسه ورکړی او د متحده ایالاتو په پوهنتونونو کې ډېری پوهان د تضاد لیدلوری ته کوم ارزښت نه ورکوي.<ref name="elites scientists religion">{{cite journal|last=Ecklund|first=Elaine Howard|author2=Park, Jerry Z.|title=Conflict Between Religion and Science Among Academic Scientists?|url=https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_2009-06_48_2/page/276|year=2009|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|volume=48|issue=2|pages=276–292|doi=10.1111/j.1468-5906.2009.01447.x}}</ref><ref name="Russel, C.A. 2002 72">{{cite book|author=Russel, C.A.|editor=Ferngren, G.B.|year=2002|title=Science & Religion: A Historical Introduction|url=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7|page=[https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7/page/7 7]|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=0-8018-7038-0|quote=The conflict thesis, at least in its simple form, is now widely perceived as a wholly inadequate intellectual framework within which to construct a sensible and realistic historiography of Western science}}</ref><ref name="Shapin19962">{{cite book|author=Shapin, S.|year=1996|title=The Scientific Revolution|url=https://archive.org/details/scientificrevolu00shap_0|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/scientificrevolu00shap_0/page/195 195]|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=9780226750200|quote=In the late Victorian period it was common to write about the 'warfare between science and religion' and to presume that the two bodies of culture must always have been in conflict. However, it is a very long time since these attitudes have been held by historians of science.}}</ref><ref name="Brooke19912">{{cite book|author=Brooke, J. H.|year=1991|title=Science and Religion: Some Historical Perspectives|url=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/sciencereligions0000broo/page/42 42]|publisher=[[Cambridge University Press]]|quote=In its traditional forms, the conflict thesis has been largely discredited.}}</ref><ref>{{cite book|author=Ferngren, G.B.|editor=Ferngren, G.B.|year=2002|title=Science & Religion: A Historical Introduction|url=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7|page=x|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=0-8018-7038-0|quote=... while [John] Brooke's view [of a complexity thesis rather than an historical conflict thesis] has gained widespread acceptance among professional historians of science, the traditional view remains strong elsewhere, not least in the popular mind.}}</ref><ref>Numbers, Ronald L. "Introduction" in ''Galileo Goes to Jail and Other Myths About Science and Religion.'' Ed. Ronald Numbers. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2009. Page 6.</ref><ref name="Woods">{{cite web|title=How the Catholic Church Built Western Civilization|url=http://archive.lewrockwell.com/woods/woods40.html|access-date=2010-02-03}}</ref> === د ګالیله محاکمه === په ۱۶۱۰ زکال کې ګالیله د ستوریز پیغام راوړونکي (Sidereus Nuncius) په نامه خپل اثر خپور کړ او په هغو کې یې په خپل نوي تلسکوپ باندې ترسره شوي مشاهدات توصیف کړل. دغه اکتشافاتو او نورو اکتشافاتو د جنت د درک اړوند ستونزې څرګندې کړې. د ارسطو د هغو لیکنو له بیاځلي کشف وروسته چې له میلاد څخه یې ۳۰۰ کاله وړاندې لیکلې وې د کاتولیک کلیسا په ګډون یو شمېر پوهانو د ارسطو دغه نظریه منلې وه چې ځمکه پر خپل ځای ثابته ده. جفري فاس لیکي چې د ګالیله پر مهال د نړی اړوند ارسطویي – بطلیموسي نظریه «په بشپړ ډول په کاتولیک الهیاتو کې ادغام شوې وه». <ref>{{cite book|last=Hilliam|first=Rachel|title=Galileo Galilei: Father of modern science|url=https://archive.org/details/galileogalileifa0000hill|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|date=2004-12-15|isbn=978-1-4042-0314-3}}</ref><ref name="Foss 2014">{{cite book|last1=Foss|first1=Jeffrey|title=Science and the World: Philosophical Approaches|date=2014|publisher=Broadview Press|isbn=9781551116242|pages=285–286|edition=illustrated}}</ref> همدا و چې د هغه مهال پوهانو د ګالیله نظریات تر ډېره بریده رد کړل، ځکه چې ډېری دغو پوهانو تلسکوپ نه درلود او ګالیله هم د لمر په چاپېر باندې د سیارو د څرخېدو د توضېح په موخه چې د ارسطويي فزیک له مخې ناشونې چاره وه کومه فیزیکي نظریه نه لرله. (دغه ستونزه تر راتلونکو سلو کلونو لپاره حل نه شوه.) د ګالیله د دورې پوهانو د هغه د «تېروتنو» اړوند مذهبي چارواکو ته خبرداری ورکړ او له هغوی څخه یې وغوښتل چې لاس په کار شي. د دغې چارې په غبرګون کې کلیسا ګالیله د دغو موضوعاتو له تدریس منع کړ، په داسې حال کې چې تر هغه مهاله یې د هغو اړوند بحث هم منع نه کړ چې په ښکاره توګه یوازې یوه فرضیه وه. ګالیله د دې اړوند اثار خپاره کړل او د هغو علمي برتري یې وښووله. نوموړی دوه ځله د رومي عقایدو د تفتیش محکمې ته وغوښتل شو. په پیل کې اخطار ورکړل شو او بیا وروسته «د شدید بدعت په تور» په کورني بند محکوم شو. <ref name="Foss 20142">{{cite book|last1=Foss|first1=Jeffrey|title=Science and the World: Philosophical Approaches|date=2014|publisher=Broadview Press|isbn=9781551116242|pages=285–286|edition=illustrated}}</ref> د ګڼ شمېر کسانو پر باور د ګالیله محاکمه د دین او علم ترمنځ د اړیکې په تاریخ ټاکلو کې یوه ټاکونکې شېبه وه. همدا و چې د اندرو ډیکسون وایټ او جان ویلیام ډریپر له خوا د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې د تضاد د نظریې د جوړېدو له مهاله مذهب د ځپونکي او همدارنګه د علم د مخالف په توګه انځور شوی دی. اډوارډ ډاوب څرګندوي، په داسې حال کې چې د شلمې پېړۍ د علومو تاریخ پوهانو د وایټ او ډریپر ادعاوې له پامه غورځولې دي، خو لا هم د خلکو ترمنځ دود دي. جفري پاس لیکي چې د ګالیله کیسه د علم او دین ترمنځ د سیالۍ له کچې څخه ډېره ساده توضېح وړاندې کوي. ګالیله د یو داسې اوږد علمي دود وارث و چې د منځنیو پېړیو پر مهال یې ژورې عیسوي ریښې لرلې. <ref>Aechtner, Thomas."Galileo Still Goes to Jail: Conflict Model Persistence within Introductory Anthropology Materials"; and Garrett Kenney,"Why Religion Matters and the Purposes of Higher Education: A Dialogue with Huston Smith."." Zygon® 50.1 (2015): 209–226. loc=Abstract</ref><ref>Daub, Edward E. "Demythologizing White's Warfare of Science with Theology." American Biology Teacher 40.9 (1978): 553–56.</ref><ref name="Numbers2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ILIPEAAAQBAJ|title=Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion|pages=80–81|isbn=9780674057418|last1=Numbers|first1=Ronald L.|date=8 November 2010|publisher=[[Harvard University Press]]}}</ref><ref name="Foss 20143">{{cite book|last1=Foss|first1=Jeffrey|title=Science and the World: Philosophical Approaches|date=2014|publisher=Broadview Press|isbn=9781551116242|pages=285–286|edition=illustrated}}</ref> == سرچينې == 0xterc4okj50xgufhe9d2b5qgtonmw9 0 77528 368110 351385 2026-08-10T13:13:58Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368110 wikitext text/x-wiki د ایران سیاسي نظام د یو اسلامي دیني حکومت په اډانه کې دی چې په ۱۹۷۹ زکال کې یې د ایران د اسلامي انقلاب له خوا بنسټ کېښودل شو او د دغه هېواد څو زره کلن سلطنتي نظام ته یې پای ټکې کېښود. د ۱۹۷۹ زکال په ډسمبر میاشت کې جوړ شوی د ایران د اسلامي جمهوریت اساسي قانون څرګندوي چې شیعه اسلام د دغه هېواد دولتي دین دی (شاوخوا ۹۰ – ۹۵٪ ایراني وګړي ځانونه شیعه مسلمانان بولي» او په خپل جمهوري نظام کې د اسلامي ولایت (ولایت فقیه) له بنسټیزو عناصرو کار اخلي. دغه هېواد د ډېری لویدیځو دیموکراسیو په څېر یو ولسمشر او یو پارلمان لري؛ خو د لویدیځو او نورو اسلامي حکومتونو پر خلاف دولتي چارې په کې د عالي رهبر (ولي فقیه) او نګهبان شورا له خوا څارل کیږي چې غړي یې په غیرټاکنیز ډول منصوب کیږي او تر ډېره شیعه روحانیون دي (د نګهبان شورا نیمايي غړي شیعه فقها دي). <ref>{{Cite web|title=Democracy Index 2021: the China challenge|url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg|website=Economist Intelligence Unit|language=en-GB|access-date=2024-07-07|archive-date=2022-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326122737/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf?mkt_tok=NzUzLVJJUS00MzgAAAGDWhBlxfqM9cMZEewC0HoBG0xhm9PFkxb-_IqDsjlxRZgDssKgB0pHGt7yS48UFv94hU4ZW0C_jXaFfmK_5TbL23wtQarQv22nFbg8ZTnHQrrcPg|url-status=dead}}</ref><ref name="Linz-TaAR">Juan José Linz, ''[https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA36 Totalitarian and Authoritarian Regimes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726124833/https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA36|date=2020-07-26}}'' (Lynne Rienner, 2000), p. 36.</ref><ref name="Linz-TaAR2">Juan José Linz, ''[https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA36 Totalitarian and Authoritarian Regimes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726124833/https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA36|date=2020-07-26}}'' (Lynne Rienner, 2000), p. 36.</ref> ولي فقیه دولت مشر (له جمهور رئیس څخه لوړ) دی؛ دی له اجرایه، مقننه او قضایه قوو سربېره (د کریم سجاد پور په خبره) په پوځ او رسنیو باندې مستقیم یا غیرمستقیم کنټرول لري. جمهور رئیس، پارلمان (یا مجلس)، د خبرګانو شورا (مجلس خبرګان؛ چې عالي رهبر ټاکي) او سیمه ئیزې شوراګانې ټولې منتخبې دي، خو دغو ټولو څوکیو ته نوماندان باید د نګهبان شورا تائید له ځانه سره ولري (دوی ګڼ شمېر نوماندان دغو څوکیو ته مناسب نه په ګوته کوي او محدود شمېر ترې ټاکي) چې ګویا دوی جمهوري اسلامي نظام او دولت ته وفاداره دي. په ۱۹۹۸ زکال کې دغې شورا د خبرګانو شورا ته د هادي خامنه ای نوماندي له دې امله رد کړه چې په الهیاتي برخه کې کافي وړتیاوې نه لري. سربېره پر دې له پورته یادو شوو بنسټونو څخه یو پلاوی (چې په معمول ډول د عالي رهبر تر څارنې لاندې کار کوي) د دولت د اسلامي شخصیت د خوندیتوب په موخه ټاکل کیږي. <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|title=The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220105711/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|archive-date=20 February 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="BBC20000112">{{cite news|title=Khamenei's brother attacks reformist purge|work=[[BBC News]]|date=2000-01-12|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/600741.stm|access-date=2009-07-28}}</ref><ref name="RFERL20000117">{{cite web|author=A. William Samii|title=Candidates rejected and Guardians Criticized|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Iran Report|date=2000-01-17|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/iran/2000/3-170100.html|access-date=2009-07-28}}</ref><ref name="PBS1">{{cite web|title=Iranian Elections, 1997-2001|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tehran/inside/elections.html|access-date=2009-07-28}}</ref><ref>[http://meria.idc.ac.il/journal/1997/issue3/jv1n3a4.html IRAN: POLITICS, THE MILITARY AND GULF SECURITY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115040120/http://meria.idc.ac.il/journal/1997/issue3/jv1n3a4.html|date=15 January 2010}} by Darius Bazargan, v.1, n.3, September 1997</ref> == مخکښ کسان او بنسټونه == === عالي رهبر === د ایران په سیاسي جمهوري نظام کې دوه ډېر ځواکمن او غیر ټاکنیز ځایګي عالي رهبر او نګهبان شورا ته اړوند دي. د ایران عالي رهبر د دغه هېواد دولت مشر او همدارنګه تر ټولو لوړ پوړی سیاسي او مذهبي چارواکی دی چې له جمهور رئیس څخه ډېر ځواک لري. وسله وال پوځونه، قضایي سیسټم، دولتي تلویزیون او نور دولتي بنسټونه لکه د نګهبان شورا او د نظام د مصلحت تشخیص کوونکې شورا د عالي رهبر تر څارنې لاندې فعالیت کوي. د دغه هېواد د اساسي قانون د ۱۱۰مې مادې پر بنسټ عالي رهبر د ایران د اسلامي جمهوریت ټولیز سیاستونه ترسیم کوي. په دغه هېواد کې د اسلامي نظام له واکمنېدو راهیسې تر اوسه دوه کسانو د عالي رهبر په توګه خدمت کړی چې اوسنۍ رهبر یې (علي خامنه ای) له ۱۹۸۹ زکال څخه په واک کې دی. دی د اقتصاد، چاپېریال، بهرني سیاست، زده کړو، په نفوسو کې د زیاتوالي لپاره د ملي پلان جوړونې او همدارنګه په ټاکنو کې د روڼتیا اړوند وروستۍ پرېکړه کوي او د هغو اړوند احکام صادروي. ورته مهال د کابینې د وزیرانو (دولتي پلاوي) د ګوښه کولو او مقرر کولو پرېکړه هم د ده په واک کې ده.<ref name="Middle East Eye">{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|title=Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke|work=Middle East Eye|access-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404031405/http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510|archive-date=4 April 2016|url-status=live}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|title=Khamenei says Iran must go green - Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|work=Al-Monitor|access-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222135539/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html|archive-date=22 December 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="Louis Charbonneau and Parisa Hafezi">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|title=Exclusive: Iran pursues ballistic missile work, complicating nuclear talks|author=Louis Charbonneau and Parisa Hafezi|date=16 May 2014|website=Reuters.com|access-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731230530/https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516|archive-date=31 July 2017|url-status=live}}</ref><ref name="en.iranwire.com">{{cite web|url=https://en.iranwire.com/features/5272/|title=IranWire - Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan|website=En.iranwire.com|access-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307035444/https://en.iranwire.com/features/5272/|archive-date=7 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|title=Khamenei outlines 14-point plan to increase population|access-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801000839/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/khamenei-plans-increase-iran-population.html|archive-date=1 August 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|title=Iran: Executive, legislative branch officials endorse privatization plan|website=Payvand.com|access-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105175931/http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html|archive-date=5 January 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thebaghdadpost.com/en/story/10259/Khamenei-slams-Rouhani-as-Iran-s-regime-adopted-UN-education-agenda|title=Khamenei slams Rouhani as Iran's regime adopted UN education agenda|date=8 May 2017|website=Thebaghdadpost.com|access-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170531015311/http://www.thebaghdadpost.com/en/story/10259/Khamenei-slams-Rouhani-as-Iran-s-regime-adopted-UN-education-agenda|archive-date=31 May 2017|url-status=live}}</ref><ref>Article 89-91, Iranian Constitution</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tehrantimes.com/news/407304/Leader-outlines-elections-guidelines-calls-for-transparency|title=Leader outlines elections guidelines, calls for transparency|date=15 October 2016|website=Tehrantimes.com|access-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801002925/http://www.tehrantimes.com/news/407304/Leader-outlines-elections-guidelines-calls-for-transparency|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref><ref name="stalbertgazette.com">{{cite web|url=http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as&template=cpArt|title=St. Albert Gazette|website=St. Albert Gazette|access-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217073724/http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as%26template%3DcpArt|archive-date=17 December 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm|title=BBC NEWS - Middle East - Iranian vice-president 'sacked'|website=News.bbc.co.uk|date=25 July 2009|access-date=15 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20090725100558/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm|archive-date=25 July 2009|url-status=live}}</ref> عالي رهبر د خبرګانو د شورا له خوا ټاکل کیږي. خو له دې سره د خبرګانو د شورا، ولسمشرۍ او پارلمان نوماندان بیا ټول د نګهبان شورا تائید اخلي چې د دغې شورا نیمايي غړي بیا خپله رهبر ټاکي. ورته مهال د رایو له ګټلو وروسته ټول منتخب چارواکي مکلف دي د عالي رهبر تائید ترلاسه کړي. <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|title=Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader|date=14 December 2015|website=Theguardian.com|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218132154/https://www.theguardian.com/world/2015/dec/14/rafsanjani-breaks-taboo-over-selection-of-irans-next-supreme-leader|archive-date=18 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>(see Article 108 of the constitution)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html|title=ICL - Iran - Constitution|website=Servat.unibe.ch|access-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821093931/http://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html|archive-date=21 August 2018|url-status=live}} {{cite web|url=http://www.brookings.edu/blogs/markaz/posts/2016/02/09-iran-election-assembly-of-experts-explainer-borden|title=Everything you need to know about Iran's Assembly of Experts election|website=Brookings.edu|date=30 November 2001|access-date=1 July 2016}}</ref> === نګهبان شورا === نګهبان شورا هغه ۱۲ کسیزه منصوب کېدونې شورا ده چې د اساسي قانون له مخې پام وړ واکونه لري. دغه شورا د اسلامي شورا (د ایران پارلمان) تقنیني لوایح تصویب یا وېټو کوي، پر ټاکنو څار کوي او همدارنګه د خبرګانو د شورا، ولسمشرۍ او پارلمان نوماندان په ټاکنو کې د ګډون په موخه تائید او یا هم رد کوي. د دغې شورا له ۱۲ غړو څخه شپږ تنه یې اسلامي فقها (د اسلامي حقوقو متخصصین) دي چې عالي رهبر یې ټاکي او شپږ تنه نور حقوق پوهان د قضایه قوې د مشر له خوا ټاکل کیږي چې د قضایه قوې مشر هم د لوی رهبر له خوا ټاکل کیږي او له پارلمان څخه د تائید رایه اخلي. <ref>Article 99 of the constitution</ref><ref>{{Cite web|url=http://mellat.majlis.ir/CONSTITUTION/ENGLISH.HTM|title=خانه ملت|access-date=15 August 2017|archive-url=https://archive.today/20090618054925/http://mellat.majlis.ir/CONSTITUTION/ENGLISH.HTM|archive-date=18 June 2009|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="constitution-iranonline">{{cite web|url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/constitution-6-2.html|title=Iranian Government Constitution, English Text|website=Iranonline.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617152445/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/constitution-6-2.html|archive-date=17 June 2011}}</ref> == سیاسي ګوندونه، ډلې او ټاکنې == === سیاسي ګوندونه، بنسټونه او د فشار ډلې === له انقلاب څخه وروسته اسلامي جمهوري ګوند په ۱۹۸۷ زکال کې د هغو د منحل کېدو تر مهاله د ایران یوازنی حاکم او قانوني سیاسي ګوند و. د دغه ګوند منحل کېدل د چپیانو، سلطنت غوښتونکو او ملت پالونکو د ځپلو په موخه د آیت الله خمیني له بشپړ بنسټیز باور او همدارنګه په واک کې د هغه د شبکوي جوړښت د پاتې کېدو تضمین ته اړوند بلل کیږي. د اسلامي جمهوري ګوند پلویانو ځانونه د «اصول پالونکو» په توګه بیاځلي منظم کړل او د اصلاح غوښتونکو په خوا کې د دغه هېواد په دوه پام وړ سیاسي ډلو واوښتل. په ۱۹۹۴ زکال کې د ایران جوړونکو اجرایوي ګوند (حزب کارګزاران سازندګی ایران) د دغه هېواد په پنځمو پارلماني ټاکنو کې د ګډون په موخه تاسیس شو او تر ډېره پورې د وخت ولسمشر اکبر هاشمي رفسنجاني ته نږدې دولتي چارواکي په کې شامل وو. ورته مهال په ایران کې نور څو قانوني سیاسي ګوندونه او ټولنې فعالیت لري. دغه قانوني ګوندونه باید له آیت الله خمیني، د هغه له اسلامي انقلاب او اسلامي سیاسي نظام څخه ملاتړ وکړي چې د انقلاب پر مټ رامنځته شوی دی؛ همدارنګه باید له «غیر انقلابي» او سیکولار سیاسي ډلو ځان لرې وساتي او دا تائید کړي چې د ایران بنسټیزې ملي ګټې د نظام په بقا او پیاوړتیا کې نغښتې دي. <ref name="NSPAN2011:12">[[Politics of Iran#NSPAN2011|Nader, ''Next Supreme Leader'', 2011]]: p.12</ref> د زده کړیالانو په فعالو ډلو کې بیا کولای شو اصلاح غوښتونکو ډلو؛ د یووالي د پیاوړتیا دفتر (دفتر تحکیم وحدت) او د زده کړیالانو د اسلامي ټولنو اتحادیې ته نغوته وکړو. په هغو ډلو کې چې په معمول ډول د اسلامي جمهوريت څخه ملاتړ کوي انصار حزب الله، د ایران د زده کړیالانو اسلامي ټولنه، د امام څخه پیروي کوونکې د مسلمانو زده کړیالانو ډله، د مسلمانو زده کړیالانو په نامه ډله او همدارنګه د اسلامي ائتلاف ټولنې ته اشاره وکړو. ویل کیږي چې د محافظه کاره قدرت بنسټ «د بسیجي ملیشه غړو شبکې، د جګړې د شهیدانو کورنیو، د انقلابي ګارد یا سپاه پاسداران یو شمېر غړو، یو شمېر دولتي چارواکو، ښاري او کلیوالي بېوزله وګړو او همدارنګه اړوندو محافظه کاره بنسټونو» ته اړوندېږي. <ref>Molavi, Afshin, ''The Soul of Iran'', Norton, (2005), p.353</ref> '''دولت ضد ډلې''' په ایران کې ګڼ شمېر ملت پاله، کیڼ اړخي او سلطنت غوښتونکي ګوندونه او ملیشه ډلې شتون لري چې په دغو کې ملي جبهه، مشروطیت غوښتونکی ګوند، توده ګوند، سازمان مجاهدین خلق ایران، د ایران د خلکو فدایي چریکان (چریک های فدایي خلق ایران) او د ایران د کردستان دیموکرات ګوند شامل دي. === سیاسي ډلې === ویل کیږي چې د ایران سیاسي ګوندونه/بنسټونه د ایران د سیاسي ډلو استازي کوونکي دي. لږ تر لږه د یوې منبع (علي رضا نادر، ډیوېډ اې. ټالر او اس. آر. بوهنډي) په خبره «ډل پالنه په عموم ډول په پرېکړو کې له قانوني بهیر څخه مهم رول لوبوي»، په ځانګړې توګه د علي خامنه ای د رهبرۍ پر مهال (یعنې له ۱۹۹۰ زکال وروسته) وروسته له هغه چې «ډله ئیزو سیالیو» د «شدت او اغېز له مخې پام وړ زیاتوالی وموند». د مازیار بهروز، بهزاد نبوي، بهمن بختیاري، مایکي وارنر او پیام محسني په څېر یو شمېر څېړونکو د هغو اړوند بېلابېل فورمولونه وړاندې کړي چې د شمېر (په معمول ډول له دریو څخه تر پنځو ډلو دي چې دریو اصلي لورو اصول پالونکو یا سخت دریځو، عمل پالونکو او اصلاح غوښتونکو ته اړوندې دي) او اړخ نیولو (د عمل پالونکو پر خلاف ایډیالوژیک تصفیه غوښتونکي، د استبداد پر خلاف د سیاسي او مذهبي آزادیو ملاتړي او د لسه فر سیاستونو پر وړاندې په بازار کې د مداخلې او اړوندو مقرراتو څخه ملاتړ کوونکي) له مخې توپیر لري. <ref name="sherill-orbis">{{cite journal|title=After Khamenei: Who Will Succeed Iran's Supreme Leader?|url=https://archive.org/details/sim_orbis_fall-2011_55_4/page/631|first=Clifton|last=Sherrill|journal=Orbis|year=2011|volume=55|issue=4|pages=631–47|doi=10.1016/j.orbis.2011.07.002}}</ref><ref>{{cite book |author=Thaler |title=Mullahs, Guards, and Bonyads: An Exploration of Iranian Leadership Dynamics |date=2010 |publisher=[[RAND Corporation]] |isbn=978-0-8330-4773-1 |location=Sacramento, CA |display-authors=etal}}</ref><ref name="NSPAN2011:11">[[Politics of Iran#NSPAN2011|Nader, ''Next Supreme Leader'', 2011]]: p.11</ref><ref name="NSPAN2011:18">[[Politics of Iran#NSPAN2011|Nader, ''Next Supreme Leader'', 2011]]: p.18</ref> == سرچينې == 2jksig8inoy66us84vzk8fjl5qo81m1 0 78212 368147 329449 2026-08-10T14:04:39Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368147 wikitext text/x-wiki فرانسس ويلبي (22 نومبر 1635 – 3 جولای 1672) يو انګلستانی مرغه پوه (د مارغانو يا الوتونکو د علم عالم) او کب پوه (د کبانو د پېژندنې د علم عالم)، رياضي پوه، او د ژبېوهنې او لوبو ابتدايي محصل و. نوموړی د «وارکشير» په «مډلټن هال» کې زېږېدلی او ستر شوی و، د يوې بډايې کلیوالې کورنۍ يوازينی زوی و. هغه د کامبريج په ټرينيټي کالج کې محصل و، او هلته د رياضي پوه او طبيعيت پوه «جان ری» تر سرپرستۍ لاندې وروزل شو، له هغه سره يې د ژوند تر پايه ملګرتيا او همکاري پيدا شوه، او «ری» له «ويلبي» سره له 1662ز کال وروسته هغه مهال يوځای و اوسېده، کله چې د يو ډول والي په قانون (دا په يو ډول د مذهبي مراسمو او عبادت د تر سره کولو لپاره جوړ شوی قانون و) د لاسیک کولو څخه د انکار له امله «ری» خپل معاش له لاسه ورکړ. «ويلبي» په اوه ويشت کلنۍ کې د شاهي ټولنې غړی وټاکل شو. «ويلبي»، «ری» او د «جان ولکنز» په څېر نور د ساينس د زده کړې د يوې نوې طريقې ملاتړي وو، چې د ارستو او بايبل د تر لاسه کړي واک پر ځای يې په مشاهده او ډلبندۍ تکيه درلوده. د دې موخې تر لاسه کولو لپاره، «ويلبي»، «ری» او د هغوی نورو ملګرو د معلوماتو او نمونو د راټولولو لپاره ګڼ سفرونه وکړل، په لومړيو کې دا سفرونه په انګلستان او «ويلز» کې تر سره شول، خو بالاخره په اروپا لويه وچه کې دا سفرونه پراخه شول، دوی له موزيمونو، کتابتونونو او خصوصي ټولګو څخه ليدنې وکړې، تر څنګ يې سيمه ييز بوټي او ژوي مطالعه کړل. په لويه وچه کې له خپل سفر وروسته، هغه او «ری»، تر ډېره بريده هم په «مډلټن هال» کې ژوند وکړ او هم  کار. «ويلبي» له «ايما برنارډ» سره په 1668ز کال کې واده وکړ، او دوی درې بچيان درلودل. «ويلبي» د کلونو په اوږدو کې بيا بيا له ناروغيو څخه ورنځېد او بالاخره د 1672ز کال د جولای په مياشت کې «پلوريسي» (پلوريسي يا پلوريز د پړپوس يوه ناروغي ده) د ناروغۍ له امله په شپږدېرش کلنۍ کې ومړ. د هغه له وخت مخکې مړينې له امله «ری» اړ شو، تر څو د ژويو په اړه هغه کارونه بشپړ کړي، چې دوی دواړو په شریکه طرحه کړي و. «ری» په خپل وخت کې د مرغيو، کبانو او غيرفقاري ژويو په اړه کتابونه خپاره کړل، چې هغه د «Ornithologiae Libri Tres»، «Historia Piscium» او «Historia Insectorum» په نومونو وو. د مارغانو په اړه د «Ornithology» په نوم کتاب هم په انګليسي ژبه کې په پراخه شوې بڼه خپور شو. په دې کتابونو کې د ژويو د ډلبندۍ نوې او اغېزناکې طريقې شاملې وې، او درېواړه کتابونه د ژوند د علم (د ژونديو موجوداتو علومو) په تاريخ کې اغېزناک کتابونه وو، په ورته وخت کې يې د طبيعي تاريخ په ليکوالانو او د «لينيس» د دوه جمله يي علمي نوم اېښودنې په جوړولو کې د دوی پر اهميت تاثير درلود. == د ژوند لومړي کلونه == «فرانسس ويلبي» د نومبر د 1635ز کال په دوه ويشتمه نېټه د «وارکشير» په «مډلټن هال» کې زېږېدلی و، نوموړی د «سر فرانسس ويلبي» او د هغه د مېرمنې «کيسانډرا» (چې د ريجوی په نوم هم پېژندل کېده) يوازینی زوی و. د «ولټن هال» «سر پرسيول ويلبي» او د «لنډنډيری» لومړی ایرل «تامس رجوی» د هغه نيکونه وو. دا يوه بډايه قدرمنه کورنۍ وه، چې د دوی مرکزي څوکۍ «لټن هال» «فرانسس» ته په ميراث کې پاتې شوه، او اوس په «ناټنګم» کې ده. کشر فرانسس په «بشپ ويزي ګرامر» ښوونځي، «سټن کلډفيلډ»  او د کيمبرج په ټرنيټي کالج کې زده کړې وکړې. داسې برېښي چې هغه ډېر لوستونکی و، د مړينې پر مهال يې په کتابتون کې د ادب، تاريخ او نسب پېژدنې، همدا راز د طبيعي علومو یو شمېر ټوکونو په ګډون، اټکلاً دوه زره کتابونه موجود وو.<ref name="ODNB">{{Cite ODNB|id=29614|title=Willughby, Francis}}</ref><ref>{{cite book |author=Robert Thoroton |url=https://archive.org/details/historynottingh01thorgoog/page/n276/mode/1up |title=History of Nottinghamshire: Volume 2 |publisher=J. Throsby |year=1797 |pages=214–215}}</ref><ref>{{cite book |author=Walter, Alice Granbery |url=https://archive.org/details/captainthomaswil00walt/page/n18/mode/1up |title=Captain Thomas Willoughby 1601-1657 : of England, Barbadoes and lower Norfolk County, Virginia : some of his descendents 1601-1800 |publisher=Manuscript in Virginia Beach Public Library |year=1978}}</ref><ref>[https://www.nottingham.ac.uk/manuscriptsandspecialcollections/collectionsindepth/family/middleton/middletonfamilyhistory.aspx The Willoughby Family of Wollaton and Middleton: A Brief History], Manuscripts and Special Collections, University of Nottingham, Accessed March 8, 2024</ref><ref name="birkhead3">Birkhead (2018) pp. 3–5.</ref><ref name="Serjeantson">Serjeantson (2016) pp. 44–60.</ref><ref name="poole231">Poole (2016) pp. 231–232.</ref><ref name="poole238">Poole (2016) pp. 238–240.</ref> «ويلبي» په اولس کلنۍ کې په خپل لګښت په ټرينټي کې زده کړې پيل کړې. د هغه ښوونکی «جيمز ډيوپورټ» و، دوی دواړو د انګلستان په کورنۍ جګړه کې يو ډول شاهي پلوه خواخوږي درلوده. «جان ری»، چې هغه مهال يو رياضي پوه او په ټرنيټي کې د هغه هکار و، خپل زده کونکي «ايزاک بارو» ته لارښونه وکړه چې «ويلبي» ته دا مضمون تدريس کړي. دواړه ملګري شول، او په 1655ز کال کې، خپل «Euclid's Elements» (د اقليديس اصول) «ويلبي» او دوه نورو شتمنيو ملګرو محصلينو ته ډالۍ کړ.<ref name="birkhead24">Birkhead (2018) pp. 24–25.</ref><ref name="Serjeantson2">Serjeantson (2016) pp. 44–60.</ref> سره له دې چې بډايه محصلينو عموماً د سند له تر لاسه کولو پرته پوهنتون پرېښود، «ويلبي» د 1656ز کال د جنورۍ په مياشت کې لسانس سند تر لاسه کړ، او وروسته د 1660ز کال د جولای په مياشت کې دې سند ته  د مشرتابه له خوا د ماسترۍ درجه ورکړل شوه. پ 1657ز کال کې، نوموړی په «ګري اين» کې داخل شو، چې د يو شتمن لپاره يو غېر معمولي ګام نه و، چې ښايي هغه له حقوقي شخړو سره لاس او ګريوان شوی وای. «ويلبي» او «ری» په ټرينټي کې د کیميا په ډېرو پروژو يو له بل سره همکاري وکړه، چې د سرپو بورې جوړل او د انتيمون را ايستل پکې شامل و، او په 1663ز کال کې «ويلبي» په اوه ويشت کلنۍ کې، د «ری» او «جان ولکنز» په نمونې سره د شاهي ټولنې د بنسټګر غړي په توګه وټاکل شو، څوک چې په 1660ز کال کې د ترنيټي کالج ماستر (عمومي څارونکی) وګرځېد، او بالاخره د «چيسټر» اسقف شو. په 1667ز کال کې، «ری» هم د شاهي ټولنې غړي په توګه وټاکل شو، خو د خپلې بې وزلۍ له امله يې له دې غړيتوب معذرت وکړ.<ref name="Serjeantson3">Serjeantson (2016) pp. 44–60.</ref><ref name="Johston6">Johnston (2016) pp. 6–8.</ref><ref name="Roos118">Roos (2016) p. 118.</ref><ref name="Roos108">Roos (2016) pp. 108–109.</ref><ref name="birkhead43">Birkhead (2018) p. 43.</ref><ref name="birkhead34">Birkhead (2018) pp. 34–38.</ref><ref name="wisdom27">Birkhead (2011) p. 27.</ref> == سفرونه == د شپاړسمې پېړۍ په وروسیو او اولسمې په لومړيو کې، «فرانسس بيکن»، په ارستو او د کليسا په واک د تکيې پر ځای، د مشاهداتو او تجبرو په مټ د پوهې د پر مختګ پلوي کوله. د «ری، ولکينز» او «ويلبي» په څېر د شاهي ټولنې غړيو، د نمونو او معلوماتو د راټولولو په موخه د سفرونو په ګډون، تجرباتي تګلارې ته د عملي جامې اغوستلو هڅه وکړه. «ويلبي» له «ری» سره مرسته وکړه تر څو د « Catalogus Plantarum circa Cantabrigiam Nascentium» (د کيمبريج کاتالوګ) په نوم، د خپل نباتاتي اثر لپاره بوټي راټول کړي، کوم اثر چې په 1660ز کال کې د لیکوال له نوم څخه پرته خپور شوی و.<ref name="birkhead11">Birkhead (2018) pp. 11–12.</ref><ref name="ODNB2">{{Cite ODNB|id=29614|title=Willughby, Francis}}</ref><ref name="birkhead47">Birkhead (2018) pp. 47–50.</ref><ref name="birkhead342">Birkhead (2018) pp. 34–38.</ref> د همدې کال په وروستيو کې، «ری» او «ويلبي» د شمالي انګلستان له لارې «ليک ډسټرکټ، ايل اف مين» او «کالف اف مين» ته سفرونه وکړل، او په وروستي ځای کې يې «Manx shearwater» (يو ډول مارغه يا د اوبو چرګوړی) وکوت. «ويلبي» له دې وروسته د طبيعي تاريخ د يو شمېر نادرو کتابونو څخه د ليدنې په موخه اکسفرډ پوهنتون ته لنډ سفر وکړ. <ref name="birkhead472">Birkhead (2018) pp. 47–50.</ref> === چيشر او ويلز === د 1662ز کال د مۍ په مياشت کې، «ويلبي»، «ری» او د «ری» له زده کونکي «فلپ سکيپن»، د «نانټ وچ» او «چيسټر» له لارې د لوېديځ پر لور په «اينګلسي» په دويم سفر روان شول. دوی د هېواد په داخل کې «کلنبيرس» ته بېرته ستانه شول، او دوی ته د يو سيمه ييز جهيل کب وښودل شو، چې د «ټورګوک» (''torgoch'') په نوم يادېږي، کوم چې «ويلبي» کټ مټ د «ونډرمير چار» (Windermere charr د يو کب نوم دی) په توګه تشخيص کړ، کوم چې نوموړي له دې مخکې په «لیک ډسټرک» کې تشریح کړی و. دا ډلګۍ له دې وروسته د سويل په لور له لوېديځ ويلز څخه تېره شوه، او د «پيمبرک» په لور روان شوه، او په لاره کې يې له «بارډسي ټاپو» څخه ليدنه وکړه. دوی له دې وروسته د ويلز د سويلي څنډې په اوږدو کې د «ټينبي» په لور بېرته ولاړل، چېرته چې دوی د کبانو ډېر انواع وليدل، او «ابروان» ته ولاړل، چېرته چې دوی ته د تورو وزرو لونکې نادره مرغۍ (black-winged stilt زاڼې ته ورته يو مارغه دی) وښودل شوه.<ref name="birkhead50">Birkhead (2018) pp. 50–55.</ref><ref name="birkhead59">Birkhead (2018) pp. 59–61.</ref> «ويلبي» د ويلزي ژبې ويونکو سره مرکې وکړې، تر څو د دې ژبې د يوې منظمې څېړنې هڅه وکړي، کومه مرکه چې که څه هم خپره نه شوه، په راتلونکو پوهانو يې اغېز درلود. د همدې سفر پر مهال «ری» او «ويلبي» د ټولو ژونديو موجوداتو د ډلبندي کولو د هڅې پرېکړه وکړه، په داسې حال کې چې «ری» اساساً په بوټو کار کاوه، او «ويلبي» په ژويو کار کاوه. د دوی له خوا د انواعو جوړ شوي جدولونه، «ويلکنز» د يو ځای کونکې طرحې د يوې برخې په توګه وکارول، کوم چې وروسته په 1668ز کال کې د « An Essay towards a Real Character, and a Philosophical Language»  په عنوان خپاره شول. «ويلکنز» په پام کې درلوده، تر څو د طبيعي نړۍ د تشریح کولو لپاره يوه نړيواله اصطلاح جوړ کړي، او د ژبو او د ليکنې د سيستمونو د څېړنې موخه د خپلې ډلبندۍ لپاره د يو منطقي ژبني چوکاټ جوړول و.<ref name="ODNB3">{{Cite ODNB|id=29614|title=Willughby, Francis}}</ref><ref name="jardine">Jardine (1999) pp. 301–302.</ref><ref name="cram1992">Cram (1992) p. 193.</ref><ref name="Stimson">{{cite journal|last1=Stimson|first1=Dorothy|year=1931|title=Dr. Wilkins and the Royal Society|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1931-12_3_4/page/539|journal=The Journal of Modern History|volume=3|issue=4|pages=539–563|jstor=1898891|doi=10.1086/235790|s2cid=144604251}}</ref><ref name="linguist">Cram (1990) pp. 229–239.</ref> د «ويلبي» او د هغه د ملګرو ملګرتيا هغه مهال پای ته ورسېده، کله چې نوموړی په «ګلوسټر» کې ناروغ شو، په داسې حال کې چې هغوی د «ويسټ کانټري» څخه تېر شول، او تر «لينډز اينډ» پورې ولاړل. کله چې «ويلبي» ښه شو، نوموړي د دوبي موسم کې د مرغيو د ليدنو په موخه يوه څه برخه په «لکنشر» کې تېره کړه. «ری» او «ويلبي» وروسته په 1667ز کال کې يو ځای له «ويسټ کانټري» څخه ليدنه وکړه، او له «ډورسيټ، هيمپشاير» او لندن له لارې بېرته راستانه شول.<ref name="welch">{{cite journal|last1=Welch|first1=Mary|year=1972|title=Francis Willoughby, F.R.S. (1635–1672)|journal=Journal of the Society for the Bibliography of Natural History|volume=6|issue=2|pages=71–85|doi=10.3366/jsbnh.1972.6.2.71}}</ref><ref name="birkhead65">Birkhead (2018) pp. 65–70.</ref> == سرچينې == nl0c3153vh0mlqqxezte1omybx19vs5 0 78368 368182 330526 2026-08-10T15:12:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 4 books for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368182 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}غټ پښې چې عموماً د «ساسکواچ» په نوم هم يادېږي، يو ستر او ويښته لرونکی، انسان ته ورته افسانوي مخلوق دی، د کوم په اړه چې ځينې ادعا لري په شمالي امريکا، په ځانګړي ډول په پاسفک شمال لوېديځ ځنګلونو کې ژوند کوي. د غټ پښي يادونه په امريکا او کاناډايي دواړو ولسي ادبياتو کې شوې ده، او د شلمې پېړۍ له نيمايي راهيسې، د يو کلتوري رمز په توګه راڅرګند شوی، چې په عام کلتور کې خپور، او د خپل فرعي کلتور يوه موضوع ګرځېدلې.<ref name="Bartholomew2009">{{cite journal|last1=Bartholomew|first1=Robert E.|last2=Regal|first2=Brian|title=From wild man to monster: the historical evolution of bigfoot in New York State|journal=Voices: The Journal of New York Folklore|date=2009|volume=35|issue=3|access-date=6 December 2023|url=https://link.gale.com/apps/doc/A218112087/AONE?u=anon~1d2f6431&sid=googleScholar&xid=aa9170f1|issn=1551-7268|archive-date=February 16, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216154017/https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&u=anon~1d2f6431&id=GALE{{!}}A218112087&v=2.1&it=r&sid=googleScholar&asid=aa9170f1|url-status=live}}</ref><ref name="Regal2011">{{cite book |last1=Regal |first1=Brian |url=https://books.google.com/books?id=5a7GAAAAQBAJ&pg=PA91 |title=Searching for Sasquatch: Crackpots, Eggheads, and Cryptozoology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-0-230-11829-4 |page=91 |access-date=December 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209235402/https://books.google.com/books?id=5a7GAAAAQBAJ&pg=PA91 |archive-date=December 9, 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="BIGFOOT-DEFINITIONS">Example definitions include: * "A large, hairy, manlike creature supposedly inhabiting the north-western United States and western Canada." ([https://www.oed.com/view/Entry/250974?redirectedFrom=bigfoot#eid Oxford English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216154021/https://www.oed.com/dictionary/bigfoot_n#eid |date=February 16, 2024 }}) * "Bigfoot is a large and mysterious humanoid creature purported to inhabit the wild and forested areas of Oregon and the West Coast of North America" ([https://www.oregonencyclopedia.org/articles/bigfoot_sasquatch_legend/ Oregon Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418050928/https://www.oregonencyclopedia.org/articles/bigfoot_sasquatch_legend/ |date=April 18, 2021 }}) * (''Bigfoot'' redirected to ''Sasquatch'') "A hairy creature like a human being reported to exist in the northwestern U.S. and western Canada and said to be a primate between 6 and 15 feet (1.8 and 4.6 meters) tall." ([[mwod:Sasquatch|Merriam-Webster online]] {{Cite web |سرليک=آرشیف کاپي |نښلېدنه=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sasquatch |لاسرسي نېټه=August 4, 2024 |خونديځ نېټه=April 24, 2019 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190424085438/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sasquatch |url-status=bot: unknown }}) * "A very large, hairy, humanlike creature purported to inhabit the Pacific Northwest and Canada. Also called ''Sasquatch''." ([https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bigfoot&submit.x=0&submit.y=0 American Heritage Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602215854/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Bigfoot&submit.x=0&submit.y=0 |date=June 2, 2023 }}) * "Sasquatch, also called Bigfoot, (from Salish ''se’sxac'': “wild men”) a large, hairy, humanlike creature believed by some people to exist in the northwestern United States and western Canada." ([https://www.britannica.com/topic/Sasquatch Britannica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230629073800/https://www.britannica.com/topic/Sasquatch |date=June 29, 2023 }})</ref><ref>{{cite web|last1=Eliot|first1=Krissy|date=June 28, 2018|title=So, Why Do People Believe In Bigfoot Anyway?|url=https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/just-in/2018-10-26/so-why-do-people-believe-bigfoot-anyway|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302050546/https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/just-in/2018-10-26/so-why-do-people-believe-bigfoot-anyway|archive-date=March 2, 2021|access-date=March 16, 2021|website=alumni.berkeley.edu|publisher=Cal Alumni Association}}</ref><ref>{{cite web|title=Bigfoot's pop culture footprint|url=https://www.latimes.com/la-et-bigfoot-pop-culture-pg-photogallery.html|access-date=March 16, 2021|work=[[Los Angeles Times]]|archive-date=October 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020110109/https://www.latimes.com/la-et-bigfoot-pop-culture-pg-photogallery.html|url-status=live}}</ref> د غټ پښي ليوال، لکه د ژويو د شکمن شتون په شبه علم کې اخته خلک، د غټ پښي د وجود د ثابتولو لپاره ډول ډول شکمن شواهد وړاندې کوي، چې د ليدلو په اړه حکايتي ادعاوې، او تر څنګ يې د انځورونو، ثبت شوې ويډيو او غږ، د ويښتو نمونې، او د سترو پښو د نښو ادعاوې پکې شاملې دي. په هر حال، علمي اتفاق په دې دی چې د غټ پښي او د هغې ادعا شوی ثبوت، د يو ژوندي ژوی پر ځای د ولسي روايتونو، ناسمې پېژندګلو، او تېرايستنو يوه ټولګه ده.<ref name="Rossi2015">{{cite book |last1=Rossi |first1=Lorenzo |title=Problematic Wildlife |date=18 December 2015 |isbn=978-3-319-22245-5 |pages=573–588 |chapter=A Review of Cryptozoology: Towards a Scientific Approach to the Study of "Hidden Animals" |doi=10.1007/978-3-319-22246-2_26}}</ref><ref name="Regal">{{cite journal|last1=Regal|first1=Brian|title=Entering Dubious Realms: Grover Krantz, Science, and Sasquatch|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-science_2009-01_66_1/page/83|journal=Annals of Science|date=13 Feb 2009|volume=66|issue=1|pages=83–102|doi=10.1080/00033790802202421|pmid=19831199|s2cid=23736660|issn=0003-3790}}</ref><ref name="Daegling2004b">{{cite book |last1=Daegling |first1=David J. |url=https://books.google.com/books?id=G3z5VVbGfbgC&q=bigfoot+evidence&pg=PR5 |title=Bigfoot exposed: an anthropologist examines America's enduring legend |publisher=Rowman Altamira |year=2004 |isbn=0-7591-0538-3 |access-date=March 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216153959/https://books.google.com/books?id=G3z5VVbGfbgC&q=bigfoot+evidence&pg=PR5#v=snippet&q=bigfoot%20evidence&f=false |archive-date=February 16, 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Williams2014">{{cite journal|last1=Williams|first1=Sarah C. P.|title='Bigfoot' samples analyzed in lab: First peer-reviewed genetic analysis looks at more than 50 samples believed to belong to elusive creatures|journal=Science|date=July 1, 2014|url=https://www.science.org/content/article/bigfoot-samples-analyzed-lab|access-date=February 28, 2023|archive-date=February 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228021832/https://www.science.org/content/article/bigfoot-samples-analyzed-lab|url-status=live}}</ref><ref name="Regal20112">{{cite book |last1=Regal |first1=Brian |url=https://books.google.com/books?id=5a7GAAAAQBAJ&pg=PA91 |title=Searching for Sasquatch: Crackpots, Eggheads, and Cryptozoology |publisher=Springer |year=2011 |isbn=978-0-230-11829-4 |page=91 |access-date=December 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209235402/https://books.google.com/books?id=5a7GAAAAQBAJ&pg=PA91 |archive-date=December 9, 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Rossi20153">{{cite book |last1=Rossi |first1=Lorenzo |title=Problematic Wildlife |date=18 December 2015 |isbn=978-3-319-22245-5 |pages=573–588 |chapter=A Review of Cryptozoology: Towards a Scientific Approach to the Study of "Hidden Animals" |doi=10.1007/978-3-319-22246-2_26}}</ref><ref name="Williams20143">{{cite journal|last1=Williams|first1=Sarah C. P.|title='Bigfoot' samples analyzed in lab: First peer-reviewed genetic analysis looks at more than 50 samples believed to belong to elusive creatures|journal=Science|date=July 1, 2014|url=https://www.science.org/content/article/bigfoot-samples-analyzed-lab|access-date=February 28, 2023|archive-date=February 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228021832/https://www.science.org/content/article/bigfoot-samples-analyzed-lab|url-status=live}}</ref><ref name="Frangou et al 2013">{{cite book |last1=Frangou |first1=Anna |title=Tracking Key Trends in Biodiversity Science and Policy: based on the proceedings of a UNESCO International Conference on Biodiversity Science and Policy |last2=Ladle |first2=Richard J. |last3=Malhado |first3=Ana C.M. |last4=Whitaker |first4=Robert J. |publisher=UNESCO |year=2013 |isbn=978-92-3-001118-5 |editor1-last=Brooks |editor1-first=Anathea |page=50 |chapter=Wildlife in a warming world |editor2-last=Arico |editor2-first=Salvatore |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bkvFDkFzcC8C&pg=PA50}}</ref><ref>{{cite web|last1=Pappas|first1=Evan|title=Bigfoot hoax exposed (again) and other infamous hoaxes|url=https://www.seattlepi.com/national/article/Bigfoot-hoax-exposed-again-and-other-infamous-5383835.php|website=seattlepi.com|publisher=[[Seattle Post-Intelligencer]]|access-date=March 16, 2021|date=April 7, 2014|archive-date=June 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610014409/https://www.seattlepi.com/national/article/Bigfoot-hoax-exposed-again-and-other-infamous-5383835.php|url-status=live}}</ref><ref name="Crair1">{{cite journal|last1=Crair|first1=Ben|title=Why Do So Many People Still Want to Believe in Bigfoot?|journal=Smithsonian Magazine|date=September 2018|url=https://www.smithsonianmag.com/history/why-so-many-people-still-believe-in-bigfoot-180970045/|access-date=February 28, 2023|archive-date=December 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217082643/https://www.smithsonianmag.com/history/why-so-many-people-still-believe-in-bigfoot-180970045/|url-status=live}}</ref> د ولسي ادب پوهان د غټ پښي ښکارنده په عواملو او د سرچينو په امتزاج کې لټوي، چې د اروپايي ځنګلي انسان شخص، ولسي کيسې او سيمه ييز کلتورونه پکې شامل دي. د ورته ځنګلي، په ويښتو پټ هومناډيز دا ډول ولسي کيسو بېلګې په ټوله نړۍ کې شته، لکه د متحده ايالاتو په سويل ختيځ کې د سکنک شادي [پيشوپړانګ وزمه ژوی ته ورته شادي]، په اسيا کې الماس، يرن، او يټي، استرايايي يووي، او د سيمه ييزو خلکو په افسانو کې دې ته ورته مخلوقات. هيله من فکر [خيال پلاو]، په چاپيريالي اندېښنو کې کلتوري زياتوالی، او د دې موضوع په اړه په مجموعي ډول ټولنيزه بيداري يې د اضافي لاملونو په توګه ښودل شوي دي.<ref name="Forth2007">{{cite journal|last1=Forth|first1=Gregory|title=Images of the Wildman Inside and Outside Europe|url=https://archive.org/details/sim_folklore_2007-12_118_3/page/261|journal=Folklore|date=2007|volume=118|issue=3|pages=261–281|doi=10.1080/00155870701621772|s2cid=161789895}}</ref><ref>{{cite web|last1=Blitz|first1=Matt|title=People Say They've Seen Bigfoot — Can We Really Rule Out That Possibility?|url=https://finance.yahoo.com/news/science-meets-legend-story-search-140900869.html|website=yahoo.com|publisher=[[Yahoo!]]|access-date=August 6, 2021|date=August 5, 2021|archive-date=August 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806153009/https://finance.yahoo.com/news/science-meets-legend-story-search-140900869.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=McClelland|first1=John|date=October 2011|title=Tracking the Legend of Bigfoot|url=https://statemuseum.arizona.edu/online-exhibit/curators-choice/tracking-legend-bigfoot|access-date=January 3, 2022|website=statemuseum.arizona.edu|publisher=[[Arizona State Museum]]|archive-date=January 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103221317/https://statemuseum.arizona.edu/online-exhibit/curators-choice/tracking-legend-bigfoot|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=McNeill|first1=Lynne|date=March 8, 2012|title=Using Folklore to Tackle Bigfoot: 'Animal Planet' Comes to USU|url=https://www.usu.edu/today/story/using-folklore-to-tackle-bigfoot-animal-planet-comes-to-usu|access-date=December 27, 2021|website=usu.edu|publisher=[[Utah State University]]|archive-date=December 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227174859/https://www.usu.edu/today/story/using-folklore-to-tackle-bigfoot-animal-planet-comes-to-usu|url-status=live}}</ref><ref name="Forth20072">{{cite journal|last1=Forth|first1=Gregory|title=Images of the Wildman Inside and Outside Europe|url=https://archive.org/details/sim_folklore_2007-12_118_3/page/261|journal=Folklore|date=2007|volume=118|issue=3|pages=261–281|doi=10.1080/00155870701621772|s2cid=161789895}}</ref><ref>{{cite web|title=Beyond Bigfoot|url=https://www.amnh.org/exhibitions/mythic-creatures/land/beyond-bigfoot|access-date=March 18, 2021|website=amnh.org|publisher=[[American Museum of Natural History]]|archive-date=April 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411034647/https://www.amnh.org/exhibitions/mythic-creatures/land/beyond-bigfoot|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Jilek-Aall|first1=Louise|date=June 1972|title=What is a Sasquatch — or, the Problematics of Reality Testing|journal=[[Canadian Psychiatric Association Journal]]|volume=17|issue=3|pages=243–247|doi=10.1177/070674377201700312|s2cid=3205204|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|last1=Munro|first1=Kate|date=May 14, 2019|title=North America's Sasquatch: finding fact within the fable|url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/2019/05/14/north-americas-sasquatch-finding-fact-within-fable|access-date=December 27, 2021|website=sbs.com|publisher=[[NITV]]|archive-date=December 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227174858/https://www.sbs.com.au/nitv/article/2019/05/14/north-americas-sasquatch-finding-fact-within-fable|url-status=live}}</ref><ref name="AMERICAN-FOLKLORE-AN-ENCYCLOPEDIA-158-159">Walls, Robert E. 1996. "Bigfoot" in Brunvand, Jan Harold (editor). ''American Folklore: An Encyclopedia'', p. 158–159. Garland Publishing, Inc.</ref> == سپړنه (تشریح) == غټ پښي عموماً په تورو، نسواري تورو، يا تورو سور وزمه ويښتانو پوښلی، يو ستر د غښتلو غړيو لرونکيی او د دوه پښو انسان يا شادي وزمه مخلوق په توګه تشریح شوی دی. د نکلونو تر مخې لوړوالی يې شا اوخوا 6-9 فوټه (1.8-2.7 متره) اټکل شوی، او په ځینو تشریحاتو کې 10-15 فوټه (3.0-4.6 متره) دنګ دی. د يو شمېر مشاهداتو د ادعاوو پر اساس غټ پښی د شادي په پرتله تر ډېره بريده انسان برېښي، په ځانګړي ډول څېرې ته په کتنې سره. په 1971ز کال کې، د اوريګون په ډالاس کې ډېرو خلکو له پوليسو سره يو خبر ثبت کړی، چې يو ډېر ستر شادي (بيزو) پکې تشریح شوی و، او يو تن ادعا وکړه چې هغه د خپل ټوپک په دوربين کې دا مخلوق ليدلی دی، خو هغه ونه شول کولای چې يې ولي، ځکه چې له حيوان څخه زيات انسان ښکارېدو.<ref name="skepdic">{{cite web|url=http://www.skepdic.com/bigfoot.html|title=Bigfoot [a.k.a. Abominable Snowman of the Himalayas, Mapinguari (the Amazon), Sasquatch, Yowie (Australia) and Yeti (Asia)]|publisher=The Skeptic's Dictionary|access-date=August 17, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914040152/http://skepdic.com/bigfoot.html|archive-date=September 14, 2008|url-status=live}}</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|year=2008|title=Sasquatch|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/524755/Sasquatch|access-date=April 7, 2013|archive-date=May 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515045710/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/524755/Sasquatch|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Sasquatch|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sasquatch|website=merriam-webster.com|publisher=[[Merriam-Webster]]|access-date=May 11, 2021|archive-date=April 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424085438/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sasquatch|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Boivin|first1=John|title=Bigfoot or moose? Possible sighting shocks, excites residents of small B.C. community|url=https://globalnews.ca/news/7581006/bigfoot-or-moose-possible-sighting-shocks-excites-residents-of-small-b-c-community/|website=globalnews.ca|publisher=[[Global News]]|access-date=December 21, 2021|date=January 16, 2021|archive-date=December 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221171512/https://globalnews.ca/news/7581006/bigfoot-or-moose-possible-sighting-shocks-excites-residents-of-small-b-c-community/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Aziz|first1=Saba|title=Bigfoot in Canada: Inside the hunt for proof — or at least a good photo|url=https://globalnews.ca/news/8070027/bigfoot-canada-photo-video/|website=globalnews.ca|publisher=[[Global News]]|access-date=December 21, 2021|date=August 14, 2021|archive-date=December 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221171512/https://globalnews.ca/news/8070027/bigfoot-canada-photo-video/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title='No joke': B.C. minister laughs off lawsuit claiming proof of Bigfoot|url=https://www.ctvnews.ca/canada/no-joke-b-c-minister-laughs-off-lawsuit-claiming-proof-of-bigfoot-1.3656876|website=ctvnews.ca|publisher=[[CTV News]]|access-date=December 21, 2021|date=October 31, 2017|archive-date=December 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221171512/https://www.ctvnews.ca/canada/no-joke-b-c-minister-laughs-off-lawsuit-claiming-proof-of-bigfoot-1.3656876|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Cahill|first1=Tim|title=Giant Hairy Apes in the North Woods: A Bigfoot Study|url=https://www.rollingstone.com/culture/culture-news/giant-hairy-apes-in-the-north-woods-a-bigfoot-study-242257/|website=rollingstone.com|publisher=Rolling Stone|access-date=February 25, 2022|date=May 10, 1973|archive-date=February 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225223630/https://www.rollingstone.com/culture/culture-news/giant-hairy-apes-in-the-north-woods-a-bigfoot-study-242257/|url-status=live}}</ref> په عامو توضحياتو کې يې پراخه اوږې، نه ښکارېدونکې غاړه او اوږدې مټې دي، چې ډېر شکمن خلک يې د نېغ ولاړ يږ سره ناسمې پېژندګلو ته منسوبوي. کله چې د شپې له مخې ليدل شوی نو، د دې مخلوق سترګې د ژيړ يا سرو په توګه ځلېدلې. په هر حال، د سترګو ځلېدل په انسانانو يا کومو نورو مشهورو لويو شاديانو کې نه شته، او له همدې امله په ځنګل کې په ځمکه د ليدو وړ حيواناتو کې چې سترګې يې ځلا پيدا کوي، کونګ، ريکون، يا د ونې په څانګه کې ناست اپوسم شامل دي. <ref>{{cite news|last1=Hodgin|first1=Carrie|title=Glowing Red-Eyes: Bigfoot Sightings Reported At Night In Mocksville|url=https://www.wfmynews2.com/article/news/local/glowing-red-eyes-bigfoot-sightings-reported-at-night-in-mocksville/83-2cac1b3e-c842-4f43-949d-764f0dad5c97|access-date=March 18, 2021|agency=[[WFMY-TV]]|publisher=[[CBS News]]|date=January 11, 2019|archive-date=May 23, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220523104012/https://www.wfmynews2.com/article/news/local/glowing-red-eyes-bigfoot-sightings-reported-at-night-in-mocksville/83-2cac1b3e-c842-4f43-949d-764f0dad5c97|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Brulliard|first1=Karin|title=Is bigfoot just an upright-walking bear? We asked the experts.|url=https://www.washingtonpost.com/news/animalia/wp/2016/07/05/is-bigfoot-just-an-upright-walking-bear-we-asked-the-experts/|access-date=March 18, 2021|newspaper=[[The Washington Post]]|date=July 5, 2016|archive-date=November 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104145406/https://www.washingtonpost.com/news/animalia/wp/2016/07/05/is-bigfoot-just-an-upright-walking-bear-we-asked-the-experts/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Nickell|first1=Joe|title=Bigfoot Eyeshine: A Contradiction|url=https://centerforinquiry.org/blog/bigfoot_eyeshine_a_contradiction/|website=centerforinquiry.org|publisher=[[Center for Inquiry]]|access-date=March 18, 2021|date=September 28, 2017|archive-date=June 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616050935/https://centerforinquiry.org/blog/bigfoot_eyeshine_a_contradiction/|url-status=live}}</ref> د غټ پښي د موندلو د موزيم څښتن «مايکل روګ»، د غټ پښي د بوی کولو په ادعا سره وايي، "د يو داسې پيشوپړانګ وزمه حيوان تصور وکړئ چې په مړو ژويو کې رغړېدلی وي او د خزلو د کندو په شا اوخوا کې راځوړند وي". <ref>{{cite web|last1=Robertson|first1=Michelle|title='We know it's a Bigfoot because of the scream and the smell': The man who saw Sasquatch|url=https://www.sfgate.com/travel/article/bigfoot-discovery-museum-michael-rugg-16710725.php|website=sfgate.com|publisher=SFGate|access-date=December 21, 2021|date=December 20, 2021|archive-date=December 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221025645/https://www.sfgate.com/travel/article/bigfoot-discovery-museum-michael-rugg-16710725.php|url-status=live}}</ref> د هغو غټو پښو نښې چې ادعا کېږي د همدې پښو له امله دې مخلوق ته نوم ورکړل شوی، ادعا کېږي چې 24 انچه (610 ملي متره) اوږدې او اته انچه (200 ملی متره) پلنې دي. د ځينو پښو په نښو کې د پنجو نښې هم وي، له کوم څخه چې دا شونتيا پيدا کېږي چې دوی د يږ په څېر ژويو څخه منځ ته راغلي دي، کوم چې پنځه ګوتې او پنجې لري.<ref name="Britannica2">{{cite encyclopedia|year=2008|title=Sasquatch|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/524755/Sasquatch|access-date=April 7, 2013|archive-date=May 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515045710/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/524755/Sasquatch|url-status=live}}</ref><ref name="SI_Nickell">{{cite web|url=http://www.csicop.org/si/show/mysterious_entities_of_the_pacific_northwest_part_i/|title=Investigative Files: Mysterious Entities of the Pacific Northwest, Part I|first=Joe|last=Nickell|author-link=Joe Nickell|date=January 2007|access-date=October 20, 2009|publisher=[[Skeptical Inquirer]]|archive-date=August 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828034302/http://www.csicop.org/si/show/mysterious_entities_of_the_pacific_northwest_part_i|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=May 24, 2010|title=SDNHM – Black Bear Sign|url=http://www.sdnhm.org/fieldguide/mammals/bearsign.html|access-date=January 25, 2022|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524154832/http://www.sdnhm.org/fieldguide/mammals/bearsign.html|archive-date=May 24, 2010|url-status=dead}}</ref> == تاريخ == === ولسي ادب او ابتدايي تاريخچې === د چاپېريال پوهاند «رابرټ پايل» په دليل، ډېر کلتورونه په خپل ولسي تاريخ کې انسان ته د ورته سترو مخلوقاتو روایتونه لري، چې د يو شمېر پام جلبونکو مخلوقاتو د اړتيا څرګندونه کوي. په هره ژبه کې د دې مخلوق لپاره خپل نوم موجود وي، چې د دا ډول افسانو په سيمه ييزه بڼه کې ليدل کېږي. د ډېرو نومونو مطلب يو څه داسې وي لکه ځنګلي انسان، يا وېښته لرونکی انسان، په داسې حال کې چې نور نومونه هغه عام کارونه بيانوي چې دا مخلوق يې تر سره کوي، لکه د صدف خوړل يا د ونو ښورول. په اروپايي ولسي داستانونو کې په دوديز ډول د ځنګل د وحشي انسان يا د ځنګلي خلکو ډېرې بېلګې موندل کېږي، چې عموماً د يو لغړ مخلوق په توګه تشریح کېږي، چې په ويښتو پوښلی وي، يوازې مخ، پښې او لاسونه (او په ځينو صورتونو کې زنګنونه، څنګلې يا تيونه) يې له ويښتو پاک وي. دا اروپايي وحشي خلک له ګوښه انسانانو نيولې بيا انسان ډوله ديوانو [غټه بلا] پورې وو. شمالي امريکا ته د کوچ له کولو وروسته، د ځنګلي خلکو افسانې پر ځای پاتې شوې، او په هغو سيمو کې د ځنګلي خلکو د مستندو مشاهدو خبر ورکول شوی، چېرته چې اوس نيويارک ايالت او پنسلوانيا دي. د 2007ز کال په يوه مقاله کې چې د "د اروپا په داخل او بهر کې د وحشي انسان انځورونه" په عنوان وه، راغلي:<ref name="Bartholomew20092">{{cite journal|last1=Bartholomew|first1=Robert E.|last2=Regal|first2=Brian|title=From wild man to monster: the historical evolution of bigfoot in New York State|journal=Voices: The Journal of New York Folklore|date=2009|volume=35|issue=3|access-date=6 December 2023|url=https://link.gale.com/apps/doc/A218112087/AONE?u=anon~1d2f6431&sid=googleScholar&xid=aa9170f1|issn=1551-7268|archive-date=February 16, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216154017/https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&u=anon~1d2f6431&id=GALE{{!}}A218112087&v=2.1&it=r&sid=googleScholar&asid=aa9170f1|url-status=live}}</ref><ref name="Forth20073">{{cite journal|last1=Forth|first1=Gregory|title=Images of the Wildman Inside and Outside Europe|url=https://archive.org/details/sim_folklore_2007-12_118_3/page/261|journal=Folklore|date=2007|volume=118|issue=3|pages=261–281|doi=10.1080/00155870701621772|s2cid=161789895}}</ref><ref name="Mil07">{{cite book |last=Meldrum |first=Jeff |url=https://books.google.com/books?id=ggeQHFa5E7AC&q=salish+sasquatch&pg=PA50 |title=Sasquatch: Legend Meets Science |publisher=Macmillan |year=2007 |isbn=978-0-7653-1217-4 |page=50 |access-date=February 19, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216154000/https://books.google.com/books?id=ggeQHFa5E7AC&q=salish+sasquatch&pg=PA50#v=snippet&q=salish%20sasquatch&f=false |archive-date=February 16, 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Goodavage">{{cite web|last=Goodavage|first=Maria|title=Hunt for Bigfoot Attracts True Believers|newspaper=USA Today|date=May 24, 1996|url=http://web.ncf.ca/bz050/HomePage.usatbf.html|access-date=July 19, 2007|archive-date=March 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314183111/http://web.ncf.ca/bz050/HomePage.usatbf.html|url-status=dead}}</ref><blockquote>"په باوري توګه، عصري ساسکواچ تر ډېره بريده د اروپايي کلتور محصول دی، او ښايي چې استراليايي ياهو له دې هم تر ډېره بريده وي؛ په همدې ډول، د اروپايي ځنګلي انسان نښې په دواړو څېرو کې د درک وړ دی. بيا هم د ساسکواچ رېښې تر يو بريده په ويښته لرونکي هومينايډ کې موندل کېږي چې اميرينډين امریکايان يې ښودنه کوي، په داسې حال کې چې د دوی، کوم چې اکثره کوچني بلل کېږي، او د مشهور کاناډايي او امريکايي تصور يو غټ ساسکواچ تر منځ اړيکې په بشپړه معنا روښانه نه دی". -ګريګوري فورت</blockquote>د شمالي امريکا لويې وچې په ډېرو سیمه ييز کلتورونه په ځنګلونو کې د اوسېدونکي په وېښتو پوښلي مرموز مخلوق کيسې لري، او د بشرپوه «ډيوډ ډيګلنګ» په وينا، دا کيسې د اوسني غټ پښي مخلوق په اړه د راپورونو څخه ډېر مخکې موجودې وې. دا کيسې په سيمه يیز ډول او د يوې ټولنې د کورنيو په منځ کې د خپلو تشريحاتو له پلوه مختلفې وې، او په ځانګړي ډول په پاسفيک شمال لوېديځ کې ډېرې خپرې دي. د برتانوي کولمبيا د لټڼ د Nlaka'pamux رئيس «ميشيل» په 1898ز کال کې «چارلس هيل ټاوټ» ته دا ډول کيسه کړې وه.<ref>{{cite web|last1=Chandler|first1=Nathan|title=What's the Difference Between Sasquatch and Bigfoot?|url=https://science.howstuffworks.com/science-vs-myth/strange-creatures/sasquatch-bigfoot-difference.htm|website=science.howstuffworks.com|publisher=[[HowStuffWorks]]|access-date=January 3, 2022|date=April 9, 2020|archive-date=January 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121012638/https://science.howstuffworks.com/science-vs-myth/strange-creatures/sasquatch-bigfoot-difference.htm|url-status=live}}</ref><ref name="Hill-Tout1978">{{cite book |last1=Hill-Tout |first1=Charles |url=https://archive.org/details/salishpeopleloca0001hill/page/20/mode/2up |title=The Salish People: The Local Contribution of Charles Hill-Tout Volume I: The Thompson and the Okanagan |publisher=Vancouver : Talonbooks |year=1978 |isbn=978-0-88922-148-2 |editor1-last=Maud |editor1-first=Ralph}}</ref><ref>{{cite web|title=Sasquatch|url=https://oregonwild.org/wildlife/sasquatch|website=oregonwild.org|access-date=November 26, 2021|archive-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126200327/https://oregonwild.org/wildlife/sasquatch|url-status=live}}</ref><ref name="Dae04_p28">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Dae04|Daegling 2004]], p. 28</ref> په 2008ز کال کې د «Giants, Cannibals, Monsters: Bigfoot in Native Culture» په نوم د خپور شوې کتاب ليکوالې «کيتي موسکويټز سټرين» ادعا کړې، چې د «ټول ريور انډين ريزرويشن» په يوه سيمه کې چې د «پينټيډ راک» په نوم يادېږي، د «يوکټ» يوې قبيلې له خوا په ډبرو د  غټ پښو يوه ډله حک شوې، چې "فاميلي" په نوم يادېږي. تر ټولو ستر انځور يې ويښته لرونکی انسان بلل کېدو، او د اټکل تر مخې زر کاله زاړه دي. په 1975ز کال کې د «ټولير» ولسوالۍ د تعلیم ادارې تر مخې، غټ پښی، په وېښتو پوښلی سړی، یو داسې مخلوق و چې د عظيم غټ ديو په بڼه ښکارېدو، ويښتان يې اوږده او څپولي څپولي [ببر] و. هغه په يو ډول ښه و، ځکه هغه ژوي يې خوړل چې ښايي خلکو ته يې زیان رسولای وای". په «يوکوټ» کې به والدينو خپل بچيان وېرول چې د شپې له مخې سمندر سره نږدې ولاړ نه شي، ځکه کېدای شي چې د دې مخلوق سره مخ شي.<ref>{{cite web|title=Was Big Foot at the Reservation?|url=https://www.recorderonline.com/was-big-foot-at-the-reservation/article_92f4cf6c-e5eb-51c7-a558-d5529203c665.html|website=recorderonline.com|publisher=[[Porterville Recorder]]|access-date=May 10, 2021|date=November 14, 2013|archive-date=May 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510205236/https://www.recorderonline.com/was-big-foot-at-the-reservation/article_92f4cf6c-e5eb-51c7-a558-d5529203c665.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Moskowitz Strain|first1=Kathy|title=MAYAK DATAT: THE HAIRY MAN PICTOGRAPHS|url=https://www.isu.edu/media/libraries/rhi/research-papers/Mayak-Datat-Hairy-Man-Pictographs-1.pdf|website=isu.edu|publisher=THE RELICT HOMINOID INQUIRY|access-date=11 March 2024|date=2012}}</ref><ref>{{cite web|last1=Bays|first1=Ruby|title=Big Foot, The Hairy Man|url=https://tulerivertribe-nsn.gov/wp-content/uploads/2014/04/big-foot.pdf|website=tulerivertribe-nsn.gov|publisher=Tulare County Board of Education|access-date=11 March 2024|date=1975}}</ref> د شپاړسمې پېړۍ هسپانوي مکتشفينو او د مکسيکو ابادونکو د «''los Vigilantes Oscuros''» يا "Dark Watchers" په نومونو مخلوقاتو کيسې کړې وې، کوم چې غټ مخلوقات دي، او د شپې له مخې د دوی پنډغالي څاري. په هغه سيمه کې چې اوس مسيسيپي ده، يو جيسوټ پادري په 1721ز کال کې له «ناچز» سره اوسېدو، او هغه په ځنګل کې د ويښته لرونکي مخلوق کيسه کړې ده، چې په لوړ غږ يې چغې وهلې او څاروي يې غلا کول.<ref>{{cite web|last1=Grayson|first1=Walt|title=Focused on Mississippi: "Bigfoot Bash" to be held in Natchez on November 4th|url=https://www.wjtv.com/living-local/focused-on-mississippi/focused-on-mississippi-bigfoot-bash-to-be-held-in-natchez-on-november-4th/|website=wjtv.com|publisher=[[WJTV]]|access-date=November 26, 2021|date=November 1, 2021|archive-date=November 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126200318/https://www.wjtv.com/living-local/focused-on-mississippi/focused-on-mississippi-bigfoot-bash-to-be-held-in-natchez-on-november-4th/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Almond|first1=Elliott|title=Trekking California's mysterious Bigfoot trail|url=https://www.mercurynews.com/2022/01/31/trekking-californias-mysterious-bigfoot-trail/|access-date=February 3, 2022|agency=[[The Mercury News]]|date=January 31, 2022|archive-date=February 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202203836/https://www.mercurynews.com/2022/01/31/trekking-californias-mysterious-bigfoot-trail/|url-status=live}}</ref> == سرچينې == 5iwyf9ehxrabpoov09eahzgnpg9pery 0 78583 368205 367143 2026-08-10T16:03:03Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368205 wikitext text/x-wiki نیپال یو ګڼ توکمیز، ګڼ نژادي، څو کلتوري، څو مذهبي او ګڼ ژبنیز هېواد دی. تر ټولو زیات غږیدونکي ژبه یې نیپالي او وروسته د نورو توکمونو ژبې دي. د نیپال نننی سلطنت په ۱۷۶۸ کال کې جوړ شو او د یوموټي والی کمپاین یې پیل کړ کوم چې د نن ورځې د نیپال خاوره جوړوي. ځینې پخوانۍ سیمې یې د چین-نیپال په جګړه کې له لاسه ورکړې. دا جګړه هم په بریا او هم په ماتې سره پای ته ورسېده او د نیپال سلطنت بالاخره د چین د چینګ له سلسلې سره له ۱۷۹۲ تر ۱۸۶۵ کال پورې د حراجي وضعیت ومانه. د نیپال او انګریز جګړه بیا د بریتانیا په بریا سره پای ته ورسېده او تر څنګ یې نیپال ځینې سیمې د سوګاولي په تړون کې له لاسه ورکړې. په یوه تاریخي رای اچوونه کې د نیپال پارلمان د موسسانو د مجلس د ټاکنې لپاره د ۲۰۰۶ کال په جون میاشت کې د نیپال سلطنت لغو اعلان کړ. د ۲۰۰۸ کال د مۍ په ۲۸مه نېټه نیپال په یوه فډرال جمهوریت باندې بدل شو او خپل نوم یې په رسمي بڼه په «د نیپال دیموکراتیک فډرال جمهوریت» ته بدل کړ او ۲۰۰ کلن زاړه شاهي سلطنت ته یې د پای ټکی کېښود.<ref>{{Google books|xDUFAAAAQAAJ|"Nepal," pp. 609-610.|page=609}}</ref> == توپونیم == د نیپال منشا یا سرچینه د پنځمې پېړۍ اړوند لیکلو اسنادو د شتون با وجود یو راز پاتې دی. هندي کلاسکې سرچینې د نیپال نوم یادوي او نیپالي داستانونه د روښانه تاریخي رپوټونو د وړاندې کولو پر ځای په افسانو، مذهب او کلتور کې له ورایه ښکاري.<ref name=":0">{{Cite book |last=Shaha |first=Rishikesk |title=Ancient and medieval nepal |url=https://archive.org/details/ancientmedievaln0000shah |date=1992 |publisher=[[Ratna Pustak Bhandar]] |isbn=9788185425696 |location=Kathmandu |pages=[https://archive.org/details/ancientmedievaln0000shah/page/2 2]}}</ref> د نیپال د کلیمې اشتقاق د بېلابېلو تیوري ګانو موضوع ده: * د شمالي نیپال زیاتره اوسېدونکي له تیبیت څخه راغلي دي، چېرې چې هغوی به رمې پوولې او وړۍ به یې تولیدولي. په تیبیتي ژبه کې، د Ne کلیمه د «وړیو» او د Pal کلیمه د «کور» په معنی ده. له همدې امله نیپال د «وړیو کور» دی.<ref name=":12">{{Cite book |last=Bhattarai |first=Krishna P. |url=http://archive.org/details/nepal0000bhat |title=Nepal |date=2008 |publisher=New York : Chelsea House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7910-9672-7}}</ref> * د کتمندو په دره کې تر ټولو نویو خلکو بیا خپلې خاورې ته نیپال وایه، چې له Nepa څخه را اخیستل شوی یعنې «د منځني زون هېواد»، چې په هیمالیا کې خپل مرکزي موقعیت بیانوي.<ref name=":12" /> * مشهوره تیوري دا ده چې د Lepcha خلکو نیپال له یوه «مقدس یا سپېڅلې غار» سره تړلی بولي.<ref name=":12" /> * د هندي افسانو له مخې، نیپال خپل نوم له یوه لرغوني هندو حکیم یعنې د Ne له نوم څخه را اخیستی چې په بېلابېلو بڼو د Ne Muni یا Nemi په نوم سره پېژندل کېږي.<ref name=":12" /> * د بودايي افسانې له مخې، د منجوشري خدای د ناګاداها (هغه افسانه اې جهیل چې ګومن کېږي د کتمندو دره یې له اوبو ډکه کړې وه) دره له اوبو خالي کړه. وروسته دا دره د اوسېدو وړ وګرځېده چې د د یوه بوکتمان غوا لرونکي له خوا پرې حکومت کېده او د Ne په نوم له یوه حکیم څخه به یې مشوره اخیسته. Pala یعنې ساتونکی یا هغه چې پالنه کوي، له همدې امله د نیپال کلیمه له دوو تورو څخه جوړه ده چې لومړی کلیمه یې د حکیم له نوم څخه اخیستل شوې ده.<ref name=":12" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Shaha |first=Rishikesk |title=Ancient and medieval nepal |url=https://archive.org/details/ancientmedievaln0000shah |date=1992 |publisher=[[Ratna Pustak Bhandar]] |isbn=9788185425696 |location=Kathmandu |pages=[https://archive.org/details/ancientmedievaln0000shah/page/6 6]–7}}</ref> == لرغونی تاریخ == === له تاریخ مخکې === د ډنګ ولسوالۍ په سیوالیک غونډیو کې د ډبرو د لرغونې دورې، منځنۍ دورې او نوې دورې اړوند سایټونه کشف شوي دي. باور پر دې دی چې د موډرن نیپال او د هغه د شاوخوا سیمو لومړني اوسېدونکي د سند د درې خلک و. دا احتمال شته چې د ډراویډي قوم چې تاریخ یې د هند په نیمه قاره کې د برونزو له زمانې څخه زوړ دی (له میلاد څخه ۳۳۰۰ کاله وړاندې) ښايي دلته د نورو توکمیزو ګروپونو لکه تیبیټ-برمانیانو او هندواریايي له راتګ وړاندې دلته مېشت و.د تاروس قوم چې د تیبیټ-برمانیانو یوه ښاخه ده هغوی په سویلي سیمو کې له هنديانو سره ډېر ګډ شوی دي، کوم چې د نیپال د تیرای د مرکزي سیمې اوسېدونکي دي. په نیپال کې لومړني ثبت شوي قبایل د کرات قوم دی. د کیرات د پاچاهانو اسناد ښیي چې کیراتا له میلاد څخه ۸۰۰ کاله وړاندې دلته حاکمان و. همداشان اسناد ښیي چې کیراتیانو په نیپال کې له ۲۰۰۰ تر ۲۵۰۰ کلونو پورې پاچاهي درلوده او د هغوی د پاچاهي حدود یو وخت د ګنګا تر دلتا پورې رسېده. نورې قومي ډلې چې د هنداریايي منشا یې لرله هغوی بیا د نیپال سویلي برخو ته د هند له شمالي سیمو څخه کډه وکړه.<ref>{{Cite web|url=https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|title=The Prehistory of Nepal|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603155105/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_154_02.pdf|archive-date=2022-06-03}}</ref><ref>{{cite book |author=Krishna P. Bhattarai |url=https://books.google.com/books?id=-aArqOqBGBQC&pg=PA32 |title=Nepal |publisher=Infobase publishing |year=2009 |isbn=9781438105239}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brega|first1=A|last2=Gardella|first2=R|last3=Semino|first3=O|last4=Morpurgo|first4=G|last5=Astaldi Ricotti|first5=G B|last6=Wallace|first6=D C|last7=Santachiara Benerecetti|first7=A S|date=October 1986|title=Genetic studies on the Tharu population of Nepal: restriction endonuclease polymorphisms of mitochondrial DNA.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1986-10_39_4/page/502|journal=American Journal of Human Genetics|volume=39|issue=4|pages=502–512|issn=0002-9297|pmc=1683983|pmid=2876631}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Hodgson |first=B. H. (Brian Houghton) |url=https://archive.org/details/miscellaneousess01hodguoft |title=Miscellaneous essays relating to Indian subjects |date=1880 |publisher=London, Trübner |others=Robarts - University of Toronto}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=f0y6DQAAQBAJ&pg=PT199 |title=Social Inclusion of Ethnic Communities in Contemporary Nepal |date=15 August 2013 |publisher=KW Publishers Pvt Ltd |isbn=978-93-85714-70-2 |pages=199–}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Sarkar |first1=Jayanta |url=https://books.google.com/books?id=ywY_dN6ad8gC&q=Nepalese+proto-australoid&pg=PA41 |title=Populations of the SAARC Countries: Bio-cultural Perspectives |last2=Ghosh |first2=G. C. |date=2003 |publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd |isbn=9788120725621 |language=en}}</ref> سټیلا کرامریش (۱۹۶۴) له ډراویډیانو او ډراویډیانو نه وړاندې د یوه نژاد یادوونه کوي چې ان تر نیوارانو وړاندې په نیپال کې مېشت و، چې د کتمندو د درې د لرغونو اوسېدونکو اکثریت یې جوړاوه.<ref>Susi Dunsmore British Museum Press, 1993 - Crafts & Hobbies - 204 pages</ref> سترواک اشوکا په نیپال کې د ګڼو اصلی ودانیو د جوړولو مسوول و. په دې کې د راماګراما سټوپه، د اشوکا د ګوتیهاوا پایه، د اشوکا د نیګالي-ساګار د پایې کتبیه او د اشوکا د لومبیني د پایې کتیبه شاملیږي. چینايي زایر فه-هاین (۳۳۷ میلادي کال – ۴۲۲ میلادي کال) او Xuanzang (۶۰۲ – ۶۶۴ میلادي کال) په خپلو سفرلیکونو کې د کاناکاموني سټوپه او د نیپال په اوسنۍ سیمه کې د اشوکا د ستنې یادونه کړې ده. ژوانزانګ بیا د یوې پایې پر سر د زمري یادونه کړې ده چې اوس نشته. په ګواتیهاوا کې د اشوکا د پایې یو بیز له نیګالي ساګار څخه څو مایله لرې کشف شوې ده او ویل کېږي چې د نیګالار ساګار د پایې د قطعاتو اصلي پایه ده. په ۲۴۹ میلادي کال کې، سترواک اشوکا د نیپال د لالیتاپاتان ښار جوړ کړ.<ref>{{Cite book |last=Vincent A. Smith |url=http://archive.org/details/earlyhistoryofin0000vinc |title=Early History of India |date=1958-12-01 |publisher=Oxford University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-19-821513-4 |pages=207 |quote=249 BCE, Pilgrimage of Asoka to Buddhist holy places; erection of pillars at Lumbini Garden and near a stupa of Konakamana; his visit to Nepal, and foundation of Lalita Patan his daughter Charumati becomes a nun.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sen |first=Gercrude Emerson |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529188 |title=Pageant Of India’s History Vol.1 |date=1948 |publisher=Longmans, Green And Co. New York |pages=131 |quote=Asoka is also credited with having founded two important cities, Srinagar in Kashmir and Lalita Patan in Nepal.}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ghosh|first=A.|date=1967|title=The Pillars of Aśoka - Their Purpose|url=https://www.jstor.org/stable/29755169|journal=East and West|volume=17|issue=3/4|pages=273–275|issn=0012-8376}}</ref> === افسانې او لرغونې زمانې === که څه هم د نیپال د پخواني تاریخ په اړه ډېر کم معلومات شته، خو افسانې او لیکل شوي ریفرنسونه له میلاد څخه وړاندې ۳۰مې پېړۍ ته رسیږي. همداشان، د تاریخي سایټونو شتون لکه والمیکي اشرام، په هغه وخت کې د نیپال په ځینو برخو کې د سناټانا (لرغونې) هندي کلتور د شتون ښکارندوی دي.<ref>{{Cite web|url=https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=9616436150&searchurl=tn=kirates+ancient+india&sortby=17&cm_sp=snippet-_-srp1-_-title1|title=Kirates in Ancient India by G.P. Singh/ G.P. Singh: South Asia Books 9788121202817 Hardcover - Revaluation Books|website=abebooks.com|language=en|access-date=2017-12-09}}</ref> د افسانوي روایاتو له مخې، د نیپال پخواني حاکمان ګوپالاوامسي (ګوپال بنسا) یا «د غوا لرونکو سلسله» وه چې په احتمال سره یې د پنځو پېړیو لپاره حکومت کړی دی. ویل کېږي چې له هغوی وروسته، ماهیشاپالاواشا یا «د ګاومېښ رمې لرونکي سلسله» وه چې د بهول سنګ په نوم د یداوي له خوا رامنځته شوې وه.<ref>[[Shaha, Rishikesh]]. ''Ancient and Medieval Nepal'' (1992), p. 7. Manohar Publications, New Delhi. {{ISBN|81-85425-69-8}}.</ref> د شاکیا طایفې بیا یو خپلواک اولیګارشي جمهوري غوښتونکی دولت جوړ کړ چې د ویډي دورې (۱۰۰۰ تر ۵۰۰ له میلاد وړاندې کلونو کې) د «شاکیا ګاناراجیا» په نوم مشهور و او دویم یې د ښارې مېشتو (له میلاد څخه ۶۰۰ تر ۲۰۰ کلونو پورې) حکومت و. د دې حکومتونو پلازمېنه کاپیلواستو وه چې ښايي د ننني نیپال په تیلوراکوټ کې و. ګوتاما بودا (له میلاد څخه ۶-۴ پېړیو پورې)، چې د هغه خبرې د بودا د دین بنسټ وګرځېدې، د شاکیا تر ټولو پېژندل شوی کس و. هغه په خپل ژوندوني کې د «سیذارتا ګوتاما» او «شاکیاموني» (د شاکیانو حکیم) په نوم هم پېژندل کېده. هغه د شاکیا ګاناراګیا د منتخب مشر سودهودانا زوی و.<ref>{{Cite journal|last1=Groeger|first1=Herbert|last2=Trenkler|first2=Luigi|date=2005|title=Zen and systemic therapy: Similarities, distinctions, possible contributions of Zen theory and Zen practice to systemic therapy|url=http://www.jugendberatung.at/download/kunden/00009162.pdf|journal=Brief Strategic and Systematic Therapy European Review.|volume=2|pages=2|access-date=2024-08-14|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225130946/http://www.jugendberatung.at/download/kunden/00009162.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|last1=Srivastava|first1=K.M.|title=Archaeological Excavations at Priprahwa and Ganwaria and the Identification of Kapilavastu|date=1980|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8511/2418|journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies|volume=3|issue=1|page=108}}</ref><ref>{{Citation|last=Tuladhar|first=Swoyambhu D.|title=The Ancient City of Kapilvastu - Revisited|date=November 2002|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_01.pdf|journal=Ancient Nepal|issue=151|pages=1–7|access-date=2024-08-14|archive-date=2016-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109111946/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_01.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|last=Huntington|first=John C|title=Sowing the Seeds of the Lotus|date=1986|url=http://huntingtonarchive.osu.edu/resources/downloads/jchArticles/Part%205.pdf|journal=Orientations|volume=September 1986|pages=54–56|archive-url=https://web.archive.org/web/20141128233735/http://huntingtonarchive.osu.edu/resources/downloads/jchArticles/Part%205.pdf|archive-date=28 November 2014}}</ref> === د کیرات سلسله === په نیپال کې د لیچاوي سلسلې او بیا وروسته د ماهیسپال سلسلې (اهیر) نه وروسته د کرات سلسلې په اړه بېلابېلې لاسې لیکنې راغلي دي. د کرات سلسله د نیپال په تاریخ کې تر ټولو اوږده حاکمه سلسله وه چې له میلاد څخه ۸۰۰ کاله وړاندې پیل او له میلاد څخه وروسته ۳۰۰ کال کې له نږدې ۱۲۲۵ کاله حکومت وروسته پای ته ورسېده. هغوی د سان کوشي او تاماکوشي د سیندونو تر منځ د خپلې سیمې له ټاکلو وړاندې په خپله پلرنۍ خاوره یعنې د کتمندو په دره کې حکومت کاوه. د کراتي پاچاهانو لیست د ګوپال په شجره لیک کې راغلی. د ماهیپالا سلسله بیا هغه سلسله وه چې د ابیرا له خوا رامنځته شوه کوم چې د کتمندو پر دره یې حکومت کاوه. هغوی وروسته له هغه چې د ګوپالا د سلسلې ځایناستي شول، نو د نیپال کنټرول یې په لاس کې واخیست. د ماهیساپالا د سلسلې دریو پاچاهانو وړاندې تر دې چې د کیراتا سلسلې له خوا له منځه ولاړ شي، پر دغه دره باندې حکومت کړی دی.<ref>{{Cite book |last=Vaidya |first=Tulasī Rāma |url=https://books.google.com/books?id=ofU6AAAAMAAJ&q=mahispal |title=Crime and Punishment in Nepal: A Historical Perspective |date=1985 |publisher=Bini Vaidya and Purna Devi Manandhar |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Regmi |first1=D. R. |url=https://books.google.com/books?id=4cEBAAAAMAAJ&q=mahisapala |title=Ancient Nepal |last2=Studies |first2=Nepal Institute of Asian |date=1969 |publisher=Firma K. L. Mukhopadhyay |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shaha |first=Rishikesh |url=https://books.google.com/books?id=kmwwAQAAIAAJ |title=An Introduction to Nepal |date=2001 |publisher=Ratna Pustak Bhandar |pages=39 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=G. P. |url=https://books.google.com/books?id=4ff2gk27p9oC&dq=abhira&pg=PA391 |title=Researches Into the History and Civilization of the Kirātas |date=2008 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-212-0281-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Khatri |first=Tek Bahadur |url=https://books.google.com/books?id=u1K3Hzk2HNkC&q=mahispal+dynasty |title=The Postage Stamps of Nepal |date=1973 |publisher=Sharada Kumari K.C. |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Khatri |first=Shiva Ram |url=https://books.google.com/books?id=YIPeAAAAMAAJ&q=mahispal |title=Nepal Army Chiefs: Short Biographical Sketches |date=1999 |publisher=Sira Khatri |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ḍhakāla |first=Bāburāma |url=https://books.google.com/books?id=YoENAQAAMAAJ&q=mahispal |title=Empire of Corruption |date=2005 |publisher=Babu Ram Dhakal |isbn=978-99946-33-91-3 |language=en}}</ref><ref name="renamed_from_0_on_20220321144102">{{Cite web|title=The Lichhavi and Kirat kings of Nepal|url=http://telegraphnepal.com/national/2014-02-19/the-lichhavi-and-kirat-kings-of-nepal|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210020933/http://telegraphnepal.com/national/2014-02-19/the-lichhavi-and-kirat-kings-of-nepal|url-status=dead|archive-date=2017-12-10|access-date=2017-12-09|website=telegraphnepal.com}}</ref><ref name=":13">{{Cite book |last=Hodgson |first=B. H. (Brian Houghton) |url=https://archive.org/details/miscellaneousess01hodguoft |title=Miscellaneous essays relating to Indian subjects |date=1880 |publisher=London, Trübner |others=Robarts - University of Toronto}}</ref> == سرچينې == qhu4yd398ls3039apff5bvnkabfe8vj 4 83038 368242 365200 2026-08-11T10:18:10Z شاه زمان پټان 26102 /* A */ 368242 wikitext text/x-wiki '''پښتو انگليسي نوم‌ژباړه''' په حقيقت کې د [[ويکي میډيا بنسټ|ويکي‌رسنۍ]] د بېلابېلو پروژو د [[انګرېزي|انگليسي]] ويي‌پانگې [[پښتو]] ژباړه ده، چې په بېلابېلو پروژو کې په پښتو ژبه راژباړل شوې دي، دلته لاندې ځينې نومونه دي چې په پښتو پروژو کې د انگليسي ژبې د معادلې ژباړې په توگه وړاندې شوې دي: == A == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || April || [[اپرېل|اپريل]]|| |- | ۲ || August || [[اګست|اگست]]|| |- | ۳ || Abuse filter ||ورانکارۍ چاڼگر|| |- | ۴ || Appearance ||ونگبڼه|| |- | ۵ ||automatic||خپلکاره|| |- | ۶ ||aliases||بل‌نومونه||مستعار نومونه، پټ نومونه، دروغي نوم |- | ۷ ||alerts||خبرونې|| |- | ۸ ||Align||پېيل|| |- | ۹ ||Alternative||بلونج|| بديل، انتخاب |- | ۱۰ ||Accountability||پازوالي||مسؤليت |- | ۱۱ ||Adminship||پازوالي|| |- | ۱۲ ||Advisor||سالاکار|| |- | ۱۳ ||Accessibility||لاسرسی||لاسرسي وړتيا، لاسرسي وړ |- |۱۴ ||Assistant election official|| |- |۱۴ ||Author||ليکوال|| |- |۱۵ ||Abuse||ورانکاري|| |- |۱۶ ||argument||ويې‌ينه<ref>کتاب:'''پښتو څو ژبيز د نولوجزمونو قاموس ليکوال:مجاوراحمد زيار، وېبپاڼه:قاموسونه ټکی کام، تړونی:'''https://qamosona.com/j/ </ref>||بحث، استدلال، حجت |- | ۱۷ ||array||کتار||لړ کول، په قطار درول، په ليكه برابرونه |- | ۱۸ ||ascending||پيليز||صعودي |- | ۱۹ ||Append||پای‌تړنه||يو څيز د لړليک اخر سرکې ټومبل، ځړول، نښلول |- | ۲۰ ||Attribution||ځانگړی‌کونگ||منسوبول |- | ۲۱ ||Attachment||مښلن|| |- | ۲۲ ||aggregate||غونډول|| راغونډول، راټولول، يوځای‌کول |- | ۲۳ ||aggregate group||غونډډله|| ټول ډله، يوځای‌شوې ډله |- | ۲۴ ||Avatar||ځان‌بڼه|| په اينټرنېټي نړۍ کې د يو شخص انځور، بڼې، نښې يا څېره‌گۍ ته ويل کېږي چې نوموړی يې د خپل ځان د پېژندگلوۍ په موخه په خپل پېژنيال لگوي. |- |} == B == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || browser ||ښوونگر|| کتنمل |- | ۲ ||badge ||وياړنښه|| |- | ۳ ||Behaviors||چلند|| سلوک، روش، رفتار |- | ۴ ||Beach||سيندغاړه|| سمندرغاړه، ساحل |- | ۵ ||Background||شاليد|| |- | ۶ ||Backwards||شاته وړل|| |- | ۷ ||block list||تورلړ|| |- | ۸ ||Banner||خبرتوغ|| |- | ۹ ||‌Bold||زغرد|| |- |} == C == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Caption || نيونگ|| |- | ۲ || custom || دوديز|| دود، دستور، رواج، عرف''' لکه custom Value لپاره دوديز ارزښت په توگه کارول شوی.''' |- | ۳ || category ||وېشنيزه||کته گورۍ |- | ۴ || comment ||څرگندونه||تبصره |- | ۵ || campaign||ټاکنيزه‌سيالۍ||سيالۍ، کمپاين |- | ۶ || clipboard ||ټينگدړه|| |- | ۷ ||calendar||کليز||جنتري، کاليز |- | ۸ ||compiler||اوډونکی||ترتيبوونکی، مرتب، |- | ۹ ||collapse||پرځول|| |- | ۱۰ ||compact||رالنډول|| |- | ۱۱ ||consider||غور|| فکر کول |- | ۱۲ ||comparative ||پرتليز|| |- | ۱۳ ||Compare ||پرتلل|| |- | ۱۳ ||CopyPatrol ||لمېسل‌څار|| |- | ۱۴ ||Convenient Discussions||ارامه شننې|| |- | ۱۵ || contribution || ونډې|| برخې |- | ۱۶ || component || ټوټه|| برخه |- | ۱۷ || chromaticity || رنگينتوب|| |- | ۱۸ || Capacity || وړتيا|| |- | ۱۹ || console || ښودنمخ||اصلي لغاتي مانا يې دلاساينه ده؛ خو دلته موږ د کوډېنگ او او ماډيول جوړونې برخه کې کارولی چې په انگليسي کې همدا د ښودنمخ سره راژباړل کېدای شي، ځکه په کوډېنگ کې دا اصطلاح د اوامرو اخيستلو او پايلې ښودلو لپاره کارېږي. |- | ۲۰ || Client || غوښتندوی|| |- | ۲۱ || Cookies || نښه‌توکي|| |- | ۲۲ || Common || ټولگړی|| |- | ۲۳ || Clone || غبرگونی|| |- |} == D == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || December || [[ډېسمبر]]|| |- | ۲ || Day || [[ورځ]]|| |- | ۳ || Description ||څرگنداوی||څرگندی،سپړنه، تشريح، سپيناوی |- | ۴ || definition || پېژندون|| پېژندنه، معرفت، تعريف، ستاينه، توصيف |- | ۵ || DiscussionTools ||شنن‌توکي||شننتوکي، د بحث توکي |- | ۶ || Detail ||سپيناوی||تفصيل، توضيح، تشريح |- | ۷ || Discussion ||شننه||بحث، خبرې اترې |- | ۸ || Disable ||ناچارن|| غيرفعال، تړل شوی |- | ۹ || Display ||ښکارېدنه|| ښودل، ښکاره کول |- | ۱۰ ||default||تلواله|| |- | ۱۱ ||Dashboard ||ليددړه|| |- | ۱۲ || draft || گارليک|| خاکه، يادښت |- | ۱۳ ||Disclaimers || بېرته واگ اخيستنې|| |- | ۱۴ ||domain|| واک‌سيمه|| واکسيمه، شپول |- | ۱۵ ||Data|| اومتوک|| اومتوکي، ډاټا، ډېټا، معلومات، مالومات |- | ۱۶ ||definite|| ټاکلی|| محدود |- | ۱۷ ||descending|| پاييز|| نزولي، له پای نه پيل پورې اوډل يا له کښته پورته ته اوډل |- | ۱۸ ||Demonym|| وينگ‌ويی|| |- |} ==E == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |۱ ||engage||ښکېلتيا|| |- |۲ ||emed||ځای‌پرځای‌کول|| نښلول، اغږل |- |۳ ||endpoint||پای‌ټکی|| پای ټکی |- |۴ ||Exclusion||ويستنې|| بهرويستنې |- |} == F == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |۱ ||font||ليکبڼه|| |- | ۲ ||formatted||بڼل‌شوی|| |- | ۳ ||feedback||غبرگون|| |- | ۴ ||Functionality||کړنچار|| |- | ۵ || Friday || [[جمعه|ادينه]]|| جمعه |- | ۶ || February || [[فېبروري]]||فبرورۍ يا فېبرورۍ |- | ۷ || Fall || [[منی]]|| |- | ۸ || Featured || ټاکلې|| غوره، غوره شوې |- | ۹ || features ||ځانگړنه||غونی |- | ۱۰ || features ||استازيتوب||نماينده‌گي، وکالت کول |- | ۱۱ || File ||دوتنه|| |- | ۱۲ || function ||کړنچار<ref>کتاب نوم: '''پښتو څو ژبيز د نولوجزمونو قاموس (مجاور احمد زيار)، وېبپاڼه:قاموسونه ټکی کام، تړونی:'''https://qamosona.com/j/ </ref>||دنده، فعاليت، وظيفه |- | ۱۳ || Forward ||مخ‌ته‌وړل|| |- | ۱۴ || Feed ||کتنمخ|| د هغه مالوماتو پرله‌پسې تازه کېدونکی بهير چې موږ يې د ښيښې(سکرين) پرمخ وينو |- | ۱۵ || Fostered ||کرل‌شوې|| روزل‌شوې |- |} == G == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || glossary||ويي‌لړ|| وييزېرمه |- | ۲ ||gloss||لمنليک|| څنگ‌ليک |- |} == H == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Hour || [[ساعت|گړۍ]]|| په پښتو کې بېلابېل ځايونه ياد هدف په '''ساعت'''، '''گړۍ''' يا '''بجې''' سره اداء کېږي |- | ۲||Height||لوړوالی||جگوالی |- | ۳||Horizontal||پروت||څنډيز،افقي |- | ۴||Hierarchical||لړيز|| |- | ۵||Hypronym||پراخ‌ويی|| |- |} == I == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || intermediate||منځمهاله||منځ‌مهاله، متوسطه، منځنۍ |- | ۲ || inputs ||ننوتنې|| داخلول |- | ۳||input||ننوتنه|| |- | ۴ ||Index||لیکلړ|| |- | ۵ ||interface||مخبڼه|| |- | ۶ ||issues||ستونزې|| |- | ۷ || Invalid || ناچله|| ناباوره، بې باوره، بې اعتباره، ناسم |- | ۸ || IP address||وېب‌پته||وېبپته، آی پي ادرس |- | ۹ || Indefinite||ناټاکلی||نامحدود |- | ۱۰ ||Insights||[[پوه‌ليد|پوه‌ليدونه]]||ليد، بصيرتونه، د يو پېچلي وضعيت، شخص يا ستونزې ژوره، روښانه او ډېری وخت ناڅاپي پوهه |- | ۱۱ || Inclusion||ننويستنې|| |- | ۱۲ || Insert||ورټومبل|| |- | ۱۳ || Italic||رېوند|| |- |} == J == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || January || [[جنوري]]|| جنورۍ |- | ۲ || June || [[جون]]|| |- | ۳ || July || [[جولای]]|| |- | ۴ || Jade || [[شين‌کاڼی]]||شين ياقوت |- |} == K == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |} == L == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Legacy ||ورېشون||زېږنده، ميراثي |- | ۲ ||lemma ||بيان|| بيان د ويوکي ترټولو لنډه بڼه ده (دقيقې ژباړې ته اړتيا ده که پوهېږئ، راسره شريک يې کړئ.) |- | ۳ ||label||نښکه||ليبل، نښه |- | ۴ ||Lexeme||پيل‌ويوکی|| |- | ۵ ||Lexicography||ويي‌کښنه|| يوځای کول |- | ۶ ||Lexicology||وييپوهنه|| لغات پوهنه |- | ۷ ||layout ||هډوانه|| |- | ۸ ||link||وېبتړ||وېب‌تړنه، وېب‌تړنه، تړنه |- | ۹ ||Leaderboard||سرمشريزه|| |- | ۱۰ ||Longitude||اوږدوالی||طول البلد |- | ۱۱ ||Latitude||لوړوالی||عرض البلد |- | ۱۲ ||lexicon||ويي‌پانگه||ويي پانگه، قاموس |- |} == M == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Minute || [[دقيقه]]|| ملټ، مينټ... |- | ۲ ||Merge||اخږل|| يوځای کول |- | ۳ ||mention||يادگېرنه|| ذکرکول، يادونه کول، په خوله راوړل |- | ۴ ||Malformed||بدبڼی|| بد شکله، بدبڼه، بدشکله |- | ۵ ||marathoner ||نه ستړی کېدونکی سمونگر|| |- | ۶ || Management ||چاروالي|| اداره کول، مديرت کول |- | ۷ || Mailing ||پوست‌ليک|| برېښليک لېږنه، ليک لېږنه |- | ۷ || mode ||ونگ‌ډول||حالت |- | ۸ || monolingual || يوژبيز|| |- | ۹ || multilingual || څوژبيز|| |- | ۱۰ || Month || [[مياشت]]|| |- | ۱۱ || May || [[می]]|| |- | ۱۲ ||March || [[مارچ]]|| |- | ۱۳ || Monday || [[دوه نۍ|دوه‌نۍ]]||دونۍ، دوشنبه... |- | ۱۴ ||milestone||پړاو||مهم پړاو، مهمه پېښه، څلی |- | ۱۵ ||methods ||چلندلارې||يوازې حالت يې چلندلار(method) |- | ۱۶ ||mentor||لارښود||لارښوونکی، روزونکی، کارښود |- | ۱۷ ||mentee||لارزدکړی||کارزدکړی |- | ۱۸ ||Moonlight||وږمکۍ||وږمه‌کۍ، د سپوږمۍ رڼا، ماتاوۍ |- | ۱۷ ||Model||رغبېلگه||نمونه |- |} == N== {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || November || [[نومبر]]|| |- | ۲ || namespace||نوم‌تشيال||نومتشيال |- | ۳ || native keyboard||ولسي ليکدړه|| ځايي ليکمن |- | ۴ ||normative ||کره|| |- | ۵ ||notifications||خبرتياوې|| |- | ۶ ||notification methods||خبرلارې|| د خبرېدو طريقې، خبرتياوو ترلاسه کولو تگلار |- | ۷ ||notice||يادښت|| |- | ۸ ||notification||خبرتيا|| |- | ۹ ||Neologism||وييرغاونه|| ويی‌رغاونه |- | ۱۰ ||Nominative||نوملی|| ور پېژندل شوی |- | ۱۱ ||Neutral||بې‌پرې|| د يو څه په اړه د پرېکړې کولو پرمهال بې طرفه پاتې کېدل (مطلب د هېڅ يوه په اړخ نه کېدل) |- |} == O == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || October || [[اکتوبر]]|| |- | ۲ || Orientation || لورموندنه|| لوری، جهت، طرف، پلو |- | ۳ || Obsession|| اندېښنه|| سودا |- |} == P == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ ||Pendulum||ځوړند|| |- | ۲ ||Prevent||ستنول|| مخنيوی |- | ۳ ||personalize||ځانواله‌کول|| ځانواله |- | ۴ || prererences||مخکې‌توبونه||مخکېتوبونه |- | ۵ ||prohibited||بډن|| ممنوع، بند شوی |- | ۶ ||Proofreading||لوست‌ارزونه|| کره‌کتنه |- | ۷ || proofreader ||لوست‌ارزوونکی||کره‌کتونکی |- | ۸ || preferences||غوره‌توبونه||غوره توبونه |- | ۹ || password||پټنوم||رمز، پاسورډ |- | ۱۰ ||Preview||مخکتنه|| مخليدنه |- | ۱۱|| Permanent link||تلپاتې تړونی||تلپاتې وېبتړ، تلپاتې تړنه |- | ۱۲ ||property ||ځانتيا|| |- | ۱۳ ||Preview||مخکتنه|| |- | ۱۴ ||public||ټولواله|| عامه، عمومي |- | ۱۴ ||Privacy ||پټنتيا|| پټتيا، محرميت |- | ۱۵ ||policy ||تگلار|| تگلاره |- | ۱۶ ||Privacy policy ||پټنتيا تگلار|| پټتيا تگلار، د محرميت تگلاره |- | ۱۷ ||Printable ||چاپ‌وړ|| |- | ۱۸ ||panel||منځدړه||منځنۍ تخته، څلوگوټيزه تخته |- | ۱۹ ||prefix||مختاړی|| |- | ۲۰ ||Paradigm||نمونه||بېلگه، مثال |- | ۲۱ ||Prepend||مخکې‌تړنه||مخ‌تړ، مختړنه، يو څيز د ليست سر کې ټومبل |- | ۲۲ ||Playback||بياغږول||د يو ثبت شوي کليپ يا سندرې غږول |- | ۲۳ ||Private||پټواله||خصوصي، ځانگړی |- | ۲۴ ||Personal||ځانواله||شخصي |- | ۲۵ ||Pad||ليکچه|| |- |} == Q == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || quantity || څومره‌والی|| مقدار |- |} == R == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Relevance || انډولتيا|| |- | ۲ || Representation ||استازيتوب||نماينده‌گي، وکالت کول |- | ۳ || Reason||لامل||سبب |- | ۴ || Redo ||بياکړل|| |- | ۵ || Refresh||بياتاندول|| تازه کول |- | ۶ ||revert ||په څټ گرځول||ستنېدنه |- | ۷ ||rollback||شاگرځ|| پرشا کول، بېرته گرځول |- | ۸ ||Redirect ||مخگرځ|| مخ گرځونه |- | ۹ ||Router||لارموند|| |- | ۱۰ ||responsive||ځوابگر|| |- | ۱۱ ||recovery||بياترلاسنه|| |- | ۱۲ || resolution ||بېلن‌نښه|| ژورليدنه |- | ۱۳ || revision||بياکتنه||کره کتنه |- | ۱۴ || Refresh || بياتاندول|| بياتازه کول، تازه کول، تازه کېدل |- | ۱۵ || regular||سمدودی||باقاعده، منظم، دوديز |- | ۱۶ ||Ruby||لال||لعل، سره |- |} == S == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Second || [[ثانيه]]|| |- | ۲ || Saturday || [[ونۍ]]||پيلنۍ، شنبه... |- | ۳ || Sunday || [[يونۍ]]||يوه نۍ، يکشنبه |- | ۴ || Spring || [[پسرلی]]|| |- | ۵ || Summer || [[اوړی]]|| |- | ۶ ||statement ||[[پرېکړه ليک]]|| |- | ۷ ||Sense ||جاج||مانا، معنی |- | ۸ || sidebar ||[[څنگپټه]]||سايډبار |- | ۹ || Site ||وېبځی||وېب ځی، وېبپاڼه، وېبسايټ |- | ۱۰ || settings||اوڼنې||تنظيمات، سمونې، امستنې |- | ۱۱ || syntax ||غونډلپوهه||غونډلپوهنه، نحوه |- | ۱۲ || Suggestions || وړانديزونه|| پېشنهادونه |- | ۱۳ || Security||خونديتوب|| |- | ۱۴ ||string||لړۍ|| تار |- | ۱۵ || subscription ||ونډکښنه||ونډه اخيستل، مشارکت کول، برخه اخيستل، گډون کول |- | ۱۶ ||Sitelink||وېبځي‌وېبتړ|| |- | ۱۷ || Save draft || [[گارليک]] خوندي کول|| |- | ۱۸ ||Save ||خوندي کول|| ثبتول |- | ۱۹ ||status||دريځ|| |- | ۲۰ || Style ||[[ښودبڼه]]|| |- | ۲۱ ||server||[[پالنگر]]|| لکه |- | ۲۲ || subsection ||څنگبرخه|| څېرمه برخې |- | ۲۲ || Submit ||[[سپارل]]|| |- | ۲۲ || Special ||[[ځانگړی]]|| |- | ۲۳ || Software ||[[پوستغالی]]|| |- | ۲۴ ||Sapphire||نيلم|| |- | ۲۵ ||Sky||اسمان|| آسمان |- | ۲۶ ||Slate||شوکاڼی|| |- | ۲۷ ||Smoke||لوگی||دود |- | ۲۸ ||sort||[[اوډل]]|| |- | ۲۹ ||survey||اندغوښتنه||آند غوښتنه، سروې، نظرسنجي |- | ۳۰ ||Semantic||[[ماناپوهنه]]||په ژبه کې د ماناپوهنه |- | ۳۱ ||speech||وينا||خبرې |- | ۳۲ ||Singular||يوگړی||مفرد |- | ۳۳ ||suffixe||[[وروستاړی]]|| |- | ۳۴ ||Schema||[[جوړښتي‌گارليک]]||يو جوړښتي چوکاټ، پلان يا د مالوماتو د ترتيبولو تگلار چې د حقيقي نړۍ د ماډل کولو، وېبپاڼو د جوړولو او اومتوک‌اډانې ډيزاين يا په ارواپوهنه کې د ادراکي نمونو لپاره کارېږي (د پېچلو مالوماتو د پوهېدو او تنظيم نخشه) |- | ۳۵ ||Stable||ټيکاو||ثبات |- | ۳۶ ||Spam||چټل‌ليک||ناغوښتل شوي پيغامونه، بې‌ځايه پيغامونه |- | ۳۷ ||Stabilize||ټيکاو راوستل||ټيکاو، ثبات راوستل |- | ۳۸ ||stash||خوندي‌ځای||خوندي‌ځای دلته د Stash د مانا لپاره کارېدلی چې موخه ترې هغه ځای دی چې ستاسو اومتوکي پکې له خرابېدو او ورکېدو خوندي پاتې کېږي. |- | ۳۹ ||Strikethrough||کرښکاږلی|| |- |} == T == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱||thumbnail||بټنوک|| |- | ۲ ||transclusions||مخ لېږدونې|| |- | ۳ || toolbar ||توک‌پټه||توکپټه |- | ۴ || template ||کينډۍ|| |- | ۵ || Thursday || [[پينځه نۍ|پېنځه‌نۍ]]||پنځنۍ، پنجشنبه..... |- | ۶ || Tuesday || [[درې نۍ|درې‌نۍ]]||درې نۍ، سه شنبه... |- | ۷ ||Theme ||شاليد|| |- | ۸ || table ||لښتيال||جدول |- | ۹ ||template wizard ||کينډۍ کوډگر|| |- | ۱۰ ||transcription||غږاړه|| غږآړه، يا غږليکون، د یوه متن یا وینا را اړونه (البته دې ځای کې غږاړه د (phonetic)transcription په مانا ده. |- | ۱۱ ||transcription||لاس‌ليکنه|| لاسي ليکنه، لاس کښنه manuscript |- | ۱۲ ||trace||پل‌څار|| پل څار (د کرښو، لارو يا شواهدو، څارل، موندل يا نخچول) |- | ۱۳ ||tracking||پل‌نيوی|| څار |- | ۱۴ ||Troponym||ټول‌چارلار|| |- |} == U == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || user ||کارن||کاروونکی، کارن هغه کس يا سيستم دی چې د يو ځانگړې تخنيکي سولگر، کاريال، وېبپاڼې، کمپيوټر يا انلاين خدمتونو څخه د خپلې موخې لپاره گټه اخلي. |- | ۲ || UserName ||کارن‌نوم||کارن نوم |- | ۳ ||Update||هم‌مهالول|| تازه کول |- | ۴ || Undo ||ناکړل|| |- | ۵ || Unification||يوځای‌کول||يوځاييتوب، دلته په بېلابېلو ويکي‌گانو کې د گڼونو يوځای‌کول ترې موخه ده |- | ۶ || Underline ||لرکرښن|| |- | ۷ || Upgrading ||نومهالېدنه|| |- |} == V == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || variant ||بلبڼه|| بل‌بڼه، بل‌ډول، د يو څيز بله بڼه |- | ۲ ||variable||اوښتونکی|| بدلېدونکی، متغير |- | ۳ ||Vanish||له منځه وړل|| |- | ۴ || Visual mode ||ليدنيز ونگ‌ډول||ليدنيزه بڼه، کتل کېدونکې ونگه |- | ۵ || version||بل‌بڼه||بلبڼه، نسخه، بياځلي نوې بڼه |- | ۶ || Vertical||ولاړيز||عمودي |- | ۷ || verbose||خبراوږد||خبره اوږدونکی، طولاني، مطول، اوږد، لفاظ |- |} == W == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Wednesday || [[څلرنۍ|څلورنۍ]]||څلرنۍ، چهارشنبه..... |- | ۲ || Week || [[اوونۍ]]|| |- | ۳ || Winter || [[ژمی]]|| |- | ۴ ||Wikibase||ويکي‌اډانه|| |- | ۵ ||Width||پراخوالی|| |- |} == X == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |} == Y == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- | ۱ || Year || [[کال]]|| |- |} == Z == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- |} == نوم‌تشيال‌نومونه == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي کوډ ! پښتو ژباړ کوډ ! انگليسي ويی ! پښتو ژباړه |- | ۱ || NS_MEDIA || رسنۍ||'''MEDIA'''||'''رسنۍ''' |- | ۲ || NS_SPECIAL || ځانگړی||'''SPECIAL''' || '''ځانگړی''' |- | ۳ || NS_TALK || خبرې_اترې||'''TALK''' || '''خبرې اترې''' |- | ۴ || NS_USER || کارن||'''USER''' || '''کارن''' |- | ۵ || NS_USER_TALK || د_کارن_خبرې_اترې||'''USER TALK''' || '''د کارن خبرې اترې''' |- | ۶ || NS_PROJECT_TALK || د_$1_خبرې_اترې||'''PROJECT TALK''' || '''د پروژې خبرې اترې''' |- | ۷ || NS_FILE || دوتنه||'''FILE''' || '''دوتنه''' |- | ۸ || NS_FILE_TALK || د_دوتنې_خبرې_اترې||'''FILE TALK''' || '''د دوتنې خبرې اترې''' |- | ۹ || NS_MEDIAWIKI || مېډياويکي||'''MEDIAWIKI''' || '''مېډياويکي''' |- | ۰۱ || NS_MEDIAWIKI_TALK || د_مېډياويکي_خبرې_اترې|| '''MEDIAWIKI TALK''' || '''د مېډياويکي خبرې اترې''' |- | ۱۱ || NS_TEMPLATE || کينډۍ||'''TEMPLATE'''||'''کينډۍ''' |- | ۱۲ || NS_TEMPLATE_TALK || د_کينډۍ_خبرې_اترې||'''TEMPLATE TALK'''||'''د کينډۍ خبرې اترې''' |- | ۱۳ || NS_HELP || لارښود||HELP || '''لارښود''' |- | ۱۴ || NS_HELP_TALK || د_لارښود_خبرې_اترې||'''HELP TALK''' || '''د لارښود خبرې اترې''' |- | ۱۵ || NS_CATEGORY || وېشنيزه||CATEGORY || '''وېشنيزه''' |- | ۱۶ || NS_CATEGORY_TALK || د_وېشنيزې_خبرې_اترې||'''CATEGORY TALK'''||'''د وېشنيزې خبرې اترې''' |- | ۱۷ || NS_MODULE || چلنوال||'''MODULE'''||'''چلنوال''' |- | ۱۸ || NS_MODULE_TALK || د_چلنوال_خبرې_اترې||'''MODULE TALK'''||'''د چلنوال خبرې اترې''' |- | ۱۹ || NS_TIMEDTEXT || مهال‌ليک||'''TIMEDTEXT'''||'''مهال‌ليک''' |- | ۲۰ || NS_TIMEDTEXT_TALK || د_مهال‌ليک_خبرې_اترې||'''TIMEDTEXT TALK'''||'''د مهال‌ليک خبرې اترې''' |- |} ==کوډگر ويي== {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي کوډ ! پښتو ژباړ کوډ ! بله ژباړه |- | ۱ || ANCHORENCODE || لنگرکوډ|| لنګرکوډ |- | ۲ || ARTICLEPATH ||ليکنې_لوری|| ليکنې‌لوری |- | ۳ || BASEPAGENAME ||بنسټيز_مخ_نوم|| بنسټيزمخ‌نوم |- | ۴ || BASEPAGENAMEE ||بنسټيزمخ‌نوم‌نښه|| بنسټيز_مخ_نوم_نښه |- | ۵ || bcp47||#بي‌سي‌پي۴۷ |- | ۶ || BIDI||بيډي |- | ۷ || CANONICALURL: ||کره_وېبتړ:|| کره‌وېبتړ: |- | ۸ || CANONICALURLE: ||کره_وېبتړ_نښه:|| کره‌وېبتړنښه: |- | ۹ || CASCADINGSOURCES ||ځړوبيزه_سرچينه |- |} ==تجزيه‌کوونکي کړنچارو کوډگر ويي== {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي کوډ ! پښتو ژباړ کوډ ! بله ژباړه |- | ۱ || expr || څرگندول|| |- | ۲ || if || که|| |- | ۳ || ifeq || که‌مساوي|| که_مساوي |- | ۴ || ifexpr || که‌څرگندول|| که_څرگندول |- | ۵ || iferror ||که‌تېروتنه|| که_تېروتنه |- | ۶ || switch || ټاکنه|| بدلول |- | ۷ || default || #تلواليز|| #تلواله |- | ۹ || ifexist || که‌وي|| که_وي |- | ۹ || time || وخت|| |- | ۱۰ || timel|| وخت‌اوږدوالی|| وخت_اوږدوالی |- | ۱۱ || rel2abs || د‌مطلق‌په‌پرتله||د_مطلق_په_پرتله |- | ۱۲ || titleparts || سرليک‌برخې|| سرليک_برخې |- | ۱۳ || len ||اوږدوالی|| |- | ۱۴|| pos || ځای|| |- | ۱۵ || rpos || شاگرځ‌ځای|| شاگرځ_ځای |- | ۱۶ || sub || څېرمه|| |- | ۱۷ || count || شمېرل||شمېر |- | ۱۸ || replace||ځايناستول|| |- | ۱۹ || explode || وېشل|| غځول |- | ۲۰ || urldecode || بې‌کوډوېبتړ|| بې_کوډ_وېبتړ |- |} == ۱ == {| class="wikitable plainrowheaders" |- style="background:#9cf;" ! گڼه ! انگليسي ! ټاکلې کره پښتو ژباړه ! سپيناوی (نور حالتونه، نومونه او ناکره بديلونه) |- Bylaws |- call |- Chief operational officer |- Chief technical officer |- Committee |- commission contractor Communications committee conversation Desktop Direction Domain names workgroup ED Search committee Election officers Events committee Face-to-face meeting financial committee Fundraising committee Funds Dissemination Committee General Counsel Grant Grant Advisory Committee (GAC) in-house legal counsel Insurance committee Legal officer Matching fund medium language Mission statement officers Ombudsman commission Outreach Retreat Scope Special Projects Committee, SPC Trademarks committee Vision statement |} 481enzaxw65w1bsgfxun2jdmjyjkanw 3 85103 368240 357351 2026-08-11T05:07:26Z Deepfriedokra 19207 Deepfriedokra د [[د کارن خبرې اترې:RandFreeman]] مخ [[د کارنې خبرې اترې:Rand Freeman]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/RandFreeman|RandFreeman]]" to "[[Special:CentralAuth/Rand Freeman|Rand Freeman]]" 357351 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=RandFreeman}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۰۴:۳۱, ۱۲ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) ii25o04xvoumoijpuh0kem4arlofb4w 0 86228 368095 362166 2026-08-10T12:46:01Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368095 wikitext text/x-wiki '''ايرانيکا پوهنغونډ ''' يوه پروژه ده چې موخه يې د [[اريايان|اريايانو]] د [[پېښليک (کړکېښ)|تاریخ]]، [[هڅوب|کلتور]] او [[تمدن]] په اړه د [[د تاریخ څخه پخوا دوران|تاریخ څخه پخوا دوران]] څخه تر وسمهاله وخت پورې په [[انګرېزي|انگلیسي]] ژبه یو جامع او مستند [[پوهنغونډ]] جوړول دي. {{Infobox book | name = ايرانيکا پوهنغونډ | author = ۱۳۰۰ نوم‌ليکلي ونډه‌وال | language =[[انګرېزي|انگليسي]] | country = [[امریکا متحده ايالات|امريکا متحده ايالات]] | genre = [[سرچينه]] [[پوهنغونډ]] | publisher = ايرانيکا پوهنغونډ بنسټ | publisher2 = [[بريل اکاډميک خپروونکي]]<ref name="legaldispute">وگورئ {{section link||Legal dispute}}.</ref> | title_orig = | subject = [[ايرانيزم]] او [[لويه اريانا]] څېړنې | release_date = ۱۹۸۵–تراوسه | media_type = ۴۵ [[ټوکه]] په پلان کې دي ;<br>۱۶ يا ۱۵ ټوکه يا ۶ ټوکه {{as of|2020|10|lc=y}}.<ref name="legaldispute" /> | website = {{URL|http://www.iranicaonline.org|iranicaonline.org}} | image = Encyclopædia_Iranica.png | caption = ''د ايرانيکا پوهنغونډ'' شپاړسم ټوک | congress = DS253 .E53 1983 | dewey = 955.00321 }} == مخيينه == ايرانيکا پوهنغونډ په پراخه کچه [[منځنی ختيځ|منځني ختیځ]] ، [[قفقاز]] ، [[سوېل ختيځه اروپا|سوېل ختیځه اروپا]] ، [[منځنۍ آسيا|منځنۍ آسیا]] او د [[د هند نيمه لويه وچه|هند نيمه لويه وچه]] کې د اريايي تمدن مطالعې ته وقف شوی دی. د دې چارې ترسره کول به په اکاډمیکه توگه [[د ایران تاریخ|د اريانا د تاریخ]] او [[ايراني هڅوب|کلتور]] ټول اړخونه او همدارنګه د ټولو [[اريايي ژبې|اريايي ژبو]] او ادبیاتو تر پوښښ لاندې راولي، چې د لرغونپوهنې څخه تر سیاسي علومو پورې د اريايي مطالعاتو ټولې څېړنې اسانه کوي. دا یوه پروژه ده چې په ۱۹۷۳ز کې د احسان یارشتر لخوا پيل شوې او وس‌مهال د کولمبیا پوهنتون د اريايي څېړنو مرکز کې ترسره کېږي<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/pages/about|title=Iranicaonline|access-date=1 June 2014}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Banuazizi|first=Ali|date=1990|title=Review of ''Encyclopædia Iranica'' by Ehsan Yarshater|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1990-08_22_3/page/370|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=22|issue=3|pages=370–373|doi=10.1017/s0020743800034279|jstor=164148|s2cid=163938483 }}</ref> دا د ایراني علومو د اکاډمیک ډسپلین معیاري پوهنغونډ گڼل کېږي. <ref>{{Cite web|url=https://www.college.columbia.edu/cct_archive/nov03/features5.php|title=''Encyclopedia Iranica''|last=Boss|first=Shira J.|date=November 2003|website=[[Columbia College Today]]|access-date=14 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018073950/https://www.college.columbia.edu/cct_archive/nov03/features5.php|archive-date=18 October 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Trompf|first=Garry W.|date=2008|title=Encyclopedia Iranica - 35: A New Agenda for Persian Studies?|journal=Iran & the Caucasus|volume=12|issue=2|pages=385–395|doi=10.1163/157338408X406137|jstor=25597382}}</ref> د پوهنغونډ ساحه د وسمهاله [[ايران|ایران]] (چې ''د "پارس"'' په نوم هم پېژندل کېږي) هاخوا ځي او د اريانا ټوله کلتوري ساحه او له هغې ورهاخوا برخې هم په برکې نيسي. او له دې ورهاخوا د اريانا او نورې نړۍ لکه (چین، اروپایي هېوادونو، او نورو) اړيکو ته هم پکې کتنه کېږي. <ref>{{Cite web|url=https://www.college.columbia.edu/cct_archive/nov03/features5.php|title=''Encyclopedia Iranica''|last=Boss|first=Shira J.|date=November 2003|website=[[Columbia College Today]]|access-date=14 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018073950/https://www.college.columbia.edu/cct_archive/nov03/features5.php|archive-date=18 October 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Trompf|first=Garry W.|date=2008|title=Encyclopedia Iranica - 35: A New Agenda for Persian Studies?|journal=Iran & the Caucasus|volume=12|issue=2|pages=385–395|doi=10.1163/157338408X406137|jstor=25597382}}</ref> تمه ده چې دا پروژه په پېنځه څلوېښت (۴۵) ټوکو کې راټوله کړای ي. == سازمان == === کارډله === احسان یارشتر له ۱۹۷۳ څخه تر ۲۰۱۷ پورې د ''ايرانيکا پوهنغونډ'' مدير او بنسټگر و. اوسنی مدیر یې ایلټون ډینیل دی. په اداري برخه کې محسن اشتیاني، مهناز معظمي، او د اريايي څېړنو برخه کې د نړۍ له سترو څېړنيزو ادارو څخه ۴۰ مشورتي څېړونکي شتون لري. <ref>{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/pages/about|title=About ''Iranica''|website=Encyclopaedia Iranica|access-date=2016-07-14}}</ref> هغه مديران چې له اوږدې مودې راهيسې دې پروژه کې برخه اخيستې عبارت له احمد اشرف، کریسټوفر برنر، حبیب بورجیان، کیومارس غرغلو، منوچهر کاشف، دگمار ریډل او حورا یاوري څخه دي. ايرانيکا پوهنغونډ له ۲۰۱۶ راهيسې په نړۍ کې تر ټولو ډېر پراخېدونکی پوهنغونډ دی چې د نړۍ کابو ۱۳۰۰ څېړونکو هغې ته خپلې ليکنې ورکړې دي. <ref>{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/pages/about-authors|title=Authors|website=Encyclopaedia Iranica|access-date=2016-07-14}}</ref> === د ايرانيکا پوهنغونډ بنسټ === په ۱۹۹۰ کال کې، احسان یارشتر د ايرانيکا پوهنغونډ بنسټ، بنسټ کېښود چې د ايرانيکا پوهنغونډ د دوامداره او تلپاتې پرمخوړلو لپاره هڅې کوي. <ref>{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/ |author=<!--Not stated--> |title=Welcome to Encyclopædia Iranica |website=iranicaonline.org |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 August 2020}}</ref> د کلونو په اوږدو کې، د کولمبیا پوهنتون د ایراني څېړنو مرکز د دې پوهنغونډ سمولو او همغږي کولو ته دوام ورکړ، پداسې حال کې چې د ايرانيکا پوهنغونډ بنسټ په پراخه کچه دا کار تمویل کړ. <ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/pages/faqs |title=FAQs |author=<!--Not stated--> |website=iranicaonline.org |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 August 2020 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804165042/https://iranicaonline.org/pages/faqs |url-status=dead }}</ref> دا بنسټ د ډېری لیکنو بشپړ متن (تر فاسیکل XVI/3 پورې) په iranicaonline.org وېب پاڼه کې وړیا چمتو کوي. == اخځليکونه == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:ايراني هڅوب]] 5g79nap5yvjt4k7mu1vz3yxewkecvek 0 87255 368097 366579 2026-08-10T12:48:16Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260809sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368097 wikitext text/x-wiki '''اړنګ''' (انګلیسي: Drought) چې په عام ډول د [[وچکالي|وچکالۍ]] په نوم هم یادیږي، هغه طبیعي پېښه ده چې د اوږدې مودې لپاره د ورښت کمښت یا د اوبو د لاسته راوړلو د کموالي له امله رامنځته کېږي<ref name="NDMC">{{cite web |url=https://drought.unl.edu/Education/DroughtIn-depth/WhatisDrought.aspx |title=What is Drought? |publisher=National Drought Mitigation Center |accessdate=2023-10-25}}</ref>. د اړنګ په پایله کې د ځمکې وچوالی زیاتیږي او د انسانانو، حیواناتو او [[کرنه|کرنې]] لپاره د اوبو کمښت رامنځته کیږي. دا پېښه کولای شي د میاشتو یا کلونو لپاره دوام وکړي او په ټوله نړۍ کې د [[اقليمي بدلون|اقليمي بدلونونو]] له امله یو له خطرناکو طبیعي پیښو څخه ګڼل کېږي<ref name="IPCC">{{cite book |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |author=IPCC}}</ref>. په علمي ډول اړنګ په څلورو اصلي ډولونو ویشل کېږي چې هر یو یې د ځانګړو شرایطو لرونکی دی. هوا پېژندنیز اړنګ هغه ډول دی چې د یوې سیمې په هوا کې د عادي ورښت د کمښت له امله رامنځته کیږي. کرنیز اړنګ بیا هغه وخت رامنځته کیږي کله چې د خاورې د لندبل کمښت د فصلونو د ودې لپاره کافي نه وي. اوبپوهنیز اړنګ د سیندونو، جهيلونو، او ځمکې لاندې د اوبو د کچې راټیټېدو سره تړاو لري او ډېره موده نیسي ترڅو څرګند شي ځکه چې د اوبو ذخیرې ورو ورو وچیږي. څلورم ډول یې ټولنیز-اقتصادي اړنګ دی چې د اوبو کمښت د انسانانو د اقتصادي او ټولنیزو اړتیاوو د پوره کولو لپاره ناکافي وي، لکه د خوړو کموالی چې د بیې لوړوالي لامل کیږي<ref name="Wilhite">{{cite book |last=Wilhite |first=Donald A. |title=Drought: A Global Assessment |url=https://archive.org/details/droughtglobalass0002unse |publisher=Routledge |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/droughtglobalass0002unse/page/3 3]-15}}</ref>. د اړنګ رامنځته کېدو ته ګڼ لاملونه په پام کې نیول کیږي. د اقليمي بدلونونو له امله د نړیوالې تودوخې زیاتوالی د اوبو تبخیر ډېروي او د ورښت بڼه بدلوي، چې دا کار د اوږدمهاله اړنګ لامل ګرځي. همدارنګه د سمندرونو د تودوخې بدلون لکه د ال نینو او لانینا پدیدې په نړیواله کچه د ورښت پر بڼه مستقیم اغېز لري او کولای شي په ځینو سیمو کې سخت اړنګ رامنځته کړي. د [[ځنګل|ځنګلونو]] وهل او د ونو له منځه تلل د خاورې د لندبل د کموالي او د ورښت د کمیدو لامل ګرځي، ځکه ونې د اوبو په دوران کې مهم رول لوبوي. سربیره پر دې، د اوبو بې رویه کارول لکه د ځمکې لاندې اوبو او سیندونو استعمال د اوبو د ذخایرو په وچیدو او اړنګ کې مهم رول لوبوي<ref name="FAO">{{cite report |title=Water Scarcity and Drought |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) |year=2013}}</ref>. اړنګ پر چاپیریال، اقتصاد او ټولنه باندې سختې پایلې لري. په چاپیریالي برخه کې د وحشي حیواناتو د استوګنځایونو ويجاړېدل، د ځنګلونو اور وژنه، د خاورې تخریب او د [[د شګو خپرېدل|شګو خپرېدل]] او د اوبو د کیفیت خرابېدل رامنځته کوي. په اقتصادي او ټولنیزه برخه کې بیا د کرنیزو محصولاتو ویجاړېدل، د مالدارۍ مړینه، د خوړو کموالی، د اوبو ناروغیو زیاتوالی او د خلکو بې کوره کېدل او کډوالی په کې شامل دي<ref name="UNDRR">{{cite report |title=Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction |publisher=United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR) |year=2019}}</ref>. د اړنګ د اغېزو کمول او اداره کول یو پیچلی کار دی خو ځینې لارې چارې مرسته کولای شي. د اوبو سپما او د څاڅکي اوبخور په څیر عصري میتودونه کارول یو له مهمو لارو څخه دي. د باران د اوبو راټولول او ذخیره کول، د وچکالۍ مقاومه فصلونه کرل، د ځنګلونو بیا احیا او د ځمکې لاندې د اوبو د ذخایرو ساتنه کولای شي د اړنګ ویړګاوې کمې کړي<ref name="Wilhite2">{{cite journal |last=Wilhite |first=Donald A. |last2=Glantz |first2=Michael H. |title=Understanding the drought phenomenon: the role of definitions |url=https://archive.org/details/water-international_1985-09_10_3/page/111 |journal=Water International |year=1985 |volume=10 |issue=3 |pages=111-120}}</ref>. == همدا ډول == [[اقليمي بدلون]] [[وچکالي]] [[د اوبو کمښت]] [[د شګو خپرېدل]] == سرچینې == {{سرچینې}} [[وېشنیزه:اقلیم پوهنه]] [[وېشنیزه:طبیعي پېښې]] [[وېشنیزه:چاپیریال پوهنه]] [[وېشنیزه:کرنه]] 7kluzg30knjym3dq5qo0n4mqn5dhmq0 3 87592 368236 2026-08-10T21:36:16Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 368236 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Ghotai22}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۰ اگست ۲۰۲۶، گړۍ ۲۱:۳۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) gh7v399u5l143b2v2s9svcmgl6de6wn 3 87593 368239 2026-08-10T23:21:13Z Superpes15 22685 Superpes15 د [[د کارن خبرې اترې:LasseKeskinen]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Lasse Keskinen]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/LasseKeskinen|LasseKeskinen]]" to "[[Special:CentralAuth/Lasse Keskinen|Lasse Keskinen]]" 368239 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:Lasse Keskinen]] i0ofcrcd8rvurohnd6o2fqxb8f11u71 3 87594 368241 2026-08-11T05:07:27Z Deepfriedokra 19207 Deepfriedokra د [[د کارن خبرې اترې:RandFreeman]] مخ [[د کارنې خبرې اترې:Rand Freeman]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/RandFreeman|RandFreeman]]" to "[[Special:CentralAuth/Rand Freeman|Rand Freeman]]" 368241 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارنې خبرې اترې:Rand Freeman]] pymf52c6l9n3pxn40pbrg6wihk7am6u