عبدالرحمان بابا

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ps">
  <siteinfo>
    <sitename>ويکيپېډيا</sitename>
    <dbname>pswiki</dbname>
    <base>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">رسنۍ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ځانگړی</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">د کارن خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ويکيپېډيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">د ويکيپېډيا خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">دوتنه</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">د دوتنې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مېډياويکي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">د مېډياويکي خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">کينډۍ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">د کينډۍ خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">لارښود</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">د لارښود خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">وېشنيزه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">د وېشنيزې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">تانبه</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">د تانبې خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">مهال‌ليک</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">د مهال‌ليک خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">چلنوال</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">د چلنوال خبرې اترې</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">پېښه</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">د پېښې خبرې اترې</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>عبدالرحمان بابا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1952</id>
    <revision>
      <id>368285</id>
      <parentid>339071</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37757" sha1="mk3x6v3qa6fph2gi1vl66fy5dkq44b5" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص
| image=عبدالرحمان بابا.png
}}
[[انځور:Portrait of Rahman Baba.jpg|بټنوک|200px|کيڼ| رحمن بابا، پښتون صوفي شاعر]]
'''عبدالرحمان مومند''' (۱۰۴۲ لېږديز سپوږميز، د بلې سرچينې له مخې د ۱۰۳۸ لېږديز سپوږميز [[کال]] د جمادي الثاني ۲۱، [[پېښور]]، بهادر کلی- ۱۱۳۸ لېږديز سپوږميز) د لوی [[افغانستان]] يو لوی [[پښتانه|پښتون]] کلاسیک [[شاعر]] دی.

== مخينه ==
[[انځور:Rahmanbaba-Poem.jpg|بټنوک|200px|عبدالرحمن مومند]]
کومه مينه او ښه پېژندگلوي چې د عبدالرحمن بابا په برخه شوې، هغه د يو گڼ شمېر پښتو ژبيو شاعرانو په برخه شوې نه ده. ډېری [[پښتانه]] رحمن بابا د يو ښه او صوفي [[شاعر]] په توگه پېژني. د پښتنو کوڅه په کوڅه، کور په کور او کلي په کلي د رحمن بابا شعرونه ويل کېږي. د هغه له شعرونو متلونه جوړ شوي دي. ديني پوهان او خطيبان يې د [[جومات]] پر منبر د ایتونو د مطلب د څرگندونې (تشرېح کولو) لپاره، ملنگان او دروېشان يې په وجد او سر کې، ځوانان يې په دېرو او مجلسونو کې د منگي او [[رباب]] سره شعرونه وايي. د افغانستان اوسني وگړي يې په دفترونو او کاروباري ځايونو کې له ځانگړي خوند سره تر شونډو لاندې په زمزمه کوي. د [[سوات]] اخون باباجي عليه الرحمة هم د رحمن بابا د شاعرۍ ډېره ستاينه کړې او د ده روانه شاعري يې د عامو وگړيو د خوښۍ برابره بللې ده.   

تر دومره ستاينو وروسته هم دا ډېر د افسوس ځای دی چې د رحمن بابا د ژوند حالات مالوم نه دي، هرگوره که موږ د دغه لوی شاعر د [[ژوندليک]] په اړه د پوهانو بېلابېلې ليکنې وگورو نو وبه وينو چې ډېری حالات خو هغوی يو شان ليکلي، خو بيا يې هم ځينې برخې د بل نه سېوا ليکلې دی. همدغه شان که موږ د هغو ټولو ليکوالو، چې د رحمان بابا ژوندليک يې ليکلی، نو ښايسته ډېر مالومات ترې جوړېدای شي. 

عبدالرحمن بابا د ۱۰۳۸ سپوږميز لېږديز کال د جمادي الثاني پر ۲۱ له پېښور سره نژدې په بهادر کلي کې زېږېدلی دی. دا کلی د پېښور سوېل خوا ته درې ميله ليرې د [[کوهاټ]] د سړک غاړې ته نږدې پروت دی. د رحمان بابا پلار عبدالستار نومېده. هغه له آره غوري خېل وو. غوري خېل څه لاروي خلک نه ول، بلکې د ځمکو خاوندان ول او ښه په تول پوره ول، له دې لامله دا الواک (نظريه) چې عبدالرحمن بابا بېخي غريب سړی وو غلطه ده. هرگوره دا روايت چې رحمن بابا له دُنيا سره مينه نه درلوده، کره دی. عبدالرحمن بابا په بهادر کلي کې زېږېدلی وو، بيا په هزارخوانۍ کې استوگن شو، په دې وجه ځينې تاريخوال ليکي چې رحمان بابا په بهادر کلي کې، او ځينې نور ليکي چې په هزارخوانۍ کې زېږېدلی دی.  

پر ۱۰۴۵ لېږديز کال نامتو عالم عبدالحق رحمة الله عليه په بهادر کلي کې ميشت شو. دا عالم د متنۍ اوسېدونکی وو. عبدالرحمن بابا د قرآن مجيد او د دين نورې لومړنۍ زده کړې د دغه مشهور عالم څخه زده کړې. په ۱۰۵۲ لېږديز کال کې يو بل مشهور عالم د مولانا محمد يعقوب زوی مولانا محمد يوسف عليه رحمة په [[پېښور]] کې استوگن شو. هغه له آره يوسفزی وو. عبدالرحمن بابا ددغه عالم نه هم فېض تر لاسه کړ. د دغه مشهور عالم نه يې [[فقهه]] او تصوف زده کړل.  

عبدالرحمن بابا نږدې په ۱۰۵۴ هجري يا ۱۰۵۵ هجري کې د پېښور نه کوهاټ ته ولاړ او هلته يې ۲۳ کاله عمر تېر کړ. هغه په خصوصي توگه ۹ کاله عمر په ځنگل خېل نومي کلي کې تېر کړ او ۱۵ کاله يې په شېرکوټ نومي کلي کې تېر کړ. دلته يې د حاجي بهادرخان عبدالله کوهاټي نقشبندي نه درس زده کړ او په کوهاټ کې د دين يو پوخ عالم ترې جوړ شو. پر رحمان بابا همدغلته د خدای پاک رحمت وشو، شاعري يې پيل کړه او يو داسې لوی شاعر ترې جوړ شو چې نن ورڅ يې نه يوازې په تاريخي افغانستان کې ټول پښتانه، بلکې په بهرنۍ نړۍ کې په [[پښتو ژبه]] پوهېدونکي ناپښتانه يې هم پېژني. 

{{شعر}}
{{ب|هم نغمې کاندي هم رقص او هم خاندي|د رحمن په شعر ترکئ د باگرام}}
{{دشعرپای}}

د رحمن بابا په پېروانو کې چې د چاسره يې ډېره مينه وه او ټينگ اړيکي يې ورسره درلودل هغه [[محمد صديق پېښوری]] وو. هغه هم شاعر وو، غټ عالم وو او په پېښور کې اوسېده. کله کله به د رحمن بابا ليدلو ته کوهاټ ته ولاړ. هغه په پخوانو شاعرانو کې لوړ ځای لري. په کوهاټ کې د محمد صديق د مېشتېدا پر مهال به رحمن بابا له هغه نه هم  فېض اخيست. د محمد صديق شاعري ډېره خوږه، پسته او په تول پوره وه. تر دې پورې چې د [[خوشحال خان بابا]] په شان اوچتو شاعرانو هم د محمد صديق په غزلونو باندې جوابي غزلې ويلې دي. دلته به زه هم هغه بېلگه وړاندې کړم چې عبدالصمد په خپل اُردو کتاب شاعر انسانيت کې وړاندې کړې ده.

صديق:
{{شعر}}
{{ب|څو مې څله شي د يار ښکلي ديدن ته|هم هغه څله مې بيائي ځنکندن ته}}
{{دشعرپای}}

دولت:
{{شعر}}
{{ب|ښايسته گُله بيا راشه ؤ چمن ته|بلبلان دي انتظار دی ؤ ديدن ته}}
{{دشعرپای}}

خوشحال خان:
{{شعر}}
{{ب|د صبا نسيمه راشه ؤ گُلشن ته|د گُلونو انتظار دی شگُفتن ته}}
{{دشعرپای}}

کله چې په ۱۰۶۰ هجري کال کې حضرت مولانا اخوند محمد يوسف رحمة الله عليه کوهاټ کې د شيرکوټ کلي ته تشريف يووړلو نو عبدالرحمن بابا په خپل لوی استاد پسې په ۱۰۶۲ هجري کې شېرکوټ ته راغی او تر کال ۱۰۶۶ هجري پورې هم هلته د خپل اُستاذ په خدمت کې دېره وو. کله چې په دې کال کې د [[اخون دروېزه]] زوی ميا عبدالکريم کريمداد د [[هندوستان]] له آگرې پېښور ته راغی، نو له دوی سره د ليدنې کتنې لپاره حاجي بهادر خان کوهاټي پېښور ته راغی چې رحمن بابا هم ورسره وو. د ممتاز علي شاه د تبصرې له مخه چې د ميا کريمداد کتابونه [[الف نامه]] يا [[جام جهان نما]] لوستي وي هغوی ته به دا اندازه ښه په آسانه کېږي چې رحمان بابا د تصوف رنگ د چا نه اخيستی وو. رحمان بابا له خپلو اُستاذانو سره د میا کريمداد په خدمت کې دوه کاله په پېښور کې وو او له ميا کريمداده يې په عاليه کبرويه سلسله کې بيعت وکړ. د ميا کريمداد بل ورور عبدالحليم المعروف په حليمداد هم د خپل ورور سره وو. دی هم يو پوه او ښه شاعر وو. له دوی سره هم د رحمن بابا کښېناستل پاسېدل وو. په دې وجه د اخون دروېزه، چې د سيد علي ترمذي عليه رحمة شاگرد او خليفه وو، چې په ټوله سيمه کې د پير بابا په نامه اوڅار دی او په [[بونير]] کې يې ارامځای پروت دی، د دوه زامنو نه رحمن بابا نېغ په نېغه فېض حاصل کړو. په ۱۰۶۸ هجري کال کې عبدالرحمن بابا يو ځل بيا خپل استاد حضرت مولانا اخون محمد يوسف له شېرکوټ ته ورغی او د خپل اُستاد په خدمت کې ډېره شو. نهه کاله يې دلته تېر کړل او په ۱۰۷۷ هجري کې بيا پېښور ته راغی او په هزارخوانۍ کې مېشت شو، ځکه چې د رحمن بابا قبيله د بهادر کلي نه د قبايلي وېش په وجه هزار خوانۍ ته راغلې وه. هغه په همدې کلي کې د ژوند پاتې شپې ورځې تېرې کړې او د قانون قدرت تر مخه دا شاعر په ۱۱۳۸ هجري کې د ۸۷ کالو په عمر وفات شو. لوی خدائ (ج) دې يې وبښي او اروا دې يې ښاده وي.

== د رحمن بابا ارامځی ==
د رحمن بابا ارامځای د هزارخوانۍ په هديره کې دی. دا ارامڅای نږدې د دوه کروړه روپو په لگښت ډېر ښکلی اباد شوی او دغه مزار مرجع فلائق دی، ځوانان ورلره راځي او بوډاگان هم د هزارخوانۍ په اوږده هديره کې د رحمن بابا د ارامځای لپاره سفر کوي. شاعران او اديبان يې سلام له راځي، نور عالمان هم ددغه ستر عالم او شاعر زیارت کوي، ملنگان پکې دېره دي. مزار يې د مرمر له ډبرو جوړ او يو ښکلی جومات هم په ډیره ښکلې نمونه باندې پکې جوړ شوی دی. په مزار کې يې د [[افغانستان]] د ادبي ټولنې له خوا ډبرليک لگېدلی چې پرې په رحمن بابا هغه رالېږل شوی سلام لا تر اوسه شته.

{{شعر}}
{{ب|چې مجنون غوندې په [[مينه]] کې صادق وي|رحمن وايي په هغو باندې سلام}}
{{دشعرپای}}

په دې کُتبه د رحمن بابا نوم عبدالرحمن او د پلار نوم يې عبدالستار ليکلی دی. د زېږېدو نېټه يې ۱۰۴۲ هجري ليکل شوې، خو د عبدالحليم اثر د تحقيق له مخې ۱۰۳۸ هجري دی. په مزار کې يې شاوخوا څه يخ سوری دی. د رحمن بابا کُتب خانه هم پکې قايمه ده. د ملنگانو لپاره بېل په زړه پورې ځای شته چې رنگ په رنگ مرغۍ يې پکې ساتلې دي. کونترې هم ددغه عظيم شاعر د مزار زيارت ته راځي، ولې چې ډېرې کونترې پکې دي. د هزار خوانۍ هديره د بزرگانو او اولياوو لکه [[اخوند دروېزه]] بابا، شېخ حېدر بابا او د داسې نورو قبرونو نه ډکه ده او تر ټولو نه زيات پکې د رحمن بابا مزار ته خلق ځي راځي. هر کال د رحمن بابا په مزار يوه پرتمينه مشاعره ترسره کېږي.

{{شعر}}
{{ب|چې په خپله ئې فاني بولې رحمانه|ملگرؤ بيا څله په هغو چارو اعتبار کړئ}}
{{دشعرپای}}

== د رحمان بابا په اړه اختلافي ليدونه ==
رحمن بابا له خپلې زمانې  تر اوسه دومره یاد سړی دی چې چا د هغه د ژوند د حالاتو د جمع کولو کوشش نه وو کړی. له سره سره چې ډېرو خلکو پېژانده، خو بيا هم د هغه د ژوند حالات د زمانې تر گردونو او غبارونو لاندې پټ پاتې شوب. دا لامل وو چې د هغه د ژوند په اړه ډېر اختلافات پېدا شول. عجب خان چې د رحمن بابا کيسه بيان کړې، هغه د يوې افسانې حېثيت لري د عقل او پوهې خاوندان د عجب خان د کتاب نه دا اندازه لگولی شي چې دا يو شاعرانه تخيل دی. د رحمن بابا د دوست «مجنون» سره مينه او د هغه په غم کې ليونی کېدل د رحمان بابا د ورور، رحمن بابا په کوټه کې بندول او د مجنون د [[هندوستان]] د فقير نه رحمن بابا لره په ربان کې برخه راوړل دا هر څه يوه ټوکه او د فصل هغه تودول ښکاري، ځکه چې رحمن بابا په خپل ديوان کې چېرته هم خپل دغه دوست چا چې د هغه د پاره دومره لويه قرباني ورکړې وه اشاره نه ده کړې. دا چې رحمن بابا يې يادونه نه ده کړې، بيا د رحمن بابا د دغه دوست هغه پټ حالات څرنگه څرگند شول چې له هغه او رحمن بابا پرته نور څوک ترې نه وو خبر؟ موخه داده چې دا هسې يوه افسانه ښکاري، رښتيا دا ده چې رحمن بابا يو لوی عالم په قرآن او حديث پوه، د فقهې په علم پوره او د [[تصوف]] په لار کې کامل انسان وو. هغه د علم صرف او نحو لوی استاد اخون محمد يوسف ابن محمد يعقوب يوسفزي سره علم حاصل کړی وو، د چا کتاب «شمة النحو» چې لا تر اوسه د درس نظامي په کورس کې شامل دی. دا يو ښه کتاب دی. بله د اختلاف خبره ده چې رحمن بابا غريب وو او که شتمن. رحمن بابا د غورياخېل قبيلې سره اړوندي درلوده او پلار يې د خپل کلي مشر وو. عزيز خان چې د علاقې معزز او دولتمن وو، د رحمان بابا ورور وو. دا وو چې رحمن بابا لکه د [[خوشحال خان خټک]] غوندې سردار او د پوره علاقې مشر نه وو، خو بيا هم د هغه فقيري او ملنگي د غريبۍ او د بېوسۍ په وجه نه وه، بلکې هغه دا دنيا بده گڼله، له دې لامله چې ددې [[نړۍ]] نه کناره شوی وو. همدا وجه ده چې د هغې زمانې خلکو هم رحمن بابا په غريبۍ او په اميرۍ شمېره ځکه يې ويل:
{{شعر}}
{{ب|که مې څوک په فقيرۍ شمېري فقير يم|که مې څوک په اميرۍ شمېري امير يم}}
{{دشعرپای}}
بله دا چې رحمن بابا عالم ؤ او چې عالم وي هغه معلم هم وي. رحمن بابا هم شاگردان لرل لکه وائي:
{{شعر}}
{{ب|هم پند اخلم هم پند وايم و هرچاته|زه د ځينو ئې مُريد د ځينو پيريم}}
{{دشعرپای}}
يوه بله شخړه چې عموماً خلق پکې نښتي دي هغه دا ده چې د رحمن بابا ديوان چا مرتب کړو، ډېر خلق دا وائي چې رحمن بابا يو مجذوب ؤ د جذب په حالت کې ئې شعرونه وئيل، دوستانو ته به ئې ورکول او هغوئ به جمع کول. دلته ماته د داتا گنج بخش د کتاب «کشف المحجوب» خبره راياده شوه. هجويري په دې کتاب کې ليکلي دي چې په کتاب نوم ځکه ليکم چې ددې نه مخکې مې يو کتاب وليکه او نوم مې پرې نه ؤ هغه ځما يو شاگرد يوړلو چې ئې وگوري څه موده پس مې هغه شاگرد هغه کتاب په خپل نوم خپور کړلو. د رحمان بابا دوستانو به هغه غزلې خپل ځانله په نوم کړې وې، بله دا چې رحمن بابا څه د فوټو سټېټ ماشين خو نه ؤ چې گنې يوه غزل به ئې وويلو نو هغه به ئې لس پنځلس ځايه فوټوسټېټ کولو او بېلابېلو دوستانو ته بې ورکړلو او هغوی به ځان سره جمع کړو اصل خبره دا ده چې رحمن بابا خپل ديوان په خپله جمع کړئ دی. ده چې خپلې څه غزلې دوستانو ته ورکړې وې او څه غزلې ئې په خپل ديوان کې نه دي ليکلي. کيدائ شي چې د رحمن بابا ډېره شعري پانگه ددې کتاب نه بهر وي خو بيا هم له مونږه سره داسې څه ثبوت نشته چې مونږ ووايو چې د رحمن بابا ديوان بل چا مرتب کړئ دی. او ددې خبرې ډېر ثبوتونه دي چې دا ديوان رحمن بابا په خپله مرتب کړئ دی او هغه ثبوتونه هغه شعرونه دي کوم چې ديوان کې ددې ديوان په باره کې دي.
لکه: 
{{شعر}}
{{ب|زه رحمن په خپل اشعار شکرگزار يم|چې دا هسې رنگ ديوان مې دی موندلئ}}
{{دشعرپای}}
{{شعر}}
{{ب|هسې زيب کا په بياض د رحمن شعر|لکه زلفې د خوبانو په رُخسار}}
{{دشعرپای}}
{{شعر}}
{{ب|د رحمن د سوزان شعر ؤ ته حېران يم|چې ئې اور بل شوی نه دی په ديوان}}
{{دشعرپای}}
{{شعر}}
{{ب|درُست ديوان د رحمن زار تر دا غزل شه|چې بيا ئې کړو کردار د دروېشانو}}
{{دشعرپای}}
{{شعر}}
{{ب|يو کتاب په سړبن کې چا ونه کړو|ای رحمانه چې ئې وکړؤ دا کتاب}}
{{دشعرپای}}
ددې خبرې نه دا ظاهريږي چې رحمن بابا څه د جهان نه ناخبره نه ؤ بلکه يو ښه پوه او عالم سړئ وه. د دُنيا د سياست نه خبردار وه، د زمانې د حالاتو نه باخبره ؤ ځکه خو ئې د خپل هم عصرؤ په باره کې شعرونه ويئلي دي. د [[اورنگ زېب]] عالمگير په زمانه کې چې کوم سياسي حالات ؤ هغه ئې بيان کړي دي. د خپل پېش رو شاعر [[خوشال خان]] په شعر ئې خپل شعر له فضيلت ورکړئ دی دا هر څه د ځان او جهان نه بې خبره سړئ نشي کولائ بلکه يو پوه عالم ئې کولائ شي لکه د خپل شعر تعريف کوي:
{{شعر}}
{{ب|يو خوشحال يوکم سل خټک نور په صبيعت کې|ځار شه د رحمن سړبني د يوه درده}}
{{دشعرپای}}
يا: 
{{شعر}}
{{ب|که ئې شعر د رحمن مومند په غوږ شي|غوږ به نه باسي په شعر د خوشحال څوک}}
{{دشعرپای}}
او يا لکه: 
{{شعر}}
{{ب|خوشحال او دولتا مې غلامان دي|زه رحمن په پښتو ژبه عالمگير يم}}
{{دشعرپای}} 
ددې نه دا معلومېږي چې د رحمن بابا خپل کتاب په خپله مُرتب کړئ وه او بيا بېلابېلو دوستانو نقل کړئ وه، خو دا خبره څه مستنده نه ده چې گنې رحمن بابا بس همدغه ديوان پرې ايښئ دی بلکه اوس هم زاړه مجلسيان چې د نورؤ مجلسيانو شاگردان دي، د رحمن بابا د کسرلاندې غزلې او رُباعيانې وائي چې په موجوده ديوان کې ئې درک نه لگي. کېدائ شي چې رحمن بابا په نظم او نثر کې نور هم ډېر څه ليکلي خو لاتر اوسه ځمونږ په لاس نه دي راغلي. بله دا چې د ديوان په بېلابېلو نُسخو کې هم غزلې کمې بېشې وي. يوه دا خبره هم کېږي چې رحمن بابا او خوشحال بابا يو بل سره مناظره کړې وه او که نه؟ [[خوشحال خان خټک]] يو سردار جنگجويه سالار ؤ. د هغه خپلې جگړې دومره وې چې زما خيال دی چې هغه د شاعرۍ مناظرؤ ته وزگار نه ؤ، هغه د مغُلو سره نښتئ وه، قېد کې ؤ، بيا په [[افغانستان]] کې جنگ کې شريک شوئ وه. دا کېدائ شي چې رحمن بابا د يو عقيدتمن په حېث د خوشحال خان سره ملاقات کړئ وي خو د شعر مناظره که شوې وائ نو رحمن بابا يا خوشحال خان به ئې څه ناڅه ذکر کړئ وه، پاتې شوه هغه شعرونه چې په هغې کې ئې خوشحال خان ته اشاره کړې ده نو داسې شاعران کم و بېشي کوي چې د خپل پېش رو شاعرانو په شاعرۍ خپل اشعارؤ له فضيلت ورکوي لکه رحمان بابا د مرزاخان بېضاوي، انصاري او د مېرزا محمد عزيز ارزاني د شخړې په باره کې ليکي:
{{شعر}}
{{ب|د مېرزا د ارزاني دعوی به پرې کا|قدردان د شاعرانو رحمن راغئ}}
{{دشعرپای}}
[[دوتنه:Rahman-baba-Tomb.png|بټنوک|250px|کيڼ|په پېښور کې د رحمان بابا ارامځاى]]
خو ددې شعر له مخې رحمن بابا د مرزا انصاري او د محمد عزيز ارزاني هم عصر گڼل يا ئې ورسره شعري مناظره کول نه ثابتېږي ځکه چې مرزا انصاري په کال ۱۰۴۰ هجري کې شهيد شوی وه دغه وخت د رحمن بابا عمر تقريباً دوه کاله وه او مُحمد عزيز ارزاني په کال ۱۰۵۳ هجري کې وفات شوی وه، دغه وخت د رحمن بابا عُمر څوارلس کالا وه. يوه اختلافي خبره دا ده چې د رحمن بابا اولاد وه او که نه؟ د مېجر راورټي د تحقيق مطابق د لور د طرفه اولاد ئې په بهادر کلي کې اوسېږي او د رحمن بابا د ايکي يو ځوی له طرفه د رحمن بابا د اولاد سلسله ختمه شوې ده خو د رحمن بابا هغه اولاد چې د شعر په شکل دي چې تر څو پښتو په دُنيا ده دا اولاد به ئې تل تر تله ژوندئ وي او پښتانه به ئې تل يادوي.
{{شعر}}
{{ب|د رحمن د عاشقۍ هسې غږ وشو|چې برپا ئې شو په هر ښار کې شورونه}}
{{دشعرپای}}
خو زه وايم: 
{{شعر}}
{{ب|د رحمن د شاعرۍ هسې غږ وشو|چې برپا ئې شو په هر ښار کې شعرونه}}
{{دشعرپای}}

==رحمن بابا د نورو پوهانو او اديبانو له ليده==

==== [[هېنري جورج راورټي|مېجر راورټي]] ====
دا مُحقق هغه انگرېز دی چې په پښتو ئې دا احسان دی چې د پښتو شاعري ئې رابرسېره کړې ده. دده لومړئ کتاب په ۱۸۶۲ عيسوي کال کې په [[لندن]] کې چاپ شو چې نوم ئې «د پښتنو د شاعرۍ نه انتخاب» وه پکې [[مرزا خان انصاري|میرزا خان انصاري]]، [[خوشال خان خټک]] ، عبدالرحمن بابا، [[حميد مومند|عبدالحميد مومند]]، [[اشرف خان هجری|اشرف خان هجري]]، [[عبدالقادر خان خټک]]، [[کاظم خان شيدا]]، [[احمد شاه درانی|احمد شاه ابدالي]]، [[خواجه محمد بنکښ|خواجه محمد بنگښ]] شاعري شامله وه. د هر شاعر په هکله يې مختصر حالات ليکلي دي. د رحمن بابا په باره کې ليکي:

په پښتنو کې ملا عبدالرحمن بابا د ټولو نه زيات هردل عزيز او ټولو کې لوئ شاعر دی. د هغه شاعري د مذهبي او اخلاقي قسم شاعري ده. دده شاعري په عشق الهي تړلې ده خو په شاعرۍ کې ئې د سوزگداز يو داسې اور دی او داسې قدرتي او فطري سادگي ده چې له دې قسمه قدرتي ښايست او سادگي د [[فارسي]] ژبې د لفاظي اوضائع و بدائع نه ډکې شاعرۍ کې نشي بياموندلئ. مېجر راورټي چې د رحمن بابا په باره کې کوم معلومات ورکړي دي هغه بس افسانه ښکاري ځکه چې هغه په خپله وائي چې بس د «وائي» خبره ده. مېجر راورټي د رحمن بابا د انتخاب لپاره محنت وکړؤ او وائي چې ما د بېلابېلو وختونو شپېته نُسخې راجمع کړې.

====اشرف خان هجري====
اشرف خان هجري د خوشال خان خټک مشر زوی وو. هغه په [[ادب]]، وړتيا، لياقت، علم او مېړانه کې په کره ډول د خوشال خان څايناستی وو. پر ۱۰۹۲ سپوږميز (هجري) کال مغولي حکومت بندي کړ، ۱۴ کاله يې په [[دکن]] کې تېر کړل او پر ۱۱۰۶ سپوږميز کال په همدغه قېد خانه کې وفات شو. هغه يوه اوږده [[بولـله]]  په دغه زندان کې ويلې وه چې د ټولو هممهالو شاعرانو يادونه يې پکې کړې ده. د رحمن بابا په اړه وايي:

{{شعر}}
{{ب|خوږ زبان ئې په زمان شکرې لولي|هغه واف چې مستقـر ئې پېښـور دی}}
{{ب|د رحمن په ويئل ځائ د لقب نشته|چې ئې ما شعر منظور کړ مُعتبر دی}}
{{دشعرپای}}
دغه شان نورو هم ډېرؤ کسانو د رحمن بابا په باره کې ليکلي دي لکه [[عبدالقادر خان خټک]] چې د رحمن بابا هم عصر وو د يو بل لپاره ئې زړونو کې درد هم وه. د يو بل غزلونو ځوابونه ئې هم ليکلي لکه رحمن بابا وائي:
{{شعر}}
{{ب|دا څه ژوند دی چې يار نه وينم په سترگو|زه رحمن په جهان سترگې غړومه}}
{{دشعرپای}}
نو قادر وائي:
{{شعر}}
{{ب|دا گُمان له زړه نه وباسه همدمه|چې بې تا به سترگې وچې کړم له نمه}}
{{دشعرپای}}
دغه شان [[پير محمد کاکړ]] وائي. 
{{شعر}}
{{ب|جوړ په شعر کې رحمن غېب اللسان دی|په دا څېر نشته هرگز د انسان شعر}}
{{دشعرپای}}
[[شمس الدین کاکړ]] هم لوی شاعر وو. هغه د رحمان بابا د [[شعر]] په اړه وايي:
{{شعر}}
{{ب|وبه نه رسي په شعر له رحمانه|که هر څوک کوي هوس افغان د شعر}}
{{دشعرپای}}
دغه شان مصري خان وائي: 
{{شعر}}
{{ب|شعر د فارسي وينم شيرين لکه شکره|شعر د پښتو کړو تر فارسي حميد رحمن لذيذ}}
{{دشعرپای}}
همدغه شان عبدالعظيم بابا وائي: 
{{شعر}}
{{ب|د مومند عبدالرحمن صاحب په مثل|هسې خوږ زبان زما وې درېغه درېغه}}
{{دشعرپای}}
يو بل غټ شاعر چې، په لومړي ځل په ۱۹۷۰ عيسوي کال کې د پښتو اکېډمي پېښور په محنت سره رابرسېره شو او د مېجر راورټي په وجه محفوظ پاتې شوی وو، ځان د رحمان بابا شاعر گڼي. د دې شاعر نوم نجيب دی دا هم د سربند دی او د رحمان بابا په اړه وايي:

{{شعر}}
{{ب|د شعر او سر حلقه عبدالرحمن دی|زه نجيب دده د شعر دامنـگيـر يم}}
{{ب|چې ئې شعر لامثل دی باندې ښائـي|که رحمان وائي د شعر عالمگير يم}}
{{دشعرپای}}
دغه شان ئې د رحمن بابا په غزلو خپلې غزلې ليکلې دي. لکه رحمن بابا وائي:
{{شعر}}
{{ب|دا جهان دی خدائ له عشقه پېدا کړی|د جُمله ؤ مخلوقاتو پلار دی دا}}
{{دشعرپای}}
نو نجيب وائي: 
{{شعر}}
{{ب|زه نجيب خو يم له عشقه پېدا شوی|که دا نور خلق زېږړلي دي له موره}}
{{دشعرپای}}
رحمن بابا وائي: 
{{شعر}}
{{ب|چې دې زړه دی پړی تړلئ استوار|دا جهان دی د نيکه دی که د پلار}}
{{دشعرپای}}
نو نجيب وائي: 
{{شعر}}
{{ب|چې دې هسې شان دې زړه پورې تړلئ|دا دُنيا دې د نيکه که د بابا ده}}
{{دشعرپای}}
د رحمن بابا مشهور شعر دی:
{{شعر}}
{{ب|په نامه د هغه خدائ مې دا بيان دی|چې يو نوم ئې په نومونو کې سُبحان دی}}
{{دشعرپای}}
نو نجيب برملا وائي: 
{{شعر}}
{{ب|ما نجيب هم په دا طور غزل اووې|که ويئلئ دويزي عبدالرحمن دی}}
{{دشعرپای}}
قنبر علي يو ښه شاعر وه هغه وائي: 
{{شعر}}
{{ب|تتبع قنبر، رحمن ددې غزل کا|چې دا مست په ميو راغئ يار د چا دی}}
{{دشعرپای}}

== رحمن بابا او اُستاذان شاعران ==
خوشحال خان خټک:
{{شعر}}
{{ب|څو ژوندی ئې د رزق مه کوه هېڅ غم|خپل قسمت به در رسېږي زيات و کم}}
{{دشعرپای}} 
رحمن بابا:
{{شعر}}
{{ب|خدائ د رزق په زېر مه هېروه کلک شه|تر سړي د سړي رزق دی مقدم}}
{{دشعرپای}}

څومره يکسانيت دی څومره ښکلئ رحمن بابا د خوشحال بابا د شعر جواب ورکړئ دی. دغه شان [[قلندرخان قلندر]] يوسفزئ د ملاکنډ د اېجنسۍ د خانانو د معزز خاندان نه وه په ۱۱۰۲ هجري کې وفات شوی وه د هغه د غزل شعرونه دي:

{{شعر}}
{{ب|د زړه سر مې د اشنا پسې غوڅېږي|ځکه ويني مې له سترگو نه څڅېږي}}
{{ب|ځان د هجر ولمبو ته نيوی نشم|ستي ځکه له اشنا سره سوځېږي}}
{{دشعرپای}}

رحمن بابا ددې غزل په ځواب کې وائي: 
{{شعر}}
{{ب|لمر سپوږمۍ که ستا له حُسن نه شرمېږي|ترؤ دوي ولې زرغونه او زېړ ښکارېږي}}
{{ب|اور اوبه سره چا گډ ليدلي نه دي|دا قدرت دی ستا په لبو کې ښکارېږي}}
{{دشعرپای}}

قلندرخان قلندر وائي: 
{{شعر}}
{{ب|نوی طرز مې په پښتو ژبه کې وکړؤ|د افغان په شاعرانو کې سُلطان يم}}
{{دشعرپای}}

رحمن بابا وائي: 
{{شعر}}
{{ب|دلبرانو وته خاک تر تلې لاندې|ددې نور جهان په سر لکه آسمان يم}}
{{دشعرپای}}

دغه شان د خوشحال خان ځوی هجري متوفي ۱۱۰۶ هجري وائي:
{{شعر}}
{{ب|چې مُنکر پرې اعتراض کولئ نه شي|دا دې شعر دی رحمانه که اعجازه}}
{{دشعرپای}}

== رحمن بابا او مجاز ==
د رحمن بابا په باره کې دا ويل چې صرف يو نصيحت کونکئ شاعر وو ، د دُنيا د نزاکتونو نه لرې وه نو دا غلطه ده . رحمن بابا د دې دُنيا اوسېدؤنکئ يو حساس او نازک زړئ شاعر وو ، په هغه د دې دُنيا حُسن او رشتو اثر اچولو ، د تُرکو د حُسن چرچې د هغه په شعرونو کې شته دي ، حال دا ده چې اکثر شاعري ئې د تصوف د وحدت الشهور د عشق الهي او عشق محمدي نه ډکه ده خو بيا هم نرمې او نازکې جذبې ئې په شعر کې څرگندېږي کومې جذبې چې د يو عاشق د دُنيا د معشوقې سره وي لکه چې وائي:
{{شعر}}
{{ب|زه رحمن چې يار ووينم وايم خدايه خېرکړې|گډه ښاپېرۍ ده د بني آدم لـه زاتـه}}
{{ب|زه رحمـن پـه خلـقـو د زلـفـو بـنـد يـم|لا د پاسه سور پېـزوان او بلـه نتـه}}
{{ب|معشـوقـه که د خپـل سـر پـه بهـا مـومـي|و رحمـن و تـه وړيـا ده بهـانـه ده}}
{{ب|هم نغمې کانـدي هـم رقـص او هـم خـانـدي|د رحمـن په شعـر تُـرکـی د بـاگـرام}}
{{ب|سهل کار دی کـه رحـمـن پـه زړه ازار شـي|چـې خاطرر د هغې مستې آزار نـه شـه}}
{{ب|ارغـوانـي جـامـې چـې اغونـدي رحـمـانـه|بيا ئې جوړ کړه ستا د قتل اسبابونه}}
{{دشعرپای}}

== رحمن بابا او دُنيا ==
{{شعر}}
{{ب|هوښيار مه گڼه هوښيار ددې دُنيا|بې وقوف دی وقوف دار د دې دُنيا}}
{{ب|روښنائي په هغو زړونو ده حرام|چې پرې کښېني گرد غُبار د دې دُنيا}}
{{دشعرپای}}
که څه هم چې رحمن بابا د کلي د مشر ځوی وه او د عزيز خان غوندې خان ورور يا تُربور ئې لرلو خو بيا هم رحمن بابا ددې دُنيا نه کناره کش وه او دا څنگه چې د آقا [[محمد|حضرت محمد صلی الله عليه وسلم]] په باره کې حديث راغلئ دی چې د وفات په وخت ئې نه درهم په کور کې وه نه دينار او څنگه چې د حضور (ص) حديث دی «الفقر فخري» يعنی زما فخر زما فقيري ده نو ځکه رحمن بابا په دې دُنيا کې ددې دُنيا نه کناره کشي خوښه کړه او په جار ئې ووئيل:
{{شعر}}
{{ب|څوک دې راکاندي قسم په کردگار|که درهم لرم په کور کې يا دينار}}
{{دشعرپای}}
خو بيا هم رحمن بابا د چا نه څه نه ؤ غوښتي او خلقو به مالدار او شتمن گڼلو:
{{شعر}}
{{ب|زه دينار او درهم نه لرم په کور کې|ولې نور عالم مې بولي دُنيا دار}}
{{ب|هم په دا چې نه له ځايه چېرته خوځم|نه د هېڅ يوه مخلوق يم منت بار}}
{{دشعرپای}}
د رحمن بابا ديوان د دُنيا نه په کناره او د رحمن بابا د قناعت په شعرونو ډک دی:
{{شعر}}
{{ب|دا دُنـــيــا ده بــې وفــا|بـې وفـا ده بـې وفـا}}
{{ب|نه ئې مـخ شته نه ئې څټ شته|لـکـه لـوټـه د صحـرا}}
{{ب|پـه يـوه گــړۍ ئـې مــخ وي|په يـوه گـړۍ ئـې شـا}}
{{ب|خدائ څوک پېښ مه کړه رحمانه|پـه دا هـسـې رنـگ بلا}}
{{دشعرپای}}

== باندنۍ تړنې ==
* [http://ps.poems.wikia.com/wiki/%D9%88%DB%90%D8%B4%D9%86%D9%8A%D8%B2%D9%87:%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86_%D9%85%D9%88%D9%85%D9%86%D8%AF  په ويکي شعرونه کې د عبدالرحمان مومند شعرونه او بشپړ ديوان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816192741/http://ps.poems.wikia.com/wiki/%D9%88%DB%90%D8%B4%D9%86%D9%8A%D8%B2%D9%87:%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86_%D9%85%D9%88%D9%85%D9%86%D8%AF |date=2011-08-16 }}
* [http://www.rahmanbabadiwan.com/ د رحمان بابا ديوان] - دا وېبپاڼه په انگرېزي ژبه ده خو د رحمان بابا بشپړ ديوان په پښتو ژبه پکې پروت دی
* [http://www.rahmanbaba-poetry.com/rahmanbaba.htm/ د رحمان بابا ژوند] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313141113/http://www.rahmanbaba-poetry.com/rahmanbaba.htm |date=2007-03-13 }}
* [http://www.virtualafghans.com/culture/poetry/rahman_baba/ د رحمان بابا ژوندليک او نور مالومات]
* [http://www.afghanan.net/poets/abdurahman.htm/ عبدالرحمان بابا]
* [http://www.rahmanbaba-poetry.com/index.htm رحمان بابا په انگريزي ژبه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410185613/http://www.rahmanbaba-poetry.com/index.htm |date=2021-04-10 }}
* [http://www.interlitfoundation.org/ د انټرلېټ بنسټ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629191045/http://www.interlitfoundation.org/ |date=2008-06-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20021017055925/http://www.geocities.com/dastaaan/ پښتانه شاعران د ډاکټر تنوير اورکزي وېبپاڼه]
* [https://www.youtube.com/watch?v=KdK3p3Dn-ms&amp;feature=youtu.be د رحمان بابا کلام]
{{پښتانه}}

[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]]</text>
      <sha1>mk3x6v3qa6fph2gi1vl66fy5dkq44b5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حامد کرزی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2097</id>
    <revision>
      <id>368264</id>
      <parentid>354411</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25997" sha1="5o56y81sr4ykv47e98sxgvcrs7va87n" xml:space="preserve">{{چارواکۍ
|نوم          = حامد کرزی&lt;br&gt;
|دنده        =[[د افغانستان ولسمشر|د افغانستان ١٢م ولسمشر]] 
|انځور         = Hamid Karzai listens to Barack Obama in Kabul 2012 (cropped).jpg
| څرګندونه       = پخوانی افغان ولسمشر حامد خان کرزی
|مخکينی   = [[ملا محمد عمر]]
|ځایناستی     = [[محمد اشرف غني]]
|vicepresident = [[کريم خليلي]]&lt;br&gt;[[احمد ضيا مسعود]]&lt;br&gt;[[محمد قسيم فهيم]]&lt;br&gt;[[:en:Yunus Qanuni|يونس قانوني]]
|ګوند         = [[:en:Independent politician|خپلواک کاندید]]
|د زيږيدنې نيټه    = {{birth date and age|1957|12|24|df=y}}
|زېږون ځای   = [[کرز]]، [[کندهار]]، [[افغانستان]]
|spouse        = [[زينت کرزۍ]] {{small|(١٩٩٠–تراوسه)}}
|اولادونه      = [[ميرويس کرزی]]&lt;br&gt;ملالې&lt;br&gt;هوسۍ
|alma_mater    =[[ کندهار]]، او[[هماچل پرديش|د هماچل پرديش پوهنتون]]
|religion      = [[اسلام]]
|د دندې پیل    = ٢٢ ډيسمبر ٢٠٠١
|د دندې پای      = ٢٩ سيپټمبر ٢٠۱۴&lt;br&gt;{{small|عملي کول: ٢٢ ډيسمبر ٢٠٠١ – ١٣ جولای ٢٠٠۲}}
|ويبپاڼه =[https://global.britannica.com/biography/Hamid-Karzai/ د حامد کرزي اړوند]
{{collapsible list
|titlestyle= background;
|title =ترلاسه کړي جايزې 
|bullets = on
|د حامد کرزي ځينې جايزې
*نيټ ګرانډ کراس اف د ارډر اف مايکل اينډ سنټ جورج جایزه
*د اندرا ګاندي جایزه
*د فلاډالفیا ازادۍ میډال
*د آزادۍ جایزه
*سټايګر جایزه
*اکاډمي اف ارچيومينټ د سرو زرو پلاټ جایزه}}
}}
'''حامد کرزی''' د عبدالاحد كرزي زوی او د خيرمحمد خان لمسى دئ، چي د ۱۳۳۶ هجري لمريزكال د لیندۍ په ۹مه چي د ۴  ډېسمبر، ١٩۵٧ کال سره سمون خوري د کندهار ولايت د كندهار ښار ته څېرمه د كرز په كلي كې زيږيدلى دى. حامد کرزی د لومړي ځل لپاره په ٢٢ ډيسمبر ٢٠٠١ کال کي د افغانستان د ولسمشر په توګه وټاکل سو. هغه د افغانستان دوولسم ولسمشر او د افغانانو په رايه لومړی ټاکل سوې ولسمشر وو، ښاغلي کرزی همدارنګه د افغانستان د تر ټولو اوږد مهاله ولسمشر مقام ترلاسه کړ. &lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.nunn.asia/24586/%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%DA%85%D9%88%DA%A9-%D9%88%D8%9F-%D8%A7%D9%86%DA%81%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B2/| title=د حامد کرزی د زيږيدنې اړوند| date=٢٩ سپټمبر ٢٠١۴| publisher=نن ټکی اسیا| via=| access-date=2017-11-25| archive-date=2019-10-16| archive-url=https://web.archive.org/web/20191016202630/https://www.nunn.asia/24586/%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%DA%85%D9%88%DA%A9-%D9%88%D8%9F-%D8%A7%D9%86%DA%81%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B2/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''.

ده ته د نوي افغانستان بنسټ ايښودونکي ويل کېږي ځکه چې دده په دوره کې: د افغانستان نوی اساسي قانون، د ملي اردو، ملي پولیسو، سرحدي پوليسو، بيا رغونه ترسره سوه. د ښاغلي کرزي دولت همدارنګه د کندهار-کابل لويه لاره، د کندهار-هرات لويه لاره، د کابل-باميان لويه لاره، د کابل-جلال اباد لاره او داسې نورې لارې ورغولي، ده په خپل دولت کې په لکونو يتيمانو او کونډو ته مرستې ورورسولي، ډيرې خلګو تعليم و تربيت ترلاسه کړ، دده په دولت کې هسپتالونه تلويزيوني ادارې، راډيوګانې او داسې نور څه بيا فعال سول، افغان حکومت خپل پولي او سيمي بيرته تر واک لاندې راوستلې.

== په افغانستان کې د لومړي ځل لپاره د قدرت سوله ييز انتقال ==
* د لومړي ځل لپاره په افغانستان کې د خلکو په رایو د یوه منتخب ولسمشر نه بل ته واک انتقال سو.
* د افغانستان تاریخ ته په کتو دا لومړی ځل وو چې واک له سوله ییزې لارې انتقال سو، په افغانستان کې به واک اکثراً د جګړې او کودتاه له لارې انتقالېده. حامدکرزي چې دیارلس کلونو کې په افغانستان کې ولسمشر وو، د راتلونکي په اړه یې خلکو ته ډاډ ورکړ او ویې ویل چې واک به د اساسي قانون له مخې نوي منتخب ولسمشر ته تسلیم کړي:
'''زه او زما دوه متحرم معاون صاحبان ریاست جمهوري ته تحلیف ورکوو نوي رییس جمهور ته
په دې ترتیب به د لومړي ځل لپاره واک له یوه منتخب ولسمشر نه بل ته انتقال شي.'''

که څه هم د ۱۳۹۳ کال د ولسمشرۍ اوږده انتخاباتي بهیر د افغانانو په ژوند خپلې منفي اغیزې پريښودې خو جمهور رییس کرزي په راتلونکي حکومت کې د تېرو لاسته راوړنو له خوندي پاتې کیدو خلکو ته ډاډ ورکړ:
&lt;br/&gt;
{{quote|بې غمه خپل کار کوئ. څوک چې مامور دی ماموریت دې کوي. څوک چې تجار دی تجارت دې کوي. زامن او لورګانې به مو همداسې خپلې زده کړې جاري ساتي. په دې خاوره کې د راتلونکي په لور له حرکت او یووالي پرته بل هيڅ هم نسته.
| پخوانی ولسمشر حامد کرزی&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://twitter.com/Ayaz4u/status/516520068960620544| title=@Ayaz4u| author=د حامد کرﺯي وینا| date= ۲۹ سپټمبر، ٢٠١۴| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;}}
ښاغلی عبدالله د ۱۳۹۳ کال د ولسمشرۍ انتخاباتو یو مخکښ کاندید و د ده په مشرۍ د اصلاحاتو او همپالنې او د اشرف غني احمدزي په مشرۍ د تحول او تداوم ټیم په موافقې د ملي یووالي د حکومت د جوړیدو تړون لاسلیک کړ.
که په افغانستان کې د سیاسي واک د انتقال پړاوونو ته کتنه وکړو د سردارمحمدداوودخان له واکمنۍ رانیولې د حامدکرزي تر ولسمشرۍ پورې د سیاسي واک انتقال اکثر د جنګ،جګړو او کودتاو له لارې ترسره سوی دی.

== مخينه ==
[[File:Hamid Karzai at Kandahar in June 2010.jpg|riɡht|thumb|کرزي په سویلي [[افغانستان]] کې په خپل پلرني ټاټوبي [[کندهار]] کې و قومي او مذهبي مشرانو ته د هغوي په سيمييزه [[شورا]] کي د خبرو په حال کې.]]
حامد کرزی په [[کندهار]] کې زېږېدلی. دی پښتون دی او د پوپلزيو په ټبر پورې تړاو لري.  د کرزي کورنۍ د پخواني [[پاچا]] [[محمد ظاهر شاه]] پلويان دي، نو ددې په خاطر مونږ دا په ډاگه ويلای سو چې هغه په سياست کې د ډېر پخوا څخه ښکېل دی.

کله چې روسانو پر افغانستان يرغل وکړ نو کرزی [[هند]] ته ولاړ او د طالبانو د پرزېدو پورې هماغلته پاتې سو. نوموړي په هند کې د ١٩٧٩ نه تر ١٩٨٣ پورې د شېملې په [[هماچال پوهنتون]] کې د سياسي ساينسونو په څانگه کې خپلې زده کړې وکړې او د لېسانس لاسوند يې ترلاسه کړ، بيا دی خپل کاري ژوند ته ننوت او د مجاهدينو مالي ملاتړ يې هم کاوه.

کله چې روسان د افغانستان څخه ووتل نو دی د [[برهان الدين رباني]] په جوړ سوي حکومت کې د بهرنیو چارو وزير د مرستيال په توگه دنده لرله. همدا رنگه ېې د صبغت الله مجددي ، پير سيد احمد گيلاني او عبدالرب رسول سياف سره کورنۍ اړيکې درلودې . 
ښاغلی کرزی متحل دی او [[زينت کرزۍ]] يې د مېرمنې نوم دی، زينت کرزۍ ډاکټره ده او په کال ١٩٩٨زېږديز کې يې د حامد کرزي سره واده کړی. د کرزی په کورنۍ کې  د جنورۍ په ٢٥ مه  د ٢٠٠٧ م زېږيز کال يو ځوی پېدا سو چې د ميرويس کرزي په نامه ېې ونوماوه. وروسته یې يوه لور هم وزېږېده چې نوم یې پرې ملاله ايښې ده .

== کرزي او طالبان==
کله چي په ٩٠ مه مېلادي لسيزه کښي د افغانستان پر سياسي ډگر [[طالبان]] راڅرگند سوه، نو کرزي د هغوی په پلويانو کښي و. خو کرزي دطالبانو سره خپلي اړيکي د طالبانو د پاکستاني اړيکو پربنسټ وشلولې. کله چي طالبانو په ١٩٩٦ يم مېلادي کال کښي برهان الدين رباني د واکه وغورځاوه نو کرزي ته يي وړانديز وکړ چي په ملگرو ملتونو کښي د افغانستان [[سفير]] سي. خو کرزي د طالبانو وړانديز ونه مانه. په ١٩٩٧ يم مېلادي کال کې کرزی و [[امريکا]] ته ولاړ چيري چي د ده نوره کورنۍ ځای پرځای وه. په امريکا کښي ښاغلي کرزي خپلي هڅي پېل کړي چي د افغانستان پخوانی پاچا محمد ظاهر شاه بېرته واک تر لاسه کړي. د کرزي پلار [[احدکرزی]] د [[پاکستان]] په [[کوټه]] ښار کښي د١٩٩٩يم مېلادي کال دجولای پر ۱۴ د څو وسله والو لخوا ووژل سو. د دغه وژني پړه پر طالبانو واچول سوه او همدا و چي حامد کرزي د بدل په توگه د طالبانو د واگه اچولو اراده وکړه.

==د امريکايانواو شمالي ټلوالې  ملگرتيا  ==
[[انځور:Karzai_army.jpg|بټنوک|273x384|کيڼ|ولسمشر حامد کرزی د جنگ نه وروسته د نوي جوړ سوي ملي پوځ سره د کتنې پر مهال]]

په ٢٠٠١ کال کې د ١١ د سپتمبر د ټروريستي پېښې نه وروسته، کرزی د ځينو هغو مجاهدينو سره چې د شمالي ټلوالې پلويان وه، يوځای د طالبانو په مخالفت کې ودرېده او د امريکا د متحده آیالتونو د بشپړې ملکارۍ په مرسته د طالبانو د پرځولو لپاره افغانستان ته راغی او د يوې نوې حکومت په جوړولو يې لاس پورې کړ {{Citation needed}}.  
&lt;br&gt;
د هماغه کال د ډېسمبر په مياشت کې د هېواد نه  دباندې افغان سياسي مشران چې ډېريو يې په هېواد کې دننه کوم پلويان نه درلودل د  [[جرمني/آلمان|جرمني]] د بون په ښار کې سره راټول سول چې د نوي کابينې په جوړښت کې سره جوړ سي. 
د بون د تړون له مخې په ٥ د ډېسمبر کال ٢٠٠١ کې دا پرېکړه وسوه چې افغانستان کې به يو لنډ مهاله حکومت جوړېږي چې ددې ٢٩ کسيزې کابينې مشر به حامد کرزی وي. نو د پلان له مخې حامد کرزي په ٢٢ د ډېسمبر د کابينې د مشرتابه لواړه وکړه. بيا د جون د مياشتې لويې جرگې کې د افغانستان لنډمهالې دورې هېوادمشر وټاکل سو او [[هدايت امين ارسلا]] يې مرستيال سو.

== د ٢٠٠۴ کال د هېوادمشرۍ ټاکنې ==
[[انځور:حامدکـرزی.JPEG|بټنوک|250px|حامد کرزی د وېنا پر مهال]] 
[[انځور:Karzai_inauguration.jpg|بټنوک|250px|وروسته له دې چې حامد کرزي د ٢٠٠٤ کال ټولټاکنې وگټلې نو په ٧ د ډېسمبر، ٢٠٠٤ کال يې د هېوادمشرۍ لواړې وکړه او د افغانستان د سترې محکمې ريس [[فېصل احمد شينواري]] لخوا د پخواني پاچا محمد ظاهر شاه لخوا او د سترې محکمې د نورو غړو لخوا مبارکي ورکړل سوه.]]

حامد کرزی ٩ د اکتوبر، ٢٠٠٤ کال د افغانستان د هېوادمشرۍ ټاکنو کې د خپلواک کانديد په توگه ځان کانديد کړی وه. د ملي ملاتړ د نشتوالي سره سره هغه د ٣٤ ولايتونو نه د ٢١ ولايتونو رايې وگټلې، او خپل ٢٢ سيالانو ته يې ماته ورکړه. دا د افغانستان په تاريخ کې لومړی هېوادمشر دی چې په هېواد کې د ډيموکراټيکو ټولټاکنو نه وروسته د افغانستان هېوادمشر وټاکل سو. 

کله چې حامد کرزی ته لا د افغانستان د هېوادمشرۍ دنده نه وه ور په غاړه، خو د ډېرو خلکو په مېنځ کې منل سوۍ څېره وه، او د هغه د پلويانو لخوا ډېر ستايل کېده او په دغه موخه چې وروسته د اوږدې مودې جنگ نه دا يواځينی کس دی چې په کورنيو جنگونو کې نه وه ښکېل او د افغانستان د هېوادمشری لپاره يوه نېک فال وه. د هېوادمشر کېدو بل لامل يې د امريکا د متحده آيالاتو [[جورج ډبليو بوش|هېوادمشر بوش]] د ادارې لخوا دده ملاتړ هم دی. دا د يوې مياشتې لنډمهاله ټاکنه کې دده د سيالانو په پرتله دده لږ سياسي تبليغ، که څه هم چې د امنيتي ترينگلتياو وېره هم وه خو ټاکنې دده په گټه پرته د کومې ستونزې پای ته ورسېدې.

وروسته له دې چې دا ښکاره سوه چې په ټولټاکنو کې کارېدونکی رنگ بېرته پاکېدلی سي او په همدې توگه رايه اچوونکو کې د درغلۍ شونتيا هم سته، نو دغه ناندريزه بحث تود سو او د ځينو لخوا دا يوه ناکامه ټولټاکنه وگڼل سوه. خو د ملگرو ملتونو د ټولټاکنې خپلواک کمسيون څېړنې نه وروسته دا خبره جوته سوه چې د ٨.١ ميليونه رايو نه ٤.٣ ميليونه رايې سمې دي او په دغو رايو کې ښاغلي کرزي ٪ ٤، ٥٥ رايې گټلي او په همدې توگه د نومبر په ٣ مه نېټه ښاغلی کرزی د ټولټاکنو گټيالی اعلان سو. 

کرزي په رسمي توگه په ٧ د ډېسمبر، ٢٠٠٤ کال کې د افغانستان د هېوادمشرۍ لواړه په کابل کې د رسمي لمانځنو په بدرگه ترسره کړه. ډېرو خلکو دا لمانځنه په سمبوليک ډول ډېره اهمه وگڼله او د يو دړې وړې ملت لپاره يې يو ښه نوی پېل وگاڼه. پدې لمانځنو کې تر ټولو اهم مېلمانه د افغانستان پخوانی پاچا محمد ظاهر شاه په گډون د افغانستان دوه پخواني هېوادمشران، [[صبغت الله مجددي]] او [[برهان الدين رباني]] سره سره د امريکا د متحده آيالاتو د هېوادمشر مرستيال [[ډېک چېني]] هم گډون کړی وه.

== د افغانستان ولسمشر ==
وروسته له دې چې حامد کرزی په ډيموکراټيکو ټولټاکنو کې بريالی سو، نو ډېر خلگ په دې گومان وه چې دی به د خپلې کابينې نه د شمالي ټلوالې پخواني ټوپک سالاران گوښه کوي، او کرزی به د يو سخت اصلاح پال دريز خپلوي. خو دې ته ناورته کرزي دا ثابته کړې چې دی ډېر له پام او احتياط نه کار اخيستی د څه شي تمه چې نه کېده او د خپل سوداگرۍ وزير چې تر ټولو ډېر سمون پال او اصلاح پال وه د دندې نه گوښه کړ.

سره له دې چې ډېر بهرنيان او ماهرين پدې خبره ټينگ دي چې افغانستان ورو ورو د ثبات او سولې پرمخ روان دی، خو د پارلماني ټاکنو دمخه ځينې طالبان په بېلابېلو سيمو کې تاوتريخوالی راوستلی وه. اوسمهال د افغاني پوځ ٢٨ لېواگانې د جنگي عملياتو جوگه سوي، او ډېر لا په تمرينونو بوخت دي. د افغانستان اقتصاد هم د کلونو کلونو راپدېخوا په چټکۍ سره مخ په ودې ده او حکومتي عايدات هم په ډېرېدو دي، خو افغانستان لا تر اوسه پورې په بشپړه توگه پرخپلو پښو نه ده ولاړ او د نړېوالو مرستو ته اړتيا لري.

د ٢٠٠٢ کال د سېپتمبر په ٥ مه، کله چې حامد کرزی د کندهار په دوره تللی وه نو په ده باندې د وژلو ناکامه هڅه وسوه. يوه ټوپکوال چې پوځي کالي يې په ځان وه په ښاغلي کرزي يې ډزې وکړې چې له امله يې د کندهار والي ټپي سو، خو د امريکايي ځانگړي سرتېري لخوا هماغه ټوپکوال وويشتل سو. پدې پېښه کې د ټوپکوال سره سره د هېوادمشر يو ساتندوی او د نندارچيانو نه يو نندارچي چې په ټوپکوال يې بريد وکړ هم ومړ کله چې د حامد کرزي ساتندويانو ورباندې ډزې وکړې. د کرزي د وژلو دوهمه هڅه هغه مهال شنډه سوه کله چې نوموړی د سېپتمبر په ١٦ نېټه ٢٠٠٤ کال کې په يوه چورلکه کې د گردېز لوري ته د يوه نوي ښوونځي پرانيستلو ته روان سوی وه او دده په چورلکه د توغندي بريد وسو.
&lt;br /&gt;
په ٢٠٠٤ کال کې ښاغلي کرزي د امريکا هغه وړانديز رد کړ چې غوښتل يې د اپيمو په کروندو باندې د کيمياوي دواگانو د پاشلو په نيت سره په افغانستان کې د اپيمو کرکېلې له مېنځه يوسي.

== نور مالومات ==
[[انځور:Bush_&amp;_karzai.jpg|left|250px|thumb|د امريکا هېوادمشر جورج بوش او د افغانستان هېوادمشر حامد کرزی د سپينې ماڼۍ په گردي دفتر کې، د جنوري ٢٨مه ٢٠٠٢ کال.]]

* حامد کرزی د [[پښتو]]، دري يا [[فارسي]]، [[هندي]]، او [[انگرېزي ژبه|انگليسي]] ژبو سره سره په [[فرانسوي]] [[ژبه]] هم په ډېره ښه توگه غږېږي.

* کرزي په ٢٠٠٤ کال کې د فېلاډېلفيا د خپلواکۍ په مېډال وستايل سو او په ٢٠٠٣ کال کې د ډېرې ستاينې له مخې د برطانيې د پاچايي سرتېري يا Knight نوم هم ورکړل سو. په ۷ د مارچ، ٢٠٠٣ کال يې د هندوستان د هېماچال پوهنتون نه د ادبياتو په څانگه کې ستاينيزه دوگتورا لاس ته راوړه.

* حامد کرزی د جامو آغوستلو ځانگړی ډول لري او په ډېرو خلکو کې هم ستايل سوی. په خاصه توگه د هغه چپنه او قره قولي. د [[گوچي]] فېشن شرکت [[ټام فورډ]] دی د سيارې تر ټولو گلالی سړی بللی، او [[سېلويا فېندي]] د [[فېندي]] فېشن شرکت بيا په کالو آغوستلو کې د خپل د ذوق دخيال ساتلو او په نورو پروا نه کول ستايلي دي. 
 
* د کرزي ورور [[احمد ولي کرزی]] په کندهار کې د بشري مرستو په ټولولو او په هماغه ولايت کې يې د لگولو په کارونو کې خپله ملکاري کوي. د کرزي ډېر نور وروڼه او خوېندې بيا په امريکا کې د ډېرو خوړنځايونو خاوندان دي. هغوی د [[سان فرانسيسکو]]، [[بالټيمور]] او [[کېمبرېډج ماسېچوسېټس]] په آيالتونو کې د هېلمند په نامه خوړنځايونه لري.

* ډېرو نورو سرچينو په ځانگړي توگه د  [[Fahrenheit ٩/١١|فارېنهايټ ٩/١١]] فلم بيا داسې خبر ورکوي چې حامد کرزی د امريکا د تېلو يوې کمپنۍ [[د يوناکال ټلواله|يونوکال]] کې د سلاکار په توگه کار کړی. خو ددې خبر نه دواړو د يونوکال شرکت او کرزي د يو بل سره د کوم تړاو د لرلو نه انکار کړی، که څه هم چې دوی د ټولو هغو نورو شرکتونو په هکله چې په يونوکال پورې تړاو لري څه نه دي وييلي 
و.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://emperors-clothes.com/interviews/lane.htm| title=د حامد کرزی د دولت اړوند| publisher=امپرور. کلوت. کام| via=}}&lt;/ref&gt; داسې وييل کېږي چې په ٩ د ډېسمبر، ٢٠٠١ کال کې په يوې فرانسوي ورځپاڼې [[لې مونډې]] کې د لومړي ځل لپاره دا خبر راڅرگند سوی وي. همدا خبره د [[کرسچيان ساينس مونېټر]] هم کړې ده &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.csmonitor.com/2002/0610/p01s03e-wosc.html| title=د کرزی اړوند| publisher=کسمونيټور. کام| via=| access-date=2006-02-07| تاريخ الأرشيف=2008-12-12| مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081212142305/http://www.csmonitor.com/2002/0610/p01s03e-wosc.html| url-status=dead| خونديځ نېټه=2008-12-12| خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20081212142305/http://www.csmonitor.com/2002/0610/p01s03e-wosc.html| خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081212142305/http://www.csmonitor.com/2002/0610/p01s03e-wosc.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20081212142305/http://www.csmonitor.com/2002/0610/p01s03e-wosc.html}}&lt;/ref&gt;. 
* په ٢١ د مې، ٢٠٠٥ کال کې نوموړي ته په رسمي مراسمو کې د خېمې درولو اجازې نه ډډه وسوه چې د بوسټون رېډ ساکس لوبو کې چې په فېنوې پارک کې ترسره کېدلې، دا د حفاظتي او لوژيستيکي اندېښنو پخاطر. 

* په ٢٥ د مې، ٢٠٠٥ کال کې حامد کرزی د نېبراسکا آيالت وېسټ پواينټ يا لويديځې نقطې مالي تغذيوي ځای نه کتنه وکړه، په همدې لړ کې يې د هماغه آيالت د افغان زده کړو مرکز، نېبراسکا پوهنتون نه ستاينيزه دوکتورا ترلاسه کړه.
===د کرزي ځينې کړني===
'''١'''. د ميليونونو زده کوونکو ښوونځيو ته تګ &lt;br&gt;
'''٢'''. د طالبانو د دولت ړنګونه &lt;br&gt;
'''٣'''. د افغانستان نوي کانون جوړونه (په اولسي ملاتړ) &lt;br&gt;
'''۴'''. د افغان پوځ، پولیس، ترافیک، جوړونه(د ناټو په مرسته)
{{ټاکلې ليکنه}}

== سرچینې ==
{{Reflist}}

== باندنۍ تړنې ==
{{Commons|حامد کرزی}}
{{wikiquote}}
*[http://www.bbc.com/news/world-asia-28257108/به بي سي نيوز ورلډ آسيا]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.president.gov.af/pashto%2Ddari/ د حامد کرزي رسمي وېبپاڼه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104023155/http://www.president.gov.af/pashto-dari/ |date=2007-01-04 }}
* [http://www.afgha.com/?af=who&amp;op=read&amp;id=243 د کرزي په هکله نور معلومات.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318201510/http://www.afgha.com/?af=who&amp;op=read&amp;id=243 |date=2023-03-18 }}
* [http://www.cnn.com/2004/WORLD/asiapcf/12/07/afghanistan.inauguration/index.html ثي آن ان - په کابل کې کرزي د خپل د هېوادمشرۍ پېل وکړ ]
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[ملا محمد عمر]]}}
{{s-ttl|title=[[د افغانستان ولسمشر]]|years=له '''٢٠٠١''' څخه تر '''٢٠١۴''' کال پورې}}
{{s-aft|after=[[اشرف غني|اشرف غني]]}}
{{s-end}}
[[وېشنيزه:د ۱۹۵۷ کال زېږېدنې|حامد کرزی]]
[[وېشنيزه:د افغانستان هېوادمشران|حامد کرزی]]
[[وېشنيزه:هېوادمشر]]
[[وېشنيزه:اوسيني ملي لارښودان|حامد کرزی]]
[[وېشنيزه:ژوندي خلک|حامد کرزی]]
[[وېشنيزه:افغان سياستپوهان]]
[[وېشنيزه:افغان جنگسالاران]]
[[وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي]]
[[وېشنيزه:کندهاریان]]</text>
      <sha1>5o56y81sr4ykv47e98sxgvcrs7va87n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملا محمد عمر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3631</id>
    <revision>
      <id>368304</id>
      <parentid>363728</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50537" sha1="94e1omxw1ysp09tl7ouxc78h5r3aerm" xml:space="preserve">{{چارواکۍ 
| نوم         = ملا محمد عمر اخوند
| افتخاري سرليک  =اميرالمومنين&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;لوی ملا صاحب
| انځور         =MullaOmar.PNG
| ټول           =ملا محمد عمر اخوند
| څرګندونه       = ملا صاحب لنګوټه پر سر
| د زيږيدنې نيټه =١٩۵۹  
| زېږون ځای=[[چا همت کلی|چا همت]]، [[د خاکرېز ولسوالۍ|خاکریز ولسوالۍ]]، [[کندهار ولايت|کندهار ولایت]]، افغانستان
| د مړینې نېټه    = ۲۳ اپریل ۲۰۱۳ میلادی (په ۵۳ کلنۍ کې)
| وفات ځای   = زابل
|د مړینې لامل= 
*الهي امر (د طالبانو په وینا)''{{refn|group=مشکوک|
&lt;ref&gt;د ملا عمر د مړینې کره نېټه یاده شوې او لامل یې هم الهي امر بلل شوی دی.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-48047886| title= بي بي سي پښتو| author=طالبانو شپږ کاله وروسته د ملا عمر د 'مرګ نېټه' تایید کړه
|publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
}}
*د کراچۍ بند (خبرونه)''{{refn|group=مشکوک|
&lt;ref&gt;د ملا عمر د مړینې لومړنی خبر په دې ډېر خبر جوړوونکی و، چې ویل کېدل د پاکستان د کراچۍ په یوه بند کې مړ شوی دی.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-48047886| title= بي بي سي پښتو| author=طالبانو شپږ کاله وروسته د ملا عمر د 'مرګ نېټه' تایید کړه
|publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
}}
|تابعیت=[[افغانستان]]
|ګوند=[[طالبان]]
|اولاد=[[ملا محمد يعقوب]] او نور
|هديره= د عمرزو کلۍ، سوري ولسوالۍ، زابل ولایت
|کار=ديني شخصيت
| دنده=[[دوتنه:Flag of the Taliban.svg|30px]] [[د افغانستان امیر المؤمنین]]
| مخکينی=بنسټ اېښودونکی
|ځایناستی=پای
| د دندې پیل=۱۹۹۶
| د دندې پای =۲۰۰۱
|لومړی وزیر= [[محمد رباني]]
|لومړی مرستيال=[[عبدالکبير|ملا کبير]]
| دنده١ =[[دوتنه:Flag of the Taliban.svg|30px]] [[د طالبانو اميرالمؤمنين]]
| د دندې پیل١ =۱۹۹۶
| د دندې پای١=٢٩ جون ٢٠١۵
|مخکينی١=بنسټ اېښودونکی
|ځایناستی١=[[ملا اختر محمد منصور]]
| دنده٢ =[[دوتنه:Flag of the Taliban.svg|30px]] د افغانستان هيواد مشر
| د دندې پیل٢ =۱۹۹۶
| د دندې پای٢ =۲۰۰۱
|مخکينی٢=[[برهان الدين رباني]]
|ځایناستی٢=
*[[حامد کرزی]] {{refn|group=د امريکا يرغل|[[د افغانستان جګړه (۲۰۰۱-۲۰۱۴)|د امریکا يرغل]]}}
| تعليم     =
*د شهرکهنه سیمې ابتدایه دیني مدرسه
|پلرنی ټاټوبی=[[کندهار]]
|نامتو زده کونکي=
|مقام=اميرالمؤمنين
|جګړې=
*[[د افغانستان جگړه (۱۹۷۹-۱۹۸۹)| په افغانستان کې د شوروی جګړه]]
*[[د افغانستان کورنۍ جګړه]]
*[[د ارغنداب جګړه (۲۰۰۸)]] (ګډون نامعلوم)
|کاروونکې ژبه =[[پښتو]]
| جايزې       = 
| ويبپاڼه       =
|لاسليک      =
| طبی کیفیت =په يوه سترګه ﺯخمي
}}
'''ملا محمد عمر مجاهد''' چې د '''ملا محمد عمر''' او '''لوی ملا صاحب''' په نامه هم يادېږي، د [[طالبان|طالبانو]] د غورځنګ مشر او بنسټګر وو چي د ١٩٩۶ څخه تر ٢٠٠١ کال پورې يې پر افغانستان [[دفاکتو]] حکومت وکړ. هغه په کال ١٩۵۹ کي د کندهار  د [[د خاکرېز ولسوالۍ|خاکریز ولسوالۍ]] په [[چا همت کلی|چا همت]] سيمه کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. د لوی ملا صاحب پلويانو او یوشمېر علماؤ هغه ته د [[اميرالمومنين]] او  [[افغان مجاهدین|مجاهد]] خطاب ورکړ. دا خطاب ملا محمد عمر ته د سیمې په کچه د ديني مدرسو د علماؤ لخوا د يوې جرګې په لړ کې په [[خرقه شريفه]] کي ورکړل سو؛ په دې علماؤ کي د افغانستان تر څنګ د پښتونخوا ډېر سيمه‌ييز او مذهبي وګړي شامل وه.&lt;ref&gt;{{cite web
| url= https://www.nunn.asia/203417/%D9%85%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF-%DA%85%D9%88%DA%A9-%D9%88%D8%9F
| title= ملامحمد عمر مجاهد څوک و؟
| author= نن ټکی اسیا
| date= مې ۱۶، ۲۰۲۲
| access-date= 2025-03-05
| archive-date= 2025-03-07
| archive-url= https://web.archive.org/web/20250307005220/https://www.nunn.asia/203417/%d9%85%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%b9%d9%85%d8%b1-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d9%87%d8%af-%da%85%d9%88%da%a9-%d9%88%d8%9f/
| url-status= dead
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;
{{cite web 
| url=
https://www.bbc.com/pashto/afghanistan/2015/07/150729_aa-mullah-omar-biography
| title= ملا عمر - پټ ژوند له طالب مشرۍ تر مرګه
| author= بي‌بي‌سي پښتو
| date= ۲۹ جولای ۲۰۱۵
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;
{{cite web 
| url=
https://rta.af/article3414/
| title= د اسلامي امارت د بنسټګر امیر المؤمنین مرحوم ملا محمد عمر مجاهد ژوند لیک!
| author= آر‌ټي‌اې پښتو
| date= ۲۳ اپريل ۲۰۲۴
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;
{{cite web 
| url=
https://www.khaama.com/pashto/archives/19338
| title= طالبانو پخوانی مشر ملا محمد عمر، په زابل کې د امریکایانو یوې اډې ته څېرمه اوسیده
| author= خامه پښتو
| date= ۱۱ مارچ ۲۰۱۹
}}
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;
{{cite web 
| url=
https://www.alemarah.af/provinces/ملامحمد-عمر-مجاهدهغه-نوښتګر-مشر-چې-اسل/
| title= ملامحمد عمر مجاهد:هغه نوښتګر مشر چې اسلامي سياست يې له فکره عمل ته را واېست!
| author= الاماره پښتو
| date= ۳۱ اګست ۲۰۱۹
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=نن ټکی اسیا|date=[[٣٠ نومبر ٢٠١۴]]|url=https://www.nunn.asia/30711/%EF%BB%BF%DA%A9%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D9%88%D9%88%DA%98%D9%84-%D8%B4%D9%8A-%D8%9F/|accessdate=٣٠ نومبر ٢٠١۴|title=د ملامحمد عمر (مجاهد) ذاتي طبیعت او سلیقه|archive-date=2020-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103233806/https://www.nunn.asia/30711/%ef%bb%bf%da%a9%d9%87-%d9%85%d9%84%d8%a7-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%b9%d9%85%d8%b1-%d9%85%d8%ac%d8%a7%d9%87%d8%af-%d9%88%d9%88%da%98%d9%84-%d8%b4%d9%8a-%d8%9f/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ملا محمد عمر مجاهد د ٢٠٠١ زېږيز کال څخه راپدېخوا، کله چې امريکايانو پر افغانستان يرغل وکړ، ده په يوه (نامعلومه) ځای کې ژوند اختیار کړ، ملا محمد عمر مجاهد د هغه مهمو کسانو څخه وو چې امريکا يې د نيولو په لټون بوخته وه او غوښتل یې چې دی او د القاعدې ډلې مشران او نور غړي ونيسي. د امريکا حکومت ملا محمد عمر په ٢٠٠١ کال کې د [[نيويارک]] په سوداګريزو مرکزونو باندې په بريدونو کې د لاس‌لرلو او د اسامه بن لادن او د القاعدې ډلې د غړو د نه سپارلو په تور تورن کړی وو.

== مخینه ==
ملا محمد عمر (مجاهد) د [[مولوي غلام نبي هوتک]] زوي، د [[مولوي محمد رسول]] لمسی او د [[مولوي باز محمد]] کړوسی، په کال ۱۳۳۹ هجري لمریز کې چې د ۱۹۶۰ زېږديز کال سره سمون خوري د افغانستان د [[کندهار ولايت|کندهار ولایت]] د [[د خاکرېز ولسوالۍ|خاکریز ولسوالۍ]] د [[چا همت کلی|چا همت]] کلي په یوه مذهبي او غريبه کورنۍ کې زیږیدلی وو. د ملا محمد عمر مجاهد پلار مولوي غلام نبي هم په همدې خاکریز ولسوالۍ کې دنيا ته راغلی وو او د همدې سیمې په مختلفو دیني درسونو او دائرو کې يې خپلې دیني زدکړې ترلاسه کړي وې، چې بیا په یاده سیمه کې د تدریس او اسلامي دعوت په چارو کې د زیار او مصروفیت د امله د خلکو په منځ کې د یو ښه علمي او ټولنیز شخصیت په توګه وځلېد{{سرچینه}}. د ملامحمد عمر د زوکړې دوه کاله وروسته د هغه پلار د کندهار د خاکریز ولسوالۍ څخه ددې ولایت د ډنډ ولسوالۍ د نودې کلي ته تللی وو او هلته د خپل ژوند ترپایه د سیمې د خلکو د دیني ښونې او روزنې په چارو بوخت ؤ، نوموړی په۱۳۴۴هجري لمریز کال کې چې له ۱۹۶۵ زېږديز کال سره سمون خوري؛ په همدې سیمې کې وفات او د کندهار ښار د طالبانو په پخوانۍ مشهوره هدیره کې خاورو ته وسپارل سو. ملامحمد عمر د خپل پلار د وفات وروسته د پنځه کلنۍ په عمر د خپلې کورنۍ سره د کندهار د ډنډ ولسوالۍ څخه د اروزگان ولایت د هراود ولسوالۍ ته ولیږدیده او هلته یې د خپلو آکا ګانو هر یو؛ مولوي محمد انور او مولوي محمد جمعه تر سرپرستي لاندې د ژوند لومړنۍ مرحله پیل سوه.

که څه هم چې ملا محمد عمر په افغانستان کې د ٣۵ ميليونو وگړو ولسمشر و خو نړېوالو ته د هېښتابه خبره دا وه چې د يوه هېواد د هېوادمشرۍ سره سره د ده په هکله ډېر لږ مالومات يې خلکو سره سته. د هغه د خولې چې وېلي يې ؤ، هغه هېڅ وخت هم په خپل هېواد کې په الوتکه کې سفر نه وو کړی، او هېڅکله د افغانستان څخه دباندې هم نه وو تللی. خو يو څو ځلې يې د ډيورنډ پولې ته نژدې قبايلي سيمو ته سفرونه کړي دي خو په پښو او موټر کې. باندنيان وايي چې د ملا عمر د همدې ډول ژوند تېرولو څخه ښکاري چې يو ساده، دینداره او د نړۍ بې خبره [[افغان]] وو. ملا عمر داسې يو سړی وو چې ډېرې لږې مرکې يې کړي، ډېر لږ ځله يې د غير مسلمانانو سره کتلي، او د هغه خورا لږ داسې انځورونه خپاره سوي دي چې خلک پرې خبر دي چې همدا ملا محمد عمر وو. ډيپلوماتان د ملا عمر څرگندونه پدې ډول کوي؛ ملا محمد عمر يو ډېر حياناکه او شرمندوکه سړی وو، د بهرنيانو سره ډېرې خبرې نه کوي.
د هغه د واکمنۍ پر مهال د هېواد څخه دباندې نورې نړۍ سره ټول امرونه او کارونه د هغه وخت د بهرنیو چارو وزير، مولوي [[وکيل احمد متوکل]] پرمخ بېول.

== زده کړې ==
ملا محمد عمرمجاهد په اته کلنۍ کې د دیني علومو د ترلاسه کولو لپاره د [[اروزګان ولایت|روزګان ولایت]] د دهراود ولسوالۍ د شهرکهنه سیمې ابتدایې دینې مدرسې کي شامل سو. ددغې مدرسې سرپرستي هم د ملامحمد عمر د اکا مولوي محمد جمعه لخوا ترسره کیده او ملامحمد عمر هم لومړنۍ دیني زدکړې د نوموړي څخه پیل کړې .د ملا محمد عمر دواړو اکاګانو په تیره مولوي محمد انور د نوموړي په دیني روزنې او پالنې کې ځانګړی رول درلود .ملا محمد عمر د خپل شرعي تعلیم لومړنۍ او متوسطې دورې په همدغې مدرسې کې په بريالۍ توګه پای ته ورسولې او اتلس ۱۸ کلنۍ ته د رسیدو سره یې په افغانستان کې د مروجه لوړو شرعي زدکړو په تحصیل پیل وکړ، خو د شرعي لوړو زدکړو د تحصیل بهیر یې په کال ۱۹۷۸ م کال کي په افغانستان کې د کمونستانو د واک ته رسیدلو دلاسه نیمګړې پاته سوې.

== شخصي ژوند او کورنۍ ==
د هډ پښتون په پښتنو کې د هوتک د لویې قبیلې سره تړاؤ لري او په هوتکو کې په تومزي ټبر پورې اړه لري . د هغه خلکو د خولې چې ملا محمد عمر یې لیدلی دی، وايي : هغه لويه جوسه او دنگه ونه لري (ځينې وايي چې ١.٩٨ متره يا ٦'٦&quot; فوټه يې ونه ده). کورنۍ يې يوه بزگريزه او ديني مخینه لري. د ملا محمد عمر ټوله کورنۍ د مسلکې اړخه دیني علماء تېرسوي او د دیني علومو مدرسین هم دي. د دا ډول ديني او دودیزې کورنۍ په منځ کې د ملا محمد عمر پیدایښت او بیا د خپلو علمي او فکري پالونکو ترمستقیمې پالنې لاندې د هغه روزنه په جهادي او فکري لحاظ نوموړي ته د دې وړتيا وروبښله چې د افغانې ټولنې د نورو افرادو په منځ کې د یو مجاهداو سياسي شخصیت په توگه راڅرگند شي.

ملا محمد عمر مجاهد د ځینو په وینا افغانستان د حتمي تجزیې له شره چې د شمالي ټلوالې پدرامي پرچميانو ورته پلانونه لرل وژغوری. د ملا محمد عمر کورنۍ، وروڼه او ترونه يې ټول پخواني مجاهدین تېر سوي دي، او تر اوسه پوري یې د خپلې کورنۍ څلورتنه شهیدان هم ورکړي دي . ښاغلی عمر د کندهار ښار ته نژدې د سنگېسار د کلي په خټين کور کې لوی سوی دی . په افغانستان باندې د امریکایې یرغل په لومړۍ ورځ ۱۵/۶/۱۳۷۹ـ ۷/۱۰/۲۰۰۱ د ملا محمد عمر تره ملامحمدحنيف لومړنی شخص ؤ چې د امریکایي یرغلگرو په هوایي برید کې په شهادت ورسید. ملا محمد عمر په ماشومتوب کې د پلار د سيوري څخه محروم پاتې سوی ؤ او په ډېر لږ عمر کې د خپلې کورنۍ مسؤليت ورپه غاړه سوی، خو ترونو یې بیا روزنه په ترسره کړې.

== د روسانو په مقابل جهاد ==
[[دوتنه:ملا محمد عمر موټر چلول.jpg|thumb|ملا محمد عمر د موټر څخه د راکښته کېدو په حال کې، د جھاد شپې او ورځي.]] 
ملا محمد عمر مجاهد د خپل ژوند دریمې لسیزې ته لا نه ؤ رسېدلای چې په افغانستان کې کمونستانو د پوځي کودتا د لارې واک ترلاسه کړ. دا هغه وخت ؤ چې نور نو د ملامحمد عمر په څير د هیواد ټولو زده‌کوونکو ته د خپلو دیني زده کړو استمرار ناشونی ښکاریده، ځکه د کمونستانو لومړنۍ مقابله د ټول هیواد په کچه د علماؤ، طالبانو، محصلینو او مسلمانو منورینو سره وه. هماغه ؤ چې ملا محمد عمر هم اړینه وبلله چې خپلې لوړې دیني زده کړې نیمگړې پریږدي او د خپل شرعي مسؤلیت د ترسره کولو لپاره د مدرسې څخه د جهادي مورچل په لورې مخه کړي. نوموړي خپل جهادي بهیر د روزگان ولایت د دهراود په ولسوالۍ کې د [[حرکت انقلاب اسلامي]] په تنظیم کې پیل کړ. په دغې ولسوالۍ کې د څه مودې وروسته نوموړی د [[روزگان ولايت|روزگان ولایت]] په کچه د یوه مخور جهادي شخصیت په توگه مطرح او د دغه ولایت په بیلا بیلو برخو کې يې د کمونیستانو په وړاندې په متعددو پوځي عملیاتوکې فعال رول ترسره کړ. 

ملا محمد عمر ددغه جهادي شهرت او په جهادي عملیاتو کې د مثبت رول له کبله په مجاهدینوکي ځای پیدا کړ او ومنل سو چې کله په هغه وخت کې د دهراود په ولسوالۍ د مختلفو سیمو د مجاهدینو د لورې پراخ بریدونه ترسره کیدل نو ملا محمد عمر په همدې عملیاتو کې د ټولو مجاهدینو په خوښه د مختلفو جبهاتو د مجاهدینو مشر او بریدمل بولندوی وټاکل سو. نوموړی په لومړي ځل زخمي هم سو ،نوموړي تر دریو کالو زیات وخت د خپلې سیمې دمجاهدینو سره د یرغلگرو روسانو سره په ډیرو مخامخ جگړو کې گډون درلود. وروسته په کال ۱۳۶۲ ه.لمريز چې د ۱۹۸۳ زېږدي سره سمون لري له خپلوجهادي ملگرو سره د جهادي فعالیتونو د انسجام په لړ کې د کندهار ولایت میوندولسوالۍ ته لاړ او هلته یې د حرکت انقلاب اسلامي د تنظیم د مشهور جهادي قومندان [[فیض الله اخند زاده]] په جبهه کې د روسي یرغلگرو او کمونسټانو په بډواله وسله وال جهاد ته دوام ورکړ. په کندهار ولایت کې هم په بي شمیره جهادي عملیاتو کې د نوموړي د فعاله رول او په پوځي تکتیکونو کې د ښې وړتیا اوشهرت د کبله د سیمه ییزو جهادي قومندانانوپه کچه د وخت د جهادي تنظیمونو د پام وړ وگرځید. د [[محمد نبي محمدي|مولوي محمد نبي محمدي]] په مشرۍ د حرکت انقلاب اسلامي د تنظیم لخوا د مستقلې جهادي جبهې مسؤلیت ورته وروسپارل سو.
=== د میوند ، ژړۍ ، پنجوايي پر سیمو جگړې ===
له کال ۱۳۶۲هـ ش ـ ۱۹۸۳ م تر۱۳۷۰- ۱۹۹۱ پورې ملامحمد عمر (مجاهد) د کندهار ولایت د میوند، ژړۍ، پنجوایې او ډنډ ولسوالیو په مربوطاتو کې چې د شوروي قواوو په ضد د جهاد مهم مرکزونه ول او نږدې هره ورځ به یې مجاهدین له دښمن سره په جگړه بوخت ول،  همدارنگه د زابل په ولایت کې د شهرصفا او مرکز قلات مربوطو سیمو کې د کابل ــ کندهار په لویه لاره د روسي یرغلگرو په خلاف ډیر بريالي عملیات ترسره کول چې په ټولوهغو کې  په مستیقمه توگه ملا محمد عمر ګډونوال وو. 

د ملامحمد عمر تر ټولو خوښه کړای سوې وسله د روسي جنگي شوبلو(ټانگونو) په ضد استعمالیدونکې اغېزناکه « R.P.G.7» توغندی وه چې د مجاهدینو په مینځ کې به راکټ بلل کیده. 

د یادوني وړ ده چې کندهار په ځانگړي ډول د [[د میوند ولسوالۍ|میوند]]، [[ژړۍ ولسوالۍ|ژړۍ]] او [[پنجوايي ولسوالۍ|پنجوایي]] سیمي د کمونیزم خلاف جهاد کې هغه سیمي وې چې د روسانو د ماتې او تېښتې محوري نقطي بلل کېدې په دې سیمه کې د کندهار هرات په لویه لاره د کمونستانو دومره زیات ټانگونه او نوروسایط تخریب سوي وه چې د سړک پر یوه او بله غاړه دښمن د هغو سوځول سویو ټانگونو او پوځي وسائطو دیوالو نه وهلي وه څو د مجاهدینو له بریدونو څخه ځانونه پرې وساتي.

ملا محمد عمر څلور ځله په جگړه کې زخمي سوی چې په همدغو پايلو کې يې په يوې پېښه کې د يوې چاودنې له کبله خپله ښۍ سترگه هم له لاسه ورکړې ده. د محمد عمر مجاهد شهرت د روس په خلاف جگړه کې ډېر زيات و چې د ځينو جگړو پر مهال یې د پېښو يادونه بهرنیانو هم کړې، د ځینو بېلگې یې چې د جگړې پر مهال نورو مجاهدینو يادې کړي دي دلته يادې سی :&lt;br&gt;
'''١.''' د بدوانو پوسته : &lt;br&gt;
د کندهار په ولایت کې د دښمن یوه خورا محکمه پوسته وه چې د بدوانو پوسته یې ورته وئیله د دې پوستې سره دښمن په خورا حساس او حاکم ځای کې ټانگ درولی ؤ چې له انداخت کولو یې مجاهدین ډیر په تکلیف ول. ډیرو مجاهدینو څو ځله کوښښ ورباندې وکړ چي دا ټانگ وولي او مجاهدین یې له شره خلاص کړي خو له بیا بیا هڅو سره سره یې کوم مجاهد په ویشتلو بر یالی نسو بالاخره د سیمې مجاهدینو له [[سنگ حصار]] څخه د مرستې لپاره ملا محمدعمرمجاهد راوغوښت او همدا ټانگ چې د بدوانو د پوستې په ټانگ یې شهرت موندلی ؤ ملامحمد عمر مجاهد د خپل [[آر پي جي-۷|آر پي جي راکټ]] په مرسته په نښه او له منځه یووړ چې دا په هغه وخت کې مجاهدینو ته خورا ستره لاسته راوړنه وه .&lt;br&gt;
'''۲.''' د محله جات په سیمه:&lt;br&gt;
له روسانو سره د جهاد په دوران کي د کندهار د محله جات په سیمه کې په یوې مخا مخې جگړې کې چې د کندهار یو بل [[مجاهد ملاعبیدالله اخند]] چې وروسته یې د [[د طالبانو اسلامي غورځنگ|اسلامي امارت]] د دفاع وزیر او د امریکا تر یرغل وروسته د ملا محمد عمر مجاهد د نائب په توگه دنده ترسره کوله هم ورسره ملگری و. دلته ملا محمد عمر مجاهد د مخکي په څېر خونړي جګړې وکړې.&lt;br&gt;
'''۳.''' کندهار ـ هرات لويه لار :&lt;br&gt;
د روس ضد ولسي جهاد په مهال د کندهار-هرات په لویه لاره د ژړۍ ولسوالۍ د سنگ حصار په سیمه کې د روسانو ټانگونه تیریدل ملا محمد عمرمجاهد سره ملا برادر اخند (چې بیا د اسلامي امارت نا ئب سو) هم ورسره و، د روسانو په ځواک يې د برید لپاره یوازې د راکټ څلور گولۍ (مرمۍ) ورسره وې دوی له همغو څلورو گولیو سره د دښمن په کتار جنگ شروع کړ چې په ترڅ کې یې په همدې څلورو مرمیو د دښمن څلور ټانگونه وویشتل او ویجاړ یې کړل .&lt;br&gt;
'''۴.''' د ملا عمر د نږدې ملکاري ملا برادر اخند له خولې :&lt;br&gt;
ملا برادر اخند چې له ملامحمد عمر مجاهد سره په جهادي دوره کې نږدې پاتې سوی و وئيل چي محمد عمر بېخي زیات روسي ټانگان ویشتلي وه.

=== د روسانو له وتلو وروسته ===
په کال ۱۳۷۱هـ ل، ۱۹۹۲ز کې د نجیب د واکمنۍ له سقوط او په هیواد کې دتنظیمي جگړو له پیلیدو سره سم ملا محمد عمر مجاهد جگړه ناروا وبلله او د ډېر شمېر نورو ولسي مجاهدینو په څیر وسله له اوږې کوزه او په خپله جهادي سیمه کندهار ولایت، د میوند ولسوالۍ د سنگ حصار د [[گیشاڼو]] کلي د [[حاجي ابراهیم مسجد|حاجي ابراهیم د مسجد]] ترڅنگ یې یوه دیني مدرسه جوړه او په همدې مدرسه کې میشت سو. له ۱۴ ستونزمنو جهادي کلونو وروسته یې د خپلو څو تنو جهادي ملگرو په ملتیا د خپلو نیمگړیو شرعي زدکړو په پوره کولو بیا پیل وکړ. دا هغه مهال ؤ چې د پلازمېني کابل په شمول ټول هیواد تنظیمي بې هدفه جگړو په سراخیستی ؤ، د ځینو څارگريزو تنظیمي جگړه مارانو د شخصي غرضونو او هوسونو د ترلاسه کولو له امله د مقدس جهاد سپیڅلي آرمانونه نیمگړي او د افغان مسلمان ولس د یو نیم میلیون شهیدانو پاکې هیلې همداسې تر پښو لاندې وې.

== د مجاهدینو په وړاندي جګړه ==
د کمونیستي رژیم له سقوط وروسته د دې په ځای چې یو اسلامي نظام تاسیس سي، د هیواد په ګوټ ګوټ د مجاهدینو مشران او ملاتړي د ټوپکسالارانو په توګه راڅرګند او د افغانستان امنیت یې له ګواښ سره مخ کړ. ملا محمد عمر چي دا وخت په کندهار کي اوسېدی، د څو طالبانو په ملاتړ یې د ټوپکسالارانو په وړاندي پاڅون او جګړه پیل کړه، او د ۱۹۹۴ کال په اوږدو کي یې کندهار او شاوخوا سیمي ونیولي. ملا محمد عمر لومړی کندهار ولایت او ورپسې د افغانستان زیاتي سیمي یو په بل پسې له ټوپکیانو څخه تصفیه کړې، او د ۱۴۱۶ ه س کال د ذوالقعدې میاشتې په ۱۵ مه نیټه، بېله چي عمومي ټاکني ترسره کړي د افغانستان او پښتونخواه د یوشمېر ملایانو څخه یې چي شمیر یې شاوخوا ۱۵۰۰ تنه کېدی، په کندهار کې یي د یوې غونډې په ترڅ کي د امیرالمؤمنین لقب ترلاسه کړ. دا پداسي حال کي چي طالبانو تر دې مخکي اداعاء کول چي ګواکي یوازي د فساد د لمنځه وړلو لپاره جنګیږي، او واک به جلاطنه پاچا ظاهرشاه ته سپاري. د ۱۳۷۵ هـ ش کال د میزان میاشتې په شپږمه نیټه د افغانستان پلازمینه کابل هم د طالبانو د امارت تر واک لاندي راغی، او ورپسې د افغانستان د ټولو مرکزي او شمالي سیمو په ګډون د هیواد پر ۹۵ فیصده خاوره ددوی حاکمیت ټینگ سو .

د ملامحمد عمر مجاهد په مشرۍ د افغانستان اسلامي امارت په نوم یو نظام رامنځ ته سو، چي ددوی په وینا اساس یې شریعت وو. دغه حکومت تر ۲۰۰۱ کال پوري د بدخشان ولایت څخه ماسېوا د افغانستان ټوله ځمکه په واک کي واخیستل، او د مخکنیو مجاهدینو ټغر یې ورټول کړ. نړیوال هیوادونه چي د طالبانو د چټک پرمختګ څخه لومړی بې پروا وه، وروسته یې ددې ډلي له لوري د ترهګرو سازمانونو څخه د ملاتړ او افراطيت له امله پر دوی بندیزونه ولګول. په دې ډله کي یوازیني هیوادونه چي ددوی حکومت یې په رسمیت وپېژندی، عبارت له پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو څخه وه. پاکستان د رسمیت ترڅنګ د طالبانو استخباراتي او مالي ملاتړ هم کاوه، او ځیني ترهګري پاکستانۍ ډلي یې ددوی په لیکو کي دننه کړې، چي یوه له هغوی څخه د پنجاب لښکرطیبه وه، چي د مزارشریف ښار د نیولو پر مهال یې هلته د ایراني سفارت کارکوونکي ووژل. 

په ۲۰۰۱ کال کي د سپټمبر د ۱۱ تر پیښي وروسته چي د متحده ایالاتو په وینا د اسامه بن لادن او القاعده له لوري ترسره سوه، نړیوالو ځواکونو د طالبانو پر حکومت باندي وروسته تر هغه یرغل وکړ، کله چي ملا محمد عمر د اسامه له ورسپارلو څخه نټه وکړه، او په دې توګه په افغانستان کي د ملا محمد عمر واک وپرځېدی.
== د طالبانو د غورځنگ جوړول ==
کله چې روسي پوځيان په ١٩٨٩ زېږيز کال کې د افغانستان د له خاورې لاس په سر سول او په [[کابل]] کې د کمونيستي دولت د ړنگېدو وروسته، هېواد د بېلابېلو جهادي قوماندانانو په لاس کې پرېواته، دا د افغانستان د کورنۍ جگړو پېر و چې هر مجاهد به د سيمو د ترلاندې کولو او خپل واک پلي کولو په هڅه کې گڼ شمېر بې گناه وگړي ووژل. پدې وخت کې ملا عمر يو د هغو کسانو څخه وه چې ددې گډوډۍ د حل لپاره يې د طالبانو مشري پخپله غاړه واخيستله او ددغه نوي تحريک پيل يې وکړ. د هغه ټول پلويان د مدرسو [[طالبان]] وه چې د روسانو د يرغل وروسته پاکستان ته مهاجر سوي وه او هلته په کمپونو کې اوسېدل. په پيل کې سيمه ايزو خلکو د طالبانو پلوي کوله، دا ځکه چې دوی تر ډېره حده په دولت کې د درغلۍ، غلا او لوټمارۍ مخه نيولې وه. دوی ډېر ژر د افغانستان سويلي سيمې د خپل واک تر ولکې لاندې راوستې او گڼ شمېر جهادي قومندانان هم د دوی سره يوځای سول.&lt;br /&gt;د راپورونو له مخې &lt;ref&gt;{{cite news|publisher=Reuters|date=[[2001-09-20]]|url=http://tvnz.co.nz/view/news_story_skin/57491|accessdate=2006-07-02|title=The mysterious Mullah behind the Taliban}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;، د ١٩٩٤ کال په پېل کې، ملا محمد عمر د ٣٠ کسانو په مرسته چې يواځې ١٦ يې په ټوپکونو سمبال وه، د ټوپکسالارانو په وړاندي جګړه پیل کړه. په هماغه کال کې د دوی تحريک نور هم په چټکۍ سره روان وه او د کال تر پايه يې ډېر نوم پېدا کړ. دوی ډېر ژر د اسلامي مدرسو نه سرتېري برتي کړل. د ١٩٩٤ زېږيز کال تر نومبر مياشتې پورې ملا عمر دومره سرتېري درلودل چې اوس يې د ټول کندهار واک په لاس کې نيولی وه، او دا هغه مهال وه چې د طالبانو غورځنگ رامېنځ ته سو.

== د طالبانو لارښود ==
په [[١٩٩٦]] زېږيز کال کې کله چې ملا محمد عمر د خرقې زيارت نه دباندې د [[حضرت محمد (ص)]] خرقه چې په صندوق کې کولپ سوې وه راووېستله او د کندهار خلکو ته يې وښودله نو د ملا محمد عمر پلويانو نوموړي ته د اميرالمومنين لقب ورکړ، (أمير المؤمنين, &quot;د ايمان لرونکو امير يا قومندان.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.memritv.org/Transcript.asp?P1=860 Messages by Al-Qaeda Operatives in Afghanistan to the Peoples of the West] &quot;... alongside the Emir of the Believers...&quot; September 2005&lt;/ref&gt;)
، د خلکو ترمېنځ داسې وييل کېده چې هر هغه څوک چې خرقه د خپل صندوق نه راوباسي نو هغه به د مسلمانانو لوی لارښود يا &quot;اميرالمومنين&quot; وي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2001/12/19/MN37470.DTL|title=&quot;Kandahar residents feel betrayed&quot;|last=Healy|first=Patrick|publisher=Boston Globe|date=[[2001-12-19]]|accessdate=2006-07-02|archive-date=2007-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070810084554/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2001/12/19/MN37470.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.  چې تر همدغې پېښې وروسته ډېر ژر په ١٩٩٦ زېږيز کال کې [[کابل]] د ملا محمد عمر د پوځونو له خوا ونيول سو.

کله چې د افغانستان ډېرۍ سيمې او ولايتونه د طالبانو د واک ترلاندې راغلل نو په افغانستان کې ځينې نوي دولتي ادارې جوړې سوې چې پخوا په حکومت کې نوې. طالبانو په افغانستان کې د امر بل معروف او نهي عن المنکر په نوم يو وزارت جوړ کړ چې ددې وزارت دنده دا وه چې د عامو وگړو ورځيني چارچلند وڅاري چې آيا دوی شرعي احکام پلي کوي او که نه. په همدې توگه طالبانو د ١٩٩٧ زېږيز کال د [[اکتوبر]] په مياشت کې د افغانستان رسمي نوم هم بدل کړ او د افغانستان اسلامي امارات په نوم يې ونوماوه. که څه هم چې کابل د پېړيو راپدېخوا د افغانستان [[پلازمېنه]] ده، خو ملا عمر د خپلې واکمنۍ پر مهال د خپل پلارني ټاټوبي نه کابل ته و نه کوچېده. وييل کېږي چې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال ايله دوه ځله ملا محمد عمر د کابل نه ليدنه کړې. هغه کندهار کې اوسېدنه غوره گڼله او د واک له لاسه ورکولو پورې همالته په کې اوسېده.

د ملا محمد عمر د حکومت په کلونو کې طالبانو يو ډېر سخت دريزه [[قانون]] پلي کاوه. د طالبانو د واکمنيو په کلونو کې ښځو دباندې د کار حق نه درلود. يواځينی ځای چېرته چې ښځو کار کولای سو هغه د روغتيا څانگه وه چېرته چې ښځينه ډاکټرانو او رنځورپالانو د نورو ښځينه ناروغانو درملنه او پالنه کوله. د طالبانو د واکمنۍ پر مهال ښځينه ښوونځي نه وه او همدا هم يو سبب دی چې د افغانستان ښځينه برخه بې زده کړو او نالوستي پاتې سوه. د ښځو د ستر په هکله ډېر سخت دريزۍ نه کار اخيستل کېده او د افغاني دود دستور له مخې يواځې څادر د طالبانو د غوښتنو بسنه نه کوله. دوی پر ښځو باندې د بورقو او چادريو اغوستل هرومرو گڼل. د طالبانو په وخت کې ښځو ته اجازه نه وه چې پرته د کوم نارينه نژدې خپلوان نه د کور نه دباندې ووځي. څنگه چې په ښځو باندې د طالبانو فرمانونه پلي کېدل همدارنگه سړيو باندې هم ځينې بنديزونه ولگول سول. سړو باندې د ږيرو پرېښودل تحميلي سوه، همدارنگه د غېر اسلامي جامو او وېښتو جوړولو بنديز ولگېده. سينما گانې او موزيک سنټرونه بند سو. د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د غلو لاسونه ترې غوڅېدل، د جنسي جرمونو په تور ښکېل کسان وژل کېدل. په زنا تورن تر هغه مهاله په ډبرو ويشتل کېدل ترڅو ساه ترېنه ختله. په کابل کې دغه ډول سزا گانې د ټولو خلکو مخ ته د فوټبال په لوبغالي کې ترسره کېدلې. داسې هم وييل کېږي چې طالبانو ډېري کلتوري ميراثونه له مېنځه يووړل او په همدې توگه يې د افغانستان د ملي موزيم لرغوني او هنري آثار ويجاړ کړل. ملا محمد عمر د خپل د فرمانونو په دليل کې يواځې د اسلام د عزت او پياوړتيا خبره کوله. د نړېوالو ټولنو د نيوکو او نارو سره سره طالبانو په باميانو کې د نړۍ تر ټولو لويه بودايي پژۍ له مېنځه يوړله. دا پژۍ چې تاريخي قدامت يې په زرگونو کلونو وه او په ټوله نړۍ کې بې ساري پاتې وه د طالبانو د حکومت لخوا ړنگه سوه.

په ۱۵ د نومبر، ۲۰۰۱ کال کې په امريکا باندې د ۹ د سپتمبر د حملو وروسته او د په طالبانو باندې د امريکا لخوا ځوابي يرغل وروسته، ملا محمد عمر د [[بي بي سي]] پښتو راډيو سره په مرکه وکړه چې په دې مرکه کې ملا محمد عمر د طالبانو د وفاداري غوښتنه وکړه او د امريکا د تباهۍ او له مېنځه تللو کار يې يو اوږده جگړه وبلله او په دې لوی کار کې يې د خپلو پلويانو ملاتړ وغوښت او دا يې هم وويل چې انشاالله ددوی جهاد به د امريکا او د هغوی د متحدينو پر وړاندې همداسې روان وي. په دې لړ کې د بي بي سي خبريال د ملا محمد عمر نه دا پوښتنه وکړه چې آيا منځلاري طالبان به د افغان حکومت سره د نوي حکومت په جوړولو کې يوځای سي، نو د ملا محمد عمر ادعا دا وه چې،
&lt;BLOCKQUOTE&gt;ټول طالبان منځلاري دي. داسې دوه شيان دي: يو افراط دی او بل تفريط نو په دې برخه کې مونږ ټول منځلاري يو - او منځوۍ لار باندې روان يو.&lt;ref&gt;{{Cite news |http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1657368.stm |title=On whether moderate طالبان به نوي افغان حکومت سره يوځای کېږي |publisher=BBC News |date=2001-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;/BLOCKQUOTE&gt;

== د ٢٠٠١ کال نه وروسته ==
په ٢٠٠١ زېږيز کال کې چې کله امريکا او د امريکا متحدينو په افغانستان کې د طالبانو پر ضد جگړه پېل کړې، له هماغه وخت نه تر اوسه پورې د ملا محمد عمر درک نه دی مالوم. هغه په يو نامالومه ځای کې پټ دی. ځينې خلک وايي چې هغه د پاکستان او افغانستان تر مېنځ پر پوله په قبايلي پښتني سيمو کې پټ دی، خو ددې خبرې پخلی لا تر اوسه پورې نه دی شوی. د امريکا د متحده آيالاتو حکومت د ملا عمر د نيولو لپاره او يا هم د داسې مالوماتو لپاره چې امريکايان د ملا محمد عمر په نيولو کې بريالي شي، د لسو ميليونو امريکايي ډالرو انعام ايښی دی.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar|work=Rewards for Justice|title=WANTED Mullah Omar Up to $10 Million Reward|accessdate=2006-07-02|تاريخ الأرشيف=2006-06-23|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20060623112557/http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar|url-status=dead|خونديځ نېټه=2006-06-23|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20060623112557/http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20060623112557/http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar|archive-url=https://web.archive.org/web/20060623112557/http://www.rewardsforjustice.net/english/wanted_captured/index.cfm?page=MullahOmar}}&lt;/ref&gt;

داسې وييل کېږي چې د ٢٠٠٦ زېږيز [[کال]] په [[جون]] مياشت کې ملا محمد عمر يو بيان خپور کړ چې په هغه کې ده په [[عراق]] کې د ابو مصعب الزرقاوي په مړينه خپله خواشيني څرگنده کړې وه. په هغه بيان کې زرقوي يو شهيد بلل شوی وه او داسې ژمنه يې هم کړې وه چې په افغانستان او په عراق کې به د امريکايانو او د متحدينو پر ضد جهاد به هېڅکله د هغه په مړينه کمزوری نه شي.&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=BBC News|date=2006-06-09|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5062964.stm|accessdate=2006-07-02|title=Taleban play down Zarqawi death}}&lt;/ref&gt;

داسې وييل کېږي چې د ٢٠٠٦ کال د سېپټمبر په مياشت کې په [[وزيرستان]] کې د وزيري پښتنو او پاکستاني پوځ تر مېنځ جگړه کې هم ملا عمر اهم رول درلوده. ددې تر څنگ دا هم وييل کېږي چې ملا محمد عمر او د طالبانو د غورځنگ مخور پوځي لارښودانو ټولو سره لاس يو کړی چې په دې کې [[ملا دادالله]] او [[جلال الدين حقاني]] او د پخوانی جهادي مشر [[گلبدين حکمتيار]] ډله هم گډه ده.

د ٢٠٠٦ زېږيز کال د [[ډسمبر]] په مياشت کې ملا محمد عمر يو بيان خپور کړ چې په هغه بيان کې يې د افغانستان نه د بهرنيو پوځونو د وېستلو ډاډ څرگند کړی.&lt;ref&gt;{{cite news|publisher=[[الجزيره]]|date=[[2006-12-31]]|url=http://english.aljazeera.net/News/Templates/Postings/DetailedPage.aspx?FRAMELESS=false&amp;NRNODEGUID=%7b7C70CC1E-B445-4C62-8177-ACDD3A3EBB73%7d&amp;NRORIGINALURL=%2fNR%2fexeres%2f7C70CC1E-B445-4C62-8177-ACDD3A3EBB73%2ehtm&amp;NRCACHEHINT=NoModifyGuest|accessdate=2007-01-01|title=د ملا محمد عمر د اختر پيغام message}}&lt;/ref&gt;

د ٢٠٠٧ زېږيز کال د [[جنوري]] په مياشت کې چې کله افغان چارواکو د طالبانو وياند [[محمد حنيف]] ونيوه، د ګروېږنو په پایله کي یې له هغه څخه دا ثبوت ترلاسه کړ چې ملا عمر د پاکستان په [[کوټه]] ښار کې اوسېږي او د پاکستاني څارگرې څانگې [[آی اس آی]] لخوا يې ساتنه کېږي. دېته ورته څرگندونه د افغانستان [[ولسمشر]] [[حامد کرزي]] هم په ٢٠٠٦ زېږيز کال کې کړې وه، خو پاکستاني چارواکو د خپل مخکني عادت له مخي نټه وکړه.

==مرموزه وژنه==
ملا محمد عمر د 2015 کال په جولای میاشت کې د یو لړ استخباراتي رپوټونو پر بنسټ د خپل مرستیال ملا اختر محمد منصور له خوا یوه ډز په سینه او دوه ډزه په سینه ویشتل سوی او وژل سوی دی. نامتو پاکستاني ژورنالېست او خبریال رحیم الله یوسفزي له خولې لیکلي دي، چې پخوانی طالب مشر ملا محمد عمر  د۵۵- ۶۰ کلونو ترمنځ عمر درلود، خو پیچلې مړینه یې د عمر له کبله نه، بلکې په ډزو وژل سوې دی. یوسفزی وايي : ملا محمد عمر له روسانو سره په جگړه کې څلور ځل ټپي سوې او ان یوه سترگه یې  هم له لاسه ورکړې وه. نوموړی وايي : له طالبانو جلا شوې ډله فدايي محاذ هم دملا محمد عمر طبیعي مړینه نه مني او دا محاذ خو اوسنی مشر ملا اختر منصور او گل اقا د ملا محمد عمر  پر وژنه تورنوي، پاکستانی خبریال  ټینگار کوي، چې  ملا محمد عمر دپاکستان په کراچۍ کې وژل سوې او  ډیورنډ کرښې ته څېرمه  زابل ولایت کې ښخ سوی دی. یوسف زی دا هم وايي : طالب مشرانو دملا محمد عمر  له زوی ملا یعقوب څخه غوښتي وو،چې دخپل پلار دمړینې یا وژنې په اړه  چوپه خوله پاتې سي  او دا خبر پټ وساتم. یوسف زی وايي : ځینې داسې راپورونه سته، چې د ملا محمد عمر یو شمېر نږدې ملگرو د نوموړی قبر راسپړلې دی او دا یې په خپلو سترگو لیدلي دي، چې  ملا محمد عمر  دوه مرمۍ پر سینه او یوه مرمۍ په تندي لگیدلی دی، دهمدې پرمختگ په اړه ملا یعقوب او ملا عبدالمنان نیازی تر اوسه چوپه خوله دي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 |title=آرشیف کاپي |access-date=2015-08-07 |تاريخ الأرشيف=2016-03-04 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-03-04 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221951/http://rohi.af/fullstory.php?id=39740 }}&lt;/ref&gt;

پاکستانی خبریال سمیع یوسفزي نیوزویک مجلې ته د پخواني طالب مشر د مړینې اړوند خبرونو ته په کتنې د همدې مجلې له قوله د خپلې لیکنې په یوه برخه کې چې په ژمن وبپاڼه کې خپره سوې، لیکلي: «.... ملا عبدالجبار، چې کله کوټې شورا خبره کړه دوه اونۍ وروسته د شورا مشر ملا اختر منصور او ملا عبدالقیوم ذاکر له دوو دیني عالمانو سره ناسته وکړه، سرچینه وايي ملا عبدالسلام او ملا عبدالحکیم د ملا محمد عمر لونگۍ اختر منصور ته وسپارله او د(امیرالمومنین) په توگه یې وټاکه، ملا عبدالحکیم مبارکي ورکړه او زیاته یې کړه: ته اوس مشر سوې، په کار ده، چې د ملا عمر لار ته ادامه ورکړې.» لیکوال دخپلې سرچینې له خولې لیکي : «ملا عبدالقیوم ذاکر غوښتل، چې سمدلاسه د ملا عمر د مړینې اعلان وکړي، خو نورو یې مخالفت وکړ او دې ته یې قانع کړ، چې دا راز باید وساتل سي، کویټې شورا ډېره وړاندې ولاړه او خبرپاڼه یې خپره کړه، چې د ملا محمد عمر د برخلیک په اړه هیڅوک پوښتنه نه سي کولای او که هر چا دا راز رسوا کړ، هغه به د طالبانو محکمې ته وړاندې کېږي.» کېدای سي د ملا محمد عمر د مړینې د راز پټ ساتلو ترشا نور لاملونه او اهدف هم شتون ولري او یا هم وروسته افشا سي، خو اوسمهال د هغو جزئیاتو ته لاس رسی له امکانه لرې ښکاري. بلخوا بیا ځینې طالب مشران د نوم نه ښودلو په شرط وایي چې طالب مشرانو دملا محمد عمر له زوی ملا یعقوب څخه غوښتي وو، چې دخپل پلار دمړینې یا وژنې په اړه چوپه خوله پاتې شي او دا خبر پټ وساتم . خو وروسته د ملا محمد عمر اخند زوى ملا يعقوب مجاهد په يوه غونډه کې وويل چې ملا محمد عمر مجاهد په خپل طبعي مرگ باندي وفات سوى دى. خو ځیني شنونکي بیا داسي وایي چي ملا محمد عمر د طالبانو روحاني اوسیاسي مشر وو او دنړۍ ځینو مشهوره څېرو لکه اسامه بن لادن او ایمن الظواهري او داسي نورو ورڅخه ملاتړ کاوه.

==دا هم وګورئ== 
* [[طالبان]]
* [[د افغانستان جګړه (۲۰۰۱- ۲۰۲۱)|د ٢٠٠١ کال امریکایي اشغال]]
* [[د افغانستان کورنۍ جګړه|د افغانستان کورنۍ جګړه ١٩٩٦-٢٠٠١]]
* [[د افغانستان اسلامي امارت]]
* [[د افغانستان جگړه (۱۹۷۹-۱۹۸۹)|پر افغانستان د شوروي يرغل]]
* [[د ملا عمر پټ ژوند|د ملا محمد عمر پټ ژوند]]

== سرچينې ==
&lt;references/&gt;

== باندنۍ تړنې ==
[[وېشنيزه:د افغانستان هېوادمشران]]
[[وېشنيزه:افغان طالبان]]
[[وېشنيزه:افغان جنگسالاران]]
[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:سني مسلمانان]]
[[وېشنيزه:د ۱۹۵۹ زېږېدنې]]
[[وېشنيزه:هېوادمشران]]
[[وېشنيزه:ملايان]]
[[وېشنيزه:کندهاریان]]</text>
      <sha1>94e1omxw1ysp09tl7ouxc78h5r3aerm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>راج ولي شاه خټک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3672</id>
    <revision>
      <id>368274</id>
      <parentid>242051</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5199" sha1="mdf3a2m6y2jgx005hd6rmjuohaartjt" xml:space="preserve">'''ډاکټر راج ولي شاه خټک''' (د ۱۹۵۲ ز کال د [[جنوري]] ۲۴، [[خيبر پښتونخوا]] د نوښار ولسوالۍ د چراټ سيمه- ۱۳۹۴ لمريز، ۲۰۱۵ ز کال) د کوزې [[پښتونخوا]] يو [[پښتانه|پښتون]] اديب، [[شاعر]] او [[ليکوال]] وو.

== مخينه ==
راج ولي شاه خټک  پر ۱۹۵۲ ز کال د کوزې پښتونخوا د نوښار ولسوالۍ د چراټ د سيمې په ډاک اسماعيل خيل نومي کلي کې زېږېدلی دی.

== زده کړې ==
راج ولي شاه خټک خپلې زده کړې تر لسم ټولگي د خپل کلي په ښوونځي کې وکړې، بيا يې د [[پېښور]] په اسلاميه کالج او گورنمنټ کالج کې نورې زده کړې سر ته ورسولې. تر دې وروسته يې لوړې زده کړې په [[پېښور پوهنتون]] کې وکړې او د هنرونو د استادۍ (ايم-اے) بريليک يې له همدغه پوهنتون نه ترلاسه کړ. ده خپله دوکتورا (پي ايچ-ډي) هم له پېښور پوهنتونه ترلاسه کړې او تر دوکتورا لوړې زده کړې يې (پوسټ ډاکټرېټ) د امريکا متحدو ایالتونو د فلاډلفيا ايالت په پېنسلوانيا پوهنتون کې بشپړې کړې دي.

== دندې ==
راج ولي شاه خټک د [[پېښور]] د اېډورډز پوهنځي کې د ښوونکي په توگه دنده پيل کړې ده. پر ۱۹۷۸ ز کال يې د پېښور پوهنتون د [[پښټو اکېډمي (پېښور)|پښتو اکادمۍ]] سره په کار پيل وکړ او پر ۱۹۹۵ ز کال د پښتو اکادمۍ ريس وټاکل شو او دغې دندې يې تر ۲۰۰۴ ز کاله دوام درلود. تر دې وروسته پر ۲۰۰۸ ز کال د پېښور پوهنتون د پښتو څانگې د ريس په توگه په دنده وگومارل شو چې د ژوند تر پايه د دغې څانگې رئيس وو.

== لاسه ته راوړنې ==
په ايم-اے کې په اول راتلو ورته د پوهنتون له خوا د سرو زرو تمغه ورکړ شوې ده. د پښتو نړېوال کنونشن ورته د ادبي خدمتونو په لړ کې د سوچه سرو زرو مېډال ورکړی دی. پر ۲۰۰۶ ز کال د [[پاکستان]] [[هېوادمشر]] نوموړي ته د هغه د ادبي خدمتونو په پار د امتياز تمغه ورکړه.
 
==مړینه== 
راج ولي شاه خټک د ۲۰۱۵ ز کال (د ۱۳۹۴ لمريز کال په چنگاښ کې) له [[سوات]] څخه پېښور ته د تگ پر مهال په لاره کې د زړه د حملې له لامله او د ورپېښې ناروغۍ له کبله د ۶۳ کلو په عمر ومړ.

== چاپ شوي آثار ==
تر اوسه پورې يې ۱۵ کتابونه چاپ شوي او نژدې اتيا څېړنيزې ليکنې او مقالې يې په بېلابېلو خپرونو او رسنيو کې چاپ شوي دي. ده د خپلې مورنۍ ژبې، [[پښتو]]، تر څنگ په اردو او انگرېزي ژبو هم گڼ شمېر ليکنې کړې دي. خټک په گڼ شمېر ملي او نړېوالو سېمينارونو کې گډون کړی. همداراز يې د ولسي او نړېوالو رسنيو سره د پښتو ادب، کولتور او تاريخ په اړه گڼ شمېر مرکې کړې دي. د دې ټولو تر څنگ يې په ولسي او نړېوالو رسنيو کې په همدغو موضوگانو ليکنې خپرې کړې دي. د چاپ شويو کتابونو لړليک يې په دې ډول دی:

#د پښتو ادبي تحريکونه
#زيست روزگار
#مناقب فقير
#د پښتو نوې املا، ليکلار
#[[پښتو ژبه]] 
#پښتونولي
#د پښتنو کسبونه او هنرونه
#د روهي متلونو انگليسي ژباړه
#Walled City of Peshawar
#توري چې رڼا کوي
#د رحمان په شعر
#سنگزار
#An intangible heritage

== ناچاپه آثار ==
د ښاغلي خټک د ناچاپو آثارو لړليک په دې ډول دی:
#خوشحال بابا 
#حمزه شينواري
#غني خان
#پښتني کلتور
#د نوي دور استادان شاعران
#د انگرېزي ليکنو ټولگه
#اردو مضمونونه
#د فکر لارې

== باندنۍ تړنې ==

== سرچينې ==
#http://pa.azadiradio.org/content/article/27140243.html 
#http://www.nunn.asia/49444/پښتون-لیکوال-او-څېړونکی،-ډاکټر-راج-ولي/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721084322/http://www.nunn.asia/49444/%d9%be%da%9a%d8%aa%d9%88%d9%86-%d9%84%db%8c%da%a9%d9%88%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d9%88-%da%85%db%90%da%93%d9%88%d9%86%da%a9%db%8c%d8%8c-%da%89%d8%a7%da%a9%d9%bc%d8%b1-%d8%b1%d8%a7%d8%ac-%d9%88%d9%84%d9%8a/ |date=2015-07-21 }} 
#http://www.bbc.com/pashto/interactivity/2015/07/150721_ma_raje_wali_sha_khatak

[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه]]</text>
      <sha1>mdf3a2m6y2jgx005hd6rmjuohaartjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مجاور احمد زيار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3935</id>
    <revision>
      <id>368299</id>
      <parentid>362671</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21449" sha1="1hmuk5663tzipco66u7mvfjmyutttng" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name          = مجاور احمد زيار &lt;br&gt; Mujawar Ahmad Zyar
|image         = مجاور احمد زيار.jpg
|image_size    = 
|alt           = 
|caption       = مجاور احمد زيار
|birth_name    = 
|birth_date    = 1935
|birth_place   = [[ننگرهار ولايت|ننگرهار]], [[افغانستان]]
|death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --&gt;
|death_place   = 
|body_discovered = 
|death_cause   = 
|resting_place = 
|resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;
|residence     = 
|nationality   = [[افغان]]
|ethnicity     = [[پښتانه|پښتون]]
|citizenship   = [[افغانستان]]
|other_names   = 
|known_for     = 
|education     = 
|alma_mater    = 
|employer      = 
|occupation    = پوهاند، ژبپوه، تاريخپوه، ليکوال
|years_active  = 
|home_town     = 
|salary        = 
|networth      = 
|height        = 
|weight        = 
|title         = 
|term          = 
|predecessor   = 
|successor     = 
|party         = 
|opponents     = 
|boards        = 
|religion      = 
|spouse        = 
|partner       = 
|children      = 
|parents       = 
|relations     = 
|callsign      = 
|awards        = 
|signature     = 
|website       = {{URL|http://www.Zyar.net/}}
|footnotes     = 
|box_width     = 
}}
'''پوهاند دوکتور مجاور احمد زيار'''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Mujawir Ahmad Zyar)
يو [[افغان]] ويي‌څار [[پښتو ژبه|پښتو ژبی]]، ژبور [[څېړونکی]]، [[ژبپوه]]&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = مايار
|first       =عصمت
|date        = ۱۳۹۶لمريز وري ۱۶مه
|title       = د پوهاند مجاور احمد زیار د علمي او فرهنګي خدمتونو ستاينه وشوه
|url         =https://tkg.af/pashto/2017/04/05/%D8%AF-%D9%BE%D9%88%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AB/
|website     = کليد گروپ
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۱۳۹۸لمريز تلې ۰۵مه
|title       = ډاکتر مجاور احمد زیار: پښتو ژبپوهنه لا ډېر کار ته اړتیا لري
|url         = https://pa.azadiradio.com/a/30186569.html
|website     = ازادي راډيو ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;، [[لرغونپوه]]، [[شاعر]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = &lt;!-- not stated --&gt;
 |date         = ۲۰۲۰ز اپريل ۰۷مه
 |title        = سپين شعر/ مجاور احمد زیار
 |url          = https://www.nunn.asia/162190/%D8%B3%D9%BE%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1/
 |website      = نن ټکی اسيا
 |access-date  = 2026-01-27
 |archive-date = 2021-10-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211017184910/https://www.nunn.asia/162190/%D8%B3%D9%BE%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1/
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;، [[ليکوال]]
&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = هاشمي
|first       =سيداصغر
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د دوکتور مجاور احمد زیار د څېړنو او پنځوونو د عروج پړاوونه
|url         =https://af.dawatmedia24.com/?p=174238
|website     = دعوت مېډيا
|publisher   =شېبه گهيځ
}}&lt;/ref&gt; ، اديب او د [[پښتو]] اوسني کره ليکدود نوښتگر او بنسټگر دی، چې په ({{birth date|1937|4|5}}) نېټه د [[ننګرهار ولايت|ننگرهار ولايت]] [[رودات ولسوالۍ|روداتو ولسوالۍ]] مزينې رود د حصارک سيمه کې زېږېدلی.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = مايار
|first       =عصمت
|date        = ۱۳۹۶لمريز وري ۱۶مه
|title       = د پوهاند مجاور احمد زیار د علمي او فرهنګي خدمتونو ستاينه وشوه
|url         =https://tkg.af/pashto/2017/04/05/%D8%AF-%D9%BE%D9%88%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AB/
|website     = کليد گروپ
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۲۷ز جنورۍ ۲۷مه
|title       = مجاور احمد زيار
|url         = https://www.sporghay.com/index.php/archive-new?view=article&amp;id=13594&amp;catid=86
|website     = سپرغۍ
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۱۶ز اکتوبر ۱۸مه
|title       = پوهاند مجاور احمد زیار
|url         = https://lomritob.com/2016/10/18/%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1/
|website     = لومړيتوب ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt; 
== مخينه ==
په ({{Birth date|1937|4|5}}) نېټه د [[ننګرهار ولايت|ننگرهار ولايت]] د [[روداتو ولسوالۍ]] مزينې رود د حصارک سيمه کې زېږېدلی&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = مايار
|first       =عصمت
|date        = ۱۳۹۶لمريز وري ۱۶مه
|title       = د پوهاند مجاور احمد زیار د علمي او فرهنګي خدمتونو ستاينه وشوه
|url         =https://tkg.af/pashto/2017/04/05/%D8%AF-%D9%BE%D9%88%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AB/
|website     = کليد گروپ
}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = &lt;!-- not stated --&gt;
 |date         = ۲۰۲۰ز اپريل ۰۷مه
 |title        = سپين شعر/ مجاور احمد زیار
 |url          = https://www.nunn.asia/162190/%D8%B3%D9%BE%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1/
 |website      = نن ټکی اسيا
 |access-date  = 2026-01-27
 |archive-date = 2021-10-17
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20211017184910/https://www.nunn.asia/162190/%D8%B3%D9%BE%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1/
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = هاشمي
|first       =سيداصغر
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د دوکتور مجاور احمد زیار د څېړنو او پنځوونو د عروج پړاوونه
|url         =https://af.dawatmedia24.com/?p=174238
|website     = دعوت مېډيا
|publisher   =شېبه گهيځ
}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۲۷ز جنورۍ ۲۷مه
|title       = مجاور احمد زيار
|url         = https://www.sporghay.com/index.php/archive-new?view=article&amp;id=13594&amp;catid=86
|website     = سپرغۍ
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۱۶ز اکتوبر ۱۸مه
|title       = پوهاند مجاور احمد زیار
|url         = https://lomritob.com/2016/10/18/%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1/
|website     = لومړيتوب ټکی کام
}}&lt;/ref&gt; په ۹ کلنۍ د [[پلار]] له سیوري بې برخې شو، له خپلې مور او دوو کوشنيو وروڼو سره پاتې شو او ستونزمن ژوند يې د لومړني ښوونځي تر پايه پورې وزغامه. دغه لومړنی ښوونځی يې په خپل کلي او [[کامه]] کې په خوارۍ او مزدورۍ سرته ورساوه.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt;  تر څلور کلنو ديني او ادبي زده کړو وروسته يې د [[کابل]] په شپېنيو منځنيو او دويمنيو ښوونځيو ابن سينا کې شامل شو. 
&lt;br&gt;
په ۱۳۳۲ ل کال کې د کابل په دارالمعلمين کې شامل او پر ۱۳۳۷ ل کال يې پای ته ورساوه.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt; تر دې وروسته يې د [[کابل پوهنتون]] د ژبو او ادبياتو په پوهنځي کې زده کړو ته د پښتو ژبې د ادبياتو په څانگه کې پاينه ورکړه او د ليسانس تر درجې پورې يې زده کړې وکړې. &lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt; 

تر دې وروسته يې د ژبو او ادبياتو په پوهنځي کې د استاد په توگه دنده پيل کړه&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt; ، هممهال يې د وږمې مجلې د چلولو چارې او د پښتو مجلې د چلولو چارې پر غاړه درلودې. 

د دغه پوهنڅي د پښتو او ژبپوهنې د څانگو د پوهنيز - څېړنيز غړي په توگه يې څلور کاله د افغانستان د ژبپوهنې اتلس د رغاونې پروژې له مخې د [[پښتو]] او يو شمېر نورو لږه کيو ژبو څه له پاسه سل گړدوده (لهجې) د هېواد له گوټ گوټه راټولې کړې او ويې څېړلې.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt; 
&lt;br&gt;
له ۱۹۶۶ تر ۱۹۷۲ ز کانه يې د هغه بورس له مخې، چې د نوموړې پروژې د يوه ډېر کاري برخوال په توگه ور په برخه شوى وو، د [[سويس]] له برن پوهنتون څخه په ټوليزه او آرياني [[ژبپوهنه]]، [[ادبپوهنه]] او [[توکمپوهنه]] ( اتنالوجۍ ) کې د ماسترۍ او ډاکترۍ لوړترين بريليکونه ترلاسه کړل.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt;  تر هغه راهيسې يې د کابل پوهنتون د اړوند پوهنځي د پښتو ژبې او ادب ښوونه پرمخ يووړه.
&lt;br&gt;
له ۱۹۸۴ تر ۱۹۸۶ ز کاله يې د [[برلين]] [[د هومبولت پوهنتون]] د ختيځپوهنې په څانگه کې د مېلمه استاد په توگه د افغانستانپوهنې د ښوونې چارې سرته ورسولې او دوه کاله (۱۹۹۴-۱۹۹۶) يې [[د پېښور پوهنتون]] د پښتو ماستري او ډاکتري څانگې د Visiting Professor (مرستيال پروفیسر)په توگه دنده ترسره کړه او راوروسته يې د کورني پيوستون پر بنسټ د [[انگليستان]] په پوهنتوني ښار اکسفورډ کې د مېشتيا رښته په برخه شوه.
&lt;br&gt;
د افغانستان اسلامي جمهوريت جلالتماب [[هېوادمشر]] ډاکتر [[محمد اشرف غني]] د يو فرمان له مخې، [[پوهاند]] دوکتور مجاور احمد زيار پر ۱۳۹۷ ل کال د ژبپوهنې په برخه کې د علومو اکاډمۍ د پوهنيز سلاکار په توگه په دنده وگوماره.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       =مريم
|date        = ۲۰۲۵ز اپريل ۰۵مه
|title       = د زیار کلیزه؛ تر نیمې پېړې زیات شعوري ژوند د پښتو ژبې او ادب ته خدمت
|url         =https://www.khaama.com/pashto/archives/77404
|website     = خامه ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt;
[[دوتنه:مجاور احمد زيـار.jpg|بټنوک|289px|مجاور احمد زيار]]

== څېرمه چارې او دندې ==
[[دوتنه:مجـاور احمد زيار.jpg|بټنوک|کيڼ|289px|مجاور احمد زيار]]
پر ۱۹۷۲ - ۱۹۷۵ د ژبو او ادبياتو پوهنځي د وږمې مهالنۍ او نورو پښتو خپرونو چلونه.
&lt;br&gt;
پر ۱۹۷۸ - ۱۹۷۹ ز کلونو د افغانستان د علومو اکادېمۍ د پښتو څېړنو د نړيوال مرکز مشري.
&lt;br&gt;
پر ۱۹۸۰ ز کال د ملي موزيم او ملي ارشيف د بيا رغاونې د کمېسيون غړيتوب.
&lt;br&gt;
پر ۱۹۸۰ ز کال د افغانستان د سولې، پيوستون او دوستۍ د سازمان مشري.
&lt;br&gt;
پر ۱۹۸۰- ۱۹۸۴ ز کلونو د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي مشري.
&lt;br&gt;
له ۱۹۹۱ ز کاله راهيسې د علامه سيد جمال الدين افغان د فرهنگي ټولنې مشري.

== علمي او ادبي هستونې ==

===  پوهنيزې څېړنې  ===
#[[پښتو نومتړنگونه]] يا اسمي ترکيبات (الماني) د سويس د برن پوهنتون د ۱۹۷۴ زېږدي کال خپرونه. 
#[[پښتو پښويه]] [[د کابل پوهنتون]] د ۱۳۶۲ ل کال خپرونه. &lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۲۲ز می ۰۸مه
|title       = پښتو پښويه
|url         =https://archive.org/details/pashto-pashooya/page/n3/mode/2up
|website     = ارشيف ټکی ارگ
}}&lt;/ref&gt;  
#[[پښتو ويي پوهنه (کتاب)|ويي پوهنه]]، د کابل پوهنتون د ۱۳۶۰ ل کال خپرونه.  
#[[پښتو ليکلار]]، د ننگرهار د [[بايزيد روښان]] پوهنتون د ۱۳۶۰ ل کال خپرونه. 
#[[پښتو بدلمېچ يا پښتو شعر څنگه جوړېږي؟]] لومړی چاپ د اطلاعاتو او کولتور وزارت له خوا پر ۱۳۶۹ ل کال ترسره شوی. دويم چاپ پر ۱۳۸۹ ل کال. 
#[[پښتو او پښتانه د ژبپوهنې په رڼا کې]]
#[[پټه خزانه يوه لغوي خزانه]] 
#[[پښتو سيندگى (هممانيزونه)]] 
#[[پښتو سيندگى (نويزونه)]] 
#[[انگرېزي - پښتو سيندگى (سربلونه + اوستربلونه)]] 
#[[د خوشال ادبي پښتو]] 
#[[د يوې کره پښتو ليکلارې لارښود]]
#[[د ژبپوهنې بنسټونه]] 
#[[غږپوهه او د پښتو پښويه (گرامر)]] 
#[[درېيمه بشپړه او کره پوهنتوني (اکادميکه) خپرونه.]] 
#[[پښتو دري فرهنگ]] د برلين پوهنتون په غوښتنه کښل شوی دی. 
#[[الماني پښتو فرهنگ]] د برلين پوهنتون په غوښتنه کښل شوی دی. 
#[[د پښتو الماني ژباړيز پرابلمونه]] په الماني ژبه کښل شوی، ناچاپ دی. 
#ټولنوال رياليزم: برخه برخه په هنر او ژوندون مجلو کې خپور شوی دی. 
#پښتو گړدودونه (لهجې): په وږمې مجله کې چاپ شوی دی. 
#پښتو آرپوهه (اتمولوژي): تر «ژ» پورې په وږمه مجله کې خپور شوی دی.  
===  ژباړې  ===
#پښتانه او وروڼه مليتونه، د چاپ او خپرونې د دولتې کومېټې رياست د ۱۳۶۶ ل کال خپرونه. 
#[[د کنېشکا د سره کوتل ډبرليک]] (له الماني) 
#[[پټه خزانه]] (پرالماني). 

===  ادبي ( پېيلې او ناپېيلې) ټولگې   ===
#[[زنداني نغمې]] د شعرونو ټولگه د ۱۳۵۹ ل کال چاپ. 
#[[سوزونه او سازونه]] د شعرونو غونډ، د چاپ او خپرونې د دولتي کومېټې رياست د ۱۳۶۴ ل کال چاپ. 
#[[وينه او مينه]] شعري غونډ، د ملي دفاع وزارت د ۱۳۶۰ ل کال خپرونه. 
#[[گلکڅونه]] شعري غونډ، د افغانستان د ليکوالو د انجمن خپرونه، ۱۳۶۷ ل کال چاپ. 
# [[گلولې]] 
#[[اند و ژوند]] شعري طرحې او څلوريزې، د سرحدونو چارو وزارت د ۱۳۶۸ ل کال چاپ. 
#[[اند و واند]] 
#[[رزم و بزم]] شعري غونډ، د [[سيد جمال الدین افغان]] فرهنگي ټولنه، ۱۳۷۲ ل کال چاپ.  
#[[پوهه او گروهه]] 
#[[د سبرونو نڅا]] شعري غونډ، د سيد جمال الدین افغان فرهنگي ټولنه، ۱۳۷۲ ل کال چاپ.  
#[[گلوييونه]] شعري غونډ، د سيد جمال الدین افغان فرهنگي ټولنه، ۱۳۷۲ ل کال چاپ.  
#[[څڅواکي]] شعري غونډ، د سيد جمال الدین افغان فرهنگي ټولنه، ۱۳۷۲ ل کال چاپ.  
#[[زما نړۍ]] 
#[[د مرجانونو څانگې]] 
#[[نوې پېړۍ او نوې زرۍ]] 
#[[اور و وينې]] د شعرونو غونډ، د چاپ او خپرونې د دولتي کومېټې رياست د ۱۳۶۴ ل کال چاپ. 
#[[ساندې او سندرې]] 
#[[مينه د زړه په وينه]] (رومان) او ناپېيلي ( نثري تولگه ) د ۱۳۷۲ ل کال [[لاهور]] چاب. 
#[[سپین غر]] شعري غونډ ناچاپ . 

د دغو چاپي اثارو ترڅنگ د پښتو او نورو افغاني ژبو څه له پاسه سل ټوکه گړدودي څېړنو او نورو گڼو ناچاپه څېړنيزو ليکنو او بيا په هېواد کې او د باندې په پښتو، پارسۍ، المانۍ او انگرېزۍ څه له پاسه دوه نيم زرو علمي، ادبي او ژورنالېستيکي خپرو شوو ليکنو، ژباړنو او ويناوو، پوهاند زيار د هېواد او سيمې په کچه تر علامه حبيبي راوروسته د لوړترين ليکوالي ريکارډأ څښتن کړى دى.

پر دغو ټولو علمي - فرهنگي هلو ځلو سربېره د افغان - پښتني ټولنې دغه هڅاند،  نوښتگر پوهاند او ليکوال دا څه له پاسه دېرش کاله د &quot; يوې - کره ليکنۍ پښتو &quot; او &quot; نوي - ازاد پښتو شعر &quot; غبرگ غورځنگونه هم له سترو بريو او برياوو سره پرمخ وړي او له دغه پلوه يې هم د خپلې ژبې او ادب د نړيوالې سيالۍ د جوگه کېدو په برخه کې يوه بېسارې اغېزمنه ونډه درلودلې ده.

== د کتابونو انځورتون==
&lt;gallery&gt;
دوتنه:26DSC011.JPG|پښتو پښويه
دوتنه:پښتو پښويه.JPG|پښتو پښويه
دوتنه:ناپېيلې.JPG|ناپېيلې
&lt;/gallery&gt;

== نورې لوستنې ==
[[لرغونپوهنه د پوهاند دوکتور زيار له څېرموڅيړنيزو بوختياوو څخه]]


[[وېشنيزه: پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه: پښتانه شاعران]] 
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]  
[[وېشنيزه:پښتانه]] 
[[وېشنيزه:افغانان]]
[[وېشنيزه:ننگرهاريان]]</text>
      <sha1>1hmuk5663tzipco66u7mvfjmyutttng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5584</id>
    <revision>
      <id>368247</id>
      <parentid>366714</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153197" sha1="dbphi9ppin5j1tj3vm9ebacrjalcz42" xml:space="preserve">'''اسلام''' {{Ar|الإسلام}};''{{ArabDIN|}}'' ({{Audio|ar-al_islam.ogg|&lt;sup&gt;واوری!&lt;/sup&gt;}}، &quot;اطاعت&quot; (د [[الله]]&lt;sup&gt;([[جل جلاله|ج]])&lt;/sup&gt; د رضا)) يو [[مونوتيزم|مونوتېسټېک]] (د يوه څښتن مننونکي) گروهې (عقيده) يا باور لرونکې دین دی. پخپله د اسلام وی د سولې، امن، سلامتۍ، روغې جوړې رامنځته کول دي. دا دین له درېیو [[ابراهيمي دين]]ونو  ([[یهوديت]]، [[عیسویت]]، اسلام) له ډلې څخه دی، چې د نړۍ په کچه دویم ستر [[مذهب]] گڼل کېږي. د اسلام د دين لارويانو ته '''[[مسلمانان]]''' وايي. مسلمانان پدې گروهه دي چې [[الله]]&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; د انسانانو د لارښوونې لپاره وخت پر وخت، خپل استازي ([[پيغمبر|پيغمبران]]) رالېږلي، چې هریو خپله دنده د الهي اوامرو په رڼا کې په بشپړه توگه سرته رسولې.
د الهي استازو (پیغمرانو) وروستې استازې [[محمد]]&lt;sup&gt;([[صلی الله عليه وسلم|ص]])&lt;/sup&gt; دی.
[[دوتنه:Kaaba at night.jpg|thumb| [[کعبه شریفه]] چې په [[سعودي عربستان]] کی پرته ده دا د اسلام مرکز او د مسلمانانو [[قبله]] ده او دا هغه ځای دی کوم چې هر کال په زرگونه [[مسلمانان]] دلته د خدای د کور د زیارت لپاره راځې.]]
''اسلام'' &quot;تسليمۍ او غاړه اېښودنې ټه وایي&quot; يا په بله وينا ځان د الله تعالی رضا ته تسليمول. د اسلام د [[دين]] لاروي ته [[مسلمان]] ويل کېږي، مانا دا چې &quot;هغه څوک چې ځان يې الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; ته سپارلی او د هغه د احکامو اطاعت کوي، مسلمان گڼل کېږي&quot;.&lt;ref name=&quot;EoI-Islam&quot;&gt;{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lanes Lexicon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000137.pdf|title=Lane's lexicon |accessdate=۲۰۰۷-۰۷-۰۳}}&lt;/ref&gt; په ټوله نړۍ کې د ۱٫۱&amp;nbsp;بيليون او ۱٫۸&amp;nbsp;بيليون ترمېنځ وگړي د اسلام د دين لارويان دي، چې په همدې توگه وروسته د [[عيسويت]] نه [[اسلام]] د نړۍ دویم ستر [[دين]] گڼل کېږي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |title=Major Religions of the World—Ranked by Number of Adherents |accessdate=۲۰۰۷-۰۷-۰۳ |format=HTML |work= |تاريخ الأرشيف=2010-01-29 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-07-07 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam }}&lt;/ref&gt;

مسلمانان په دې عقیده دي ې الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; قرآن مجيد پر حضرت [[محمد]]&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt; نازل کړی، او محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt; د الله تعالی وروستی پيغمبر دی. مسلمانان پدې عقيده هم دي چې قرآن مجيد او سُنت (د حضرت محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt; خبرې او اعمال) د اسلام بنسټيزې سرچينې دي.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۱۹۹۶), p.۴۱
* Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/JulRefl2y6.html Sources of Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614041859/http://www.renaissance.com.pk/JulRefl2y6.html |date=2013-06-14 }}&lt;/ref&gt; مسلمانان په دې عقيده هم دي چې حضرت محمد مصطفیٰ&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt; د يوه نوي دين په توگه د اسلام د دين بنسټگر نه ؤ، خو همدا وروستی پيغمبر د اسلام د دين د گروهې آرنۍ لمانځونکی او پرځای کوونکی دی چې پر زمکه يې بنسټ [[آدم]]&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt; ايښی چې بيا تر هغه وروسته حضرت ابراهيم&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt; او د هغه نه پخوانيو او وروستنيو، د خدای&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; ټولو پيغمبرانو يې د دغه دين او اصلي لارې بلنه ورکړې. مسلمانان دا عقيده لري چې په [[يهوديت]] او [[عيسويت]] کې د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; پيغام چې د بېلابېلو انبياو لخوا پر دوی نازل شوي، هغه د دوی لخوا د وخت په تېرېدو سره تحريف شوي، او ناسمه ترجماني يې شوې، که هغه په ليکلې بڼه وي او که پرته د ليکلې بڼې وي.&lt;ref name=&quot;Distorted&quot;&gt;See:
* Accad (۲۰۰۳): According to Ibn Taymiya, although only some Muslims accept the textual veracity of the entire Bible, most Muslims will grant the veracity of most of it.
* Esposito (۱۹۹۸), pp.۶٬۱۲
* Esposito (۲۰۰۲b), pp.۴–۵
* F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۹
* {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}
* {{cite encyclopedia | title=Tahrif | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=Hava Lazarus-Yafeh | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;
 
د اسلام دين د گڼ شمېر اسلامي اعمالو يو غونډال دی. د دغه دين مننونکي بايد د اسلام د دين [[د پينځه ستنو]] مننونکي او پلي کونکي وي، د اسلام د دين پينځه ستنې له بېلابېلو فرايضو او دندو نه جوړ شوی او همدغه پينځه ستنې دي چې په يوې ټولنه کې مسلمانان سره متحده کوي.&lt;ref&gt;Esposito (۲۰۰۲b), p.۱۷&lt;/ref&gt; د اسلام د دين د پينځه ستنو سره سره، [[شريعت|اسلامي قانون]] (''شريعة'') د احکامونو يو دوديزه قضايي واک دی چې د مسلمانانو د ژوند او ټولنې هر اړخ يې اغېزمن کړی. په دې قانون کې هر څه رانغښتې دي، د عملي چارو نه نيولې لکه د خوراک، څښاک آن تر سوداگريزو او پانگه ايزو چارو او تر جگړايزو چارو پورې هر څه په دې قانون کې راغلي دي.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۲b), pp.۱۱۱٬۱۱۲٬۱۱۸
* {{cite encyclopedia | title=Shari'ah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

نژدې ټول مسلمانان د اسلام په دوو لويو فريقو لکه سني او شيع پورې تړاو لري. د تشيع فرقه په ۷مه پېړۍ کې د مسلمانانو تر مېنځ د مذهبي او سياسي توپيرونو په پايله کې رامېنځ ته شوې. په اټکلي توگه ۸۵ په سلو کې مسلمانان د اهل سنت لارويان دي او ۱۵ په سلو کې د تشيع فرقې لارويان دي.په [[منځنی ختيځ]]، او همداراز د [[افريقا]] او [[آسيا]] په برخو کې د اسلام دين برلاسی دی. د دغه دين د مننونکو لويې ډلې په [[په چين کې د اسلام دين|چين]]، د بالکان هيوادونو په [[ختيځه اروپا]] او [[په روسيه کې د اسلام دين|روسيې]] کې شته. په لويديځه اروپا کې هم گڼ شمېر مسلمان مهاجرين مېشت دي او همدا راز په امريکا کې هم د مسلمانانو ټولنې شته. په سلو کې نژدې ۲۰٪ مسلمانان په عربو هېوادونو کې مېشت دي.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۲b), p.۲۱
* Esposito (۲۰۰۴), pp.۲٬۴۳&lt;/ref&gt;
{{اسلام}}

== آرپوهه ==
اسلام د عربي ژبې د درې تورو، {{ArabDIN|[[سين]]-[[لام]]-[[ميم]]}} ({{ar|'''س'''-'''ل'''-'''م'''}}) نه راوتلی. اسلام د همدغې ريښې يو تجريدي فعل دی چې مانا يې ده &quot;تسليم يا ځان سپارل، څان الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; ته سپارل، اطاعت کول او د سولې&quot; په مانا هم ده.

کله چې د پورتني ويي د ريښو په اړه په نورو ژبو کې څېړنه کوو، نو بيا په عبراني ژبه کې د پورتني وييکي ضمني ماناگانې هم راوځي. په عبراني ژبه کې د ''[[شلوم]]'' ويي، د (شين-لامد-ميم) نه خپلې ريښې اخلي ({{Ivrit|'''ש'''-'''ל'''-'''ם'''}}). په ډېرو [[سېمېټک ژبو]] کې د همدغه لغت ضمني ماناگانې شته، چې مانا يې بشپړکېدل، پوره کېدل، سر ته رسېدنه، ښه اوسېدنه، هوسا اوسېدنه، يو داسې اصطلاح چې په ژباړه کې اکثراً د سولې د وييکي مانا په ځان کې رانغاړي، ورکوي.

په قرآن کې هم د اسلام د لغت د مانا بېلابېل تعبيرونه راغلي. په ځينو ''[[ایت|آيتونو]]''، کې د اسلام کيفيت د يوې راسخې عقيدې په توگه تاکيد شوی: &quot;الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; که وغواړي چې د يو چا لارښونه وکړي، نو الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; د هغه سينه د اسلام لپاره پراخه کوي.&quot;&lt;ref&gt;{{cite quran|۶|۱۲۵|style=ref}}, {{cite quran|۶۱|۷|style=ref}}, {{cite quran|۳۹|۲۲|style=ref}}&lt;/ref&gt; نور آيتونه بيا ''اسلام'' او ''[[دين]]'' (اکثراً د &quot;مذهب&quot; په توگه ژباړل کېږي) د يو شي په توگه تعبيروي : &quot;نن، ما ستاسو دين ستاسو لپاره مکمل کړ؛ ما ستاسو لپاره خپل د برکتونو اچول مکمل کړل؛ ما ستاسو لپار د اسلام دين غوره کړ.&quot;&lt;ref&gt;{{cite quran|۵|۳|style=ref}}, {{cite quran|۳|۱۹|style=ref}}, {{cite quran|۳|۸۳|style=ref}}&lt;/ref&gt; ډېر نور خلک بيا اسلام داسې تعريفوي چې دا هغه دين دی چې انسان د همدې دين په مرسته بېرته الله تعالی ته ورستنېږي نسبت و دې ته چې د ايمان د اعمالو د تصديق په توگه وگڼلای شي.&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۹|۷۴|style=ref}}, {{cite quran|۴۹|۱۴|style=ref}}
* {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

هغه نور عربي وييونه چې د {{ar|'''س'''-'''ل'''-'''م'''}} نه راوتلي:

* [[سلام]], چې د &quot;سولې او سلامتۍ&quot; په مانا ده او د ورځيني روغبړ يوه اهمه کلمه ده, [[سلام عليکم|السلام عليکم]] (ته دې سلامت وې/سلامتي دې پر تا وي).
* السلام(سوله)د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; د ۹۹ مبارکو نومونو نه يو نوم دی چې په [[قران]] کې هم راغلی.
* [[مسلمان]], د اسلام د دين مننونکي ته وايي او مانا يې ده هغه څوک چې ځان الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; ته تسليم کوي او يا د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; اطاعت کوي.
* سلامه, د &quot;سلامتي,&quot; په مانا ده چې د &quot;خدای پامانۍ&quot; په وخت کې وييل کېږي، د &quot;مع السلامه&quot; مانا ( سلامتۍ سره[لاړ شه]) ده.

== عقيده ==

د اسلام بنسټيزه عقيده شهادت دی چې د گواهۍ مانا لري [[شهادت]] ('''  لا إله إلا الله محمد رسول الله ''')&quot;نشته بل کوم څښټتن يا معبود پرته د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; نه او [[محمد|محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt;]] د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; پيغمبر دی.&quot; د دې لپاره چې څوک [[مسلمان]] شي، نو سړي ته پکار ده چې دغه پورتنی شهادت د يو څو شاهدانو مخکې ووايي او پرې ايمان راوړي. او که چېرته يو څوک غواړي چې اسلام ته راشي نو هغه يا هغې ته پکار ده چې بايد د زړه له صدق نه وغواړي او بيا د دې نه مخکې چې شهادت ووايي نو پکار ده چې د شهادت په اصلي مانا او مفهوم پوه وي.&lt;br /&gt;
مسلمانان په دې عقيده دي چې الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; انسانانو ته خپل پيغام د محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt; او د نورو پيغمبرانو لخوا لکه [[آدم|آدم&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt;]]، [[نوح|نوح&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt;]]، [[ابراهیم|ابراهيم&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt;]]، [[موسی|موسی&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt;]] او [[عيسی|عيسی&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt;]] له لورې په بېلابېلو وختونو کې رالېږلی. [[مسلمانان]] په دې عقيده هم دي چې [[محمد|محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt;]] د [[الله]]&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; وروستنی پيغمبر و او د هغه نه وروسته تر قيامته بل هېڅ کوم [[پيغمبر]] نه راځي. نو ددې پخاطر [[مسلمانان]] بايد د [[محمد|محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt;]] په لارښوونې تر قيامته پورې عمل وکړي.
&lt;br /&gt;
مسلمانان پدې عقيده دي چې قران د انسانانو د لارښوونې يو داسې کتاب دی چې تر اوسه پکې هېچا گوتې نه دي وهلي او پدې کتاب کې هېڅ کومه نيمگړتيا نشته، او هېڅ کله به پکې بدلون را نه شي، او دا د خدای له لورې انسانانو ته وروستی نازل شوی کتاب دی. مسلمانان دا هم وايي چې د انجيل او تورات هغه اسماني کتابونه دي چې د بېلابېلو مذهبي فرقو له لورې پکې لاسوهنې شوي په بل ډول سره ليکل شوي او په ناسمه توگه تعبير شوي او د دغو اسماني کتابونو اصلي بڼې اوس نه شته او د وخت په تېرېدو سره خلکو هماغه لومړني لارښوونې چې په اصلي اسماني کتابونو کې وه هېر کړي، او يا يې هم درغلي پکې کړې. نو ددغه ليد پر بنسټ الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; انسانانو ته د لارښوونې لپاره قرآن راولېږه چې په دې کې هماغه د اصلي انجيل او تورات لارښوونو سره سره د هغو وختونو د خلکو چې پېغمبران به يې ځورول او وژل به يې او د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; له احکامو د سرغړونې سره سره يې د خپل زاتي گټو لپاره د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; په کلام کې چې بدعتونه راوستلي دا ټول تاريخ ثبت دی. 
&lt;br /&gt;
مسلمانان دا هم وايي چې اسلام هماغه دين دی چې د آدم&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt; له وختونو نه او د نورو پيغمبرانو په وختونو کې هم وه، او دغو ټولو پيغمبرانو د همدغه مذهب په لار د تلو ټينگار کړی. اسلامي کتابونه او ليکنې د [[يهوديت]] او [[عيسويت]] د هغو اصلي لارښوونو نه راوتلي چې د ابراهيم&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt; په وختونو کې يې ښوونې شوي نو د همدغه پخاطر دا درېواړه مذهبونه يعنی يهوديت، عيسويت او اسلام چې درېواړه سره گډې ريښې لري، د ابراهيمي دينونو په نامه سره هم يادېږي.  په قرآن عظيم الشان کې يهوديانو او عيسويانو ته د اهل الکتاب يا هغه خلک چې کتابونه ورباندې نازل شوي، په نامه اشاره شوې ده.    
&lt;br /&gt;
اسلام يو [[دين]] دی، دين '''د ژوندون لار''' مانا لري او يا هم په بله وينا د لارښوونې لار.

&quot;د قرآن شريف له مخې مسلمانان بايد په خپل پاک رب باندې ايمان راوړي او د هغه وحدانيت ته د تسليمېدو سره سره، د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; په ټولو وحيو، نازل شوو کتابونو، د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; په پرښتو، د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; په پيغمبرانو او د قيامت په ورځ بايد ايمان ولري.&quot;&lt;ref&gt;{{cite quran|۲|۴|style=ref}}, {{cite quran|۲|۲۸۵|style=ref}}, {{cite quran|۴|۱۳۶|style=ref}}&lt;/ref&gt; په همدې توگه، نور عقايد هم شته چې د اسلام د دوه لويو فرقو تر مېنځ پکې د تعبيرونو توپير شته. د تشيع د لارې خلکو کې د امامت يو سياسي او روحاني لارښوونې يو نظام دود دی.&lt;ref&gt;See:
* Farah (۲۰۰۳), p.۱۰۹
* مومن (۱۹۸۷), p.۱۷۶&lt;/ref&gt;

مسلمانان په دې گروهه دي چې الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; انسانانو ته خپل وروستی رسول محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt; ورلېږلی دی. او پر محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt; يې قرآن نازل کړی چې وروستی اسماني کتاب دی. د قرآن د نزول موده پوره دوه لسيزې وخت نيولی.&lt;ref&gt;Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۷٬۱۸٬۲۱&lt;/ref&gt; په اسلام کې پيغمبران، خدای ته نژدې هغه انسانان دي چې خدای تعالی يې د خپل پيغام رسولو په موخه په انسانانو کې غوره کوي. مسلمانان په دې هم عقيده لري چې پيغمبران انسانان دي چې خدای ورته د انسانانو د لارښوونې، عبرت او د خپلو ادعاوؤ د ثبوت په خاطر د معجزو د ښودلو توان ورکړی. په اسلام کې پيغمبران هغه انسانان دي چې تر نورو انسانانو په تقوا او نېکۍ کې تکامل ته رسېدلي او همدوی د خدای غوره، بې مثاله بنده گان دي چې خدای د پرښتو له لارې خپل پيغام همدوی ته د وحيو په بڼه ور رسوي.&lt;ref&gt;وگورۍ:
* مومن (۱۹۸۷), p.۱۷۶
* {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۲۰}}&lt;/ref&gt; د اسلامي زده کړو نه داسې څرگندېږي چې د آدم نه وروسته د خدای ټول پيغمبرانو د اسلام د دين تبليغ او دعوت کړی، دا هغه دين دی چې يو خدای الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; د معبود په توگه راپېژندلی. په قرآن کې اسلام د &quot;هغه ازلي طبيعت چې پر بنسټ يې خدای مخلوقات خلق کړل&quot;,&lt;ref&gt;{{cite quran|۳۰|۳۰|style=ref}}&lt;/ref&gt; راپېژندل شوی او په قران کې دا هم راغلي چې د مسلمان ځانگړی نوم د ابراهيم لخوا د دې دين لارويانو ته ورکړ شوی.&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۲۲|۷۸|style=ref}}
* &quot;اسلام&quot;, ''د مذهب دايرة المعارف''&lt;/ref&gt;

د تاريخ له مخې د اسلام دين په ۷مه پېړۍ کې په عربستان کې رامېنځ ته شوی.&lt;ref&gt;&quot;Islam&quot;, ''د مذهب دايرة المعارف''&lt;/ref&gt; په اسلامي ليکنو کې يهوديت او عيسويت هغه دوه دينونه دي چې د ابراهيم&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt; پيغمبر د لارښوونو وروسته د بېلابېلو پيغمبرانو په وخت کې رامېنځ ته شوي. په قرآن کې يهوديان او عيسويان د اهل الکتاب يا د کتابونو د خلکو په توگه پېژندل شوي، او د هغو خلکو نه چې ډېر خدايان پالي او عبادت يې کوي، تر مېنځ په ښکاره توپير پېژندل کېږي. مسلمانان په دې عقيده دي چې د پخوانيو اسماني کتابونو لکه زبور، [[تورات]] او [[انجيل]] سپېڅلي کتابونه د تاريخ په بېلابېلو پړاؤونو کې د ترجمې او متن په برخه کې تحريف شوي او اوس همدا سپېڅلي کتابونه پخپلو آرنيو بڼو هېڅ نه شته.

=== [[د افغانستان ولايتونه|د]] عقيدې شپږ ارکان ===
مسلمانان شپږ بنسټيزه ارکانونو باندې عقيده لري:

# د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; په وحدانيت باندې ايمان راوړل او يواځی الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; ته عبادت او اطاعت کول او د هغه نه مرسته غوښتل ''[[توحيد]]''.
# د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; په پيغمبرانو باندې ايمان راوړل ([[پېغمبران#د اسلام له نظره|''انبيا‌ء'']])  چې ټول پېغمبران (''[[رسول]]'') د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; له خوا رالېږل شوي. ([[د اسلام پېغمبران]] وگورۍ.)
# په اسماني کتابونو عقيده(''[[کتب]]''):
#* په [[ابراهيمي صحيفو]] (ابراهيم&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt; باندې نازل شوې صحيفې)
#* په [[تورات]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[موسی|موسی&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt;]] باندې نازل شوی.
#* په [[زبور]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[داود|داود&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt;]] باندې نازل شوی.
#* په [[انجيل]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[عيسی|عيسی&lt;sup&gt;(ع)&lt;/sup&gt;]] باندې نازل شوی.
#* په [[قرآن]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[محمد|محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt;]] باندې نازل شوی.  
# د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; په پرښتو باندې.(''[[پرښتې#د اسلام له نظره|ملايکه]]'').
# په قيامت او وروسته د مرگ نه د بيا ژوندي کېدلو عقيده (''[[قيامة]]'')  (په [[جنت]] او [[دوزخ]] عقيده). (يادونه: کله ناکله دغه وروستۍ موضوع باندې ځانگړی بحث کېږی, او په همدې توگه د عقيدې ارکان اوو ته رسېږي.)
# په قسمت عقيده([[تقدير]]).

د اسلام بنسټيزه عقيده په [[پښتو]] ژبه :
:: &quot;زه شهادت ورکوم چې پرته د الله تعالی د ذات نه بل کوم ذات نه شته؛ او زه شهادت ورکوم چې محمد&lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt; د هغه پيغمبر دی.&quot;
:: &quot;زه په الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; ايمان راوړم؛ او د هغه په ملايکو؛ او د هغه په کتابونو؛ او د هغه په پيغمبرانو؛ او د محشر په ورځ؛ او په تقدير؛ او ټول شيان د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; له خوا نه دي، او پس د مرگ نه ژوندون حق دی.&quot;

=== د اسلام پينځه بنسټونه ===
{{آرنی|د اسلام پينځه بنسټونه|د مذهب څانگې|د مذهب ريښې}}
[[دوتنه:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|بټنوک|کيڼ|د حج د لمانځنو يو منظر. په مکه کې کعبې، [[مسجد الحرام]] ته سفر د اسلامي فرايضو څخه يو فرض دی چې هر مسلمان يې په ټول ژوند کې يو ځل ترسره کړي.]]
د مسلمانانو دوه لويې فرقې سني او شعيه مسلمانان جوړوي. په اسلامي نړئ کې د شعيه گانو په پرتله ډېرئ مسلمانان سنيان دي، خو په څينو هېوادونو کې لکه د منڅنئ آسيا هېوادونه ايران او عراق بيا شعيه مسلمانان ډېرکئ مذهبي ډله جوړوي. خو په نورو هېوادونو کط لکه سعودي عربستان، اندونيزيا او [[پاکستان]] کې سني مسلمان د هغه هېوادونو په مذهبي ټولنو کې ډېرکۍ برخه جوړوي.

د سني مسلمانانو بنسټيزه ارکان [[د اسلام پينځه ستنې|د اسلام پينځه ستنو]] په نامه يادېږي&lt;sup&gt;[[#Notes|2]]&lt;/sup&gt;، خو شيعه مسلمانان بيا يو څه مختلفه نومونپوهنه، چې د سني مسلمانانو د پينځه اهمو بنسټونو تر څنگ، د دين ريښې او لس عمده اعمال د دې مذهب د طريقو نه گڼل کېږي. خو ټول مسلمانان بيا په همدې پينځه بنسټيزو فرايضو او گروهو سره پوهاوی او سره يوه خوله دي چې سني مسلمانان يې د اسلام د پينځه ستنو په نوم پېژني او شيعه مسلمانان يې د دين د څانگو او ريښو اهم عناصر بولي.

* [[شهادت]]: د تصديق په مانا دی، چې يو مسلمان د الله &lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; نه پرته بل څوک د عبادت وړ نه گڼي او همداراز د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; د وحدانيت ([[توحيد]]) او د محمد &lt;sup&gt;(ص)&lt;/sup&gt;  د الله &lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; رسول ([[نبوت]]) او غلام په توگه مني .
* [[لمونځ]]: هره ورځ پينځه وخته لمونځ کول.
* [[روژه]]: د روژې په مياشت کې د لمرخاته نه تر لمرپرېواته روژه نيول.
* [[زکات]]: زکات ورکول.
* [[حج]]:د مکی زیارت په ټولو مسلمانانو باندی په ژوند کې یوځل فرض دی او هغه هم په هغو کسانو باندې چې د ادا کولو وس یې ولري.
شعيه او سنيان دواړه په لاندنيو گروهو باندې باور لري، خو دغه دوه فرقې همدا عقايد په بېلابېلو ډلبنديو وېشي او هره ډله ورته ځانگړی تعبير لري:
* [[عدل]]: د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; عدل.
* [[قيامت]]: د خېر او شر د مالومولو ورځ.
* [[امر بل معروف]]: د ښو امر.
* [[نهي عن المنکر]]: د بدو نه ډډه.
* [[جهاد|الجهاد في سبيل الله]]: د الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; د رضا لپاره هڅه کوشش او زيار.

هغه عقايد چې د شيعه مذهب لارويان پرې معتقد دي او سني مسلمانان پرې عقيده نه لري هغه دا دي::
* [[امامت]]: ديني لارښوونه، ديني مشري، ديني رهبري. د علي او د هغه د اولاد رهبري او امامت د خدای لخوا نه د لارښوونې لپاره ټاکل شوی و.
* [[تولا]]: د [[اهل البيت]] او د هغوی د لارويانو سره مينه.
* [[تبارة]]: د اهل البيت د دښمنانو نه ځان بېلول او ليري والی.
* [[خمس]]: د گټې لپاره د ماليې ورکړه.

که څه هم چې داسې مسلمانان هم شته چې نه د تشيع او نه هم د سني په ډلو کې ځانونه شمېري او دا هغه مسلمانان دي چې د قرآني دلايلو له مخې په اسلام کې د فرقې او د ډلې جوړول حرام گڼي، دا هغه مسلمانان دي چې په ساده توگه ځانونه 'مسلمانان' بولي.
{{دوراشې کامه|إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ ۚ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ |10px||[[سورة الأنعام|الانعام سورت]]|۱۵۹ آيت}}
&quot;هغه څوک چې ځانونه په ډلو وېشي هغه زموږ د ډلې خلک نه دي. د هغوی فېصله الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; ته مالومه ده، الله&lt;sup&gt;(ج)&lt;/sup&gt; به هغوی له هر هغه څه نه خبر کړي کوم چې دوی ترسره کړي.&quot;

=== خدای ===
:''آرنۍ ليکنې: [[الله]] / [[خدای]]
{{آرنی|په اسلام کې د خدای انځور}}
په اسلام کې تر ټولو لومړنی بنسټيزه موخه د خدای د وحدانيت منل دي چې دې ته توحيد وايي. په اسلام کې توحيد يو مطلق امر دی چې ترې هېڅ انکار نه کېږي او دا هڅکله يوه نسبي او يا هم په کومه بله مانا د نسبي شراکت مانا نه ورکوي. د قرآن مجيد په [[سورة الاخلاص]] کې خدای داسې راپېژندل شوی:

:''ووايه &quot;خدای هغه دی، يوازې او بې ساری. الله تل پايېدونکی، په بشپړه توگه له ځان نه بسيا مالک. نه  څوک يې زېږولي، او نه له چا نه زېږېدلی. او د الله په شان هېڅ بل څه نه شته.&quot;

په عربي ژبه کې ''الله'' د خدای په مانا دی. د آرپوهنې له مخې دا لغت د ''الهه'' &quot;[[معبود]]&quot; لغت سره ډېر نژدې دی، د ''الله'' نوم د عيسوي او يهودي عربانو لخوا هم د خپل معبود په يادولو کې کارېږي، دغه نوم د محمد نه مخکې مخينه لري او د دغه ځانگړی نوم مخينه د ابراهيمي مذهبونو د خدای نه پرته د يو بل معبود نورې توپيري ځانگړنې نه څرگندوي.

د &quot;الله&quot; نوم يو جمع او يا د جنس نوم نه دی، دا يو خاص نوم دی، دا نوم د &quot;خدای&quot; د نوم سره توپير لري، دا په دې سبب چې د خدای نوم د جمع بڼه لري او جنسيت هم ترې څرگندېدلای شي د ساري په توگه خدايان چې د همدې نوم جمع بڼه ده. په اسلام کې د الله پېژندنه په قرآن کې داسې شوې:
{{دوراشې کامه|فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ|10px||[[سورة الشورى|الشوری سورت]]|۱۱ آيت}}
:''&quot;(الله دی) د اسمانونو او زمکې جوړونکی: هغه ستاسو او د څارويو له مېنځه ستاسو لپاره جوړې جوړې کړي، او په دې توگه هغه تاسې په گڼ شمېر جوړ کړي ياست: داسې هېڅ کوم بل معبود نشته پرته له (الله) نه او د هغه په شان هېڅ نشته، او الله دی چې هر څه اوري او ليدلی شي&quot;

The implicit usage of the [[definite article]] in ''Allah'' linguistically indicates the divine unity. Muslims believe that the God they worship is the same as the Judeo-Christian God, i.e. the God of Abraham. However, Muslims reject the Christian theology concerning the trinity of God (the doctrine of the [[Trinity]] which regards Jesus as the eternal [[Son of God]]), seeing it as akin to [[polytheism]]. Quoting from the Qur'an,
[[sura]] [[An-Nisa]](۴) :۱۷۱:

:''&quot;O People of the Scripture! Do not transgress the limits of your religion, and do not say about God except the truth. The Messiah, Jesus the son of Mary, was only a messenger of God, and His word that He had sent to Mary, and a revelation from Him. Therefore, you shall believe in GOD and His messengers. You shall not say, &quot;Trinity&quot;. You shall refrain from this for your own good. God is only one God. Be He glorified; He is much too glorious to have a son. To Him belongs everything in the heavens and everything on earth. God suffices as Lord and Master.&quot;''

No Muslim visual images or depictions of God exist because such artistic depictions may lead to [[idolatry]] and are thus disdained. Such [[aniconism]] can also be found in Judeo-Christian theology. Moreover, most Muslims believe that God is [[Spiritual being|incorporeal]], making any two- or three- dimensional depictions impossible. Instead, Muslims describe God by the many [[۹۹ Names of God|divine attributes]] mentioned in the [[Qur'an]]. All but one Sura (chapter) of the Qur'an begins with the phrase &quot;In the name of Allah, the Beneficent, the Merciful&quot;. These are regarded as the most important divine attributes, at least in the sense that Muslims repeat them most frequently during their prayers ([[salat]]) and throughout their daily lives.

د اسلام بنسټيز اصل ''[[توحيد]]'' دی—توحيد په يوه او يوازيني خدای عقيدې ته وايي. په اسلام کې د خدای لپاره د عربي ژبې اصطلاح ''الله'' کارېږي; اکثراً عالمان په دې عقيده دي چې دا اصطلاح د '[['ال-]]'' (د مشخص کولو ادات) او ''[[اله]]'' (معبود) د وييونو نه اشتقاق شوي چې مانا يې يوازيني خدای ته اشاره کوي، خو ځينې نور عالمان بيا د همدې نوم آر او اصل د آرامايک ژبې لغت ''الهه'' گڼي.&lt;ref&gt;See:
* &quot;اسلام او عيسويت&quot;, ''د عيسويت پوهنغونډ'' (۲۰۰۱): Arabic-speaking [[Christian]]s and [[Jew]]s also refer to God as ''Allāh''.
* {{cite encyclopedia | title=Allah | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt; د اسلام په پينځو بنسټيزو ستنو کې لومړنۍ ستنه يې توحيد بلل کېږي چې د ''شهادة'' يا (منښت) په ډول اظهارېږي، شهادة داسې ده چې: ''''له حقيقي معبود نه پرته بل خدای نشته، او محمد&lt;sup&gt;ص&lt;/sup&gt;  د خدای ټاکل شوی پيغمبر دی''''. په دوديزه اسلامپوهنه کې، خدای د انساني عقل او پوهاوي نه پورته معبود گڼل کېږي; مسلمانان نه شي کولای چې خدای په يوه بڼه انځور کړي يوازې له دې چې بايد د داسې لوی معبود عبادت او اطاعت وکړي او خدای خپل يوازينی ساتونکی او ژغورونکی وگڼي. که څه هم چې مسلمانان عيسی&lt;sup&gt;ع&lt;/sup&gt; د يو پيغمبر په توگه پېژني، خو دوی بيا د عيسويانو د درېگونۍ عقيده، چې مسلمانان يې د شرک بولي په کلکه ردوي. په اسلامپوهنه کې عيسی&lt;sup&gt;ع&lt;/sup&gt; د نورو پيغمبرانو په څېر د خدای بنده او د انسان په توگه پېژندل کېږي او د عيسويانو هغه عقيده چې عيسی&lt;sup&gt;ع&lt;/sup&gt; د خدای د ځوی په توگه پېژني په کلکه ردوي;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title=Tathlith, Trinity | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=David Thomas | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۱}}: Contrary to Muslim understanding, some scholars have suggested that the Qur'an only opposes certain deviant forms of Trinitarian belief.&lt;/ref&gt; د قرآن په يوه سوره کې د خدای څرگندونه داسې شوې &quot;ووايه هغه الله دی يوازې، الله هېچا ته اړ نه دی او ټول هغه ته اړ دي، نه د هغه څوک اولاد دی او نه هغه د چا اولاد دی او هېڅوک د هغه سيال نشته.&quot;&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۱۱۲|۱|end=۴|style=ref}}
* Esposito (۲۰۰۲b), pp.۷۴–۷۶
* Esposito (۲۰۰۴), p.۲۲
* Griffith (۲۰۰۶), p.۲۴۸
* {{cite encyclopedia | title=Allah, Tawhid | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | author=D. Gimaret | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

=== قران عظيم الشان ===
[[انځور:FirstSurahKoran.jpg|thumb|upright|د قرآن لومړنۍ سوره [[سورة الفاتحة|الفاتحه]] د قران عظيم شان د لاسي نسخې يو انځور.]]

قرآن شريف د مسلمانانو سپېڅلی کتاب دی او دوی په همدغه آسماني کتاب باندې ايمان راوړی. د قرآن لغوي مانا  “لوستنه” ده. مسلمانان په دې باور دي چې قرآن يو آسماني کتاب دی چې د الله (جل جلاله) په وروستي نبي حضرت محمد صلی الله عليه وسلم باندې نازل شوی دی. دا سپېڅلی کتاب د ۶۱۰ ز. کال نه تر ۶۳۲ ز. پورې په بېلابېلو وختونو کې د الله تعالی له لوري او د حضرت جبراييل عليه السلام په منځگړتوب پر حضرت محمد صلی الله عليه وسلم باندې د وحيو په څېر نازل شوی. چې د وحيو په وختونو کې حضرت محمد صلی الله عليه وسلم حفظ کړی او بيا د الله تعالی د وروستي نبي د يارانو له خوا راټول شوی او پر ډبرليکونو او پاڼو ليکل شوی.

مسلمانان په دې باور دي چې له کومې ورځ نه الله تعالی قرآن شريف پر محمد صلی الله عليه وسلم نازل کړی له هماغې ورځې نه تر ننه پورې قرآن شريف په خپلې آرنۍ بڼې پاتې دی چې بيا د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم نه وروسته د هغه لارويانو چې قرآن شريف يې حفظ کړی وه وليکه او په همدې توگه يې قرآن شريف په ليکنې بڼه خوندي کړ. مسلمان عالمان ددې خبرې منښته کوي چې قرآن شريف د اسلام د درېيم خليفه حضرت عثمان (رض) د واکمنۍ پر مهال په ليکلې بڼه سره راټول شو، چې په دې توگه د قرآن شريف د بېلابېلو برخو د راټولولو او سره يوځای کولو نېټه له ۶۵۰ ز پېر نه تر ۶۵۶ ز پېر پورې ښودل شوی. او وروسته له دې چې قرآن شريف ليکلې بڼه وموندله نو بيا د هماغه خليفه د واکمنۍ پر مهال د قرآن شريف لمېسې جوړې شوې او د اسلامي خلافت بېلابېلو ولايتونو ته يې لمېسې ولېږل شوې.

There are numerous traditions, and many conflicting academic theories, as to the provenance of the Qur'anic verses that were eventually assembled into a single volume. (This is covered in greater detail in [[Qur'an]]). Most Muslims accept the account recorded in several hadith, which state that [[Abu Bakr]], The First Caliph, ordered his personal secretary [[Zayd ibn Thabit]] to collect and record all the authentic verses of the Qur'an, as preserved in written form or oral tradition. Zayd's written collection, privately treasured by Prophet Muhammad's wife [[Hafsa bint Umar]], was, according to Muslim sources, later used by Uthman and is thus the basis of today's Qur'an.

Uthman's version, organized the suras roughly in order of length (excepting the brief opening surah [[Al-Fatiha]]), with the longest suras at the start of the Qur'an and the shortest ones at the end. More conservative views state that the order of most suras was divinely set. Later scholars have struggled to put the suras in chronological order, and among Muslim commentators, at least, there is a rough consensus as to which suras were revealed in [[Makkan sura|Mecca]] and which at [[Medinan sura|Medina]], with distinctive characteristics observed within these two subgroups. Some suras (e.g. surat [[Iqra]]) are thought to have been revealed in parts at separate times.

To understand the notion of &quot;variants&quot; within the received Qur'anic text, one must understand that Arabic had not yet fully developed as a written language. The Qur'an was first recorded in written form (date uncertain) in the [[Hijazi]], [[Mashq]], [[Ma'il]], and [[Kufic]] scripts; these scripts write consonants only and do not supply vowels. (Imagine an English text that wrote the word 'bed' as &quot;BD,&quot; and required the reader to infer, from context, that the reference was to &quot;bed&quot; - and not to 'bad&quot; or &quot;bide.&quot;) Because there were differing oral traditions of recitation as non-native Arabic speakers converted to Islam, there was some disagreement as to the exact reading of many (vowel-free) verses. Eventually, scripts were  developed that used diacritical markings (known as ''points'') to indicate the vowels. For hundreds of years after Uthman's recension, Muslim scholars argued as to the correct pointing and reading of Uthman's (unpointed) official text.{{citation needed}} Eventually, most commentators accepted seven variant readings ([[qira'at]]) of the Qur'an as canonical, while agreeing that the differences among the seven are minor and do not affect the meaning of the text.

The form of the Qur'an most used today is the [[Al-Azhar]] text of ۱۹۲۳, prepared by a committee at the prestigious [[Cairo]] university of Al-Azhar.

The Qur'an early became a focus of Muslim devotion and eventually a subject of theological controversy among skeptics. In the [[۸th century]], the [[Mu'tazili]]s claimed that the Qur'an was created in time and was not eternal. Their opponents, of various schools, claimed that the Qur'an was eternal and perfect, existing in heaven before it was revealed to Muhammad. The [[Ashari]] theology (which ultimately became predominant) held that the Qur'an was uncreated.

Most Muslims regard paper copies of the Qur'an with extreme veneration, wrapping them in a clean cloth, keeping them on a high shelf, and washing as for prayers before reading the Qur'an. Old Qur'ans are not destroyed as wastepaper, but burned.

اکثره مسلمانان د قرآن ځينې برخې او يا ټول قرآن په آرنۍ ژبه (عربي) حفظ کوي. هغه څوک چې قرآن يې په بشپړه توگه حفظ کړی وي د حافظ په نامه يادېږي. په مسلمانانو کې د قرآن حفظ کول د هېښتيا خبره نه ده، نن ورځ د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې په ميليونونو حافظين ژوندي دي چې د ټول قرآن متن يې له ياده زده دی.

د عقيدې د پيل د ورځو نه اکثره مسلمانان په دې اند دي چې قرآن يو مکمل اسماني کتاب دی چې په عربي ژبه نازل شوی. د دغه کتاب ژباړې د انساني هلو ځلو او د انساني تېروتنو نه تشې هڅې نه دي، همداراز په ژباړو کې د مومنانو د الهامي شاعرۍ کمښت څوک په قرآن کې موندلی شي. نو په همدې خاطر د قرآن ژباړې يوازې پر قرآن تبصرې گڼل کېږي او يا هم د مطلب ژباړه، او پخپله د قرآن نه. او په همدې دليل د قرآن په ډېرو نوو چاپ شويو نخسو کې د عربي متن په يوه مخ او د متن ژباړه په بل مخ راغلې.

قرآن شريف له ۱۱۴ [[سورت|سورتونو]] يا څپرکو نه جوړ شوی دی چې همدا ټول سورتونه ۶،۲۳۶ ''[[آيت|آيتونه]]'' لري. The chronologically earlier suras, revealed at Mecca, are primarily concerned with ethical and spiritual topics. The later Medinan suras mostly discuss social and moral issues relevant to the Muslim community.&lt;ref&gt;See:
* {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}}
* {{cite encyclopedia | title=Qur'an | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}}
&lt;/ref&gt; The Qur'an is more concerned with moral guidance than legal instruction, and is considered the &quot;sourcebook of Islamic principles and values&quot;.&lt;ref&gt;Esposito (۲۰۰۴), p.۷۹&lt;/ref&gt; Muslim jurists consult the ''hadith'', or the written record of Muhammad's life, to both supplement the Qur'an and assist with its interpretation. The science of Qur'anic commentary and exegesis is known as ''[[tafsir]]''.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۴), pp.۷۹–۸۱
* {{cite encyclopedia | title=Tafsir | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}}&lt;/ref&gt;

The word ''Qur'an'' means &quot;recitation&quot;. When Muslims speak in the abstract about &quot;the Qur'an&quot;, they usually mean the scripture as recited in Arabic rather than the printed work or any translation of it. To Muslims, the Qur'an is perfect only as revealed in the original Arabic; translations are necessarily deficient because of language differences, the fallibility of translators, and the impossibility of preserving the original's inspired style. Translations are therefore regarded only as commentaries on the Qur'an, or &quot;interpretations of its meaning&quot;, not as the Qur'an itself.&lt;ref&gt;See:
* Teece (۲۰۰۳), pp.۱۲٬۱۳
* C. Turner (۲۰۰۶), p.۴۲
* {{cite encyclopedia | title=Qur'an | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: The word ''Qur'an'' was invented and first used in the Qur'an itself. There are [[Quran#Etymology|two different theories]] about this term and its formation.&lt;/ref&gt;

=== پرښتې ===
{{آرنی|په اسلام کې د پرښتو انځور}}
د اسلام په دين کې د الله (جل جلاله) په پرښتو عقيده د ايمان جز گڼل کېږي. په عربي ژبه پرښتې ته (''ملک'') وايي چې د همدغه لغت مانا ده &quot;پيغام رسونکی&quot;، په عبراني ژبه کې همداسې ورته نوم (''ملخ'') د پرښتې په مانا ده خو په يوناني ژبه بيا پرښتې ته (''انجېلوس'') وايي. د قراني مالوماتو له مخې، پرښتې د خپلې خوښې واک په لاس کې نه لري، او په مکمله توگه د الله تعالی په عبادت کې بوختې دي.&lt;ref&gt;{{cite quran|۲۱|۱۹|end=۲۰|style=ref}}, {{cite quran|۳۵|۱|style=ref}}&lt;/ref&gt; قران کې دا هم راغلي چې د پرښتو په کارونو کې د الله تعالی حکمونه منل او د الله تعالی پيغامونو رسولو برسېره، پرښتې تل د الله په ثنا او صفت په عبادت بوختې دي، او د انسانانو اعمال ثبتوي ددې سره سره پرښتې د الله (جل جلاله) په حکم د انسانانو د مړينې په وخت کې روحونه باسي. داسې هم انگېرل کېږي چې پرښتې د انسان او الله تعالی ترمېنځ منځگړتوب کوي. قرآن شريف، پرښتې موږ ته داسې راڅرگندوي لکه &quot;يو ډول پيغام رسونکي چې دوه، درې يا څلور جوړه وزرې لري: خدای هماغسې خپل مخلوق جوړوي څنگه چې يې خوښه وي...&quot;&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۳۵|۱|style=ref}}
* Esposito (۲۰۰۲b), pp.۲۶–۲۸
* {{cite encyclopedia | title=Malā'ika | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=W. Madelung | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}
* {{cite encyclopedia | title=Angel | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Gisela Webb | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

=== محمد&lt;sup&gt;([[صلی الله عليه وسلم|ص]])&lt;/sup&gt; ===
{{آرنی|محمد صلی الله عليه وسلم}}

حضرت محمد صلی الله عليه وسلم (c. ۵۷۰ – [[جولای ۶]] [[۶۳۲]]) د الله تعالی وروستی نبي، يو مذهبي، سياسي او پوځي عرب و چې د همدغه نبي د اسلام د دين بيرغ لوړ کړ او د اديانو په تاريخ کې يې د اسلام نوم هم وځلاوه. مسلمانان په دې گروهه دي چې حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) د يوه نوي مذهب بنسټ ايښودونکی نه دی، بلکه د اسلام د اصلي دين چې د حضرت آدم عليه السلام او حضرت ابراهيم او د نورو پيغمبرانو دين و، د هماغه دين بيا پرځای کونکی دی. مسلمانان په دې عقيده هم دي چې حضرت محمد د الله تعالی وروستی پيغمبر او د نورو پيغمبرانو په ډله کې د لويې مرتبې خاوند پيغمبر و.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۱۹۹۸), p.۱۲
* Esposito (۲۰۰۲b), pp.۴–۵
* F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۹
* {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}}&lt;/ref&gt;
دروند پیغمبر د خپل خوږ ژوند په وروستیو ۲۳ کلونو کې، یانې د ۴۰ کلني عمر په پیل کې د الله له لوري د ایاتو د نازلولو لړۍ پیل شوه، چې د دغو ایاتونو ټولگه د قرآن په نوم یادیږي چې دغه آیتونه بیا د صحابه و لخوا یاد کیدل.&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۱۸|۱۱۰|style=ref}}
* {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

[[انځور:Masjid Nabawi. Medina, Saudi Arabia.jpg|بټنوک|220px|کيڼ|[[مسجد النبوي]] (&quot;د پيغمبر(صلی الله علیه وسلم) جومات&quot;) په مدينه کې د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم مقبره هم ده.|link=Special:FilePath/Masjid_Nabawi._Medina,_Saudi_Arabia.jpg]]

په دغه کې وخت محمد [[صلی الله عليه وسلم|ص]] د مکې خلکو ته په تبلیغ باندې پیل وکړ، تر څو دوې له شرک څخه راوباسي او د اسلام لور ته یې راوبلي. که څه چې محمد صلی الله عليه وسلم ځینې کسان اسلام ته راواړول خو په دې کار سره دی او د ده لارویان د مکې د چارواکو او لارښودگرانو لخوا تر زور او اذیت لاندې راغلل. چې بیا وروسته له ۱۳ کلنو څخه په کال ۶۲۲ کې محمد صلی الله عليه وسلم او نور مسلمانان له مکې څخه مدینه (رسما '''یثرب''' نومیږي) ته کډه شول.

There, with the Medinan converts (''[[Ansar (Islam)|Ansar]]'') and the Meccan migrants (''[[Muhajirun]]''), Muhammad established his political and [[Theocracy|religious authority]]. Within years, two battles had been fought against Meccan forces: the [[Battle of Badr]] in ۶۲۴, which was a Muslim victory, and the [[Battle of Uhud]] in ۶۲۵, which ended inconclusively. Conflict with Medinan Jewish clans who opposed the Muslims led to their exile, enslavement or death, and the Jewish enclave of [[Battle of Khaybar|Khaybar]] was subdued. At the same time, Meccan trade routes were cut off as Muhammad brought surrounding desert tribes under his control.&lt;ref&gt;See:
* F.E.Peters(۲۰۰۳), pp.۷۸٬۷۹٬۱۹۴ 
* Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۳–۲۸&lt;/ref&gt; By ۶۲۹ Muhammad was victorious in the nearly bloodless [[Conquest of Mecca]], and by the time of his death in ۶۳۲ he ruled over the [[Arabian Peninsula|Arabian peninsula]].&lt;ref name=&quot;EoI-Muhammad&quot;&gt;{{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

In Islam, the &quot;[[normative]]&quot; example of Muhammad's life is called the ''[[Sunnah]]'' (literally &quot;trodden path&quot;). This example is preserved in traditions known as [[hadith]] (&quot;reports&quot;), which recount his words, his actions, and his personal characteristics. The classical Muslim jurist [[ash-Shafi'i]] (d. ۸۲۰) emphasized the importance of the Sunnah in [[Sharia|Islamic law]], and Muslims are encouraged to emulate Muhammad's actions in their daily lives. The Sunnah is seen as crucial to guiding interpretation of the Qur'an.&lt;ref&gt;See:
* ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (۲۰۰۳), p.۶۶۶
* {{cite encyclopedia | title=Hadith | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=J. Robson | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}
* {{cite encyclopedia | title=Sunna | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=D. W. Brown | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

=== د قيامت ورځ ===
{{آرنی|قيامت}}
د &quot;جزا په ورځ&quot;، يعنی ''[[قيامت|د قيامت په ورځې]]'' ايمان لرل د اسلام يوه بنسټيزه گروهه ده. مسلمانان په دې عقيده دي چې د قيامت ورځ د الله تعالی له خوا ټاکل شوی چې په يوه ځانگړي وخت کې به وي خو انسانانو ته يې وخت نه دی څرگند. د قيامت د ورځې د محکمې او کړاونه په هکله په قرآن او حديثونو کې هم بیان شوي، او همدارنگه د اسلامي علماوو په تفسيرونو کې.
The Qur'an emphasizes [[Resurrection of the Dead|bodily resurrection]], a break from the [[pre-Islamic Arabia]]n understanding of death. It states that resurrection will be followed by the gathering of mankind, culminating in their judgment by God.&lt;ref&gt;See:
* &quot;Resurrection&quot;, ''The New Encyclopedia of Islam'' (۲۰۰۳)
* {{cite encyclopedia | title=Avicenna | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn b. ʿAbd Allāh b. Sīnā is known in the West as &quot;Avicenna&quot;.
* {{cite encyclopedia | title=Qiyama | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

The Qur'an lists several sins that can condemn a person to hell, such as disbelief, [[riba|usury]] and dishonesty. Muslims view paradise (''[[jannah]]'') as a place of joy and bliss, with Qur'anic references describing its features and the physical pleasures to come. There are also references to a greater joy—acceptance by God (''ridwān'').&lt;ref&gt;{{cite quran|۹|۷۲|style=ref}}&lt;/ref&gt; Mystical traditions in Islam place these heavenly delights in the context of an ecstatic awareness of God.&lt;ref&gt;See:
* Smith (۲۰۰۶), p.۸۹; ''Encyclopedia of Islam and Muslim World'', p.۵۶۵
* &quot;Heaven&quot;, ''The Columbia Encyclopedia'' (۲۰۰۰)
* {{cite encyclopedia | title=Garden | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Asma Afsaruddin | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۸}}
* {{cite encyclopedia | title=Paradise | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

=== تقدير ===
{{آرنی|تقدير}}

In accordance with the Islamic belief in [[predestination]], or divine preordainment (''al-qadā wa'l-qadar''), God has full knowledge and control over all that occurs. This is explained in Qur'anic verses such as &quot;Say: 'Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us: He is our protector'…&quot;&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۹|۵۱|style=ref}}
* D. Cohen-Mor (۲۰۰۱), p.۴: &quot;The idea of predestination is reinforced by the frequent mention of events 'being written' or 'being in a book' before they happen: 'Say: &quot;Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us…&quot;&amp;nbsp;'&amp;nbsp;&quot;
* {{cite encyclopedia | title=Fate | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Ahmet T. Karamustafa | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: The verb ''qadara'' literally means &quot;to measure, to determine&quot;. Here it is used to mean that &quot;God measures and orders his creation&quot;.&lt;/ref&gt; For Muslims, everything in the world that occurs, good or evil, has been preordained and nothing can happen unless permitted by God. In Islamic theology, divine preordainment does not suggest an absence of God's indignation against evil, because any evils that do occur are thought to result in future benefits men may not be able to see. According to Muslim theologians, although events are pre-ordained, man possesses free will in that he has the faculty to choose between right and wrong, and is thus responsible for his actions. According to Islamic tradition, all that has been decreed by God is written in ''al-Lawh al-Mahfūz'', the &quot;Preserved Tablet&quot;.&lt;ref&gt;See:
* Farah (۲۰۰۳), pp.۱۱۹–۱۲۲
* Patton (۱۹۰۰), p.۱۳۰&lt;/ref&gt;

The Shi'a understanding of predestination is called &quot;divine justice&quot; (''Adalah''). This doctrine, originally developed by the [[Mu'tazila]], stresses the importance of man's responsibility for his own actions. In contrast, the Sunni deemphasize the role of individual free will in the context of God's creation and foreknowledge of all things.&lt;ref&gt;Momen (۱۹۸۷), pp.۱۷۷٬۱۷۸&lt;/ref&gt;

=== اسلام او دا آخرت په ورځ ایمان ===
{{آرنی|د اخرت په ورځ ایمان}}

Islamic [[eschatology]] is concerned with the ''[[Qiyamah]]'' ([[End of the world (religion)|end of the world]]) and the final  judgment of humanity. Like [[Christianity]] and [[Judaism]], Islam teaches the bodily [[resurrection]] of the dead, the fulfilment of a divine plan for creation, and the immortality of the human soul. In Islamic belief, the righteous are rewarded with the pleasures of ''Jannah'' ([[Paradise]]), while the unrighteous are punished in ''[[Jahannam]]'' (a fiery [[Hell]], from the Hebrew ''ge-hinnom'' or &quot;valley of Hinnom&quot;; usually rendered in English as [[Gehenna]]). A significant portion of the Qur'an deals with these beliefs, with many ''[[hadith]]'' elaborating on the themes and details.

== تنظيمونه ==
=== اسلامي واک ===
داسې هېڅ کوم رسمي اسلامي واک نشته چې په اسلام کې د يو کس د منلو او يا هم د اسلامي ټولنې ('''''اُمة''''' ''يانې ملت يا کورنۍ'') نه د رټلو واک په لاس کې ولري. اسلام خپلې دروازې پرته د کوم توپير، تعصب، رنگ، جنس، عمر او پخواني عقايدو نه د ټولو پر مخ پرانيستې دي او ټولو ته په دغه دين کې د ننوتلو اجازه شته. د مسلمان کېدو لپاره همدومره بس ده چې يو څوک د زړه له کومي په رسمي توگه د يو څو تنو مسلمانانو په مينځ کې د اسلام دين ومني او شهادت ووايي. شهادت هغه بيان دی چې مسلمان پرې د يوه خدای د وحدانيت او د حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) پر نبوت او په خپل ژوند کې د هغه د لارښوونو د پلي کولو د تکل اقرار بلل کېږي. د شهادت په نه وييلو سره هېڅوک نه شي کولای چې مسلمان شي. د مسلمان لپاره د شهادت نه وروسته د اسلامي حکمونو پلي کول فرض دي او همدا رنگه يو مسلمان بايد د اسلامي اخلاقو خاوند هم وي ترڅو هغه په يوه اسلامي ټولنه کې د منلو وړ وگرځي.

=== اسلامي قانون ===
{{آرنی|شريعت|فقه}}
د اسلامي قانون نوم شريعت دی، چې د مسلمانو عالمانو لخوا د قرآن او حديث په رڼا کې وضع شوی. قرآن شريف د شريعت او اسلامي قضايه نظام لومړنۍ سرچينه ده، تر دې وروسته د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم سنة او د لومړنۍ اسلامي ټولنې دود او دستورونه په دوهم پړاو کې ځای لري. سنت د احاديثو په شننو کې رامېنځ ته شوی، او احاديث د حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) لارښوونو ته وايي چې مسلمانانو ته يې کړي. اجماع چې د يوې مسلمانې ټولنې د احصايې په مانا ده، د قياس سره يوځای د اسلامي قانون او د شريعت درېيمه او څلورمه سرچينه جوړوي.

په اسلامي قانون کې د ژوند د هر اړخ په اړه بحث شوی دی. د دولت او حکومت د چلولو او د باندنيو اړيکو د ساتلو نه نيولې آن تر ورځيني ژوند و ژواک پورې د هرې ستونزې او مسلې لپاره د حل لار څېړل شوې او د اسلامي احکامو پر بنسټ يې د پلي کولو لارښوونه شوې.د اسلامي قانون په اړه په څرگنده ډول په قرآن شريف کې چې کوم احکامات راغلي هغه د [[حدود]]و په نامه يادېږي چې په دغو لارښوونو کې د قتل نه ډډه، د واده نه پرته د جنسي اړيکو د ساتلو نه ځان ساتنه، د شرابو او الکولو د څښلو او د قمار نه اجتناب يې غټ ټکي جوړوي. په قرآن کې د وراثت، د واده، د ټپي کولو او وژلو په بدل کې د تدابيرو نيولو او په هم دې توگه د روژې د نيولو، د زکات ورکولو او لمونځ کولو په باب هم په تفصيل سره د حکمونو يادونه شوې. However, the prescriptions and prohibitions may be broad, so how they are applied in practice varies. Islamic scholars, ''the ulema'', have elaborated systems of law on the basis of these broad rules, supplemented by the hadith reports of how Muhammad and his companions interpreted them. See [[Sin]] for further discussion about the concept of sin and its atonement according to the Islamic law.

In current times, not all Muslims understand the Qur'an in its original Arabic. Thus, when Muslims are divided in how to handle situations, they seek the assistance of a [[mufti]] (Islamic judge) who can advise them based on Islamic [[Sharia]] and hadith.

The ''Sharia'' (literally: &quot;the path leading to the watering place&quot;) is Islamic law formed by traditional Islamic scholarship. In Islam, Sharia is the expression of the divine will, and &quot;constitutes a system of duties that are incumbent upon a Muslim by virtue of his religious belief&quot;.&lt;ref name=&quot;BritannicaShariah&quot;&gt;{{cite encyclopedia | title=Shari'ah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

Islamic law covers all aspects of life, from matters of state, like governance and [[Diplomacy|foreign relations]], to issues of daily living. The Qur'an defines ''[[hudud]]'' as the punishments for five specific crimes: unlawful intercourse, false accusation of unlawful intercourse, consumption of alcohol, theft, and highway robbery. The Qur'an and Sunnah also contain laws of [[Islamic Inheritance jurisprudence|inheritance]], [[Islamic marital jurisprudence|marriage]], and [[Qisas|restitution for injuries and murder]], as well as rules for [[sawm|fasting]], [[Sadaqah|charity]], and [[salat|prayer]]. However, these [[wajib|prescriptions]] and [[Haraam|prohibitions]] may be broad, so their application in practice varies. [[Ulema|Islamic scholars]] (known as ''ulema'') have elaborated systems of law on the basis of these rules and their interpretations.&lt;ref&gt;See:
* Menski (۲۰۰۶), p.۲۹۰
* {{cite encyclopedia | title=Hadd | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=B. Carra de Vaux | coauthors=J. Schacht, A.M. Goichon | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}
* {{cite encyclopedia | title=Sharia | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=N. Calder | coauthors=M. B. Hooker | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

''[[Fiqh]]'', or &quot;jurisprudence&quot;, is defined as the knowledge of the practical rules of the religion. The method Islamic jurists use to derive rulings is known as ''[[usul al-fiqh]]'' (&quot;legal theory&quot;, or &quot;principles of jurisprudence&quot;). According to Islamic legal theory, law has four fundamental roots, which are given precedence in this order: the Qur'an, the Sunnah (actions and sayings of Muhammad), the consensus of the Muslim jurists (''[[ijma]]''), and analogical reasoning (''[[qiyas]]''). For early Islamic jurists, theory was less important than pragmatic application of the law. In the ۹th century, the jurist [[ash-Shafi'i]] provided a theoretical basis for Islamic law by codifying the principles of jurisprudence (including the four fundamental roots) in his book ''ar-Risālah''.&lt;ref&gt;Weiss (۲۰۰۲), pp.xvii,۱۶۲&lt;/ref&gt;

==== مذهب او رياست ====

د اسلامي قانون له مخې د مذهب او رياست تر مېنځ ژورې اړيکې دي چې په ډېريو اسلامي هېوادونو کې ديني عالمان د قاضيانو په توگه په رسمي ډول دندې ترسره کوي. In practice, Islamic rulers frequently bypassed the Sharia courts with a parallel system of so-called &quot;Grievance courts&quot; over which they had sole control. As the Muslim world came into contact with Western secular ideals, Muslim societies responded in different ways. [[Turkey]] has been governed as a secular state ever since the reforms of [[Mustafa Kemal Atatürk]]. In contrast, the [[۱۹۷۹ Iranian Revolution]] replaced a mostly secular regime with an [[Islamic republic]] led by the [[Ruholla Khomeini|Ayatollah Ruholla Khomeini]].&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۴), p.۸۴
* Lapidus (۲۰۰۲), pp.۵۰۲–۵۰۷٬۸۴۵
* Lewis (۲۰۰۳), p.۱۰۰&lt;/ref&gt;

==== ارتداد او کفر ====
{{آرنی|ارتداد په اسلام کې}}

په سيمه ايزو اسلامي ټولنو کې چې يو وگړی په ارتداد او کفر پېژندل کېږي نو هغه بيا د هماغې ټولنې نه رټل کېږي. په اسلامي رياستونو کې ارتداد او کفر د اسلامي رياست پر وړاندې جرم گڼل کېږي او داسې يو مجرم ته سزا ورکول کېږي چې اکثراً د مرگ  سزا وي.

== مذهبي فرقې ==
{{main|د اسلام مذهبي فرقې}}
لکه د نورو دينونو په شان په اسلام کې هم يو شمېر مذهبي فرقې شته چې د دوی ټولو گروهه يا عقيده يوه ده خو په شرعي او قانوني توگه په دغو فرقو کې اهم توپيرونه ليدل کېږي. اسلام په دوه لويو فرقو وېشل شوی چې د [[سني]] او [[تشيع]] فرقې يې دوه لويې فرقې دي. [[تصوف]] بيا ځانته بله مذهبي ډله ده چې په دې کې د اسلام معمايي تصريف لور ته ډېر پام اړول شوی. د ځينو سرچينو له مخې د نړۍ نژدې ۸۵٪ مسلمانان د سني لويې فرقې په لار روان دي او پاتې ۱۵٪ مسلمانان د تشيع د مذهب مننونکي دي، په همدې توگه بيا په شيعه گانو کې هم وړې مذهبي فرقې شته.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۲b), p.۲
* {{cite web | url=http://countrystudies.us/afghanistan/61.htm | title=Sunni and Shia Islam | work=Country Studies | publisher=U.S. Library of Congress | accessdate=۲۰۰۷-۰۱-۰۹}}&lt;/ref&gt;

=== اهل سنت ===
[[دوتنه:Divisions of Islam.jpg|thumb|left|upright|Divisions of Islam]]

[[سني]] مسلمانان د اسلام لويه برخه جوړوي. په عربي ژبه کې د ''السنة'' لغت مانا &quot;اصل&quot; او يا هم &quot;لار&quot; ده. سنت (د محمد&lt;sup&gt;ص&lt;/sup&gt; د ژوند کړه وړه) دقرآن او حديث له مخې د سني اسلام اهمه ستنه جوړوي. سنيان په دې عقيده دي چې د اسلام لومړي څلور خليفه گان د محمد&lt;sup&gt;ص&lt;/sup&gt; نه وروسته برحقه او ريښتوني خليفه گان وه؛ او خدای&lt;sup&gt;ج&lt;/sup&gt; د محمد&lt;sup&gt;ص&lt;/sup&gt; پيغمبر نه وروسته خدای بل پيغمبر نه ؤ ځانگړی کړی، او پاتې خليفه گان بايد ټاکل شوي وای. سنيان څلور لوی قانوني مذهبونه مني چې هغه څلور لوی مذهبونه [[حنفي]]، [[مالکي]]، [[شافي]] او [[حنبلي]] دي.  All four accept the validity of the others and a Muslim might choose any one that he or she finds agreeable, but other Islamic sects are believed to have departed from the majority by introducing innovations (''[[bidah]]''). There are also several orthodox theological or philosophical traditions within Sunnism. For example, the recent [[Salafi]] movement sees itself as restorationist and claims to derive its teachings from the original sources of Islam.&lt;ref&gt;See:
* اېسپوزيتو (۲۰۰۳), pp.۲۷۵٬۳۰۶
* {{cite encyclopedia | title=Shariah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}
* {{cite encyclopedia | title=Sunnite | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

=== شیعه گان ===

{{see also|Historic background of the Sunni-Shi'a split}}
The [[Shi'a]], who constitute the second-largest branch of Islam, believe in the political and religious [[Islamic leadership|leadership]] of [[infallible#Additional Shi'a teachings|infallible]] [[Imamah (Shia doctrine)|Imams]] from the progeny of [[Ali ibn Abi Talib]]. They believe that he, as the cousin and son-in-law of Muhammad, was his rightful successor, and they call him the first ''Imam'' (leader), rejecting the legitimacy of the previous Muslim caliphs. To them, an Imam rules by right of divine appointment and holds &quot;absolute spiritual authority&quot; among Muslims, having final say in matters of doctrine and revelation.&lt;ref&gt;See
* Lapidus (۲۰۰۲), p.۴۶
* {{cite encyclopedia | title=Imam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}
* {{cite encyclopedia | title=Shi'ite | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.al-shia.com/html/eng/p.php?p=shia'&amp;url=Introduction {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419035040/http://www.al-shia.com/html/eng/p.php?p=shia%27&amp;url=Introduction |date=2008-04-19 }} Imamat, by [[Naser Makarem Shirazi]]]&lt;/ref&gt; Although the Shi'a share many core practices with the Sunni, the two branches disagree over the proper importance and validity of specific collections of hadith. The Shi'a follow a legal tradition called [[Ja'fari jurisprudence]].&lt;ref&gt;See:
* Ahmed (۱۹۹۹), pp.۴۴–۴۵
* Nasr (۱۹۹۴), p.۴۶۶&lt;/ref&gt; Shi'a Islam has several branches, the largest of which is the [[Twelvers]] (''{{ArabDIN|iṯnāʿašariyya}}''), while the others are the [[Ismaili]], the [[Sevener]]s, and the [[Zaidiyyah]].&lt;ref&gt;See:
* Kramer (۱۹۸۷), [http://www.geocities.com/martinkramerorg/Alawis.htm Syria’s Alawis and Shi‘ism pp.۲۳۷–۲۵۴]
* [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html Shia branches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041025093409/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html |date=2004-10-25 }}&lt;/ref&gt;

[[دوتنه:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|right|A view of the [[Dome of the Rock]] on the [[Temple Mount]] in [[Jerusalem]], a holy site in Islam]]
[[Shi'a]] Muslims, the second-largest sect, differ from the Sunni in rejecting the authority of the first three caliphs. They honor different traditions ([[hadith]]) and have their own legal traditions. Shi'a scholars have a larger authority than Sunni scholars and have greater room for interpretation. The [[Imams]] play a central role in Shi'a doctrine.

The arabic word Shi'a, litarally translates into the word 'group' or 'sect'. Originally known as Shi'at Ali (the sect of Ali), the group formed shortly after the death of Ali, in [[Iraq]]. Ali ibn Abi Talib was the cousin of prophet [[Muhammad]], and after marriage to Fatima, he also became Muhammad's son-in-law.

The Shi'a consist of one major school of thought known as the [[Ithna 'ashariyah]] or the &quot;[[Twelvers]]&quot;, and a few minor schools of thought, as the &quot;Seveners&quot; or the &quot;Fivers&quot; referring to the number of infallible leaders they recognize after the death of prophet [[Muhammad]]. The term Shi'a, when used without qualification, is usually taken to be synonymous with the Ithna Ashariyya or Twelvers. Most Shi'a live in [[Iran]], [[Iraq]] (the country where Ali passed away), [[Bahrain]], [[Lebanon]], [[India]] and [[Pakistan]]. A minority group (about ۴ million) of Shi'a is known as [[Ismaili]]. The Shia Ismaili sect is subdivided into [[Nizari]] Ismaili and [[Mustaali]] Bohra subsects. The Nizari Ismaili or are led by the [[Aga Khan]] and are found mainly in [[Pakistan]], [[Tajikistan]], [[Bangladesh]], India, Canada and United States. The [[Mustaali]] Bohra sect is further subdivded into Dawoodi and Sulaimanis subsects. The [[Dawoodi Bohra]]s are concentrated in Pakistan and India. The [[Sulaimani Bohra]]s are concentrated in Yemen and Najran province of Saudi Arabia.

=== تصوف ===
{{آرنی|تصوف}}

Not strictly a denomination, [[Sufism]] is a mystical-ascetic form of Islam. By focusing on the more spiritual aspects of religion, Sufis strive to obtain direct experience of God by making use of &quot;intuitive and emotional faculties&quot; that one must be trained to use.&lt;ref&gt;Trimingham (۱۹۹۸), p.۱&lt;/ref&gt; Sufism and [[Islamic law]] are usually considered to be complementary, although Sufism has been criticized by some Muslims for being an unjustified [[bidah|religious innovation]]. Most Sufi orders, or ''[[tariqa]]s'', can be classified as either Sunni or Shi'a.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۳), p.۳۰۲
* Malik (۲۰۰۶), p.۳
* B. S. Turner (۱۹۹۸), p.۱۴۵
* {{cite web | url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html | work=Country Studies | publisher=U. S. Library of Congress (Federal Research Division) | title=Afghanistan: A Country Study | accessdate=۲۰۰۷-۰۴-۱۸ | pages=۱۵۰}}&lt;/ref&gt;

[[Sufism]] is a spiritual practice followed by both Sunni and Shi'a. Sufis generally feel that following Islamic law or jurisprudence (or ''fiqh'') is only the first step on the path to perfect submission; they focus on the internal or more spiritual aspects of Islam, such as perfecting one's faith and fighting one's own ego (''nafs''). Most Sufi orders, or [[tariqa]], can be classified as either Sunni or Shi'a. However, there are some that are not easily categorized as either Sunni or Shi'a, such as the [[Bektashi]]. Sufis are found throughout the Islamic world, from [[Senegal]] to [[Indonesia]].

=== نورې طريقې ===
[[Wahhabi]]s, as they are known by non-Wahhabis, are a smaller, more recent Sunni group. They prefer to be called [[Salafi]]s. Wahhabism is a movement founded by [[Muhammad ibn Abd al Wahhab]] in the [[۱۸th century]] in what is present-day [[Saudi Arabia]]. They classify themselves as Sunni and some claim to follow the [[Hanbali]] legal tradition. The major trend, however, is the  abolition of these &quot;schools of thoughts&quot; (legal traditions), and the following of a more literalist interpretation. Some even regard other Sunni as heretics. The [[Hanbali]] legal tradition is the recognized official school of Islamic law in Saudi Arabia and they have had a great deal of influence on the Islamic world because of Saudi control of [[Mecca]] and [[Medina]], the Islamic holy places, and because of Saudi funding for mosques and schools in other countries. The majority of Saudi Islamic scholars are considered as [[Wahhabi]]s by other parts of the Islamic world.

Sunni and Shi'a have often clashed. Some Sunni believe that Shi'a  are heretics while other Sunni recognize Shi'a as fellow Muslims. According to Shaikh Mahmood Shaltoot, head of the [[al-Azhar University]] in the middle part of the ۲۰th century, &quot;the Ja'fari school of thought, which is also known as &quot;al-Shi'a al- Imamiyyah al-Ithna Ashariyyah&quot; (i.e. The Twelver Imami Shi'ites) is a school of thought that is religiously correct to follow in worship as are other Sunni schools of thought&quot;. Al-Azhar later distanced itself from this position.

Another sect which dates back to the early days of Islam is that of the [[Kharijites]]. The only surviving branch of the Kharijites are the [[Ibadi|Ibadhi Muslims]]. Ibadhism is distinguished from Shiism by its belief that the Imam (Leader) should be chosen solely on the basis of his faith, not on the basis of descent, and from Sunnism in its rejection of [[Uthman]] and [[Ali]] and strong emphasis on the need to depose unjust rulers.  Ibadhi Islam is noted for its strictness, but, unlike the Kharijites proper, Ibadhis do not regard major sins as automatically making a Muslim an unbeliever. Most Ibadhi Muslims live in [[Oman]].

Another trend in modern Islam is that which is sometimes called progressive. Followers may be called [[Ijtihadists]]. They may be either Sunni or Shi'ite, and generally favor the development of  personal interpretations of Qur'an and Hadith. ''See'': [[Liberal Islam]]

One very small group, based primarily in the United States, follows the teachings of [[Rashad Khalifa]] and calls itself the &quot;Submitters&quot;. They reject [[hadith]] and [[fiqh]], and say that they follow the Qur'an alone. Most Muslims of both the [[Sunni]] and the [[Shia]] sects consider this group to be heretical.

The [[Kharijites]] are a sect that dates back to the early days of Islam. The only surviving branch of the Kharijites is [[Ibadism]]. Unlike most Kharijite groups, Ibadism does not regard sinful Muslims as unbelievers. The [[Imam]]ate is an important topic in Ibadi legal literature, which stipulates that the leader should be chosen solely on the basis of his knowledge and piety, and is to be deposed if he acts unjustly. Most Ibadi Muslims live in [[Oman]].&lt;ref&gt;See:
* [http://www.uga.edu/islam/ibadis.html IBADI ISLAM: AN INTRODUCTION]
* J. A. Williams (۱۹۹۴), p.۱۷۳
* {{cite encyclopedia | title=al-Ibāḍiyya | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

The [[Yazidi]], [[Druze]],  [[Ahmadiyya Muslim Community|Ahmadiyya]], [[Bábís|Bábí]], [[Bahá'í Faith|Bahá'í]], [[Berghouata]] and [[Ha-Mim]] religions either emerged out of Islam or came to share certain beliefs with Islam. [[Sikhism]], founded by [[Guru Nanak]] in late fifteenth century [[Punjab region|Punjab]], incorporates aspects of both Islam and [[Hinduism]].&lt;ref&gt;Encyclopedia of Islam, &quot;Sikhs&quot;&lt;/ref&gt;

== اسلامي فرضونه او عمل ==
=== پينځه بنسټيزه ستنې ===
{{آرنی|د اسلام پينځه ستنې}}

[[دوتنه:Arabic Plaque, Great Mosque, Xian.jpg|thumb|left|Islam's basic creed (''[[shahadah]]'') written on a plaque in the [[Great Mosque of Xi'an]], [[China]]]]
[[دوتنه:Kabaa.jpg|thumb|left|Rituals of the [[Hajj]] (pilgrimage) include walking seven times around the [[Kaaba]] in Mecca.]]

دغه پنځه بنسټیزه ستنې د [[سني مسلمانان|سني مسلمانانو]] لپاره پنځه اړینه کړنې دي.خو بیا شیعه مسلمان په اتو مذهبي کړنو کې کډون کوي کوم چې دغو پنځو بنسټیزه کړنو ته ورته والی لري:
.&lt;ref&gt;See:
* Momem (۱۹۸۷), p.۱۷۸
* {{cite encyclopedia | title=Pillars of Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt; چې په لاندې ډول دي:
* '''''[[شهادت]]''''', شهادت د اسلام له بنسټیزو [[عقیده|عقیدو]] یا اصولو څخه دي او باید د زړه له تله په لاندې ډول وویل شي ''' أشهد أن لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله''',یا&quot; زه شهادت ورکوم چې دلته پرته له [[الله]] څخه بل هیڅوک د [[عبادت]] وړ ندي او زه شهادت ورکوم چې [[محمد]] د خدای [[رسول]] دي.&quot;

This testament is a foundation for all other beliefs and practices in Islam (although technically the Shi'a do not consider the ''shahadah'' to be a separate pillar, just a belief). Muslims must repeat the ''shahadah'' in prayer, and non-Muslims wishing to convert to Islam are required to recite the creed.&lt;ref&gt;See:
* Farah (۱۹۹۴), p.۱۳۵
* Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۸
* &quot;Islam&quot;, ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals''(۲۰۰۴)&lt;/ref&gt;
* '''''[[لمونځ]]''''', or ritual prayer, which must be performed five times a day. (However, the Shi'a are permitted to run together the noon with the afternoon prayers, and the evening with the night prayers). Each salah is done facing towards the [[Kaaba]] in Mecca. Salah is intended to focus the mind on God, and is seen as a personal communication with him that expresses gratitude and worship. Salah is compulsory but flexibility in the specifics is allowed depending on circumstances. In many Muslim countries, reminders called [[Adhan]] (call to prayer) are broadcast publicly from local mosques at the appropriate times. The prayers are recited in the [[Arabic language]], and consist of verses from the Qur'an.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۲b), pp.۱۸٬۱۹
* Hedáyetullah (۲۰۰۶), pp.۵۳–۵۵
* Kobeisy (۲۰۰۴), pp.۲۲–۳۴
* Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۸&lt;/ref&gt;
* '''''[[زکات]]''''', or [[alms|alms-giving]]. This is the practice of giving based on accumulated wealth, and is obligatory for all Muslims who can afford it. A fixed portion is spent to help the poor or needy, and also to assist the spread of Islam. The zakat is considered a religious obligation (as opposed to voluntary charity) that the well-off owe to the needy because their wealth is seen as a &quot;trust from God's bounty&quot;. The Qur'an and the hadith also suggest a Muslim give even more as an act of voluntary alms-giving (''[[sadaqah]]''). Many Shi'ites are expected to pay an additional amount in the form of a ''[[khums]]'' tax, which they consider to be a separate ritual practice.&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۲|۱۷۷|style=ref}}
* Esposito (۲۰۰۴), p.۹۰
* Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۹
* {{cite encyclopedia | title=Zakat | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۱}}
* {{cite encyclopedia | title=Zakat | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;
* '''''[[روژه]]''''', or [[Sawm of Ramadan|fasting during the month of Ramadan]]. Muslims must not eat or drink (among other things) from dawn to dusk during this month, and must be mindful of other sins. The fast is to encourage a feeling of nearness to God, and during it Muslims should express their gratitude for and dependence on him, atone for their past sins, and think of the needy. ''Sawm'' is not obligatory for several groups for whom it would constitute an undue burden. For others, flexibility is allowed depending on circumstances, but missed fasts usually must be made up quickly.&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۲|۱۸۴|style=ref}}
* Esposito (۲۰۰۴), pp.۹۰٬۹۱
* {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}
* {{cite web | url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 | title=For whom fasting is mandatory | publisher=USC-MSA | work=Compendium of Muslim Texts | accessdate=۲۰۰۷-۰۴-۱۸ | تاريخ الأرشيف=2008-11-28 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 | url-status=dead | خونديځ نېټه=2008-11-28 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070308025221/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 }}&lt;/ref&gt;
* '''''[[حج]]''''', which is the pilgrimage during the [[Islamic calendar|Islamic month]] of ''[[Dhu al-Hijjah]]'' in the city of [[Mecca]]. Every [[able-bodied]] Muslim who can afford it must make the pilgrimage to Mecca at least once in his or her lifetime. When the pilgrim is about ten kilometers from Mecca, he must dress in [[Ihram clothing|''Ihram'' clothing]], which consists of two white seamless sheets. Rituals of the Hajj include walking seven times around the [[Kaaba]], touching the [[Black Stone]], running seven times between [[Al-Safa and Al-Marwah|Mount Safa]] and [[Al-Safa and Al-Marwah|Mount Marwah]], and symbolically [[Stoning of the Devil|stoning the Devil]] in [[Mina, Saudi Arabia|Mina]]. The pilgrim, or the ''hajji'', is honored in his or her community, although Islamic teachers say that the Hajj should be an expression of devotion to God instead of a means to gain social standing.&lt;ref&gt;See:
* Farah (۱۹۹۴), pp.۱۴۵–۱۴۷
* Goldschmidt (۲۰۰۵), p.۴۸
* {{cite encyclopedia | title=Hajj | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

In addition to the ''khums'' tax, Shi'a Muslims consider three additional practices essential to the religion of Islam. The first is [[jihad]], which is also important to the Sunni, but not considered a pillar. The second is ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]'', the &quot;Enjoining to Do Good&quot;, which calls for every Muslim to live a virtuous life and to encourage others to do the same. The third is ''[[Nahi-Anil-Munkar]]'', the &quot;Exhortation to Desist from Evil&quot;, which tells Muslims to refrain from vice and from evil actions and to also encourage others to do the same.&lt;ref&gt;Momen (۱۹۸۷), p.۱۸۰&lt;/ref&gt;

=== اسلامي اداب او خواړه ===

{{آرنی|اسلامي اداب|د خواړو اړونده اسلامي احکام}}

Many practices fall in the category of ''adab'', or Islamic etiquette. This includes greeting others with &quot;''[[As-Salamu Alaykum|as-salamu `alaykum]]''&quot; (&quot;peace be unto you&quot;), saying ''[[bismillah]]'' (&quot;in [[Names of God|the name of God]]&quot;) before meals, and using only the right hand for eating and drinking. [[Islamic hygienical jurisprudence|Islamic hygienic]] practices mainly fall into the category of personal cleanliness and health, such as the circumcision of male offspring. [[Islamic funeral|Islamic burial rituals]] include saying the ''[[Salat al-Janazah]]'' (&quot;funeral prayer&quot;) over the bathed and enshrouded dead body, and burying it in a grave. Muslims, like Jews, are restricted in their diet, and prohibited foods include pig products, blood, [[carrion]], and [[Alcoholic beverage|alcohol]]. All meat must come from a [[herbivorous]] animal slaughtered in the name of God by a Muslim, Jew, or Christian, with the exception of game that one has hunted or fished for oneself. Food permissible for Muslims is known as [[halal]] food.&lt;ref&gt;See:
* {{cite quran|۵|۵|style=ref}}
* Curtis (۲۰۰۵), p.۱۶۴
* Esposito (۲۰۰۲b), p.۱۱۱
* Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws]
* Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html The Dietary Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070502045147/http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html |date=2007-05-02 }}
* Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm Various types of the prayer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923144205/http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm |date=2013-09-23 }}
* {{cite encyclopedia | title=Slaughter | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Ersilia Francesca | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۸}}&lt;/ref&gt;

=== جهاد ===
{{mainarticle|Jihad|Islamic military jurisprudence}}
Jihad means &quot;to strive or struggle,&quot; especially in the idiomatic expression &quot;striving in the way of God&quot; (''al-jihad fi sabil Allah'') and is considered the &quot;[[sixth pillar of Islam]]&quot; by a minority of Muslim authorities.&lt;ref&gt;See:
* Merriam (۱۹۹۹) p.۵۷۱
* Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia p.۴۱۹
* Esposito (۲۰۰۳), p.۹۳&lt;/ref&gt; Jihad, in its broadest sense, is classically defined as &quot;exerting one's utmost power, efforts, endeavors, or ability in contending with an object of disapprobation.&quot; Depending on the object being a visible enemy, the devil, and aspects of one's own self, different categories of Jihad are defined: Jihad against one's own self (self-perfection), Jihad of the tongue, Jihad of the hand, and Jihad of the sword. Jihad when used without any qualifier is understood in its military aspect.&lt;ref&gt;Reuven Firestone (۱۹۹۹), The Meaning of Jihād, p. ۱۷-۱۸&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Britannica Encyclopedia, Jihad&lt;/ref&gt;

Jihad is the only form of warfare permissible under [[Sharia|Islamic law]]. Under most circumstances and for most Muslims, jihad is a collective duty (''[[Fard|fard kifaya]]''): one whose performance by some individuals exempts the others; for the rest of the populace, this happens only in the case of a [[general mobilization]].&lt;ref&gt;&quot;Djihad&quot;, ''Encyclopedia of Islam Online''.&lt;/ref&gt; Some Muslim authorities, especially among the Shi'a and [[Sufism|Sufis]], distinguish between the &quot;greater jihad&quot;, which pertains to spiritual self-perfection, and the &quot;lesser jihad&quot;, defined as warfare.&lt;ref&gt;See:
* Firestone (۱۹۹۹) p.۱۷ 
* &quot;Djihad&quot;, ''Encyclopedia of Islam Online''.&lt;/ref&gt; Jihad also refers to one's striving to attain religious and moral perfection.&lt;ref&gt;See:
* Brockopp (۲۰۰۳) pp. ۹۹–۱۰۰
* Esposito (۲۰۰۳), p.۹۳ 
* {{cite encyclopedia | title=jihad | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۱۳}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{آرنی|د اسلام تاريخ|د اسلام خپرېدا}}

Islam's historical development resulted in major political, economic, and military effects inside and outside the [[Islamic world]]. Within a century of Muhammad's first recitations of the [[Qur'an]], an Islamic empire stretched from the [[Atlantic Ocean]] in the west to [[Central Asia]] in the east. This new polity soon broke into civil war, and successor states fought each other and outside forces. However, Islam continued to spread into regions like [[Africa]], the [[Indian subcontinent]], and [[Southeast Asia]]. The Islamic civilization was one of the most advanced in the world during the [[Middle Ages]], but was surpassed by Europe with the economic and military growth of the West. During the ۱۸th and ۱۹th centuries, Islamic dynasties such as the [[Ottomans]] and [[Mughals]] fell under the sway of European imperial powers. In the ۲۰th century [[Islamic revival|new religious and political movements]] and newfound wealth in the Islamic world led to both rebirth and conflict.&lt;ref&gt;See:
* Lapidus (۲۰۰۲), pp.۵۰٬۱۱۲٬۱۹۷٬۳۸۰٬۴۸۹٬۵۷۸٬۸۱۷
* Lewis (۲۰۰۴), pp.۲۹٬۵۱–۵۶&lt;/ref&gt;

=== د اسلامي رياست پيل (۶۳۲–۷۵۰) ===
{{see|Succession to Muhammad|Muslim conquests|Muslim Empire}}
Muhammad began preaching Islam at [[Mecca]] before [[Hijra (Islam)|migrating]] to [[Medina]], from where he united the [[tribes of Arabia]] into a singular Arab Muslim religious polity. With Muhammad's death in ۶۳۲, disagreement broke out over who would succeed him as leader of the Muslim community. [[Umar ibn al-Khattab]], a prominent [[sahaba|companion]] of Muhammad, nominated [[Abu Bakr]], who was Muhammad's intimate friend and collaborator. Others added their support and Abu Bakr was made the first [[caliph]]. This choice was disputed by some of Muhammad's companions, who held that [[Ali ibn Abi Talib]], his cousin and son-in-law, had been designated his successor. Abu Bakr's immediate task was to avenge a recent defeat by [[Byzantine]] (or [[Eastern Roman Empire]]) forces, although he first had to put down a rebellion by Arab tribes in an episode known as the [[Ridda wars]], or &quot;Wars of Apostasy&quot;.&lt;ref&gt;See: 
* Holt (۱۹۷۷a), p.۵۷
* Hourani (۲۰۰۳), p.۲۲
* Lapidus (۲۰۰۲), p.۳۲
* Madelung (۱۹۹۶), p.۴۳
* Tabatabaei (۱۹۷۹), p.۳۰–۵۰&lt;/ref&gt;

[[دوتنه:Age of Caliphs.png|thumb|left|upright=1.25|The territory of the [[Caliphate]] in the year ۷۵۰]]

His death in ۶۳۴ resulted in the succession of Umar as the caliph, followed by [[Uthman ibn al-Affan]] and Ali ibn Abi Talib. These four are known as ''al-khulafā' ar-rāshidūn'' (&quot;[[Rightly Guided Caliphs]]&quot;). Under them, the territory under Muslim rule expanded deeply into [[Persian Empire]] and [[Byzantine]] territories.&lt;ref&gt;See
* Holt (۱۹۷۷a), p.۷۴
* {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt; When Umar was assassinated in ۶۴۴, [[the election of Uthman]] as successor was met with increasing opposition. In ۶۵۶, Uthman was also killed, and Ali assumed the position of caliph. After fighting off opposition in the [[First Fitna|first civil war]] (the &quot;First Fitna&quot;), Ali was assassinated by [[Kharijites]] in ۶۶۱. Following this, [[Muawiyah I|Mu'awiyah]], who was governor of [[Levant]], seized power and began the [[Umayyad dynasty]].&lt;ref&gt;Holt (۱۹۷۷a), pp.۶۷–۷۲&lt;/ref&gt;

These disputes over religious and political leadership would give rise to schism in the Muslim community. The majority accepted the legitimacy of the three rulers prior to Ali, and became known as [[Sunni]]s. A minority disagreed, and believed that Ali was the only rightful successor; they became known as the [[Shi'a]].&lt;ref&gt;Waines (۲۰۰۳) p.۴۶&lt;/ref&gt; After Mu'awiyah's death in ۶۸۰, conflict over succession broke out again in a civil war known as the &quot;[[Second Fitna]]&quot;. Afterward, the Umayyad dynasty prevailed for seventy years, and was able to conquer the [[Maghreb|Maghrib]] as well as the [[Al-Andalus]] (the [[Iberian Peninsula]], former [[Visigoths|Visigothic]] [[Hispania]]) and the [[Gallia Narbonensis|Narbonnese Gaul]]. While the Muslim-Arab elite engaged in conquest, some devout Muslims&lt;!--The Islamic term is Zahid and there may be a better translation for it.--&gt; began to question the piety of indulgence in a worldly life, emphasizing rather poverty, humility and avoidance of sin based on renunciation of bodily desires. Devout Muslim ascetic exemplars such as [[Hasan al-Basri]] would inspire a movement that would evolve into [[Sufism]].&lt;ref&gt;See:
* Lapidus (۲۰۰۲), pp.۹۰٬۹۱
* {{cite encyclopedia | title=Sufism | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۳}}&lt;/ref&gt;

For the Umayyad aristocracy, Islam was viewed as a religion for Arabs only;&lt;ref&gt;Hawting (۲۰۰۰), p.۴&lt;/ref&gt; the economy of the Umayyad empire was based on the assumption that a majority of non-Muslims ([[Dhimmis]]) would pay taxes to the minority of Muslim Arabs. A non-Arab who wanted to convert to Islam was supposed to first become a client of an Arab tribe. Even after conversion, these new Muslims (''[[mawali]]'') did not achieve social and economic equality with the Arabs. The descendants of Muhammad's uncle [[Abbas ibn Abd al-Muttalib]] rallied discontented ''mawali'', poor Arabs, and some Shi'a against the Umayyads and overthrew them with the help of their propagandist and general [[Abu Muslim]], inaugurating the [[Abbasid|Abbasid dynasty]] in ۷۵۰.&lt;ref&gt;Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۶; Lewis (۱۹۹۳), pp. ۷۱–۸۳&lt;/ref&gt; Under the Abbasids, Islamic civilization flourished in the &quot;[[Islamic Golden Age]]&quot;, with its capital at the cosmopolitan city of Baghdad.&lt;ref&gt;See:
* Holt (۱۹۷۷a), pp.۸۰٬۹۲٬۱۰۵
* Holt (۱۹۷۷b), pp.۶۶۱–۶۶۳
* Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۶
* Lewis (۱۹۹۳), p.۸۴
* {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

=== د اسلام زرين پېر (۷۵۰–۱۲۵۸) ===

[[دوتنه:Battle of Cresson.jpg|thumb|right|Artistic depiction of the Battle of Hattin in 1187, where Jerusalem was recaptured by Saladin's Ayyubid forces]]

By the late ۹th century, the Abbasid caliphate began to fracture as various regions gained increasing levels of autonomy. Across North Africa, Persia, and Central Asia [[emirates]] formed as provinces broke away. The monolithic Arab empire gave way to a more religiously homogenized [[Muslim world]] where the Shia [[Fatimid]]s contested even the religious authority of the caliphate. By ۱۰۵۵ the [[Seljuq Turks]] had eliminated the Abbasids as a military power, nevertheless they continued to respect the caliph's titular authority.&lt;ref&gt;See:
* Lapidus (۲۰۰۲), p.۱۰۳–۱۴۳
* {{cite encyclopedia | title=Abbasid Dynasty | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt; During this time expansion of the Muslim world continued, by both conquest and peaceful [[Dawah|proselytism]] even as both Islam and Muslim trade networks were extending into sub-Saharan [[West Africa]], [[Central Asia]], [[Volga Bulgaria]] and the [[Malay archipelago]].&lt;ref name=&quot;EoI-Islam&quot;/&gt;

The Golden Age saw new legal, philosophical, and religious developments. The [[Six major Hadith collections|major hadith collections]] were compiled and the four modern Sunni [[Madh'hab]]s were established. Islamic law was advanced greatly by the efforts of the early ۹th century jurist [[al-Shafi'i]]; he codified a method to establish the reliability of hadith, a topic which had been a locus of dispute among Islamic scholars.&lt;ref&gt;Lapidus (۲۰۰۲), p.۸۶&lt;/ref&gt; Philosophers [[Ibn Sina]] (Avicenna) and [[Al-Farabi]] sought to incorporate Greek principles into Islamic theology, while others like the ۱۱th century theologian [[Abu Hamid al-Ghazzali]] argued against them and ultimately prevailed.&lt;ref&gt;See:
* Lapidus (۲۰۰۲), p.۱۶۰
* Waines (۲۰۰۳) p.۱۲۶٬۱۲۷&lt;/ref&gt; Finally, Sufism and Shi'ism both underwent major changes in the ۹th century. [[Sufism]] became a full-fledged movement that had moved towards mysticism and away from its ascetic roots, while Shi'ism split due to disagreements over the succession of Imams.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۴), pp.۴۴–۴۵
* Lapidus (۲۰۰۲), pp.۹۰–۹۴
* {{cite encyclopedia | title=Sufism | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

The spread of the Islamic dominion induced hostility among [[Middle ages|medieval]] [[ecclesiastical]] Christian authors who saw Islam as an adversary in the light of the large numbers of new Muslim converts. This opposition resulted in polemical treatises which depicted Islam as the religion of the [[antichrist]] and of Muslims as libidinous and subhuman.&lt;ref&gt;Tolan (۲۰۰۲) xv, xvi, ۴۱&lt;/ref&gt; In the [[Middle Ages|medieval period]], a few Arab philosophers like the poet [[Al-Ma'arri]] adopted a critical approach to Islam, and the Jewish philosopher [[Maimonides]] contrasted Islamic views of morality to Jewish views that he himself elaborated.&lt;ref&gt;See:
* Novak (February ۱۹۹۹)
* Sahas (۱۹۹۷), pp.۷۶–۸۰&lt;/ref&gt;

Starting in the ۹th century, Muslim conquests in Christian Europe began to be reversed. The [[Reconquista]] was launched against Muslim [[Taifa|principalities]] in [[Iberian Peninsula|Iberia]], and Muslim [[History of Islam in southern Italy|Italian possessions]] were lost to the [[Normans]]. From the ۱۱th century onwards a series of wars known as the [[Crusade]]s brought the Muslim world into conflict with [[Christendom]]. Successful at first in their capturing of the [[Holy Land (Biblical)|Holy land]] which resulted in the establishment of the [[Crusader states]], Crusader gains in the Holy Land were reversed by later Muslim generals such as [[Saladin]], who recaptured [[Jerusalem]] during the [[Second Crusade]].&lt;ref&gt;Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۸۸–۲۹۰٬۳۱۰&lt;/ref&gt; The [[Mongol Empire]] put an end to the Abbasid dynasty at the [[Battle of Baghdad (۱۲۵۸)|Battle of Baghdad in ۱۲۵۸]], which saw the Muslims overrun by the superior Mongol army. Meanwhile in Egypt, the slave-soldier [[Mamluk]]s took control in an uprising in ۱۲۵۰.&lt;ref&gt;See:
* Lapidus (۲۰۰۲), p.۲۹۲
* {{cite encyclopedia | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

=== د عثمانيه سلطنت او په هند کې اسلامي رياست (۱۲۵۸–۱۹۱۸) ===

The Seljuk Turks fell apart rapidly in the second half of the ۱۳th century. In the ۱۳th and ۱۴th centuries the [[Ottoman empire]] (named after [[Osman I]]) was established with a string of conquests that included the [[Balkans]], parts of [[Greece]], and western [[Anatolia]]. In ۱۴۵۳ under [[Mehmed II]] the Ottomans laid siege to [[Constantinople]], the capital of Byzantium. The Byzantine fortress [[Fall of Constantinople|succumbed]] shortly thereafter, having been battered by superior Ottoman [[cannon]]ry.&lt;ref&gt;See:
* Holt (۱۹۷۷a), p.۲۶۳
* Lapidus (۲۰۰۲), p.۲۵۰
* {{cite encyclopedia | title=Istanbul | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

Beginning in the ۱۳th century, Sufism underwent a transformation, largely as a result of the efforts of [[al-Ghazzali]] to legitimize and reorganize the movement. He developed the model of the Sufi order—a community of spiritual teachers and students.&lt;ref&gt;Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۰۴٬۱۰۵&lt;/ref&gt; Also of importance to Sufism was the creation of the [[Masnavi]], a collection of mystical poetry by the ۱۳th century [[Persian language|Persian]] poet [[Jalal ad-Din Muhammad Rumi|Rumi]]. The Masnavi had a profound influence on the development of Sufi religious thought; to many Sufis it is second in importance only to the Qur'an.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title=Islamic Art | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt; 
[[دوتنه:TajMahalbyAmalMongia.jpg|thumb|left|The [[Taj Mahal]] is a [[mausoleum]] located in [[Agra]], [[India]], that was built under [[Mughal Empire|Mughal]]&lt;ref&gt;Esposito (۲۰۰۴), p.۶۵&lt;/ref&gt;]]

In the early ۱۶th century, the Shi'ite [[Safavid dynasty]] assumed control in Persia and established Shi'a Islam as an official religion there, and despite periodic setbacks, the Safavids remained powerful for two centuries. Meanwhile, Mamluk Egypt fell to the Ottomans in ۱۵۱۷, who then launched a European campaign which reached as far as [[Siege of Vienna|the gates of Vienna]] in ۱۵۲۹.&lt;ref&gt;See:
* Lapidus (۲۰۰۲), pp.۱۹۸٬۲۳۴٬۲۴۴٬۲۴۵٬۲۵۴
* {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt; Many [[Islamic empires in India|Islamic dynasties]] ruled parts of the Indian subcontinent starting from the twelfth century. The prominent ones include the [[Delhi Sultanate]] (۱۲۰۶–۱۵۲۶) and the [[Mughal empire]] (۱۵۲۶–۱۸۵۷). These empires helped in the spread of Islam in [[South Asia]]. but by the mid-۱۸th century the [[British empire]] had ended the Mughal dynasty.&lt;ref&gt;Lapidus (۲۰۰۲), pp.۳۵۸٬۳۷۸–۳۸۰٬۶۲۴&lt;/ref&gt; In the ۱۸th century the [[Wahhabi]] movement took hold in Saudi Arabia. Founded by the preacher [[Muhammad ibn Abdul Wahhab|Ibn Abd al-Wahhab]], Wahhabism is a fundamentalist ideology that condemns practices like Sufism and the veneration of saints as un-Islamic.&lt;ref&gt;See:
* Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۷۲
* Watt (۱۹۷۳), p.۱۸: Wahhabism should not be confused with the early Kharijite sect of Wahabiyya, which was named after Abd-Allah ibn-Wahb ar-Rasibi, who opposed Ali at Nahrawan.&lt;/ref&gt;

By the ۱۷th and ۱۸th centuries, despite attempts at modernization, the Ottoman empire had begun to feel threatened by European economic and military advantages. In the ۱۹th century, the [[Rise of nationalism under the Ottoman Empire|rise of nationalism]] resulted in Greece declaring and winning independence in ۱۸۲۹, with several Balkan states following suit after the Ottomans suffered defeat in the [[Russo-Turkish War (۱۸۷۷–۱۸۷۸)|Russo-Turkish War of ۱۸۷۷–۱۸۷۸]]. The Ottoman era came to a close at the end of [[World War I]].&lt;ref&gt;Lapidus (۲۰۰۲), pp.۳۸۰٬۴۸۹–۴۹۳&lt;/ref&gt;

=== نوی پېر (۱۹۱۸–اوسمهال) ===
After [[World War I]] losses, the remnants of the empire were parceled out as European [[protectorate]]s or [[sphere of influence|spheres of influence]]. Since then most Muslim societies have become independent nations, and new issues such as oil wealth and relations with the State of [[Israel]] have assumed prominence.&lt;ref&gt;Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۸۱–۲۸۲٬۳۸۰٬۴۸۹–۴۹۳٬۵۵۶٬۵۷۸٬۸۲۳٬۸۳۵&lt;/ref&gt;

The ۲۰th century saw the creation of many new Islamic &quot;revivalist&quot; movements. Groups such as the [[Muslim Brotherhood]] in Egypt and [[Jamaat-e-Islami]] in Pakistan advocate a totalistic and theocratic alternative to secular political ideologies. Sometimes called [[Islamist]], they see Western cultural values as a threat, and promote Islam as a comprehensive solution to every public and private question of importance. In countries like Iran and Afghanistan (under the [[Taliban]]), revolutionary movements replaced [[Secularism|secular]] regimes with Islamist states, while transnational groups like [[Osama bin Laden]]'s [[al-Qaeda]] engage in [[Islamist terrorism|terrorism]] to further their goals. In contrast, [[Liberal Islam]] is a movement that attempts to reconcile religious tradition with modern norms of secular governance and [[human rights]]. Its supporters say that there are multiple ways to read Islam's sacred texts, and stress the need to leave room for &quot;independent thought on religious matters&quot;.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۱۸٬۱۱۹٬۱۷۹
* Lapidus (۲۰۰۲), pp.۸۲۳–۸۳۰&lt;/ref&gt;

In modern times Islam has come under [[Criticism of Islam|criticism]] from idealogues such as [[Robert Spencer]]&lt;ref&gt;{{cite news | last=Bostom | first=Andrew | title=Islamic Apostates' Tales—A Review of ''Leaving Islam'' by Ibn Warraq | date=July ۲۱, ۲۰۰۳ | publisher=FrontPageMagazine.com | work=FrontPage Magazine | url=http://www.frontpagemag.com/Articles/ReadArticle.asp?ID=9000 }}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; and [[Ibn Warraq]],&lt;ref&gt;Rippin (۲۰۰۱), p.۲۸۸&lt;/ref&gt; who criticize Islamic law and question the morality of the Qur'an; for example, they say that its contents justify mistreatment of women and encourage [[anti-Semitism|antisemitic]] remarks by Muslim theologians;&lt;ref&gt;{{cite news | publisher=NYRB | work=[[The New York Review of Books]] |date=۱۰-۰۵-۲۰۰۶ | title=Islam in Europe | author=Timothy Garton Ash | url=http://www.nybooks.com/articles/19371}}&lt;/ref&gt; such claims are disputed by Muslim scholars.&lt;ref&gt;For example, see:
* [[Ahmed Deedat]], in Westerlund (۲۰۰۳);
* [[Syed Ameer Ali]], in ''The Spirit of Islam'' (۱۸۴۹–۱۹۲۸). It is described by [[David Samuel Margoliouth]] (۱۹۰۵) as &quot;probably the best achievement in the way of an apology for Mohammed&quot;.  See Margoliouth, preface ''Mohammed and the Rise of Islam'';
* [[Yusuf Estes]], in {{cite news | publisher=Advance, [[University of Connecticut]] | date=۱۱-۱۷-۲۰۰۳ | title=Ramadan Awareness Event Designed To Debunk Negative Images | author=Elizabeth Omara-Otunnu | url=http://advance.uconn.edu/2003/031117/03111715.htm | access-date=2007-11-24 | archive-date=2014-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140401005128/http://advance.uconn.edu/2003/031117/03111715.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Montgomery Watt]], Norman Daniel, and [[Edward Said]] dismiss many of the criticisms as the product of old myths and medieval European polemics.&lt;ref&gt;
* Seibert (۱۹۹۴), pp.۸۸–۸۹
* Watt (۱۹۷۴), p.۲۳۱&lt;/ref&gt; The rise of [[Islamophobia]], according to [[Carl Ernst]], had contributed to the negative views about Islam and Muslims in the West.&lt;ref&gt;Ernst (۲۰۰۴), p.۱۱&lt;/ref&gt;

== اسلامي ټولنه ==

[[دوتنه:Islam percentage by country.png|کيڼ|upright=1.25|بټنوک|د هېوادونو له مخې د مسلمانانو د شمېر سلنه]]

=== وگړپوهنه ===
{{دا هم  وگورۍ|د مسلمانانو د شمېر له مخې د هېوادونو لړليک|د اسلام ډيموگرافي}}

Commonly cited estimates of the Muslim population in ۲۰۰۷ range from ۱٫۱&amp;nbsp;billion to ۱٫۸&amp;nbsp;billion. Approximately ۸۵٪ are [[Sunni]] and ۱۵٪ are [[Shi'a]], with a small minority belonging to other sects. Some ۳۰–۴۰ countries are Muslim-majority, and Arabs account for around ۲۰٪ of all Muslims worldwide.  [[South Asia]] and [[Southeast Asia]] contain the most populous Muslim countries, with [[Indonesia]], [[India]], [[Pakistan]], and [[Bangladesh]] having more than ۱۰۰&amp;nbsp;million adherents each.&lt;ref name=Islam_by_country&gt;{{cite web
|url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim
|title=Number of Muslim by country
|publisher=nationmaster.com
|accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۳۰}}&lt;/ref&gt; According to U.S. government figures, in ۲۰۰۶ there were ۲۰&amp;nbsp;million Muslims in [[China]].&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71338.htm
|title=International Religious Freedom Report ۲۰۰۶—China (includes Tibet, Hong Kong, and Macau)
|year=۲۰۰۶
|publisher=U.S. department of State, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor
|accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۳۰}}&lt;/ref&gt; In the [[Middle East]], the non-Arab countries of [[Turkey]] and [[Iran]] are the largest Muslim-majority countries; in [[Africa]], [[Egypt]] and [[Nigeria]] have the most populous Muslim communities.&lt;ref name=Islam_by_country/&gt; Islam is the second largest religion after [[Christianity]] in many [[Europe]]an countries.&lt;ref&gt;See:
* Esposito (۲۰۰۴) pp.۲٬۴۳
* {{cite encyclopedia | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;br /&gt;{{cite web | url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents | publisher=Adherents.com | accessdate=۲۰۰۷-۰۱-۰۹ | تاريخ الأرشيف=2010-01-29 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | url-status=dead | خونديځ نېټه=2007-07-07 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html }}
* {{cite web | title=Muslims in Europe: Country guide | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm | publisher=BBC | work=BBC News | date=[[۲۰۰۵-۱۲-۲۳]] | accessdate=۲۰۰۶-۰۹-۲۸ }}
* {{cite web | title=Religion In Britain | url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 | publisher=Office for National Statistics | work=National Statistics | date=[[۲۰۰۳-۰۲-۱۳]] | accessdate=۲۰۰۶-۰۸-۲۷ }}&lt;/ref&gt;

=== جومات ===
{{آرنی|جومات}}
جومات د مسلمانانو لپاره د عبادت ځای دی، چې په عربي کې ورته ''مسجد'' وایي که څه هم په  جوماتو  کې اصلي موخه د لمونځونو ادا کول دی، خو مسلمانو ته جومات د یو بل د لیدلو او زده کړو لپاره هم ډیر مهم دی. اوسني پرمختللي جوماتونه تر ډیرې کچې پورې د ۷ مې پیړۍ د جوماتو په شان پراخ شوي او د ډیرو بیلابیلو څیزونو او معمامري عناصرو درلودونکي دی لکه منار.&lt;ref&gt;See:
* {{cite encyclopedia | title=Masdjid | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author= J. Pedersen | coauthors=R. Hillenbrand, J. Burton-Page, et al. | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}
* {{cite encyclopedia | title=Mosque | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;

=== کورنيز ژوند ===
{{دا-هم-وگورۍ|ښځه په اسلام کې}}
The basic unit of Islamic society is the [[family]], and Islam defines the obligations and legal rights of family members. The father is seen as financially responsible for his family, and is obliged to cater for their well-being. The division of [[inheritance]] is specified in the Qur'an, which states that most of it is to pass to the immediate family, while a portion is set aside for the payment of debts and the making of bequests. The woman's share of inheritance is generally half of that of a man with the same rights of succession.&lt;ref&gt;&quot;al-Mar'a&quot;. ''Encyclopaedia of Islam''&lt;/ref&gt; [[Marriage in Islam]] is a civil [[nikah|contract]] which consists of an offer and acceptance between two qualified parties in the presence of two witnesses. The groom is required to pay a [[dowry]] (''[[mahr]]'') to the bride, as stipulated in the contract.&lt;ref&gt;
* Waines (۲۰۰۳) pp. ۹۳–۹۶
* The Oxford Dictionary of Islam (۲۰۰۳), p.۳۳۹
* Esposito (۱۹۹۸) p. ۷۹&lt;/ref&gt;

A man may marry up to four wives if he believes he can treat them equally, while a woman may marry one man only. In most Muslim countries, the process of divorce in Islam is known as ''[[Talaq (Nikah)|talaq]]'', which the husband initiates by pronouncing the word &quot;divorce&quot;.&lt;ref&gt;*&quot;Talak&quot;. ''Encyclopaedia of Islam''&lt;/ref&gt; Scholars disagree whether Islamic holy texts justify traditional Islamic practices such as [[hijab|veiling]] and seclusion ([[purdah]]). Starting in the ۲۰th century, Muslim social reformers argued against these and other practices such as [[Polygamy in Islam|polygamy]], with varying success. At the same time, many Muslim women have attempted to reconcile tradition with modernity by combining an active life with outward modesty. [[Islamist]] groups and regimes like the [[Taliban]] mostly seek to continue traditional law as applied to women.&lt;ref&gt;
* Esposito (۲۰۰۴), pp.۹۵٬۹۶٬۲۳۵–۲۴۱
* {{cite encyclopedia | title=Marriage and Divorce | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an | author=Harald Motzki | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۵}}
* {{cite encyclopedia | title=Marriage Practices | encyclopedia=Encyclopedia of Women &amp; Islamic Cultures | author=Lori Peek | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۵}}
&lt;/ref&gt;

=== اسلامي کليز ===
{{آرنی|اسلامي کليز}}

اسلامي کاليز د مکې نه مدينې ته د هجرت د وخت نه پيلېږي او هماغه کال د هجرت لومړی کال بلل کېږي چې د زېږيز کال ۶۲۲ سره سمون خوري. د اسلامي کاليز ته سپوږميزه کاليزه هم وايي او دا ځکه چې د دې کال مياشتې د سپوږمۍ د حرکت پر بنسټ ټاکل شوي،  but differs from other such calendars (e.g. the [[Celtic calendar]]) in that it omits [[intercalary month]]s, being synchronized only with [[lunation]]s, but not with the [[solar year]], resulting in years of either ۳۵۴ or ۳۵۵ days. This omission was introduced by Muhammad because the right to announce intercalary months had led to political power struggles.{{citation needed}} Therefore, Islamic dates cannot be converted to the usual CE/AD dates simply by adding ۶۲۲ years. Islamic holy days fall on fixed dates of the lunar calendar, which means that they occur in different seasons in different years in the [[Gregorian calendar]].

The formal beginning of the Muslim era was chosen to be the [[Hijra (Islam)|Hijra]] in ۶۲۲CE, which was an important turning point in Muhammad's fortunes. The assignment of this year as the year ۱ AH (''Anno Hegirae'') in the Islamic calendar was reportedly made by [[Umar|Caliph Umar]]. It is a [[lunar calendar]], with nineteen ordinary years of ۳۵۴ days and eleven leap years of ۳۵۵ days in a thirty-year cycle. Islamic dates cannot be converted to CE/AD dates simply by adding ۶۲۲ years: allowance must also be made for the fact that each Hijri century corresponds to only ۹۷ years in the Christian calendar.&lt;ref&gt;See:
* Adil (۲۰۰۲), p.۲۸۸
* F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۶۷
* {{cite encyclopedia | title=Tarikh̲ | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=B. van Dalen | coauthors=R. S. Humphreys, Manuela Marín, et al. | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}&lt;/ref&gt;
The year ۱۴۲۸AH coincides almost completely with ۲۰۰۷CE.

Islamic [[Holiday|holy days]] fall on fixed dates of the lunar calendar, which means that they occur in [[Different Seasons|different seasons]] in different years in the [[Gregorian calendar]]. The most important Islamic festivals are ''[[Eid al-Fitr]]'' (Arabic: عيد الفطر) on the ۱&lt;sup&gt;st&lt;/sup&gt; of ''[[Shawwal]]'', marking the end of the fasting month ''[[Ramadan]]'', and ''[[Eid al-Adha]]'' (Arabic: عيد الأضحى) on the ۱۰&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; of ''[[Dhu al-Hijjah]]'', coinciding with the pilgrimage to Mecca.&lt;ref&gt;Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws]&lt;/ref&gt;

== اسلام او نور دينونه ==
==== هغه مذهبونه چې د اسلام پر بنسټ جوړ شوي ====

دا لانديني مذهبونو لارويان ځانونه مسلمانان بولي، خو د ډېرو مسلمانانو او مسلمانو چارواکو لخوا دوی مسلمانان نه بلل کېږي:
* [[د اسلام ملت]] (په امريکا کې بنسټ شوې مذهبي ډله)
* [[ذکري]]ان
* د [[احمديت]] تحريک (دې ډلې ته [[قاديانيت]] هم وايي)
* د [[الاحبش]] ډله (چې د حبشيانو په نامه هم يادېږي/ AICP)

د لاندې مذهبونو لارويان ځانونه مسلمانان بولي خو د دوی د اسلاميت په منلو کې د ډېرو مسلمانانو اختلافونه شته چې ځينې يې دوی مسلمانان او ځينې يې مسلمانان نه گڼي:
* [[دروز]]
* [[علوي]]ان (النُصيرية)

The following religions are said by some to have evolved or borrowed from Islam, in almost all cases influenced by traditional beliefs in the regions where they emerged, but consider themselves independent religions with distinct laws and institutions:
* [[يزيدي]]
* [[بابيس|بابيزم]] (چې اوس د [[بياني]]انو په نامه يادېږي)
* [[بهايي]]

The claim of the adherents of the Bahá'í Faith that it represents an independent religion was upheld by the Muslim ecclesiastical courts in Egypt during the ۱۹۲۰s. As of January [[۱۹۲۶]], their final ruling on the matter of the origins of the Bahá'í Faith and its relationship to Islam was that the Bahá'í Faith was neither a sect of Islam, nor a religion based on Islam, but a clearly defined, independently founded faith. This was seen as a considerate act on the part of the ecclesiastical court and in favor of followers of Bahá'í Faith since the majority of Muslims regard a ''religion based on Islam'' as a heresy.

Some see [[Sikhism]] as a [[syncretism|syncretic]] mix of Islam and [[Hinduism]], although it is often considered a [[Dharma|Dharmic]] faith rather than an Islamic or [[Abrahamic]] one. It arose in the context of the interaction between [[Hindu]] and Muslim communities in [[North India]].

The following religions might have been said to have evolved from Islam, but are not considered part of Islam, and no longer exist:
* The religion of the medieval [[Berghouata]]
* The religion of [[Ha-Mim]]

The Qur'an contains injunctions to respect other religions. It also asks the followers to fight and subdue unbelievers in times of war and &quot;evict them whence they evicted you&quot; (Al-Qur'an ۲:۱۹۱). Some Muslims have respected Jews and Christians as fellow &quot;peoples of the book&quot; (monotheists following [[Abrahamic religions]]), while others have reviled them as having abandoned monotheism and corrupted their scriptures. At different times and places, Islamic communities have been both intolerant and tolerant.

The classical Islamic solution was a limited tolerance — Jews and Christians were to be allowed to privately practice their faith and follow their own family law. They were called [[Dhimmis]], and they had fewer though similar legal rights and obligations than Muslims.

The classic Islamic state was often more tolerant than many other states of the time, which insisted on complete conformity to a state religion. The record of contemporary Muslim-majority states is mixed. Some are generally regarded as tolerant, while others have been accused of intolerance and human rights violations. See the main article, [[Islam and other religions]], for further discussion.

{{آرنی|اسلام او نور مذهبونه}}

[[دوتنه:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|left|A view of the [[Dome of the Rock]] on the [[Temple Mount]] in [[Jerusalem]], a holy site in both Islam and [[Judaism]] that has been a source of controversy]]
[[دوتنه:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|thumb|left|د [[الاقصا مسجد]] ديني جلوس. مسلمانان په دې عقيده دي چې حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) د همدغه ځای نه د معراج په سفر اسمان ته وخاته.]]

According to Islamic doctrine, Islam was the primordial religion of mankind, professed by [[Adam]].&lt;ref&gt;Friedmann (۲۰۰۳), pp. ۱۴–۱۶&lt;/ref&gt; At some point, a religious split occurred, and God began sending prophets to bring his revelations to the people.&lt;ref&gt;Friedmann (۲۰۰۳), pp. ۱۸–۱۹&lt;/ref&gt; In this view, [[Abraham]], [[Moses]], [[Nevi'im|Hebrew prophets]], and [[Jesus]] were all [[prophets of Islam]], but their message and the texts of the [[Torah]] and the [[Gospels]] were [[tahrif|corrupted]] by [[Jew]]s and Christians. Similarly, children of non-Muslim families are  born Muslims, but are converted to another faith by their parents.&lt;ref&gt;Friedmann (۲۰۰۳), p. ۱۸&lt;/ref&gt; The idea of Islamic supremacy is encapsulated in the formula &quot;Islam is exalted and nothing is exalted above it.&quot;&lt;ref&gt;Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۵&lt;/ref&gt; Pursuant to this principle, Muslim women may not marry non-Muslim men, defamation of Islam is prohibited, and the testimony of a non-Muslim is inadmissible against a Muslim.&lt;ref&gt;See:
* Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۵;
* Lewis (۱۹۸۴), p. ۳۹&lt;/ref&gt;

Islamic law divides non-Muslims into several categories, depending on their relation with the Islamic state. Christians and Jews who live under Islamic rule are known as ''[[dhimmis]]''. Dhimmis must pay tribute (''[[jizya]]'') to the Islamic state, and as such are considered &quot;protected peoples.&quot; Historically, dhimmis enjoyed a measure of communal autonomy under their own religious leaders, but were subject to legal, social and religious restrictions as well as humiliating regulations meant to highlight the inferiority of non-Muslim subjects.&lt;ref&gt;See:
* Lewis (۱۹۸۴), pp.۹, ۲۷, ۳۶;
* Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۷;&lt;/ref&gt; The status was extended to Zoroastrians and sometimes to polytheists (such as [[Hindu]]s), but not to [[atheist]]s or [[agnostic]]s.&lt;ref&gt;Lewis (۲۰۰۱), p.۲۷۳&lt;/ref&gt; Those who live in non-Muslim lands (''[[dar al-harb]]'') are known as ''[[harbi]]s'', and upon entering into an alliance with the Muslim state become known as ''ahl al-ahd''. Those who receive a guarantee of safety while residing temporarily in Muslim lands are known as ''ahl al-amān''. Their legal position is similar to that of the dhimmi except that they are not required to pay the jizya. The people of armistice (''ahl al-hudna'') are those who live outside of Muslim territory and agree to refrain from attacking the Muslims.&lt;ref&gt;Friedmann (۲۰۰۳), p. ۵۵&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Aman&quot;, ''Encyclopaedia of Islam''&lt;/ref&gt; [[apostasy in Islam|Apostasy]] is prohibited, and is punishable by death.&lt;ref&gt;A woman who apostasizes is to be executed according to some jurists, or imprisoned according to others.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Murtadd&quot;, ''Encyclopedia of Islam''&lt;/ref&gt;

== دا هم وگورئ ==
{{Col-begin|width=}}

{{Col-1-of-2}}
* [[اسلامي هنر]]
* [[اسلامي وټه]]
* [[اسلامي اخلاق]]
* [[اسلامي ادبيات]]
* [[اسلامي زده کړې]]
* [[اسلام او نوښت]]
* [[اسلاميزم]]
* [[د مسلمانانو لړليک]]
{{Col-2-of-2}}
* [[د اسلامي امپراتورانو لړليک]]
* [[د هغه نامتو کسانو لړليک چې اسلام ته وراوښتي]]
* [[د پخوانيو نامتو مسلمانانو لړليک]]
* [[په اسلامي نړۍ کې د جگړو لړليک]]
* [[د اسلامي تاریخ وختلیکه]]
* [[په اسلام کې د ماشومانو حقونه]]
* [[په اسلام کې د بنديانو حقونه]]

{{Col-end}}

== يادښتونه ==
{{Reflist|3}}

== سرچينې ==
;کتابونه او خپرونې
{{Reflist|2}}
* {{cite journal | last=Accad | first=Martin | title=The Gospels in the Muslim Discourse of the Ninth to the Fourteenth Centuries: An Exegetical Inventorial Table (Part I) | journal=Islam and Christian-Muslim Relations | volume=۱۴ | issue=۱ |date=۲۰۰۳ | id=ISSN ۰۹۵۹-۶۴۱۰}}
* {{cite book | last=Adil | first=Hajjah Amina | coauthors=Shaykh Nazim Adil Al-Haqqani, Shaykh Muhammad Hisham Kabbani | title=Muhammad: The Messenger of Islam | publisher=Islamic Supreme Council of America | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۹۷۸-۱۹۳۰۴۰۹۱۱۸}}
* {{cite book | last=Ahmed | first=Akbar | title=Islam Today: A Short Introduction to the Muslim World | url=https://archive.org/details/islamtodayshorti0000ahme_p3n1 | publisher=I. B. Tauris | edition=۲٫۰۰ | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۹۷۸-۱۸۶۰۶۴۲۵۷۹}}
* {{cite book | last=Brockopp | first=Jonathan E. | title=Islamic Ethics of Life: abortion, war and euthanasia | publisher=University of South Carolina press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۱۵۷۰۰۳۴۷۱۰}}
* {{cite book | last=Cohen-Mor | first=Dalya | title=A Matter of Fate: The Concept of Fate in the Arab World as Reflected in Modern Arabic Literature | url=https://archive.org/details/matteroffateconc0000cohe | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۰۱۹۵۱۳۳۹۸۶}}
* {{cite book | last=Curtis | first=Patricia A. | year=۲۰۰۵ | title=A Guide to Food Laws and Regulations | url=https://archive.org/details/guidetofoodlawsr0000curt | publisher=Blackwell Publishing Professional | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۸۱۹۴۶۴}}
* {{cite book | last=Eglash | first=Ron | year=۱۹۹۹ | title=African Fractals: Modern Computing and Indigenous Design | publisher=Rutgers University Press | id=ISBN ۰-۸۱۳۵-۲۶۱۴-۰}}
* {{cite book | last=Ernst | first=Carl | authorlink=Carl Ernst | year=۲۰۰۴ | title = Following Muhammad: Rethinking Islam in the Contemporary World | url=https://archive.org/details/followingmuhamma0005erns | publisher=University of North Carolina Press | id=ISBN ۰-۸۰۷۸-۵۵۷۷-۴}}
* {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | coauthors=John Obert Voll | title=Islam and Democracy | url=https://archive.org/details/islamdemocracy0000espo | year=۱۹۹۶ | | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۰۸۱۶-۷}}
* {{cite book | last=Esposito  | first=John  | authorlink=John Esposito  | title=Islam: The Straight Path | url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo_e0l3  | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۸ | edition=۳rd | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۱۲۳۴۴}}
* {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | coauthors=Yvonne Yazbeck Haddad | title=Muslims on the Americanization Path? | year=۲۰۰۰a | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۳۵۲۶-۱}}
* {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۰b | title=Oxford History of Islam | url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john | publisher=Oxford University Press | id=۹۷۸-۰۱۹۵۱۰۷۹۹۹}}
* {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۲a | title=Unholy War: Terror in the Name of Islam | url=https://archive.org/details/unholywarterrori0000espo_h9s9 | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۶۸۸۶۰}}
* {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۲b | title=What Everyone Needs to Know about Islam | url=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۵۷۱۳-۳}}
* {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | title=[[The Oxford Dictionary of Islam]] | publisher=[[Oxford University Press]] | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۲۵۵۸-۴}}
* {{cite book | last=Esposito  | first=John  | authorlink=John Esposito  | title=Islam: The Straight Path | url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo_e0l3  | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۴ | edition=۳rd Rev Upd | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۸۲۶۶۸}}
* {{cite book | last=Farah | first=Caesar | authorlink=Caesar E. Farah | title=Islam: Beliefs and Observances | url=https://archive.org/details/islambeliefsobse0000fara_b2o1 | publisher=Barron's Educational Series | year=۱۹۹۴ | edition=۵th | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۰۱۸۵۳۰}}
* {{cite book | last=Farah | first=Caesar | authorlink=Caesar E. Farah | title=Islam: Beliefs and Observances | url=https://archive.org/details/islambeliefsobse0000fara_b2o1 | publisher=Barron's Educational Series | year=۲۰۰۳ | edition=۷th | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۶۴۱۲۲۲۶۶}}
* {{cite book | last=Firestone | first=Reuven | title=Jihad: The Origin of Holy War in Islam | url=https://archive.org/details/jihadoriginofhol0000fire | publisher= Oxford University Press | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۰۱۹-۵۱۲۵۸۰۰}}
* {{cite book | last=Friedmann | first=Yohanan | authorlink=Yohanan Friedmann | title=Tolerance and Coercion in Islam: Interfaith Relations in the Muslim Tradition | publisher= Cambridge University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۵۲۱۰۲۶۹۹۴}}
* {{cite book | last=Ghamidi | first=Javed | authorlink=Javed Ahmed Ghamidi | title=[[Mizan]] | publisher=[[Al-Mawrid|Dar al-Ishraq]] | year=۲۰۰۱ | id={{OCLC|۵۲۹۰۱۶۹۰}}}}
* {{cite book | last=Goldschmidt, Jr. | first=Arthur | coauthors=Lawrence Davidson | title=A Concise History of the Middle East | publisher=Westview Press | year=۲۰۰۵ | edition=۸th | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۳۴۲۷۵۷}}
* {{cite book | last=Griffith | first=Ruth Marie | coauthors=Barbara Dianne Savage | title=Women and Religion in the African Diaspora: Knowledge, Power, and Performance | url=https://archive.org/details/womenreligionina0000unse_t8y4 | publisher=Johns Hopkins University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۸۰۱۸۸۳۷۰۹}}
* {{cite book | last=Hawting| first=G. R. | authorlink= G.R. Hawting | title=The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate AD ۶۶۱–۷۵۰ | url=https://archive.org/details/firstdynastyofis0000hawt| publisher=Routledge | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۴۰۷۳۵}}
* {{cite book | last=Hedayetullah | first=Muhammad | title=Dynamics of Islam: An Exposition | publisher=Trafford Publishing | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۵۳۶۹۸۴۲۵}}
* {{cite book | last=Holt | first=P. M. |  coauthors=[[Bernard Lewis]] | title=Cambridge History of Islam, Vol. ۱ | year=۱۹۷۷a | publisher=Cambridge University Press | id=ISBN ۰۵۲۱۲۹۱۳۶۴}}
* {{cite book | last=Holt | first=P. M. | coauthors=Ann K. S. Lambton, [[Bernard Lewis]] | title=Cambridge History of Islam, Vol. ۲ | year=۱۹۷۷b | publisher=Cambridge University Press | id=ISBN ۰۵۲۱۲۹۱۳۷۲}}
* {{cite book | last=Hourani | first=Albert | authorlink=Albert Hourani | coauthor=[[Malise Ruthven|Ruthven, Malise]] | title=A History of the Arab Peoples | url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000albe | year=۲۰۰۳ | publisher=Belknap Press; Revised edition | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۷۴۰۱۰۱۷۸}}
* {{cite book | last=Humphreys | first=Stephen | title=Between Memory and Desire | url=https://archive.org/details/betweenmemorydes0000hump | year=۲۰۰۵ | publisher=University of California Press | id=ISBN ۰۵۲-۰۲۴۶۹۱۸}}
* {{cite book | last=Kobeisy | first=Ahmed Nezar | title=Counseling American Muslims: Understanding the Faith and Helping the People | url=https://archive.org/details/counselingameric0000kobe | publisher=Praeger Publishers | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۳۱۳۳۲۴۷۲۷}}
* {{cite book | last=Koprulu | first=Mehmed Fuad | coauthors=Leiser, Gary | title=The Origins of the Ottoman Empire | publisher=SUNY Press | year=۱۹۹۲ | id=ISBN ۰۷۹۱۴۰۸۱۹۱}}
* {{cite book | last=Kramer | first=Martin | title=Shi'Ism, Resistance, and Revolution | publisher=Westview Press | year=۱۹۸۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۳۰۴۵۳۳}}
* {{cite book | last=Kugle | first=Scott Alan | title=Rebel Between Spirit And Law: Ahmad Zarruq, Sainthood, And Authority in Islam | publisher=Indiana University Press| year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۲۵۳۳۴۷۱۱۴}}
* {{cite book | last=Lapidus| first=Ira | title=A History of Islamic Societies | url=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2| publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۲ | edition=۲nd | id=ISBN ۹۷۸-۰۵۲۱۷۷۹۳۳۳}}
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Jews of Islam | publisher=Routledge &amp; Kegan Paul | year=۱۹۸۴ | id=ISBN ۰-۷۱۰۲-۰۴۶۲-۰}}
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Arabs in History | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۳ | id=ISBN ۰-۱۹۲۸-۵۲۵۸-۲}}
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Middle East | publisher=Scribner | year=۱۹۹۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۸۴۸۳۲۸۰۷}} 
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East | url=https://archive.org/details/islaminhistoryid0000lewi | publisher=Open Court | edition=۲nd | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۶۹۵۱۸۲}}
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=What Went Wrong?: The Clash Between Islam and Modernity in the Middle East | url=https://archive.org/details/whatwentwrongcl00lewi | publisher=Harper Perennial | edition=Reprint | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۶۰۵۱۶۰۵۵}}
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror | url=https://archive.org/details/crisisofislamhol00lewi | publisher=Random House, Inc., New York | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۹۶۷۸۵۲}}
* {{cite book | last=Madelung | first=Wilferd | authorlink=Wilferd Madelung | title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate | url=https://archive.org/details/successiontomuam0000made | publisher=Cambridge University Press | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۰۵۲۱۶۴۶۹۶۰}}
* {{cite book | last=Malik| first=Jamal| coauthors=John R Hinnells, Inc NetLibrary | title=Sufism in the West | publisher= Routledge | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۷۴۰۸۷}}
* {{cite book | last=Menski | first=Werner F. | title=Comparative Law in a Global Context: The Legal Systems of Asia and Africa | url=https://archive.org/details/comparativelawin0000mens | publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۵۲۱۸۵۸۵۹۳}}
* {{cite journal | last=Mohammad | first=Noor | title=The Doctrine of Jihad: An Introduction | journal=Journal of Law and Religion | volume=۳ | issue=۲ |date=۱۹۸۵}}
* {{cite book | last=Momen | first=Moojan | title=An Introduction to Shi`i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi`ism | url=https://archive.org/details/introductiontosh0000mome_o5t2 | publisher=Yale University Press | year=۱۹۸۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۳۰۰۰۳۵۳۱۵}}
* {{cite book | last=Nasr | first=Seyed Muhammad | title=Our Religions: The Seven World Religions Introduced by Preeminent Scholars from Each Tradition (Chapter ۷) | publisher=HarperCollins | year=۱۹۹۴| id=ISBN ۰-۰۶۰۶۷-۷۰۰-۷}}
* {{cite journal | last=Novak | first=David | title=The Mind of Maimonides | journal=[[First Things]] |date=February ۱۹۹۹}}
* {{cite book | last=Parrinder | first=Geoffrey | authorlink=Geoffrey Parrinder | title=World Religions: From Ancient History to the Present | publisher=Hamlyn Publishing Group Limited | year=۱۹۷۱ | id=ISBN ۰-۸۷۱۹۶-۱۲۹-۶}}
* {{cite journal | last=Patton | first=Walter M. | title=The Doctrine of Freedom in the Korân | journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April ۱۹۰۰ | volume=۱۶ | issue=۳ | publisher=Brill Academic Publishers | id=ISBN ۹۰۰۴۱۰۳۱۴۷}}
* {{cite journal | last=Peters | first=F. E. | authorlink=F. E. Peters | title=The Quest for Historical Muhammad | journal=International Journal of Middle East Studies |date=۱۹۹۱}}
* {{cite book | last=Peters | first=F. E. | authorlink=F. E. Peters | title=Islam: A Guide for Jews and Christians | url=https://archive.org/details/islamguideforjew0000fepe | publisher=Princeton University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰-۶۹۱-۱۱۵۵۳-۲}}
* {{cite book | last=Peters | first=Rudolph | authorlink=Rudolph Peters | title=Jihad in Medieval and Modern Islam | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۷۷ | id = ISBN ۹۰-۰۴-۰۴۸۵۴-۵}}
* {{cite book | last=Rippin | first=Andrew | authorlink=Andrew Rippin | title=Muslims: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/muslimslibraryof00andr | publisher=Routledge | edition=۲nd | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۲۱۷۸۱۱}}
* {{cite book | last=Ruthven | first=Malise | title=Fundamentalism: The Search for Meaning | url=https://archive.org/details/fundamentalismse0000mali | publisher= Oxford University Press | year=۲۰۰۵ | id = ISBN ۰۱-۹۲-۸۰۶۰۶-۸}}
* {{cite book | last=Sahas | first=Daniel J. | title=John of Damascus on Islam: The Heresy of the Ishmaelites | url=https://archive.org/details/johnofdamascuson0000saha_r6w8 | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۹۷ | id=ISBN ۹۷۸-۹۰۰۴۰۳۴۹۵۲}}
* {{cite book | last=[[Abdulaziz Sachedina|Sachedina]] | first=Abdulaziz | title=The Just Ruler in Shi'ite Islam: The Comprehensive Authority of the Jurist in Imamite Jurisprudence | publisher=Oxford University Press US | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۰۱۹۵۱۱۹۱۵۰}}
* {{cite journal | last=Seibert | first=Robert F. | title=Review: Islam and the West: The Making of an Image (Norman Daniel)| journal=Review of Religious Research |date=۱۹۹۴ | volume=۳۶ | issue=۱}}
* {{cite book | last=Sells | first=Michael Anthony | authorlink=Michael Anthony Sells | coauthors=Emran Qureshi  | title=The New Crusades: Constructing the Muslim Enemy | publisher=Columbia University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰۲۳۱۱۲۶۶۷۰}}
* {{cite book | last=Smith | first=Jane I. | title=The Islamic Understanding of Death and Resurrection | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۵۶۴۹۲}}
* {{cite book | last=Spencer | first=Robert | title=The Myth of Islamic Tolerance: How Islamic Law Treats Non-Muslims | url=https://archive.org/details/mythofislamictol00spen | publisher=Prometheus Books | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۰۲۲۴۹۷}}
* {{cite book | last=Stillman | first=Norman | authorlink=Norman Stillman | title=The Jews of Arab Lands: A History and Source Book | url=https://archive.org/details/jewsofarablandsh0000norm | publisher=Jewish Publication Society of America | location=Philadelphia | year=۱۹۷۹ | id=ISBN ۱-۸۲۷۶۰-۱۹۸-۱}}
* {{cite book | last=Tabatabae | first=Sayyid Mohammad Hosayn | coauthors=Seyyed Hossein Nasr (translator) | authorlink=Allameh Tabatabaei | title= Shi'ite Islam 
| publisher=Suny press| year=۱۹۷۹ | id=ISBN  ۰-۸۷۳۹۵-۲۷۲-۳}}
* {{cite book | last=Tabatabae | first=Sayyid Mohammad Hosayn | coauthors=R. Campbell (translator) | authorlink=Allameh Tabatabaei | title= Islamic teachings: An Overview and a Glance at the Life of the Holy Prophet of Islam | publisher=Green Gold | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۰-۹۲۲۸۱۷-۰۰-۶}}
* {{cite book | last=Teece | first=Geoff | title=Religion in Focus: Islam  | publisher=Franklin Watts Ltd | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۴۹۶۴۷۹۶۴}}
* {{cite book | last=Tolan | first=John V. | title=Saracens: Islam in the Medieval European Imagination | url=https://archive.org/details/saracensislaminm0000tola | publisher=Columbia University Press | year=۲۰۰۲}}
* {{cite book | last=Trimingham| first=John Spencer  | title=The Sufi Orders in Islam  | url=https://archive.org/details/sufiordersinisla0000trim_x5k7| publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۸| id=ISBN ۰۱۹۵۱۲۰۵۸۲}}
* {{cite book | last=Tritton | first=Arthur S. | authorlink=Arthur Stanley Tritton| title=The Caliphs and their Non-Muslim Subjects: A Critical Study of the Covenant of Umar | publisher=Frank Cass Publisher | location=London | year=۱۹۷۰ |origyear = ۱۹۳۰ | id=ISBN ۰-۷۱۴۶-۱۹۹۶-۵}}
* {{cite book | last=Turner | first=Colin | title=Islam: the Basics  | url=https://archive.org/details/islambasics0000turn | publisher=Routledge (UK) | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۴۱۵۳۴۱۰۶X}}
* {{cite book | last=Turner | first=Bryan S. | title=Weber and Islam | url=https://archive.org/details/weberislam0001turn | publisher=Routledge (UK) | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۰۴۱۵۱۷۴۵۸۹}}
* {{cite book | last=Waines | first=David | title=An Introduction to Islam | url=https://archive.org/details/introductiontois0000wain_a9l8 | publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰۵۲۱۵۳۹۰۶۴}}
* {{cite book | last=Warraq | first=Ibn | title=The Quest for Historical Muhammad | url=https://archive.org/details/questforhistoric00ibnw | publisher=Prometheus | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۷۳۹۲۷۸۷۱}}
* {{cite book | last=Warraq | first=Ibn | title=Leaving Islam: Apostates Speak Out | publisher=Prometheus | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۱-۵۹۱۰۲-۰۶۸-۹}}
* {{cite book | last=Watt | first=W. Montgomery | authorlink=William Montgomery Watt | title=The Formative Period of Islamic Thought | url=https://archive.org/details/formativeperiodo0000watt | publisher=University Press Edinburgh|  year=۱۹۷۳ | id=ISBN ۰-۸۵-۲۲۴۲۵۴-X}}
* {{cite book | last=Watt | first=W. Montgomery | authorlink=William Montgomery Watt | title=Muhammad: Prophet and Statesman | url=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt | publisher=Oxford University Press | edition=New | year=۱۹۷۴ | id=ISBN ۰-۱۹-۸۸۱۰۷۸-۴}}
* {{cite book | last=Weiss | first=Bernard G. | title=Studies in Islamic Legal Theory | year=۲۰۰۲ | location=Boston | publisher=Brill Academic publishers | id=ISBN ۹۰۰۴۱۲۰۶۶۱}}
* {{cite book | last=Williams | first=John Alden | title=The Word of Islam | year=۱۹۹۴ | publisher=University of Texas Press | id=ISBN ۰-۲۹۲-۷۹۰۷۶-۷}}
* {{cite book | last=Williams | first=Mary E. | title=The Middle East | year=۲۰۰۰ | publisher=Greenhaven Pr | id=ISBN ۰۷۳۷۷۰۱۳۳۱}}

;Encyclopedias
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{cite encyclopedia | editor=William H. McNeill, Jerry H. Bentley, David Christian | encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of World History | publisher=Berkshire Publishing Group | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۹۷۸-۰۹۷۴۳۰۹۱۰۱}}
* {{cite encyclopedia | editor=Gabriel Oussani | encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] | year=۱۹۱۰}}
* {{cite encyclopedia | editor=Paul Lagasse, Lora Goldman, Archie Hobson, Susan R. Norton | encyclopedia=The Columbia Encyclopedia | publisher=Gale Group | year=۲۰۰۰ | edition=۶th | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۳۳۹۲۳۶۹}}
* {{cite encyclopedia | encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online|Encyclopaedia Britannica Online]] | publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc.}}
* {{cite encyclopedia | editor=Erwin Fahlbusch, William Geoffrey Bromiley | encyclopedia=Encyclopedia of Christianity | publisher=Eerdmans Publishing Company, and Brill| year=۲۰۰۱ | edition=۱st| id=ISBN ۰-۸۰۲۸-۲۴۱۴-۵}}
* {{cite encyclopedia | editor=John Bowden | encyclopedia=Encyclopedia of Christianity | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۵ | edition=۱st | id=ISBN ۰-۱۹-۵۲۲۳۹۳-۴}}
* {{cite encyclopedia | editor=George Thomas Kurian, Graham T. T. Molitor | encyclopedia=Encyclopedia of the Future | publisher=MacMillan Reference Books | year=۱۹۹۵ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۹۷۲۰۵۳}}
* {{cite encyclopedia | editor=P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs | encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam Online]] | publisher=Brill Academic Publishers | id=ISSN ۱۵۷۳-۳۹۱۲}}
* {{cite encyclopedia | editor=Richard C. Martin, Said Amir Arjomand, Marcia Hermansen, Abdulkader Tayob, Rochelle Davis, John Obert Voll | encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World | publisher=MacMillan Reference Books | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۶۵۶۰۳۸}}
* {{cite encyclopedia | editor=Jane Dammen McAuliffe | encyclopedia=[[Encyclopaedia of the Qur'an|Encyclopaedia of the Qur'an Online]] | publisher=Brill Academic Publishers}}
* {{cite encyclopedia | editor=Lindsay Jones | encyclopedia=Encyclopedia of Religion | publisher=MacMillan Reference Books | year=۲۰۰۵ | edition=۲nd | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۶۵۷۳۳۲}}
* {{cite encyclopedia | editor=Salamone Frank | encyclopedia=Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals | publisher=Routledge | edition=۱st | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۹۴۱۸۰۸}}
* {{cite encyclopedia | editor=Peter N. Stearns | edition=۶th | year=۲۰۰۰ | encyclopedia=The Encyclopedia of World History Online | publisher=Bartleby}}
* {{cite encyclopedia | editor=[[Josef W. Meri]] | encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia | publisher=[[Routledge]] | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۰۴۱-۵۹۶۶۹۰۶}}
* {{cite encyclopedia | editor=[[Wendy Doniger]] | encyclopedia=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions | publisher=[[Merriam-Webster]] | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۰۸۷-۷۷۹۰۴۴۲}}
* {{cite encyclopedia | editor=Glasse Cyril | encyclopedia=New Encyclopedia of Islam: A Revised Edition of the Concise Encyclopedia of Islam | | publisher=AltaMira Press | year=۲۰۰۳ | id=ISSN ۹۷۸-۰۷۵۹۱۰۱۹۰۶}}
* {{cite encyclopedia | editor=Edward Craig | encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy | publisher=Routledge | year=۱۹۹۸ | edition=۱st| id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۰۷۳۱۰۳}}
&lt;/div&gt;

== نورې لوستنې ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt; 
* {{cite book | last=Arberry | first=A. J. | authorlink=A. J. Arberry | title=The Koran Interpreted: A Translation | url=https://archive.org/details/koraninterpreted00ajar | publisher=Touchstone | edition=۱st | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۸۴۸۲۵۰۷۶}}
* {{cite book | last=Hawting | first=Gerald R. | authorlink=Gerald R. Hawting | title=The First Dynasty of Islam: The Umayyard Caliphate AD ۶۶۱–۷۵۰ | url=https://archive.org/details/firstdynastyofis0000hawt | publisher=Routledge | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۴۰۷۲۷}}
* {{cite book | last=Khan | first=Muhammad Muhsin | authorlink=Muhammad Muhsin Khan | coauthors=Al-Hilali Khan, Muhammad Taqi-ud-Din | title=Noble Quran | year=۱۹۹۹ | publisher=Dar-us-Salam Publications | edition=۱st | id=ISBN ۹۷۸-۹۹۶۰۷۴۰۷۹۹}}
* {{cite book | last=Kramer (ed.) | first=Martin | authorlink=Martin Kramer | title=The Jewish Discovery of Islam: Studies in Honor of Bernard Lewis | publisher=Syracuse University | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۹۷۸-۹۶۵۲۲۴۰۴۰۸}}
* {{cite book | last=Kuban | first=Dogan | title=Muslim Religious Architecture | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۷۴ | id=ISBN ۹۰۰۴۰۳۸۱۳۲}}
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East | url=https://archive.org/details/islaminhistoryid0000lewi | publisher=Open Court | year=۱۹۹۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۶۹۲۱۷۴}}
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam and the West | url=https://archive.org/details/islamwest00lewi_0 | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۰۹۰۶۱۱}}
* {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Cultures in Conflict: Christians, Muslims, and Jews in the Age of Discovery | url=https://archive.org/details/culturesinconfli0000lewi | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۰۲۸۳۳}}
* {{cite book | last=Mubarkpuri | first=Saifur-Rahman | title=[[The Sealed Nectar]]: Biography of the Prophet | publisher=Dar-us-Salam Publications | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۴۴۰۷۱۰}}
* {{cite book | last=Najeebabadi | first=Akbar Shah | title=History of Islam | publisher=Dar-us-Salam Publications | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۴۴۰۳۴۵}}
* {{cite book | last=Nigosian | first=S. A. | title=Islam: Its History, Teaching, and Practices | url=https://archive.org/details/islamitshistoryt0000nigo_j9b3 | publisher=Indiana University Press | year=۲۰۰۴ | edition=New Edition | id=ISBN ۹۷۸-۰۲۵۳۲۱۶۲۷۴}}
* {{cite book | last=Rahman | first=Fazlur | authorlink=Fazlur Rahman | title=Islam | url=https://archive.org/details/islam0000rahm_s0w9 | publisher=University of Chicago Press | year=۱۹۷۹ | edition=۲nd | id=ISBN ۰-۲۲۶-۷۰۲۸۱-۲}}
* {{cite book | last=Walker | first=Benjamin | authorlink=Benjamin Walker | title=Foundations of Islam: The Making of a World Faith | url=https://archive.org/details/foundationsofisl0000walk | publisher=Peter Owen Publishers | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۲۰۶۱۰۳۸۳}}
&lt;/div&gt;

== باندنۍ تړنې ==

;اکاډميکې سرچينې
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt; 
* [http://www.usc.edu/dept/MSA/ د سويلي كاليفورنيا پوهنتون: د اسلامی لیکنو لندیز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213011952/http://www.usc.edu/dept/MSA/ |date=2007-12-13 }}
* [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/ د اسلام پوهنغونډ (د نړۍ د مذهبونو مخليدنه)]
* [http://arabworld.nitle.org/introduction.php?module_id=2 د اسلام اړونده څپرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225105128/http://arabworld.nitle.org/introduction.php?module_id=2 |date=2008-02-25 }} د [[NITLE]] څخه د عربي فرهنگ او تمدن پرليکه سرچينې
* [http://www.britannica.com/eb/article-9105852/Islam اسلام], ''د بريټانيکا پرليکه پوهنغونډ'' ليکنه

&lt;/div&gt;   
;ټولگې
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt; 
* اسلام په [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/euroislam.htmlلویدیزه اروپا], [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/UKIslam.html انگلستان ], [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/DIslam.html جرمنی] او [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/sasislam.html سویلی اسیا]
* [http://www.gutenberg.org/wiki/Islam_%28Bookshelf%29 Islam (Bookshelf)] at [[Project Gutenberg]]
;Islam - text, audio and video
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* [http://www.ikre-bismi-rabbike.net/kuran.php Kur'an audio (recordings of many Qur'an recitals)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418011817/http://www.ikre-bismi-rabbike.net/kuran.php |date=2008-04-18 }}
* [http://www.guidedways.com/quranreciter/ Qur'an audio and reading material in numerous languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218182412/http://www.guidedways.com/quranreciter/ |date=2008-02-18 }}

&lt;/div&gt;
;اسلام او هنرونه
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt; 
* [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/ پر اسلام د بي بي سي فوکس]
* [http://www.lacma.org/islamic_art/intro.htm Islamic Art at the Los Angeles County Museum of Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308091248/http://www.lacma.org/islamic_art/intro.htm |date=2008-03-08 }}
* [http://www.muslimheritage.com/ Muslim Heritage] (Foundation for Science Technology and Civilisation, UK)
* [http://www.islamicarchitecture.org/ Islamic Architecture (IAORG)] illustrated descriptions and reviews of a large number of mosques, palaces, and monuments.
&lt;/div&gt;

{{ اسلامي سرلیکونه}}

[[وېشنيزه:اسلام| ]]
[[وېشنيزه:توحید]]
[[وېشنيزه:خدای پیژندنه]]</text>
      <sha1>dbphi9ppin5j1tj3vm9ebacrjalcz42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد بهاو الدين مجروح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7594</id>
    <revision>
      <id>368282</id>
      <parentid>303225</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12611" sha1="0xkrpv8btnmvpm4761pf9kzdliqfdl6" xml:space="preserve">[[دوتنه:مجـروح.png|بټنوک|سيد بهاوالدين مجروح يو افغان فيلسوف و]]
[[دوتنه:مـجروح.png|بټنوک|سيد بهاوالدين مجروح يو افغان فيلسوف و]]
[[دوتنه:سيد بهاوالدين مجروح.jpg|بټنوک|سيد بهاو الدين مجروح]]
[[دوتنه:سيد بهاؤالدين مجروح.jpg|بټنوک|سيد بهاو الدين مجروح]]
'''ډاکټر سيد بهاؤالدين مجروح''' ([[زوکړه]] د ۱۹۲۸ ز [[کال]] د [[فبروري]] ۱۲، د [[کونړ ولايت]]، د [[اسمار ولسوالۍ]] - [[مړینه]] د ۱۹۸۸ ز کال د فبرورۍ ۱۱، [[پېښور]]) ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Sayed Bahauddin Majroh)'' يو [[افغان]] [[فيلسوف]]، [[شاعر]]، [[ليکوال]]، ديپلومات او [[سياستپوه]] وو. 

==مخينه==
پوهاند ډاکتر سيد بهاوالدين مجروح د [[سيد شمس الدين مجروح]] زوى وو، چې د ۱۹۲۸ زېږي کال د فبرورۍ پر ۱۲ مه نېټه د کونړ ولايت د اسمار ولسوالۍ د شينکوړک د کلي په يوه روحاني کورنۍ کې زېږېدلې دى.

==زده کړې==
سيد بهاوالدين مجروح لومړنۍ زده کړې د شينکوړک د کلي په جومات کې پېل او سرته ورسولې. له څه مودې وروسته له خپل پلار سره کابل ته ولاړ او د ۱۳ کلنۍ په عمر د استقلال لېسې په څلورم ټولگي کې شامل شو. پر ۱۹۵۰ زېږي کال د دغې لېسې د ادب او فلسفې له څانگې په لومړۍ پوړۍ (درجه) فارغ او د هغه وخت د دولت له خوا د لوړو زده کړو لپاره [[فرانسه|فرانسې]] ته ولېږل شو. خپلې لوړې زده کړې يې د ۱۹۵۲ ز تر ۱۹۵۸ ز کال پورې د [[پاريس]] په سوربن او بيا د (مونټ پليه) په [[پوهنتون]] کې د [[ساپوهنه|ساپوهنې]] (روحياتو) او فلسفې په څانگه کې د مافوق لسان تر پوړۍ پورې پای ته ورسولې. په همدې دوره کې يې وکړاى شو چې د الماني ا و انگړېزي ژبو [[ادبيات]] په غربي الماني او [[انگلستان]] کې سرته ورسوي.

==دندې==
کله چې سيد بهاودين مجروح پر ۱۹۵۸ ز کال خپل [[هېواد]] ته راستون شو نو په همدغه کال د [[کابل پوهنتون]] د ادبياتو د پوهنځي ښوونکی او بيا رييس شو. پوهاند مجروح خپل ټول ژوند د پوهې په خدمت کې تېرکړ. هغه د [[افغانستان]] په ځينو نورو رسمي دندو هم پاتې شوی چې له دغو دندو څخه يې ځينې د پارلمان غړيتوب، د کابل او کاپيسا ولايتونو ولسوال، همداراز له ۱۹۵۰ ز. تر ۱۹۷۳ ز. پورې په [[مصر]] کې د افغانستان د سفير دنده وه. د ژوند په وروستيو کلو کې چې کله [[پاکستان]] کې مهاجر شو نو خپل علم او قلم يې د مجاهدو او مهاجرو په خدمت کې په کار واچاوه. 

پوهاند ډاکتر سيد بهاوالدين مجروح د افغانستان راتلونکي په اړه، چې کډوال څه غواړي، د نظرپوښتنې يوه سروې ترسره کړه. د دغې سروې د نورور پوښتنو په څنگ کې دا چې افغانان څوک د افغانستان د ملي مشر په توگه غواړي، د څينو پوښتنو ځوابونه دا وو:
- ظاهرشاه پخوانی پادشاه                                                  71.65%
- اسلامی نظام                                                             12.50%
- افغان مسلمان                                                           10.30%
- جهادی قوماندانان لکه مسعود، عبدالحق، فريد، حقانی                         1.75%
- تنظيمی سياسي مشران لکه پير گيلاني، [[مولوی محمد نبی]]،
[[برهان الدين ربانی]]، گلبدين حکمتيار                                     0.45%
نه پوهيږم                                                                 3.35%

دا سروې د افغان اطلاعاتي مرکز په انگليسي ژبې مياشتنۍ خپرونې د ۱۹۸۷ زېږدي کال د [[جولای]] په گڼه کې  خپره شوه. ددغې سروې په بهير کې د افغانستان د ټولو قومونو او د ښځو په گډون له [[چترال ولسوالۍ|چترال]] نه تر کوټې پورې ۲۰۰۰ کډوال پوښتل شوي ول. دغې معياري سروې د [[نړۍ]] په ټولو رسنيو کې داسې پراخ غبرگون وموند چی نړيوال ذهنيت يې د [[پاکستان]] د څارگرۍ (استخباراتو) په لاس جوړ شويو تنظيمونو په اړه بدل کړ او په سياسي ډگر کې يې د مهاجرينو د استازېولې حيثيت له لاسه ورکړ. هره ورځ له نړيوالو رسنيو د افغان اطلاعاتي مرکز د سروې تکرار او د يوې باوري سرچينې په توگه د افغان اطلاعاتي مرکز حواله ورکول د پاکستان د پوځي څارگرۍ او د هغوی د تنظيمي مرييانو د داسې غوسې او غضب لامل شو چې شپږ مياشتې وروسته يی پوهاند مجروح په خپل دوتر کې په شهادت ورسوه. 

==پوهاند مجروح ته د [[نړۍ]] د بېلابېلو پوهنتونونو وړانديزونه== 

پوهاند ډاکتر سيد بهاوالدين مجروح ته د فرانسې، [[سويس]]، انگلستان، [[امريکا]] او د [[نړۍ]] ډېری لويو پوهنتونونو او اکادميکو مرکزونو د استادۍ وړانيزونه وکړل، خو مجروح صاحب يو هم ونه مانه او ويل به يې چې «ما ددې غريب [[ولس]] په پيسو زده کړې کړې، اوس دوی ماته ضرورت لري، نو زه څنگه کولی شم چی د تيښتې لار ونيسم او دا ولس په دې سخت وخت کې پريږدم او يواې خپل سر او خپله [[کورنۍ]] خوندي کړم. زه د دې ولس بچی يم، هر څه چې پر دوی راځي پر ما دې هم راشي. زه به حقايق وايم که سر مې هم په دې شپېڅلې لار کی ولاړ شي د وياړ ځای دی. غير د الله (ج) له بل چا نه ويريږم».  

پوهاند مجروح به دا خبری په داسی حال کی کولې چې د پاکستاني څارگرۍ او د هغې د لاسلاندې تنظيمي ښندپالو (افراطيونو) گړني (شفاهي) او ليکني گواښونه (تهديدونه) په منظم ډول هغه ته روان ول، خو هغه به دا ټول گواښونه له کورنۍ او دوستانو پټ ساتل. د امريکا او نورو لويديزو هېوادو سفيرانو په وار وار پوهاند مجروح ته د ورپېښ گواښ او خطر نه خبر کړی وو او له پاکستانه يې د وتلو شونتياوې ورته برابرې کړې، خو هغه دا ټول رد کړل او خپلې مبارزې ته يی دوام ورکړ. د حقايقو د ښکاره کولو په لار کی د هيڅ چا زور ته تسليم نه شو، تر څو چې يې خپل سر د خدای او هېواد په لار کې بلهاري کړ.  

==مړينه==
[[دوتنه:SAID SHAMSUDIN MAJROH.jpg|کيڼ|250px|بټنوک|د سيد بهاوالدين مجروح ارامځای]]
کله چې مجروح په [[پېښور]] کې کډوال وو او خپل فرهنگي کارونه يې مخ ته بېول نو په دې وخت کې د سخت دريځو مجاهدينو او د پاکستان د څارگرې ادارې [[آی اېس آی|آی اس آی]] نظر ورباندې وو. د ده فرهنگي کارونه چې د کډوالو مهاجرو په منځ کې د يوې ملي روحيې پياوړی کول وو، د پاکستان د استخباراتي کړيو په وړاندې يو لوی گواښ وو، چې هغوی هېڅکله نه غوښتل په پېښور کې مېشت افغانان د ملي روحيې او هېوادپالنې له ارزښتونو برخمن شي. په دې ترڅ کې هغوی د نورو جهادي تروريستي کړيو سره يوځای د سيد بهاوالدين مجروح په وړاندې پلان جوړ کړ او د ۱۹۸۸ ز. کال د فبرورۍ په ۱۱ مه نېټه د جمعې په شپه چې کله سيد بهاوالدين مجروح له خپل دفتر نه راووات د وسله والو لخوا وويشتل شو او هماغلته ځای پر ځای په شهادت ورسېد. 

==د شعر بېلگې يې== 

ای د وطن مورې! 

ستا بچي څنگه، بچي دي؟ 

انسان نه دی 

دی پخپله هم هېڅکله، 

ځان ته نه وايي «انسان» یم 

کله وايي «ځناور» یم 

په څلورو شي روان بیا 

«ځناور یم» خو پاچا د ځناورو 

«زه یم زمری په دې نړۍ له ما اتل نشته، 

بل په کابل نشته، له ما اتل نشته،» 

په رښتیا چې ځناور دی 

خو پاچا د ځناورو 

بې کسانو، بې وزلانو ته شین پړانگ دی 

غوښې خوري د کونډو رنډو یتیمانو 

ماتوي ورور او تربور خپل 

چې زور زیات ورباندې بر شي 

نو گیدړ شي 

چلوټې کړي  

ځغلوي د کور چرگان بیا 


==ليکلي او چاپ شوي نښيرونه يې==
  
۱- ځانځاني [[ښامار]]، پارسي يې (اژدهای خودي). 
 
۲- د جبر او اختيار ډيالکټيک. 

۳- د اجتماعي احساس د الفرد ادلر په روانشناسۍ کې د ماسټرۍ تيزېس. 

۴- د ځان تربيه زموږ په روانشناسۍ. 

۵- دشمن را بشناسېد. 

۶- صوفي او نوې دنيا. 

۷- زردشت وويل داسې. 

۸- پيام صوفي بت شکن به بت پرستايي قرن ۲۰. 

۹- بودا چنين گفت. 

۱۰- [[سيد جمال الدين افغاني]] و برخورد شرق و غرب. 

۱۱- منازل السايرين يا صد ميدان حکيم سنايي. 

۱۲- نا اشنا سندرې. 

۱۳- [https://archive.org/details/azu_acku_pamphlet_ds354_m35_1989 Afghan Intellectuals in Exile: Philosophical &amp; Psychological Dimentions&lt;br&gt; (افغان پوه اندي په جلاوطنۍ کې: فلسفي او ساپوهنيز ابعاد)]

==اخځليک== 
۱- د ليکوال [[عصمت الله زهیر]] فېسبوک پاڼه.

۲- https://sporghay.com/index.php/2017-04-09-18-45-45/item/105639-2012-08-25-21-08-42 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101043346/https://sporghay.com/index.php/2017-04-09-18-45-45/item/105639-2012-08-25-21-08-42 |date=2020-11-01 }} 

۳- https://www.nunn.asia/142761/%D8%AF-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D8%AF-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87-%D8%B4/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031044613/https://www.nunn.asia/142761/%D8%AF-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D8%AF-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D9%87-%D8%B4/ |date=2020-10-31 }}  


== باندنۍ تړنې ==
۱- [http://ps.poems.wikia.com/wiki/%D9%88%DB%90%D8%B4%D9%86%D9%8A%D8%B2%D9%87:%D8%B3%D9%8A%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%B1%D9%88%D8%AD د سيد بهاوالدين مجروح شعرونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053830/http://ps.poems.wikia.com/wiki/%D9%88%DB%90%D8%B4%D9%86%D9%8A%D8%B2%D9%87:%D8%B3%D9%8A%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%B1%D9%88%D8%AD |date=2016-03-04 }}

 
[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] 
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]‎ 
[[وېشنيزه:پښتانه]] 
[[وېشنيزه:افغانان]]</text>
      <sha1>0xkrpv8btnmvpm4761pf9kzdliqfdl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد رباني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9423</id>
    <revision>
      <id>368301</id>
      <parentid>267168</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3048" sha1="rlc61t3kvh3p2o3msavj2628avig285" xml:space="preserve">{{چارواکۍ 
| نوم              =  
| افتخاري سرليک  =
| انځور         =
| ټول           =
| څرګندونه       = 
| لقب      = 
| د زيږيدنې نيټه = ۳۱ اګسټ، ۱۹۵۵ 
| زېږون ځای=پاشمول، [[ژړۍ ولسوالۍ]]، [[کندهار ولايت|کندهار]]
| د مړینې نېټه    =۱۵ اپرېل، ۲۰۰۱ 
| وفات ځای   = د راولپنډۍ نظامي روغتون، [[راولپنډي]]، [[پاکستان]]
|د مړینې لامل=
*د [[سرطان]] ناروغي
* د پاکستاني چاﺭواکو لخوا زهر ورکول (اوازې) 
|تابعیت= افغانستان
|ګوند=[[طالبان]]
|اولاد=
*حميد محمد رباني
*طارق محمد رباني
|هديره=
|کار=
*سياستوال
*چاﺭواکی 
| دنده=د افغانستان لومړی وﺯير
|لومړی مرستيال=
| مخکينی=
|ځایناستی=[[برهان الدين رباني]]
| د دندې پیل=۱۹۹۶
| د دندې پای =۲۰۰۱
|ولسمشر=[[ملا محمد عمر]]
| دنده١ =
| د دندې پیل١ =
| د دندې پای١=
|مخکينی١=
|ځایناستی١=
|ولسمشر١=
| دنده٢ =
| د دندې پیل٢ =
| د دندې پای٢ =
|مخکينی٢=
|ځایناستی٢=
|ولسمشر٢=
| دنده٣ =
| د دندې پیل٣ = 
| د دندې پای٣ =
|مخکينی٣=
|ځایناستی٣=
|ولسمشر٣=
| دنده۴=
| د دندې پیل۴=
| د دندې پای۴ =
|مخکينی۴= 
|ځایناستی۴=
|ولسمشر۴=
|ژوند ملګری=لاورين ماريسا نورتون &lt;ref&gt;Lauren Marissa Norton يا Lauren Rabbani/Madame Mohammad Rabbani&lt;/ref&gt;
|موراوپلار=
|پلار=الحاج ملاامیر محمد
|وروڼه_او_خوندې=
|خپلوان=
|قد=
|وزن=
|طبی کیفیت= د [[سرطان]] ناروغ
|جګړې=
*[[د افغانستان جگړه (۱۹۷۹-۱۹۸۹)| په افغانستان کې د شوروی جګړه]]
*[[د افغانستان کورنۍ جګړه]]
|کاروونکې ژبه =[[پښتو]]
| تعليم     = 
|پلرنی ټاټوبی=[[کندهار]]
|نامتو زده کونکي=
|مقام=
| جايزې       = 
| ويبپاڼه       =
|لاسليک      =
| د لاسيک اړوند =
}}
ملا '''محمد رباني''' ''([[انګرېزي ژبه|په انګرېزي]]: Mohammad Rabani)'' د طالبانو د واکمنۍ په وخت کې د افغانستان لومړی وزير و. دی د پاکستان د استخباراتو لخوا په اسلام اباد کې د يوې حکومتي مېلمستيا په لړ کې د خوړو پر مهال زهر ورکړل شوي و چې بيا روغتون کې مړ شو.
== دا هم وګورئ  ==
== سرچینې==
[https://www.nunn.asia/4064/2011-11-27-07-19-45/ اړوند مالومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508034302/https://www.nunn.asia/4064/2011-11-27-07-19-45/ |date=2021-05-08 }}
{{د افغانستان لومړي وزيران}}
[[وېشنيزه:کندهاریان]]</text>
      <sha1>rlc61t3kvh3p2o3msavj2628avig285</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لونگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10815</id>
    <revision>
      <id>368297</id>
      <parentid>358776</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7115" sha1="ntnzr6jirrer2ljmnye7ez7tj2jakyy" xml:space="preserve">'''لونگ'''({{Lang-en|Clove}}) يو وږمين طبيعي [[بوټی]] دی چې د خوراک ترڅنگ په درملو، تېلو، عطرو او نورو ډېرو څيزونو کې کارېږي.&lt;ref&gt;{{cite web
|last         = افغان
|first         = فياض
|date         = ۲۰۱۸ د فېبرورۍ ۸مه
|title         = د لونګ له ګټو ځان خبر کړئ!
|url         = https://www.nunn.asia/115657/%D8%AF-%D9%84%D9%88%D9%86%DA%AB-%D9%84%D9%87-%DA%AB%D9%BC%D9%88-%DA%81%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%DA%93%D8%A6/
|website         = نن ټکی اسيا
|access-date         = 2026-01-03
|archive-date         = 2021-09-20
|archive-url         = https://web.archive.org/web/20210920090612/https://www.nunn.asia/115657/%D8%AF-%D9%84%D9%88%D9%86%DA%AB-%D9%84%D9%87-%DA%AB%D9%BC%D9%88-%DA%81%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%DA%93%D8%A6/
|url-status         = dead
}}&lt;/ref&gt;
لونګ هغه دانه ده چې توریا قهوه‎‌یي رنګ لري او په انګریزي کې ورته (clove) وايي چې په اومه حالت کې تر ډېره شنه او سره ښکاري. دا بوټی تر ډېره د [[هند]] په سوېلي اندونېزیا او مالېزيا کې شهرت لري او ډېر پخوا ترې کار اخیستل شوی دی او له ډېر پخوا څخه [[اندونيزيا|اېندونېزيا]] او [[مالېزيا]] هېوادونو کې خلک د لونگو سگرټ هم څکوي.&lt;ref&gt;
{{cite web
|last         = حليم
|first        = صفيه
|date         = ۲۰۱۸ د فېبرورۍ ۸مه
|title        = لونګ
|url          =https://www.safiahaleem.com/?p=3925
|website      = صفيه حليم ټکی کام
}}&lt;/ref&gt; د [[آسيا|آسیا]] په سویلي هېوادونو کې تر ډېره خلک د نورو مسالو سره یو ځای په خوړو کې له لونگو کار اخلي او په تېره بیا له لونگو د [[عطر|عطرو]]، [[چای]]، [[درمل|درملو]] او کریمونو په جوړولو کې کار اخلي چې خوشبویه شي. 
{{مالومات}}
د [[افغانستان]] په پښتني سیمو لکه [[خوست]]، [[لوګر ولایت|لوگر]]، [[پکتيا ولايت|پکتیا]]، [[پکتيکا ولايت|پکتیکا]]، [[غزني ولايت|غزني]]، [[کندهار ولايت|کندهار]]، [[زابل ولايت|زابل]]، [[ننګرهار ولايت|ننگرهار]]، [[لغمان ولايت|لغمان]] او [[کونړ ولايت|کونړ]] کې خلک او په تېره بیا [[کوچيان]] لونگ د ښکلا او خوشبویې لپاره کاروي. په یادو ولایتونو کې [[پېغلتوب|پېغلې]] او [[ناوې]] له لونگو امیلونه او ځونډي جوړوي چې بیا یې پر کمیس ټومبي. له لونگو جوړ شوي امیل ته په پښتو کې [[لونگین]] وایي چې په پخوا وختونو کې لونگين د ناوې د پسول يوه لازمي برخه وه. په خوست کې کله چې ناوې د خاوند کور ته ځي نو د لونگو دوې وړې کڅوړې د ډالۍ په توگه ورکوي. باید وویل شي چې لونگ تیز بوی لري او په کوم صندوق کې چې وریښمینې جامي پرتې وي او ورسره لونگ ایښودل شوي وي، هغه جامې له چينجيانو او پويه څخه خوندي وي. 

==لونگ په پښتو لنډيو کې== 

سپوږمیه سروهه راخیژه - 
یار د لونگو لو کوي گوتې ریبینه 

لونگ کرمه لو به گډ کړم - 
چې لو مې گډ کړ یاره تا به راولمه 

دا ته چې ولاړې مساپر شوې - 
د شنو لونگو کښت به څوک ریبي مینه 

بارانه مه اوره لږ تم شه - 
لیلا لونگ په درمندو شیندلي دینه 

که چا لونگ لېدلې نه وي - 
پېغله خولې کړﺉ د لونگو بوی یې ځینه 

په غرونو تورې لړې راغلې - 
ښکته یې یووړل د لونگو درمندونه 

خاونده بیا دې پسرلۍ کړو - 
له وچه ډاگه د لونگو بوی راځینه 

خلک مې توره توره بولي - 
تور خو لونگ دي پاچاهان یی بویوینه 

ټینگه مې مه نیسه په غیږ کې - 
سبا به بوی د لونگین درڅخه ځینه 

د لونگین په لړ راخیژه - 
په اوږۍ شپه کړه د چارگل وکړه سیلونه 

تور لونگین په ژړا راغى - 
ماته روپۍ په سينه ځاى نه راکوينه 

یار که مې تور دی څه پیغور دی - 
تور خو لونگ دی باچاھان یې بویوینه 

هلک چې تور وي لونگين وي - 
نجلۍ چې توره وي بنگړي دې خرڅوينه 

ته چې راځې ما به خبر کړې - 
چې په پالنگ درته لونگ وغوړومه 

ما په سینه لونگ کرلي - 
که لو مې گډ کړ یاره تا به راولمه 

کشمالي وکرئ عالمه - 
نجونې مغروره شوې لونگ نه بویوینه 

پلار مې لونگ کرلي نه دي - 
چې هره ورځ به درته من، من درلیږمه 

سبا به بیا بازار ته لاړ شې - 
د لونگین ځونډي دې کم راوړي دینه 

مخې ته راغله راته ژاړي - 
د لونگین نه مې ځونډي شلېدلي دینه 

زما جانان له رنگه تور دی - 
په څلویښتۍ کې مور لونگ ورکړي دینه 

چې په لونگو دې مشهور کړم - 
اوس په سینه ټالونه راکړه گني مرمه 

د لونگین جانان لپاره - 
خپلو پټو کې د لونگو باغ کومه 

له رنگه توره غنمرنگه - 
توره لونگه لیونۍ درپسې شومه 

په سينه يو لالی ځايېږي - 
زه لونگين او لالی دواړه ځايومه 

دا نیمه شپه ده غله لگیږي - 
د لونگین مېرمنې وشمېرہ لړونه 

د زنې خال دې داسي ښکاري - 
لکه مستو ته چې لونگ پرېوتي وینه 

ماته لونگ په چیلم کښيږدئ - 
ناکارې بنگې د يار غم نه غولوينه 

د لونگین امېل به جوړ کړم - 
زه مې لالی د زرگر نه محتاجومه 

بنگ يې پخپله یار له ورکړل - 
بیا يې نارې کړې چې مې یار لېونی شونه 

دا نیمه شپه بوی د لونگو - 
لکه د عطرو بارانونه شوي دینه 

 
== انځورتون ==
&lt;gallery&gt;
دوتنه:Koeh-030.jpg|&lt;!-- thumb|left|180px|_Gewürznelken_-Arbo (''_Syzygium_ _aromaticum_''), _Illustration_ --&gt;
دوتنه:Driedcloves.JPG|&lt;!-- thumb|left|180px|Sekigita (kariofiloj, kariofas, kariofilujoj, kariofilujas) --&gt;
دوتنه:Gewuerznelken.jpg|&lt;!-- thumb|left|180px|_Getrocknete_ _Gewürznelken_ --&gt;
دوتنه:Koeh-030.jpg|بټنوک|لوونگ
&lt;/gallery&gt;


==اخځليک== 
۱- د ليکوال لطيف ياد فېسبوک پاڼه.</text>
      <sha1>ntnzr6jirrer2ljmnye7ez7tj2jakyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غرني توت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13805</id>
    <revision>
      <id>368292</id>
      <parentid>251940</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1719" sha1="qlhiorsu945b85mj6hbujfz2ar4eei6" xml:space="preserve">[[دوتنه:PattsBlueberries.jpg|بټنوک|غرني شنه [[توت]]]]
'''غرني توت''' يو څو کلن (''Perennial plant'') ګل لرونکی نبات (''Perennial plant'') دی چې [[بانجان|بانجڼي]] او شين رنګه توت توليدوي. دا توت
د سینانوکوکس برخې د جنر واکسینیوم (''genus Vaccinium'') په برخه کې طبقه بندي شوی دي.   
==د غرني توت ګټي==
غرني توت ذهني فشار او پریشاني کموي. غرني توت د ویټامین سي ''(C)'' او اي ''(D)'' سربیره د مگنیزیم او منگنیز غوره منبع دي چې دغه یاد ویټامینونه او منرالونه ذهني فشار او پریشانۍ په کمولو کې ډیره زیاته مرسته کوي. د دغه توت ورځنی استعمال د خوب له ناروغیو هم مخنیوی کوي
&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.nunn.asia/26851/%DA%A9%D9%87-%D9%84%D9%87-%D8%B0%D9%87%D9%86%D9%8A-%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AE-%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%8C-%D8%AF%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D8%A7%DA%93%D9%87-%D9%88%D8%AE| title=که له ذهني فشار سره مخ یاست، دا خواړه وخورئ!| author=نن ټکی اسیا| date=اکتوبر ٢٣، ٢٠١٤| publisher=| via=| access-date=2020-06-10| archive-date=2021-01-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20210120193942/https://www.nunn.asia/26851/%da%a9%d9%87-%d9%84%d9%87-%d8%b0%d9%87%d9%86%d9%8a-%d9%81%d8%b4%d8%a7%d8%b1-%d8%b3%d8%b1%d9%87-%d9%85%d8%ae-%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%8c-%d8%af%d8%a7-%d8%ae%d9%88%d8%a7%da%93%d9%87-%d9%88%d8%ae/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
==سرچينې==
[[وېشنيزه:مېوې]]</text>
      <sha1>qlhiorsu945b85mj6hbujfz2ar4eei6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تور مرچ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14830</id>
    <revision>
      <id>368259</id>
      <parentid>364255</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T00:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2215" sha1="mo6yreoc6qigq6egu39531ummmatno6" xml:space="preserve">'''تور مرچ''' د مرچو يو ډول دی چې د [[نړۍ]] په گوډ گوډ کې د [[خواړه|خوړو]] د خوند او خوشبويه کولو لپاره کارېږي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nunn.asia/22765/%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%86-%D9%85%D9%88-%D9%84%D9%87-%D8%A8%D9%84%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%BA%DB%8C%D9%88-%DA%98%D8%BA%D9%88%D8%B1%D9%8A/|title=تور مرچ مو له بلا ناروغیو ژغوري|date=۲۰۱۴ز سېپتمبر ۹مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۲۴مه|website=نن ټکی اسيا|last=عبدالله|first=خان|archive-date=2024-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240721070351/https://www.nunn.asia/22765/%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%86-%D9%85%D9%88-%D9%84%D9%87-%D8%A8%D9%84%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%BA%DB%8C%D9%88-%DA%98%D8%BA%D9%88%D8%B1%D9%8A/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
تور مرچ د هاضمې سيستم ښه کوي، اعصاب اراموي او د سرطان مخنيوي کې گټور رول لوبوي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nunn.asia/22765/%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%86-%D9%85%D9%88-%D9%84%D9%87-%D8%A8%D9%84%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%BA%DB%8C%D9%88-%DA%98%D8%BA%D9%88%D8%B1%D9%8A/|title=تور مرچ مو له بلا ناروغیو ژغوري|date=۲۰۱۴ز سېپتمبر ۹مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۲۴مه|website=نن ټکی اسيا|last=عبدالله|first=خان|archive-date=2024-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240721070351/https://www.nunn.asia/22765/%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DA%86-%D9%85%D9%88-%D9%84%D9%87-%D8%A8%D9%84%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%BA%DB%8C%D9%88-%DA%98%D8%BA%D9%88%D8%B1%D9%8A/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{{مالومات
|نوم='''تور مرچ'''
|انځور=Piper nigrum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-107.jpg
|انځور اړوند=د تور مرچو بوټی
|انځور۲=د تور مرچو پوډر.jpg
|انځور۲ اړوند=د تور مرچو پوډر یا ميده شوي تور [[مرچ]]
}}
[[دوتنه:د تورو مرچو دانې.jpg|بټنوک|250px|کيڼ|د تور مرچو دانې یا لوږ مرچ]]
== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}


[[وېشنيزه:مرچ]]</text>
      <sha1>mo6yreoc6qigq6egu39531ummmatno6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کندهار نړيوال هوايي ډګر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14842</id>
    <revision>
      <id>368270</id>
      <parentid>358692</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11016" sha1="oo1i137zuqy61xlnvacb56vv2yvr8ve" xml:space="preserve">{{مالوماتبکس هوايي ډګر 
|نوم=د کندهار نړيوال هوايي ډګر
|انځور =Kandahar International Airport collage.jpg
|انځور۲=
|آيي ای ټي ای=KDR
|آيي سي ای او=OAKN
|ډول=عام/عسكري
|سيمه=[[کندهار]]
}}
[[دوتنه:Aerial view of Kandahar Airport in 2005.jpg|بټنوک|300px|کیڼ|د کندهار د نړيوال هوايي ډگر ليد له هوا څخه، ۲۰۰۵ کال]]
'''د کندهار نړيوال هوايي ډګر'''&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date         = ۱۳۹۱لمريز لړم ۳۰مه
|title        = د کندهار هوايي ډګر عوايد ۲۵ فيصده زيات شوي
|url          = https://tkg.af/pashto/2012/11/20/%D8%AF-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%DA%89%DA%AB%D8%B1-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%AF-%DB%B2%DB%B5-%D9%81%D9%8A%D8%B5%D8%AF%D9%87-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%B4/
|website      = ټي‌کی‌جي ټکی ای‌اېف (کليدګروپ)
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|last         = نادم
|first        = بشيراحمد
|date         = ۲۰۱۳ جنورۍ ۳۰مه
|title        = په کندهار هوايي ډګر کې د ٧٩،٣٥ ميليونو يورو په ارزښت پروژې پلې شوې
|url          = https://pajhwok.com/ps/2013/01/30/%D9%BE%D9%87-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%DA%89%DA%AB%D8%B1-%DA%A9%DB%90-%D8%AF-%D9%A7%D9%A9%D8%8C%D9%A3%D9%A5-%D9%85%D9%8A%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%88-%D9%8A//
|website      = پژواک خبری اژانس
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date         = ۲۰۱۲ نومبر ۲۱مه
|title        = د کندهار هوايي ډګر ترمينل نوې ودانۍ ته اړتيا لري
|url          = https://8am.media/fa/%D8%AF-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%DA%89%DA%AB%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%84-%D9%86%D9%88%DB%90-%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8D-%D8%AA%D9%87-%D8%A7/
|website      = ۸صبح
}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web
|last         = افغان
|first        = صابر
|date         = ۲۰۲۱اگست ۰۲مه
|title        = کندهار نړيوال هوايي ډګر د راکټي بريد له امله بند شوی
|url          =https://pushtu.cri.cn/20210802/4d854699-32b5-8752-6f5a-627b47c987a2.html
|website      = پښتو.سي‌آرآی.سي‌اېن(چين پښتو راډيو)
}}
&lt;/ref&gt;يا د '''احمدشاه بابا نړۍ‌وال هوايي ډگر''' &lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date         = ۱۴۰۱لمريز غبرگولي ۳۰مه
|title        = کندهار: د احمدشاه بابا نړيوال هوايي ډګر ۳۵ کارکوونکو ډله ييزه استعفا کړې
|url          = https://pa.azadiradio.com/a/31905782.html
|website      = پي‌ای.ازادي راډيو ټکی کام
}}
&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web
|last         = افغان
|first        = صابر
|date         = ۲۰۲۵ ډېسمبر ۲۱مه
|title        = احمد شاه‌ بابا نړيوال هوايي ډګر کې د الوتکو د پارکينګ پروژه بشپړه شوه
|url          = https://hindukushpa.com/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7-%D9%86%DA%93%D9%8A%D9%88%D8%A7%D9%84-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%DA%89%DA%AB%D8%B1-%DA%A9%DB%90-%D8%AF-%D8%A7%D9%84/
|website      = هيندوکش‌پښتو
}}
&lt;/ref&gt;د کندهار ښار په سوېل ختيځ لور کې د کندهار ښار له مرکز څخه د ۱۶ کيلو متره په واټن کې پروت دی.

== شالید ==
[[دوتنه:Stamp of Afghanistan - 1964 - Colnect 483889 - Kandahar International Airport.jpeg|بټنوک|ښي|  د ۱۹۶۴م کال د کندهار نړیوال هوایی ډګر په نامه د افغان پوسټ ټاپه]]
د كندهار هوايي ډگر د امريكايي مهندسينو لخوا په ۱۳۴۲ لمريزكال كي جوړسو. نوموړى ميدان په [[منځنۍ آسيا]] كي يو له نړيوالو ميدانونو څخه دئ، چي ځانگړى اعتبار لري او زموږ ملي هويت ته افتخار وربخښي.
په ۱۳۵۳ لمريز كال كي دافغانستان هوايي ځواکونه هم په دې ميدان كي ځاى پرځاى سول.
په لومړيو كي دكندهار د ملكي هوايي ميدان د آمريت پرسونل تقريباً ۱۲۰۰ نفرو ته رسېدى.&lt;ref&gt;{{cite web
|last         = پښتونزی
|first         = سردارولي
|date         = ۲۰۲۲ مارچ ۱۶مه
|title         = د کندهار نړيوال هوايي ډګر پرانيستل، ۱۹۶۰ع
|url         = https://archives.dailyshahadat.com/articles/4896
|website         = ډيلي شهادت
|access-date         = 2025-12-31
|archive-date         = 2026-01-06
|archive-url         = https://web.archive.org/web/20260106052909/https://archives.dailyshahadat.com/articles/4896
|url-status         = dead
}}&lt;/ref&gt;د ډاكټر نجيب الله دواك په وخت كي د داخلي جگړو په وجه او پرهوايي ميدان باندي د مخالفو ځواكونو له خوا د راكټونو د توغوني له امله ملكي الوتني په ټپه ولاړي وي.
د طالبانو د واك پر مهال ملكي الوتني بېرته له سره پيل سوې او همدارنگه د عربو متحده اماراتو او هندوستان ته بين المللي پروازونه كېدل.&lt;ref&gt;{{cite web
|last         = پښتونزی
|first         = سردارولي
|date         = ۲۰۲۲ مارچ ۱۶مه
|title         = د کندهار نړيوال هوايي ډګر پرانيستل، ۱۹۶۰ع
|url         = https://archives.dailyshahadat.com/articles/4896
|website         = ډيلي شهادت
|access-date         = 2025-12-31
|archive-date         = 2026-01-06
|archive-url         = https://web.archive.org/web/20260106052909/https://archives.dailyshahadat.com/articles/4896
|url-status         = dead
}}&lt;/ref&gt;
د سپتېمبر د ۱۱ نيټي تر پېښي وروسته دكندهار هوايي ميدان د جگړې په مركز بدل سو، چي د جگړو په اثر د هوايي ډگر عمارتونه تخريب او د هوانوردۍ ټول تاسيسات له منځه ولاړل.&lt;ref&gt;{{cite web
|last         = پښتونزی
|first         = سردارولي
|date         = ۲۰۲۲ مارچ ۱۶مه
|title         = د کندهار نړيوال هوايي ډګر پرانيستل، ۱۹۶۰ع
|url         = https://archives.dailyshahadat.com/articles/4896
|website         = ډيلي شهادت
|access-date         = 2025-12-31
|archive-date         = 2026-01-06
|archive-url         = https://web.archive.org/web/20260106052909/https://archives.dailyshahadat.com/articles/4896
|url-status         = dead
}}&lt;/ref&gt;

== اوسنى حالت ==
د مؤقت حكومت له دورې څخه بيا تر۱۳۸۴ كال پوري د USAID موسسې لخوا د هوايي ډگر د بيا رغوني كار جريان درلودى او د ۱۳۸۴ كال د مېزان په مياشت كي د هوايي ميدان ترمينل او د هغه مربوط شعبات په فرنېچر او موبل تجهيز او د لومړنيو الوتنو وسايط هم د نوموړي مؤسسې په مرسته برابر سوه، د دې سره سره د مامورينوهستوگنځايونه بېله رغوني پاته سول. په ۱۳۸۶ كال كي د ولايت مقام د خاصي پاملرني او هڅو په نتيجه کي يو باب سالون د بهرنيو او داخلي مېلمنو لپاره د ټولوتجهيزاتو، موبل او فرنېچرسره ورغول سو. د ترمينل شاوخوا سړكونه په قيرورغول سول او د هوايي ميدان پرسونل وستايل سوه.


په دې وروستيو كي يو ملي تجار چي دافغان يونايټيډ بانك مشري هم پر غاړه لري د ۱۱۰۰۰۰ زره امريكايي ډالرو په لگښت د هوايي ډگر عمومي پارك بيا ورغوى او د هوايي ميدان سره يې د فرنيچر مرسته وكړه.
د كندهار د هوايي ميدان د هوانوردۍ ملكيت ۱۰ زره جريبه ځمكه ده، چي د دې څخه يوازي ۱۰ جريبه يې د ملكي هوايي ميدان په لاس كي ده او پاته نوره ټوله يې د ايساف ځواكونو، د ملي دفاع وزارت او داخلې وزارت ځواكونو تر خپلي ولکې لاندي ده.
د كندهار هوايي ميدان د كندهار ښارد (نوي ښار) په سيمه كي ۸ بابه د هستوگني كورونه لري، مگر د زورواكو لخوا په زوره نيول سوي دي، چي د ډېرو هلو ځلو كولوسره سره د هوايي ميدان آمر په دې نه دئ توانېدلى چي نوموړي هستوگنځايونه د هوايي ډگر په چارو كي وكاروو.
د ملكي هوايي ميدان (ټاور) فلج دئ او د الوتكو كنترول دآيساف ځواكونو په لاس كي دئ. د ميدان آمريت يوازي يوه سنافتيكي (زراعتي) دستگاه لري او د موجوده وضعي راپور د ايساف ځواكونو ته وركوي.
ملكي هوايي ميدان ۱۸ اطاقونه لري، چي لاندي ارگانونه له هغو څخه گته اخلي:

د هوايي ميدان سرحدي پوليس ۵ خوني
د آريانا هوايي شركت دوې خوني
د پامير هوايي شركت يوه خونه
د كام اېر هوايي شركت يوه خونه
د ايساف ځواكونه يوه خونه
د گلوبل امنيتي شركت يوه خونه
د ميدان د امنيت مديريت يوه خونه
د ميدان د گمرك مديريت يوه خونه
داوي آيل شركت يوه خونه
د هوايي ميدان آمريت څلور خوني

== بڼه او پرسونل ==

د ميدان آمريت ۲۶ نفره پرسونل لري، چي ۱۰ نفره يې مامورين، ۱۳ يې خدمتي اجيران او ۳ نفره يې اجيرباالمقطع دي. د ذكرسوو ۱۰ نفرو مامورينو څخه يې ۵ نفره مسلكي او ۵ اداري دي، چي د الوتنو له شروع بيا ختم پوري همهلته وي.

== هغه كمپنۍ چي الوتني كوي ==

آريانا هوايي شركت،
پاميرهوايي شركت،
كام اېر هوايي شركت،
تيزر هوايي شركت،
دUNHAS  هوايي شركت،
برجر هوايي شركت،
هتلر هوايي شركت،
د CADG هوايي شركت،
د سره صليب او يوناما الوتنې،
== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}
[[وېشنيزه:د افغانستان هوايي ډگرونه]]
[[وېشنيزه:کندهار]]
{{Wikivoyage-inline}}</text>
      <sha1>oo1i137zuqy61xlnvacb56vv2yvr8ve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابوالخير ځلاند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16140</id>
    <revision>
      <id>368245</id>
      <parentid>260175</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7005" sha1="6rilypt6axc97t67kucctv2n76czmxo" xml:space="preserve">
'''ابوالخیر ځلاند''' ([[زوکړه]] د ۱۹۳۹ زېږدي [[کال]] [[جون]]، [[کوټه]] - [[مړینه]] د ٢٠١٤ ز کال د [[جنوري|جنورۍ]] ٧،کوټه) (۱۳۱۸ لمريز لېږدي کال - د ۱۳۹۲ ل کال مرغومی)، د [[افغانستان]] يو [[پښتو ژبه|پښتو ژبی]] [[لیکوال]]، [[شاعر]] او [[ژورناليست]] وو. 
  
==مخينه== 

ارواښاد ابوالخير ځلاند د ١٩٣٩ ز کال په جون کې د کوټې ښار شمال لور ته په پراته سره غوړگۍ نومي کلي کې زېږیدلی وو. د پلار نوم يې امير جان او په خټه بازى کاکړ وو. زده کړې يې له لومړي تر پېنځم ټولگي پورې د کوټې ښار لوېديځ لور ته د «غبرگ» کلي په لومړني ښوونځي کې کړې وې او د کوټې ښار له اسلامي لېسې څخه يې په لسم ټولگي کې هم ښې نومرې اخيستې وې. پر ١٩٦٤ ز کال له دولسم ټولگي فارغ شوى او پر ١٩٦٥ ز کال يې د [[لاهور]] له تعليمي بورډ څخه په پښتو کې ليسانس اخيستى وو. 

ليکوال او شاعر ځاند تر زده کړو وروسته څه موده د ښوونکي او بيا پرله پسې بېلابېلې دولتي دندې ترسره کړې. تر دې وروسته د کوټې په دولتي راډيو کې لومړى د پښتو د ژباړونکي او بيا پروډيوسر دنده ترسره کړه کړه. له راډيو څخه تر کورناستي (تقاعد) وروسته يې شاوخوا لس کاله د کوټې د دولتي ټلويزون د خبرونو په څانگه کې د سرپرست په نوگه دنده ترسره کړه. 

ابوالخير ځلاند پر ١٩٥٦ زېږدي کال په شعر ليکلو پيل کړى او لومړنى شعر يې پر همدغه کال ليکلى وو. هغه څه موده شاعري وکړه او بيا يې په نثر ليکلو پيل وکړ. گڼ شمېر شعرونه او ليکنې يې په «ولس- کوټه»، «پښتو- پېښور»، «اباسين- کراچۍ»، «زېرى- کابل» او «کابل» مجلو او «هېواد»، «ظفرالاسلام»، «برېښنا» او «بانگ حرم» ورځپاڼو او اونيزو کې خپاره شوي دي. ابوالخیر ځلاند د سویلي پښتونخوا په نوموتو شاعرانو او لیکوالو کې شمېرل کېږي.  

ځلاند په نثر او نظم کې اووه کتابونه ليکلي دی. د عمر خیام د څلوریزو منظومه ژباړه، د متلونو قصې (دوه ټوکه)، خيرالدوام د صالح محمد تاجک پر قلمي نسخه څېړنه، تعليقات او لمنليکونه، انگۍ (د نيمې نړۍ فرياد، د پښتنو مېرمنو د ژوند هينداره)، د کسې لمر (د علامه [[عبدالعلي اخوندزاده]] پر [[ژوند]] او فن څېړنه) او همدا راز زه تنکۍ غوټې يم (د کوچنيانو لپاره شعرونه). ویل کېږي، چې د نوموړي څو نور آثار لا ناچاپه هم پاته دي. 

د نن ټکی آسیا ویب پاڼې همکار چې ښاغلی ځلاند یې له نیږدې لیدلی او ورسره یې ادبي بانډارونه کړي، نوموړی یو متدین علمي او ادبي شخصیت ښيې او په وینا يې د نوموړي تر ټولو غوره ځانگړنه دا وه چې په هره جنازه او فاتحه کې به یې په خورا لوړ غږ او جرأت سره مرثیه (ساندې) له یاده ویله. 

اروا ښاد ځلاند په پښتنې ټولنه کې د انجونو په زوکړه باندې د نه خوشحاله کیدو، هر وخت د زامنو ارمان او د حقونو نه ورکولو په اړه ډیر څه لیکلې دي خو عمومي، ولسي بدبختۍ يې هم د قلم او ټکو په زور ورښکاره کړې. 

ليکوال او څېړونکې ډاکټر [[عبدالروف رفیقي]] وايي: که څه هم ابوالخیر ځلاند ډیرې مهمې ځانگړنې درلودې خو هغه په کاکړ سیمه کې د ودونو پر مهال د ښځو ځانگړی منظوم نصف « انگۍ » باندې ډېر کار کړی وو؛ د انگیو تاریخ او د هغې د ویلو طرز ته يي ژوره کتنه کړې وه.  

==د شعر بېلگې يې== 

زما د پاره دې ساړه اهونه - 
دزوی د پاره خوشحالۍ جشنونه 

زما په زوکړه یاست ځړاند سرونه - 
د زوس پر وارې یاست ځلاند مخونه 

زما بابکه! زما خوږه بابکه 
 
==مړينه== 

لیکوال، شاعر او ویاند ابوالخیر ځلاند له اوږدې مودې راهيسې د کوټې ښار د شالدرې په «الاډينه سړک» کې ژوند کاوه. نوموړی د ۲۰۱۴ ز کال د جنوري پر ۷، د چهارشنبې پر [[ورځ]] په کوټه کې د ۷۴ کالو په عمر له دې فاني [[نړۍ]] سترگې پټې کړې. ددغه شاعر او ليکوال جنازه د جنورۍ پر اتمه ماسپښين په خپل پلرني کلي «سره غوړگۍ» کې خاورو ته وسپارل شو. اروا يې ښاده او [[جنت]] يې ځای شه.    

==چاپ شوی نښيرونه يې== 

١- د متلونو کيسې، لومړى ټوک. 

٢- د متلونو کيسې، دويم ټوک.  

٣- خيرالدوام، د صالح محمد تاجک پر قلمي نسخه څطړنه، تعليقات او لمنليکونه. 

٤- د [[عمر خيام]] د څلوريځو منظومه ژباړه. 

۵- انگۍ، د نيمې نړۍ فرياد، د پښتنو مېرمنو د ژوند هينداره. 

۶- د کسې [[لمر]]، د علامه عبدالعلي اخوندزاده پر ژوند او هنر څېړنه. 

۷- زه تنکۍ غوټې يم، د کوچنيانو لپاره شعرونه.  


==اخځليک== 
۱- https://www.nunn.asia/9111/%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%DA%81%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%88%D9%85%DA%93/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225220502/https://www.nunn.asia/9111/%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%DA%81%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%88%D9%85%DA%93/ |date=2021-02-25 }} 

۲- https://pa.azadiradio.com/a/25223493.html 

۳- https://www.voadeewanews.com/a/pakistan-baluchistan-zaland/1830002.html 


[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:افغانان]] 
[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]</text>
      <sha1>6rilypt6axc97t67kucctv2n76czmxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غلام محمد زرملوال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17191</id>
    <revision>
      <id>368293</id>
      <parentid>260623</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9457" sha1="hl46flj7j18fpl9n7ejefgbfhz2lr4z" xml:space="preserve">'''غلام محمد زرملوال''' (زوکړه د ۱۳۱۸ ل [[کال]] [[وری]]، د [[پکتيا ولايت]]، زرمت - [[مړينه]] د ۱۳۹۱ ل کال د [[سلواغې]] لومړۍ نېټه، [[لندن]])(د ۲۰۱۳ ز کال د جنوري ۱۹) &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/pashto/afghanistan/2013/01/130120_hh-zarmalwal-died.shtml پښتون لیکوال غلام محمد زرملوال ومړ]&lt;/ref&gt;) ''(په انگرېزي:Ghulam Muhammad Zarmalwal)''  يو [[افغان]] [[ليکوال]]، [[ژباړن]]، [[ژورناليست]] او ټولنيز شخصيت وو. 
== مخينه ==
 غلام محمد زرملوال د غلام حيدر خان زوى د ۱۳۱۸ لمریز کال په وري میاشت کې د [[پکتیا ولایت]] د زرمت ولسوالۍ د ساکو په شملزيو کې زېږېدلی دی. د مسلک له مخې ښاغلی زرملوال انجینير وو، خو د لیکوالۍ او ژورنالیزم په ډگر کې يې خپلې خاورې او ولس ته د قدر وړ خدمتونه کړي دي.
== زده کړې ==
غلام محمد زرملوال خپلې لومړنۍ زده کړې د ساکو په لومړني ښوونځي کې په کال ۱۳۲۶ ل. کې پيل او په ۱۳۳۳ ل. کې په برياليتوب سره پای ته ورسولې. په ۱۳۳۴ ل کال کې په کابل کې په حربي ښوونځي کې شامل او بيا وروسته د انجنيرۍ پوهنځي ته شامل شو او په ۱۳۴۳ ل. کال کی يې له دې څانگې څخه خپل بريليک ترلاسه کړ. د هغه وخت د ملي دفاع وزير په لارښوونه نوموړی او دده څو تنه ملگری د کانو او صنايعو وزارت ته معرفي او نوموړې د افغانستان د کارتوگرافي په اداره کې په کار پيل وکړ. 

زرملوال په کال ۱۳۴۶ ل. کې دولتي بورس تر لاسه کړ او د لوړو زده کړو لپاره [[انگلستان]] ته ولاړ. په۱۳۵۰ لمريز کال کې يې د لندن د اکسفورډ پوهنتون څخه د ماسټرۍ سند تر لاسه او هېواد ته راستون شو. 

== دندې ==
زرملوال په انگلستان کې د لوړو زده کړو تر پای ته رسولو وروسته هېواد ته راستون او بيا يې هم په هماغه کارتوگرافي اداره کې کار ته دوام ورکړ. څه موده وروسته د کانو او صنايعو د وزارت په لارښوونه د بگراميو د ټوکر جوړولو (نساجي) په فابريکه کې د ساختماني چارو امر مقرر شو. 

غلام محمد زرملوال تر لسيزو پورې د بي بي سي پښتو راډيو له لارې د افغان ژورناليزم په برخه کې کار وکړ او خپل ولس غږ يې تر نورو ورساوه.  
ارواښاد زرملوال د ژوند په وروستیو کې، سره له دې چې سخت ناروغ وو «د پېریانو جګړه» او «د بنگله دېش بې ستري» په نامه دوه کتابونه پښتو ته وژباړل.  
==ټولنيزه او سیاسي مفکوره== 

رواښاد غلام محمد زرملوال د هېواد په سياسي  ډگر کې تر ډېره بريده د افغانستان د سياسي او ټولنيزو مسلو په اړوند د ژور فکر او وسيع درک  خاوند شخصيت وو. دا رښتيا ده چې ارواښاد زرملوال د [[ډیورند کرښه|ډيورنډ کرښې]] د دواړو خواوو پرتو پښتنو قومونو د یووالي او لوی افغانستان د داعیې لپاره ډېرې هڅې کولې او تل یې په خپلو لیکنو او د نظر خاوندانو سره په مخامخ ليدنو کې پر دې موضوع  ټینگار کاوه. 
 
ښاغلي زرملوال د افغانستان په کورنيو چارو کې د [[پاکستان]] په بې شرمانه او بربنډو لاسوهنو او د هغو په منفي اغېز ډېر ښه پوهېده، ځکه خو یې په خپلو لیکنو کې پاکستان د افغانستان د درو لسیزو بدمرغیو د لوی عامل په توگه معرفي کاوه.   

==مړينه== 
د اروښاد مېرمنې ویلي وو د زرملوال په اړه ویلي وو «هغه که څه هم ناروغ و خو له سهاره تر ماښامه يې یوازې د افغانستان په اړه فکر کاوه&quot;. اراوښاد غلام محمد زرملوال د ۱۳۹۱ لمريز کال د سلواغې پر لومړۍ (د ۲۰۱۳ زېږديز کال د جنوري په ۱۹ شپه) د ورپېښې ناروغۍ له امله د [[لندن]] په ريډينگ ښار کې له دې نړۍ څخه سترګې پټې کړې. اروا يې ښاده.  
د نومیالي افغان لیکوال، ژورنالست او ټولینز شخصیت ارواښاد غلام محمد زرملوال جنازه د کابل په عیدگاه جومات کې (پنجشنبه، د جنورۍ ۲۴) وشوه. د ارواښاد زرملوال په جنازه کې د هېواد ډېر شمېر لیکوالو، ژورنالستانو علمي او فرهنگي شخصیتونو او د نوموړي دوستانو او خپلوانو گډون کړی وو.  

د ارواښاد د جنازې له گډونوالو څخه د افغانستان د علومو اکاډمۍ غړي څېړندوی [[محمد نبي صلاحي]] وویل:
&quot;ارواښاد زرملوال د یوه ژورنالست په توگه او همدغه راز د مورخ په توگه خورا بریالی شخصیت وو. زه فکر کوم د ځوانانو لپاره به د هغه له پاتې اثارو نه گټه اخیستل ډېر گټور وي. ارواښاد خپلې ټولې لیکنې د ماخذونو پر بنسټ کړې او همدغه سبب دی، چې نژدې ټول اثار یې له علمي پلوه کره او په تول پوره دي. د نوموړي اثار باید په بیا بیا چاپ شي، چې دغه زموږ علمي پانگه ده. ارواښاد د افغانستان مهم علمي شخصیت و، چې مړینه يې بې شکه یوه لویه ضایع ده.&quot;  

د ارواښاد غلام محمد زرملوال جسد له ځايي وخت سره سم د ماسپښین په شاخوا دريو بجو د کابل ښار په شهدای صالحین هدیره کې خاورو ته وسپارل شو. 

 
== ليکلي آثار == 
غلام محمد زرملوال په پښتو او انگليسي ژبو ۴۴ اثار ليکلي او له دغو څخه يې يو شمېر هغه اثار دي چې پښتو ژبې ته يې ژباړلي دي، چې د ځينو نومونه يې دادي:   

# افغانستان تر وروستي افغانه -۵  ټوکه. 
# د پېريانو جگړه (ژباړه)
# د بنگله دېش بې ستري (ژباړه).  
# دنړۍ تاريخ ته يوه کتنه. 
# زما ولس به ژوندی پاته شي؟
# د تيلو جنگ. 
# ارگ يا مرگ. 
# له مهاجره تر مجاهده. 
# احمد شاه ابدالي جرگه. 
# [[پاکستان]] يو مصنوعي هېواد دی. 

په انگرېزي ژبه چاپ شوي اثار په لاندي ډول دی:
# Fire in Kabul - اور په کابل کې - چاپکال ۱۹۲۲
# A case of Peace against War - سوله د جگړې په مقابل کې - چاپکال ۲۰۰۹ کال 
# The Swansong of a sinking stooge - چاپکال ۲۰۱۰ کال
# Breaking the Mould - ناچاپه اثر

== باندنۍ تړنې ==

== سرچينې ==
&lt;references/&gt;
# https://www.bbc.com/pashto/afghanistan/2013/01/130124_ns_zarmalwal_funeral.shtml 
# https://www.nunn.asia/6511/%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%DA%9A%D8%A7%D8%AF-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%84-%D9%BE%D9%87-%D8%A7%DA%93%D9%87-%D8%AF-%D8%AC%D9%88%DA%93/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922092139/https://www.nunn.asia/6511/%d8%af-%d8%a7%d8%b1%d9%88%d8%a7%da%9a%d8%a7%d8%af-%d8%ba%d9%84%d8%a7%d9%85-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%b2%d8%b1%d9%85%d9%84%d9%88%d8%a7%d9%84-%d9%be%d9%87-%d8%a7%da%93%d9%87-%d8%af-%d8%ac%d9%88%da%93/ |date=2019-09-22 }} 
# https://www.nunn.asia/5952/%D9%BE%D9%87-%D8%B3%D9%88%D9%8A%DA%89%D9%86-%DA%A9%D9%8A-%D8%AF%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%88%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922092954/https://www.nunn.asia/5952/%d9%be%d9%87-%d8%b3%d9%88%d9%8a%da%89%d9%86-%da%a9%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%b9%d9%84%d9%85%db%8c-%d8%a7%d9%88%d9%81%d8%b1%d9%87%d9%86%da%af%db%8c-%d9%85%d8%b1/ |date=2019-09-22 }} 
# https://www.bbc.com/pashto/afghanistan/2013/01/130120_hh-zarmalwal-died 
# https://www.pajhwok.com/ps/2013/05/22/%D8%AF-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%84-%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%BA%D9%88%D9%86%DA%89%D9%87-%D8%AC%D9%88%DA%93%D9%87-%D8%B4%D9%88%D9%87 
# https://www.bbc.com/pashto/afghanistan/2013/01/130124_ns_zarmalwal_funeral.shtml 


[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]  
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]‎ 
[[وېشنيزه:پښتانه]] 
[[وېشنيزه:افغانان]]</text>
      <sha1>hl46flj7j18fpl9n7ejefgbfhz2lr4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ساحر اپريدی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17908</id>
    <revision>
      <id>368279</id>
      <parentid>259678</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T07:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3751" sha1="55u4ito3l7ytxs2tfc65ohxjiwiwmz9" xml:space="preserve">
'''ساحر اپريدی''' ([[زوکړه]] ۱۹۴۳ زېږدي [[کال]] - [[مړینه]] د ۲۰۱۱ زېږدي کال [[اکتوبر]]) د [[پښتو ژبه|پښتو ژبې]] يو نامتو [[شاعر]] او [[ليکوال]] وو.

==مخينه== 
د پښتو ژبې نامتو شاعر او ډرامه ليکونکی زینت ساحر اپریدی پر ۱۹۴۳ زېږدی کال د خبیر ایجنسۍ د جمرود د کوکي خیلو قبیله په سیمه کې زېږېدلی وو. هغه د ایم اۍ پښتو ایم اۍ انگریزي پولیټیکل ساينس په څانگه کې [[بری ليک]] ترلاسه کړی وو. د نوموړي شپږ کتابونه چاپ شوي، چې په هغو کې (پانزیب) د خلکو ډیر زیات خوښ شوی دی. هغه ډرامې، افسانې او ناولونه هم لیکلي دي چې د ریډیو [[پاکستان]] [[پېښور]] او پاکستان لروينون (ټیلي ویژن) نه یې یو شمیر د پښتو ډرامې خپرې شوې دي. 

د ساحر اپرېدي د فن او شخصیت په اړه لیکوال او څېړونکي پروفیسر [[اسلم تاثیر]] مشال ریډیو ته وویل: « ساحر اپرېدی ډېر رومانوي شاعر وو، او لازواله غزلې يې لیکلې دي، او د پښتو د نظم سره سره یې نثر ته هم ډیره پام لرنه کړې وه، او د خپل چاپیرچل، او د دود دستور یې پوره پوره ترجماني کړې ده.» 

د خیبر یو بل شاعر او لیکوال [[فضل ربي قیس]] د ساحر اپرېدي په باب وایي: «نوموړي د سندریزي کیسې په نوم یو نوی تخلیق هم کړی وو.»  

==د شعر بېلگې يې== 

سوزم په انگار له لرې لرې يې نه - 
خاندي راته يار له لرې لرې نه

زار دې د اقرار له بې لوظۍ نه شم - 
وكړې چې انكار له لرې لرې نه 

تېر مې شو نظر ورته نږدې نږدې - 
ومې كړو ديدار له لرې لرې نه 

ناز كوي، ادا، مسته نخرې كوي - 
اخلي مې ازار له لرې لرې نه 

ستورو كتل ماته او ما لارې ته - 
تاته انتظار له لرې لرې نه 

باغ ته د اميد ساحره رانغلو - 
تېر شولو بهار له لرې لرې نه  


==مړينه== 
ساحر اپریدی پنځه کاله وړاندي (۲۰۰۶ ز کال) کې د گورڼ (فلج) په ناورغۍ اخته شو چې په دی وروستيو کې یی  مالي حالت ډېر خراب وو. بیا وروسته ورسره د خبیر پښتونخوا وزیر اعلی امیر حیدر خان هوتي د درملنې  لپاره د درو سوو زرو روپو مرسته وکړه. نوموړي د ۲۰۱۱ ز کال په اکتوبر کې له دې فاني [[نړۍ]] سترگې پټې کړې. د ساحر اپریدي په جنازه کې زرگونو خلکو برخه واخسته، د ارواښاد جم کې خپله پلارنۍ هدیره کې خاورو ته وسپارل شوه. اروا يې ښاده او [[جنت]] يې ځای شه.  

==چاپ شوي نښيرونه يې== 

==اخځليک== 
۱- https://www.nunn.asia/1864/2011-10-11-16-06-08/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228163007/https://www.nunn.asia/1864/2011-10-11-16-06-08/ |date=2021-02-28 }} 

۲-https://www.tolafghan.com/articles/4839 

۳- https://www.mashaalradio.com/a/24355144.html


[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:افغانان]]</text>
      <sha1>55u4ito3l7ytxs2tfc65ohxjiwiwmz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محبت خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17950</id>
    <revision>
      <id>368300</id>
      <parentid>255956</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6717" sha1="eye38l5adg4jt6bj1p4k3qr7xdhlzna" xml:space="preserve">'''محبت خان''' (۱۷۵۰ زېږدي [[کال]]، [[روهیلکهنډ]] - ۱۸۰۹ زېږدي کال، [[هند]] اتهرپردیښ) د [[پښتو ژبه|پښتو ژبې]] [[ليکوال]] او [[شاعر]] وو.  

== مخينه == 
نواب محبت خان پر ۱۷۵۰ زیږدي کال په روهیلکهنډ کې زیږیدلی وو. نواب محبت خان بړیڅ د شهید حافظ الملک حافظ رحمت خان بړیڅ (۱۷۷۴ زیږدي کال مړ) زوی وو. هغه د خپل پلار د مړینې پر مهال ۲۴ کلن زلمی وو. د محبت خان د پلار تر وژل کېدو رووسته د هغوی کورنۍ له قدرت او شتمنۍ دواړو بې برخې شوه، خو دغې مایوسۍ  پر هغه کوم ناوړه اغېر ونه ښند او د پلار تر مړینې وروسته لکهنو ته ولاړ او هلته اوسیده. تر هغه وروسته يې علمي او ادبي کارونو ته ملا وتړله. د پلار له مرگه په راوروسته عمر کې یې، چې په لکنهو کې اوسېده، په پښتو، فارسي او اردو کې د شعر دیوانونه ولیکل او د ریاض المحبت مشهوره ډکشنري یې تالیف کړه. د هغه له سرگذشته دا الهام اخلو چې [[انسان]] د خپلو ترخو خاطرو په کنډوالو باندې د خپل همت او محبت په مټ، د کامیابۍ دنگه ماڼۍ درولای شي.  

ليکوال او څېړونکي [[زلمی هېوادمل|زلمي هېوادمل]]، چې د محبت خان پښتو دېوان یې د چاپ جوگه کړی، پر دیوان په خپله سریزه کې لیکي: «داسې ښکاري چې نواب محبت خان په لکنهو کې له استوگن کېدو وروسته ټول ژوند د کتابونو په مطالعه، لیکلو، لوستلو او شعر ویلو تېراوه؛ له شاعرانو، ادیبانو او علماوو سره یې ناسته ولاړه او مراوده وه او د لکنهو په علمي او ادبي محافلو کې محشور و.» استاد هېوادمل په یوه بل کتاب کې «په هند کې د پښتو ژبې او ادبیاتو د ایجاد او ودې پړاوونه» د محبت خان په اړه کښلي، چې په هند کې د ۱۲ سپوږمیزې [[پېړۍ]] د وروستیو کلونو او د ۱۳ پېړۍ په ډېری ادبي تذکرو کې د نواب محبت خان يادونه شوې او گردو تذکره لیکونکو یې د ښو اخلاقو او فضل او دانش یادونه کړې ده.  

نواب محبت خان یو زړور، غیرتي او په [[پښتو]] او [[پښتونواله]] ټینگ ولاړ پښتون وو. نوموړی په پښتو، پارسی، اردو، هندي، عربي او [[سانسکرېټ]] ژبو پوهېده او په پښتو، پارسي، اردو، هندي او عربي ژبو کې یې شاعري کړې ده.

نواب محبت خان بړیڅ د هند د روهليکنډ د سیمي نواب د پښتو قاموس ریاض المحبت په لیکلو سره د پښتو ادب [[ژبدود]] او [[وییښود]] (لغت ښودنې) بنسټ کېښود.

نواب محبت خان بړیڅ دپښتو ژبې ښه شاعر وو. هغه په پښتو اشعارو کې د هندي سبک پیرو وو. د هغه د پښتو ژبې دیوان چې (دیوان محبت) نومېږي، خطي نسخې د هند د [[رامپور]] او د برتانيا د بودلیان په کتابتونونو کې خوندي دي.

==د شعر بېلگې== 

د نواب محبت خان د دیوان ځینې پښتو شعرونه:

الهي آه او ناله د محبت را -
اور د مينې پر کاله د محبت را 

لکه [[گل]] په غم د عشق مې ځيگر خون کړه -
داغ په زړه لکه لاله د محبت را

تشنه لب د مى د مينې هر نفس يم -
په کرم يوه پياله د محبت را

د یوه بل شعر بیلگه: 

امتياز ظاهر د پاک وي له ناپاکه -
په هېڅ شان به آيينه نه شي څپياکه

ته ناحق په ما کينه کړې کينه ناکه -
په کينه به آيينه نه کړې ته پاکه

نواب محبت خان بړیڅ په پارسي ژبه کې د(اسرار محبت) په نامه یوه پارسي بولـله (قصیده) او همدا راز د پارسی ژبې د قواعدو یوه لغتنامه لري چې (آمد نامه ) نومېږي. دا هم د هغه د پارسی شعر یوه بېلگه:

دست شوقم گر چنین سوی بیابان میرود -
چاک هردم از گریبان تا بدامان میرود

پیچ وتابم از جنون گر نیست خاک من چرا -
گرد بادي میشود وسوی بیابان میرود

دا هم د نواب محبت خان بړیڅ د اردو کلام یوه بېلگه:

نی زر نه زور نه یار آشنا کا نام -
رکهتی هین ابني پاس صنم هم خدا کا نام

ظالم کهون مین یاکه ستمگار همدمو -
کیا پوچتهي هو مج سی تم اس بیوفا کا نام

دا هم د نواب محبت خان بړیڅ د عربي ژبې د اشعارو یوه بېلگه:

اذالم یبق فی الاسلام اثار -
جری من مقلتي دمع کا انهار

فقلت لهاتف من یظهرالدین -
فجاء الصوت سلطان الجهاندار

==مړینه== 

نواب محبت خان بړیڅ پر ۱۸۰۹ زېږدي کال د ۵۹ کلونو په عمر د هند د اتهر پردیښ په منځۍ (مرکز) [[لکهنو]] کې ومړ او وزیر باغ ته نږدې په کشور گنج هدیره کې خاورو ته وسپارل شو. اروا دې يې ښاده او [[جنت]] دې يې ځای وي.        

==ليکلي او چاپ شوي نښيزونه يې== 

۱- پښتو دیوان، د ۱۳۸۴ لمريز کال چاپ.  

۲- ریاض المحبت (پښتو قاموس).  
    
==اخځليک== 

۱- https://www.nunn.asia/61396/61396/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126144241/https://www.nunn.asia/61396/61396/ |date=2021-01-26 }} 

۲-http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0areu--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-0l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&amp;cl=CL5.24&amp;d=HASH8a1d6a44e34e5f67cb6a33&amp;x=1  

۳-  


[[وېشنيزه: پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه: پښتانه ليکوال]] 
[[وېشنيزه: افغاني ليکوال]] 
[[وېشنيزه: پښتانه]] 
[[وېشنيزه: افغانان]]</text>
      <sha1>eye38l5adg4jt6bj1p4k3qr7xdhlzna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د اقتصاد علم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18032</id>
    <revision>
      <id>368265</id>
      <parentid>205687</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4828" sha1="de8qom6ky8q5darth8zn2saqaw03u4b" xml:space="preserve">[[File:Supply-demand-right-shift-demand.svg|thumb|250px]]
د '''اقتصاد علم''' یا '''وټیزه پوهه''' (انګلیسي: Economics)- د [[ټولنيزې پوهنې|ټولنيزې علومو]] یوه څانګه ده چې د [[توکي|توکو]] د [[توليد]]، توزیع، مصرف او پر توکو باندي د تحلیل او همدارنګه د [[خدمات|خدماتو]]څخه بحث کوي. &lt;ref name=mw&gt;[https://www.merriam-webster.com/dictionary/economics Merriam-Webster.com]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{Cite OED | term=economics |id=270555}}&lt;/ref&gt;
==نوم==
اقتصاد چې په انګلیسي کې ورته economy ویل کیږی، اصلا دا کلمه د لرغوني یوناني ژبي د ( οἰκονομία -ايکانومیا ) څخه اخېستل شوي دی چې د دو کلمو څخه جوړ شوي دی چې οἶκος (اُیکُس د کورنۍ په معنا) او νόμος (نُمُس د طریقې یا قانون په معنا) ده. په لرغوني یونان کې یوازې د کورنۍ دنظم ورکولو بحثونه و د ارسطو په اثاروکې د Economicus  کلمه دهغې پانګې (ثروت ) او شتمنۍ په مفهوم کارول شوې ده چې له سودا ګریزو هڅو څخه به لاسته راوړل کیدې اقتصادي مسالې د ارسطو په نظریاتو کې د دولت او ټولنې په هکله دهغه د عمومي فلسفې سره ګډې اویوځای دي اقتصاد ټولنیزه پوهه ده چې د نورو تولنیزو علومو یا پوهنو له څانګو لکه تاریخ ، سیاسي علوم ، ټولنپیژندنې سره نږدې اړیکې لري .&lt;ref&gt;{{Cite web |title=د عطا محمد میاخېل، دکابل پوهنتون دساینس پوهنځي د استاد لېکنه |url=https://www.nunn.asia/2485/2011-06-18-11-39-35/ |access-date=2017-07-17 |archive-date=2019-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214015337/https://www.nunn.asia/2485/2011-06-18-11-39-35/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
==د اقتصاد د علم مخېنه==
داقتصاد دعلم بنسټ په واقعي توګه د ( اقتصاد د علم پلار ) [[ادام سمیت]] ( 1723 ـــ 1790) کال د ( [[د ملتونو پانګه|ملتونو د پانګې]] ) دکتاب په خپریدو سره کیښودل شو ، ددې اثر په خپریدو سره د اقتصاد علم له سیاست او فلسفې څخه بیل او خپلواک شو تر دې دمخه د اقتصاد علم د فلسفې او سیاست دیوې برخې په توګه مطالعه کیده .
دملتونو دپانګې د کتاب له خپریدوڅخه نږدې  150 کاله وروسته په 1936م کال کې [[جان مینارد کنز]] ( 1946م ) ( [[د اشغال عمومي تیوري]] ) کتاب په خپرولو سره د اقتصاد علم ته وده او پراختیا ورکړه ، ددې کلونو په ترڅ کې د [[کارل مارکس]] ( 1818ـــ 1924م ) کتاب د ( کاپیټال ) په نوم ، چې د پانګوالۍ د نظام پر ضدیې انتقادي بڼه درلوده ، خپور شو چې د اقتصاد علم یې له پخوانه ډیر بډای او ځواکمن کړ.

== د اقتصاد د علم څانګي ==
* [[رسنيز اقتصاد]]
* [[سیاسي اقتصاد]]
* [[نړيوال اقتصاد]]
* [[مالیه]]
* [[کرنيز اقتصاد]]
* [[صنعتي اقتصاد]]
* [[عمومي اقتصاد]]
* [[طبعي منابعو اقتصاد]]
* [[چاپیريال اقتصاد]]
* [[اقتصادسنجونه]]
* [[د انرژي اقتصاد]]
* [[اقتصادي فلسفه]]
* [[اقتصاد توسعه]]
* [[اقتصاد شهری]]
* [[منطقوي اقتصاد]]
* [[د مديريت اقتصاد]]
* [[کوچني اقتصاد]]
* [[لوي اقتصاد]]
* [[د ریاضي اقتصاد]]
* [[د انجينري اقتصاد]]
* [[نظري اقتصاد]]
* [[د اقتصادي عقایدو تاریخ]]
* [[اقتصادي نظامونه]]
* [[د ښووني او روزني اقتصاد]]
* [[د روغتيا اقتصاد]]
* [[د سپورټ اقتصاد]]
* [[د ځنګلاتو اقتصاد]]


==وټیزه تگلاره==
په [[وټپوهنه|وټیز ډگر]] کې د [[حکومت]] لخوا تیار کړی شویو کړنو ته نغوته ده. چې وټیزه تگلاره د گټو د بیو ټاکل [[د حکومت بودجه]] او همداشانې [[د کار بازار|د کار د بازار]]، [[ملي شتمنی|ملي شتمنیو]] او دې ته ورته د [[حکومت]] لخوا د نورو وټیزو ډگرونو د غونډال، امستونې په خپل لمن کې رانغاړي. 

==سرچينې==

[[وېشنيزه:لویه وټه]]
[[وېشنيزه:وټیزه کړنلاره]]</text>
      <sha1>de8qom6ky8q5darth8zn2saqaw03u4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>املوک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18192</id>
    <revision>
      <id>368248</id>
      <parentid>348874</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4537" sha1="4yu3qcak3bh8t4mr1uiwqugg2cr53wv" xml:space="preserve">'''املوک''' يا '''سور املوک''' ({{Lang-en|Persimmon}})&lt;ref&gt;کتاب:پښتو انگرېزي قاموس، ليکوال:د افغانستان علومو اکاډمۍ، خپروونکی: قاموسونه ټکی کام، وېبتړ:https://qamosona.com/j/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کتاب:پښتو انگرېزي قاموس، ليکوال:سيداحمدشاه، خپروونکی: قاموسونه ټکی کام، وېبتړ:https://qamosona.com/j/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وېبپاڼه:د پښتو ډېکشنري، لينک:https://www.thepashto.com/word.php?english=Persimmon&amp;roman=&amp;pashto=&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وېبپاڼه:لېوال قاموس او ژباړن، لينک:https://lq.liwal.com/?mtn_ltwn=Persimmon&lt;/ref&gt; يو ډول سور رنگه مېوه ده کله چې پخه شي، نو منځ يې نرم او خوږ وي.&lt;ref&gt;وېبپاڼه:لېوال قاموس او ژباړن، لينک:https://lq.liwal.com/?mtn_ltwn=Persimmon&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کتاب:انگرېزي پښتو  قاموس، ليکوال:د افغانستان علومو اکاډمۍ، خپروونکی: قاموسونه ټکی کام، وېبتړ:https://qamosona.com/j/&lt;/ref&gt; چې په ډېرو هېوادونو کې پيدا کيږي.{{مالومات}}

املوک په خپل ترکيب کې ۹٪ ويټامين سي او ۸٪ ويټامين بي ۶ لري چې د سترگو ليد او د بدن د پوستکي تازه ساتلو کې خورا مهمه ونډه اخلي&lt;ref&gt;{{cite web
 |last         = عبد
 |first        = الله
 |date         = ۲۰۲۱ اپريل ۲۸ مه
 |title        = د املوکو اته «۸» په زړه پوري ګټې
 |url          = https://www.nunn.asia/111936/%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D8%AA%D9%87-%DB%B8-%D9%BE%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A-%DA%AB%D9%BC%DB%90/
 |website      = نن ټکی اسيا
 |access-date  = 2025-03-13
 |archive-date = 2025-04-16
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20250416173527/https://www.nunn.asia/111936/%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D8%AA%D9%87-%DB%B8-%D9%BE%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A-%DA%AB%D9%BC%DB%90/
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;، ترڅنگ يې ۸۰ سلنه اوبه لري&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = صديقي
|first       = مريم
|date        = ۲۰۲۴ نومبر ۳۰ مه
|title       = د املوکو له دې ګټو خبر وئ؟
|url         = https://www.khaama.com/pashto/archives/73324
|website     = خامه پښتو
}}&lt;/ref&gt;، چې دا هم د بدن د انرژۍ د تولید لپاره ګټور خاصیت دی.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = افغان
|first       = محمد
|date        = ۲۰۱۶ اکتوبر ۲۲ مه
|title       = د املوکو ګڼ شمیر ورغتیايي ګټې
|url         = https://kabull.com/?p=22130
|website     = کابل ټکی کام
}}&lt;/ref&gt; له دې ورهاخوا املوک د سرطان ضد مواد لري او ترڅنگ يې د اکسيدريشن (زنگ) مخنيوي مواد هم لري چې د زهرجنو موادو مخنيوی کوي او د مکروبونو د جوړښت مخنيوی کوي.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = عبد
|first        = الله
|date        = ۲۰۲۱ اپريل ۲۸ مه
|title        = د املوکو اته «۸» په زړه پوري ګټې
|url        = https://www.nunn.asia/111936/%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D8%AA%D9%87-%DB%B8-%D9%BE%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A-%DA%AB%D9%BC%DB%90/
|website        = نن ټکی اسيا
|access-date        = 2025-03-13
|archive-date        = 2025-04-16
|archive-url        = https://web.archive.org/web/20250416173527/https://www.nunn.asia/111936/%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D8%AA%D9%87-%DB%B8-%D9%BE%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A-%DA%AB%D9%BC%DB%90/
|url-status        = dead
}}&lt;/ref&gt;
== د املوک انځورونه ==
&lt;gallery widths=&quot;190px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
دوتنه:Fuyu Persimmon (Diospyros Kaki).jpg|د سره املوک جوړه انځور
دوتنه:Plaquemine. Kaki. Japanese persimmon, kaki persimmon. (Diospyros kaki Thunb., 1780).JPG|روغ او پرې شوي سره جاپاني املوک
دوتنه:Persimmon tree with many fruits - 2.jpg|د املوک ونه د مېوې پخېدو پرمهال
دوتنه:Kaki Blatt Frucht.jpg|املوک ونه او مېوه مخکې له پخېدو
دوتنه:Persimmon young fruit 10.jpg|بټنوک|املوک د لويېدو پرمهال
&lt;/Gallery&gt;

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>4yu3qcak3bh8t4mr1uiwqugg2cr53wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قمر راهي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18221</id>
    <revision>
      <id>368295</id>
      <parentid>257256</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="0m7qxzmdyy2hqg3768emc5i1l4vw50r" xml:space="preserve">
'''قمر راهي''' ([[زوکړه]] ۱۹۲۴ زېږدي [[کال]] - [[مړینه]] ۲۰۱۳ ز کال د [[ډيسمبر]] ۲۶، [[مردان]]) د [[پښتو ژبه|پښتو ژبې]] يو [[ليکوال]] او [[شاعر]] وو. 

==مخينه== 

د پښتو ژبې نوميالى شاعر، اديب او کالم لیکونکی قمر راهي پر ۱۹۲۴ ز کال زېږېدلی وو.  

قمر راهي د خپل ځانگړي سبک هغه شاعر وو چې ټول ادبپال يې ادبي هڅو ته د قدر په سترگه گوري او په ادبي موضوعاتو کې يې خبرې مستقل وزن درلود. نوموړي په پښتو کې درې کتابونه «ځله»،  «څيره» او «مشال» ليکلي دي چې دريواړه کتابونه ځانگړی ادبي مقام لري او د پښتو شعر مينه وال ورته په درانه نظر گوري.

د ارواښاد قمر راهي د شهرت لامل د هغه لوړ علمي شخصيت، ادبي نقد، په تول پوره شاعري او د پښتو علمي ادبي مجله « قند » دی. قند د پښتو هغه علمي ادبي مجله وه چې د قمر راهي تر مشرۍ لاندې خواو شا درې لسيزې وړاندې د [[مردان]] د شوگر ملز له لوري خپرېده او د خپل وخت د تکړه او وتليو ليکوالو علمي لیکنې، مقالې او شعرونه پکې خپريدل. د دې ترڅنگ قند په علمي ادبي موضوعاتو او شخصيتونو ځانگړې گڼې هم خپرولې. 

==د شعر بېلگې يې== 

داسې حالاتو کې تش سر خو پټول هم نه دی 

ما سره غم د پښتونخوا دی پښتانه ورکېږي 

==مړینه== 
شاعر او لیکوال ارواښاد قمر راهي له ډېره وخته راهيسې ناروغ وو او د دغې ناروغۍ له لامله يې د ۲۰۱۳ ز کال د ډيسمبر پر ۲۶ د پنجشنبې پر ورځ د ٨٩ کالو په عمر په مردان کې له دې فاني [[نړۍ]] سترگې پټې کړې. د نوموړي جنازه د ډيسمبر پر ۲۷ د جمعې پر ورځ د [[خيبر پښتونخوا]] ایالت د [[مردان]] سيمې د پيرانو ډاگې کلي کې پخپله پلرنۍ اديره کې خاورو ته وسپارل شوه. اروا يې ښاده او [[جنت]] یې ځای شه. 

==چاي شوي نښيرونه يې== 

۱- ځله (شعري ټولگه). 

۲- څېره (شعري ټولگه).  

۳- مشال (شعري ټولگه).  
  
==اخځليک== 

۱- https://www.nunn.asia/8897/%D8%AF%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%DB%8C%D9%88-%D8%A8%D9%84-%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D9%85%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A-%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%AA/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305105245/https://www.nunn.asia/8897/%D8%AF%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%DB%8C%D9%88-%D8%A8%D9%84-%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D9%85%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A-%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%AA/ |date=2021-03-05 }}

۲- https://www.mashaalradio.com/a/25213983.html 


[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] 
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]‎ 
[[وېشنيزه:پښتانه]] 
[[وېشنيزه:افغانان]]</text>
      <sha1>0m7qxzmdyy2hqg3768emc5i1l4vw50r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد گلاب بشار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18578</id>
    <revision>
      <id>368303</id>
      <parentid>359905</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25919" sha1="ldzi6y57py3ckun6tdfraupmj8zqb6p" xml:space="preserve">[[دوتنه:محمد ګلاب بشار.png|بټنوک|alt=|146x146px|مولانا محمد ګلاب بشار]]
[[دوتنه:Herunterladenاز چپ به راست صف نخست فرد دوم مولانا محمد گلاب بشار مدیر عمومی وقت تبلیغات دینی وزارت اطلاعات وکلتور.jpg|بټنوک|مراسم تدفین علامه صلاح الدین سلجوقی پنجاه وسه سال قبل سال ۱۳۴۹ شمسی در شهدای صالحین. روح شان شاد. ذوات شامل تصویر : از چپ به راست صف نخست فرد دوم مولانا محمد گلاب بشار مدیر عمومی وقت تبلیغات دینی وزارت اطلاعات وکلتور ، پدر مرحوم من محمد عمر مطیع سلجوقی با عینک های دودی.  ضیا حیدری خبر نگار روزنامه کاروان ، محمد زمان انوری ریس اداری وزارت اطلاعات وکلتور ، مولوی عبدالوهاب سلجوقی ، غلام حضرت کوشان  مدیر وقت نشرات رادیو افغانستان ، محمد ابراهیم قندهاری منجم ، محمد آصف سهیل مدیر روزنامه جمهوریت. دوکتور عبدالطیف جلال ریس وقت رادیو افغانستان. محمد صادق صافی خبر نگار وزارت اطلاعات وکلتور وشادروان محمد حبیبی. در صف های بعدی عبدالحسین توفیق. آخوندزاده عبدالغفور سلجوقی امام و خطیب مسجد پایحصار.منبع: روح دانا. یادنامه ء علامه صلاح الدین سلجوقی. نصرالدین سلجوقی به کوشش مرکز فرهنگی پژوهشی بایسنغر]]
{{Refimprove}}
[[دوتنه:Image محمد ګلاب بشار (ښی لاس اول کس).png|بټنوک]]
&lt;gallery&gt;
دوتنه:Imageبشار.png|محمد ګلاب بشار ( ښی لاس ته اول /۱۹۵۰ لسیزه قاهره کې)
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery&gt;
دوتنه:Image محمد ګلاب بشار د مصر د الازهر په پوهنتون کې (۱۹۵۰م لسیزه).png|alt=محمد ګلاب بشار( پر کرسۍ ناست)|محمد ګلاب بشار ( په منځ کې ناست کس) قاهره، د الازهر پوهنتون.
&lt;/gallery&gt;'''محمد گلاب بشار''' ([[زوکړه]]: ۱۳۰۷ لمريز (1928 م)  [[کال]] د [[ننگرهار ولايت]] د [[چپرهار ولسوالۍ]] - [[مړینه]]:  ۳/۱۱/۱۳۹۴ لمريز لېږدي کال، کابل) د [[افغانستان]] يو ديني شخصيت، [[پښتو ژبه|پښتو ژبی]] [[ليکوال]]، [[شاعر]] او [[ژباړن]] وو. 

==مخينه==
محمد گلاب بشار د حضرت خان زوی او د مولوی سید ولي لمسی دی، چې پر ۱۳۰۷ لمریز (1928 م)  کال د افغانستان د ننگرهار ولایت د چپرهار ولسوالی د کنډي باغ په کلي کې زیږیدلی دی. هغه خپلې لومړنۍ زده کړې په ۱۳۱۶ - ۱۳۲۲ لمريزو لېږدي کلونو کې د چپرهار په لومړني ښوونځي کې کړې دي. منځنۍ زده کړې یې پر ۱۳۲۳ - ۱۳۲۹  لمریزو لېږدي کلونو کې د [[کابل ولايت]] د [[پغمان ولسوالۍ]] په شرعیاتو مدرسه کې، چې بیا وروسته د ابوحنیفة رحمه الله په نامه ونوموله شوه، کړې دي. 

هغه مهال لومړی ځل د [[مصر]] الازهر پوهنتون ته د لومړيو، دويمو او دریمو پوړیو (درجو) فارغانو لپاره زده کړيز بورسونه پیل شول، چې په لومړۍ دوره کې د [[محمد گلاب بشار]] سره پوهاند [[محمد کبیر]] او پوهاند [[خان محمد شلگری]] او په دويمه دوره کې پوهاند [[غلام محمد نيازی]]، پوهاند [[غلام محي الدین دریز]] او پوهاند [[غلام صفدر پنجشیری]] واستول شول. 

نوموړی پر ۱۳۳۰ ل ل کال د مصر په الازهر پوهنتون کې د اصول الدین په پوهنځي کې شامل شو او پر ۱۳۳۴  ل ل کال يې نوموړی پوهنتون په بري سره پای ته ورساوه. تر دې وروسته يې پر ۱۳۳۶ ل ل کال د الازهر له پوهنتونه د دعوت او ارشاد تخصص ترلاسه کړ. 

==دندې==
محمد گلاب بشار له مصره خپل [[هېواد]] ته د ځمکې له لارې راغی او د مطبوعاتو ریاست، چې وروسته بيا د اطلاعاتو او کلتور وزارت شو، په اډانه کې پر دې لاندې دندو وگومارل او بوخت شو: 

* د ۱۳۳۷ لمریز لېږدي کال د [[غويی (مياشت)|غويي]] میاشتې پر ۱۵ نېټه د پیام حق مجلې د مدیر په توگه. 

* د ۱۳۳۷ ل ل کال د [[تله (مياشت)|تلې]] پر لومړۍ نېټه په کابل رادیو کې د عربی خپرونو د مدیر په توگه. 

* د ۱۳۳۸ ل ل کال د تلې پر لومړۍ نېټه د پیام حق مجلې د مدیر په توگه. 

* د ۱۳۴۱ ل ل کال د تلې پر لومړۍ نېټه د ننگرهار مجلې د مدیر په توگه. 
 
* د ۱۳۴۷ ل ل کاله تر ۱۳۵۷ ل ل کاله د غويي میاشتې تر اوومې پوری د دیني تبلیغاتو او خپرونو د لوی مدیر په توگه خدمت کړی دی.  

* د [[کابل پوهنتون]] د ادبیاتو پوهنځي د عربی ژبې [[ښووند]] (استاد). 

* د ښوونې او روزنې وزارت د سیوري لاندې کابل کې د ځینو لیسو د اسلامي علومو ښووند. 

* د اطلاعاتو او کلتور وزارت د علمي ټولنې غړی. 

* په کورنیو چارو وزارت کې د لږ عمره مجرمینو په باب اصلاحي سلاکار. 

* په روغتیا وزارت کې د کورنیو د نیکمرغۍ او د کوچنیانو د ښې روزنې سلاکار. 

* په ۱۳۵۲ ل ل کال د جمهوری نظام د دریو فرمانونو د جوړولو د څلور کسیز پلاوي غړی، چې نور غړي يې داکتر [[محمد حسن شرق|حسن شرق]]، واصفی او یو بل تن وو. 
*(۱۳۵۴ /۱۹۷۵م.) په کابل کي د پښتو تحقيقاتو د نړيوال سيمينار غړی.  
*(۱۳۵۵هـ.ش.) په کابل کي د سيد جمال الدين افغاني د تجليل په مناسبت د جوړ سوي نړيوال سيمينار غړی. 
*(۱۳۵۶هـ.ش.) په کابل کي د سنايي غزنوي د (۹۰۰مي) کليزي په مناسبت د جوړ سوي نړيوال سيمينار غړی. 

* هغه د اوقافو د بنسټ اېښودو لپاره هلې ځلې کړې دي چې په يايله کې يې د حج او اوقافو ریاست جوړ شو. 

نوموړي په پښتو، دري او عربی ژبو باندی خبرې او لیکل کولای شو، انگلیسي او فرانسوي ژبو سره هم آشنائې لړی.

==د بشار زنداني کېدل== 

محمد گلاب بشار د ۱۳۵۷ ل ل کال د غويي پر ۷، واک و ځواک ته د افغانستان د خلک دېموکراتيک گوند تر رسېدو وروسته له دندې گوښه شو. بیا څه موده زنداني. تر زندان وروسته په کور کې نظربند شو. د ۱۳۵۷ ل ل کال د [[ليندۍ (مياشت)|لیندۍ]] میاشتی پر ۱۵ د حکومت څارگريزې ادارې ونیو. لومړی د [[اسد الله سروري]]، [[سيد داود تړون]]، [[اسدالله امین]] په امر ووهل شو، برق ورکړ شو، تر رواني ځورونو لاندې ونیول شو او بيا د څرخي پله محبس ته ولیږل شو. د پښتو ژبې بل شاعر [[امان الله سېلاب ساپی]] هم دا مهال په زندان کې وو. تر دې وروسته د محمد گلاب بشار ټول دیني کتابونه، قلمي اثار او قیمتي شیان مصادره شول. 

بشار صاحب پر د ۱۳۵۸ ل ل کال د [[مرغومی (مياشت)|مرغومي]] د میاشتې پر ۱۶، پر افغانستان د سرو ښکیلاگرو تر يرغل وروسته له نورو زندانیانو سره يو ځای له زندانه خوشي شو. 

نوموړی پر ۱۳۵۹ ل ل کال د شینوارو له لارې د مجاهدینو په مرسته [[پاکستان]] ته کډوال شو. هلته څه موده د کډوالو لپاره د تعلیمی نصاب جوړولو د مرکز مرستیال وو. همدا راز يې پر ۱۹۸۱ - ۲۰۰۰ زېږدي کلونو کې د رابطه عالم اسلامي لخوا داعي او لس کاله په جامعه عثمانیه کې د ښووند په توگه خدمت وکړ.

==چاپ شوي نښيرونه يې== 

۱- د محمد عبقریت، عباس محمود العقاد (له عربی څخه پښتو ته ژباړه)، د ۱۳۴۱ لمریز کال چاپ. 

۲- رهنمای حج، د حج لارښود، په پښتو او پاړسي ژبو لیکلی، د ۱۳۴۳  لمریز کال چاپ. 

۳- سیصد حدیث، د تألیف هیئات غړی، دری او پښتو ژباړه، د ۱۳۴۶ لمریز کال چاپ. 

۴- محمد لوی پیغمبر، د شیخ محمود شلتوت لیکنه، له عربي څخه پشتو ته ژباړه، د ۱۳۴۸ لمریز کال چاپ. 

۵- محمد پیامبر بزرگ، د شیخ محمود شلتوت لیکنه، له عربی څخه دری ته ژباړه، د ۱۳۴۹ لمریز کال چاپ. 

۶- د محمد صلی الله علیه وسلم عظمت، په پښتو لیکلی، د ۱۳۵۵ لمریز کال چاپ. 

۷- ندای [[سيد جمال الدين افغاني|سید جمال الدین افغان]]، محمود ابوریة، له عربی څخه دری ته ژباړه، د ۱۳۵۵ لمریز کال چاپ. 

۸- اسلام وتنظیم خانواده، دری تألیف ، د ۱۳۵۶ لمریز کال چاپ. 

۹- شریعت و اشارات حکیم سنایی غزنوی بر آن، دری تألیف، ۱۳۵۶ لمریز کال چاپ. 

۱۰- د افغانستان د مسلمان ملت غوښتنې، پښتو تألیف، د ۱۳۵۹ لمریز کال چاپ. 

۱۱- ټولو ته غږ، پښتو تألیف، د ۱۳۵۹ لمریز کال چاپ. 

۱۲- جهاد در اسلام، دری تألیف، د ۱۳۶۱ لمریز کال چاپ. 

۱۳- قضیة افغانستان و واجب المسلمین، عربی تألیف، د ۱۳۶۱ لمریز کال چاپ. 

۱۴- د افغانستان مسأله او د مسلمانانو مسؤلیت، له عربی څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۶۱ لمریز کال چاپ. 

۱۵- الطریقة الجدیدة فی تعلیم اللغة العربیة، پښتو ژباړه، د ۱۳۶۱ لمریز کال چاپ. 

۱۶- د اهل سنت او جماعت عقیده، له عربی څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۶۲ لمریز کال چاپ. 

۱۷- کامل لمونځ، خلیل الرحمن، له عربی څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۶۲ لمریز کال چاپ.  

۱۸- د فخرالمشایخ میاگل جان صاحب پیژندنه، له دری څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۶۲ لمریز کال چاپ.  

۱۹- ابوعبیدة بن الجراح، عابد العمروسی، له عربی څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۶۴ لمریز کال چاپ. 

۲۰- د اصحابو د ژوند پلوشې، دوکتور عبدالرحمن رأفت الباشا، له عربی څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۶۵لمریز کال چاپ.  

۲۱- د [[اسلام]] له نظره د ښځو حقوق، پښتو تألیف، د ۱۳۷۳ لمریز کال چاپ. 

۲۲- امام اعظم ابو حنیفه او په اسلامی عقیده کې د هغه نظریی، دکتور عنایت الله ابلاغ، له عربی څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۷۵ لمریز کال چاپ. 

۲۳- حقوق د احادیثو په پلوشو کې، پښتو تألیف، د ۱۳۸۷ لمریز کال چاپ. 

۲۴- د صحابیاتو د ژوند پلوشې، محمود طعمة حلبی، له عربی څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۸۸ لمریز کال چاپ. 

۲۵- جنگ د اسلام له نظره، احمد نار، له عربی څخه ‎پښتو ته ژباړه، د ۱۳۸۹ لمریز کال چاپ.  

# دینی لار ښوونی، پښتو تألیف (۱۳۹۰)هجری لمریز کال.
# د حکمت پلوشی، پښتوتألیف (۱۳۹۳)هجری لمریز کال.
# دشاهی وخت په شورا کې دمولوی محمد نبی محمدی دتقریر لیکنه، دفارسی څخه عربی ته ترجمه.

همدا راز نوموړی يه مجلو او ورځپانو کې ډیر علمی،دینی او معلوماتی مضامین خپاره کړی دی چې هغه: 
**پیام حق، 
**لمر،
**عرفان، 
**کابل، 
**اوقاف، 
**حربی پوهنتون، 
**ننگرهار،
**اصلاح، 
**انیس، 
**هیواد او نوری دی.

همدا راز نوموړی  آریانا دایرة المعارف ته ډیر معلوماتی مضامین لیکلی دی او چاپ شویدی.
نوموړی سربیره پر دغو تألیفاتو اوتراجمو دهجرت په دوران کې په مجلو، جرایدو او اخبارونو کې ډیرگټور دینی موضوعات خپاره کړی دی.
همدا راز نوموړی د شیخ فتحی رفاعی تعلیمی مرکز کې دابتدایی اوثانوی مراحلو دتعلیمی نصاب په باب په کافی اندازه علمی خدمت کړی دی.
نوموړی ایران، ترکیه، مصر، سعودی عربستان او روسیی ته رسمی سفرونه کړی دی، او په کنفرانسونو کې برخه اخیستی ده.

==ددعوت په لاره کې دنوموړی مبارکه خوږ خاطره داده:==
کله چې په (۱۳۳۵)هجری لمریز کال کې چې نوموړی لا محصل ؤ دمصر له قاهری څخه دحج دپاره سعودی عربستان ته لاړ او په دغه حج کې دسعودی عربستان، مصر او پاکستان داسلامی مؤتمر هیأت په نبوی مسجد کې دحج دفلسفی او د مسلمانانو د ورورولۍ او اتحاد خبری کولی، نو نوموړی د دغه هیأت سره تماس په نیولو دهیأت په موافقی دنبوی منبر له پاسه یوه ورځ په پښتو اوبله ورځ په فارسی ژبی د مسلمانانو د ورورولۍ په باب وینا وکړی.
==مړینه==
محمد گلاب بشار د ورپېښې ناروغۍ له امله د شنبې په ورځ، کال ۲۰۱۶ (۳/۱۱/۱۳۹۴هجری شمسی٬۱۳/۴/۱۴۳۷هجری قمری٬۲۳/۱/۲۰۱۶ میلادی) پهpm) 10:45) بجو  په حق ورسید او دکابل د پلڅرخی په هدیره کې خاورو ته وسپارل شو.(انا لله وانا الیه راجعون).

==تړلې لیکنې ==

عربی ترانه
(بقلم:محمد گلاب بشار*رحمه الله تعالی)

النشید

نحن بنو الأفغان

نخن بنو الأفغان

دیننا الاسلام  -  شعارنا سلام

دستورنا القرآن - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

عدونا طاغوت - بظلمه جالوت

نحارب الطغیان - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

ان فاقنا فی العَدد - کذلک فی العُدد

لنا عون الرحمن - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

بُغیتنا السیادة - کذلک الشهادة

لا الذل والحرمان - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

نفضل التضحیة - لا نقبل الدنیئة

سلاحنا الایمان - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

بطولاتنا کثیرة - فی العالم شهیرة

لا نذکر العیان - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

تاریخنا وضئ - بالعبر ملئ

لا یمکن النسیان - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

عزتنا فی الوحدة - ذلتنا فی الفرقة

لا نقبل الخذلان - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

نحارب الأعداء - نکتب لهم فناء

لا نترک المیدان - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

ینصحکم بشار- باللیل والنهار

کونو خیر الأعوان - نحن بنو الأفغان

نحن بنو الأفغان

&lt;nowiki&gt;****************&lt;/nowiki&gt;

دبشار صاحب دخاطراتو له کتاب څخه:

مولانا محمد گلاب بشار - رحمه الله تعالی - دری ځلې محمد رسول الله - صلی الله علیه وسلم - یې په خوب کې لیدلی وه چې په عربی ژبې سره  و، چې یو ځل پر رسول الله - صلی الله علیه وسلم - یې سلام وکړ او نبی کریم - صلی الله علیه وسلم - دسلام ځواب ورکړاو ورڅخه یې دنوم پوښتنه وکړ، بشار صاحب خپل نوم ذکر کړ نو پیغمبر- صلی الله علیه وسلم - خپل کاتب ته امر وکړ: نوم یې ولیکه ! او هغه نوم یې ولیکل. بل ځل پیغمبر- صلی الله علیه وسلم - د څو تنو اصحابوسره په حلقه کې ناست و، بشار صاحب  پر هغو سلام واچوه ، پیغمبر- صلی الله علیه وسلم - دسلام ځواب وکړ او وی ویل: څه غواری؟ بشار صاحب وویل: ادعوا الله لی، نو پیغمبر- صلی الله علیه وسلم - دواړه لاسونه اوچته کړل اوورته دعاوی وکړ. او بل ځل پیغمبر- صلی الله علیه وسلم - داصحابو- رضوان الله علیهم - سره چې ټول په ښه جامه کې وو او دپیغمبر- صلی الله علیه وسلم - له مخ څخه د نور پلوشی هری خواته خپریدل نو بشار صاحب پیغمبر- صلی الله علیه وسلم - همدا ویل: ما شاء الله ، لاحول ولا قوة الا بالله...

اللهم صل علی محمد وعلی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم وعلی آل ابراهیم انک حمید مجید.

محمد عمر 

۲/۳/۲۰۱۷م

&lt;nowiki&gt;*******************&lt;/nowiki&gt;

دبشار صاحب یو شعر:

ای ننګرهاره

تا کې رمز دابادۍ او ښکلا شته

تا کې درس دهر کمال اود بقا شته

ستا نارنج چې شنه جامه لري په تن

همیشه کوي هر چا ته دا ګفتن

مانه زده کړه ښه درسونه دعبرت تل

ما دی کړی له غلیم څخه نفرت تل

زه کتاب دفلسفې هم دعبرت یم تل

شین منظر مې سمسورتیا اوابادي ده

بل الهام مې پتمني او خوشحالي ده

نن چې کړمه سپین ګلان په پسرلي زه

په دې پوه شه چې وینا کړمه رمزي زه

هغه دا چې په ژوند ټوله صفایي کړه

له بدۍ او له افته جدایي کړه

له اخلاصه فضا ته کړه معطره

زما حال باندې ته پوه شه ښه بهتره

دګناه له توره داغه ځان ته ساته

په درنښت او شفقت ګوره هر چا ته

باغ هغه دی چې پکې وي ډیرې میوې

هم ګلونه رنګ په رنګه که یې شمیرې

خپل بڼ ساتئ خوندي له هرافته

هیڅ ونکړئ په دې کار کې کسالت

ورورولی او اتحاد کې ډیر قوت دی

تفرقه او دښمنۍ کې بد ذلت دی

رقابت کړئ دوطن په ابادۍ کې

هم یې کړئ دټولنې سوکالۍ کې

رحم کړئ تل په خوارانو ضعیفانو

هم کړئ وچې اوښکې تل دیتیمانو

ښه هغه دي چې له نورو ځان پتنګ کړي

نه هغه چې له نورو ځان په څنګ کړي

هغه څوک چې له نورو قربا نیږي

د هغه مثال دی شمع چې بلیږي

چې دبل په غم غمجن شي خیر الناس دی

چې دنورو کړول کړي شر الناس دی

د آسیا د وچې زړه ستاسې هیواد دی

هر یوه لره ښکاره دغه بنیاد دی

دی د ده په حال د نورو حال تړلی

که پرې غم شي بل به هم شي غم لړلی

خپل هیواد کړئ تل خوندي له غلیمانو

امانت دی شئ بیدار ای باتورانو

آبادۍ ته یې ملاوې وتړئ په کلکه

چې دعزت پړاو ته رسئ ټول بې شکه

غاړه تا کړه خلاصه ای ګلاب  بشاره!

هر یو پوه شه چې نور ځي په کومه لاره

&lt;br /&gt;

= غزل: محمد ګلاب بشار =
نشرونکی: عبدالصمد ګوهر برخه: شعـــــرونه اپریل 10, 2019

'''محمد ګلاب بشار'''

په پچه څه وخوت کشمیر یې ولید

حق ترې نه هیر شو چې فقیر یې ولید

د طریقې خاوند په لټه کې شو

ځان د طوفان څپو کې ګیر یې ولید

د تذبذب حالت یې غوره کړلو

غریب یې هیر کړ چې امیر یې ولید

د ډار تمثال به څه قیمت ولري

چې د باد مخکې ځان نخچیر (۱) یې ولید

د دوه مخۍ لار یې چې خپله کړله

د ځان بلا د مرګ سفیر یې ولید

د ناروا په غوښو دی شو لګیا

ځان یې ولید چې کجیر یې ولید

د بد بختۍ په لار چې دی شو روان

قران یې پریښود چې خپل پیر یې ولید

سړی هغه چې په معنی سړی وي

د لاسه نیسي چې ضریر یې ولید

له ځانه مخکې دبل خیر کړي مدام

خپل هوس پریږدي چې فقیر یې ولید

په ثلاثه طلاق چې ښځه ساتي

پوهیږم نه چې څه تدبیر یې ولید

د مظلومانو له آه ډار دی پکار (۲ )

چې په ښیرو باندې سعیر یې ولید

هغه ساعت به څه حالت وي دچا

که د سیلاب اوښکو بهیر یې ولید

د حق ګذار ته ټینګیدلی نه شي

په چغو سر شو چې مصیر یې ولید

څه بشارت دی دجنت بشاره!

نفس او شیطان چې خپل اسیر یې ولید

(۱ )هغه حیوان چې ښکار کیږي او بل غرنی اوزی ته هم نخچیر ویل کیږي .

(۲) ( اتق دعوة المظلوم فانه لیس بینها وبین الله حجاب) حدیث شریف .

&lt;nowiki&gt;********************&lt;/nowiki&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''شعر: دخیټې  غلام  : محمد ګلاب بشار'''
|
|}
دخیټې  غلام  : محمد ګلاب بشار

هغه څوک چې وي دخیټې نن غلام

له هغه به تمه څنګه شي د قام

مرد هغه دی چې پرنورو سخاوت کړي

نه هغه چې خوري همیش پردی طعام

حاتم طائي دسخا هسې لوی اتل ؤ

چې په یاد دی همیشه دخاص اوعام

سخاوت کې برکت شته که پوهیږي

راشه وکړه دغه کارته  ته اقدام

په دوکو او په حیلو به څه ونشي

ناکامیږي همیشه د مکر دام

بخیلۍ نه لاس په سر شه ای سنګ دله

راشه واوره  د بشار دغه کلام
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|}
&lt;nowiki&gt;*******************&lt;/nowiki&gt;

دا رهبر نن: مرحوم محمد ګلاب بشار

چې کږه خولۍ په سر ږدي دا رهبر نن

لری مه ګڼه ولاړ دی په کمر نن

درنګ ساعت ته دا کمر دی نړیدونکی

دغرور خاوند به پریوځي په قعر نن

دبدبه چې دباطل او دغرور وي

له خاونده یې بهتر دی کچه خر نن

دغرور دنیشو مست کله ارام شي

چې یې زړه وي دحسد په اور ابتر نن

بل چې خلکو ته نظر کاندي په سپکه

سپک همدا دی سپک همدا دی بدنظر نن

چې دردمند پر انسان نه وي هغه څوک

هغه بوله  بې ارزشته  بې هنر  نن

دهغه ژوندون به څه وي ای بشاره!

چې هغه وي دکم اصلو پوخ نوکر نن

http://baheer.com/baher/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=18517

&lt;nowiki&gt;*********************&lt;/nowiki&gt;
&lt;br /&gt;
==سرچینې==
http://baheer.com/baher/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=17104

http://baheer.com/baher/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=17104
https://www.facebook.com/emran.sahak&lt;nowiki/&gt;/https://www.nunn.asia/142744/%D8%BA%D8%B2%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%AB%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205002238/https://www.nunn.asia/142744/%d8%ba%d8%b2%d9%84-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%da%ab%d9%84%d8%a7%d8%a8-%d8%a8%d8%b4%d8%a7%d8%b1/ |date=2019-12-05 }} 


[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] 
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]
‎
[[وېشنيزه:پښتانه]] 
[[وېشنيزه:افغانان]]</text>
      <sha1>ldzi6y57py3ckun6tdfraupmj8zqb6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالله گل ريان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19142</id>
    <revision>
      <id>368286</id>
      <parentid>355359</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13293" sha1="lhqxyi9lv7mquv6y4zad5msy1b1o2ra" xml:space="preserve">[[دوتنه:عبدالله گل ريان.png|بټنوک]]
'''عبدالله گل ریان''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]:Abdullahgul Rayan)'' یو افغان لیکوال ،څیړونکی او  د [[طالبان]]و یو مشر او د کوټې د شورا غړی &lt;ref&gt;[http://www.dailyshahadat.com/index.php/site/news_details/2834 د طالبانو یو مشر عبدالله گل ریان د پېښور په یوه روغتون کې سا ورکړه]{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  و چی زیات شمیر اثار یی لیکلی او یو شمیر نور یی له فاړسی ،عربی ،انگریزی او اردو ژبو ژباړلی ډیری څیړنیز مقالی او سیاسی شننی یی دهیواد په گڼ شمیر چاپی رسنیو کی چاپ شوی ښاغلی ریان په پښتو او دری ژبو روانه لیکنه کوی او له عربی، انگریزی او اردو ژبو ژباړی کوی
َښاغلی ریان دوه ځلی دکمونستی رژیم په وخت کی زندان گاللی او دوه ځلی هجرت کولو ته اړ شوی 
==مخینه==
عبدالله گل ریان د عبدالظاهر زوی  په ۱۳۳۲ لمريز لېږدي کال کی د[[غزني]] ولایت د[[قره باغ ولسوالۍ]]  د محمد نعیم په کلی کی دنیا ته را غلی

==زده کړه==
عبدالله گل ریان په کال ۱۳۴۰ کی خپلی  لمړني  زده کړي دخپلي سیمي د سلطان ابراهیم په لمړني ښوونځی  کی پیل کړی او په کال۱۳۴۵ کال کی یی په [[لرغونی غزني]] کي د [[سلطان محمود غزنوي]] لیسی ته لار پیداکړه په  کال ۱۳۵۱کی د لوړو نمبرو په گټلو سره له همدی لیسه فارغ او د کانکور په ازموینه کی یی گډون وکړ چی دلوړو نمبرو په تر لاسه کولوسره  د [[کابل پوهنتون]] د انجنیری پوهنځی ته شامل شو  ښاغلی ریان د انجنیری زده کړو ترڅنگ دینی زده کړی هم پیل کړی اوپه ۱۳۶۹ لمریز کال کی  یی د[[ژورنالیزم]] د زده کړی په موخه  د یوی میاشتی لباره دمجاهدینو د جلا وطنه حکومت په وخت کي دامریکا متحده ایالاتو ته سفر وکړ.
ښاغلی ریان په  ۱۳۵۷ لمریزکال دچنگاښ دمیاشتی له  ۹ نیټی د همدی کال د لړم دمیاشتی تر ۲۰ نټی  اود ۱۳۵۸ کال  دغبرگلي له ۴ نیټي  دمرغومي تر۲نیټی پوری دسیاسی فعالیتونو په تور بندی شو .
په ۱۳۵۹ لمریز کال کی له هیواد څخه [[پاکستان]] ته په [[هجرت]] کولو اړشو او ورسره یی د افغان مجاهد ینو په رسمی څانگو کی دنده پیل کړه .

==څیرمه دندی==
په هیواد کی د کمونستی نظام له نسکوریدو وروسته ښاغلی ریان دراستنیدونکو چارو وزارت او دافغانی سری میاشتی په ټولنه کی یی دپلان دریس په توگه دنده   پیل کړ.
په کال ۱۳۷۴ کال کی په [[کابل]] کی  د [[جنگسالار]]انو د خپل منځی جگړو  له  کبله یی رسمی دنده پریښوده او د[[غزني]] ولایت په [[نورالمدارس]] الفاروقی کی دښوونکی په توگه دنده پیل کړه .
په ۱۳۷۵کال کی د[[کندهار]] [[پوهنتون]] دریس په توگه اودکابل [[پوهنتون]] د[[طب]] انستيتيوت دریس په توگه کار وکړ. .
همدا راز یی یی دبهرونیوچارو وزارت دڅلورم سیاسی ریاست په توگه هم دنده تر سره کړی 
ښاغلی عبدالله گل ریان په هیواد باندی له امریکا یی یرغل وروسته د دوهم ځل لپاره  [[هجرت]] کولو ته اړشو.

==ژبه پوهنه ==
ښاغلی ریان په [[پښتو]]، [[پاړسي ژبه ]]،[[عربي ژبه]] ،[[انگرېزي ژبه]] او [[اردو]] [[ژبه]] روانی لیکنی اوله همدغو ژبوڅخه علمی آثار ژباړی

==اثار== 
# شمۀ ازشکنجه هاي مشهود درمحابس افغانستان. ١٣٥۹ 
# مارکسستها چه کردند؟ 
#چي وموليدل، نو ومومنل 
#اسلامي علمي نهضت 
#نبوي ژوند. دوه ځله چاپ سو
#زرينه لړۍ . 
#د ژوند راز اودخاطراتوجهان - اهتمام 
#مسلمان ساينس پوهان 
#څرنگه مطالعه وکړو؟ 
#څرنگه امتحان ورکړو؟ (له څرنگه مطالعه وکړو) سره يوځاى چاپ سوه.

==ژباړی==
#خورې مه ژاړه- له فارسي شعرڅخه- 
#داخترونومسئلي . - له اردوڅخه- 
#دجمعې دلمانځه مسائل . - له اردوڅخه- 
#دمسجدونومسئلې - له اردوڅخه- 
#دموزو مسئلې - له اردوڅخه- 
#دماثوره خطبو ټولگه- له اردوڅخه- 
#دشرک او بدعت مسئلې- له اردوڅخه-
#نن الله تعالى ناراضه دى - له اردوڅخه-
#دقرآن اولمانځه برکتونه- له اردوڅخه - 
#دصهيونيزم دروغجنه ډرامه&quot; هلوکاسټ&quot; - له انگليسي څخه - 
#په تصوف کښي څولارښووني.- له اردوڅخه - 
#دغسل مسائل - له اردوڅخه - 
#داوداسه مسائل . - له اردوڅخه- 
#عقيده ،عبادت اوسلوک - له فارسي څخه ـ ١٣٨٨هـ ش-
#تحفة النکاح - فارسي ته - ١٣٨٨ هـ ش ـ 
#مسائل عمره - له اردوڅخه - 
#دميرمنو دحج مسائل - له اردوڅخه-
#مسائل ميت (له اردوڅخه) 
#دسفرمسئلې(له اردوڅخه)
#آسانه لمونځ - له اردوڅخه- 
#تصوف اوسلوک.- له اردوڅخه- 
#سيرالقمروعيدالفطر.- له اردوڅخه- له مسلمان ساينس پوهانوسره يوځاى چاپ سوه.
#مسنوني دعاوي.
#دمور او پلار نافرماني- له فارسي څخه-
#دجنت ستاينه - له فارسي څخه-
#علاج باقرآن - فارسي ته- 
#دگران نبي خوږې دعاگاني - له اردوڅخه-
چاپ ته تيارکتابونه
# مسلمانه ميرمن – ليکنه-
# فلسطين دتاريخ په اوږدوکې – ليکنه- 
#طالبان دافکاروپه تله کې- ليکنه - 
#روح او روحيات( تاليف- ١٣٨٩ جدي) په آذان مجله کي يي دوي برخي خپري سوې. 
#ليدلي نړۍ&quot;جهانِ ديده&quot; ژباړه 
#دبري اوماتي لاملونه- سرطان ١٣٨٩هـ ش-غوراوى او ژباړه-
#ټوټه وړه ده خودسرو زرو تکړه ده- له اردوڅخه غوراوى او ژباړه-
#خلاف يا اختلاف - له عربي څخه- 
#علوم القرآن .- له اردو څخه ژباړه ،١٣٨٨عقرب- 
#دنيکمرغۍ لټون – ژباړه
هغه خپروني چي لیکنی یی خپری کړی 
#هدایت الاسلام جریده ،حرکت انقلاب اسلامي 
# بشارت مجله ، حرکت انقلاب اسلامي 
#ندای حق جریده ،حرکت انقلاب اسلامي، شهید منصور 
#بصیرت جریده ،حرکت انقلاب اسلامي، شهید منصور 
#[[خدام الفرقان]] مجله ،حرکت انقلاب اسلامي، شهید منصور 
# [[ندای حق]] جریده، مولوي عبدالستار صدیقي شخصي خپروله 
#[[قلم مجله]] - ازاده،د داکترفاروق اعظم په مالي مرسته خپریدله 
#[[قیام حق مجله]] ،اوه گونی اتحاد 
#[[حق پاڅون]] - اتحاد،استاذسیاف 
#[[اتحاد جریده]] - اتحاد،استاذسیاف 
#ارشاد ، دمجاهدینو موقت جلاوطنه حکومت 
#صبح پیروزي ، دمجاهدینو موقت جلاوطنه حکومت 
#محاذ مجله، اسلامي ملي محاذ 
#محاذجریده، اسلامي ملي محاذ 
#دمجاهدینوموقت جلاوطنه حکومت راډیو ته يي مضمونونه لیکل اوپه خپله يي لوستل.
ب- په هیوادکي، داسلامي جمهوریت په مهال،۷۱- ۱۳۷۲هش
#دمهاجرینو دوزارت اړوند جریده،هجرت کاروان 
#دمعارف دوزارت اړوند مجله، معارف 
#دحج اواوقافو دوزارت اړوند مجله ،ارشاد 
#دسري میاشتي اړوند مجله ،سره میاشت 
#مجاهداخبار، دجمعیت اسلامي اړوند جریده 
#نورالجرائدجریده، له نورالمدارس مدرسي څخه خپریدله 
#داسلامي امارت په مهال- ۱۳۷۵- ۱۳۸۰هش: 
#خلافت مجله- دطالبانو داسلامي تحریک مربوط 
#کندهار مجله، داسلامي امارت مربوط 
#طلوع افغان جریده ،داسلامي امارت مربوط 
#انیس ورځپاڼه، داسلامي امارت مربوط 
#هیواد ورځپاڼه ، داسلامي امارت مربوط 
#داسلامي امارت په مهال يي کندهار شریعت غږراډیو ته مضامین لیکل او په خپله يي لوستل.
د- ددوهم هجرت پ مهال- له ۱۳۸۱ تر .....
#عزم مجله – ازاده 
۲۸- نوښت مجله- ازاده 
#وقارمجله ،ازاده 
# بزم قرآن مجله (ازاده) نبوي ژوند پکي مسلسل خپریده.
#څرک مجله ، ازاده 
# دکرامت مجله ، په خپله يي موسس و 
# ریان ویبپاڼه- نوموړي یي اساس کښیښود،یوکال خپورسو خو ستونزو ودراوو. 
# توره بوړه مجله، ازاده 
#اذان مجله ، ازاده- ۱۳۹۱ هش 
#دنورولیکوالانو په (۱۹ټوکه) اثارويي سریزي ياتقریظونه هم لیکلي دي.
==مړینه او وروستی پیغام==
استاد عبدالله گل ریان د سرطان په ناورغۍ اخته شوی وو، چی بالاخره د ۱۳۹۵ ل کال د غویی ۹ مه د پنجشنبه په ورځ د پاکستان په لاهورښار کی یی په روغتون کی سا ورکړه . 
د۱۳۹۵ کال د وري د میاشتې په نهمه نیټه د مرحوم استاد عبدالله گل  ریان زوی [[بشیر احمد ریان]] چی د کندهار په  پوهنتون کي د پاړسي ژبی ادبیاتو  محصل وو  په کندهار کې د یو زور واک له لوری د ربړوني په مهال ومړ .

عبدالله گل ریان په خپل  وروستي پيغام کې چې د د [[بشیر احمد ریان]] دمرگ  په اړه یې خپور کړی وو وویل :
بشیر احمد شهیده !
ستا تلل راتلل خو به زما دلاس په ښکلولو او زما په لڼډه دعا وو. خو، دا وروستي تلل دي له زندانه دغرو په لاره وو، زما لاسونه خو دي و نه نیول او نه ما د روغتون له انگړ څخه، ستا په وروستنۍ وداعیه – دجنازي لمونځ او فاتحه - کښۍ ستا لیدنه وکړه .
« دانساني عاطفي په غوښتنه مي بدن ولړزید خو د – انا لله وانا الیه راجعون – مبارکو تورو په تکرار مي اختیار پردی نشو. له ځان سره مي وویل : که زه دکمونستانو په بند کښي چي په اعدام محکوم شوی وم ،شهید کړای شوی وای،بشیراحمد څه چي يو زوی به مي هم نه و. یا که اوس، خدای مکړه ،دا شهید زوی مي، په داسي مرگ مړ شوی وای چي په دعا او فاتحه يي شرمیدلای، بیا به مو څه کول،اوس خو الحمد لله هغه د عزت مړینه يي په برخه شوه چي هرمسلمان يي دځان لپاره غواړي .
بشیر احمد شهیده!
په ژوند چي په څومره زړونو کي خوږ وۍ،شهادت دي ترهغه ډیر زړونه وتخنول، ستا په شهادت د باطل،وحشت ،جبر او زور په وړاندي ډیر قلمونه وخوځیدل او ډیر احساسات را وپاریدل.

==سرچینه== 
#مسلمان ساینس پوهان
#[[بشیر احمد ریان]] څخه معلومات
# [http://www.nunn.asia/72292/%d8%a7%d9%86%d8%ac%db%8c%d9%86%d8%b1-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%da%ab%d9%84-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%88%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%b3%d9%88/ نن ټکی اسیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428184811/http://www.nunn.asia/72292/%d8%a7%d9%86%d8%ac%db%8c%d9%86%d8%b1-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%da%ab%d9%84-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%88%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%b3%d9%88/ |date=2016-04-28 }}

[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]</text>
      <sha1>lhqxyi9lv7mquv6y4zad5msy1b1o2ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد ضیا الحق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25485</id>
    <revision>
      <id>368302</id>
      <parentid>322027</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12122" sha1="5zwgi2qflp65sxvg6cgdgvx52wa934u" xml:space="preserve">جنرال '''محمد ضیاءالحق''' ( زیږېنه ۱۹۲۴ (میلادی)– مړېنه ۱۹۸۸  (میلادی)) د  [[پاکستان]] نظامی ولسمشر وو چې د  ۱۹۷۷  څخه تر  ۱۹۸۸ پوری یې پر دندی پاتی شوی دی.

[[File:Muhammad Zia-ul-Haq 1982.jpg|thumb|left]]
==ژوندلېک==
جنرال محمد ضياء الحق د ١٩٢٤م.کال د اگست پر ١٢مه د [[پنجاب]] په جالندر کي وزېږېد. پلار يې محمد اکرم نومي د انگرېزانو په وسله وال پوځ کي د ښوونکي په توگه دنده تر سره کول. ضياء الحق لومړنۍ زده کړي د شملې له ښوونځي څخه ترلاسه کړې. وروسته يې په ډيلي کي د انگرېزانوله سنټ سټيفن کالج څخه ليسانس ترلاسه کړ.
په ١٩٤٣م.کال د انگرېزانوپوځ ته شامل سو. په دوهمه نړيواله جگړه کي يې د انگرېزانو په پوځ کي په برما، ملايا او اندونيزيا کي دندي تر سره کړې. کله چي پاکستان جوړ سو پاکستاني پوځ ته شامل سو. بيا يې په ١٩٦٣ او ١٩٦٤ کلونو کي د امريکې د لوړو پوځي زده کړو( ارکان حربۍ) په پوهنځي کي لوړي زده کړي ترلاسه کړې. د ١٩٧٦کال د اپريل په لومړۍ نېټه د پاکستان پخواني لومړي وزير [[ذوالفقار علي بوټو]] د پوځ د رئيس ارکان په توگه وټاکى. ( په داسي حال کي چي د پاکستان په پوځ کي پنځه تنه داسي جنرالان وه چي په رتبه او سابقه تر ده دمخه وه). بيا هغه وو چي په ١٩٧٧م.کال يې منتخب لومړي وزير ذوالفقار علي بوټو له واکه راوپرځاوه، خپل پوځي حکومت يې رامنځ ته او بوټو يې اعدام کړ. بيا تر يوولسو کالو واکمنۍ وروسته په ١٩٨٨کال په هواکي د الوتکي د چاودني په پېښه کي ووژل سو.

==فلسطینیانو پر ضد  عملیات==
يومهال د اردن امريکا پلوي پاچا ملک حسين ته اندېښنه پيدا سوه چي کېداى سي وسله وال فلسطيني گوريلاگان د ده واکمنۍ ته خطره سي او په دې کار کي ښايي د سوريې حکومت ( چي د شوروي ملاتړ ورسره وو) د دوى مرسته وکړي.
نو هغه وو چي اردن د فلسطيني مهاجرو او گوريلاوو څخه د بېغمه کېدو په موخه، د ١٩٧٠م.کال په ستمبر کي د هغو په خلاف په عملياتو گوتي پوري کړې. دغه عمليات د ” تور ستمبر د عملياتو“ په نامه مشهور سول. د دې عملياتو په بهير کي د اردن سره د اسرائيلو جاسوسانو مرسته کول. په داسي حال کي چي د دې عملياتو څارنه او مشري د پاکستان د پلاوي په مشري ورغلي يوه پوځي افسر برېگډېر ضياء الحق کول.  د دې عملياتو په پايله کي تر پنځه دېرشو زرو زيات فلسطينيان شهيدان سول. دغه پوځي افسر تر دې وروسته بېرته خپل هيواد ته ستون سو. بيا په ډېره لږ موده کي جنرال سو. بيا د پوځ رئيس ارکان وټاکل سو. بيا يې ملکي حکومت راوپرځاوه او په خپله مشري يې مارشلايي حکومت رامنځ ته کړ. ورپسې يې لومړى وزير د قتل په يوه دروغجنه دوسيه متهم او اعدام کړ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نن آسیا |url=http://www.nunn.asia/62916/%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%85%D9%86%D9%88-%D8%B3%D8%B1%D9%87-%DA%89%DB%90%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B7-%D9%BE%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1 |access-date=2016-02-11 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120070933/https://www.nunn.asia/62916/%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%85%D9%86%D9%88-%D8%B3%D8%B1%D9%87-%DA%89%DB%90%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B7-%D9%BE%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
په ۱۹۷۰ کې د [[فلسطین|فلسطینیانو]] پر ضد له بریالیو عملیاتو څخه وروسته [[پاکستان|پاکستاني]] جنرال ضیاءالحق ته د هغه د ترسره کړیو خدمتونو په ویاړ د [[اردن]] ترټولو لوړ مډال ورکول شو.

جنرال ضیاءالحق هغه څوک وو چې هغه عملیات یې په هغه وخت کې په اردن کې رهبري کړي ول. ویل کېدل چې په هغه جنگ کې له ۵۰۰۰ څخه تر ۷۰۰۰ پورې فلسطینیان وژل شوي ول،‌ په داسې حال کې چې یاسرعرفات ادعا وکړه چې د وژل شویو کسانو شمېر تر ۲۵۰۰۰ کسانو پورې رسېدلی وو. هغه عملیات د اردن د پاچا حسین په مستقیم امر ترسره شوي ول. اسراییلي جنرال موشي دایان د پاچا حسین په هکله وویل، «حسین په یوولسو ورځو کې هومره فلسطینیان ووژل چې اسراییلو به په شلو کالونو کې وژلي وای.»

د تور سپتمبر له عملیاتو څخه وروسته،‌ جنرال ضیاء د [[اسراییل|اسراییلو]] دولت ته ډېر په زړه پورې شخص وگرځېد. په هغه وخت کې، ضیاء د پاکستان په اردو کې یوازنی کس وو چې اسراییلو پرې باور کاوه او کولی یې شوای چې د هغه له هېواد سره ښې سیاسي او نظامي اړیکې جوړې کړي.‌ د [[افغانستان]] په جنگ کې،‌ اسراییل یو له هغو ډېرو مهمو هېوادونو څخه وو چې له پاکستان سره یې د وسلو او افغان مجاهدینو ته د روزنې د ورکولو مرسته وکړه. د اسراییلو استخباراتي ادارې (موساد) له پاکستان سره مرسته وکړه چې د افغانستان له سرحد سره نژدې افغانان وروزي.&lt;ref&gt;{{Cite web |عنوان=تاند ورځپاڼه |نښلېدنه=http://www.taand.com/archives/63488 |تاريخ الوصول=2016-02-11 |تاريخ الأرشيف=2016-02-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160212082921/http://www.taand.com/archives/63488 |url-status=dead |سرليک=آرشیف کاپي |لاسرسي نېټه=2016-02-11 |خونديځ نېټه=2016-02-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160212082921/http://www.taand.com/archives/63488 }}&lt;/ref&gt;

==د افغانستان حکومت پرضد جنگ==
د پخواني شوروي د یرغل پر مهال (۱۹۷۹د اپریل په څلورمه)بهټو د پاکستان د نظامي چارواکو له خوا په دار وځړول شو. ددې دلیل دا گڼل کېده، چې د بهټو کمونیستي ایډیالوژي او د افغان مجاهدینو جگړه د پخواني شوروي پخلاف، چې پاکستان یې د واقع کېدو له امکانه وار دمخه خبر وو کمزوری او بې رنگه کاوه. ځکه خو د پاکستان استخباراتي او نظامي اداره چې د پاکستان اصلي پاسبانان او ساتونکې گڼل کېږي د افغانانو پنجابی دښمن نظامي جنرال(ضیاالحق) راوړاندې کړ، چې د غویي له کودتا سره سم او بیا د پخواني شوروي له یرغل سره یوځای یې افغان مجاهدینو ته نه یواځې د جهاد، مقاومت، جهادي او نظامي روزنې او کډوالۍ زمینه برابره کړه، بلکې د افغان نشنلیزم د ځپلو لپاره یې د ډیورنډ د کرښې په دواړو غاړو کې یوه منظمه طرحه شوې کاري لایحه ور په لاس کړه.د نوموړيد نظامي ادارې مشر جنرال اختر عبدالرحمان نظر داو چې ( کابل باید وسوځول شي) د همدې ستراتېژۍ د عملي کولو لپاره ضیا الحق افغان مجاهدین په لوی لاس په اوه ډلو ووېشل.

دغه وېش سره له دې چې د (دفاع پاکستان، جگړه په افغانستان کې باید ترسره کړي)د پاکستان په کور دننه هم باید له افغان نشنلیزم سره جگړه وکړي. مجاهدین دېته اړ کړای شوي ول، چې له خدای خدمتگارـفخر افغان پاچا خان، د پښتنو له عوامي نشل گوند او د پښتنونخوا له ملي عواميگوند سره به په هر محاذ مخالفت او سیاست کوي. د ټولو تنظیمونو لپاره تر ټولو ارزښتمن او نژدي ملگري هغه د قاضي حسین احمد جمعیت اسلامي او د مولانا فضل الرحمان جمعیت علما ډلې وگومارل شوې. قاضي حسین احمد چې د ای ایس ای لخوا د افغانستان د ایل کولو او د کابل د سوځولو لپاره له ۱۹۷۰ لسیزې گمارل شوی وو، د لرگیو د کاروباري په توگه یې له اویایمو کلونو را پدېخوا د کابل او افغانستان گڼو نورو سیمو ته سوداگریز(استخباراتي ) سفرونه وکړل، چې په پایلې کې د بهټو لپاره له افغان محصلینو څخه د چریکانو د جلب او جذب تگلاره بریالۍ په مخ بوتله. پدې توگه حسین احمد د افغان جهاد لپاره د یو مذهبي او اخلاقي ملاتړي په توگه د جمعیت اسلامي د خوځښت په مخکښ بدل شو.

د قاضی حسین احمد ټول ارزښت د کمشیر د جگړې پر مخ بیول ول او دارنگه د کابل سوځول. کله چې د ۱۹۹۱په مارچ کې خوست د مجاهدینو لخوا ونیول شو، نو قاضي حسین مجاهدینو ته پخپله وینا کې وویل، نن د ډیورنډ کرښه په امو سیند لاهوه شوه او پدې توگه یې د پاکستان پوځ ته زیری ورکړ چې موږ پخپل تاریخي شوم پلان کې بریالي شو.

د لس کلن جهاد په اوږدو کې افغان ډلو په پېښور، لاهور او کراچۍکې د دفاع پاکستان، جهاد افغانستان تر عنوان لاندې غونډې کولي ـ خو ددې شعار په مانا یوه جهادي ډله هم نه پوهېده. دا شعار تر ډیره بریده د پخواني شوروي د ماتولو په معنی نه و، بلکې د افغان نشنلیزم له منځه وړل و، چې له مخې یې دپاکستان سالمیت او سیاسي جغرافیه تر ابده خوندي ساتل کېده. پاکستان د پخواني شوروي له پرمختگ څخه وېره نلرله، یواځینۍ وېره چې پاکستان هغه وخت لرله او اوس یې هم په ټیټه کچه محسوسوي، هغه د افغانانود نشنلیزم د ایډیالوژۍ بیدارېدلدي، ځکه چېافغانان د لوی افغانستان په جوړښت سره کولایشي پاکستان یو ځل بیا د ۱۹۷۱ کال د وېش په څېر وویني.&lt;ref&gt;[http://yaraan.com/?p=3260 جهاد افغانستان؛ دفاع پاکستان/یاران ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==سرچینې==

[[وېشنيزه:پنجابیان]]
[[وېشنيزه:پاکستانیان]]
[[وېشنيزه:پاکستان پوځ]]</text>
      <sha1>5zwgi2qflp65sxvg6cgdgvx52wa934u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بهرامچه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28701</id>
    <revision>
      <id>368253</id>
      <parentid>323124</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5971" sha1="ertrr9cxfn426uomf9w1h7xy8h0qez4" xml:space="preserve">{{مالومات
|نوم=بهرامچه&lt;br&gt;برامچه&lt;br&gt;براپچه
|انځور=
{{څو انځوریزه
  | ټول پلنوالی              = 300
  | پوله= مالوماتبکس
  | کتار= 1/1/1
  | سرليک ځای            = منځ
  | انځور1                   =  برامچه۱۱۲.jpg
  | شاليد1                     = د بهرامچې مرکز
  | د انځور اړوند1                 =  د بهرامچې مرکز چي د ډې علاقې د [[د الله اکبر غر]] هم پکښي ښکاري٠
  |انځور2                   =USMC-110317-M-2740R-036.jpg
  | شاليد2                     = د بهرامچې شاوخوا تر بمبارۍ وروسته
  | د انځور اړوند2                 =د بهرامچې شاوخوا تر بمبارۍ وروسته
  | انځور3                   = مولوي طالب جان بهرامچه.jpg
  | شاليد3                     = د دهلمند والي [[مولوي طالب جان]] د بهرامچې د بلوڅانو سره.
  | د انځور اړوند3                 =د دهلمند والي [[مولوي عبدالاحد طالب|مولوي طالب جان]] د بهرامچې د بلوڅانو سره.
  }}
|د اوسېدونکو شمېر=٣ يا ۴ زره
}}
'''بهرامچه '''  یوه خورا ځانګړې سيمه ده چې د افغانستان د جنوب غربي ولایت هلمند په جنوب کې د بلوچستان سره پر ډيورنډ کرښه باندې موقيعت لري. ديشو ولسوالۍ چی مرکز یې هم بهرامچه دی، دهلمند يوه له مهمو ولسواليو څخه ده ځكه چې له ګاونډي هيواد پاكستان سره ۱۶۳ كيلومتره د ډيورنډ کرښه شريکوي. بهرامچه هغه سيمه ده چي په ۲۰۰۹ م کال کې امريکايانو نژدې ۳۵ ساعته مسلسل بمبار پر وکړ او له امله يې ددي سيمې بازار او مهمات په بشپړ ډول ويجاړ او سيمه يې په کنډواله بدله کړل. په نومبر ۲۰۱۷ کې امريکايانو بيا په دې سیمه کې پر ملکي اهدافو بمبارۍ وکړې، او پکښې ډیری عام وګړي مړه بې ځايه او ووژل سول &lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.nunn.asia/108633/%D9%BE%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%86%D9%87-%DA%A9%DB%90-%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D9%86%DA%81%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%87/| title=نن ټکي اسیا| author=په بهرامچه کې تر بمبار وروسته / انځورونه او ویډیو| publisher=| via=| access-date=2022-01-10| archive-date=2022-01-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20220110232331/https://www.nunn.asia/108633/%D9%BE%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%86%D9%87-%DA%A9%DB%90-%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D9%86%DA%81%D9%88%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%87/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''.
ددي سيمي خلګ ځينې د بلوچستان سيمو کې هم کارونه کوي، او ځينې نور يې بيا بزګران يا کروندګر دي. او دا سيمه هميشه د طالبانو د مرکز په توګه او يا د هغو د مهمو اسلامي کارو لپاره استعمال سوې ده.
==طالبان==
[[دوتنه:مولوي طالب جان بهرامچه.jpg|بټنوک|ښي|د دهلمند والي د بهرامچې د بلوڅانو سره]]
دا سیمه د وسلوالو طالبانو يو مهم مركز وو؛ دا هغه وخت د وسوالو مرکز شو کله چی امریکا پر کندهار حمله وکړه نو بهرامچه د ځان د دفاع لپاره یو ډیر خوندی ځای وو، افغان دولت او بهرنيو ځواكونو په ۲۰۰۵م کال کی دلته عمليات هم وکړه البته هیڅ نتیجه یې ورنکړه.
==مواد مخدر ==
د افغانستان پر سطحه هلمند ولایت د تاریاکو د تولید تر ټولو زیات تولید کونکی ولایت ګڼل سوی دی او یو نوم یی له دی لحاظه ډیر مشهور دی،  نو ځکه
دا ولسوالۍ د قاچاقبرو ډير لوى مركز و، دتيرو سو كلونو راهېسې دنشه يي توكو دقاچاقبرو په لاس كې وه. اوپه عين حال كي دمخدره توكو ليږدونكو په بهرامچه كې ډيرې لويې فابريكي جوړې كړ ې وې .
==دپاکستان لاسوهنې==
پاکستان ډېر کله ددې سيمې د لاندې کولو کوښښ کړی دی او کوي يې، هغو د و خت په تېرېدو سره دلته ﺯيات شمېر تاسيسات جوړ کړل،او د بهرامچې او براپچې تر منځ يې بشپړ اغزن تار تېر کړ؛  چي ورسره يې پاکستاني ځواکونو په دې وتونېدل چي د برابچې پر خوا بشپړه قبضه تر لاسه کړې. تر دې وړاندې چي هغو براپچه د بهرامچې څخه جلا کړي، پاکستاني ځواکونو دا کوښښ وکړ چي بهرامچه هم تر يو حده په خپلې قبضې کي راولي، د پاکستانيانو  دې کړنې ته د هغه وخت د اشرف غني حکومت چې په سيمه کي واکمن نه وو، هيڅ ډول خبريز غبرګون لا ونښود. پاکستاني پوځيانو ته په سيمه کې د هغه وخت د طالب ځواکونو شتون تر ټولو لویه ستونزه وه، او طالبان ددې سيمې د دفاع لپاره هر وخت د پاکستاني چارواکو سره مخالفت څرګند کړی وو، کله چي په افغانستان کي اسلامي اماﺭت ﺭامنځته سو، نو د طالبانو دا مخالفت نوﺭ هم قوي او سخت سو.

== سرچینې==</text>
      <sha1>ertrr9cxfn426uomf9w1h7xy8h0qez4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنرال عبدالرازق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29693</id>
    <revision>
      <id>368263</id>
      <parentid>356230</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T00:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53388" sha1="ku6e62s26to44wvgn0sfb0rzcs0pz0l" xml:space="preserve">{{چارواکۍ
| نوم              =جنرال عبدالرازق اڅکزی 
| افتخاري سرليک  =[[د خپلواکۍ اتل]] 
| انځور         = Afghan Brig. Gen. Abdul Raziq addresses police NCOs during graduation at Kandahar Regional Training Center.jpg
| ټول           = جنرال عبدالرازق اڅکزی 
| څرګندونه       = ښاغلی رازق فارغه سوو پولیسو ته د خبرو کولو په وخت کی
| لقب      = رازق خان&lt;br&gt; د زړه ور جنرال لقب (د ولسي جرګه لخوا) 
|د زېږون نېټه    = ١٩٧٩ 
| زېږون ځای= منصور غونډۍ کلۍ، [[کندهار ولسوالۍ|ډنډ ولسوالۍ]]،  [[کندهار]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pashtovoa.com/a/general-abdul-raziq-biography-pictures/4619462.html| title=د جنرال رازق ژوند په انځورونو کې| author=د امریکا ږغ آشنا راډیو| date= ٢٠١٨| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt; 
| د مړینې نېټه    = ١٨ اکتوبر، ٢٠١٨ (په ٣٩ کلنۍ کي)
| وفات ځای   = کندهار ولایت
[[د کندهار ولایت ماڼۍ برید]]
|د مړینې لامل=د مرمۍ زخم
|تابعیت=   {{افغانستان}} 
| allegiance    = {{افغانستان}}
| branch        = [[#د افغانستان سرحدي پولیس|افغانستان سرحدي پولیس]]
| خدمت کلونه = ۲۰۰۲- ١٨ اکتوبر ٢٠١٨ 
| rank          = [[د کندهار امنیه قومندان]]
|قتل=
*[[طالبان]]
*[[رازمحمد]]
|اولاد= ١٣
|هديره=[[خرقه شريفه]]
| دنده=[[File:Seal of the Afghan National Police (English).svg|30px]] [[د کندهار امنیه قومندان|د کندهار ولايت امنيه قوماندان]] 
| مخکينی=[[خان محمد مجاهد]]
|ځایناستی=[[تادین خان|جنرال تادين خان]]
|ولسمشر=[[حامد کرزی]] ۲۰۱۱ - ۲۰۱۴&lt;br /&gt;[[اشرف غني]] ۲۰۱۴ - ۲۰۱۸
|ولسمشر١=
[[حامد کرزی]] ۲۰۱۳ - ۲۰۱۴&lt;br /&gt;[[اشرف غني]] ۲۰۱۴ - ۲۰۱۸
|ولسمشر٢=[[حامد کرزی]] 
|ولسمشر٣=[[حامد کرزی]] 
|ولسمشر۴=[[حامد کرزی]]
| د دندې پیل= ۲۹ مې ۲۰۱۱
| د دندې پای = ۱۸ اکتوبر ۲۰۱۸ 
| دنده١ = [[File:Seal of the Afghan National Police (English).svg|30px]] [[د سويلي حوزې اپراتيفي مشر]]
| مخکينی١=[[ملا حسن رحماني]] 
| د دندې پیل١ = ٢٠١٣
| د دندې پای١=١٨ اکتوبر ۲۰۱۸ 
| دنده٢ =[[File:Seal of the Afghan National Police (English).svg|30px]] د بشپړې سرحدي لوا قومندان 
| د دندې پیل٢ =٢٠٠۶
| د دندې پای٢ = ۲۹ مې ۲۰۱۱
| دنده٣ = [[File:Seal of the Afghan National Police (English).svg|30px]] د سرحدي ځواکونو قومندان ([[سپين بولدک|بولدک]])
| د دندې پیل٣ = ۲۰۰۴
| د دندې پای٣ = ٢٠٠۶
| دنده۴=[[File:Seal of the Afghan National Police (English).svg|30px]] د يوې پوستې قومندان ([[سپين بولدک| بولدک]])
| د دندې پیل۴= ٢٠٠٣ (شاوخوا)
| د دندې پای۴ = ٢٠٠۶
| battles       = [[لقمان کلي|د لقمان کلی جګړه]] 
| battles_label =جګړي
| جايزې       =
*د ولسي جرګې لخوا د سرو زرو مډال  
* د ولسي جرګې ملي نښان &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.taand.com/archives/100971 | title=پر جنرال رازق باندې نړیوال تورونه | author=تاند. ډاټ کام | date=مې ٢٠١٧ | publisher= | via= | تاريخ الوصول=2017-12-24 | تاريخ الأرشيف=2017-12-24 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171224175924/http://www.taand.com/archives/100971 | url-status=dead | لاسرسي نېټه=2017-12-24 | خونديځ نېټه=2017-12-24 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171224175924/http://www.taand.com/archives/100971 | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171224175924/http://www.taand.com/archives/100971 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171224175924/http://www.taand.com/archives/100971 }}&lt;/ref&gt;
| website       = [http://www.kdrpolice.com/ د کندهار پولیسو ويبپاڼه]
}}

'''ستر پاسوال عبدالرازق اڅکزی''' (''اصل نوم'': '''عبدالرازق''') د خپلو ملګرو ترمنځ په '''حاجي رئیس''' هم پېژندل کېدی، او د عامو خلکو ترمنځ تر ډېره په جنرال رازق مشهوره وو. هغه په ۱۹۷۹ يا ۱۳۵۸ لمريز کال کې د کندهار ولايت په ډنډ ولسوالۍ کې په يوه غريبه کورنۍ کې دنيا ته سترګې پرانېستې.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.spogmairadio.af/index.php/2017-10-04-10-23-29/information-b/chahra/item/5582-2018-10-23-03-47-50| title=جنرال عبدالرازق| author=سپوږمۍ راډیو| date=٢٠١٨| publisher=| via=}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.khabarpana.com/214329/جنرال-عبدالرازق-څوک-وو؟/| title=جنرال عبدالرازق څوک وو؟| author=ټرایبل نیوز| date=٢٠١٨| publisher=| via=}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.pajhwok.com/ps/%D8%AC%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%82| title=جنرال رازق| author=پژواک خبري اژانس| date=مې ٢٠١۸| publisher=| via=| access-date=2018-11-17| تاريخ الأرشيف=2020-10-26| مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201026021026/https://www.pajhwok.com/ps/%D8%AC%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%82| url-status=dead| خونديځ نېټه=2020-10-26| خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201026021026/https://www.pajhwok.com/ps/%D8%AC%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%82| خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201026021026/https://www.pajhwok.com/ps/%D8%AC%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%82| archive-url=https://web.archive.org/web/20201026021026/https://www.pajhwok.com/ps/%D8%AC%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%82}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-45905029| title=د جنرال عبدالرازق ژوند لیک| author=بي بي سي پښتو| date= ۱۸ اکتوبر ۲۰۱۸| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;

ښاغلی رازق [[د کندهار امنیه قومندان|د کندهار ولایت امنیه قومندان]] او د خپل وخت [[دفاکتو]] مشر وو. او د کندهار سره سره د افغانستان د يو تر ټولو زړورو قومندانانو څخه هم وو. داسې ويل کيده، چې د هېواد په سويل او په ځانګړې ډول په کندهار ولايت کې [[طالبان|طالبانو]] او د پښتنو د [[نورزي]] ټبر د ډېرو مشرانو سره د رازق شخصي دښمني وه، او ده هغوی او هغوی دده د لمنځه وړلو کوښښ کاوه. که څه هم طالبانو په څو بريدونو کې جنرال رازق په نښه کړ، خو دی ترې روغ ووت. خو په ١٨ اکتوبر ٢٠١٨ کي دده د ژوند آخري لحظې راورسېدې، او طالبانو دئ د ډير پيچلې پلان د تر جوړېدو وروسته د ابودجانه نورزی نامه طالب لخوا ووژل سو.

==مخکينی ژوند==
[[File:Kandahar's top police chief attends KLE in Ghorak 130107-A-NY828-021.jpg|thumb|د کندهار امنیه قومندان ستر جنرال عبدالرازق د غورک ولسوالۍ په يوه کلي کي د کلي د مشرانو سره، د طالبانو د پرشا کولو وروسته]]
کله چې طالبان په هېواد مسلط سول، نو د خپل حاکميت په لومړيو وختونو کې يې، د نوموړي پلار او تره ووژل. {{سرچینه}} 
جنرال عبدالرازق په ۲۰۰۱ زېږديز کال د اڅکزيو د قوم له هغې ډلې سره يوځای سو، چې د طالبانو او نورزی مجاھدینو پر وړاندې يې جګړه او مقاومت کولو، د يادې ډلې مشري ګل اغا شيرزي او فدا محمد په نوم قومندان پر غاړه درلوده. 
او بيا چې په افغانستان کې د طالبانو حکومت له منځه ولاړ او پرځای د حامد کرزي په مشرۍ لنډمهاله اداره منځ ته راغله، نو رازق هم سياسي او پوځي ډګر ته راغلو، په ځانګړې ډول جنرال رازق له ۲۰۰۲ زېږدي کال څخه بيا تر ١٨ اکتوبر ٢٠١٨ پورې د پوليسو په امنيتې ارګانونو کې دنده پرمخ وړل، او د کندهار د امنيه قوماندان په توګه يې دنده ترسره کول. 
لوی پاسوال عبدالرازق په لومړيو کې د کندهار ولايت د سرحدي پوليسو د قومندان په توګه دنده درلوده، چې د پاکستان سره پر پوله ځای پر ځای وو. په کندهار ولايت کې د نېږدې نورو پرتو ولايتونو په پرتله امنيتي وضعيت څو برابره ښه وو، د کندهاريانو په وينا په داسې حال کې چې د طالبانو په واکمنۍ کې کندهار د طالبانو مرکز وو، خو بيا هم په ياد ولايت کې د طالبانو شمېر کم و.
همدا ډول ځينې نړيوالې ادارې د جنرال رازق په اړه وايي، چې نوموړی د مخدره موادو او اپینو په قاچاق کې لاس درلود. 
د طالبانو پر وړاندې د جنرال رازق سخت درېځ د يو شمېر افغانانو په زړونو کې نوموړي ته مينه پيدا کړي وه، او يو شمېر يې بيا سخت مخالفت کاوه. د ياد درېځ پر اساس جنرال رازق پرته د نورو سياسي او پوځي لوړپوړو پښتنو چارواکو په پرتله د پخوانۍ شمالي ټلوالې له مشرانو سره هم ښې اړيکې لرلې. 
د جنرال رازق په اړه ويل کيږي، چې پخواني ولسمشر حامد کرزي ته له نېږدې او باور لرونکو کسانو له ډلې څخه وو.

==واک ته رسېدنه==
[[دوتنه:جنرال رازق ت. د کندهار امنیه قومندان.jpg|thumb|left|جنرال عبدالرازق به د کندهار د[[سپين بولدک]] په شاوخوا سيمو کې پر نورو پوستو به ګرځيدی، او د سيمي د ټولو قومندانانو سره به يې ټينګه رابطه نيول. ده به د سپين بولدک د هر يوه قومندان سره د هغه په نوو پريکړو او بدلونونو کې غونډه اخيسته. او د سپين بولدک د خپل قوم د شاوخوا ٧٠٠ سيمييزو وسلوالو مشر وو.]]
جنرال رازق په هېواد کې له پېژندل سویو څېرو څخه و او د پاکستان پر وړاندې یې سخت دریځ درلود. نوموړی د خپل جګړه ییز مهارت، شخصي او قومي اړیکو پر مټ د سیمې له مشهورو شخصیتونو څخه و او د وژل کېدو تر مهاله د کندهار د امنیه قوماندان پر څوکۍ پاتې سو. جنرال عبدالرازق په ۲۰۰۸ ز کال کې لومړی ځل د بهرنیو ځواکونو له ملاتړ پرته د کندهار په محله جات کې د افغان ځواکونو خپلواک عملیات ترسره کړل.
*
**جنرال عبدالرازق اڅکزی د امریکا له یرغل سره یو ځای کندهار ته راغلی، او وروسته په سپین بولدک کې د یوې پوستې قومندان وټاکل سو، او په ۲۰۰۴ز کال کې په یاده ولسوالي کې د سرحدي ځواکونو قومندان سو.
**په ۲۰۰۶ز کال اسدالله خالد په کندهار کې والي سو، له دې سره د جنرال رازق نوم هم ډېر مشهوره سو، او بشپړه سرحدي لوا ور وسپارل سوه.
** جنرال عبدالرازق اڅکزي هغه وخت د کندهار امنیه قومندانۍ ته لاره پيدا کړه، چې د کندهار پخوانی امنیه قومندان خان محمد مجاهد ووژل سو، او په ۲۰۱۱ز کال دی د ښاغلي حامد کرزي لخوا د هغه پر ځای وګمارل سو.

*'''د سويلي حوزې د اپراتيفي مشرۍ ترلاسه کول:'''
ښاغلی ستر پاسوال عبدالرازق اڅګزی که څه هم د کندهار ولايت امنيه قومندان وو، خو د کندهار  تر څنګ يې د سويلي افغانستان (په خاصه توګه: زابل، اروزګان او هلمند) امنيت هم ساته. هغه په لسګونو وارې لښکرګاه او قلات د سقوط څخه ژغورلي وو. همدا وجه وه چې دئ د سویلي حوزې ([[سويلي افغانستان]])  اپراتيفي مشر هم ټاکل سوی وو، مطلب جنرال عبدالرازق د کندهار ترڅنګ د هلمند، غزني، زابل، اروزګان او فراه ولايت د امنيت لپاره هم کار کاوه، او د دې توان يې درلود چي د سيمي عسکرو ته امر ورکړي. حتا په کندهار کې يې خپل شخصي زندان هم درلوده.

==ملګري او مخالفان==
===ملګري===
====[[حامد کرزی]]====
دا چې ښاغلی جنرال عبدالرازق عبدالرازق اڅکزی داسې لوی واکمن سو، په دې کې د ښاغلي [[کرزی|کرزي]] ډېر لوی لاس وو. لومړی خو خلګ وايي د کرزي په غوښتنه ښاغلي رازق امنيه قومندان سو، خو په هر صورت دا خو معلومداره ده چې د کرزي د حکومت آخرین وختونه وه، نو هغه باید خپله سيمه خو په امن کړې واي 

''له اتلنتیک مجلې سره د پخواني ولسمشر حامد کرزي د مرکې ژباړه؛ د جنرال عبدالرازق اړوند برخه: '' 
&lt;br/&gt;
{{quote|مجیب مشعل د اتلنتیک مجلې خبریال:

یو بل څه چې ستاسو د سولې پالنې له ځانګړتیا سره اړخ نه لګوي هغه په افغانستان کې له مشخصو کسانو څخه ستاسو ملاتړ دی، لکه جنرال عبدالرازق چې قطعاً د سوله پالو په قطار کې هم نه راځي. جنرال عبدالرازق داسې یو کس دی چې د طالب جنګیالیو پر وژنې ویاړي.

جمهور رئیس کرزی:

خو، جنرال عبدالرازق د کندهار ولایت د امنیې قومندان دی.

پوښتنه:

هغه د کندهار د امنیې قومندان دی، خو د یو سوله پاله جمهور رئیس په ملاتړ، واک ته رسېدلی دی.

جمهور رئیس کرزی:

جنرال عبدالرازق د کندهار امنیې قومندان دی او د کورنیو چارو وزارت لخوا په دې دنده ګمارل سوی دی. هغه خپله دنده ترسره کوي. دا خبره ستاسو له لومړۍ خبرې سره اړخ نه لګوي چې ويل مو افغان سرتېري د خپل هېواد د دفاع پخاطر د تروریزم پرخلاف په جګړه کې خپله وینه تویوي. جنرال عبدالرازق یو فعاله امنیه قومندان دی او د ده په شتون کې، کندهار خورا زیات امن سوی.

آیا مونږ څه غواړو؟ سوله یا که د بې ثباتۍ او جګړې دوام؟ که نوموړي قومندان خپله دنده په ښه توګه ترسره کړي وي، نو زه یې ستایم. د طالبانو پرضد د جګړې په نوم د جګړې دوام نه ستایم او ما ته دا جګړه رښتینې نه بلکې توطئه ښکاري، داسې یوه توطئه چې پکې هم طالبان او هم امنیتي ځواکونه د افغانانو په توګه مري او زه غواړم دغې توطئې ته د پای ټکی کېږدم.
| پخوانی ولسمشر حامد کرزی&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.gmic.gov.af/pashto/interviews/1481-2014-07-01-05-52-50| title=د جنرال عبدالرازق اړوند د حامد کرزي سره خبرې آترې| author=د حکومت د اطلاعاتو او رسنیو مرکز| date=٢٠١۴ د ٧ مياشتې ١ تاریخ| publisher=| via=| access-date=2019-05-09| تاريخ الأرشيف=2019-04-21| مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190421174454/http://www.gmic.gov.af/pashto/interviews/1481-2014-07-01-05-52-50| url-status=dead| خونديځ نېټه=2019-04-21| خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190421174454/http://www.gmic.gov.af/pashto/interviews/1481-2014-07-01-05-52-50| خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190421174454/http://www.gmic.gov.af/pashto/interviews/1481-2014-07-01-05-52-50| archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174454/http://www.gmic.gov.af/pashto/interviews/1481-2014-07-01-05-52-50}}&lt;/ref&gt;}}

==== [[احمد ولي کرزی]] ====
جنرال رازق د حامد کرزي د ورور احمد ولي کرزي نژدې کس بلل کېده هغه په ۲۰۱۱م کال کې په خپل کور کې د خپل ساتونکي له لوري ووژل سو. په همدغه کال رازق د کندهار د امینې قومندان وټاکل سو. 
====[[عطاجان حق بیان]]====
د کندهار تر سنګه په زابل ولایت کې د جنرال عبدالرازق تر ټولو لوی مرستيال او تکړه ملګری وو، ښاغلی جنرال عبدالرازق چي به هر وخت زابل ولایت ته تلی نو د عطاجان حق بیان او جنرال رازق تر منځ به ليدنه خامخا کيدل، او شپه به يې هم د عطاجان حق بیان په کور او سيمې کې تيروله.

====[[حاجی جانان ماما]]====
د امنیه قومندان جنرال رازق له نژدې کسانو او قوي ملاتړو څخه و. قومندان جانان له جنرال رازق سره د کندهار په امن کولو کې مهم رول لوبولی وو.

===مخالفان===
====[[اشرف غني]]====
په ٢٠١۴م کال کې هشمت خليل کرزي د ټاکنو د مخکښ نوماند ډاکتر اشرف غني احمدزي ملاتړ اعلان کړ او د هغه لپاره يې د ټول جنوب لویدیځ زون په کچه کمپاین وچلاوه او زیاتې رایې یې ورته را ټولې کړې وې. کله چې اشرف غني ټاکنې وګټلې نو په کندهار ښار کې داسې ګنګوسې خپرې سوې، چې ګواکې د ډاکتر اشرف غني احمدزي او عبدالله عبدالله د پلویانو تر منځ به د اخ و ډب پېښې را منځته سي.

خو جنرال رازق د یو لړ اخطاري او له ګواښه ډکو څرګندونو پر مهال د دواړو نوماندانو پلویانو ته په مستقیمو اشارو سره په ډاګه کړه، چې کندهار نور د ټیکه دارانو او داړه مارانو له منګولو وتلی او هېڅوک یې پر سر سیاسي معاملې، سودابازۍ او ټیکې نسي کولای.

له دې څرګندونو څخه وروسته د جنرال عبدالرازق اڅکزي او اشرف غني تر منځ اړيکې ډيرې خرابي سوې، او اشرف غني ډېر ځله جنرال عبدالرازق د دندې څخه د ليرې کولو کوښښ وکړ خو سياسي واک يې کم وو، هغه د واکمنۍ تر اخيري ورځې پورې په دنده بوخت وو. ځينې خلک وايي چې د جنرال عبدالرازق اڅکزي د وژنې کار د طالبانو نه بلکې د اشرف غني دی.

==سياسي ژوند==
[[File:Operation Paksazi Mojadad in Kandahar 110311-A-WA427-143.jpg|thumb|جنرال رازق د افغانستان د کندهار ولايت په [[شورابک ولسوالۍ|ښوراوک ولسوالۍ]] کې د کندهار پاکونې په نامه عملیاتو کي د امريکايانو سره يو ځای]]
د ملګروملتو د شکنجې ضد کمېټې جنرال رازق د شخصي محبسونو پر لرلو او د بندیانو په ربړولو تورن کړی وو.
{{quote|د هېواد هرې محکمې ته د هر تور د سپناوي لپاره حاضر یم، خو د نړیوالو د بې ځایه تورونو هیڅ پروا نه لرم، خپلې وظیفې او خدمت ته ادامه ورکوم، دغه راپور جوړونکي د پاکستان د استخباراتو کارکوونکي دي
| جنرال عبدالرازق اڅکزی }}
دې کمېټې دا هم ویلي وو چې رازق خپل یو شمېر مخالفان په بې رحمۍ وژلي وه.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.taand.com/archives/100971 | title=پر جنرال رازق باندې نړیوال تورونه | author=تاند. ډاټ کام | date=مې ٢٠١٧ | publisher= | via= | تاريخ الوصول=2017-12-24 | تاريخ الأرشيف=2017-12-24 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171224175924/http://www.taand.com/archives/100971 | url-status=dead | لاسرسي نېټه=2017-12-24 | خونديځ نېټه=2017-12-24 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20171224175924/http://www.taand.com/archives/100971 | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20171224175924/http://www.taand.com/archives/100971 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171224175924/http://www.taand.com/archives/100971 }}&lt;/ref&gt;{{سرچينه ښودل}} 
[[دوتنه:رازق- غني او همایون عزیزي.jpg|thumb|left| همايون عزيزي، اشرف غني او جنرال رازق په خلکه شريفه کي. د همايون عزيزي او جنرال رازق هم د يو بل سره جوړه نه وه]]
په ٢٠١۶م کال کې د جنرال رازق او کندهار پخوانی والي [[همایون عزیزی|ډاکتر همایون عزیزی]] ترمنځ اختلافات اوج ته ورسېدل، د ښاغلي رازق او عزیزی تر منځ اختلاف د سپین بولدک پر ګمرکي عوایدو رامنځته سو، د نني اسيا ټکي خبرپاڼې په وينا چي د ګمرګ عواید د جنرال رازق د پلویانو جیبونو ته ځي او ددوي په وينا د کندهار والي غوښتل چې عوايد حکومتي خزانې ته یې ورکړي.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.nunn.asia/66907/%D8%AF-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%82-%D9%84%D9%87-%D8%AF%D9%86/| title=د کندهار امنیه قومندان جنرال رازق له دندي ګوښه کيږي| author=نني اسيا ټکي خبرپاڼه| date=٢٩ فبروري ٢٠١۶| publisher=| via=| access-date=2018-03-01| archive-date=2019-09-18| archive-url=https://web.archive.org/web/20190918070159/https://www.nunn.asia/66907/%D8%AF-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%82-%D9%84%D9%87-%D8%AF%D9%86/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;{{سرچينه ښودل}} 
===جنرال رازق او د افغانستان شمال===
د رازق په تړاو په لومړیو وختونو کې د هېواد په شمال کې چندان ښه نظر موجود نه و، خو له یو څه مودې وروسته بیا جنرال رازق یو څه خپل دریځ بدل کړ چې د وخت په تېرېدو یې په ۲۰۱۸ ز کال کې د حکومت او عطا محمد نور تر منځ په اړ او دوړ کې د [[عطا محمد نور]] پلوي وکړه.

نوموړي د عطامحمد نور  تر څرګندونو وروسته چې ویل یې حکومت یې له بلخ ولایت نه د لرې کولو وړتیا نه لري او له یاد ولایت نه د نوموړي د تګ فیصله به جمیعت ګوند کوي
*'''وویل:''' ''«حکومت د یوې هوکړې له مخې رامنځته سوی او د دې وړتیا نه لري چې څوک له دندې لرې او یا یې وګماري.»''&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.spogmairadio.af/index.php/2017-10-04-10-23-29/information-b/chahra/item/5582-2018-10-23-03-47-50| title=جنرال عبدالرازق اڅکزی او شمالي افغانستان| author=سپوږمۍ راډیو| date=٢٣ اکتوبر ٢٠١٨| publisher=| via=}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===د ٢٠١٨ کال په انتخاباتي چارو کې لاسوهنه===
د افغانستان د انتخاباتو د خپلواک کمیسیون رئیس ګلا جان بدیع صیاد، د چهارشنبې په ورځ (جون ١٣، ٢٠١٨) د ولسي جرګې او ولسوالیو شوراګانو ته د نوماندانو د بهیر د پای ته رسیدو د اعلانولو پر وخت یو شمیر والیان او د امنیه قوماندانان په انتخاباتو کې په مشخصه توګه د جنرال رازق نوم یاد کړي وو او ویلې وو چې [[د انتخاباتو خپلواک کمیسیون]] د افغانستان د [[حکومت]] سره پدې اړوند خپله اندیښنه شریکه کړې وه. خو جنرال رازق ادعا کړې وه چې د [[کندهار]] په ولایت کې د ۱۳۰ یا ۱۴۰ تنو پورې نوماندان وو چې د [[امنیه قوماندانۍ]] ورته استعلامونه ورکړي وو چې سوابق یې وڅیړل دي چې کومخ جرمي سابقه ونلري. جنرال رازق د انتخاباتو د خپلواک کمیسیون مستق والی تر پوښتنې لاندې راوړي وو او ادعا یې کړې وه چې ددې ولایت په اوه ولسوالیو کې نوم لیکنه نده سوې او نه [[انتخاباتي مواد]] انتقال سوي او نه هم تذکرې توزیع سوي.

===جنرال رازق او مخالفان يې===
جنرال عبدالرازق اڅکزي؛ هر ډول مخالفین لرل. د هغه مخاليفين په هره برخه لکه; [[ناټو]]، افغان دولت، [[کندهاریان|کندهاريانو]]، [[طالبان|طالبانو]]، [[داعش]]، سياسي ګوندونو، پاکستاني پوځيانو، پاکستاني استخبارات (''[[ISI]]'')، ايراني استخباراتو او داسې نورو کي وه.
ځکه هغه که د يو چا لپاره ښه، د بل لپاره بيا بد وو.

==د هغه د وژنې کوښښونه==
[[دوتنه:جنرال رازق 2012.jpg|thumb|left|د کندهار امنيه قومندان جنرال عبدالرازق په ځانمرګي بريد کي د راسته لاس، مخ او  غاړي ځيني برخي سوځېدلي وې.
جنرال عبدالرازق خان اڅکزي نن په روغتون کي له رسنيو سره د خبرو پرمهال ويلي وو چي ډېر ژر به له روغتونه رخصت سي او بيرته به په عادي توګه خپل کاري دفتر ته را وګرځي. 
رازق د وسلوالو طالبانو او ځينو نورو هغه ادعاوي او اوازې رد کړې وي چي ګواکي په دې چاودنه کي دى سخت زخمي سوى او لاسونه يې له منځه تللي دي. 
هغه زياته کړه چي د ژوند تر وروستۍ سلګۍ پوري به دى، پوليس او د کورنۍ ټول غړي يې د وطن لپاره کار کوي او يوازينى ارمان يې همدا دى چي په وطن کي سوله او پرمختګ وويني. د کندهار امنيه قومندان پر ده باندي بريد د پاکستاني استخاباراتو لخوا وباله او ويل يې چې ددي ډول بريدونو په وړاندي به مقاومت کوي. هغه په ټينګار سره وويل چې پر ده باندي د بريد طرحه کوونکي به ونيسي. 
(سرچینه: ''[[عبدالمنان ارغند]] ته په يو وينا کې'').]]
*په ١١ جنوري ٢٠١٢ (٢١ مرغومی ١٩٣٠) باندې یو ځانمرګی برید کوونکی د مراجعینو په کتار کې د هغه د وژلو لپاره ورغلی و، چې چاودنه يې د وخت نه لرلو په خاطر له هدف وړاندې ترسره کړل. &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bbc.com/pashto/afghanistan/2012/01/120111_hh-kandahar-suicide| title=د کندهار امنیه قومندان له ځانمرګي برید روغ رمټ ووت| author=بي بي سي پښتو| date= ١١ جنوري ٢٠١٢| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;

==د هغه پر وژنه ويناوې==
====کندهار راډیو تلویزیون:(د دښمن دسترګو اغزی اوملي قهرمان شهید سترپاسوال عبدالرازق)====
افغان ملت نن ورځ (١٨ اکتوبر، ٢٠١٨) خپل یو داسی غښتلی او قهرمان بچی له لاسه ورکړ چی واقعاً یو ریښتنی قهرمان وو، د وطن سره یی بې ساری مینه درلوده، د وطن دفاع يي په مینه اومیړانه وکړل، د هیواد د لویشت لویشت خاوری څخه یی دفاع او په کلکه يې مبارزه وکړل او خپل خوږ ژوند یې په  همدې لار کښی قربان کړ.

جنرال صاحب شهید عبدالرازق هیڅکله ماته نه منله۔ جنرال صاحب دسولی دهڅو دچټکتیا  او د ډیورند دشومو طرحو  مخالف او عملاً يې ددښمن شوم اعمال خنثي کړي او تل ددښمن دسترګو اغزی وو او هر وخت يي دهېواد پر قسم خوړلي دښمن مخامخ ګذار کاوه او دسترګو په رپ کي يې ددښمن سنګرونه تر خپلو پښو لاندي کول، دښمن تل د هغه دوژولو پلانونه جوړل، چي بالاخره يي دهېواد ستره هستي او قهرمان بچی دخپلو شمو موخو ښکار کړ، شهید عبدالرازق خان دهېواد  رښتینی شهید دی۔ دهیواد اتله الله ج دي دجنتونو سردار کړه .

شهیدجنرال عبدالرازق مخکي له دي چي کندهار دامنیه قوماندان دنده ور وسپارل سي دهېواد په سرحدي ځواکونو کي دوطن دیوه زړه ور قوماندان په توګه د وطن د دښمنانو په مخنیوي کې ډېر مهم رول درلود، دشهید دزړه ورتیا او پوهي په نظر کي نیولو سره   په ۱۳۹۰ هجري شمسي  کال  کې د کندهار د پخواني امنیې قوماندان خان محمد مجاهد تر شهادت وروسته، د سرحدي پولیسو د قوماندانۍ تر څنګ، د کندهار د امنيه قوماندان په توګه وټاکل سو. دنوموړي تر ټاکل کیدو وروسته په کندهار ولایت، چي امنیتي وضعیت  يې،  په ټول هېواد کي خونړي او په ډېر بد حالت کي وو، دشهید  دسالمي رهبرۍ او قاطع عملکرد په نتیجه کي دکندهار امنیتي وضعیت ترټول هېواد بهتر او دښه او ډاډمن امنیت لرونکي ولایت وپیژندل سو.

لکه مخکي، چي مو اشاره ورته وکړه قهرمان شهید جنرال عبدلرازق تل ددښمن دشومو پلانونه په مخنیوي کي بریالی او تل ددښمن دسترګو اغزی وو ، نو دښمن هم تل دهغه دله منځه وړلو په تلاښ کي وو .  دده  دخپلي خولي بیان دي ، چي درسنیو سره يي په خبرو کي ویلي وه  (تر پنځه دېرشو ډېرې حملې را باندي سوي، داسي  چي موټر مي په راکټ لګېدلی، داسي  چي موټر مي پر بم لګېدلی، په کمین کي راګېر سوی یم او انتحاري حملې را باندي سوي دي.)خو دي به تل دخداي  ج په فضل او دخپلو خلګو ددعاوو په برکت وژغورل سوو ، خو بالاخره دهېواد اخلګو د دښمنانو په یوه شومه دسیسه کي د کال۱۳۹۷میزان دمیاشتي  په ۲۶ نیټه شهید او داجل داعيي ته لبیک ووایه روح دي ښاد او جنت فردوس دي ځاي وي .

ستر پاسوال  شهیدعبدالرازق د افغانستان په سطحه  یو  زړه ور قومندانانو وو چي په راتګ سره یې  په ټولي  جنوب لوديځي حوزې کي امنیتي حالت ښه سو. دشهید جنرال رازق په شهادت نه تنها دکندهار ولایت اوسیدونکي خواشني او دده نه موجودیت یوه لویه ضایعه بولي بلکي په ټول هېواد او دهېواد څخه دباندي  ټولو  افغانانو دده په شهادت خواشني څرګنده کړي او دئ يې  دملت یوزړه ور قوماندان او نه هيریدونکي ضایع بللي ، دهیواد دولسمشر څخه نیولي بیا دافغانستان دشرق څخه ترغرب او دجنوب څخه ترشماله ټولو قومي مشرانو ، علماي کرامو ، پوځي قوماندانانو ، جهادي او ملي شخصیتونو او عامو خلګو خپل دخواشنۍ مراتب خپاره کړي او دده شهادت  يې دهېواد لپاره نه جبرانیدوکي ضایعه بللي .

 د شهید ستر پاسوال عبدالرازق په اړه مو د کندهار بیلابیل شخصیتونه وږغول او ټولو په يوه اواز وویل، چي شهید یو زړور، تجربه کاره، په کارپوه، او باتدبیره نظامي مسؤل وو، چي هيڅکله يي د دښمن په وړاندي ماته نه منل او تل يي د خپل سره په بیه د خپلي خاوري او خلکو ساتنه کول، د دوي له قوله شهید اڅکزي په ډير لوړ مرال د مخالفینو مقابله کول او په هر میدان کي يي د وسلوالو مخالفینو ته سخته ماته ورکول ،خلګو داهم ویل چي ستر پاسوال  شهید عبدالرازق په کندهارکي د ټولو خلګو مشکلاتو ته رسیدګي کول او د امنیتي چارو تر څنګ د کندهار خلګو د اساسي ستونزو د حل په لټه کي وو او تل يې دخلګو ته په ورین تندي جواب ورکاوه او دستونزو په حل کي يې هر اړخیزه همکاري کول .

دیادوني وړ ده، چي دشهید جنازه تېره ورځ جمعه  سهار د کندهار ښار او ولسوالیو دزرګونو  اوسیدونکو  ، د هیواد  دټولو ولایتونو څخه ګڼ شمیر مشهورو څیرو، د ولسي جرګي غړو. د هیواد سیاسي او جهادي شخصیتونو، علماي کرامو ،سپين ږیرو، ځوانانو، قومي مشرانو او دشهید ګڼ شمیر دوستان په ګډون دکندهار ښار د خرقې مطهرې په انګړ کي په خاصو مراسمو سره خاروته وسپارل سوه.  روح دي ښاد او جنت فردوس دي په نصیب وي .
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kandahar-tv.com/2018/10/ددښمن-دستر-ګو-اغزی-اوملي-قهرمان-شهید-ست| title=ددښمن دستر ګو اغزی اوملي قهرمان شهید سترپاسوال عبدالرازق| author=کندهار ټلويزيون| date= اکتوبر ٢٠، ٢٠١٨| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
====بي بي سي پښتو:(د جنرال عبدالرازق ژوند لیک)====
۳۹ کلن جنرال عبدالرازق ۱۳۵۸ کال کې په کندهار کې زېږېدلی و. نوموړی اڅکزی پښتون و او پلار یې د کمونیستي حکومتونو پر مهال د مجاهدینو تر څنګ له هغه حکومت سره جنګېده.

ویل کېږي ۱۹۹۴ کال کې طالبانو د جنرال رازق پلار او تره وژلي و او تر څه مودې پورې نوموړی خپله هم له هغوی سره بندي و، چې وروسته وتښتېد.

له هغه وروسته نوموړی د طالبانو له مخالفانو سره یو ځای و او تر څه مودې پورې یې له هغوی سره جګړه وکړه.

د طالبانو حکومت له ړنګېدو وروسته ښاغلی رازق د حامد کرزي له حکومت سره یو ځای سو او په سپین بولدک کې د سرحدي پولیسو مشرۍ پر دنده وګومارل سو.

نوموړی د خپل جګړیز مهارت او شخصي، قومي اړیکو پر مټ د سیمې له مشهورو شخصیتونو یو سو او د وژل کېدو تر مهاله د کندهار امنیې قومندان پر څوکۍ پاتې سو.

وروسته کندهار ښار ته وغوښتل سو او ۲۰۰۸ کال کې یې لومړی ځل د بهرنیو ځواکونو له ملاتړه پرته د کندهار محله جات کې د افغان ځواکونو خپلواک عملیات پیل کړل.

۲۰۱۱ کال کې د کندهار د پخواني امنیه قومندان خان محمد مجاهد له وژل کېدو وروسته جنرال رازق د هغه ځای ناستي په توګه وګومارل سو.
د امنیې قومندان په توګه د کندهار امنیت په ټینګښت کې د نوموړي رول خورا مهم بلل کېده.

جنرال رازق د طالبانو سخت مخالف بلل کېده او د دې تر څنګ د پاکستان پر ضد د توندو نیوکو او څرګندونو له کبله هم مشهور و.

پر نوموړي تورونه و، چې شخصي زندانونه لري، پر تښتولو، ځورونې او بشر ضد جرمونو هم تورن و، خو هغه تل دغه تورونه ردول.

جنرال رازق په کندهار کې چې د طالبانو مرکز و د دغې ډلې په يوۀ سخت غليم بدل سو، خو وروستیو کې یې له افغان ولسمشرۍ ماڼۍ سره هم اړیکي کله ساړه او کله تاوده وو.

څو ورځې مخکې د ده په مشرۍ ځواکونه پر ډېورنډ کرښه له پاکستاني ځواکونو سره وجنګېدل. له نوموړي درې مېرمنې او ۱۳ ماشومان پاتې دي.
&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bbc.com/pashto/afghanistan-45905029
| title=د جنرال عبدالرازق ژوند لیک| author=بي بي ‌سي پښتو | date=  ١٨ اکتوبر ٢٠١٨| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
====آزادۍ راډیو:(جنرال رازق څوک او څنګه د یوه بریالي قوماندان په توګه مطرح سو؟)====
څلويښت کلن جنرال عبدالرازق د کندهار د ډنډ ولسوالۍ په منصور کلي کې زېږدلی و، خو د ژوند ډېره برخه يې د کندهار په سپین بولدک ولسوالۍ او د مهاجرت پرمهال د پاکستان په بلوچستان کې تېره کړې وه.

د طالبانو د نظام تر ړنګېدو وروسته، قوماندان رازق د کندهار په سپین بولدک کې د سرحدي پولیسو د قوماندان په توګه دنده پیل کړه.

په ۲۰۰۹ میلادي کال کې چې کله کندهار ناامنه سو او د طالبانو نفوذ تر کندهار ښاره ورسېد، قوماندان رازق د وسله والو طالبانو پرضد پراخ عملیات تر سره کړل.

جنرال عبدالرازق په کندهار کې د طالبانو په مخنیوي کې ډېر مهم رول ولوباوه او په دې توګه نوموړي د ۲۰۱۱ میلادي کال په پای کې د کندهار د پخواني امنیې قوماندان خان محمد مجاهد تر وژل کېدو وروسته، د سرحدي پولیسو د قوماندانۍ تر څنګ، د کندهار د امنيه قوماندان په توګه وټاکل سو.

قوماندان رازق د ازادي راډیو سره په ځانګړې مرکه کې د کندهار په امنیت کې د خپل بریالیتوب راز د خلکو پراخه همکاري بللې او ویلي یې دي:

&quot;کوم وخت چې زه کندهار ته راغلم، په امنیتي ارګانونو کې د کندهار د ځوانانو فیصدي صفر وه، په ګرده کندهار کې زموږ ۷۰ کسه ضابطان وو چې ۱۳ يې د کندهار وو، اوس دوه ويشت کسه تعلیم یافته ظابطان لرم چې دا د خلکو همکاري وه.&quot;

پر قوماندان رازق شااوخوا ۳۵ حملې وسوې چې دی ترې روغ وتلی و او یوازې په یوه ځان وژونکې حمله کې سخت ټپي سوی و.

ده خپله ویلي:

&quot;تر پنځه دېرشو ډېرې حملې را باندې سوي، داسې چې موټر مې په راکټ لګېدلی، داسې چې موټر مې پر بم لګېدلی، په کمین کې راګېر سوی یم او انتحاري حملې را باندې سوي دي.&quot;

جنرال عبدالرازق سره له دې چې د وسله والو طالبانو سرسخته دښمن بلل کېده، په ورستیو درېیو کلونو کې يې له مرکزي حکومت سره اړیکې ښې نه وې.

په ۲۰۱۴ میلادي کې وروسته تر هغه چې قوماندان رازق خپلو سرتېرو ته په جګړه کې د نیول سويو وسله والو طالبانو د وژل کېدو امر وکړ، پر دغه جنرال د شخصي زندانونو د لرلو او د مخالفینو د شکنجه کولو تورونه پورې سول.

نوموړي دغه راز یوه اوونۍ مخکې خپلو سرتېرو ته وویل چې پر ډیورند کرښه د اغزن سیم لګولو ته اجازه نه ورکوي.

جنرال رازق په لوبو کې فوټبال خوښاوه، له نوموړي درې ښځې، شپږ زامن او اووه لوڼې پاتې سوي.
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pa.azadiradio.com/a/29552042.html| title=جنرال رازق څوک او څنګه د یوه بریالي قوماندان په توګه مطرح سو؟| author=آزادۍ راډیو| date= ٢٠١٨| publisher= | via=راپور: صادق رښتینی}}&lt;/ref&gt;
===مشرانو جرګه===
'''حکومت دې د جنرال عبدالرازق د ترور په تړاو وضاحت ورکړي'''
&lt;br/&gt;
په داسې حال کې چې د جنرال عبدالرازق اڅکزي د ترور د څرنګوالي په اړه څېړنې روانې وې د افغانستان د مشرانو جرګې غړو هم د دغې قضیې په روښانه کېدو ټينګار کاوه.

د یادې جرګې مشر [[فضل‌الهادي مسلمیار]] د سې شنبې «۱۳۹۷ کال د لړم ۰۱» د ورځې په عمومي غونډه کې وویل چې د جنرال عبدالرازق اڅکزي وژنه دردوونکې ده، خو په وینا یې د دغې پېښې د څرنګوالي په تړاو د حکومتي چارواکو څرګندونې د قناعت وړ نه‌دي.

''نوموړي زیاته کړه:''

'''دا دردوونکې پېښه ده او زغمل‌ یې ډېر سخت دي او هر یو باید جنرال رازق جوړ سو او له هېواد نه دفاع وکړو، په دې اړه د خلکو قناعت نه‌دی حاصل سوی، باید خلکو او نړیوالو ته وضاحت ورکړل سي.'''

مشرانو جرګې همدارنګه پرېکړه وکړه چې د حقیقت موندنې یو پلاوی به کندهار ته لېږي او همدا شان [[د پولیسو ملي اکاډمي]] دې د جنرال عبدالرازق په نوم ونومول سي.​&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pa.azadiradio.com/a/29559220.html| title=مشرانو جرګه: حکومت دې د جنرال عبدالرازق د ترور په تړاو وضاحت ورکړي| author=ازادي راډیو| date= ١٠ لړم ۱۳۹۷| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;

==د هغه په نامه نومول سوي ځايونه==
[[دوتنه:شهيد جنرال عبدالرازق اڅکزی واټ.jpg|thumb|left|[[د خپلواکۍ اتل شهيد جنرال عبدالرازق اڅکزی واټ]]، د کندهار ولايت څخه د هوايي ډګر و لورې لورې ته پر لويه لاره پروت دی.]]
'''١.''' ('''کندهار'''): په کندهار ښار کې د جمهوریت له څلور لاري تر هوایي میدان پور غزېدلی سړک د جنرال عبدالرازق په نوم ونومول سو.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://kandahar.gov.af/ps/news/73244| title=د کندهار ښار د جمهوريت څلور لاري څخه تر هوايي ډګر پوري دغه لويه جاده د شهيد ستر جنرال عبدالرازق اڅکزي په نامه ونومول سوه.| author=کندهار ولايت مقام| date=١٢ نومبر ٢٠١٨| publisher=| via=| access-date=2019-04-15| تاريخ الأرشيف=2019-04-15| مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190415005137/http://kandahar.gov.af/ps/news/73244| url-status=dead| خونديځ نېټه=2019-04-15| خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190415005137/http://kandahar.gov.af/ps/news/73244| خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190415005137/http://kandahar.gov.af/ps/news/73244| archive-url=https://web.archive.org/web/20190415005137/http://kandahar.gov.af/ps/news/73244}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.kandahardaily.com/?p=16253| title=تر هوایي میدانه پورې غزېدلی سړک د جنرال عبدالرازق په نوم| author=کندهار ورځپاڼه| date=۲۱ عقرب ۱۳۹۷| publisher=| via=}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
'''٢.''' ('''پروان'''): د پروان مرکز چاریکارو ښار یو سړک د جنرال رازق په نوم نومول شوی دی.
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://twitter.com/KhoshTaib/status/1054254520312758272?s=20| title=د چاریکارو ښار یو سړک د جنرال رازق په نامه| author=خوش طيب| date= ٢٢ اکتوبر| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
'''٣.''' ('''کندوز'''): په کندوز کې يو لوی سړک د جنرال رازق په نوم ونومول سو
&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://khabarial.com/archives/20229| title=په کندوز کې يو لوی سړک د جنرال رازق په نوم ونومول سو| author=خبريال ټکی کام| date=١٩ نومبر ٢٠١٨| publisher=| via=}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
'''۴.''' ('''ميدان وردګ'''): د میدان ښار د ناصراباد مینې څلویښت متره سړک د شهید سترجنرال عبدالرازق اڅکزي په نوم ونومول سو.
&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://tatobaynews.com/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%B1%D8%AF%DA%AB-%DB%8C%D9%88-%D8%B3%DA%93%DA%A9-%D8%AF-%D8%AC%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%82-%D9%BE%D9%87-%D9%86%D9%88%D9%85-%D9%88%D9%86/| title=میدان وردګ: یو سړک د جنرال رازق په نوم ونومول سو| author=ټاټوبی نيوز| date=۵ قوس ۱۳۹۷| publisher=| via=| access-date=2018-12-04| تاريخ الأرشيف=2018-12-01| مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181201025401/http://tatobaynews.com/%d9%85%db%8c%d8%af%d8%a7%d9%86-%d9%88%d8%b1%d8%af%da%ab-%db%8c%d9%88-%d8%b3%da%93%da%a9-%d8%af-%d8%ac%d9%86%d8%b1%d8%a7%d9%84-%d8%b1%d8%a7%d8%b2%d9%82-%d9%be%d9%87-%d9%86%d9%88%d9%85-%d9%88%d9%86/| url-status=dead| خونديځ نېټه=2018-12-01| خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181201025401/http://tatobaynews.com/%d9%85%db%8c%d8%af%d8%a7%d9%86-%d9%88%d8%b1%d8%af%da%ab-%db%8c%d9%88-%d8%b3%da%93%da%a9-%d8%af-%d8%ac%d9%86%d8%b1%d8%a7%d9%84-%d8%b1%d8%a7%d8%b2%d9%82-%d9%be%d9%87-%d9%86%d9%88%d9%85-%d9%88%d9%86/| خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181201025401/http://tatobaynews.com/%d9%85%db%8c%d8%af%d8%a7%d9%86-%d9%88%d8%b1%d8%af%da%ab-%db%8c%d9%88-%d8%b3%da%93%da%a9-%d8%af-%d8%ac%d9%86%d8%b1%d8%a7%d9%84-%d8%b1%d8%a7%d8%b2%d9%82-%d9%be%d9%87-%d9%86%d9%88%d9%85-%d9%88%d9%86/| archive-url=https://web.archive.org/web/20181201025401/http://tatobaynews.com/%d9%85%db%8c%d8%af%d8%a7%d9%86-%d9%88%d8%b1%d8%af%da%ab-%db%8c%d9%88-%d8%b3%da%93%da%a9-%d8%af-%d8%ac%d9%86%d8%b1%d8%a7%d9%84-%d8%b1%d8%a7%d8%b2%d9%82-%d9%be%d9%87-%d9%86%d9%88%d9%85-%d9%88%d9%86/}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
'''۵.''' '''(بغلان)''': د بغلان ولایت په پلخمري ښار کي یوه لوی سړک او څلی د سولي، ملي یووالي او خپلواکۍ د اتل ستر جنرال عبدالرازق په نوم ونومول سول.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/899900396742117/posts/2071897579542387/| title=د جنرال عبدالرازق اڅکزي اړوند سړک او څلی په بغلان کې| author=لوی کندهار فيسبوک پاڼه| date= ۵ ډسمبر ٢٠١٨| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
'''۶.''' ('''کندز'''): د کندز د هوايي ډګر لاره د جنرال رازق په نوم ونومول سوه.
&lt;br&gt; 
'''۷.''' ('''کابل'''): د حامدکرزي بین المللي هوایي ډګر څلور لارې&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://president.gov.af/ps/1/10/30/18| title=د حامدکرزي بین المللي هوایي ډګر څلور لارې| date= ٣٠ اکتوبر ٢٠١٨| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt; 
'''۸.''' ('''کندهار'''):د کندهار د پولیسو اکاډمي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://president.gov.af/ps/1/10/30/18| title=د کندهار د پولیسو اکاډمي| author=د ولسمشرۍ ماڼۍ| date= ٣٠ اکتوبر ٢٠١٨| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
'''٩.''' ('''ميدان وردګ'''): په میدان وردګو کي یو سړک د خپلواکۍ د شهید ستر پاسوال عبدالرازق اڅکزي په نوم ونومول سو.
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/118819182094582/posts/293170481326117/| title=د ميدان وردګو يو سړک| author=Historical Kandahar| date= ٢٧ نومبر ٢٠١٨| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
'''١٠.''' ('''هرات'''): په هرات ولايت کي يو څلور لارې د شهيد سترجنرال عبدالرازق آڅکزۍ په نوم ونومول سول.
&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=309802272996271&amp;id=118819182094582| title=د هرات يو څلور لاری| author=Historical Kandahar فېسبوک پاڼه| date= ۵ جنوري ٢٠١٩| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
'''١١.''' ('''زابل'''): د زابل په کلات ښار کې یو سړک د شهید جنرال عبدالرازق اڅکزي په نوم و نومول سو
&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://tatobaynews.com/archives/130491| title=د هرات يو سړک د جنرال عبدالرازق اڅکزي په نوم| author=ټاټوبی نيوز| date=٢٠١٨| publisher=| via=}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
==دا هم وګورئ==
*[[رازمحمد]]
*[[د کندهار امنیه قومندان]]
*[[د سويلي حوزې اپراتيفي مشر]] 
*[[تادین خان]]
*[[د کندهار ولایت ماڼۍ برید]]

==نور==
{{Facebook |GeneralAbdulRaziiq}}
*{{YouTube|tup84BD2qeY|د جنرال رازق لخوا د پاکستاني روپو بندول}}
*{{YouTube|XabplTdrpXM|پر جنرال رازق باندې دظلم او شکنجې تورونه}}
*{{YouTube|wJDD-XeBjFg|د جنرال رازق لخوا  پاکستان (پنجابیانو) ته اخطارونه}}
[[وېشنيزه:کندهار]]
[[وېشنيزه:1979 زېږېدنې]]
[[وېشنيزه:کندهاریان]]
{{تانبه|افغانستان}}
{{تانبه|کندهار}}
{{غوره لیکنه}}
{{ټاکلې ليکنه}}
{{خونديځ|Category:Abdul Raziq|جنرال عبدالرازق اڅکزي}}</text>
      <sha1>ku6e62s26to44wvgn0sfb0rzcs0pz0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ضاحي خلفان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29940</id>
    <revision>
      <id>368284</id>
      <parentid>198037</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1296" sha1="hfsai206vdmjch9gn9gmpxsrpqhpdht" xml:space="preserve">ډګرجنرال ضاحي خلفان د متحده عرب اماراتو د دوبۍ امارت د پولیسو مرستیال مشر دی، نوموړی د ۱۹۸۰ - ۲۰۱۳ کلونو ترمینځ د دوبۍ د پولیسو عمومي قومندان و. همدا راز یې د دوبۍ د اجرایوي بورډ د غړي او د متحده عرب اماراتو د اتلانتیک فدراسیون د رئیس په توګه دندې هم ترسره کړي. ښاغلی خلفان د اوقافو او دیني چارو د شورا غړیتوب هم لري او د پولیسي وړتیا د ودې په برخه کې یې یو شمېر کتابونه هم لیکلي دي.&lt;ref&gt;[https://www.nunn.asia/90893/%D8%AF-%D8%AF%D9%88%D8%A8%DB%8D-%D8%AF-%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%B4%D8%B1-%D8%AF-%DA%A9%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%AF-%D9%BE/ ضاحي خلفان د کندهار پيښي په اړه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115034649/https://www.nunn.asia/90893/%d8%af-%d8%af%d9%88%d8%a8%db%8d-%d8%af-%d9%be%d9%88%d9%84%db%8c%d8%b3%d9%88-%d9%85%d8%b1%d8%b3%d8%aa%db%8c%d8%a7%d9%84-%d9%85%d8%b4%d8%b1-%d8%af-%da%a9%d9%86%d8%af%d9%87%d8%a7%d8%b1-%d8%af-%d9%be/ |date=2017-01-15 }} څرګندوني&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>hfsai206vdmjch9gn9gmpxsrpqhpdht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جامعه عمر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30225</id>
    <revision>
      <id>368261</id>
      <parentid>359802</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T00:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3994" sha1="137ksr38g936xoqhjc1p7ei2tqetiqb" xml:space="preserve">{{ودانۍ مالوماتبکس
|انځور=جامعه عمر3.jpg
|د انځور اړوند = د ملا محمد عمر جامعه
|د انځور کچه =260
|نښان =
|د نښان اړوند =
| نوم              =د ملا محمد عمر جامعه &lt;br&gt;د عمرجامعه&lt;br&gt;جامعه عمر
|په نامه د = [[ملا محمد عمر|ملا محمد عمر اخوند]]
|بنسټګر=[[ملا محمد عمر|ملا محمد عمر اخوند]]	
|ډول=	
|ځای= کندهار ولايت
|اداري سیمه= د کندهار ښار مرکز 	
|هېواد=	{{افغانستان}}
|ساختماني توکي=	سیمنټ
|طبقې=٣
|وېبپاڼه=
|پوسټ‌کوډ	=3801
|کورډي‌نېشن=
|رسمي پرانیستنه=۳ سپټمبر ، ۲۰۱۴
}}
'''جامعه عمر''' (رسمي نوم: د '''عمر بن خطاب جامعه''') يو لوی مسجد دی چې د کندهار ښار په مرکز کې د [[د شهیدانو چوک|شهيدانو چوک]] سوېل ته پروت دی.

==تاريخ==
دا جامع مسجد د کندهار د لويو مسجدونو څخه دی، او بنسټ ډبره يې په کال ١٩٩٩ کې د هغه مهال د طالبانو واکمن ملامحمد عمر (مجاهد) لخوا د جامعه عمر په نوم کښېښودل سوي. 

د امریکا تر اشغال او د طالبانو د نظام د ړنګېدو سره سم ددې جامعې چاري نيمی پاته شوې، چي وروسته د حامد کرزي د حکومت په وخت کي بېرته پیل سوې، خو ددې مسجد ډېرې چارې بيا د [[همایون عزیزی|همايون عزيزي]] د والي توب پر مهال بشپړې سوې. 

نوموړی جامع مسجد د افغانستان په کچه تر ټولو د لوی مسجدونو څخه ګڼل کيږي چې په یوه وخت کې د ۱۴۰۰۰ لمونځ کوونکو وړتیا لري. همدا راز له نوموړی مسجد سره یوځای د دیني زده کړو یوه لویه مدرسه هم د جوړېدو په حال کي ده.
==کرزی او جامعه عمر==
کرزي د سپتمبر پر ۵مه په کال ٢٠١۴م کې د جامعه عمر نوم '''د حضرت عمر بن خطاب جامعه''' ته واړوئ، بیا د کرزي د واک پرمهال یې اماراتو د همدې مسجد د بشپړه کیدو مصارف ورکولو ژمنه ‏وکړه خو ‏کرزي له دي سره هم مخالفت وکړ چې هغه جامع مسجد دي د جامعه عمر په نوم پاتي سي.‏&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.nunn.asia/83001/%DA%A9%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D9%85%D9%86%D9%86%D9%87%D8%9B-%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A7%D9%88-%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%BE%D9%88| title=کرزی صاحب مننه؛ د جامعه عمر او د کابل پوهنتونو د نومونو بدلون| author=نن ټکی آسيا| date=٨ سپټمبر ٢٠١۶| publisher=| via=| access-date=2021-06-08| archive-date=2021-06-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20210608225301/https://www.nunn.asia/83001/%DA%A9%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D9%85%D9%86%D9%86%D9%87%D8%9B-%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A7%D9%88-%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%BE%D9%88/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==يادونه==
د يادونې وړ ده چې د ددې جومات (جامعه عمر) چې اوس پر هغه سيمه کې ودان دى، چې کلونه مخکې پکښې د کندهار يواځينۍ سينما ودانه وه، چې د روسانو د يرغل پر مهال د مجاهدينو او روسانو په جګړه کې ونړېدل او تر ډېرې مودې يې تعمير همداسې ړنګ او سوځېدلى پاتې وو.

==سرچینې==
[[وېشنيزه:کندهار]]
[[وېشنيزه:د افغانستان جوماتونه]]
[[وېشنيزه:د کندهار تاریخي ودانۍ]]</text>
      <sha1>137ksr38g936xoqhjc1p7ei2tqetiqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ثانیه ميرزا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32219</id>
    <revision>
      <id>368260</id>
      <parentid>338484</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T00:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7435" sha1="ozflr27jdsvrctybow2bruo5joueeut" xml:space="preserve">
{{Infobox tennis biography
 | name                          = ثانیه ميرزا  
 | image                         = Sania mirza cincy 2007.JPG
 | caption                       =ثانیه ميرزا 
 | image_size                    =
 | country_represented           = {{flagu|India}}
 | residence                     =[[حيدراباد، هند]]
 | fullname                      = ثانیه ميرزا 
 | birth_place                   = {{birth date and age|1986|11|15}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Celebrity Lens: Sania Mirza Measurements|url=http://celebritylens.com/sports-stars/sania-mirza-height-weight-bra-size-body-measurements-affairs/|date=10 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wtatennis.com1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.wtatennis.com/SEWTATour-Archive/Rankings_Stats/Career_Prize_Money_Top_100.pdf|title=WTA Rankings|publisher=}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;[[ممبای]]،  [[مهاراشټرا]]، [[هند]]
 | height                        = ۱٫۷۳ ميتره
 | turnedpro                     = 2003
 | plays                         = رسته-لاس (دوه لاسه سر پرسر)
 | careerprizemoney              = $6,711,049 امريکايي ډالر&lt;ref name=&quot;wtatennis.com1&quot;/&gt;
 | college                       = [[د سینټ مریم پوهنتون، حیدرآباد|سینټ مریم پوهنتون]]
 | website                       =
 | singlesrecord                 = {{tennis record|won=271|lost=161}}
 | singlestitles                 = 1 [[د ښځو د ټینس ټولنه|ښځينه ټينس ټولنه]], 14 [[نړیوال ټینس فیډریشن|نړیوال ټینس فیډریشن]]
 | highestsinglesranking         = نمبر. 27 (27 اګست 2007)
 | AustralianOpenresult          = 3R ([[2005 Australian Open – Women's Singles|2005]], [[2008 Australian Open – Women's Singles|2008]])
 | FrenchOpenresult              = 2R ([[2007 French Open – Women's Singles|2007]], [[2011 French Open – Women's Singles|2011]])
 | Wimbledonresult               = 2R ([[2005 Wimbledon Championships – Women's Singles|2005]], [[2007 Wimbledon Championships – Women's Singles|2007]], [[2008 Wimbledon Championships – Women's Singles|2008]], [[2009 Wimbledon Championships – Women's Singles|2009]])
 | USOpenresult                  = 4R ([[2005 US Open – Women's Singles|2005]])
 | Othertournaments              = yes
 | Olympicsresult                = 1R ([[Tennis at the 2008 Summer Olympics – Women's singles|2008]])
 | doublestitles                 = 41 WTA, 4 ITF
 | doublesrecord                 = {{tennis record|won= 477|lost=206}}
 | highestdoublesranking         = No. '''1''' (13 April 2015)
 | currentdoublesranking         = No. 8 (15 May 2017)
 | AustralianOpenDoublesresult   = '''W''' ([[2016 Australian Open – Women's Doubles|2016]])
 | FrenchOpenDoublesresult       = F ([[2011 French Open – Women's Doubles|2011]])
 | WimbledonDoublesresult        = '''W''' ([[2015 Wimbledon Championships – Women's Doubles|2015]])
 | USOpenDoublesresult           = '''W''' ([[2015 US Open – Women's Doubles|2015]])
 | OthertournamentsDoubles       = yes
 | OlympicsDoublesresult         = 2R ([[Tennis at the 2008 Summer Olympics – Women's doubles|2008]])
 | WTAChampionshipsDoublesresult = '''W''' ([[2014 WTA Finals – Doubles|2014]], [[2015 WTA Finals – Doubles|2015]])
 | Mixed                         = yes
 | mixedtitles                   = 3
 | AustralianOpenMixedresult     = '''W''' ([[2009 Australian Open – Mixed Doubles|2009]])
 | FrenchOpenMixedresult         = '''W''' ([[2012 French Open – Mixed Doubles|2012]])
 | WimbledonMixedresult          = QF ([[2011 Wimbledon Championships – Mixed Doubles|2011]], [[2013 Wimbledon Championships – Mixed Doubles|2013]], [[2015 Wimbledon Championships – Mixed Doubles|2015]])
 | USOpenMixedresult             = '''W''' ([[2014 US Open – Mixed Doubles|2014]])
 | OthertournamentsMixedDoubles  = yes
 | OlympicMixedDoublesresult     = SF ([[Tennis at the 2016 Summer Olympics – Mixed Doubles|2016]])
 | updated                       = ٢٠ مارچ ٢٠١٧ 
}}
په [[15 نومبر]] [[1986]] کي پيدا سوي&lt;ref name=&quot;rg&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rolandgarros.com/en_FR/players/overview/wta310112.html|title=د ثانیه ميرزا پروپايل|accessdate=2009-06-04}}&lt;/ref&gt; ثانیه ميرزا  (هندي: सानिया मिर्ज़ा)د [[ټینس]] يوه[[هندي]] لوبغاړي ده۔ هغي په [[2003]] کال کي د ټينس لوبه شروع کړي او په [[2004]] کال کې هغي ته د هندي حکومت  ارجنا جايزه ورکول سول۔

== عمومي ژوند ==
د ثانيه ميرزا د پلار نوم  [[عمران مرزا]] او د مور نوم يي [[نسيمي]] چي [[ممبۍ]] يي د زيږديدني ټاټوبي دي۔ ثانیه ميرزا د [[حیدر آباد]] په يو مذهبي کورنۍ کي لويه سوي ۔ &lt;ref&gt;[http://www.sportingo.com/tennis/a6481_enigma-that-sania-mirza ثانیه ميرزا]&lt;/ref&gt;
ثانیه ميرزا په شپږ کلنۍ کې ټينس لوبه شروع کړه او په 2003 کال کې  په نړيواله کچه ميدان ته راووتل۔دي ته ددي پلار او ځيني نورو کورنیو د ټينس لوبې تربيت ورکړي دي ۔ هغي د سينټ  میري پوهنتون  څخه د  گریجویشن په امتحان کې کاميابي تر لاسه کړه &lt;ref&gt;{{Cite web |title=د ثانیه ميرزا ژوندنامه |url=http://www.saniyamirza.org/biography.html |access-date=2017-07-09 |archive-date=2010-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100227033950/http://www.saniyamirza.org/biography.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.webindia123.com/personal/sports/sania.htm ویب انډيا]&lt;/ref&gt;

== شخصی ژوند ==
[[دوتنه:Sania shoaib.jpg|thumb|'''ثانیه ميرزا او شعیب ملک''']]

ثانیه ميرزا په جولايی 2009 کال کي په حیدر آباد کي د خپل ماشوموالي د دوست [[صهیب مرزا]] ،چي يو پيژندل سوي کاروباري سړي دي ، سره کوزده وکړه&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/sport/feedarticle/8531265 ګارډین]&lt;/ref&gt; دا کوزده په 28 جنوري 2010 کي ختمه کړل سوه  او په 29 مارچ 2010 کي هغي د پاکستانۍ کرکټر [[شعيب ملک]] سره کوزده وکړه۔ &lt;ref&gt;http://www.dailywaqt.com/openlink.asp?ddir=300310&amp;im=fp-04.jpg{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
# India Today dt. September 19, 2005 - Cover Story titled ''Sania Mania.''
# {{note|Padmashri}}[http://www.expressindia.com/fullstory.php?newsid=62019,''Sania Mirza gets Padmashri'',January 26, 2006]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
# [http://abclive.in/abclive_sports/sania_mirza_base.html Sania Mirza Searches for Additional Base]
# [http://www.hindu.com/2008/12/12/stories/2008121255701700.htm Sania Mirza Gets a doctorate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081214200050/http://www.hindu.com/2008/12/12/stories/2008121255701700.htm |date=2008-12-14 }}

== نور ==
{{Commons category|ثانیه ميرزا}}

[[وېشنيزه :ارجنا جايزه اخيستونکي]]
[[وېشنيزه:د ممبۍ خلګ]]
[[وېشنيزه:د هند مسلمانان]]
[[وېشنيزه:د ټينس لوبغاړي]]</text>
      <sha1>ozflr27jdsvrctybow2bruo5joueeut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>منظور پشتين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39291</id>
    <revision>
      <id>368305</id>
      <parentid>353940</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26395" sha1="9a58c5qi4zjp7k7bagmf4eku5yjyaab" xml:space="preserve">{{هراړخيز مالوماتبکس}}
'''منظور احمد پښتين''' یا '''منظور  پښتین''' په کال ۱۹۹۲&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = نوري
|first        = مسيح الله
|date        = ۲۰۱۸ مارچ ۱۹مه
|title        = منظور پښتين وپېژنئ ! ! !‎
|url        = https://www.nunn.asia/118621/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%8A%D9%86-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6-%E2%80%8E/
|website        = نن ټکی اسيا
|access-date        = 2025-08-09
|archive-date        = 2025-09-28
|archive-url        = https://web.archive.org/web/20250928113413/https://www.nunn.asia/118621/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%8A%D9%86-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6-%E2%80%8E/
|url-status        = dead
}}&lt;/ref&gt; کې د [[وزیرستان|سوېلي وزيرستان]] په يو وړوکي کلي مولا خان سرای کې زېږېدلی&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = نوري
|first        = مسيح الله
|date        = ۲۰۱۸ مارچ ۱۹مه
|title        = منظور پښتين وپېژنئ ! ! !‎
|url        = https://www.nunn.asia/118621/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%8A%D9%86-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6-%E2%80%8E/
|website        = نن ټکی اسيا
|access-date        = 2025-08-09
|archive-date        = 2025-09-28
|archive-url        = https://web.archive.org/web/20250928113413/https://www.nunn.asia/118621/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%8A%D9%86-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6-%E2%80%8E/
|url-status        = dead
}}&lt;/ref&gt;. پلار يې عبدالودود&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = نوري
|first        = مسيح الله
|date        = ۲۰۱۸ مارچ ۱۹مه
|title        = منظور پښتين وپېژنئ ! ! !‎
|url        = https://www.nunn.asia/118621/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%8A%D9%86-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6-%E2%80%8E/
|website        = نن ټکی اسيا
|access-date        = 2025-08-09
|archive-date        = 2025-09-28
|archive-url        = https://web.archive.org/web/20250928113413/https://www.nunn.asia/118621/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%8A%D9%86-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6-%E2%80%8E/
|url-status        = dead
}}&lt;/ref&gt; د مسيد د سيمې په ښوونځي کې ښوونکی دی نو ځکه منظور پښتين هم خپلې لومړنۍ زدکړې د کلي له ښوونځي څخه پيل کړي. د تعليم مزل يې د [[ګومل پوهنتون]]، [[ډېره اسماعيل خان]] څخه د ډي وي آيم يا د څارويو د ډاکټر د سند په اخستلو پاې ته ورسيد.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = نوري
|first        = مسيح الله
|date        = ۲۰۱۸ مارچ ۱۹مه
|title        = منظور پښتين وپېژنئ ! ! !‎
|url        = https://www.nunn.asia/118621/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%8A%D9%86-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6-%E2%80%8E/
|website        = نن ټکی اسيا
|access-date        = 2025-08-09
|archive-date        = 2025-09-28
|archive-url        = https://web.archive.org/web/20250928113413/https://www.nunn.asia/118621/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D8%B1-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%8A%D9%86-%D9%88%D9%BE%DB%90%DA%98%D9%86%D8%A6-%E2%80%8E/
|url-status        = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/03/manzoor-pashteen-voice-pashtuns-pakistan-180314091327342.html|title=Manzoor Pashteen: The voice of Pashtuns for many in Pakistan|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt; منظور پښتین دا وخت د (PTM) پښتون ژغورني غورځنګ مشرتوب په غاړه لري، چي په پښتونخوا کې د پښتنو د حقونو او ترهگرۍ پر ضد مبارزه ترسره کوي. نوموړی ددې په څنګ کې د [[افغانستان]] د خلکو، په ځانګړې توګه پښتنو لپاره هم په مبارزه بوخت دی، او هغوی د خپلو حقونو اخیستلو ته رابولي. منظور پښتین له څه کم یوې لسیزي پرله پسې مبارزي په پایله کي اوس توانېدلی دی چي په لر او بر افغانستان، [[بلوچستان (پاکستان)|بلوچستان]] او د نړۍ په ګوټ ګوټ کي د افغانانو او پښتنو ملاتړ راخپل کړي، او تر دا مهاله یې میلیونونه مستقیم او غیر مستقیم پلویان موندلي دي.

==لاریونونه او رسنۍ==
{{quote|''موږ د سوات پر پښتنه خاوره څوکیو ته اړتیا نه لرو
| منظور پښتین}}
ښاغلی پښتين د ۲۰۱۷ زيږديز کال د جنورۍ تر اخره يو  عام ځوان وو او ډيرو خلکو نه پيژانده خو کله چې يې د فبرورۍ په لومړۍ ورځ په [[اسلام اباد]] کې د پاکستان د پوځ د رويې پر ضد احتجاجي پرلت وواهه نو د پښتنو په هر کور، حجره، هر کلي او ښار او آن د نړۍ په هر ګوټ کې اوسيدونکو پښتنو وپېژاند.

د څيړونکو په وينا د منظور پښتين نوم د پاکستان په نورو ښارونو کې دومره شهرت ځکه ونه موند چې د [[اردو]] ژبې ميډيا ته پاکستاني چارواکو پټ احکامات ورکړي وو چې د پښتنو د پاڅون په اړه دې د خلکو ډيره توجه نه راگرځوي او په پاکستانۍ ميډيا کې د پښتو ژغورنې غورځنګ په اړه هيڅ راپور خپور نکړي.

==لومړی ژوند او زده کړې==
سوېلي وزیرستان د نورو [[فدرالي قبايلي سيمې|فدرالي قبايلي سيمو]] د افغانستان سره په پوله پروت دی. ښاغلی پښتين په دې سیمه کي د شمن خيل اړوند د [[مسيد]] قبيلې د يوې غريبې کورنۍ دی. وړوکوالی يې په خپلو روايتي پښتنو کې تير شوی او ډير تنکی ځوان و چې په کال ٢٠٠٩ کې د پاکستان د پوځي عملياتو په ترڅ کې سره د کورنۍ د خپلې سيمې نه کډوال کړی شو. د کډوالۍ ژوند يې په ډيره اسماعيل خان کې تېر کړو.

منظور پښتين څلور وروڼه او درې خويندې لري چې دې په کې د ټولو مشر دی. تير کال يې واده کړی. د کډوالۍ د سختو ورځو په اړه واي خپل وطن پرېښودل ورته ډېر گران کار و. واي پلار يې د کډوالۍ په وخت په ده پاسلونه کړې وه چې که هر څنگه وي د هغه کتابونه دې خوندي کړي. خو په افسوس سره واي چې کله واپس کلي ته لاړو نو نه يې د کور ودانی پاتې و او نه کتابونه. منظور پښتين واي پلار يې په کور پسې دومره نه و خپه خو په کتابونو پسې يې وژړل.

منظور پښتين وايي د کتابونو لوستل ورته د پلار نه لکه د ميراث غوندي پاتې دي. ښاغلې پښتين د عدم تشدد علمبردار [[باچا خان]]، د روښانيانو د تحريک مشر [[پير روښان]] او د پښتنو د تاريخ او ادب لوې ننگيال [[خوشحال خان خټک]] خپل لارښود مني. د گومل پوهنتون په دوره کې منظور پښتين د قبایلي محصلینو د بنسټ مشر هم پاتې شوی او د نړۍ د ډيرو انقلابونو او انقلابي څېرو په اړه يې لوست کړی دی.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite news|url=http://bbc.in/2p9q0vg|title=د پښتنو منظور پښتین له کومه راغی؟|date=2018-03-11|work=[[BBC Pashto]]|access-date=2018-03-12|language=ps}}&lt;/ref&gt;

==د پښتنو اوږد پرلت==

د منظور پښتين په وينا د اسلام اباد په پرلت کې ورته د ټولو نه گران او بوږونکي وختونه هغه وو چې کله حکومتي ملکانو د حکومت سره دا ومنل چې زمونږ غوښتنې پوره شوې او نور به لاریون ختموو، او وایي چې خلکو له يې ډاډ په دې ورکولو چې که ستاسو نه هر څه هم څوک يوسي خو ستاسو زغم او حوصله ستاسو تر ټولو لوي قوت دی او په دې يې ډاډ پيدا شو چې گډونوالو د منظور پښتين د خبرې ملاتړ اعلان کړو.

د منظور پښتین حوصله د پاکستاني ریاست او پوځ په وړاندي ډيره ځواکمنه ده، او په تش جيب په خپلو پښو د پښتنو کلو بانډو ته تلی او خپل پيغام يې رسولی. ښاغلي پښتين خپل لومړی تنظيم د محسود تحفظ تحريک په نوم په کال ٢٠۱۴ کې جوړ کړو او چې کله په دې وپوهېدو چې خپله کورنۍ او قبيله يې تر شا ودريدل نو د تنظيم نوم يې د محسود نه د پښتون تحفظ تحريک يا [[پښتون ژغورنې غورځنگ]] ته بدل کړو.

د اسلام اباد پرلت ته د منظور پښتين لومړۍ وينا دا وه چې کومې غوښتنې يې راوړي اول يې ورته د پاکستان ايين او قانون ښه مطالعه کړې او داسې نه ده چې په پټو سترگو راغلی دی.

د ماينونو د صفا کولو په اړه واي دې مسلې ته يې پوره پاملرنه هله وگرځيده کله چې خبر شو د ښوونځپ د استاد يې دواړه پښې د ماين په چاودنه کې الوتې دي. د ماينونو د ښکار شوو خلکو مرسته يې له اوله کوله چې هم يې ورته مالي مرستې ټولولې او هم يې ورته د وينې بندوبست کاوه، خو دې پېښې يې د ماينونو په اړه نظر بدل کړ. واي استاد له يې نه دی تللی او نه د تلو زغم لري، ځکه څنگه به هغه استاد وويني چې دی يې تر دې ځايه رارسولی او هغه به ورته ستړي مه شي ته پاڅيدلی نه شي.

د نورو خواخوږو په شان منظور پښتين پخپله هم د خپل ژوند په اړه انديښمن دی. په خوي ډير عاجز دی او نزدې ملگري يې واي منظور پښتين ډير شريف او ذهين ځوان دی. په خپل مقصد ډير مين او په خپل دريځ کلک ولاړ دی.

منظور د خپل ناچاپه کتاب په اړه هم ډير انديښمن دی او واي د [[وزيرستان]] په حالاتو دغه ١۴٠٠ پاڼې کتاب به پښتانه او بشر خوښي خلک دير خپه کړي، ځکه دوی به پوه سي چي د وزيرستان په خلکو څه تير شول.

د وزيرستان د خلکو شتمنۍ له منځه لاړې او د ډرون نه واخله د جنگي الوتکو په بمبارونو کې په وزيرستان څه ونه شول. نوموړي په دې کتاب کي د طالبانو په اصليت او ظلمونو هم رڼا اچولی ده. واي انديښمن دی که په پښتو ژبه ليکلی کتاب يې چاپ شي دا به د خلکو قهرجن غبرگون رامنځ ته کړي.

د اسلام اباد د پرلت يا احتجاج په اړه وایي، چې دا يې د ژوند لو بریالیتوب دی او نيت لري يو کتاب په دې هم وليکي چې په پرلت کې يې څه وليدل، څه پرې تير شول، کله زړه ماتی شو او څنگه يې خپل زغم ماتېدو ته نه دی پري ایښی، د وزيرستان په ښځو او ماشومانو څه تير شول او څنگه يې د ژوند سره لوبې وشوې؟ منظور پښتين دا هر څه قلم ته د سپارلو نيت لري.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://nation.com.pk/28-Mar-2018/pashtun-tahaffuz-movement.html|title=Pashtun Tahaffuz Movement|date=2018-04-09|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=2018-04-10|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

د تعليم مزل يې د گومل پوهنتون ډيره اسماعيل خان نه د ډي وي آيم يا د څارویو د ډاکټر د سند په اخستلو پاې ته ورسيد.

==لاریونونه==
===[[لاهور]]===
د منظور پشتین په مشرۍ پښتون ژغورنې غورځنګ د یکشنبې په ورځ (٢٢ اپریل ٢٠١٨- ٢ غویی ١٣٩٧) د پاکستان د پنجاب صوبې د لاهور ښار غونډه کې له عدالت پرته وژل شویو او ورکو کسانو لپاره د حقیقت او پخلاینې کمېسون د جوړېدو غوښتنه وکړه.
د لاهور د موچي دروازې سره نږدې موچي باغ کې نوموړي خپلو زرګونو پلویانو ته وینا کې وویل، موږ له عدالت پرته د وژل شویو، ورکو کسانو او نورو مسلو د اواري لپاره د حقیقت او پخلاینې کمېسون د جوړېدو غوښتنه کوو. د پوځي ښوونځي د وژلو شویو وارثان دې هم له دې کمېسون انصاف وغواړي.
د ۲۰۱۴ کال وروستیو کې د پېښور پوځي ښوونځي باندې ډله ییز برید کې له سلو ډېر زدکوونکي ووژل شول.
د موچي باغ ناسته کې دریځ ته د تلو پر مهال د منظور پښتون تود هرکلی وشو.
هغه په وینا کې وویل، چې کراچۍ کې له عدالت پرته د وژل شوي نقیب الله مسید لپاره یې د انصاف او له پولیسو د [[راو انوار]] د نیولو غوښتنه وکړه. ټول پاکستان زموږ غوښتنې ولیدلې، خو دا یې هم ولیدل چې نتیجه یې څه ده. وموړې له محکمې پرته وژنو په تړاو خبرو کې وویل، د پاکستان قانون وايي، چې څوک تېروتنه وکړي، محکمې ته یې کش کړئ، خو په زرګونو پښتانه له عدالت پرته وژل شوي دي. د ورکو کسانو په تړاو نوموړي خبرو کې وویل، چې خلک په مختلفو لارو وژل شوي، د کلیو نوم او تاریخ درته وايي، تاسو لاړ شئ، موږ چلباز خلک نه یو، چې بې ځایه تور لګوو، موږ ریښتوني خلک یو او تل ریښتیا وایو. د خپل غورځنګ او ځان په هکله یې نیوکو ته ځواب کې وویل، چې دی او پلار او وروڼه او ملګري یې هم ترهګر بلل شوي وو. نومووړي د پاکستان په رسنیو هم نیوکه وکړه او ویې ویل چې د دوی سره توپیري چلند کوي. هغه وويل چې موږ د پاکستانۍ رسنۍ درناوی کو، خو تاسو منافقت کوئ، زموږ د مخالفانو ټکی ټکی خبرې را اخلئ، خو زموږ دریځ او ریښتونولي نه وینئ. 
د دې ناستې د امنیت لپاره ۶۰۰ پولیس ګومارل شوي وو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/pashto/pakhtunkhwa-43861631
|title=منظور پشتین: زه، پلار، وروڼه او ملګري مې هم ترهګر بلل شوي وو. (د لاهور په جلسه کې) جلسه|website=www.bbcpashto.com}}&lt;/ref&gt;

===[[سوات]]===
منظور پشتین: د سوات امن ریاست تباه کړی دی، پوځي مرکز دې نه جوړیږي
د پښتون ژغورنې غورځنگ مشر منظور پشتین په سوات کې د اتوار، یکشنبې په ورځ چې د (اپریل ٢٨، ٢٠١٨) سره برابرېږي د سوات په کبل میدان کې د زرگونو په شمیره کې پلویانو ته وینا کې ښاغلي پشتین په ریاست د وسلوالو د سرپرستۍ الزام ولگوي.
هغه وویل [[احسان الله احسان]]، [[مسلم خان]] او [[محمود خان]] دې عدالتونو ته پیش کړی شي. هغه وویل هیڅ بعید نه ده چې د پاکستاني طالبانو مشر [[ملا فضل الله]] چې د سوات دی هم لکه کې د [[احسان الله احسان]] د حکومت په ولکه کې کښېني.
منظور پشتین په سوات کې د پوځي چاوڼۍ د جوړیدو مخالفت وکړو. هغه غوښتنه وکړه چې امنتي ځواکونه دې د سوات نه بیرته ویستل شي.
د ملا فضل الله په مشرۍ کې وسلوالو په کال ٢٠٠٨ م کې په سوات د ریاست واکمني تر نیشت حده پورځ ختمه کړې وه، د سیمې انتظام یې په لاسو کې اخیستی و او مخالفین به په جار وهل ټکول او عامونو ځایونو کې به یې مخالفین ووژل. د پي ټي ایم د سوات په جلسه کې د بې درکه کسانو خپلوانو هم گډون وکړو او غوښتنه یې کوله چې ریاست دې د دوی د خپلوانو په لټون کې مرسته وکړي

په کال ٢٠٠٩ کې پوځ د وسلوالو خلاف عملیات پیل کړل. د سوات زیاتره اوسیدونکې په کورونو پریښودو مجبور شول. د عملیاتو ورسته پوځ وویل په سوات کې امن قایم کړی شوی دی او په سیمه کې د پرمختیا کارونه پېل کړی شوې دي. په سوات کې د پي ټي اېم اولسي غونډې ته د خېبرپښتونخوا، قبايلي سيمو او بلوچستان څخه په لويه شمېره کې خلک ورغلي وو. غونډې ته په لويه شمېره کې ښځې، ماشومان او د پاخه عمر کسان ورغلي او دوي د ځان سره د خپلو هغو خلکو عکسونه راوړلي چې خپل خپلوان يې ورک دي. دوي غوښتنې کوي چې د دوي خپلوان دې راخوشي کړی شي. د پي ټي اېم په جسله کې د پي ټي اېم د خپلو مشرانو ترڅنګ د پښتونخوا مخلي عوامي پارټۍ، عوامي ورکرز پارټۍ مشران، غړي او د مدني ټولنې فعالان هم راغلي دي. له دې وړاندې د بېلابيلو سيمو څخه اولسي غونډې ته د تلونکو خلکو په چيک پوسټونو نومونه ليکل کېده اندراج يې کولی شو او د هغې وروستو پرېښودی کېدل. هغه کسان چې په لارو کې په چيک پوسټونو ودرول شوي وو زياتره يې د جلسې مېدان ته ورسيدل.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.voadeewanews.com/a/swat-ptm-rally-/4369632.html
|title=منظور پشتين: د سوات جلسه|website=www.voadeewanews.com}}&lt;/ref&gt;

===[[کراچۍ]]===
د پښتون ژغورنې غورځنگ مشر منظور پشتین په کراچۍ کې هم د زرگونو په شمیره کې د پلویانو غونډې ته د اتوار، یکشنبې، په ورځ وویل که چېرې د پي ټي ایم نیول شوي کارکونکي ازاد نکړی شول او یا ورته د دړکو لړۍ بنده نشوه نو د پاکستان په شمول به په نړیواله کچه احتجاجونه پیل کړي.
د کراچۍ د پښتنو د اکثریت سیمې سهراب گوټ کې د نیمې شپې نه ورسته خپل تقریر کې منظور پشتین غوښتنه وکړه چې د تحریک نیول شوي کارکونکي دې ازاد کړی شي گني نو د مۍ د میاشت د ١۵ مې نېټې نه به په پاکستان او په نړیواله کچه احتجاجونه پیل کړي.

منظور پشتین وویل په کراچۍ کې دې د حکومت امنیتي ادارې د عدالت پرته د خلکو د نیولو او د قتل لړۍ دې بنده کړي. هغه وویل د پاکستان د ائین او د قانون دلاندې د &quot;ماورای عدالت&quot; قتلونو او د خلکو د تښتولو په لړ کې د احتساب غوښتنه کوي او هغه کسان به د ائین د لاندې عدالتونو ته راکښ کوي چې بې قانونیو کې ککړ دي. هغه وویل د کومو خلکو وینا چې تویه شوي ده، ضایع کیدو ته به نه پریښدي.

منظور پشتین د غورځنگ دا غوښتنه تکرار کړه چې د &quot;تروت اینډ ریکنسلینشن کمیشن&quot; یعنې د حقیقت معلومولو او په مفاهمت دپاره دې ډله قایمه کړی شي.

په سهراب گوټ کې د پي ټي ایم جلسه د اتوار، یکشنبې، په مازدېگر شروع شوه خو د منظور پشتین په انتظار د نیمې شپې نه ورسته هم جاري وه.

منظور پشتین جلسې د شپې شا او خوا یولس نیمې بجې ورسیدو او د دولسو بجو نه ورسته پورې یې تقریر وکړو. هغه وویل ځای په ځای یې په لاره کې خنډان ور ولاړ کړی شوي وو.

هغه وویل د اسلام اباد نه یې د کراچۍ سفر په ۴٠ گنټو کې وکړو. هغه وویل که چېرې دا سفر په ۴٠ کلونو کې کول وي نو هم به یې کوي.

منظور پشتین په جلسه کې د مېرمنو د شرکت هم ساینه وکړه او وې ویل د مېرمنو احترام خو څوک ددوی نه زده کړي. هغه په خپلو پلویانو د اتحاد غږ وکړو او وې ویل چې په یوالې به خپل غږ پورته کوي.

ددې نه وړاندې منظور پشتین وي او ای ډیوه ته د کراچۍ جلسې ته په تگ ورته حکومتي ادارو وار په وار لاره نیولي وه، هوايي کمپنۍ یې د اسلام آباد نه د جهاز ټېکټ منسوخ کړی و او نامعلومو موټر یې د کراچۍ په لورې سفر کې تعقب کړی و.

د پي ټي ایم د ورستۍ جلسې دپاره د کراچۍ د پښتنو د اکثریت سیمې سهراب گوټ د لوبو په یو مېدان کې د زرگونو په شمیره کې خلک ورغلې وو چې په گڼه شمیره پکې په مېرمنې او هغه خلک هم وو چې وايي خپلوان یې د امنیتي ادارو په ولکه کې بې درکه شوي دي.

منظور پشتين وویل چې د خالي، شنبې، په ورځ سحر د اسلام آباد نه کراچۍ ته په هوايي جهاز کې سفر دپاره چې کله د اسلام آباد هوايي اډې ته ورغلو نو ورته وویل شو چې نوم یې د مسافرانو په فهرست کې نشته. هغه وویل چې بیا د لاهور نه د هوايي سفر ټیکټ واخیستو او چې د لاهور هوايي اډې ته تلو نو په لاره کې د امنیتي ادارو په چیک پوسټ تر دوو گنټو ایسار کړی شو او چې بیا هوايي اډې ته ورسیدو نو الوتکې ترې پرواز کړی و.

منظور پشتین وايي د لاهور نه د خپلو ځینو ملگرو سره په موټر کې د کراچۍ په لورې روان شو، لږ تر لږه دوه نامعلومو موټرو یې تعقب کولو او په دغه موټرو کې ناستو کسانو به ورته وخت په وخت خپل ټوپکې هم ښودلې.
منظور پشتین وویل په نابلده لارو کراچۍ ته رسیدلی دی خو د راني پل سیمه کې د رینجرز نومې امنیتي ځواکونو عسکرو ترې موبایل ټیلې فون اخیستی دی.

حکومتي مامورینو په سمدستي توگه د پي ټي اېم مشرانو په دعوو څه غبرگون نه دی ښودلی.

منظور پشتین وي او ای ډیوه ته وویل په لاره چې به کله نیول کیدل یا ایسارول کیدل نو د امنیتي ادارو چارواکو به پرې د ریاست پرضد د هلو ځلو الزام لگولو. خو د پي ټي ایم غړي وايي غوښتنې یې د پاکستان د ائین د چوکاټ دننه دي.

پي ټي ایم غوښتنه کوي چې په قبایلي سیمو کې دې په سړکونو پوځي چیک پوسټونه ختم کړی شي، د بې درکه کسانو درک دې ولگول شي او که په چا د څه جرم شک دی نو عدالتونو ته دې وړاندې کړی شي او په قبایلي سیمو کې د عملیاتو په مهال د مقامي خلکو د حقونو د خلاف ورزیو د پلټنو دپاره دې د رېښتیا او د پخولا اینې ډله جوړه کړی شي.

حکومت د پي ټي ایم د غوښتنو پوره کولو ژمنه کړې ده، وايي ځینې چیک پوسټونه ختم کړی شوي دي او ځینې بې درکه خلک خپلو کورونو ته ستانه شوي هم دي. خو پي ټي ایم وايي حکومت خپل لوظونه پوره کولو کې د سست روۍ نه کار اخلي.

==ملاتړي مشران==
*'''١-''' ولسمشر [[اشرف غني]]: دکابل له بريدونو څخه وروستو مې څرګنده کړې وه چې افغانانو او د دې سيمې اولس ته د ترهه ګرۍ په ضد يو کيدل پکار دي، زه پښتون پرلت دغو څرګندونو ته يو ځواب او د بنياد پرستۍ پر ضد د بيدارۍ غږ بولم.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.voadeewanews.com/a/4329939.html|
title= د ولسمشر اشرف غني ټويټ کړي د فرورۍ په لمړيو ورځو کې.|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;
*[[امرالله صالح]]: له ستراتیژیک اړخه د پښتون ژغورني غورځنګ موخي زموږ له ګټو سره سر خوري.&lt;ref&gt;https://amu.tv/fa/129180/&lt;/ref&gt;

== سرچینې==
[[وېشنيزه:پښتانه]]</text>
      <sha1>9a58c5qi4zjp7k7bagmf4eku5yjyaab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زيد بن حارث</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41896</id>
    <revision>
      <id>368276</id>
      <parentid>354667</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T07:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16818" sha1="ljgmgynhf6nnfdgjmjeuxpic31oat51" xml:space="preserve">سعدى بنت ثعلبة دخپل قوم بني مَعْن د زیارت لپاره  روانه وه له نوموړې سره د دې کوچنی زوی زیدبن حارثة هم مل ؤ.
دا لادخپل قوم سیموته ننوتلې نه وه چي د بني مَعْن سپروچاپه پرې ووهله،مالونه یې ورڅخه واخیستل، اوښان یې ورڅخه روان کړل اولادونه یې په بند ورڅخه ونیول.
هغوپه ډله کي دوی له ځان سره یووړل یوهم د دې زوی زیدبن حارثه رضی الله عنه ؤ.
زید دامهال کوچنی هلک ؤچي دخپل عمراته کلنۍ ته ورپورته شوی ؤ.
چاپه مارانو نوموړی کوچنی دعکاظ بازارته راووست، بیعه یې پرې کېښوده،نوموړی دقریشويوشتمن حکیم بن حزام بن خویلدپه څلورسوه درهمه واخیستی.
د ده ترڅنګ یې یوه ډله نورغلامان هم واخیستل اومکې ته یې راوستل، کله چي د ده ترور خدیجه بنت خویلدخبره شوه د ده زیارت ته راغله سلام یې پرې واچاوه، هرکلی یې ورته وکړ او ډيره پرې خوشحاله شوه، ده ورته وویل: تروري! دعکاظ په بازار کي مي یوه ډله غلامان اخیستی چی هریودي پکښي خوښ وي هغه بوزه تاته ډالۍ ده، حضرت خدیجې رضی الله عنهاد غلامانو مخونوته په ځير،ځير وکتل، د هغوی له جملې څخه یې زید بن حارثة ځان ته غوره کړ،ځکه نوموړې ته د ده د ښه والي نښې نښانې څرګندې شوې اوله ځان سره یې روان کړ.

ډير وخت تیرنه شو چي حضرت خدیجې رضی الله عنها له محمدرسول الله    ﷺ سره واده وکړ،نوموړې غوښتل چي حضرت محمد     ﷺ ته يوه تحفه هدیه کړي.

هغه مهال چي دابختور غلام دحضرت محمد    ﷺ په تربیه کی ګرځیدی راګرځيدی د ده دقيمتي صحبت برتري ورته حاصله وه، د ده له ستروعاداتوڅخه برخمن کیدی، د ده په ورکتیاسره د ده دمغمومې مور،نه اوښکي وچيدې، نه یې ژړاتم کیده اونه یې زړه آرام کاوه، د دې پرافسوس اوغمونودې خبري نورهم غمونه ور زیاتول چي دانه وه خبره چي ژوندی دی، دا یې امید وساتي اوکه مړ دی دا ورڅخه ناهیلي شي؟

د نوموړي پلارپه هره مځکه کي ورپسي وګرځيد، له هرکاروان څخه یې پوښتنه وکړه، د ده درد ته یو داسي شعر دجوړولوزمینه برابره کړه چي اوریدل یې سينې کبابوي،ځکه ده به ویل:

زه پر زیدباندي ژړا کړمه له کړويې خبرنه یم

چي ژوندی دی اوکه مړدی له حالویې خبرنه یم

خدایږو هیڅ پرې خبرنه یم په لټون یې شومه ستړی

چي پرسمه که پرغرو دی له هغویې خبرنه یم

لمرله خپلوراختوسره یوځای د ده یاد راوړي

لمرلویدل یې هم رایادکړي له کیسویې خبرنه یم

زه پراوښ پسي سپریږم  ټوله مځکه پسي غواړم

اوښ به ستړی شي کنه له ستړویدویې خبرنه یم

زه به مړکه به ژوندی یم هرساه کښ لره فناشته

خدایږده کله به پيداشي له وختویې خبرنه یم

يادونه : دشعر مفهوم په شعر کټ مټ نه دی ژباړل شوی «ژباړن»

د حج په موسم کي دبیت الحرام دحج په نیت باندي د زید څوتنه قومیان ولاړل،دوی چي کله پرکعبه باندي طواف کاوه په ناڅاپي ډول زیدته په مخه ورغلل، دی یې وپيژاند، ده هم وپيژندل، پوښتنې ګرویږنې یې سره وکړې، دوی چي کله دحج مناسک اداکړل بیرته خپلوسیموته راستانه شول، حارثة ته یې د خپلوسترګولیدلي او دغوږواوریدلي څه بیان کړل.

ډيرپه بیړه حارثة خپله سوارلۍ برابره کړه هغه مال یې له ځانه سره واخیست چي دخپل زړه ټوته او دسترګوتورپرې راخلاص کړي،له نوموړي سره د ده ورورکعب هم ملګری شو، په ډيره چټکۍ سره دمکې لورته ولاړل، چي کله هلته ورسیدل محمدبن عبدالله رضی الله عنه  ته ورغلل ورته ویې ویل : ای د عبدالمطلب زويه! تاسو دخدای ﷻ دکعبې ګاونډیان یاست،تاسودسائل مرسته کوئ، وږو ته خوراکه ورکوئ او د غمجن استغاثه اورئ،موږ تاته دخپل هغه زوی په باره کي راغلي یوچي له تاسره شتون لري،له ځان سره مویوه اندازه مال هم دفديې په نیت راوړی، له موږسره نیکي وکړه چي څومره ستازړه وي په هغومره مال يي راکړه.

محمد     ﷺ : زه به دی تاسوته راوبولم، تاسوزما اوستاسوترمينځ په غوره کولوکي خوښي ورکړئ که یې تاسوخوښ کړاست له ماله پرته ستاسو شو اوکه یې زه خوښ کړم بیاوالله که زه هغه څوک یم چي څوک ماغوره کوي زه اعراض ورڅخه کوم

دوی وویل: تابیخي ډيرانصاف وکړ.

حضرت محمد     ﷺ زید را وبلی او ورته ویې ویل: «داڅوک دي؟»

زید: دازماپلار حارثة او دامي تره کعب دی .

اړوند مطالب:
راشد خان د [[پاکستان]] سوپر لیګ راتلونکې بولۍ لپاره په «پلاتین» کټیګورۍ کې شامل شوی
نن ټکی اسیا (پنجشنبه، ۱۲ تلې، ۱۳۹۷ل): د پاکستان سوپر لیګ څلورم پړاو لپاره د…

له غامدي تر طارق جمیله، د سیکولرانو کوم ځای خوږیږي؟
جیلاني پښتون څو ورځې وړاندې د سبتمبر په څوارلسمه په کابل کې د پاکستاني سیکولر…

ننګرهار: خوږیاڼو کې د چاودنې له امله ۹ تنو ته مرګ ژوبله اوښتې
نن ټکی اسیا (پنجشنبه، ۱۲تلې، ۱۳۹۷ل): د [[ننګرهار ولایت]] په خوږیاڼو ولسوالۍ کې د یوې…

محمد      ﷺ : «ماتاته خوښه درکړې : که دي زړه وي له دوی سره ولاړشه اوکه دي له ماسره اوسیدل زړه غواړي دلته اوسه»

زید: بې له ځنډ اوتردد څخه وویل: نه! له تاسره اوسیږم

حارثة : زیده! خوارشې ته ترمور اوپلار غلامي ته ترجیح ورکوې؟!

زید: ماله همدې سړي څخه يوڅه لیدلي، زه هيڅکله ورڅخه جلاکيدونکی نه یم

کله چی محمد     ﷺ له زیدڅخه تیر جریان ولید ترلاس یې ونيوبیت الحرم ته یې وایستی په حجره کی یې دقریشو دیوې ټولۍ په وړاندی ودراوه او ویې ویل: ای دقریشو ډلي! تاسو ګواه اوسئ دا زمازوی دی، دی له ما او زه له ده ميراث وړم

د نوموړی دپلار اوتره زړونه ښه شول،دی یې د محمد بن عبدالله      ﷺ په کور کي پریښود، دوی خپل قوم ته په ډاډه زړه او پوره خوښي سره ستانه شول

له همدې ورځي وروسته زید بن حارثه د زیدبن محمد     ﷺ په زوی سره یادیدی، دانوم ترهغودوام وکړ آن چي رسول الله      ﷺ مبعوث شو، اسلام تبنی  «زوی نيونه»باطله کړه ځکه دا آيت نازل شو: اَدْعُوْ لِأ بَآئِهِمْ (سورة احزاب۵)له هغه وروسته په زیدبن حارثة سره بیا یادشو

کله چي زید محمد     ﷺ تر مور اوپلار خوښ کړ، نوموړی نه پوهیدی چي کوم غنیمت یې ترلاسه کړی، دی نه پوهیدی چی کوم سردار ده په خپل کور او کورنۍ کي ځانته غوره کړی، هغه د اولنو او وروستنوسردار او ټول مخلوق ته د خدای ﷻ له لوري استازی «رسول »دی

د ده په خیال کي دانه ورګرځيده چي آسماني حمکراني به پرمځکه برپایه کیږي، له مشرقه تر مغربه به ټول ځایونه له عدل، انصاف اونيکي څخه ډکوي او دهمدې ستر دولت دبناء لومړنۍ خښته به دی وي

له دې پورتنو خبرو څخه یوې هم د زید په ماغزوکي ځای نه درلود بلکه دا دخدای ﷻ فضل ؤ هرچاته چي وغواړي ورکوي يې خدای ﷻ دعظيم فضل څښتن دی

هو! په همدې غورونې له لږو کلوتیريدلو وروسته خدایﷻ محمد     ﷺ له حق اوهادي دین سره راولیږی زیدبن حارثه دهغوخلګوپه لومړي کتار کي ؤچي پرده یې ایمان راووړ

آیاتردې به هم بل لوړ غوراوی وي چي سیالان سیالي سره په کښي وکړي؟!

زیدبن حارثة درسول الله     ﷺ د اسرارو امين،د سریوامیر وګرځيداوکله چي به حضرت محمد     ﷺ له مدینې څخه ولاړ نوموړی یوله هغوکسانو څخه ؤ چي دکفيل په حيث به یې پریښود

لکه څرنګه چي زید بن حارثة رضی الله عنه نبي کريم     ﷺ ترخپل پلار او مور غوره کړ، رسول الله     ﷺ  هم مينه ورسره درلوده، دی یې په خپلي کورنۍ او زامنو ګډکړ، چي کله به غائب ؤ د نبي کریم     ﷺ به ورته تلوسه وه اوکه به راغلی په راتګ به یې خوشحاله کیدی، په  داسي توګه به ورسره مخامخ کیدی چي دغسی ونډه به بل هيچانه وي ورڅخه لیدلې

دادی حضرت عائشه  رضی الله عنها موږته دیوه هغه مشهد انځور ګري کوي چي رسول الله     ﷺ د زید په ملاقات سره دخوښي اظهار کوي، دې وویل: زیدبن حارثه رضی الله عنه په داسي وخت کي مدينې ته راستون شو چي حضرت محمد     ﷺ په حجره کي ؤ، نوموړي دروازه وټکوله، نبي کریم     ﷺ په داسي  ډول ور ولاړشو چي له نامه ترځنګنوپټ،نور ټول لوڅ ؤ، د دروازې لورته په داسي بیړه ورغلی چي څادر ورپسي کشیدی، غیږ يې ورکړه ښکل یې کړ، والله که مارسول الله     ﷺ نه ترهغه مخته اونه وروسته لوڅ لیدلی وي، له زید سره د رسول الله     ﷺ دميني خبره د مسلمانانوپه مينځ کي مشهوره شوه اومسلمانانوبه نوموړی«زیدبن حب» باله اود«حب رسول الله     ﷺ»لقب یې ورکړ اوله ده وروسته یې د ده زوی «اسامة» په حب رسول الله او ابن حبه» سره ونوماوه

دهجرت په اتم کال دخدای ﷻ خوښه وه چي دوست د دوست په بیلتون و آزمويي، هغه داسي چي رسول الله  ﷺ دحارث بن عمير الأزدي په لاس یوليک بصری واکمن ته ورولیږی، او داسلام لورته یې بلنه ورکړه، حارث چي کله د اردن په ختيځ کي«مؤتة»ته ورسید دغساسنة یوامير شرحبیل بن عمرو ورته را وړاندي شو نوموړی یې ونیو کلک یې وتړی، وروسته ور وړاندي شو سر یې ورڅخه پرې کړ.
داخبره پر رسول الله    ﷺ ډيره سخته تمامه شوه ځکه تردې وړاندي د ده استازی نه ؤ وژل شوی، نویې درې زره کسيزلښکر تیارکړ دلښکر امير یې خپل دوست زیدبن حارث وټاکی او ویې ویل : که چيري زید شهیدشو قیادت به دجعفر بن ابي طالب وي، که هغه هم شهیدشو مسؤليت به عبدالله بن رواحه رضی الله عنه  ته سپارل کیږي، که هغه هم شهيدشو بیادي مسلمانان په خپله له خپل منځ څخه یوکس وټاکي.

ذکرشوی لښکر روان شو آن چي د اردن په ختيځ د«معان» سيمي ته ورسید، د روم ستر واکمن «هرقل» سمدستي له غساسنة  د دفاع په منظور یو ليک پوځ ته راولیږی، نوموړي لښکر ته د مشرکو عربانو یولک نور جنګيالي ورګډشول او دي سيلابي لښکر دمسلمانانو ځایونوته نژدې واړول

مسلمانانوپه «معان » کي دوې شپې واړول اوپردې يي مشوره سره کوله چي څه به کوي يوکس وویل: رسول الله    ﷺ ته به ليک واستوو، زموږ د دښمن په شمير به یې خبر کړو او د ده دامر انتظار به وباسو

بل وویل: ای خلګو! والله که موږ  د شمير، ځواک یا ډيرښت په اتکاء جګړه کوو، بلکه د دغه دین په کرامت سره جنګيږو، دڅه لپاره چي راوتلي یاست په هغه پسي درځئ، لوی خدای ﷻ موپه دووکي دیوه بري ضامن دی : یابری یاشهادت

وروسته دمؤتة پرمځکه دواړي ډلې سره وموښتې، مسلمانانوداسي جګړه وکړه چي رومیان یې حیران کړل، له دې درې زره کسیز لښکره څخه يي زړونه له ویري ځکه ډک شول چي د دوی له هغو لښکرو سره یې د ډغرو تکل درلود چي دوولکوته یې شمیر رسیدی

زیدبن حارث رضی الله عنه درسول الله     ﷺ له بیرغ څخه داسي دفاع وکړه چي داتلولیو دمیدان تاریخ یې مثيل نه شو وړاندي کولای، آن چي تن یې سلګونو نیزو څيري کړ، پرمځکه په داسي حال کي راپریوت چي په خپلووينوکي یې لامبووهله

له نوموړي څخه بیرغ جعفربن ابي طالب رضی الله عنه واخيست هغه هم ډيره دپام وړ دفاع ورڅخه وکړه چي بالاخره دخپل ملګری په سرنوشت اخته شو

ورپسې بیرغ عبدالله بن رواحة رضی الله عنه ته په لاس ورغلی هغه هم په پوره ميړانه متانت سره دفاع ورڅخه وکړه چي په نتیجه کي یې هغه څه ته ورسید چي د ده دوه ملګري ور رسیدلي وو.

خلګوپه وروسته کي دلښکر امیرنوی مسلمان شوی خالدبن ولید رضی الله عنه وټاکی، نوموړی هغه لښکر ته دبري لاره وموندله چي ماتي یې حتمی بریښيده

رسول الله     ﷺ ته د مؤتة اخبار ورسیدل ، د درو قائدانوله شهادته خبرشو،دومره سخت ورباندي غمجن شو چي دغومره غم وړاندي هيڅ نه ؤ ورته پيښ شوی، دهغوی کورنیوته ورغلی،تعزیه یې ورته وکړه، کله چي د زید بن حارثه کورته ورغلی دنوموړی کوچنۍ لورپه داسي حال کي ورپوری وموښتله چی له ژړا شنه وه، رسول الله     ﷺ هم وژړل آن چي ږغ يې پورته شو، سعدبن عباده رضی الله عنه ورته وویل: یارسول الله ! ﷺ داڅه دي ؟! رسول الله     ﷺ وویل: دا د دوست ژړا ده پرخپل دوست باندي»
==سرچينې==
نن ټکى اسيا
https://www.nunn.asia/1148/2011-10-24-07-18-36/?amp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241202044239/https://www.nunn.asia/1148/2011-10-24-07-18-36/?amp |date=2024-12-02 }}
[[وېشنيزه:سيرت]]
[[وېشنيزه:صحابه]]</text>
      <sha1>ljgmgynhf6nnfdgjmjeuxpic31oat51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالمالک واحدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45173</id>
    <revision>
      <id>368287</id>
      <parentid>234173</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1072" sha1="2b8hbyynan6dkv3fp550zv5xb7xf14u" xml:space="preserve">'''عبدالمالک واحدي''' د ..... اوسېدونکی دی. هغه پخوا د کندهار ښار په ۴مې ناحیې کې اوسيده. او د جهاد په وخت کې په پاکستان او جرمني کې اوسېده.

کله چې واحدي په کندهار کې قوماندان و، په کابل کې یې  د ده په خپله وینا درې کورونه اخستي وو چې يو يې د آریانا په شهرک کې دی.
&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.nunn.asia/6948/%D8%AF-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D9%86%DB%8C%D9%88-%DA%86%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%D9%85-%D9%88%DA%93/| title=د واحدي اړوند، او نور| author=ننی ټکی اسيا| date=٣٠ جون، ٢٠١٣| publisher=| via=| access-date=2019-04-13| archive-date=2019-04-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20190413212447/https://www.nunn.asia/6948/%d8%af-%da%a9%d9%88%d8%b1%d9%86%db%8c%d9%88-%da%86%d8%a7%d8%b1%d9%88-%d9%88%d8%b2%db%8c%d8%b1-%d8%af-%d9%be%d8%a7%d9%85-%d9%88%da%93/| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
==سرچینې==</text>
      <sha1>2b8hbyynan6dkv3fp550zv5xb7xf14u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زيورالدين زيور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48049</id>
    <revision>
      <id>368277</id>
      <parentid>303202</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T07:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12808" sha1="icseapirhbhzkzkt22q3y897mz8q9jj" xml:space="preserve">پوهاند ډاكتر '''زيورالدين زيور''' (۱۳۱۸ ل ل [[کال]]، [[ننگرهار ولايت]]، کوټ ولسوالي-د ۱۳۹۰ ل ل کال د [[چنگاښ]] ۲۱) د [[افغانستان]] يو لوی او نامتو پښتو ژبی [[ليکوال]]، څېړونکی او د پوهنتون استاد وو. 

==مخينه== 
زيورالدين زيور د ارواښاد ملك معراج الدين زوى او د ملك معزالدين لمسی دی چې پر ۱۳۱۸ ل ل کال د ننگرهار ولايت په كوټ ولسوالۍ كې زېږېدلى وو. لومړنۍ زده كړې (لومړى دويم او درېيم  ټولگي) يې د خپلې سيمې په كليوالي ښوونځي كې، څلورم، پېنځم او شپږم ټولگي يې د ميرانو په لومړني ښوونځي كې سر ته رسولي دي. منځنۍ زده كړې يې د شپږم ټولگي تر فارغېدو وروسته د كابل په دارالمعلمين كې وکړې. د دولسم ټولگي تر پاى ته رسولو وروسته د هغه وخت د پوهنې وزير ښاغلي دوكتور [[علي احمد خان پوپل]] په امر يو كال په كندهار كې د [[ميرويس هوتک|ميرويس خان هوتک]] د ليسې ښوونكى وو. 

د [[كابل پوهنتون]] د كانكور تر ازموينې وروسته د دغه پوهنتون د ژبو او ادبياتو په پوهنځي كې شامل شو، چې د ليسانس د سند تر اخيستلو وروسته په ۱۳۴۶ ل ل کال کې د كابل پوليتخنيك انستيتوت په علمي كدر كې د تدريسي مدير او د كتابخانې د آمر په توگه په دنده وگومارل شو. د نورو لوړو زده كړو لپاره په ۱۳۴۸ ل ل كال کې  پخواني [[شوروي اتحاد]] ته واستول شو.

زيور صاجب د شوروي اتحاد په پخواني لينينگراد کې د ماسترۍ او دوكتورا (Ph. D) له اخيستلو وروسته  خپل هـېواد ته راستون شو او د هېواد د خدمت لپاره يې مټې راونغښتې. ښاغلي استاد زيور په ۱۹۷۵ ز کال کې د دوكتورا له دسرتيشن څخه ډېره ښه دفاع وكړه. هېواد ته له راستنيدو سره سم په ۱۳۵۵ کال کې د كابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو په پوهنځي كې استاذ شو، چې له ناروغۍ سره سره يې دغه سپېڅلې دنده په پوره اخلاص، امانتدارۍ او ايماندراۍ  سر ته ورسوله. 

پوهاند ډاكتر زيور د تدريسي چارو تر څنگ له ۱۳۵۵ ل ل کال څخه د ۱۳۵۷ ل ل کال تر وږي مياشتې پورې د «وږمې» مجلې د مسوول مدير او چلوونكي په توگه دنده هم درلوده. استاد له خپل مسلك او دندې سره مينه له هر څه لوړه گڼلې، د منصب او څوكۍ شوق يې د علمي کارونو خنډ شوي نه ول. 

پوهاند زيور تر ۱۳۶۸ ل ل کاله پورې په كابل پوهنتون كې تدريسي، علمي او څېړنيزې چارې پر مخ بيولې. د همدې كال د زمري (اگست) په مياشت كې د افغان – هند كلتوري تبادلې د پروگرام له مخې د هندوستان د [[جواهر لعل نهرو]] پوهنتون ته د پښتو ژبې او كولتور د تدريس لپاره واستول شو، چې د گران هېواد افغانستان د سياسي بحران او اړو دوړ له لامل يې تر ټاكلې مودې په کې ډېر تدريس كړى دى. نوموړی تر شپږو كلونو وروسته په ۱۳۷۴ ل ل کال کې خپل هېواد ته راستون شو، خو په هېواد كې د خونړيو جنگ جگړو له كبله په ننگرهار پوهنتون كې د خدمت لپاره پاتې شو. هغه مهال يې د ننگرهار او کابل پوهنتونونو د ژبو او ادبياتو په پوهنځيو كې له وياړه ډک تدريس وكړ. 

پاتې دى نه وي، چې استاد پوهاند ډاكتر زيور د تدريس تر څنگ د پروگرامونو د مدير، د پوهنځي د مرستيال او د پښتو څانگې د مشر په توگه كار كړى او له تدريس سره سره د پوهنتون د علمي څېړنو د مركز آّمر او د علمي شورا فعال غړى وو، چې په ټولو ځانگړيو كميټو كې يې پوره ونډه درلوده. دغه راز د نشراتي بورډ آّمر او په لوړو زده کړو وزارت كې د ننگرهار پوهنتون استازى هم وو. ښاغلى پوهاند زيور د «پوهه» مجلې په كتونكې ډله كې هم برخه لرله او دغه راز يې د «سبا ستورى» او د «امن» مجلو د كتونكي او څارونکي په توگه څارنه او كتنه كړې ده. 
  
پوهاند زيور د ليسانس او ماسترۍ د دورې او د شپې د پوهنځي په تدريسي چارو كې ستره برخه اخيستې ده. د كابل – ننگرهار او جواهر لعل نهرو په پوهنتونو كې يې د ادبپوهنې مضامين لكه د ادب [[تاريخ]]، متون، مقايسوى ادبيات، د ادب تيوري، فلكلور پوهنه، ولسي ادبيات، د افغانستان معاصر تاريخ، د افغانستان كولتور، [[پښتو ژبه]] او نور په نوموړيو پوهنتونونو كې تدريس كړي او په هېواد کې پرې بوخت پاتې وو. له محصلينو سره يې د مونوگرافونو په ليكلو او د موضوعاتو په ټاكلو كې لويه برخه لرله. د استادانو د علمي ترفيع گانو د آثارو په ليكنه، سمونه او د تقريظونو په ليكلو كې يې له هغوى سره پوره مرسته كړې ده. 
په [[هند]] كې يې د تدريس او څېړنې تر څنگ د ال اينډيا راډيو ډيلي له پښتو خپرونو سره علمي مرسته، لار ښودنې، مشورې او د پښتو پروگرامونو په تنظيم، ترتيب او د مضامينو د سمونې او ايډيت چارې يې هم تر سره كړې دي. همدارنگه يې په پېښور پوهنتون كې له پښتو اكاډمۍ او پښتو څانگې سره علمي اړيكې او مرستې كړې دي. 

زيور صاحب د (Ph- D) د دسرتيشنونو په دفاع او تقريظونو په وركولو كې هم برخه درلودلې ده. په هره توگه نوموړی استاد او ليکوال سره له دې، چې ورپېښې ناروغۍ کمزورى کړى وو، د خپل خدمت په بهير كې گڼ شمېر علمي، ادبي، او څېړنيز آثار ليكلي او همدارنگه يې له نورو ژبو څخه پښتو ژبې ته ډېرې ښې ژباړې كړې دي. پوهاند زيورالدين زيور په يو گڼ شمېر کورنيو او نړيوالو سيمينارونو او غونډو کې هم گډون کړی دی.  
 
==مړينه== 
 

==چاپ شوي اثار يې== 

لومړی: د كابل  او ننگرهار پوهنتونونو د ژبو او ادبياتو د پوهنځيو پښتو څانگو ته چاپ شوي درسي كتابونه او لكچرنوټونه:
# د پښتو ادبياتو تاريخ (د روښانيانو دوره) (د دويم ټولگي لپاره)،  گستتنر ۱۳۵۸ ل ل کال، [[كابل پوهنتون]]، چې په ۱۳۸۳ ل كال د ساپي پښتو څېړنو او پراختيا مركز له خوا چاپ او زده كوونكيو ته وړاندې شو.
# د پښتو ادبياتو تاريخ، د درېيم ټولگي لپاره (كلاسيكه دوره)، گستتنر ۱۳۵۹ ل ل کال، كابل پوهنتون، چې په ۱۳۸۴ ل كال د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز له خوا چاپ او د پوهنتونونو زده كوونكيو ته وړاندې شو. 
# د پښتو ادبياتو تاريخ د څلورم ټولگي لپاره (اوسنۍ دوره) گستتنر ۱۳۶۰ ل ل كال، كابل پوهنتون، چې په ۱۳۸۵ ل كال کې د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز له خوا چاپ او زده كړيالو ته وړاندې شو.
# د پښتو ادبياتو تاريخ د لومړي ټولگي لپاره (لرغونې دوره) گستتنر، په ۱۳۸۶ ل كال د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مركز له خوا چاپ او خپور شو.
# د پښتو ادبياتو تاريخ منځنۍ دوره (د دويم او درېيم ټولگي لپاره)، د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مرکز پېښور، د ۱۳۸۶ ل کال چاپ. 
# د پښتو ادبياتو تاريخ (معاصره دوره)، د ماسترۍ دورې لپاره، ۱۳۶۷ ل کال (قلمي).
# ولسي ادبيات، د كابل پوهنتون (گستتنر)، ۱۳۶۲ ل کال. 
# د ادب پوهنې اصطلاحي قاموس، كابل پوهنتون (گستتنر)، ۱۳۶۱ ل کال. 
دويم: پوهنيز او څېړنيز اثار: 
# د ننگرهار ولسي شاعران، د ليسانس دورې مونوگراف، ۱۳۶۴ ل کال، كابل پوهنتون.
# د پوشكين د اشعارو خصوصيت، د ماسترۍ دورې تيزس، ۱۹۷۱ ز كال، لېنينگراد.
# د پښتو په كلاسيك ادب كې د هندي سبك اغېزه، د دوكتورا (Ph.D) د سرتيشنر ۱۳۶۱ ل کال، كابل پوهنتون.
# د پښتو د هنري اّثارو پيدايښت او پرمختيا، د پوهاندۍ علمي ترفيع اثر، ۱۳۷۷ ل ل کال، ننگرهار پوهنتون. 
# په پښتو ادب كې د ناول پيدايښت او پرمختيا، ۱۳۶۵ ل كال (قلمي).
# انگيرنې، كركې، كږنې، كابل پوهنتون د څېړنو مركز، ۱۳۶۴ ل كال.
# د ادب پوهنې اصطلاحي قاموس، په درې ژبو (پښتو، روسي، انگليسي)، كابل پوهنتون د څېړنو مركز، ۱۳۶۸ ل کال. 
# په پښتو ادب كې د سفرنامو تاريخي بهير، ۱۳۶۶ ل کال (قلمي). 
# پرتليز ادبيات، ۱۳۶۷ ل کال (قلمي).
درېيم: مقالې او رسالې: پوهاند ډاكتر زيورالدين زيور پر چاپي اثارو او کتابونو سربېره گڼ شمېر څېړنیزې مقالې هم ليکلې چې د هېواد په بېۍلابلو رسنيو چې چاپ شوې، لکه د حميد ماشوخېل په اشعارو كې پښتو متلونه، كابل مجله، ۱۳۵۲. حميد ماشوخېل او هندي سبك لومړۍ برخه، كابل مجله، ۱۳۵۲ ل کال، ۱۱-۱۲ گڼې. حميد ماشوخيل او هندي سبك دوه يمه برخه، کابل مجله ۱۳۵۳ ل کال، ۹ گڼه. قيصې د ايسپ الحكيم – وږمه مجله، ۱۳۵۶ ل کال. سرياني دعا؟ وږمه مجله، ۱۳۵۶ ل کال،۱ گڼه. د استاد الفت ليكوالي، وږمه مجله، ۱۳۵۶ ل کال، ۴ گڼه. د پښتو اّثارو بين المللي سيمينار، وږمه مجله، ۱۳۵۶ ل کال، ۲ گڼه. پښتو خپرونې، وږمه مجله، ۱۳۵۷ ل کال. نوى كال، وږمه مجله، ۱۳۵۶ ل کال، ۱ گڼه. روښاني جگړن جلال الدين، وږمه مجله، ۱۳۵۷ ل کال ۲ گڼه. فرهنگيالى خوشحال، كابل مجله، ۱۳۶۰ ل کال، ۴ گڼه. د دولت لواڼي په ديوان كې ادبي تېروتنې (تنقيد او تحقيق)، كابل مجله، ۱۳۶۲ ل کال، ۱۱ گڼه. په تاريخ مرصع كې د پښتو اشعارو منابع (تحقيقي)، كابل مجله، ۱۳۶۵ ل کال، ۱۱-۱۲ گڼې. او داسې نورې.  


==اخځليک== 
# https://www.nunn.asia/2451/2011-07-13-15-34-46/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020092930/https://www.nunn.asia/2451/2011-07-13-15-34-46/ |date=2019-10-20 }} 
#http://ns.tolafghan.com/posts/22174 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020104525/http://ns.tolafghan.com/posts/22174 |date=2019-10-20 }} 

[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] 
[[وېشنيزه:افغانان]] 
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]</text>
      <sha1>icseapirhbhzkzkt22q3y897mz8q9jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عزت الله ذکي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48516</id>
    <revision>
      <id>368289</id>
      <parentid>363628</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10847" sha1="5sp6oqai8p8b020sp5eoqh5qucb1o1o" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = [[لیکوال]] او [[شاعر]]
| name               = عزت الله ذکي
| honorific_suffix   = 
| image              =
| birth_date         = ۱۳۷۲/عقرب/۲۵مه
| birth_place        = [[پنجوايي ولسوالۍ]]
| monuments          = 
[https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%B2%D9%85%D8%A7_%D9%88%D8%B7%D9%86%21_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A زما وطن!]

[https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AF_%D9%88%D8%B7%D9%86_%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF_%D8%AA%D9%87!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A د وطن شهيد ته!]

[https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A توکل!]

[https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AF_%D8%B9%D8%B4%D9%82_%D8%B3%D8%B2%D8%A7!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A د عشق سزا!]

[https://poems.fandom.com/ps/wiki/%DA%98%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A ژونده!]

[https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D9%88%D8%B7%D9%86!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A وطن!]

[https://poems.fandom.com/ps/wiki/%DA%9A%DA%A9%D9%84%DB%90_%D9%86%DA%93%DB%8D!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A ښکلې نړۍ!]

[https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AF_%DA%98%D9%88%D9%86%D8%AF_%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A د ژوند سلسله!]
| residence          = [[کابل]]، [[افغانستان]]
| nationality        = [[افغان]]
| other_names        = [[ذکي]]
| citizenship        = [[افغانستان]]
| education          = [[ژورناليزم]]
[[کمپیوټرپوهنه]]

[[پښتو ادب]]
| occupation         = [[لیکوال]]، [[شاعر]]، [[ژباړن]]، [[څېړونکی]]
| years_active       = ۱۳۸۲ - تراوسه
| organization       = 
| awards             = [[ژورنالیزم]] - [[ژباړه]] - [[شعر]] - [[کمپیوټر]] - [[ټکنالوجي]]
| website            = 
| signature          = 
}}

=='''مخینه'''==
'''عزت الله ذکي''' یو مستعد، ماهر، هڅاند او مسلکي افغان ليکوال، ژورناليست، ژباړن، ويب ماسټر او د معلوماتي ټکنالوژۍ کارپوه دی.

ذکي د ۱۳۷۲ هجري لمریز کال د لړم/عقرب پر ۲۵مه، د کندهار ولایت په پنجوايي ولسوالي کي زېږېدلی او تر دې دمه یې د افغان ټولني په همغږۍ کي ژور او رغنده ژورنالیستکي او آدبي رول لوبولی دی. 
=='''زده کړي'''==
دیني زده کړي يې د خپل کلي په مسجد جامع کي له ملا امام نه ترلاسه کړي او ورپسې يې خپله تعلیمي دوره په ۱۳۹۰ هجري لمريز کال کي د کندهار ولایت په احمدشاه بابا عالي لېسه کي تکمیل کړې ده.

تحصيلي دوره يې د کابل د کاروان پوهنتون د کمپیوټر ساينس پوهنځي په معلوماتي ټکنالوژۍ څانګه کي بشپړه کړې او په ۱۴۰۵ هجري لمريز کال کي يې له ياد پوهنتون څخه د ليسانس سند په لاس راوړی دی.
=='''هڅي'''==
ذکي د معلوماتي ټکنالوژۍ «کمپيوټر_ساینس» ترڅنګ په پښتو ژورنالیزم او پښتو آدبیاتو کي ځانګړی او کافي مهارت لري.

د نوموړي ډېری آدبي آثار، ګټوري ژباړي، ټولنیزي، کلتوري او په زړه پوري ليکنې د انټرنیټ پرمخ په یوشمېر پښتو ویب پاڼو او ټولنیزو رسنيو هم خپاره شوي دي.

هغه د ټولنیزو رسنیو کارپوه او ماهر ژباړن دی، چي له انګلیسي او فارسي ژبو څخه پښتو ژبي ته ګټوري ژباړي کوي، کوم چي په ټولنیزو رسنیو او پښتو ویب پاڼو کي هم خپریږي، لوستونکي کولای شي ددغو ګټورو پښتو مطالبو له مینځپانګو او محتوایاتو څخه د انټرنيټ په مټ برخمن شي.
=='''سرچینې'''==
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%B2%D9%85%D8%A7_%D9%88%D8%B7%D9%86!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A زما وطن! / عزت الله ذکي]

* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AF_%D8%B9%D8%B4%D9%82_%D8%B3%D8%B2%D8%A7!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A د عشق سزا! / عزت الله ذکي]
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D9%88%D8%B7%D9%86!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A وطن! / عزت الله ذکي]
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AF_%D8%AF%D9%84%D8%A8%D8%B1_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A د دلبر دیدن! / عزت الله ذکي]
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AF_%D9%88%D8%B7%D9%86_%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF_%D8%AA%D9%87!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A د وطن شهيد ته! / عزت الله ذکي]
*  [https://www.pajhwok.com/ps/opinions/%D8%AF-%D8%A7%D9%88%D8%A8%D9%88-%D8%B3%D9%BE%D9%85%D8%A7-%D8%AF-%D8%A7%D9%88%D8%A8%D9%88-%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%A1-%D8%AF%D9%87 د عزت الله ذکي ليکنه]
*  [https://www.nunn.asia/155551/%D8%AF-%D8%B9%D8%B2%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B0%DA%A9%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%DB%90-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%87/ د عزت الله ذکي درې شعرونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207215316/https://www.nunn.asia/155551/%d8%af-%d8%b9%d8%b2%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b0%da%a9%d9%8a-%d8%af%d8%b1%db%90-%d8%b4%d8%b9%d8%b1%d9%88%d9%86%d9%87/ |date=2019-12-07 }}
*  [https://tatobaynews.com/?p=57612 د کور کتابتون څنګه جوړ کړو؟ / عزت الله ذکي]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://rohi.af/fullstory.php?id=69166 ګرځنده او لږ وزن لرونکی بايسکل جوړ شو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903001724/http://rohi.af/fullstory.php?id=69166 |date=2018-09-03 }}
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AF_%DA%98%D9%88%D9%86%D8%AF_%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A د ژوند سلسله! / عزت الله ذکي]
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%DA%9A%DA%A9%D9%84%DB%90_%D9%86%DA%93%DB%8D!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A ښکلې نړۍ! / عزت الله ذکي]
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%DA%9A%DA%A9%D9%84%DB%90_%D9%84%D9%8A%D9%84%D8%A7!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A ښکلې ليلا! / عزت الله ذکي]
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A توکل! / عزت الله ذکي]
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%D8%A2%DB%90_%D8%B0%DA%A9%D9%8A%D9%87_%D9%84%DB%90%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%87!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A آې ذکيه لېونيه! / عزت الله ذکي]
* [https://poems.fandom.com/ps/wiki/%DA%98%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87!_/_%D8%B9%D8%B2%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B0%DA%A9%D9%8A ژونده! / عزت الله ذکي]
* [https://tatobaynews.com/?p=36715 د پېريانو ښار چيري دی؟ عزت الله ذکي]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=34013 کوم ښارونه د نړۍ د خوندي ښارونو له ليست څخه وايستل شول؟]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=28722 د شپې شنې چای مه څښئ! / عزت الله ذکي]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=27516 کوم هيوادونه زياته طلا لري؟ / عزت الله ذکي]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=27677 آيفون په څو درجې يخه هوا کي خپله بندېږي؟]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=25470 برتانوی ميلياردر د سينګاپور تر ټولو جګه او ګران بيه ودانۍ رانيسي!]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=24475 هغه ښځه چي په ۱۰ دقيقو کي يې ۳۲ برګران وخوړل!]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=24386 ټول يې پر دربدره ملت زده کوي! / عزت الله ذکي]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=24381 ۵ علتونه؛ ولي ژوند ښکلی دی؟]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=24213 ٧٨ کلونه مخکي موندل سوې کوپړۍ اوس وپېژندل سوه!]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=24069 د نړۍ عجيبه نوم درلودونکی ماشوم!]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=20459 د شمالي کوريا مشر يو جنرال غوښه خوړونکو ماهيانو ته واچاوه!]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=19237 چينايي پلاوي غوښتل خپل ولسمشر له سټېجه راوغورځوي! عزت الله ذکي]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=19209 په خالي معده کېله ونه خورئ! عزت الله ذکي]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatobaynews.com/?p=12224 د نړۍ تر ټولو غوره او خراب ښارونه کوم دي؟]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

&lt;references /&gt;

{{پښتانه}}
[[وېشنيزه: افغانان]]
[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه: افغاني ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه]]
[[وېشنيزه:نوميالي افغانان]]
[[وېشنيزه: پښتانه څېړونکي]]
[[وېشنيزه: افغان څېړونکي]]
[[وېشنيزه: افغان خبريالان]]</text>
      <sha1>5sp6oqai8p8b020sp5eoqh5qucb1o1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي محمد مخلص</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52698</id>
    <revision>
      <id>368291</id>
      <parentid>314417</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5015" sha1="mghudk33ynq6b8sascoflyrx3zg6x59" xml:space="preserve">
'''علي محمد مخلص''' ([[زوکړه]]؟ - [[مړینه]]، اټکلي ۱۰۶۸ سپوږميز لېږدي [[کال]]) د [[افغانستان]] يو [[پښتو ژبه|پښتو ژبی]] [[شاعر]] او [[ليکوال]] وو.

==مخينه== 
علي محمد مخلص د ابابکر کندهاري زوی او د استاد [[زلمی هېوادمل|زلمي هېوادمل]] د وینا له مخې يې ژوند تر  ۱۰۶۸ سپوږميز لېږدي کال پورې يقیني دی. د هغه بشپړ دیوان پر ۱۳۹۴ لمريز لېږدي کال د [[محمد هارون خپل]] شعشعي په سمون او سریزې سره چاپ شوی دی. 

علي محمد مخلص د روښاني تصوف او طریقې یو مخلص پلیونی او پیرو دی. د هغه د نوم له یادېدو سره سم وار له واره د سړي ذهن ته (حالنامه) راځي؛ حالنامه هغه اثر دی چې د روښانیانو د ژوند ټول حال او احوال پکې بیان شوی دی. پر دې اثر که څه هم د لومړي ځل لپاره [[پیر روښان]] کار پیل کړی وو، خو علي محمد مخلص په ډېر اخلاص سره له سره ترتیب او د پير روښان د [[کورنۍ]] ټول احوال يې پرې اضافه کړي دي. 

شاعر مخلص د دې اثر تر څنگ په پښتو کې بله منثوره رساله هم لري. دا رساله یې د استاد زلمي هېوادمل له خوا د کابل مجلې د ۱۳۶۷ کال په ۱ـ ۲ گڼه کې چاپ شوې ده.  
  
هغه په خپل دیوان او نورو خورو ورو لیکنو کې د روښاني [[تصوف]] په خپرولو کې تر نورو روښاني شاعرانو ډېر کوښښ کړی دی. نو پر همدې بنسټ د هغه د امتیاز حق هم تر نورو روښاني شاعرانو په دې برخه کې ډېر دی. 

علي محمد مخلص تر ډېره د نورو روښاني شاعرانو په لاره نه دی تللی. هغوی ټولو یوازې په تصوف او عرفان کې هغه څه بیان کړي، چې هغوی ته د هغوی د مرشد او پیر بایزید روښان له خوا ویل شوي ول، خو علي محمد مخلص د بایزید روښان د افکارو د څرگندولو تر څنگ د نور تصوف په اړه هم خپل افکار څرگند کړي دي.  

علي محمد مخلص د مشهور روښاني [[ارزاني خوېشکي]] ورور وو او د پلار نوم يې برهان او له خېشكي قبيلې څخه وو. د هغه دويم ورور عمر نومېده. [[اخون دروېزه]] په خپل کتاب کې د ارزاني د نورو دوو وروڼو نومونه د ملا علي [علي محمد مخلص] او ملا عمر په بڼه ليکلي دي.   

==مړينه== 

==چاپ شوي نښيرونه يې== 
۱- ديوان، د ۱۳۹۵ لمريز لېږدي کال، د اطلاعاتو او فرهنگ وزارت چاپ. 

۲- منثوره رساله، د ۱۳۶۷ ل ل کال کابل مجلې په ۱ـ ۲ گڼه کې چاپ. 

۳- د حالنامې اوډنه او پر هغې زياتونه.   
 

==اخځليک==

۱- https://www.taand.com/%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D9%84%D8%B5-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919222358/https://www.taand.com/%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D9%84%D8%B5-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85/ |date=2020-09-19 }}  

۲- https://www.facebook.com/223336756405/photos/%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8D-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%87%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%AF-%D8%B1%D9%88%DA%9A%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%90-%D8%AA%D8%B1-%D9%BC%D9%88%D9%84%D9%88-%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93/10152395739671406/ 

۳- https://www.nunn.asia/32590/%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%B2%D9%8A%D8%AF-%D8%B1%D9%88%DA%9A%D8%A7%D9%86-%D8%AF-%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%BE%D9%87/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013022641/https://www.nunn.asia/32590/%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%B2%D9%8A%D8%AF-%D8%B1%D9%88%DA%9A%D8%A7%D9%86-%D8%AF-%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%BE%D9%87/ |date=2020-10-13 }}  

۴- 


[[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]]
[[وېشنيزه:پښتانه شاعران]] 
[[وېشنيزه:افغاني ليکوال]]‎ 
[[وېشنيزه:پښتانه]] 
[[وېشنيزه:افغانان]]</text>
      <sha1>mghudk33ynq6b8sascoflyrx3zg6x59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سمیع الدین افغاني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53499</id>
    <revision>
      <id>368281</id>
      <parentid>259513</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T07:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5375" sha1="t3w97mf42kkjz0erzd3at33on8jjok1" xml:space="preserve">
'''سمیع الدین افـغاني''' ([[زوکړه]] ۱۳۳۳ لمريز لېږدي [[کال]]، د [[لغمان ولايت]] - [[مړینه]] د ۱۳۹۹ لمريز لېږدي کال د [[مرغومی (مياشت)|مرغومي]] ۲، [[جرمني]]) د ټول [[افغانستان]] يو [[پښتو ژبه|پښتو ژبی]] [[ليکوال]] او [[شاعر]] دی. 
  
==مخينه== 
سمیع الدین افـغاني د ارواښاد مولوی محمد سعید (سعید افغاني) زوی، د خدای بښلي مولوي عبدالمجید لمسی، پر ۱۳۳۳ ل ل کال د لغمان ولایت د عمرزیو د سيمې په خیراباد کلي کې زیږیدلی وو. لومړنۍ زده کړې یې د لغمان ولایت د حیدر خانیو په کليوالي ښوونځۍ، د مهترالمک لومړني ښوونځي او د [[پير روښان]] پـه ليسه کې سرته رسولې دي. پر ۱۳۵۹ ل ل کال د لوړو او مسلکي زده کړو د تر لاسه کولو لپاره بهر ته واستول شو او په ۱۳۶۴ ل ل کال په کورنیو چارو وزارت کې د ډگروالۍ تر پوړۍ (رتبې) رسیدلی دی. 

خدای بښلی سمیع الدین افغاني لیکوال او د پرگنو شاعر دی چـې څلور شعري ټولگې یې (د وطن یادونه، پر دیس خیالونه، داغلي زړونه او نړیدلې جونگړې) په نومونو چاپ شوې دي. ډیـره برخه لیکنې او شعرونه یې د [[هېواد]] په مجلو او مهالنيو کې خپاره شـوي او همدارنگه گڼ شمېر شعرونه یې د هېواد د وتـلو شاعرانو او لیکوالو پـه پوهنغونډو (علمي سیمــینارونو) او مشاعــرو کې دکلمه او یـو شمېر نور یې د هېواد د خوږژبو سنـدرغاړو پـه غږونو کې کمـپوز شوی دي، لکه د وطن په یاد، بنجاره ماما، پـل دې بختور شـه، همت، افغان یـم، دا افغانستان دی، یـاره ستا پـه اننگو کې، میروم لغمان جان، د برکلي گودر او ډیر نور چې زمونږ د هېوادوالو د پاملرنې وړ گرځېدلي دي. 

همدارنگه په سلگونو پاړکي شعرونه او په لسگونو څیړنیزې علمي، ټولنيزې، سیاسي مقالې او لیکنې یې د هېواد په رسنیو او انترنیټي ویب پانو کې چاپ او خپرې شوې دي.  
 
==له هېواده کډوال کېدل== 
په هېواد کې د ډاکتر [[محمد نجيب الله]] د واکمنۍ تر راپرځېدا وروسته او د جهادي تنظيمونو واک و ځواک ته تر رسېدو وروسته په هېواد کې کورنۍ جگړه نوره هم تاوجنه شوه. سمیع الدین افـغاني د نورو گڼ شمېر افغانانو په څېر دې ته اړوت چې له هېواده ووځي او کډوال شي. نوموړی لومړی څه موده په [[روسیه]] کې اوسېده او بیا وروسته جرمني ته کډوال شو او د [[ژوند]] تر پايه هلته اوسېده. 
  
==مدني اکر او کورنۍ== 
سمیع الدین افغــاني واده کړی وو او پېنځه اولاده ترې پاتې دي.  

==د شعر بېلگې يې== 

==مړينه== 
سمیع الدين افغاني چې د المان په مونش گلادباخ کې ميشت وو، له څه مودې راهيسې ناروغ وو او د ۱۳۹۹ ل ل کال د مرغومی پر ۲ (د ۲۰۲۰ ز کال د ډيسمبر پر ۲۲) وفات شو او جنازه يې د ډسمبر پر ۲۳ په ياد ښار کې خاورو ته وسپارل شوه. اروا يې ښاده او [[جنت]] يې ځای شه.  

==چاپ شوي نښيرونه يې== 

۱ - د وطن یادونه (لومړۍ شعري ټولگه). 

۲ - زمونږ کلي او بانډې (نثر). 

۳ - بازگشت (لنډ داستان). 

۴ - پردیس خیالونه (دویمه شعري ټولگه). 

۵ - شين خالۍ ([[ناول]]) چې د لنډو کيسو په ډول هم خپور شوی دی. 

۶ - داغلي زړونه (درېيمه شعري ټولگه). 

۷ - نړېدلې جونگړې (څلورمه شعري ټولگه). 

۸ - غوره شعرونه او نظمونه (د شعرونو دیوان). 
 
==اخځليک== 
۱- په فېسبوک کې پخپله د سميع الدين افغاني له پاڼې څخه. 

۲- https://www.nunn.asia/178744/%D9%84%D9%8A%DA%A9%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%AA-%D8%B4/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201224013340/https://www.nunn.asia/178744/%d9%84%d9%8a%da%a9%d9%88%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d9%88-%d8%b4%d8%a7%d8%b9%d8%b1-%d8%b3%d9%85%d9%8a%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%af%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%81%d8%ba%d8%a7%d9%86%d9%8a-%d9%88%d9%81%d8%a7%d8%aa-%d8%b4/ |date=2020-12-24 }}  

۳-

[[وېشنيزه: پښتانه شاعران]]
[[وېشنيزه: پښتانه ليکوال]] 
[[وېشنيزه: افغاني ليکوال]] 
[[وېشنيزه: پښتانه]] 
[[وېشنيزه: افغانان]]</text>
      <sha1>t3w97mf42kkjz0erzd3at33on8jjok1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عزم ویبپاڼه (عزم نیوز)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56137</id>
    <revision>
      <id>368290</id>
      <parentid>269522</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1348" sha1="4hoqgybr0d6080tbra5fhqd3ephs24j" xml:space="preserve">د عزم په نوم رسنۍ خپل فعالیت د ۲۰۱۵ز کال په جون میاشت کې پیل کړ. دا رسنۍ د افغانستان، سیمې او نړۍ په اړه خبرونه خپروي. د دې ترڅنګ اسلامي، سیاسي، ټولنیزي، روغتیايي لیکنو ته هم په خپله ویبپاڼه کې ځای ورکوي. د دې ویبپاڼې لومړی ادرس azamm.org و، خو په ۲۰۲۱ز کال کې یې ادرس azamnews.com ته بدل شو، چې په دې سره یې نوم هم د عزم پرځای عزم نیوز ته واوښت.


د خپل فعالیت د [https://www.nunn.asia/48058/د-عزم-په-نوم-ازاده-او-خپلواکه-ویب-پاڼه-پ/ اعلان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720121038/https://www.nunn.asia/48058/%D8%AF-%D8%B9%D8%B2%D9%85-%D9%BE%D9%87-%D9%86%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%88-%D8%AE%D9%BE%D9%84%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%87-%D9%88%DB%8C%D8%A8-%D9%BE%D8%A7%DA%BC%D9%87-%D9%BE/ |date=2021-07-20 }} په مطلب کې ویلي چې په هیڅ کوم سیاسي تنظیم پورې اړه نه لري.

عزم کوم مشخص دفتر نه لري، بلکې په افغانستان کې دننه او بهر همکاران لري، چې ټولې چارې یې په آنلاین ډول سر ته رسیږي.</text>
      <sha1>4hoqgybr0d6080tbra5fhqd3ephs24j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تبلیغات په متحده ایالاتو کې</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57759</id>
    <revision>
      <id>368257</id>
      <parentid>352347</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17908" sha1="gqq7wn91du3djj6g7ffx7n9hpq57va1" xml:space="preserve">په متحده ایالاتو کې تبلیغات هم د دولت او هم د رسنیزو ادارو له لارې تر سره کېږی. تبلیغات هغه معلومات، نظریات یا اوازې دي چې په دقت سره تنظیم کېږي او په معمول ډول د یوه ملت د شخصي ګټو د ساتنې لپاره خپریږي. تبلیغات د راډیو، ورځپاڼې، پوسټر، کتاب، تلویزیون او نورو رسنیو له لارې خپریږي. تبلیغ کوونکي ښايي ریښتینې یا نه ریښتینې معلومات خپلو مخاطبانو ته وړاندې کړي، چې زیاتره پر مثبتو اړخونو باندې ټینګار لري او منفي اړخونه یې پټوي یا هم برعکس، تر څو وکولای شي چې په عامه افکارو یا کړو وړو کې د پام وړ بدلون رامنځته کړي.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://home.isi.org/truth-or-propaganda|title=Truth or Propaganda?|website=Intercollegiate Review|publisher=Intercollegiate Studies Institute|language=en|access-date=2018-09-28|archive-date=September 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929001233/https://home.isi.org/truth-or-propaganda|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== په کور دننه ==

=== لومړۍ نړیواله جګړه ===
د امریکا د حکومت له خوا د لومړي ځل لپاره د لومړۍ نړیوالې جګړې په درشل کې په پراخه کچه سره تبلیغات وشول. دولت د اتباعو او ماشومانو په مالي مرستې سره وکولای شول چې د خپل اقتصادي تحرک لپاره هغه د جګړې د لګښتونو د پوره کولو لپاره وکاروي. د جګړې د تجهیزاتو (وسلو، باروتو، توپ، پولادو او داسې نورو) د بیې د ټیټې ساتنې لپاره د امریکا دولت داسې پوسترونه چاپول چې له مخې یې خلک هڅول تر څو په خپلو ضایعاتو کې کمی راولي او د خپلې اړتیا وړ سابه د «بریا په بڼونو» کې وکري. د عامه معلوماتو د کمېټې له خوا د هغو درنو تاکتیکونو په وړاندې رامنځته شوې عمومي بدبیني د دې لامل شوه تر څو دولت له جګړې وروسته په رسمي توګه د تبلیغاتو کارونه منع کړي. &lt;ref name=&quot;Thomas Howell pp. 795–813&quot;&gt;Thomas Howell, The Writers' War Board: U.S. Domestic Propaganda in World  War II, Historian, Volume 59 Issue 4, pp. 795–813&lt;/ref&gt;

په ۱۹۱۵ کال کې د ''جګړې جرمنی اړخ''  په نوم فلم د شیکاګو ټریبیون د فلم اخیستونکي اډوین ایف. ویګل له خوا د ثبت شویو صحنو له مخې جوړ شوی دی. دا یوازینی امریکايي فلم و چې له جګړې څخه یې د جرمني لیدلوری ښوده. په تیاتر کې د همدې فلم د خپریدو په مهال خلک په اوږدو لیکو کې ولاړ و او دغه فلم په هومره شوق او لېوالتیا سره ولیدل شو چې زیاترو خلکو یې ټیکټ په توربازار کې پیریده. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Ward|first=Larry Ward|title=The Motion Picture Goes to War: A Political History of the U.S. Government's Film Effort in the World War, 1914-1918|publisher=University of Iowa|date=1981|url=https://books.google.com/books?id=l-ifAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Isenberg|first=Michael|title=War on Film: The American Cinema and World War I, 1914-1941|publisher=University of Colorado|date=1973|url=https://books.google.com/books?id=weefAAAAMAAJ&amp;q=%22The+German+Side+of+the+War%22+World+War+I}}&lt;/ref&gt;

=== لومړۍ نړیواله جګړه ===
د لومړۍ نړیوالې جګړې په درشل کې، متحده ایالاتو په رسمي توګه هېڅ تبلیغات نه درلودل، خو د روزولټ حکومت بیا د همدې تشې د ډکولو لپاره یو لړ وسایل په کار واچول. یو له همدې تبلیغاتي وسایلو څخه عامه خو د دولت په مالي مرسته تمویل شوی د لیکوالانو د جګړې پلاوی (WWB) و. د WWB فعالیتونه هومره پراخ و چې ورته «د تاریخ تر ټولو ستر تبلیغاتي ماشین» هم وايي. د ''موږ ولې جګړه کوو'' د امریکا د حکومت هغه مشهور تبلیغاتي سریال و چې موخه یې په دویمه نړیواله جګړه کې د امریکا د ښکېلتیا توجیه کول و. په امریکا کې د تبلیغاتو د کارونې پر وړاندې بېلابېل غبرګونونه وو، ځکه چې په لومړۍ نړیواله جګړه کې د تبلیغاتو د خپراوي لپاره د دولت هلې ځلې د امریکا د عمومي افکارو له خوا منفي ګڼل شوي وي. حکومت په لومړي سر کې تبلیغات نه کارول، خو بالاخره د سوداګریو او رسنیو له خوا پیل شول چې هغوی هم د دې کار موخه اطلاعاتي اړخه وباله. د دویمې نړیوالې جګړې په تبلیغاتو کې کلتوري او نژادي کلیشې وکارول شوي تر څو هغه جاپانیان او حکومت یې د خلکو په افکارو کې هغه د «بې رحمه او حیوان صفته دښمن چې باید مات کړل شي» په توګه معرفي کړل شي، چې دا کار د دې لامل وګرځید تر څو زیاتره امریکایان د جاپان ټولو خلکو ته په منفي سترګه وګوري. د ۱۹۴۰مې لسیزې په لومړیو کې زیاتره جاپاني الاصله امریکایان په زور سره را ټول او په اسارت کې وساتل شول.   &lt;ref name=&quot;warhistoryonline&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.warhistoryonline.com/world-war-ii/american-propaganda-world-war-ii.html|title=American Propaganda in World War II|last=Riddle|first=Lincoln|date=Aug 6, 2016|website=warhistoryonline.com|access-date=October 1, 2018|archive-date=October 2, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002065119/https://www.warhistoryonline.com/world-war-ii/american-propaganda-world-war-ii.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Miles|first=Hannah|date=2012|title=WWII Propaganda: The Influence of Racism|url=https://artifactsjournal.missouri.edu/2012/03/wwii-propaganda-the-influence-of-racism/|journal=Artifacts|issue=6|access-date=2018-10-01|archive-date=2019-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201084555/https://artifactsjournal.missouri.edu/2012/03/wwii-propaganda-the-influence-of-racism/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Semiannual Report of the War Relocation Authority, for the period January 1 to June 30, 1946,'' not dated. Papers of [[Dillon S. Myer]]. [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/japanese_internment/documents/index.php?pagenumber=4&amp;documentid=62&amp;documentdate=1946-00-00&amp;collectionid=JI&amp;nav=ok Scanned image at] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616103305/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/japanese_internment/documents/index.php?pagenumber=4&amp;documentid=62&amp;documentdate=1946-00-00&amp;collectionid=JI&amp;nav=ok|date=2018-06-16}} trumanlibrary.org. Retrieved 2006-09-18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;trumanlib_19482&quot;&gt;&quot;The War Relocation Authority and The Incarceration of Japanese Americans During World War II: 1948 Chronology,&quot; [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/japanese_internment/index.php Web page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616053423/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/japanese_internment/index.php|date=2018-06-16}} at www.trumanlibrary.org. Retrieved 2006-09-11.&lt;/ref&gt;

له ۱۹۴۴ تر ۱۹۴۸ کال پورې، مشهورو امریکايي قانون جوړونکو هغه داخلي کمپایني تبلیغ ته وده ورکړه چې موخه یې د جرمني د خلکو لپاره د یوې سولې لپاره د عامه امریکايي وګړو قانع کول و، د بېلګې په توګه په دوو بېلو برخو سره د جرمني د عامه وګړو او د نازي ګوند بېلول. د همدې کمپاین اصلي طراح د جګړې د لیکوالانو پلاوی و، چې د روزولټ له ادارې سره یې له نږدې کار کاوه. &lt;ref name=&quot;eprints.lse.ac.uk&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1111/j.1468-229X.2005.00323.x|title=The Campaign to Sell a Harsh Peace for Germany to the American Public, 1944-1948|year=2005|last1=Casey|first1=Steven|journal=History|volume=90|issue=297|pages=62–92|url=http://eprints.lse.ac.uk/736/1/Campaign_Harsh_Peace_History.pdf}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

یوه بله وسیله بیا د متحده ایالاتو د جګړې په اړه د معلوماتو دفتر و چې ولسمشر روزولټ د ۱۹۴۲ز کال په جون میاشت کې رامنځته کړ، چې دنده یې د دې دفتر د مشر ایلمیر ډاویس تر مشرۍ لاندې د جګړې د سیاستونو په اړه د پوهاووي دودول و. دغه دفتر به پوسترونه، اعلامیې، فلمونه، نندارتونونه او زیاتره وخت داسې تحریف شوي توکي خپرول چې د امریکا د جګړې د مهال له مقاصدو سره به یې سمون درلود.&lt;ref name=&quot;nationalgeographic2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://news.nationalgeographic.com/2016/12/world-war-2-propaganda-history-books/|title=Inside America's Shocking WWII Propaganda Machine|last=Little|first=Becky|date=December 19, 2016|website=National Geographic|access-date=October 1, 2018|archive-date=August 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225530/https://news.nationalgeographic.com/2016/12/world-war-2-propaganda-history-books/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

د جګړې په مهال او له جګړې وروسته نورې سترې او اغیزناکې غیردولتي موسسې دا وي: د درېیمې نړیوالې جګړې د مخنیوي ټولنه او د جګړې پر مهال د کتابونو شورا.

=== سړه جګړه ===
د سړي جګړې په مهال تبلیغات د ۱۹۵۰مې او ۱۹۶۰مې لسیزو د سړي جګړې په لومړیو کلونو کې خپل اوج ته رسیدلي وو. د امریکا متحده ایالاتو به داسې تبلیغات کول چې خپل دښمن، شوروي اتحاد به یې تر انتقاد لاندې راوست او سپکاوی به یې کاوه. د امریکا حکومت خپل تبلیغات د فلمونو، تلویزیونونو، موسیقي، ادبیاتو او هنر له لارې خپرول. د متحده ایالاتو چارواکو به دې کار ته تبلیغات نه ویل، بلکې داسې به یې انګیرله چې ګواکې د روسیې او په ۱۹۵۰مه او ۱۹۶۰مه لسیزه کې یې د دې هېواد د خلکو د کمونیستي ژوند په اړه دقیق معلومات خپرول. په تلویزیون کې د محافظه کاره کورنۍ ارزښتونه او د امریکا او سرمایه داري د ژوند ارزښتونه په غوره توګه سره ښودل کېدل. په هغه وخت کې یو ټلویزیون پروګرام چې د تبلیغاتو په خپرولو کې یې رول درلود، د اوزي او هریټ ماجراګانې نومیده. دغه پروګرام به یوه معمولي امریکايي کورنۍ ښودله او موخه یې هم نړۍ ته د امریکايي ژوند غوره والی ښودل و. د دې پروګرام ټولو برخو امریکايي ارزښتونه ښودل لکه: د زده کړې اهمیت، د مور او پلار درناوی او زیات کار کول. په سپورټ کې هم تبلیغ و. د امریکا متحده ایالاتو سره له جاپان او لویدیځ المان په ۱۹۸۰ز کال کې په مسکو کې تر سره کېدونکې د المپیک لوبې تحریم کړي. همداشان کله چې د المپیک لوبې په ۱۹۸۴ز کال کې د امریکا په لاس انجیلیس کې تر سره کېدې، نو شوروي هم هغه کار وکړ چې امریکا له دوی سره کړی و او په لوبو کې یې ګډون و نه کړ. د زده کړو په برخه کې هم، امریکايي تبلیغات د ویډیو له لارې و چې ماشومانو به په ښوونځي لیده. له هغو ویډیوګانو څخه په یوه کې یې ماشومانو ته ورښیي چې څرنګه باید یو کمونیست وپیژنئ.&lt;ref name=&quot;alhi&quot;&gt;{{cite web|title=Cold War Propaganda|url=https://alphahistory.com/coldwar/cold-war-propaganda/|publisher=Alpha History|access-date=2020-08-01|archive-date=2021-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108053259/https://alphahistory.com/coldwar/cold-war-propaganda/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aeon.co/essays/cold-war-propaganda-the-truth-belonged-to-no-one-country|title=Cold War propaganda: the truth belonged to no one country – Melissa Feinberg {{!}} Aeon Essays|website=Aeon|language=en|access-date=2019-02-26|archive-date=2021-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108053325/https://aeon.co/essays/cold-war-propaganda-the-truth-belonged-to-no-one-country|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://alphahistory.com/coldwar/cold-war-propaganda/|title=Cold War propaganda|date=2013-03-12|website=The Cold War|language=en-US|access-date=2019-02-26|archive-date=2021-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108053313/https://alphahistory.com/coldwar/cold-war-propaganda/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== د نشه يي توکو پر وړاندې جګړه ===
کله چې ولسمشر نیکسون د نشه يي توکو پر وړاندې جګړه اعلان کړه نو پریمانه تبلیغات ورته وشول. د تبلیغاتو یو ډول چې دوی وکاراوه او لا تر اوسه پورې کارول کېږي، هغه د نشه يي توکو پر وړاندې د ځوانانو ملي رسنیز کمپاین دی. حکومت داسې پوسترونه او اعلانونه جوړ کړل تر څو ماشومان او تنکي ځوانان داسې وډار کړي چې د نشه يي توکو کارولو ته منفي ځواب ورکړي. ولسمشر نیکسون په متحده ایالاتو کې د نشه يي توکو  مخنیوي لپاره د فډرال لومړنی تمویل شوی پروګرام پر لاره واچاوه. په تیرو ۴۰ کلونو کې، د امریکا متحده ایالاتو د نشه يي توکو پر وړاندې جګړه کې څه باندې ۲.۵ ټریلیون ډالر لګولي دي. په ۱۹۶۰مه لسیزه کې داسې یو بغاوت ګر خوځښت رامنځته شو چا چې د نشه يي توکو کارول عام کړ. دا چې له جګړې څخه زیات شمېر سرتیري پر ماري جوانا او هیرویینو باندې اخته راستانه شوي وو، نو په متحده ایالاتو کې نشه يي توکو ته د خلکو غوښتنه پورته ولاړه.  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/class/e297c/poverty_prejudice/paradox/htele.html|title=The United States War on Drugs|website=web.stanford.edu|access-date=2019-02-18|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106162025/https://web.stanford.edu/class/e297c/poverty_prejudice/paradox/htele.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== د خلیج جګړه ===
کله چې په ۱۹۹۰ز کال کې عراق پر کویټ تیر وکړ، نو په متحده ایالاتو کې «د ازاد کویټ لپاره د اتباعو» موسسه رامنځته شوه. دې موسسې د Hill &amp; Knowlton په نوم د عامه اړیکو یو دفتر د ۱۱ میلیون امریکايي ډالرو په ارزښت استخدام کړ، چې پیسې یې د کویټ حکومت ورکولي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html|title=How PR Sold the War in the Persian Gulf &amp;#124; Center for Media and Democracy|publisher=Prwatch.org|access-date=1 February 2011|date=2004-10-28}}&lt;/ref&gt;

د متحده ایالاتو د وګړو پر افکارو باندې د اغیزې کولو د نورو وسایلو تر څنګ لکه په سیمه کې پر مېشتو امریکايي سرتیرو باندې د عراق د جنایتونو په اړه د کتابونو وېش، ټي شرټونه او په پوهنتونونو کې د «ازاد کویټ» ویناوال او د تلویزیونونو لپاره په لسګونو ویډیويي خبرونو خپرول ترتیب او وکاریدل. د امریکا د کانګریس د ځینو غړو په وړاندې یوې ځوانې ښځې چې ځان یې د کویټ د پلازمېنې په یوه روغتون کې نرسه پیژندله، د عراقي سرتیرو په اړه یې ویل چې هغوی له انکواټور څخه واړه ماشومان را اخیستل او پر ځمکه به یې اچول تر څو مړه شي. &lt;ref name=&quot;kuwaitgate&quot;&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902|work=Washington Monthly|title=Kuwaitgate{{snd}}killing of Kuwaiti babies by Iraqi soldiers exaggerated|first=Ted|last=Rowse|year=1992|access-date=2021-11-01|archive-date=2005-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20051107063329/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>gqq7wn91du3djj6g7ffx7n9hpq57va1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د واکسین په اړه ناسم معلومات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58135</id>
    <revision>
      <id>368269</id>
      <parentid>273828</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T05:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29583" sha1="5ehfig0h4u83psbhkhht63zjtg5vhe8" xml:space="preserve">د واکسیناسیون او معافیت په اړه په ټولیزو او ټولنیزو رسنیو کې ناسم معلومات لاس په لاس کېږي. د دسیسې د تیوریو او ناسمو معلوماتو قصدي خپراوي ته هم د ټولو خلکو او مشهورو کسانو له‌خوا تبلیغات شوي دي. د واکسیناسیون په اړه ناسم معلومات واکسین ته د زړه نا زړه کېدو لامل کېږي او پایله يې هم د ناروغیو خپرېدل دي. که څه هم له واکسیناسیون سره مخالفت له ډېرو پېړیو راهیسې موجود دی، خو په وروستیو کې انټرنېټ او ټولنیزو رسنیو د واکسین په اړه د ناسمو معلوماتو خپرېدو ته لاره هواره کړې ده. د واکسینونو په اړه د خوندیتوب بې‌ثبتونه اندېښنې تر ډېره په انټرنېټ کې د علمي معلوماتو په توګه وړاندې کېږي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Misinformation about the vaccine could be worse than disinformation about the elections|url=https://www.politico.com/news/2020/12/21/social-media-vaccine-misinformation-449770|website=POLITICO|access-date=3 January 2021|language=en|archive-date=7 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207173752/https://www.politico.com/news/2020/12/21/social-media-vaccine-misinformation-449770|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Facebook banned big anti-vaccination is pages. Researchers warn it's too little, too late.|url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/covid-19-vaccines-face-varied-powerful-misinformation-movement-online-n1249378|access-date=3 January 2021|work=NBC News|language=en|archive-date=8 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208150522/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/covid-19-vaccines-face-varied-powerful-misinformation-movement-online-n1249378|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Wiysonge|first1=Charles Shey|last2=Wilson|first2=Steven Lloyd|title=Misinformation on social media fuels vaccine hesitancy: a global study shows the link|url=https://theconversation.com/misinformation-on-social-media-fuels-vaccine-hesitancy-a-global-study-shows-the-link-150652|website=The Conversation|access-date=2 January 2021|language=en|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116161803/https://theconversation.com/misinformation-on-social-media-fuels-vaccine-hesitancy-a-global-study-shows-the-link-150652|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;facebook&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hoffman|first8=Brian A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112011735/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X19303032|archive-date=12 November 2020|access-date=2 January 2021|pmid=30905530|doi=10.1016/j.vaccine.2019.03.003|pages=2216–2223|issue=16|volume=37|date=10 April 2019|journal=Vaccine|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X19303032|title=It's not all about autism: The emerging landscape of anti-vaccination sentiment on Facebook|last8=Primack|first1=Beth L.|first7=Daria|last7=Williams|first6=Todd|last6=Wolynn|first5=Chad|last5=Hermann|first4=Ariel|last4=Shensa|first3=Kar-Hai|last3=Chu|first2=Elizabeth M.|last2=Felter|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== پراخوالی ==
د عامې روغتیا لپاره د شاهي ټولنې یوې سروې وښوده چې تر ۵ کلونو د وړو ماشومانو ۵۰ سلنه والدین په معمول ډول په ټولنیزو رسنیو کې د واکسیناسیون په اړه له ناسمو معلوماتو سره مخ کېږي. په ټويټر کې روباتان د واکسین د خوندیتوب په اړه ناسم معلومات خپروي. روباتان ځانونه د ټويټر قانوني کاروونکي ښيي او بالاخره یو داسې دروغجن تعادل رامنځته کوي چې ګواکي د بحث دواړو خواوو ته تقریباً مساوي کسان موجود دي. د روباتانو له‌خوا جوړ شوي اکونټونه د واکسیناسیون پر ضد قانع‌کوونکې کیسې هم د کلېک اخیستو د دانې په توګه کاروي تر څو خپل عاید لوړ کړي او کاروونکي پر مالیکولي سافټوېیرونه اخته کړي.&lt;ref name=&quot;lancet&quot;&gt;{{cite journal|last1=Burki|first1=Talha|title=Vaccine misinformation and social media|journal=The Lancet Digital Health|date=1 October 2019|volume=1|issue=6|pages=e258–e259|doi=10.1016/S2589-7500(19)30136-0|language=English|issn=2589-7500|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;russia&quot;&gt;{{cite journal|last1=Broniatowski|first7=Sandra C.|pmid=30138075|doi=10.2105/AJPH.2018.304567|pages=1378–1384|issue=10|volume=108|date=October 2018|journal=American Journal of Public Health|title=Weaponized Health Communication: Twitter Bots and Russian Trolls Amplify the Vaccine Debate|first8=Mark|last8=Dredze|last7=Quinn|first1=David A.|first6=Adrian|last6=Benton|first5=Tao|last5=Chen|first4=Lulwah|last4=AlKulaib|first3=SiHua|last3=Qi|first2=Amelia M.|last2=Jamison|pmc=6137759}}&lt;/ref&gt;

یو تحلیل څرګندوي چې په واکسین ضد ټولنه کې مایکل مانوېل چاوز شامل دی، هغه پخوانی مرستیال ډاکټر چې په خپل امبولانس کې له دوو ناروغانو څخه تر غلا وروسته د NHS یا د برېتانیا د عامې روغتیا د خدماتو له‌خوا د ډېر بد چلند په دلیل منفک شو. دا هغه ډول کسان دي چې پخوا د بدیل طب او د دسیسې د تیوریو مینه‌وال وو. یوې بلې څېړنې وښوده چې د دسیسې پر تیوریو د باور تمایل د واکسین لپاره د افرادو د منفي ارادې د وړاندوېینې لپاره پیدا شو. &lt;ref name=&quot;abc&quot;&gt;{{cite news|title=Normalization of vaccine misinformation on social media amid COVID 'a huge problem'|url=https://abcnews.go.com/Health/normalization-vaccine-misinformation-social-media-amid-covid-huge/story?id=74585753|access-date=3 January 2021|work=ABC News|language=en|archive-date=24 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224172220/https://abcnews.go.com/Health/normalization-vaccine-misinformation-social-media-amid-covid-huge/story?id=74585753|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Bertin|first1=Paul|last2=Nera|first2=Kenzo|last3=Delouvée|first3=Sylvain|title=Conspiracy Beliefs, Rejection of Vaccination, and Support for hydroxychloroquine: A Conceptual Replication-Extension in the COVID-19 Pandemic Context|journal=Frontiers in Psychology|date=2020|volume=11|page=565128|doi=10.3389/fpsyg.2020.565128|pmid=33071892|pmc=7536556|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

د واکسین په اړه ناسم معلومات خپرول مالي بدلې هم لرلای شي. کله چې په ټولنیزو رسنیو کې د واکسین ضد موخو لپاره په پوسټونو کې د مالي مرستې غوښتنه کېږي یا مالي مرسته راټولېږي، عاید رامنځته کولی شي.&lt;ref name=&quot;abc&quot; /&gt;

== د مشهورو ناسمو معلوماتو نوملړ ==
د روغتیا نړیوال سازمان د واکسین په اړه ناسم معلومات په پنځو برخو کې ډلبندي کړي دي او په دې ډول دي: د ناروغۍ ګواښ (په واکسین سره د مخنیوي وړ ناروغۍ بې‌ضرره دي)، باور (د واکسین د تجویزوونکو مقاماتو باور تر پوښتنې لاندې راوستل)، بدیلې طریقې (لکه د واکسین پر ځای نور بدیل درمل)، اغېزناک‌توب (واکسینونه کار نه‌کوي) او خوندیتوب (واکسینونه د ګټو په نسبت خطرونه ډېر لري).&lt;ref name=&quot;facebook&quot; /&gt;

=== واکسیناسیون د بې‌سببه ناروغیو لامل کېږي ===

* واکسینونه د اوتېزم لامل کېږي: ثابته علمي اجماع دا ده چې د اوتېزم او واکسین تر منځ هېڅ اړیکه نه‌شته. په واکسین کې د تایومرسال (thiomersal) په ګډون هېڅ داسې ماده نه‌شته چې د اوتېزم د رامنځته کېدو لامل شي.&lt;ref name=&quot;cdc.gov&quot;&gt;{{cite web|title=Autism and Vaccines {{!}} Vaccine Safety {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/vaccinesafety/concerns/autism.html|website=www.cdc.gov|access-date=2 January 2021|language=en-us|date=25 August 2020|archive-date=16 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316105455/https://www.cdc.gov/vaccinesafety/concerns/autism.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* واکسین هماغه ناروغي رامنځته کولی شي چې شخص یې په مقابل کې واکسین شوی دی: دا ډېره لرې خبره ده چې یو واکسین دې د بشپړې ناروغۍ لامل شي. کوم واکسینونه چې دا مهال دود دي، په هغوی کې ویروس کمزوری کېږي، له همدې امله په ناروغۍ د اخته کېدو امکان نه‌شته. حتا په نویو تکنالوژیو لکه mRNA واکسینونو کې خو په واکسین کې بېخي ویروس ګډ نه دی.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Vaccines: The Myths and the Facts|url=https://www.aaaai.org/conditions-and-treatments/library/allergy-library/vaccine-myth-fact|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111234837/https://www.aaaai.org/conditions-and-treatments/library/allergy-library/vaccine-myth-fact|archive-date=11 November 2020|access-date=3 March 2021|website=[[American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;whomyth&quot;&gt;{{cite web|title=Vaccines and immunization: Myths and misconceptions|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/vaccines-and-immunization-myths-and-misconceptions|website=[[World Health Organization]]|language=en|access-date=3 January 2021|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214190102/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/vaccines-and-immunization-myths-and-misconceptions|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 December 2020|title=Understanding mRNA COVID-19 Vaccines|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines/mrna.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303003047/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines/mrna.html|archive-date=3 March 2021|access-date=3 March 2021|website=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}&lt;/ref&gt;
* واکسینونه د مضرو جانبي عوارضو او حتا مرګ لامل کېږي: واکسینونه ډېر خوندي دي. تر واکسین کولو وروسته اکثریت جانبي عوارض ډېر سپک او لنډمهالي دي؛ لکه د ستوني درد او سپکه تبه چې د واکسین تر کولو وروسته د پاراستامول په مرسته کنترولېدای شي.&lt;ref name=&quot;whomyth&quot; /&gt;

=== د واکسیناسیون بدیلې درمنلې ===
د ناسمو معلوماتو له امله ښايي ځینې خلک د واکسیناسیون پر ځای مرستندویو یا بدیلو درملو ته مخه کړي. هغه کسان چې پر دغو خبرو باور لري، واکسینونه &quot;زهري او بدل&quot; ګڼي او بدیلې &quot;طبیعي&quot; لارې چارې خوندي او اغېزناکې بولي. ځینې هغه ناسم معلومات چې د واکسیناسیون د بدیلو درملو په اړه خپرېږي، دا دي:&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Attwell|date=January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524073217/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S027795361730686X|archive-date=24 May 2021|hdl-access=free|hdl=2328/37725|access-date=3 January 2021|pmid=29175699|doi=10.1016/j.socscimed.2017.11.022|pages=106–114|volume=196|journal=Social Science &amp; Medicine|first1=Katie|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S027795361730686X|title=&quot;Do-it-yourself&quot;: Vaccine rejection and complementary and alternative medicine (CAM)|first5=Julie|last5=Leask|first4=Philippa J.|last4=Rokkas|first3=Samantha B.|last3=Meyer|first2=Paul R.|last2=Ward|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* مستې خوړل د انساني پاپيلوم ویروس رغوي: د هر طبیعي محصول په خوړلو سره د انساني پاپيلوم ویروس یا HPV مخنیوی نه‌شي کېدای او نه هم رغېدای شي.&lt;ref name=&quot;facebook2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hoffman|first8=Brian A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112011735/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X19303032|archive-date=12 November 2020|access-date=2 January 2021|pmid=30905530|doi=10.1016/j.vaccine.2019.03.003|pages=2216–2223|issue=16|volume=37|date=10 April 2019|journal=Vaccine|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X19303032|title=It's not all about autism: The emerging landscape of anti-vaccination sentiment on Facebook|last8=Primack|first1=Beth L.|first7=Daria|last7=Williams|first6=Todd|last6=Wolynn|first5=Chad|last5=Hermann|first4=Ariel|last4=Shensa|first3=Kar-Hai|last3=Chu|first2=Elizabeth M.|last2=Felter|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* هومیوپاتي له سرخکانو څخه د ساتل کېدو لپاره د بدیل په توګه کارېدای شي: ښودل شوې چې هومیوپاتي د سرخکانو د مخنیوي لپاره هېڅ ګټه نه‌لري. &lt;ref name=&quot;eu&quot;&gt;{{cite web|title=Addressing misconceptions on measles vaccination|url=https://www.ecdc.europa.eu/en/measles/prevention-and-control/addressing-misconceptions-measles|website=European Centre for Disease Prevention and Control|access-date=3 January 2021|language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107224744/https://www.ecdc.europa.eu/en/measles/prevention-and-control/addressing-misconceptions-measles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== واکسیناسیون د نسل‌وژنې په توګه ===
هغه ناسم معلومات چې ویل کېدل اجباري واکسیناسیون د ځمکې &quot;د نفوس کمولو&quot; لپاره کارول کېدای شي، په ۲۰۱۱ کال کې د بېل ګېټس په ناسم نقل قول سره خپاره شول. داسې ناسم معلومات هم موجود دي چې وايي واکسینونه (په تېره mRNA واکسین) ښايي په هسته کې DNA بدله کړي. تر دې وړاندې چې په سيټيوزول (cytosol) کې شته mRNA د سلول هستې ته د ننوتو فرصت پیدا کړي، په چټکۍ سره تجزیه کېږي. (mRNA واکسینونه باید د تودوخې په ډېره ټيټه کچه کې وساتل شي چې د mRNA د خرابېدو مخنیوی وشي.) رېټرو وایروس کېدای شي یو رشته‌يي RNA وي (څرنګه چې SARS-CoV-2 واکسین یو رشته‌يي RNA دی) چې د سلول هستې ته داخلېږي او د سلول په هسته کې له RNA څخه د DNA د جوړولو لپاره له معکوس نقل یا (reverse transcriptase) څخه استفاده کوي. رېټرو وایروس هستې ته د داخلېدو لپاره میکانیزمونه لري، خو نور mRNA دغه میکانیزمونه نه‌لري. کله چې د هستې داخل ته ورسېږي، په رېټرو وایروس کې له موجود پیلوونکي پرته له RNA څخه DNA نه‌شي جوړېدای. خو که په هسته کې ځای پر ځای شي، د نورو mRNA لپاره به موجود نه وي. پر دې بنسټ، mRNA واکسینونه DNA نه‌شي بدلولی، ځکه چې هستې ته نه‌شي داخلېدای او همدا راز د معکوس نقل د فعالېدو لپاره پیلوونکی نه‌لري.&lt;ref&gt;{{cite web|title=False Bill Gates 'depopulate with vaccines' news a conspiracy theory classic – Australian Associated Press|url=https://www.aap.com.au/false-bill-gates-depopulate-with-vaccines-news-a-conspiracy-theory-classic/|website=AustralianAssociatedPress|access-date=3 January 2021|language=en|date=8 December 2020|archive-date=23 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223102934/https://www.aap.com.au/false-bill-gates-depopulate-with-vaccines-news-a-conspiracy-theory-classic/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bunk&quot;&gt;{{cite news|publisher=BBC|type=Reality Check|title=Vaccine rumours debunked: Microchips, 'altered DNA' and more|vauthors=Carmichael F, Goodman J|url=https://www.bbc.co.uk/news/54893437|date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25844274&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Skalka AM|title=Retroviral DNA Transposition: Themes and Variations|journal=Microbiology Spectrum|volume=2|issue=5|pages=MDNA300052014|date=December 2014|pmid=25844274|pmc=4383315|doi=10.1128/microbiolspec.MDNA3-0005-2014|isbn=9781555819200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|vauthors=Nirenberg E|title=No, Really, mRNA Vaccines Are Not Going To Affect Your DNA|work=Vaccines, Immunology, COVID-19|publisher=deplatformdisease.com|date=24 November 2020|url=https://www.deplatformdisease.com/blog/no-really-mrna-vaccines-are-not-going-to-affect-your-dna|access-date=28 January 2021|archive-date=10 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210211013/https://www.deplatformdisease.com/blog/no-really-mrna-vaccines-are-not-going-to-affect-your-dna|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== د واکسین په جوړښت کې زهر ډېروونکي مواد دي ===
واکسین ضد اشخاص ټینګار کوي چې په واکسینونو کې موجود ترکیبات لکه تایومرسال (thiomersal) او الومینوم (aluminum) کولی شي روغتیا ته ګواښونه پېښ کړي. تایومرسال په واکسینونو کې یو بې‌ضرره ترکیب دی چې له شنډېدو څخه د خونديتوب لپاره کارول کېږي او هېڅ کوم ضرر نه‌لري. الومینوم په واکسین کې د مرستندوی په توګه موجود دی او حتا په ډېر مقدار کې یې هم د زهریت کچه کمه ده. فرمالډيډ (Formaldehyde) په ځینو واکسینونو کې په ډېره کمه اندازه موجود دی او بې‌ضرره دی. په کوویډ-۱۹ واکسین کې د حرامو محصولاتو د شتون اوازې په مسلمانو ټولنو کې خپرې شوې.&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{cite news|title=How a Vaccine Is Like a Banana – and Why That's Good|url=https://time.com/4058511/vaccine-ingredients-inserts/|access-date=3 January 2021|work=Time|archive-date=28 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128095224/https://time.com/4058511/vaccine-ingredients-inserts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=WHO {{!}} Statement on thiomersal|url=https://www.who.int/vaccine_safety/committee/topics/thiomersal/statement_jul2006/en/|website=WHO|access-date=3 January 2021|archive-date=10 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210224337/https://www.who.int/vaccine_safety/committee/topics/thiomersal/statement_jul2006/en/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ningtyas|first=Ika|title=Indonesia battles spread of vaccine misinformation|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-battles-spread-of-vaccine-misinformation/2124319|access-date=30 January 2021|work=Anadolu Agency|date=27 January 2021|archive-date=28 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128003620/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/indonesia-battles-spread-of-vaccine-misinformation/2124319|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Good|first1=Richard|title=Concerns grow COVID vaccine misinformation campaigns targeting Muslims|url=https://www.euronews.com/2021/01/22/concerns-grow-that-covid-vaccine-misinformation-campaigns-are-targeting-muslims|access-date=30 January 2021|work=euronews|date=22 January 2021|language=en|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125121035/https://www.euronews.com/2021/01/22/concerns-grow-that-covid-vaccine-misinformation-campaigns-are-targeting-muslims|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Covid: Fake news 'causing UK South Asians to reject jab'|url=https://www.bbc.com/news/uk-55666407|website=BBC News|access-date=30 January 2021|date=15 January 2021|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121202940/https://www.bbc.com/news/uk-55666407|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== واکسینونه د یوې حکومتي/درملیزې دسیسې برخه ده ===
د لویو درملو د دسیسې تیوري چې ګواکي د درمل‌جوړونې شرکتونه د ناوړه موخو او عمومي ګټو پر خلاف فعالیت کوي، د واکسینونو په برخه کې کارول کېږي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Rauhala|first1=Emily|title=The pandemic is amplifying the U.S. anti-vaccine movement – and globalizing it|url=https://www.washingtonpost.com/world/coronaviurs-antivax-conspiracies/2020/10/06/96ddd2c2-028e-11eb-b92e-029676f9ebec_story.html|access-date=3 January 2021|work=Washington Post|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101125157/https://www.washingtonpost.com/world/coronaviurs-antivax-conspiracies/2020/10/06/96ddd2c2-028e-11eb-b92e-029676f9ebec_story.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kata|first1=Anna|title=Anti-vaccine activists, Web 2.0, and the postmodern paradigm – An overview of tactics and tropes used online by the anti-vaccination movement|journal=Vaccine|date=28 May 2012|volume=30|issue=25|pages=3778–3789|doi=10.1016/j.vaccine.2011.11.112|pmid=22172504|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X11019086|access-date=3 January 2021|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112000301/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X11019086|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== په واکسین سره د مخنیوي وړ ناروغۍ بې‌ضرره دي ===
یو داسې ناسم عام تصور موجود دی چې د سرخکانو په څېر ناروغۍ چې په واکسین سره یې مخنیوی کېږي، بې‌ضرره دي. له دې سره سره، سرخکان یوه جدي ناروغي ده چې د شدیدو عوارضو او حتا مرګ لامل کېږي. واکسیناسیون له سرخکانو څخه د ژغورل کېدو یوازنۍ لاره ده.&lt;ref name=&quot;eu2&quot;&gt;{{cite web|title=Addressing misconceptions on measles vaccination|url=https://www.ecdc.europa.eu/en/measles/prevention-and-control/addressing-misconceptions-measles|website=European Centre for Disease Prevention and Control|access-date=3 January 2021|language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107224744/https://www.ecdc.europa.eu/en/measles/prevention-and-control/addressing-misconceptions-measles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== د زیانمنو کسانو په اړه شخصي روایتونه ===
د واکسیناسیون په اړه شخصي حکایات او کله ناکله دروغ کیسې خپرېږي. داسې ناسم معلومات هم خپاره شوي چې ګواکي د کوویډ-۱۹ واکسین له امله ځینو خلکو خپل ژوند له لاسه ورکړی.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kata|pmid=22172504|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112000301/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X11019086|archive-date=12 November 2020|issn=0264-410X|language=en|access-date=3 January 2021|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X11019086|doi=10.1016/j.vaccine.2011.11.112|first1=Anna|pages=3778–3789|issue=25|volume=30|date=28 May 2012|journal=Vaccine|title=Anti-vaccine activists, Web 2.0, and the postmodern paradigm – An overview of tactics and tropes used online by the anti-vaccination movement|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nurse who fainted after COVID-19 vaccine shot is not dead – Australian Associated Press|url=https://www.aap.com.au/nurse-who-fainted-after-covid-19-vaccine-shot-is-not-dead/|website=[[Australian Associated Press]]|access-date=3 January 2021|language=en|date=30 December 2020|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122214930/https://www.aap.com.au/nurse-who-fainted-after-covid-19-vaccine-shot-is-not-dead/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== په واکسین سره د مخنیوي وړ ناروغۍ له منځه تللې دي ===
د واکسیناسیون په مرسته ډېری هغه ناروغۍ کمې شوې دي چې په واکسین سره د مخنیوي وړ دي (مثلاً پولیو یا د ماشومانو د فلج ناروغي چې له افغانستان او پاکستان پرته په ټولو هېوادونو کې له منځته تللې ده). له دې سره سره، ځینې دغه ناروغۍ لا هم موجودې دي او حتا د نړۍ په ځينو برخو کې د ساري رنځونو د رامنځته کېدو لامل کېږي. که زیانمن شوي خلک د واکسیناسیون په مرسته خوندي نه‌شي، ناروغي په چټکۍ سره له یوه هېواد څخه بل ته تلای شي. واکسینونه نه یوازې دا چې د اشخاصو ساتنه کوي، بلکې که ډېر خلک واکسین وکړي نو د یوه جمعیت د خونديتابه لامل هم کېږي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=What Would Happen If We Stopped Vaccinations? {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/vaccines/vac-gen/whatifstop.htm|website=www.cdc.gov|access-date=3 January 2021|language=en-us|date=28 September 2020|archive-date=13 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513001114/https://www.cdc.gov/vaccines/vac-gen/whatifstop.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;whomyth2&quot;&gt;{{cite web|title=Vaccines and immunization: Myths and misconceptions|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/vaccines-and-immunization-myths-and-misconceptions|website=[[World Health Organization]]|language=en|access-date=3 January 2021|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214190102/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/vaccines-and-immunization-myths-and-misconceptions|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== د دسیسې نورې تیورۍ ===
په ټولنیزو رسنیو کې د دسیسې نورې تیورۍ خپرې شوې دي او دا ناسم تصور رانغاړي چې ګواکي پولیو یا د ماشومانو د فلج ناروغي رښتينې نه ده او اثرات یې د DDT په واسطه د مسمومیت له امله رامنځته کېږي او ناسا اداره له کېمیاوي موادو څخه ډک داسې بالونونه خوشي کوي چې پولیو یا د ماشومانو فلج ته ورته علائم رامنځته کوي. هغه ویډیو چې په فېسبوک کې څه باندې ۸۳۰۰ ځله شریکه شوې ده، په دروغو ادعا کوي چې د کوویډ-۱۹ د واکسیناسیون په سرنګونو کې خښه شوې کوچنۍ ټوټه &quot;لوړو مقاماتو ته خبر ورکوي چې چا واکسین کړی او چا واکسین نه دی کړی&quot;. (د کوویډ-۱۹ په واکسینونو کې کوچنۍ ټوټه نه‌شته).&lt;ref name=&quot;facebook3&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hoffman|first8=Brian A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112011735/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X19303032|archive-date=12 November 2020|access-date=2 January 2021|pmid=30905530|doi=10.1016/j.vaccine.2019.03.003|pages=2216–2223|issue=16|volume=37|date=10 April 2019|journal=Vaccine|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264410X19303032|title=It's not all about autism: The emerging landscape of anti-vaccination sentiment on Facebook|last8=Primack|first1=Beth L.|first7=Daria|last7=Williams|first6=Todd|last6=Wolynn|first5=Chad|last5=Hermann|first4=Ariel|last4=Shensa|first3=Kar-Hai|last3=Chu|first2=Elizabeth M.|last2=Felter|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Reuters Staff|title=Fact check: COVID-19 vaccine labels would not microchip or track individuals, but serve logistical purpose|url=https://www.reuters.com/article/uk-factcheck-microchip-not-injected-covi/fact-check-covid-19-vaccine-labels-would-not-microchip-or-track-individuals-but-serve-logistical-purpose-idUSKBN28O1TM|website=Reuters|access-date=2 January 2021|language=en|date=14 December 2020|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204190540/https://www.reuters.com/article/uk-factcheck-microchip-not-injected-covi/fact-check-covid-19-vaccine-labels-would-not-microchip-or-track-individuals-but-serve-logistical-purpose-idUSKBN28O1TM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Alba|first1=Davey|last2=Frenkel|first2=Sheera|title=From Voter Fraud to Vaccine Lies: Misinformation Peddlers Shift Gears|url=https://www.nytimes.com/2020/12/16/technology/from-voter-fraud-to-vaccine-lies-misinformation-peddlers-shift-gears.html?auth=login-google|access-date=2 January 2021|work=The New York Times|date=16 December 2020|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060734/https://www.nytimes.com/2020/12/16/technology/from-voter-fraud-to-vaccine-lies-misinformation-peddlers-shift-gears.html?auth=login-google|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې او ياداښتونه ==</text>
      <sha1>5ehfig0h4u83psbhkhht63zjtg5vhe8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرک ځدراڼ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58439</id>
    <revision>
      <id>368275</id>
      <parentid>335845</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T07:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17218" sha1="s3vrqnny3u6ucbcc3sj52j62acfr5mt" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

'''زمرک خان ځدراڼ''' (د شهرت مهال له ۱۹۰۰ لسیزې تر ۱۹۷۲ ز کال پورې) د ځدراڼ د قوم یو خان و چې د افغان قبایلو د بغاوت به مهال ۱۹۴۴- ۱۹۴۷ ز کې یې د افغانستان حکومت پر وړاندې او بیرته د واک ګدۍ ته د امان الله خان د راستنولو لپاره یې مبارزه وکړه. ځینو سرچینو د هغه نوم مزارک یا زمرک هم یاد کړی دی. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VFdQAQAAMAAJ|title=The Assassination of Mr. Liaquat Ali Khan: Report of the Commission of Enquiry|date=1952|publisher=Manager of Publications|pages=22|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Gohar|first=Abdul|url=https://www.nunn.asia/86118/%D8%AA%D9%80%D9%88%D8%B1%DB%90-%D8%AF%DB%90-%D9%84%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D9%88%D9%87%D9%8A-%D9%86%D9%88%DA%BC%DB%8D-%D8%AF%DB%90-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%88%D9%87%D9%8A/|title=تـورې دې لالا وهي …نوڼۍ دې عبدالله وهي|date=30 October 2016|access-date=19 March 2020|agency=nunn.asia|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204143344/https://www.nunn.asia/86118/%d8%aa%d9%80%d9%88%d8%b1%db%90-%d8%af%db%90-%d9%84%d8%a7%d9%84%d8%a7-%d9%88%d9%87%d9%8a-%d9%86%d9%88%da%bc%db%8d-%d8%af%db%90-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d9%88%d9%87%d9%8a/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fetherling2011&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Yv2tU3yD00gC|title=The Book of Assassins|last=Fetherling|first=George|date=2011-11-16|publisher=Random House of Canada|isbn=978-0-307-36909-3|language=en|chapter=AKBAR, Said}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news|date=1951-10-23|title=Afghan Bribes Alleged For Killing In Pakistan|pages=3|work=West Australian (Perth, WA : 1879 - 1954)|url=http://nla.gov.au/nla.news-article48996127|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

== شخصي ژوند او ظاهري بڼه ==
ببرک خان ۹ یا ۱۸ زامن درلودل او زمرک یې تر ټولو مشر و، نوموړی د زمرک خان د پیدایښت په مهال د ځدراڼ د قوم مشر و. د زمرک یو ورور سید اکبر نومېده. د زمرک ژمنی کور په المارا کې و. د نوموړي ظاهره څېره په ۱۹۵۱ ز کال کې داسې بیان شوې: «یو لوی تنه کس چې توره ږیره یې لرله او د وړیو ګلدوزي شوي قهوه اې رنګه چوګا (بالاپوش) به یې پر کمېس او پرتوګ اغوست». په ۱۹۷۲ز کال کې د هغه ظاهري بڼه داسې بیان شوې: «یو پیاوړی پښتون، پر خپل نفس باندې اعتماد لرونکی په ظاهره او کړو وړو کې ارام، د نرمو خبرو لرونکی او د یوه ځانګړې اصلیت لرونکی. هغه سپینچک قهوه اې کمیس او پرتوګ اغوستی و، د لیاقت لویه توره خولۍ یې پر سر او همداشان تور بوټونه یې په پښو و او همداشان ږیره او بریت یې هم رنګ کړي و».&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nJHaAAAAMAAJ|title=The Curtain Rises: Uncovered Conspiracies in Pakistan, Afghanistan|last=Malik|first=Murtaza|date=2002-01-01|publisher=Royal Book Company|isbn=978-969-407-271-5|pages=37|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cVfRAAAAMAAJ|title=Political conspiracies in Pakistan: Liaquat Ali's murder to Ayub Khan's exit|last=Akhtar|first=Jamna Das|date=1969|publisher=Punjabi Pustak Bhandar|pages=224|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VFdQAQAAMAAJ|title=The Assassination of Mr. Liaquat Ali Khan: Report of the Commission of Enquiry|date=1952|publisher=Manager of Publications|pages=11|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|last=Qureshi|first=M|date=2006|title=Witness to Liaquat's Assassination|url=https://psc.edu.pk/psc/wp-content/uploads/2019/pp.11-1/8-NT-Naeem.pdf|access-date=1 August 2020|website=psc.edu.pk|publisher=Pakistan Perspectives|page=136|تاريخ الأرشيف=16 August 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210816220530/https://psc.edu.pk/psc/wp-content/uploads/2019/pp.11-1/8-NT-Naeem.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=16 August 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210816220530/https://psc.edu.pk/psc/wp-content/uploads/2019/pp.11-1/8-NT-Naeem.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210816220530/https://psc.edu.pk/psc/wp-content/uploads/2019/pp.11-1/8-NT-Naeem.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816220530/https://psc.edu.pk/psc/wp-content/uploads/2019/pp.11-1/8-NT-Naeem.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thefridaytimes.com/beta3/tft/article.php?issue=20120928&amp;page=16|title=Memoir: The last speech of the first Prime Minister by Nazar Abbas|date=2012-11-15|website=[[The Friday Times]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115151107/http://www.thefridaytimes.com/beta3/tft/article.php?issue=20120928&amp;page=16|archive-date=15 November 2012|access-date=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;

== د قوم خان ==
زمرک د خپل پلار له مړینې وروسته واک ته ورسېد. هغه د امان الله خان د بیرته راستنېدو ملاتړی و، هغه څوک چې د کورنیو جګړو له  امله له سلطنت څخه وشړل شو. هغه څېړنه چې د یوه پاکستاني له خوا په ۱۹۴۷ ز کال کې تر سره شوې ده وايي: «له هغه وروسته چې اوسنیو مشرانو د کابل تخت تصرف کړ، نو د سیداکبر مشر ورور، زمرک ته یې د نایب سالار رتبه ورکړه». &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://journals.uop.edu.pk/papers/05%20Sarfraz%20&amp;%20Noor%20Ul%20Amin%20.pdf|title=THE CONTRIBUTION OF INDIAN MUSLIMS IN DEVELOPING PRINT MEDIA AND SPREADING ENLIGHTENMENT IN AFGHANISTAN(1870-1930)|last1=Khan|first1=Sarfraz|last2=Ul Amin|first2=Noor|date=Winter 2014|publisher=Central Asia Journal|page=130}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VFdQAQAAMAAJ|title=The Assassination of Mr. Liaquat Ali Khan: Report of the Commission of Enquiry|date=1952|publisher=Manager of Publications|pages=11|language=en}}&lt;/ref&gt;

زمرک په ۱۹۴۴ز کال کې دولتي ځواکونو ته د افغانستان په سویلي ولایت کې کمین ونیو او له هغه وروسته هغه ته بیرته ماتې ورکړل شوه او اړ شو چې بیرته غرونو ته ولاړ شي. هغه په وروستیو کلونو کې هم د افغانستان د حکومت پر وړاندې جګړې ته ادامه ورکړه. د ۱۹۴۴ز کال په وروستیو کې هغه پر بریتانوي هند برید وکړ او هلته یې د بلوچستان د قوم مشر، سلطان  احمد هم له ځانه سره یو ځای کړ. څه وخت وروسته یو بل یاغي قومي مشر د پاک په مستعار نوم هم له ده سره ملګری شو.  &lt;ref name=&quot;statesecretary25May1944&quot;&gt;{{Cite news|url=https://archive.org/details/cab-66-50_British_War_Cabinet_Empire_Report/page/n5|title=REPORT FOR THE MONTH OF APRIL 1944 FOR THE DOMINIONS, INDIA, BURMA, AND THE COLONIES AND MANDATED TERRITORIES|date=25 May 1944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814121934/https://archive.org/details/cab-66-50_British_War_Cabinet_Empire_Report|archive-date=14 August 2019|publisher=Secretary of State for Dominion Affairs|page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;statesecretary25May19442&quot;&gt;{{Cite news|url=https://archive.org/details/cab-66-50_British_War_Cabinet_Empire_Report/page/n5|title=REPORT FOR THE MONTH OF APRIL 1944 FOR THE DOMINIONS, INDIA, BURMA, AND THE COLONIES AND MANDATED TERRITORIES|date=25 May 1944|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814121934/https://archive.org/details/cab-66-50_British_War_Cabinet_Empire_Report|archive-date=14 August 2019|publisher=Secretary of State for Dominion Affairs|page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cHeQAAAAMAAJ|title=British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From 1946 through 1950. Near and Middle-East 1947. Afghanistan, Persia and Turkey, january 1947-december 1947|last=Yapp|first=Malcolm|date=2001|publisher=University Publications of America|isbn=978-1-55655-765-1|pages=34|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qXSQAAAAMAAJ|title=British documents on foreign affairs: reports and papers from the Foreign Office confidential print. From 1946 through 1950. Near and Middle-East|last1=Yapp|first1=Malcolm|last2=Preston|first2=Paul|last3=Patridge|first3=Michael|last4=Office|first4=Great Britain Foreign|date=1999|publisher=University Publications of America|isbn=978-1-55655-765-1|pages=178|language=en}}&lt;/ref&gt;

خو بیا هم د زمرک بخت هومره پیاوړی نه و چې دوام وکړي. او د بریتانوي هند د بمباریو په زور بیرته له بریتانوي هند قلمرو څخه را وشړل شو. د صافیو د قوم زیاتره خلک د ۱۹۴۵ ز کال د اکټوبر په میاشت کې تسلیم شول او له هغوی وروسته سلطان احمد هم د افغانستان دولت ته تسلیم شو. خو بیا هم زمرک او ورور یې خپلو جګړو ته دوام ورکړ او د ۱۹۴۷ ز کال د جنوري تر میاشتې پورې تسلیم نه شول. د افغانستان حکومت، زمرک له دې هېواد څخه وشاړه، خو بریتانوي هند له هغه نه هرکلی وکړ. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-D6QAAAAMAAJ|title=British Documents on Foreign Affairs--reports and Papers from the Foreign Office Confidential Print: Eastern affairs, July 1944-March 1945|last1=Preston|first1=Paul|last2=Partridge|first2=Michael|last3=Yapp|first3=Malcolm|date=1997|publisher=University Publications of America|isbn=9781556556715|pages=348|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:112&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qXSQAAAAMAAJ|title=British documents on foreign affairs: reports and papers from the Foreign Office confidential print. From 1946 through 1950. Near and Middle-East|last1=Yapp|first1=Malcolm|last2=Preston|first2=Paul|last3=Patridge|first3=Michael|last4=Office|first4=Great Britain Foreign|date=1999|publisher=University Publications of America|isbn=978-1-55655-765-1|pages=178|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:102&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cHeQAAAAMAAJ|title=British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From 1946 through 1950. Near and Middle-East 1947. Afghanistan, Persia and Turkey, january 1947-december 1947|last=Yapp|first=Malcolm|date=2001|publisher=University Publications of America|isbn=978-1-55655-765-1|pages=34|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yap2001&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cHeQAAAAMAAJ|title=British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From 1946 through 1950. Near and Middle-East 1947. Afghanistan, Persia and Turkey, january 1947-december 1947|last=Yapp|first=Malcolm|date=2001|publisher=University Publications of America|isbn=978-1-55655-765-1|pages=109|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Malik|first=Murtaza|url=https://books.google.com/books?id=nJHaAAAAMAAJ|title=The Curtain Rises: Uncovered Conspiracies in Pakistan, Afghanistan|date=2002-01-01|publisher=Royal Book Company|isbn=978-969-407-271-5|pages=38|language=en|quote=Eventually, he and his family surrendered to the Political Agent North Waziristan on January 11, 1947.}}&lt;/ref&gt;

== ځایناستی ==
هغه کتاب چې په ۱۹۶۹ز کال کې د ''پاکستان کې سیاسي توطیو'' په نوم لیکل شوی، راغلي دي چې د ځدراڼو د قوم مشر هغه وخت کې عبدالله خان ځدراڼ یاوان و، که څه هم دا په دقیقه توګه معلومه نه ده چې دا ځایناستې کېدا سمدستې وه که د زمرک او عبدالله تر منځ کوم بل کس هم و. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cVfRAAAAMAAJ|title=Political conspiracies in Pakistan: Liaquat Ali's murder to Ayub Khan's exit|last=Akhtar|first=Jamna Das|date=1969|publisher=Punjabi Pustak Bhandar|pages=223|language=en}}&lt;/ref&gt;

== تبعید او وروستی ژوند ==
زمرک او د هغه ورور سید، د ۱۹۴۸ کال د اپریل په ۲مه د III 1818 مقررې د حکم له مخې، په ترتیب سره په ۳۰۰۰ او ۳۲۵۹ شمېره کورونو کې د ایبټ اباد د کاهل په سیمه کې تر څار لاندې اوسیدل. په هغه وخت کې د کمېشنر مرستیال، غلام سرور د سیمې د پولیسو مشر ته د ۴۹۳۸/۳۰.۲۰ شمېره لاندې لیک واستاوه او ترې ویې غوښتل تر څو هغوی له نږدې تر څار لاندې ولري او د هغوی د فعالیتونو په اړه وخت ناوخته رپوټ ورکړي. زمرک (چې لا تر اوسه پورې زنداني دی) پر دې تورن کېږي چې په ۱۹۴۷-۱۹۴۸ کلونو کې د هند او پاکستان د جګړې په درشل کې یې خپلو پیروانو ته امر کړی و تر څو د ازاد کشمیر له ځواکونو سره یو ځای شي او «کشمیر د هند له ولکې څخه ازاد کړي».&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VFdQAQAAMAAJ|title=The Assassination of Mr. Liaquat Ali Khan: Report of the Commission of Enquiry|date=1952|publisher=Manager of Publications|pages=26|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cHeQAAAAMAAJ|title=British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From 1946 through 1950. Near and Middle-East 1947. Afghanistan, Persia and Turkey, January 1947-December 1947|last=Yapp|first=Malcolm|date=2001|publisher=University Publications of America|isbn=978-1-55655-765-1|pages=136|language=en}}&lt;/ref&gt;

د زمرک ورور، سید اکبر ببرک د ۱۹۵۱ کال د اکټوبر په ۱۶مه د پاکستان پر لومړي وزیر لیاقت علي خان باندې ډزې وکړي او هغه یې وواژه. له دې پیښې څه وخت وروسته، زمرک د پاکستاني پولیسو اړوند یوه کور کې زنداني شو او په پلان کې و چې هلته د یو څه وخت لپاره وساتل شي. نوموړې ادعا وکړه چې وړاندې تر دې چې ورور یې لیاقت علي خان ووژني، د ځینو افغان چارواکو له خوا ورته د لیاقت علي خان د وژنې لپاره ۱۴۰۰ یورو وړاندیز شوی و، خو هغه دا وړاندیز رد کړی و.&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite news|date=1951-10-23|title=Afghan Bribes Alleged For Killing In Pakistan|pages=3|work=West Australian (Perth, WA : 1879 - 1954)|url=http://nla.gov.au/nla.news-article48996127|access-date=2020-05-09}}&lt;/ref&gt;

زمرک چې لا تر اوسه پورې په ایبټ اباد کې و په ۱۹۷۲ ز کال کې یې له زبیر قریشي سره د خپل ورور له خوا د لیاقت علي خان د مړینې په اړه مصاحبه وکړه. زمرک ټینګار وکړ چې ورور یې لومړی وزیر نه دی وژلی او همداشان یې وویل چې هغه لا اوس هم هره میاشت د پاکستان د دولت له خوا ۲۵۵ امریکايي ډالر تر لاسه کوي چې د هغه یوازینی د عاید سرچینه او د ژوند کولو او تفریحي سفرونو لپاره کفایت کوي. د هغه د دوبنۍ تفریح د علاقې وړ سیمې شوګران او د کاغان دره وه. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cVfRAAAAMAAJ|title=Political conspiracies in Pakistan: Liaquat Ali's murder to Ayub Khan's exit|last=Akhtar|first=Jamna Das|date=1969|publisher=Punjabi Pustak Bhandar|pages=244|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thefridaytimes.com/beta3/tft/article.php?issue=20120928&amp;page=16|title=Memoir: The last speech of the first Prime Minister by Nazar Abbas|date=2012-11-15|website=[[The Friday Times]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115151107/http://www.thefridaytimes.com/beta3/tft/article.php?issue=20120928&amp;page=16|archive-date=15 November 2012|access-date=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;

== سرچینۍ ==</text>
      <sha1>s3vrqnny3u6ucbcc3sj52j62acfr5mt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالوهاب مومند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58824</id>
    <revision>
      <id>368288</id>
      <parentid>314416</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3023" sha1="6onj4nad2sv7s3mptovrky6kpjj5sfr" xml:space="preserve">[[دوتنه:Abdulwahab momand.jpg|بټنوک]]
عبدالوهاب مومند ([[انګلیسي]]: Abdul Wahab Momand) زوکړه (۱۳۷۹ل) د [[پښتو]] ژبې لیکوال دی.

= مخینه =
عبدالوهاب مومند پښتون لیکوال دی، نوموړی په ۱۳۷۹ل کال کې د [[بغلان ولايت]] په مرکزي بغلان، معلم شعبان کلي کې زیږیدلی، عبدالوهاب مومند د عبدالجبار مومند زوی او د عبدالستار مومند لمسی دی.

= زده کړې =
مومند په ۱۳۸۴ل کال کې د مرکزي بغلان په لیسه کې شامل او په ۱۳۹۶ل کال کې له نوموړې لیسه فارغ شو، د کانکور ازموینې وروسته یې د خوښې پوهنځي ( پښتو ادبیات) څانګې ته بریالی شو او اوسمهال دغه پوهنځي کې خپلې لوړې زده کړې ترسره کوي.

= لیکلي آثار =
د لیکوالۍ په برخه کې مومند لا تراوسه د مرکزي بغلان د شاعرانو ادبي تذکره ( لا به ډیر ګلونه وشي به کرکر کې) یو ژباړل شوی کتاب د ( کرونا کرغیړنې او د هغې لارې چارې) د ځوان کهول فکر جوړونې او د انګیزې تولید برخه کې د ( روڼ اندي ځوان) تر نومونو لاندې کتابونه د چاپ په ګاڼه سینګار کړي، او تازه یې د لنډو کیسو کتاب د ( د اغزیو ګرېوان) تر نامه لاندې د چاپ په ګاڼه سینګار شوی دی.

= اخځلیک =
https://8am.af/ps/پښتو-ژبې-ته-یوه-بله-ډالۍ-ور-اضافه-شوه/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228082955/https://8am.af/ps/%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88-%DA%98%D8%A8%DB%90-%D8%AA%D9%87-%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%A8%D9%84%D9%87-%DA%89%D8%A7%D9%84%DB%8D-%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D9%81%D9%87-%D8%B4%D9%88%D9%87/ |date=2021-12-28 }}

https://taand.com/main/?p=188166 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228083004/https://taand.com/main/?p=188166 |date=2021-12-28 }}

https://8am.af/ps/why-the-birth-of-the-prophet/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228082953/https://8am.af/ps/why-the-birth-of-the-prophet/ |date=2021-12-28 }}

https://yaraan.com/likwali-mashq-aw-tamreen2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228082952/https://yaraan.com/likwali-mashq-aw-tamreen2/ |date=2021-12-28 }}

https://www.nunn.asia/204228/%D8%AF-%D8%A7%D8%BA%D8%B2%DB%8C%D9%88-%DA%AB%D8%B1%DB%90%D9%88%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D9%84%D9%87-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%DA%85%D8%AE%D9%87-%D8%B1%D8%A7/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203060111/https://www.nunn.asia/204228/%D8%AF-%D8%A7%D8%BA%D8%B2%DB%8C%D9%88-%DA%AB%D8%B1%DB%90%D9%88%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D9%84%D9%87-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%DA%85%D8%AE%D9%87-%D8%B1%D8%A7/ |date=2022-12-03 }}</text>
      <sha1>6onj4nad2sv7s3mptovrky6kpjj5sfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فهد بن عبد العزیز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60081</id>
    <revision>
      <id>368294</id>
      <parentid>353019</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20926" sha1="ai8imsfn55f5ych77doxkocsndnxgf5" xml:space="preserve">فهد بن عبدالعزیزالسعود (په عربي ژبه فهد بن عبدالعزیز آل سعود، په لاتیني ''Fahd ibn ʿAbd al ʿAzīz Āl Suʿūd'',، د عربي ژبې په النجدیه لهجه یې تلفظ: [fah(aː)d ben ˈʕabd alʕaˈziːz ʔaːl saˈʕuːd]؛ په ۱۹۲۱ یا ۱۹۲۳ ز کال کې زېږېدلی د ۲۰۰۵ ز کال د اګست په لومړۍ مړ شوی) د سعودي عربستان یو سیاستوال، چې د ۱۹۸۲ز کال د جون له دیارلسمې نېټې څخه د خپلې مړينې تر نېټې (۲۰۰۵ ز کال) پورې د سعودي عربستان پاچا و. د هغه تر رسم ګذشت مخکې، هغه د ۱۹۷۵ ز کال د مارچ  له ۲۵ څخه د ۱۹۸۲ ز کال د جون تر دیارلسمې نېټې پورې د سعودي عربستان ولیعهد و. هغه د معاصر سعودي عربستان د بنسټ اېښودونکي پاچا عبدالعزیز اتم زوی و. همدارنګه د عبدالعزیز له شپږو زامنو څخه څلورم زوی و چې پاچهي یې وکړه (نور یې سعود، فیصل، خالد، عبدالله او سلمان وو). 

{{مالومات}}

هغه د اووه سدیریونو (په سعودي عربستان کې د پاچا عبدالعزیز ۷ زامن چې سکه وروڼه دي او د هغه مېرمنې حسې ته ویل کېږي ) تر ټولو مشر و، چې د حسه بنت احمد السدیري څخه د پاچا عبدالعزیز زامن وو. هغه د پاچا سعود د واکمنۍ پر مهال له ۱۹۵۳ ز کال څخه تر ۱۹۶۲ ز کال پورې د پوهنې د وزیر په توګه خدمت وکړ. تر هغه وروسته د پاچا سعود د واکمنۍ تر پایه او د پاچا فیصل د واکمنۍ په ټوله دوره کې له ۱۹۶۲ ز کال څخه تر ۱۹۷۵ ز کال پورې د کورنیو چارو وزیر و. کله چې په ۱۹۷۵ ز کال کې د پاچا فیصل تر ترور وروسته، د هغه ناسکه ورور خالد واک ته ورسېده، نوموړی ولیعهد وټاکل شو. فهد د خالد د واکمنۍ په بهیر کې د هغه د وروستي ناسم روغتیايي حالت له امله د عربستان اصلي واکمن و.  

فهد په ۱۹۸۲ ز کال کې، د پاچا خالد تر مړینې وروسته واک ته ورسېده. هغه په ۱۹۹۲ ز کال کې د سعودي عربستان د اساسي قانون د معرفي کولو امتیاز لري. هغه په ۱۹۹۵ ز کال کې له ناتوانوونکې مغزي سکتې سره مخامخ شو او تر هغې وروسته یې ونه شو کولی ،په بشپړ ډول خپلو رسمي دندو ته دوام ورکړي. د هغه ناسکه ورور ولیعهد شهزاده عبدالله د نایب السلطنه په توګه په دې پاچهۍ کې خدمت وکړ او په ۲۰۰۵ز کال، د هغه تر مړینې وروسته ځای ناستی پاچا شو. فهد له ۲۳ کاله پاچهۍ سره تر ټولو اوږد مهال لپاره  د سعودي عربستان پاچا پاتې شوی دی. 

== لومړنی ژوند او زده‌کړې ==
فهد بن عبدالعزیز په ۱۹۲۱ یا ۱۹۲۳ ز کال کې په سعودي کې زېږېدلی. هغه د عبدالعزیز اتم زوی او تر خپلې مور حسه بنت احمد السدیري وروسته د وروڼو تر ټولو مشر دی چې په اووه سویدري مشهور دي. فهد د هغې دویم زوی و، د هغه مشر ناسکه ورور عبدالله بن محمد د شهزاده محمد بن عبدالرحمن سره د هغه د مور له لومړني واده څخه د هغې یوازینی زوی و. &lt;ref&gt;{{cite book|editor=Bernard Reich|title=Political leaders of the contemporary Middle East and North Africa: A biographical dictionary|url=https://books.google.com/books?id=3D5FulN2WqQC&amp;pg=PA528|year=1990|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26213-5|page=528|location=New York; Westport, CT; London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Riyadh. The capital of monotheism|journal=Business and Finance Group|url=http://www.bfg-global.com/pdfnw/pdf/eng/1-ensalman.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091014223725/http://www.bfg-global.com/pdfnw/pdf/eng/1-ensalman.pdf|archive-date=14 October 2009|access-date=1 March 2022|archivedate=14 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091014223725/http://www.bfg-global.com/pdfnw/pdf/eng/1-ensalman.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page365.aspx|title=The Embassy of The Kingdom of Saudi Arabia|publisher=The Embassy of The Kingdom of Saudi Arabia|access-date=2022-03-01|archive-date=2009-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703105525/https://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page365.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://houseofsaud.com/profiles/fahd-of-saudi-arabia|title=Fahd bin Abdulaziz al Saud|access-date=2022-03-01|archive-date=2021-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218052658/https://houseofsaud.com/profiles/fahd-of-saudi-arabia/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Nabil Mouline|title=Power and generational transition in Saudi Arabia|journal=Critique Internationale|date=April–June 2012|volume=46|pages=1–22|url=http://www.ceri-sciencespo.com/publica/critique/46/ci46_nm.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ttel285&quot;&gt;{{cite news|title=King Fahd|newspaper=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1495300/King-Fahd.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1495300/King-Fahd.html|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=2 February 2013|date=2 August 2005}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winberg Chai|title=Saudi Arabia: A Modern Reader|url=https://books.google.com/books?id=lh4bENPP_HEC&amp;pg=PA193|date=22 September 2005|publisher=University Press|isbn=978-0-88093-859-4|page=193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sabri Sharaf|title=The House of Saud in Commerce: A Study of Royal Entrepreneurship in Saudi Arabia|url=https://books.google.com/books?id=51Bb8Ix7xw8C&amp;pg=PA301|year=2001|publisher=Sharaf Sabri|isbn=978-81-901254-0-6|page=301}}&lt;/ref&gt;

د فهد زده‌کړې، په ریاض کې د شهزادګانو په ښوونځي کې سرته ورسېدې، هغه ښوونځی چې په ځانګړي ډول د السعود کورنۍ د زده‌کړو لپاره پاچا عبدالعزیزجوړ کړی و. د مور له ټینګار سره یې څلور کاله زده‌کړې وکړې. فهد د شهزاده ګانو په ښوونځي کې د زده‌کړو په بهیر کې د شیخ عبدالغني خیاط په ګډون د کورنيو ښوونکو تر نظر لاندې زده‌کړې وکړې. هغه وروسته د دیني زده‌کړو د ترلاسه کولو په موخه د مکې د دیني علومو د زده کړې انستیتیوت ته ولاړ.     &lt;ref name=&quot;aex&quot;&gt;{{cite web|title=King Fahd Brought Vision of Progress|url=http://www.aramcoexpats.com/articles/2005/08/king-fahd-brought-vision-of-progress/|work=Aramco ExPats|location=Riyadh|date=5 August 2005|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104003432/http://www.aramcoexpats.com/articles/2005/08/king-fahd-brought-vision-of-progress/|archive-date=4 November 2013|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;allen&quot;&gt;{{cite news|author=Robin Allen|title=Obituary: King Fahd - A forceful but flawed ruler|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/54d03842-0264-11da-84e5-00000e2511c8.html#axzz2Jlr7TK3t|access-date=2 February 2013|newspaper=Financial Times|date=1 August 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bab1aug&quot;&gt;{{cite news|title=Biography of King Fahd bin Abdulaziz Al Saud|url=http://www.babnet.net/en_detail-1405.asp|access-date=27 February 2013|work=Babnet|date=1 August 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234551/http://www.babnet.net/en_detail-1405.asp|archive-date=4 October 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dgnews&quot;&gt;{{cite news|title=Fahad played pivotal role in development|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=118446|access-date=2 February 2013|newspaper=Daily Gulf News|date=2 August 2005|archive-date=5 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005035939/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=118446|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== لومړني سیاسي رولونه ==
شهزاده فهد د خپلې مور په ټینګار سره د سلطنتي مشورتي پلاوي غړی شو. د ۱۹۴۵ ز کال په بهیر کې يې د سعودي د وخت د بهرنیو چارو وزیر شهزاده فیصل تر امر لاندې خدمت وکړ او په خپل لومړني رسمي سفر کې يې د ملګرو ملتونو د منشور د لاسلیک لپاره سانفرانسیسکو ته سفر وکړ. فهد خپل لومړنی رسمي دولتي سفر، په ۱۹۵۳ ز کال کې تر سره کړ او د دویمې ملکې الېزابیت د تاج اېښودلو په مراسمو کې يې د السعود په استازیتوب ګډون وکړ. د ۱۹۵۳ز کال د ډېسمبر په ۲۴ مه، هغه د سعودي عربستان د پوهنې د لومړني وزیر په توګه وټاکل شو.  &lt;ref&gt;{{cite news|title=The Political Leadership - King Fahd|url=http://www.thefreelibrary.com/SAUDI+ARABIA+-+The+Political+Leadership+-+King+Fahd.-a057816188|access-date=16 March 2013|work=APS Review Gas Market Trends|date=29 November 1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Saudi Foreign Policy|url=http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2001-Fall/Working.htm|work=Saudi Embassy Magazine|access-date=18 July 2013|date=Fall 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807160420/http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2001-Fall/Working.htm|archive-date=7 August 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=King Fahd - his first 20 years|url=http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2002-Winter/King%20Fahd.htm|journal=Royal Embassy of Saudi Arabia|date=Winter 2002|volume=18|issue=4|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602002407/http://saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2002-Winter/King%20Fahd.htm|archive-date=2 June 2012|df=dmy-all|access-date=1 March 2022|archivedate=2 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602002407/http://saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2002-Winter/King%20Fahd.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=King Fahd 1923-2005|url=http://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page365.aspx|work=Royal Embassy of Saudi Arabia|access-date=29 June 2012|location=Washington DC|date=1 August 2005|archive-date=14 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014183959/https://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page365.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Educational system in Saudi Arabia|url=http://www.sacm.org/Publications/58285_Edu_complete.pdf|work=Ministry of Higher Education|access-date=21 July 2013|year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vey2005&quot;&gt;{{cite web|author=Harvey Sicherman|title=King Fahd's Saudi Arabia|url=http://www.unc.edu/depts/diplomat/item/2005/0709/sich/sich_saudi.html|work=American Diplomacy|access-date=8 August 2013|date=August 2005|archive-date=17 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117071805/http://www.unc.edu/depts/diplomat/item/2005/0709/sich/sich_saudi.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

شهزاده فهد، په ۱۹۵۹ ز کال کې په عربي هېوادونو کې د سعودي پلوي مشري پر غاړه لرله، چې د سعود په کورنۍ کې د هغه ورځ تر بلې زیاتېدونکي ارزښت او په راتلونکي کې د اړین رول لپاره د هغه تیاری ښيي. په ۱۹۶۲ ز کال کې د کورنیو چارو د وزارت مهم پوست ورته ورکړل شو. په ۱۹۶۵ز کال کې يې  د کورنیو چارو د وزیر په توګه په مصر کې د عربي هېوادونو د مشرانو تر منځ د سعودي پلاوي ریاست پر غاړه و. د ملک فیصل د سلطنت په پيل کې، فیصل د هغې شورا غړیتوب ترلاسه کړ چې د پاچا له خوا د ځای ناستۍ مسائلو د لارښوونې  لپاره رامنځته شوې وه. &lt;ref&gt;{{cite book|author=David Rundell|title=Vision or Mirage: Saudi Arabia at the Crossroads|url=https://books.google.com/books?id=0pLyDwAAQBAJ&amp;pg=PT63|date=17 September 2020|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-83860-594-0|page=63}}&lt;/ref&gt;

شهزاده فهد، د ۱۹۶۷ ز کال د جنوري په دویمه له یو وژونکي بمي برید څخه چې د وزارت د ننه د هغه په دفتر کې یې چاودنه وکړه، وژغورل شو. هغه د پېښې پر مهال په خپل دفتر کې نه وو، خو چاودنې د وزارت د دفتر نږدې ۴۰ کارکوونکي ټپیان کړل. &lt;ref name=&quot;jman2&quot;&gt;{{cite journal|author=Joseph Mann|title=King Faisal and the Challenge of Nasser's Revolutionary Ideology|journal=Middle Eastern Studies|date=2012|volume=48|issue=5|page=753|doi=10.1080/00263206.2012.706220|s2cid=144629072|url=https://doi.org/10.1080/00263206.2012.706220}}&lt;/ref&gt;

فهد په ۱۹۶۷ ز کال کې، کله چې پاچا فیصل دفتر رامنځته کړ، د لومړي وزیر دویم مرستیال وټاکل شو. دا پوست د وخت د ولیعهد شهزاده خالد په غوښتنه د وزیرانو شورا دوام ته د هغه د نه تمایل له امله رامنځته شو. پاچا فیصل د یاد پوست لپاره د شهزاده فهد انتصاب ته چندان شوقمن نه و. د ۱۹۶۹ ز کال د اکتوبر او د ۱۹۷۰ ز کال د مې میاشتې تر منځ شهزاده فهد په هغه رخصتۍ کې و چې د نداف صفران له خوا په دولت کې د یوې لویې نښتې نښه ګڼل کېده. شهزاده فهد، د خپل نشتوالي په موده کې چې د چارواکو له خوا د طبي رخصتۍ په توګه راپور شوې وه، په لندن او بیا په هسپانیا کې پاتې شو او خپل وخت یې په قمار او تفرېح(هوساینه) کې تېر کړ. پاچا فیصل، په هغه پسې هم خپل سیاسي استازی عمر ثاقف او هم ګڼ شمېر لیکونه ورولېږل، تر څو بېرته خپل هېواد ته راستون شي، خو شهزاده فهد د هغه غوښتنه ونه منله.  &lt;ref name=&quot;nads&quot;&gt;{{cite book|author=Nadav Safran|title=Saudi Arabia: The Ceaseless Quest for Security|url=https://books.google.com/books?id=zSkIi_1T1FsC&amp;pg=PR17|year=1985|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-9484-0|pages=17, 118}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;adst&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabia|url=https://adst.org/wp-content/uploads/2018/02/Saudi-Arabia.pdf|work=Association for Diplomatic Studies and Training|access-date=7 January 2021|page=77|format=Country Readers Series|تاريخ الأرشيف=10 January 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210110033355/https://adst.org/wp-content/uploads/2018/02/Saudi-Arabia.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=10 January 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210110033355/https://adst.org/wp-content/uploads/2018/02/Saudi-Arabia.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210110033355/https://adst.org/wp-content/uploads/2018/02/Saudi-Arabia.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110033355/https://adst.org/wp-content/uploads/2018/02/Saudi-Arabia.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gss&quot;&gt;{{cite thesis|author=Gary Samuel Samore|title=Royal Family Politics in Saudi Arabia (1953-1982)|url=https://www.proquest.com/docview/303295482|location=Harvard University|pages=265–266|date=1984|degree=PhD|id={{Proquest|303295482}}}}&lt;/ref&gt;

د ۱۹۷۳ ز کال په مارچ میاشت کې، کله چې د تېلو عالي شورا د پاچا فیصل له خوا رامنځته شوه، شهزاده فهد يې ریاست ته منصوب شو.  &lt;ref&gt;{{cite thesis|author=Nizar Madani|author-link=Nizar Madani|title=The Islamic Content of the Foreign Policy of Saudi Arabia. King Faisal's Call for Islamic Solidarity 1965-1975|url=https://www.proquest.com/docview/302841281|location=American University|page=54|degree=PhD|date=1977|id={{Proquest|302841281}}}}&lt;/ref&gt;

== ولیعهد ==
په ۱۹۷۵ز کال کې د پاچا فیصل تر مړینې او د پاچا خالد تر واک ته رسېدو وروسته، فهد د لومړي وزیر مرستیال او په ورته وخت کې وليعهد ونومول شو. فهد د پاچا خالد سربېره درې نور ناسکه وروڼه لرل: محمد، ناصر او سعد. په هر حال شهزاده محمد یوه لسیزه وړاندې د پاچا فیصل له خوا د ولیعهدۍ انتصاب رد کړی و، په داسې حال کې چې شهزاده ناصر او سعد دواړه د ولیعهدۍ لپاره وړ کسان نه وو. په مقابل کې شهزاده فهد له ۱۹۵۴ ز څخه تر ۱۹۶۲ ز کال پورې د پوهنې د وزیر او له ۱۹۶۲ز څخه تر ۱۹۷۵ ز کال پورې، د کورنیو چارو د وزیر په توګه خدمت کړی و.   &lt;ref name=&quot;shenderson94&quot;&gt;{{cite web|author=Simon Henderson|title=After King Fahd|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PP_37_AFTERKINGFAHD.pdf|work=Washington Institute|access-date=2 February 2013|format=Policy Paper|year=1994|تاريخ الأرشيف=17 May 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130517194450/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PP_37_AFTERKINGFAHD.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 May 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130517194450/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PP_37_AFTERKINGFAHD.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130517194450/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PP_37_AFTERKINGFAHD.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130517194450/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PP_37_AFTERKINGFAHD.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Anthony H. Cordesman|title=Saudi Arabia Enters the 21st Century|url=https://books.google.com/books?id=CGEJvqjn-1MC&amp;pg=PA46|year=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97997-3|page=46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kel&quot;&gt;{{cite journal|author=A. R. Kelidar|title=The problem of succession in Saudi Arabia|journal=Asian Affairs|year=1978|volume=9|issue=1|pages=23–30|doi=10.1080/03068377808729875}}&lt;/ref&gt;

د مرستیال لومړي وزیر او ولیعهد په توګه د شهزاده فهد انتصاب، هغه د پاچا خالد د موقف په پرتله چې د پاچا فیصل د واکمنۍ پر مهال ولیعهد و، ډېر پیاوړی شخصیت کړ. دا چې ملک خالد د فهد پر فعالیتونو نفوذ درلود او د هغه واک یې محدود کړ، ښايي دا د ایران او د سعودي عربستان د شیعه ټولنو پر ضد د فهد د دښمنانه چلند او روښانه لوېديځ پلوه ليدلوري له امله و. فهد په دغه دوره کې، د کورنۍ د داخلي شورا یو غړی و، چې مشري يې د پاچا خالد پر غاړه وه او د فهد وروڼه محمد، عبدالله، سلطان او عبدالمحسن او د هغه ترونه احمد او مسعید په کې شامل وو. &lt;ref&gt;{{cite news|title=New Saudi king shuffles cabinet|url=https://news.google.com/newspapers?id=4m9kAAAAIBAJ&amp;pg=2381,3734868&amp;dq=prince+fahd+interior+minister&amp;hl=en|access-date=2 February 2013|newspaper=The Calgary Herald|date=29 March 1975|agency=AP|location=Riyadh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis|author=Caroline F. Tynan|title=Diversionary Discourse: A Historical Comparison of Saudi Interventions in Yemen|url=https://scholarshare.temple.edu/bitstream/handle/20.500.12613/3986/TETDEDXTynan_temple_0225E_13606_Abstract.pdf?sequence=1|location=Temple University|page=6|degree=PhD|date=May 2019}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Gulshan Dhahani|title=Political Institutions in Saudi Arabia|journal=International Studies|date=1980|volume=19|issue=1|pages=59–69|doi=10.1177/002088178001900104|s2cid=153974203|url=https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/002088178001900104}}&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>ai8imsfn55f5ych77doxkocsndnxgf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دیني شکمن‌والی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60253</id>
    <revision>
      <id>368273</id>
      <parentid>353962</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19464" sha1="4l6egtcy2e5bv3ad6oq0ptag4c2gj4l" xml:space="preserve">'''دیني شکمن‌والی'''، دین/مذهب ته اړوند د شکمن‌والي یوه بڼه ده. مذهبي شکمن‌وال وګړي د دین اقتدار تر پوښتنې لاندې راولي او تل تر تله د دین پر ضد نه‌دي، خو ځینو یا ټولو دیني باورونو/کړنو ته د شک په سترګه ګوري. سقراط لومړنی او نامتو دیني شکمن‌وال ؤ چې ځیني اسناد ورڅخه پاتې دي؛ هغه د یوناني خدایانو د شتون په اړه د خپلې ټولنې د باورونو مشروعیت تر پوښتنې لاندې راوړ. دیني شکمن‌والي، آتیسم یا اګنوسټېزم ته ورته نه‌ده او ځیني دیني شکمن‌وال، ډیِّستان (یا خدای‌پاله) دي (چې هغه تنظیم شوي دینونه چې ورسره ډېره مخ کېږي، یا ټول تنظیم شوي دینونه ردوي).

== ټولیزه کتنه ==
د «skeptic» وییکی (چې ځینې وخت sceptic لیکل کېږي) د منځني پېر فرانسوي «sceptique» یا لاتین ګړنې «scepticus» څخه اخېستل شوې ده چې لفظي معنی یې «د شکمن‌والو فرقه» کېږي. په یوناني ژبه کې یې ریښه «skpetikos» (څېړنه) ته رسېږي چې د پیرهووالۍ (پیرهونیزم) د هلنېستي فلسفي مکتب هغو غړو ته ویل کېدل چې د پوهې په شونتیا کې شکمن وو. په‌دې توګه، دیني شکمن‌والی، په ټولیز ډول، د دین په هکله پر یوې سکالو باندې شکمن کېدل یا هغه تر پوښتنې لاندې رواړلو ته ویل کېږي. د دې ترڅنګ، د شلنبرګ د څرګندونې به مخې، دا ګړنه کله ناکله، د دین په هکله مخالف الواک لرونکي وګړي ته کارول کېږي. 

ډېري شکمن‌وال اګنوسټیک یا آتیستان دي، خو یوشمېر دیني او مذهبي وګړي هم شته چې دین ته د شک په سترګه ګوري. دینپاله وګړي په ټولیزه توګه، د نورو دینونو د ادعاوو په هکله شکمن دي، کم تر کمه هغه مهال چې دغه دوه فرقې د ځینو څرګند شویو باورونو په هکله سره مخالفت ولري. ځیني فیلسوفان، دیني مطلقه تنوع د خدای‌پالو او غیرخدای‌پالو د شکمن‌والۍ د توجېه په توګه وړاندې کوي. خدای‌پالي هم په په ټولیز ډول، د غیرخدای‌پالو له‌خوا وړاندې شویو ادعاوو ته د شک په سترګه ګوري.

مایکل شرمر لیکي چې، دیني شکمن‌والی، د ټولیزو نه‌منلو په ځای، د حقیقت د راسپړلو بهیر دی. له همدې امله، کېدای شي یو دیني شکمن‌وال پر دې باور وي چې عیسی شتون درلود، په داسې حال کې چې شکمنې ادعاوې هم لري، چې هغه مسیحا ؤ او معجزې یې درلودې. یوه څرګنده بېلګه یې د ټوماس جېفرسن کتاب «د ناصري عیسی ژوندون او ښوونې» دی، چې له لفظي پلوه کټ‌مټ نوي عهد (انجیل) ته ورته دی او هره ماورای طبیعي ښکارنده ردوي.

== تاریخ ==

=== لرغونی تاریخ ===
لرغونی یونان یو څوخدای‌پاله ټولنه وه چې په هغې کې خدایان مطلق قادر نه‌وو او قربانیو او دودیزو مناسکو ته یې اړتیا درلوده.

د دیني شکمن‌والۍ لومړني شواهد کېدای شي زینوفانیز ته راجع کړل شي. هغه د خپل په وخت کې متداول دین، په ځانګړې توګه د الهي حکمونو ناوړه جاجونه (د انساني لېوالتیا هغه ناوړه او اړخیز محصول چې خدایان له انسانانو سره سموي یا پرتله کوي) تر نیوکې لاندې ونیول. هغه د خپل پېر سپېڅلی کتاب داسې وکاروه چې خدایان په باطله توګه رسم کړي او د دین په اړه یو لا عقلاني الواک رامنځ‌ته کړي. هغه خپل مذهبي خلک، چې خپل اعتقادي نظام پرته له کوم معقول دلیل څخه غوره ګڼي، ته د نیوکې ګوته نیوله.

د الهي حُکمونو په اړه د سقراط جاج دا ؤ چې خدایان تل نېک‌اندي، صادق، مقتدر او سولمن دي. الوهیت باید د عقلانیت د معیارونو له‌مخې عمل کړی ؤ. څرنګه چې په «اپولوجي» کې مستند شوي دي، د ټاکل شوي دین په هکله دغه نیوکه، په پای کې، د بې‌دیني او فساد په تور د هغه د محاکمې لامل ګرځي. مورخ «ویلیام جېمز دورانت» لیکي چې، «افلاطون په همهغه کچه چې نورو جزمي عقیدو ته شکمن ؤ، آتیزم ته یې هم د شک په سترګه کتل».

دېموکریتوس په لوېدیځ کې د مادیت‌پالنې پلار ګڼل کېده او د هغه په اثرونو کې داسې څه نښه نه‌لیدل کېږي چې ګنې وروسته له مړینې ژوند باندې باور ولري. په ځانګړې توګه، په خپل کتاب «هغوی چې په هادېس عقیده لري» کې، د روح رامنځ‌ته کوونکو برخې د داسې اټمونو په توګه انګېرې چې وروسته له مړینې وېلې کېږي. دغه جاج فیلسوف اېپیکوروس او د هغه فلسفې ته الهام وبخښه؛ هغه یو مادیت‌پاله الواک درلود او وروسته له مړینې هر ډول ژوندون یې باطل ګڼه، همدا راز ادعا یې کوله چې خدایان هم انساني چارو ته هېڅ کومه لېوالتیا نه‌لري. لوکریشوس د «De rerum natura» (د مادو د طبیعت په اړه) شعر له‌لارې اېپیکوري فلسفه په ډاګه کړه، او څرګنده یې کړه چې نړۍ د فزیکي اصولو سره سم عمل کوي او د رومي خدایانو پر مټ نه، بلکې د تصادف یا چانس له‌مخې تنظیمېږي. 

په «De rerum natura» کې، سیسرو، اکاډمیک شکمن‌وال فیلسوف، د رواقیونو پر وړاندې داسې استدلالونه وړاندې کړل چې د ځمکنیو او انساني چارو په اړه د خدایانو د ونډې‌اخېستنې یا ونډې‌نه‌اخېستنې صفت او د هغو شتون یې تر پوښتنې لاندې راوړ. 

په لرغوني هند کې د «چارواکا» په نامه یو مادیت‌پاله فلسفي مکتب شتون درلود، چې د ویدي دین مذهبي ادعاوو، دودونو او کتابونو ته یې د شک په سترګه کتل. د چارواکا مکتب مخکښ فیلسوف «اجیت کېشکنبلي» پر تناسخ عقیده نه‌درلوده.

=== لومړنی نومهال تاریخ ===
ټوماس هابز داسې دریځونه غوره کړي وي چې د اُرتودوکس مسیحي ښوونو سره یې په کلکه مخالفت څرګندوه. هغه په وار، وار سره استدلال کاوه چې هېڅ کوم غیرجسمي (یا روحي) جوهر شتون نه‌لري او هرڅه، ان خدای، جنت او دوږخ، مادي شتون او حرکت لري. هغه استدلال کاوه چې، «که څه هم سپېڅلی کتاب، اروا تصدیقوي، خو هېڅ ځای کې نه‌وایي چې هغه غیرجسماني ده، یعنې نه‌وایي چې ابعاد او کمیت نه‌لري». 

وولټېیر، که څه هم خدای‌پاله دی، خو پر دین باندې یې په کلکه نیوکه کوله او د همدا راز د ټولو دینونو له منلو او د کلیسا او دولت له جلاوالي څخه یې ملاتړ څرګندوه.

په جاپان کې، یاماغاتا بانتو (مړینه: ۱۸۲۱ ز) په ډاګه کړه چې «په‌دې نړۍ کې هېڅ کوم خدای، بودا، اروا او یا هم عجیب او غریبې یا خارق‌العاده ښکارندې نشته».&lt;ref name=&quot;cook-422&quot;&gt;{{cite book|last1=Cook|first1=Michael|title=The Koran : A Very Short Introduction|date=2000|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=rUEe1twiimUC&amp;q=The+Koran+%3A+A+Very+Short+Introduction|isbn=0192853449|page=42|ref=MCKVSI2000}}&lt;/ref&gt;

== نومهال دیني شکمن‌والی ==
دغه ګړنه داسې یوه اصطلاح ګرځېدلې ده چې په ټولیزه توګه د شواهدو پر علمي او تاریخي مېتودونو باندې ټینګار لري. ځیني شکمن‌وال پیدا کېږي او دغه پوښتنه وړاندې کوي: «دا چې دین د منلو یا اعتقاد لپاره هېڅ کوم اثبات ته اړتیا نه‌لري، ایا هغه د نقد مناسبه سکالو نه‌ده؟». له‌دې سره، سره، ځیني نور ټینګار کوي چې دا هرې بلې پوهې ته ورته مسأله ده، په ځانګړې توګه، کله چې له ساینس سره په تضاد کې ادعاوې مطرح کوي.

د شلمې پېړۍ ورستیو راهیسې د شلنبرګ او موسر په څېر فیلسوفانو ډېر کارونه ترسره کړي دي او دواړو یې د دغې سکالو په هکله ګڼ‌شمېر کتابونه لیکلي دي. د هغو هڅې تر ډېره د دین پر تعریف، په ځانګړې توګه پر هغو برخو باندې تمرکز درلود چې خلکو ورته د شک په سترګه کتل. نور بیا د دې لپاره چې دینې شکمن‌والي د رامنځ‌ته کېدو وړ وګڼي، لوړو مرتبو شواهدو ته توسل لري (زموږ د شواهدو په هکله «شواهد» او د ارزونې لپاره زموږ وړتیاوې)، چې ځیني ورته مېتا-شواهد وایي.

لا تر اوسه هم د لومړني یوناني شکمن‌والي نښې شتون لري، داسې چې ځیني اوسني متفکران پر الهي حُکمونو باندې د فکري اعتقاد بقا تر پوښتنې لاندې راولي.

په نومهال پېر کې، ډېري وګړو لپاره دیني شکمن‌وال، په ځانګړې توګه، آتیستان د منلو او باور وړ نه‌دي. دا له هغو اندېښنو سره په ملتیا کې څرګندېږي چې ډېري شکمن‌وال وګړي یې د هېوادونو د دولتونو په هکله لري، لکه د امریکا متحده ایالات، چېرې چې د کلیسا او دولت جلاوالی یو اساسي اصل دی.

== سرچینې ==
{{Reflist|refs=&lt;ref name=&quot;coskun&quot;&gt;{{cite journal|last1=Coskun|first1=Deniz|title=Religious Skepticism, Cambridge Platonism, and Disestablishment|pages=579|url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/udetmr83&amp;div=41&amp;id=&amp;page=|journal=University of Detroit Mercy Law Review|volume=83|access-date=11 May 2018|date=2005–2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;wykstra&quot;&gt;{{cite journal|last1=Wykstra|first1=S. J.|title=Facing MECCA Ultimism, Religious Skepticism, and Schellenberg's &quot;Meta-Evidential Condition Constraining Assent&quot;|journal=Philo|date=2011|volume=14|issue=1|pages=85–100|doi=10.5840/Philo20111418|url=https://www.pdcnet.org/pdc/bvdb.nsf/purchase?openform&amp;fp=philo&amp;id=philo_2011_0014_0001_0085_0100|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;king&quot;&gt;{{cite book|last1=King|first1=N. L.|title=Religious Skepticism and Higher-Order Evidence from Oxford Studies in Philosophy of Religion: Volume 7|date=March 2016|publisher=Oxford Scholarship Online|isbn=9780198757702|url=https://books.google.com/books?id=e855CwAAQBAJ&amp;q=religious+skepticism%2Facprof-9780198757702-chapter-6&amp;pg=PA126|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;novella&quot;&gt;{{cite web|last1=Novella|first1=Steven|author-link=Steven Novella|title=Apr 05 2010 Skepticism and Religion – Again|url=https://theness.com/neurologicablog/index.php/skepticism-and-religion-again/|website=theness|access-date=11 May 2018|date=2010-04-05}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;schellenberg3&quot;&gt;{{cite web|last1=Schellenberg|first1=J. L.|author-link=J. L. Schellenberg|title=Religious Diversity and Religious Skepticism from The Blackwell Companion to Religious Diversity|url=https://philarchive.org/archive/SCHRDA-4|website=philarchive|publisher=Oxford: Wiley Blackwell|access-date=11 May 2018}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;kurtz&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kurtz|first1=Paul|author-link=Paul Kurtz|title=Should Skeptical Inquiry Be Applied to Religion?|journal=Skeptical Inquirer|date=August 1999|volume=23|issue=4|url=https://www.csicop.org/si/show/should_skeptical_inquiry_be_applied_to_religion|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sturgess&quot;&gt;{{cite journal|last1=Sturgess|first1=Kylie|author-link=Kylie Sturgess|title=The Deist Skeptic— Not a Contradiction|journal=Skeptical Inquirer|date=June 2009|volume=19|issue=2|url=https://www.csicop.org/sb/show/deist_skeptic_not_a_contradiction|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mann&quot;&gt;{{cite web|last=Mann|first=Daniel|title=Skeptical of Atheism|url=http://mannsword.blogspot.com/2009/12/skeptical-of-atheism.html|publisher=Apologetics for Today|access-date=2 December 2013|date=2009-12-13}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;penner&quot;&gt;{{cite journal|last1=Penner|first1=Myron A.|title=Religious Skepticism|journal=Toronto Journal of Theology|date=2014|volume=30|issue=1|pages=111–129|doi=10.3138/tjt.2525|url=https://muse.jhu.edu/article/546999|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;schellenberg2&quot;&gt;{{cite web|last1=Schellenberg|first1=J. L.|author-link=J. L. Schellenberg|title=Religious Skepticism from Skepticism: From Antiquity to the Present|url=http://www.jlschellenberg.com/uploads/8/5/6/1/8561683/religious_skepticism.pdf|publisher=Bloomsbury|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;moser2007&quot;&gt;{{cite web|last1=Moser|first1=P.|author-link=Paul Moser|title=Religious Skepticism from The Oxford Handbook of Skepticism|url=http://pmoser.sites.luc.edu/idolanon/Religious%20Skepticism.pdf|publisher=Oxford Univ. Press|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;moserbooks&quot;&gt;{{cite web|title=Books by Paul K. Moser|url=https://www.goodreads.com/author/list/110599.Paul_K_Moser|website=goodreads.com|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;schellenbergbooks&quot;&gt;{{cite book|title=J. L. Schellenberg|url=http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100152020&amp;fa=author&amp;person_id=4443|website=cornellpress.cornell.edu|publisher=Cornell University Press|access-date=11 May 2018|isbn=9780801478512|date=2007-05-17}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;defined&quot;&gt;{{cite web|title=skeptic (n.)|url=https://www.etymonline.com/word/skeptic|website=etymonline.com|access-date=11 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;edgell&quot;&gt;{{cite journal|last1=Edgell|first1=P.|last2=Gerteis|first2=J|last3=Hartmann|first3=D.|title=Atheists As &quot;Other&quot;: Moral Boundaries and Cultural Membership in American Society|journal=American Sociological Review|date=1 April 2006|volume=71|issue=2|pages=211–234|doi=10.1177/000312240607100203|s2cid=143818177|url=https://pdfs.semanticscholar.org/6b0e/7f072901b37ad52ebf13378c9c696dae4bbb.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213140453/https://pdfs.semanticscholar.org/6b0e/7f072901b37ad52ebf13378c9c696dae4bbb.pdf|url-status=dead|archive-date=13 February 2020}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;zuckerman&quot;&gt;{{cite journal|last1=Zuckerman|first1=P.|author-link=Phil Zuckerman|title=Atheism, Secularity, and Well‐Being: How the Findings of Social Science Counter Negative Stereotypes and Assumptions|journal=Sociology Compass|date=26 November 2009|volume=3|issue=6|pages=949–971|doi=10.1111/j.1751-9020.2009.00247.x}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite journal|last1=Hughes|first1=J.|last2=Grossman|first2=I.|last3=Cohen|first3=A. B.|title=Tolerating the &quot;doubting Thomas&quot;: how centrality of religious beliefs vs. practices influences prejudice against atheists|journal=Frontiers in Psychology|volume=6|pages=1352|date=8 September 2015|doi=10.3389/fpsyg.2015.01352|pmid=26441728|pmc=4561750|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Pomeau&quot;&gt;{{cite web|last1=Pomeau|first1=R. H.|title=Voltaire|url=https://www.britannica.com/biography/Voltaire|website=britannica.com|publisher=Encyclopedia Britannica|access-date=10 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lawler&quot;&gt;{{cite book|last1=Lawler|first1=J. M.|title=Matter and Spirit: The Battle of Metaphysics in Modern Western Philosophy Before Kant|date=2006|publisher=University Rochester Press|isbn=9781580462211|page=19|url=https://books.google.com/books?id=wQLiSjBC5FUC|access-date=10 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lucretius&quot;&gt;In particular, ''De rerum natura'' 5.107 (''fortuna gubernans'', &quot;guiding chance&quot; or &quot;fortune at the helm&quot;): see Monica R. Gale, ''Myth and Poetry in Lucretius'' (Cambridge University Press, 1994, 1996 reprint), pp. 213, 223–224 [https://books.google.com/books?id=gf8k02Iud74C&amp;dq=fortuna+lucretius+epicurean+OR+epicureanism+OR+epicurus&amp;q=%22there+is+no+divine+providence%22#v=snippet&amp;q=%22there%20is%20no%20divine%20providence%22&amp;f=false online] and ''Lucretius'' (Oxford University Press, 2007), p. 238 [https://books.google.com/books?id=mHadLr3QVUMC&amp;pg=PA238&amp;dq=%22the+necessity+of+its+process+through+its+physics%22&amp;hl=en&amp;ei=QcpWTPH1FtGknQfk7-GPBA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CDgQ6AEwAw#v=onepage&amp;q&amp;f=false online.]&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;verhine&quot;&gt;{{cite thesis |last=Verhine |first=Eric C. |date=2008 |title=THE VICTORIOUS WISDOM OF SIMONIDES: CICERO'S JUSTIFICATION OF ACADEMIC SKEPTICISM IN DE NATURA DEORUM AND DE DIVINATIONE |type=Master of Arts |chapter=1 |page=2 |chapter-url=https://getd.libs.uga.edu/pdfs/verhine_eric_c_200808_ma.pdf |access-date=10 May 2018 }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Ferwerda&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ferwerda|first1=R.|title=Democritus and Plato|journal=Mnemosyne|date=1972|volume=25|issue=4|pages=337–378|doi=10.1163/156852572X00739|jstor=4430143}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;vogt&quot;&gt;{{cite web|last1=Vogt|first1=Katja|title=Ancient Skepticism|url=https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-ancient/#Ari|website=stanford.edu|publisher=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=10 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{cite web|title=Socrates|url=https://www.iep.utm.edu/socrates/#SSSH1aii2|website=www.iep.utm.edu|publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=10 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;xenophanes&quot;&gt;{{cite web|title=Xenophanes|url=https://www.iep.utm.edu/xenoph/#SH3a|website=www.iep.utm.edu|publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=10 May 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;durant&quot;&gt;{{cite book|last=Durant|first=Will|title=Caesar and Christ: The Story of Civilization|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205444|year=1944|publisher=Simon &amp; Schuster|page=164}}&lt;/ref&gt;}}</text>
      <sha1>4l6egtcy2e5bv3ad6oq0ptag4c2gj4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تر تاریخ وړاندې تکنالوژي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60346</id>
    <revision>
      <id>368258</id>
      <parentid>367822</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22421" sha1="2eisury28tf25ujy9q1ysmtf0ib80e1" xml:space="preserve">'''تر تاریخ وړاندې تکنالوژي''' هغه تکنالوژي ده چې تر ثبت شوي تاریخ وړاندې رامنځته شوې وي. تاریخ د لیکلو اسنادو په کارولو سره د تېرو وختونو مطالعه ده. هر هغه څه چې د تاریخ تر مکتوبو حسابونو مخکې وي هغه ماقبل‌التاریخ یا تر تاریخ وړاندې بلل کېږي چې له دې ډله یوه هم مخکېنۍ تکنالوژي ده. تکنالوژي د کتابت تر رامنځته کېدو شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله مخکې له لومړنیو انسان‌توکمو سره پیل شوه، هغوی ډبرین وسایل کارول چې ښايي د اور بلولو، ښکار او مړیو خښولو لپاره یې کار ترې اخیست.

ګڼ داسې عوامل شته چې د ماقبل‌التاریخ تکنالوژۍ تکامل یې شونی یا اړین کړی دی. یو مهم عامل یې د انسانانو د ډېر پرمختللي مغز د چلند عصریتوب دی چې کولای شي چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي. د کرنې په رامنځته کېدو سره ژوند له کوچیاني حالت څخه په کورونو کې د مېشتېدو حالت ته واوښت، د اهلي حیواناتو، کرنیزو ځمکو او وسایلو په کارولو سره بېلابېل او لا پېچلی شو. هنر، معماري، موسیقي او مذهب د ماقبل‌التاریخ دورو په لړ کې تکامل وکړ.

== لرغونې نړۍ ==

=== د ډبرو زمانه ===
د ډبرو زمانه یوه پراخه ماقبل‌التاریخ دوره ده چې د دې دورې په لړ کې ډبره د بېلابېلو وسایلو په جوړولو کې په پراخه کچه کارول کېده. دغې دورې د لومړنیو انسان‌توکمو له وخته د پلیسټوسن دورې تر هوښیار انسان پورې کابو ۲.۵ میلیونه کاله دوام وکړ او تر ډېره د ۶۰۰۰ او ۲۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د فلزکارۍ له را څرګندېدو سره پای ته ورسېده.

د ډبرو په زمانه کې د ژوند ډول هغه ښکاریان او راټولوونکي وو چې د ځناورو د ښکار او وحشي نباتاتو د را ټولولو لپاره یې د تکنالوژۍ له لږ بدلون سره سفرونه کول. د کنګلونو د اوسني عصر د وروستۍ دورې پای ته په ور نږدې کېدو سره (شاوخوا ۱۲۵۰۰ کاله پخوا) د ماموت او غرنیو غوایانو یا غژګاوانو په څېر لوی حیوانات له منځه لاړل او اقلیم بدل شو. انسانانو په خپلو ځايي چاپېریالونو کې د سرچینو حد اکثر حالت ته له رسولو، د وحشي نباتاتو د ډېرو ډولونو له راټولولو او خوړلو او ښکار سره تطابق وکړ. د ډبرو د منځنۍ دورې د پخوانۍ نړۍ په لرغوني دوران او نوې نړۍ کې د نباتاتو او حیواناتو اهلي کولو پام وړ بدلونونه پېښ کړل او په لرغونې او نوې نړۍ کې یې پر کرنه تکیې ته لاره هواره کړه. کرنیز ژوند د مېشتو خلکو د ډېرېدو او په تکنالوژۍ کې د پرمختګونو لامل شو.&lt;ref&gt;Cassells, E. Steve. (1997). ''The Archaeology of Colorado'', Revised Edition. Boulder, Colorado: Johnson Books. pp. 6-14. {{ISBN|1-55566-193-9}}.&lt;/ref&gt;

که څه هم د ډبرو د لرغونې دورې فرهنګونو د خپل ځان په اړه هېڅ لیکلي څه پرېنښودل، خو له کوچیاني ژوند څخه مېشت او کرنیز حالت ته بدلون د پراخو لرغونو شواهدو په توګه ثابتولی شو. په دغو شواهدو کې لرغوني وسایل، د غارونو نقاشۍ او نور ماقبل‌التاریخ هنرونه یادولی شو. د انسانانو پاتې‌شوني هم د هډوکو د څېړنې له لارې او هم د مومیايي شویو بدنونو له لارې مستقیم شواهد راکوي. که څه هم پرېکند شواهد کم دي، خو څېړونکي او تاریخ‌پوهان په دې بریالي شوي چې د ماقبل‌التاریخ مهال د بېلابېلو خلکو د فرهنګونو، د هغوی د ژوند د ډول او د هغوی په ژوند کې د تنکالوژۍ د رول په اړه معلومات ترلاسه کړي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/01/0114_040114_siberianhumans.html|title=Ancient Tools Unearthed in Siberian Arctic|website=news.nationalgeographic.com}}&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه ====
د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه د ډبرو د لرغونې دورې لومړنۍ فرعي برخه وه. دغه دوره شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله پخوا هغه مهال پیلېږي چې د انسان‌توکمو له‌خوا د ډبرینو وسایلو د جوړولو او کارولو لومړني شواهد په اوسنیو څېړنو کې څرګند شول او تر شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال پورې زماني محدوده رانغاړي چې «اولډووان» او «اشول» ډبرینې تنکالوژۍ په کې شاملېږي.

لومړنیو انسانانو (انسان‌توکمو) د ډبرینو وسایلو تنکالوژي کاروله، لکه هغه لاسي تبر چې د بیزوګانو د کورنۍ اړوندو ژویو به کاراوه، دغه تکنالوژي د ۳ تر ۵ کلن ماشوم د هوش کچه څرګندوي. په هوش او د تکنالوژۍ په کارولو کې څو میلیونه کاله چندان بدلون رانغی. لومړنۍ نوعه «هومو» له «هومو هابیلیس» سره شاوخوا ۲.۴ تر ۱.۵ میلیونه کاله مخکې رامنځته شوه. هومو هابیلیس نوعو ډبرین وسایل جوړ کړل چې «اولډووان» وسایل یې بلل. هومو ارګاسټر شاوخوا ۲.۵ تر ۱.۷ میلیونه کاله مخکې په ختیځه او سوېلي افریقا کې ژوند کاوه او د خپلو اجدادو «هومو هابیلیس» په پرتله یې بېلابېل او پېچلي ډبرین وسایل کارول؛ په دې ډله کې دوی هغه «اولډووان» وسایل اصلاح کړل چې په میراث ورته پاتې وو او لومړني دوه‌مخیز اشول تبرونه یې جوړ کړل.&lt;ref name=&quot;Gabora328-342&quot;&gt;Gabora, Liane; Russon, Anne. &quot;The Evolution of Intelligence.&quot; chapter in Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Richard Leakey|Leakey, Richard]] (1981). ''The Making of Mankind.'' Dutton Adult. pp. 65-66. {{ISBN|0-525-15055-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wilford, John Noble. (August 9, 2007). [https://www.nytimes.com/2007/08/09/science/08cnd-fossil.html?ref=science ''Fossils in Kenya Challenge Linear Evolution''] ''New York Times.'' Retrieved December 16, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dalling, Robert. (2006). ''The Story of Us Humans, From Atoms to Today's Civilization.'' Lincoln: iUniverse. {{ISBN|0-595-391176}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Beck, Roger B.; Black, Linda; Krieger, Larry S.; Naylor, Phillip C.; Shabaka, Dahia Ibo. (1999). ''World History: Patterns of Interaction.'' Evanston, IL: McDougal Littell. {{ISBN|0-395-87274-X}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boehm, Christopher. (1999). [https://books.google.com/books?id=ljxS8gUlgqgC&amp;pg=PA197&amp;dq=Paleolithic&amp;lr=&amp;sig=V-GOM-s3rCApE_baw2oRoaw24w8#PPA198,M1 ''Hierarchy in the forest: the evolution of egalitarian behavior.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 198. {{ISBN|0-674-39031-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dnaindia.com/scitech/report_new-discovery-suggests-homo-erectus-originated-from-asia_1552611 New discovery suggests Homo erectus originated from Asia] ''Daily News &amp; Analysis. June 8, 2011. Retrieved December 17, 2011.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Moore, Matthew. (July 8, 2010). [https://web.archive.org/web/20100709174251/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/7877299/Norfolk-earliest-known-settlement-in-northern-Europe.html &quot;Norfolk earliest known settlement in northern Europe.&quot;] London: ''[[The Daily Telegraph]]'' Retrieved July 8, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ghosh, Pallab. (July 7, 2010). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/science_and_environment/10531419.stm &quot;Humans' early arrival in Britain.&quot;] ''[[BBC]]'' Retrieved July 8, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Rightmire|first1=G. P.|year=1998|title=Human Evolution in the Middle Pleistocene: The Role of Homo heidelbergensis|url=http://www.archeo.uw.edu.pl/zalaczniki/upload23.pdf|journal=Evolutionary Anthropology|volume=6|issue=6|pages=218–227|doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:6&lt;218::AID-EVAN4&gt;3.0.CO;2-6|access-date=2011-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323092311/http://www.archeo.uw.edu.pl/zalaczniki/upload23.pdf|archive-date=2012-03-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.huji.ac.il/cgi-bin/dovrut/dovrut_search_eng.pl?mesge122510374832688760 ''Fire out of Africa: a key to the migration of prehistoric man.''] The Hebrew Museum of Jerusalem. October 27, 2008. Retrieved December 20, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://humanorigins.si.edu/resources/whats-hot/mystery-pit-bones-atapuerca-spain The Mystery of the Pit of Bones, Atapuerca, Spain: Species Homo heidelbergensis.] Smithsonian Institution. Retrieved December 15, 2011.&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو د لرغونې دورې منځني وختونه ====
د ډبرو د لرغونې دورې منځنی پړاو په اروپا او نږدې ختیځ کې پیل شو چې په دې لړ کې (شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ تر ۲۸۰۰۰ کاله مخکې) «نیانډرټالانو» ژوند کاوه. په استرالیا کې د استوګنې تر ټولو لرغوني شواهد «منګو من» (Mungo Man) دي چې لرغونوالی یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او دا هغه مهال دی چې اوسني انسانان احتمالاً له اسیا څخه تېر شول. د بهیمبتکا ډبرین پټنځایونه په هند کې د انسان د ژوند لومړني اثار څرګندوي چې ځینې یې کابو ۳۰۰۰۰ کاله لرغونوالی لري.

هومو نیانډرټال انسانانو موسټرین ډبرین وسایل (Mousterian Stone tools) کارول چې لرغونوالی یې شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او کوچني، چاقو ته ورته او ګروونکي وسایل په کې شاملېږي. دوی به خپل مړي له ډبرینو وسایلو او حیواني هډوکو سره یوځای په داسې قبرونو کې خښول چې ډېر به ژور نه وو، که څه هم د دغه ډول خښولو دلایل او اهمیت د بحث وړ موضوع ده.&lt;ref&gt;Skinner, A.; Blackwell, B.; Long, R.; Seronie-Vivien, M.R.; Tillier, A.-M.; Blickstein, J. (March 28, 2007). &quot;New ESR dates for a new bone-bearing layer at Pradayrol, Lot, France&quot;. ''Paleoanthropology Society.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scarre, Chris. (2009). ''The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies.'' (2nd edition). Thames &amp; Hudson. {{ISBN|0-500-28781-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;evolving_graves&quot;&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792/pg_1 &quot;Evolving in their graves: early burials hold clues to human origins - research of burial rituals of Neanderthals.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925145410/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_24_160/ai_81827792 |date=2004-09-25 }} Findarticles.com December 15, 2001. Retrieved March 25, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sternberg&quot;&gt;Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;[[Philip Lieberman|Lieberman, Philip]]. (1991). [https://books.google.com/?id=3tS2MULo5rYC&amp;pg=PA162 ''Uniquely Human.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 162. {{ISBN|0-674-92183-6}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lieberman2&quot;&gt;[[Philip Lieberman|Lieberman, Philip]] [https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&amp;pg=PA163 ''Uniquely Human.''] Cambridge: Harvard University Press. p. 163. {{ISBN|0-674-92183-6}}.&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو د لرغونې دورې د وروستيو وختونو انقلاب ====
د ډبرو د لرغونې دورې د وروستیو وختونو د انقلاب په لړ کې تر نن د ۶۰۰۰۰ تر ۳۰۰۰۰ مخکې کلونو تر منځ د چلند د عصریتوب په رامنځته کېدو سره د بشر په هوش او تنکالوژیک پرمختګ کې لوی بدلون راغی. د چلند عصریتوب د هغو ځانګړنو ټولګه یا مجموعه ده چې هوښیار انسان له پخوانیو انسان‌توکمو څخه بېلوي. هوښیار انسان شاوخوا ۵۰۰۰۰ کاله مخکې د داسې پرمختللي مغز د لرلو له امله د چلند بشپړ عصریتوب ته ورسېد چې کولای یې شول چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي.&lt;ref name=&quot;Sternberg2&quot;&gt;Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mellars&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mellars|first1=Paul|author-link=Paul Mellars|year=2006|title=Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago? A new model|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=25|pages=9381–9386|doi=10.1073/pnas.0510792103|pmid=16772383|pmc=1480416|bibcode=2006PNAS..103.9381M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabora328-3422&quot;&gt;Gabora, Liane; Russon, Anne. &quot;The Evolution of Intelligence.&quot; chapter in Sternberg, Robert J.; Kaufman, Scott Barry. (editors). (2011). ''The Cambridge Handbook of Intelligence.'' Cambridge University Press. p. 335. {{ISBN|978-0-521-51806-2}}.&lt;/ref&gt;

اوریګنېشن وسایل (Aurignacian tools) لکه ډبرینې چاړې، له ښکرو څخه جوړ شوي وسایل او له هډوکو څخه جوړ شوي وسایل په دې دوره کې جوړ شول. خلکو د جامو پر تولید پیل وکړ. هغه څه چې ښکاري د خیاطۍ ستنې به وي، تاریخ یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او رنګ شوي کتاني تارونه چې لرغونوالی یې تر نن ۳۶۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي، د ګورجیا جمهوریت په یوه ماقبل‌التاریخ غار کې وموندل شول. احتمالاً بشر تر ۱۹۰۰۰۰ کال مخکې د جامو اغوستلو ته مخه کړې ده.&lt;ref name=&quot;MellarsArcheology&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mellars|first1=Paul|year=2006|title=Archeology and the Dispersal of Modern Humans in Europe: Deconstructing the Aurignacian|journal=Evolutionary Anthropology|volume=15|issue=5|pages=167–182|doi=10.1002/evan.20103|s2cid=85316570}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Travis&quot;&gt;Travis, John. [http://www.sciencenews.org/articles/20030823/fob7.asp &quot;The Naked Truth? Lice hint at a recent origin of clothing.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304054636/http://www.sciencenews.org/articles/20030823/fob7.asp |date=2007-03-04 }} Retrieved April 15, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Balter|first1=M|year=2009|title=Clothes Make the (Hu) Man|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1329|journal=Science|volume=325|issue=5946|page=1329|doi=10.1126/science.325_1329a|pmid=19745126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kvavadze|first7=T|bibcode=2009Sci...325.1359K|pmid=19745144|doi=10.1126/science.1175404|page=1359|issue=5946|volume=325|journal=Science|url=http://www.sciencemag.org/cgi/data/325/5946/1359/DC1/1|title=Supporting Online Material 30,000-Year-Old Wild Flax Fibers|year=2009|last7=Meshveliani|first1=E|first6=Z|last6=Matskevich|first5=N|last5=Jakeli|first4=E|last4=Boaretto|first3=A|last3=Belfer-Cohen|first2=O|last2=Bar-Yosef|s2cid=206520793}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Travis2&quot;&gt;Travis, John. (2003).[http://www.sciencenews.org/view/generic/id/58435/title/Lice_hang_ancient_date_on_first_clothes &quot;The naked truth? Lice hint at a recent origin of clothing.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722075450/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/58435/title/Lice_hang_ancient_date_on_first_clothes |date=2012-07-22 }} ''[[Science News]].'' 164(8):118.&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو منځنۍ دوره ====
د ډبرو منځنۍ دوره د لرغونې دورې د ښکاریانو-راټولوونکو تر منځ انتقالي دوره وه چې د «هولوسن» له دورې سره په شاوخوا ۱۱۶۶۰ مخزېږد کال کې پیل شوه او د ډبرو په نوې دوره کې د کرنې په را څرګندېدو سره پای ته ورسېده چې نېټه یې په هره جغرافیايي سیمه کې توپیر لري. په دې دوره کې د هغو اقلیمي بدلونونو له امله چې پر چاپېریال او بېلابېلو غذايي توکو یې اغېز کړی و، تطابق ته اړتیا وه.

د مایکرولېټ په نامه کوچني ډبرین وسایل لکه کوچنۍ چاړې او مایکروبورینونه په دې دوره کې را څرګند شول. د بېلګې په توګه د سوډان په «جبل صحابه» سیمه کې د ډبرو د منځنۍ دورې د جګړې په لومړني پېژندل شوي ځای کې لیندۍ یا غشي پیدا شول. هولمګارډ لیندۍ د شمالي اروپا په ګوګونو کې پیدا شوې چې د ډبرو د منځنۍ دورې اړوندې دي. دغه مایکرولېټونه د غورځوونکې تکنالوژۍ د کارولو ښکارندويي کوي، ځکه په پراخه کچه تصور کېږي چې د غشیو سرونه یې جوړ کړي دي. د ډبرو د منځنۍ دورې هغه مجموعه چې په لوېديځ جرمني کې موندل شوې ده، ښيي چې دوه ډوله غورځول کېدونکي وسایل کارېدل: یو یې داسې غشي دي چې پلنې ډبرینې څوکې لري او بل یې لویې نیزې دي چې تېره ښاخونه یا زخې په کې دي. دغه وسایل د ډبرو د منځنۍ دورې په جریان کې له چاپېریال سره د انسان د تطابق ماهیت څرګندوي او د دغې دورې ټولنې د ښکاري-راټولوونکو په توګه راپېژني.&lt;ref&gt;Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. pp. 394, 396.  {{ISBN|0-631-17423-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ancientmilitary.com/ ''Dawn of Ancient Warfare.''] Ancient Military History. Retrieved December 17, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comstock&quot;&gt;Comstock, P. (1992). ''Ancient European Bows,''  The Traditional Bowyers Bible Volume 2. The Lyons Press. pp. 87-88. {{ISBN|1-58574-086-1}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Projectile Technology|url=https://archive.org/details/projectiletechno0000unse|last=Knecht|first=Heidi|publisher=Plenum Press|year=1997|isbn=0306457164|location=New York|pages=[https://archive.org/details/projectiletechno0000unse/page/107 107]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Contributions to the Mesolithic in Europe|last1=Vermeersch|first1=P.M.|last2=Van Peer|first2=Philip|publisher=Leuven University Press|year=1990|isbn=9061864089|location=Leuven, Belgium|pages=188}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe|last=Cunliffe|first=Barry|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0198143850|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780198143857/page/79 79]|url=https://archive.org/details/isbn_9780198143857/page/79}}&lt;/ref&gt;

==== د ډبرو د نوې دورې انقلاب ====
د ډبرو د نوې دورې انقلاب لومړنی کرنیز انقلاب و چې له ښکار او کوچیاني ژوند څخه د کرنې پر لور لېږد څرګندوي. دغې دورې تر نن د شاوخوا ۱۰۰۰۰ تر ۷۰۰۰ کلونو (له ۸۰۰۰ تر ۵۰۰۰ مخزېږد) تر منځ په خپلواک ډول د نړۍ په شپږو جلا ځایونو کې تکامل وکړ. لومړني پېژندل شوي شواهد یې د سوېل لوېديځې/ سوېلي اسیا، شمالي/ مرکزي افریقا او مرکزي امریکا په تودو او نیمه تودو سیمو کې موجود دي.&lt;ref name=&quot;Gupta&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gupta|first1=Anil|year=2010|title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration|url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf|journal=Current Science|volume=87|page=1}}&lt;/ref&gt;

دلته ځینې مهمې تعریفوونکې ځانګړنې موجودې دي. د کرنې راتګ د کوچیاني ژوند ډول پر مېشت حالت واړاوه او کرنیز وسایل لکه یوې یا ژغ، د کیندلو لرګی او بېل په کرنه کې ډېر په کار شول. د سپي په ګډون ځینې حیوانات اهلي شول. د دغې دورې یوه بله لویه ځانګړنه د خاورینو لوښو یا کلالۍ پیدایښت و او د ډبرو د نوې دورې په وروستیو کې د خاورینو لوښو د جوړولو لپاره څرخ یا ګرارۍ جوړه شوه.&lt;ref name=&quot;Shaw422-423&quot;&gt;Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. pp. 422-423.  {{ISBN|0-631-17423-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ian Shaw, Robert Jameson. (2002). ''A Dictionary of Archaeology.'' Oxford: Blackwell Publishers. p. 125. {{ISBN|0-631-17423-0}}.&lt;/ref&gt;

== سرچینې ==</text>
      <sha1>2eisury28tf25ujy9q1ysmtf0ib80e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>احصائیوي وګړپېژندنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61424</id>
    <revision>
      <id>368246</id>
      <parentid>350653</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16687" sha1="raw9nhv2gczj9ihinhg7e3jlvlh4c6s" xml:space="preserve">

احصائیوي وګړپېژندنه (په لنډه توګه: وګړپېژندنه) یا ډېموګرافي (په انګلیسي: demography) د لرغونې یوناني ژبې ګړنه ده چې δῆμος (ډېموس) د «وګړو، ټولنې» او γραφία- (ـ‌ګرافیا) د «لیکل، رسم کاږل، سپړاوي» معنی افاده کوي او په ټوله کې ډېموګرافي د ټولنو، په ځانګړې توګه د انساني ټولنو احصائیوي مطالعې ته ویل کېږي.&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|demography}}&lt;/ref&gt;

وګړپېژندنې ته اړوند شننه کې کېدای واړه ټولنې او یا هم د زده‌کړو، ملیت، مذهب او ولس په څېر معیارونو له‌مخې تعریف شوې ډلې شاملې وي. که څه هم وګړپېژندنه یوشمېر ځانګړې او خپلواکې څانګې لري، خو د لوړو زده‌کړو بنسټونه او ښوونیزې موسسې، وګړپېژندنه د ټولنپوهنې یوې څانګې په توګه پېژني.&lt;ref name=&quot;ub&quot;&gt;{{Cite web|title=UC Berkeley Demography department website|url=http://www.demog.berkeley.edu/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Science of Population|url=http://demographicpartitions.org/science-population-determines-population-change/|website=demographicpartitions.org|access-date=4 August 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814023915/http://demographicpartitions.org/science-population-determines-population-change/|archive-date=14 August 2015|df=dmy}}&lt;/ref&gt;

د ناروغانو ډېموګرافیکه مطالعه د یوه روغتیایي بنسټ د معلوماتو د زړه په څېر ګڼل کېږي، چې په هغه کې د ناروغ د بېړني حالت په صورت کې د اړیکو معلومات او روغتیایي ثبت شوي معلومات درج شوي دي. دغه معلومات، د احصائیوي شننې په موخه د یوه ناروغ د پېژندنې او په بېلابېلو ډلو کې د ډلبندي کولو امکان برابروي. د ناروغانو په ډېموګرافیکې مطالعه کې د ناروغ د زېږېدلو نېټه، جنسیت (مرجع: Google Health)، د مړینې نېټه، پُستي کوډ، قومیت، د وینې ګروپ (مرجع: Microsof HealtVault: شخصي ډېموګرافیک معلومات، لومړني ډېموګرافیک معلومات) د بېړنۍ اړیکې معلومات، کورنی ډاکتر، د بیمې د چمتو کوونکي په هکله معلومات، حساسیت (الرجي)، ځیني ځانګړي تشخیصونه او مهمه روغتیایي مخینه شامل دي.&lt;ref name=&quot;What Are Patient Demographics?&quot;&gt;{{Cite web|title=What Are Patient Demographics?|date=21 December 2011|url=https://www.macadamian.com/learn/patient-demographics/|access-date=17 May 2022|archive-date=28 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128074040/https://www.macadamian.com/learn/patient-demographics/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

د '''رسمي وګړپېژندنې''' د څېړنې سکالو یوازې د وګړو د احوال په مطالعه کې رالنډېږي، په داسې حال کې چې د '''ټولنیزې وګړپېژندنې''' یا د وګړو د مطالعاتو په پراخې څانګه کې، پر وګړو باندې د اغېزمنو اقتصادي، ټولنیزو، هڅوبي او بیولوجیکي لړیو ترمنځ اړیکه څېړل کېږي. &lt;ref&gt;Andrew Hinde ''Demographic Methods'' Ch. 1 {{ISBN|0-340-71892-7}}&lt;/ref&gt;

== تاریخ ==
د وګړپېژندنې په هکله د تفکر مخینه، لرغوني پېر ته ورګرځي او د لرغوني یونان، لرغوني روم، چین او هند په ډېریو تمدنونو او هڅوبونو کې شامل ؤ. د demography ګړنه، چې له demo- مختاړي او -graphy روستاړي څخه رامنځ‌ته شوې ده، د وګړو هراړخیزې مطالعې ته ویل کېږي.&lt;ref name=&quot;Srivastava2006&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oNcflpmW3BUC&amp;dq=studies+in+demography&amp;pg=PA1|title=S.C.Srivastava,''Studies in Demography'', p.39-41|isbn=9788126119929|last1=Srivastava|first1=Sangya|date=December 2005}}&lt;/ref&gt;

په لرغوني یونان کې، دغه ګړنه د هېرودوت، تیوسیدیدیز، بقراط، اپیکوروس، پروتوګوراس، پولوس، اپلاتون او ارسطو په لیکنو کې د موندلو وړ ده. په روم کې، د سیسرو، سېنېکا، لوی پلیني، مارکوس اورېلیوس، اېپكتېتوس، لوی کاتو او کولومېلا په څېر لیکوالانو او فیلسوفانو هم په دغه هکله مهم مفکورې څرګندې کړې دي.&lt;ref name=&quot;Srivastava2006&quot; /&gt;

په منځنیو پېړیو کې، مسیحي مفکرانو تر ډېر بریده هڅه وکړه ترڅو د وګړپېژندنې په هکله کلاسیکې نظریې رد کړي. په دغه برخه کې، کونچېسي ویلیام، لوکایي بارتولومېو، اووېرني‌مېشتی ویلیام او پاګولایي ویلیام، او ترڅنګ یې د ابن‌خلدون په څېر مسلمانو ټولنپوهانو ستره ونډه اخېستې ده. &lt;ref name=&quot;Biller2000&quot;&gt;Peter Biller,''The measure of multitude: Population in medieval thought''[https://books.google.com/books?id=LnqlgqeYhwYC&amp;pg=PA312&amp;lpg=PA312&amp;dq=Nicole+Oresme+on+demographics&amp;source=bl&amp;ots=1RB9HPQrvY&amp;sig=RtvI_JuQ4SGR0QYfa7ptB5eDW1w&amp;hl=es&amp;ei=kdLRS8SJBcO78gbWg8jNDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CBkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See, e.g., [[Andrey Korotayev]], Artemy Malkov, &amp; Daria Khaltourina (2006). [https://www.academia.edu/32757085/Introduction_to_Social_Macrodynamics._Models_of_the_World_System_Development._Moscow_KomKniga_URSS_2006 ''Introduction to Social Macrodynamics: Compact Macromodels of the World System Growth'']. Moscow: URSS,  {{ISBN|5-484-00414-4}}.&lt;/ref&gt;

په نومهال پېر کې تر ټولو لومړنیو مطالعاتو له جملې څخه یوه هم د جان ګرونت «د مړینو د شمېر له‌مخې طبیعي او سیاسي ترسره شوې مطالعې» اثر ؤ چې په ۱۶۶۲ز کې خپور شو او په هغه کې د «ژوندانه جدول» لومړنۍ بڼه ښودل شوې ده. د دغې مطالعې د موندنو له‌مخې، د لندن ښار یو پر درېیمه برخه ماشومان مخکې تر شپاړلس کلنۍ مړه شوي دي. د اېدموند هالي په څېر ریاضي‌پوهانو، د «ژوندانه جدول»، د ژوندون بیمې د حسابونو لپاره د یوې بنسټ په توګه وپنځوه. د ژوند د ناڅاپي پېښو په هکله د لومړي درسي کتاب د لیکلو ویاړ «ریچارد پرایس» ته ورګرځي، چې په ۱۷۷۱ز کې خپور شو او وروسته له هغه، اګوستوس دو مورګان په ۱۸۳۸ز کې «د ژوند په ناڅاپي پېښو کې د احتمالاتو کارونه» تر نامه لاندې خپل اثر خپور کړ. &lt;ref&gt;“Our Yesterdays: the History of the Actuarial Profession in North America, 1809-1979,” by E.J. (Jack) Moorhead, FSA, ( 1/23/10 – 2/21/04), published by the Society of Actuaries as part of the profession’s centennial celebration in 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The History of Insurance, Vol 3, Edited by David Jenkins and Takau Yoneyama (1 85196 527 0): 8 Volume Set: ( 2000) Availability: Japan: Kinokuniya).&lt;/ref&gt;

په ۱۷۵۵ز کې، بنجامین فرانکلین «د بشریت، د هېوادونو وګړو او داسې نورو مواردو د کچې لوړېدلو په تړاو مشاهدې» تر سرلیک لاندې خپله مقاله خپره کړه چې په هغې کې د بریتانیا تر ښکېلاک لاندې سیمو او هېوادونو کې د وګړو د کچې لوړېدونکې وده منعکس شوې ده. د هغه لیکنه پر ټوماس رابرټ مالتوس اغېزمنه تمامه شوه، چا چې د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې لیکي: «وېرېږم چې، که چېرې د وګړو شمېر تر کنټرول لاندې رانه‌شي، د وګړو د شمېر کچه به د خوراکي توکو د تولید کچې له ودې څخه تېری وکړي او د لوږې او بېوزلۍ د زیاتېدو لامل وګرځي». مالتوس د وګړو د شمېر د ودې تحدیدولو په هکله ګڼ‌شمېر نظریې وړاندې کړي او له‌دې کبله، په دغه برخه کې د ستر متفکر په توګه پېژندل کېږي. وروسته، د بنجامین ګومپرتز او ورهولست له‌خوا لا پېچلي او واقعي موډلونه وړاندې شول.&lt;ref name=&quot;valtier&quot;&gt;{{cite journal|title=&quot;An Extravagant Assumption&quot;: The Demographic Numbers behind Benjamin Franklin's Twenty-Five-Year Doubling Period|last=von Valtier|first=William F.|journal=[[Proceedings of the American Philosophical Society]]|volume=155|number=2|date=June 2011|pages=158–188|url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/proceedings/5VonValtier1550205.pdf|access-date=19 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305211515/https://amphilsoc.org/sites/default/files/proceedings/5VonValtier1550205.pdf|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Zirkle|first=Conway|author-link=Conway Zirkle|date=April 25, 1941|title=Natural Selection before the 'Origin of Species'|journal=[[Proceedings of the American Philosophical Society]]|location=Philadelphia, PA|publisher=[[American Philosophical Society]]|volume=84|issue=1|pages=71–123|jstor=984852|issn=0003-049X}}&lt;/ref&gt;

په ۱۸۵۵ز کې، بلجیمي څېړونکي «آشیل ګیلارد»، وګړپېژندنه د «انسانانو طبیعي او ټولنیز تاریخ یا د وګړو ریاضیکي پوهه، د هغو سترو بدلونونو او فزیکي، مدني، فکري او اخلاقي وضعیتونو» په توګه تعریف کړه.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|pages=169}}&lt;/ref&gt;

د ۱۸۶۰ – ۱۹۱۰ز کلونو پېر، د یوه اړېدونکي پېر په توګه پېژندل کېږي چې په ترڅ کې یې وګړپېژندنه د احصائیې له علم څخه د یوې جلا څانګې په توګه راڅرګنده شوه. په دغه پېر کې، په نړیواله کچه د آډولف کوتېلېت (۱۷۹۶ تر ۱۸۷۴ز)، ویلیام فار (۱۸۰۷ تر ۱۸۸۳ز)، لویس آډولف برتیلون (۱۸۲۱ تر ۱۸۸۳ز) او د هغه زوی ژاک (۱۸۵۱ تر ۱۹۲۲ز)، جوزېف کوروسي (۱۸۴۴ تر ۱۹۰۶ز) آندرس نیکولاس کایر (۱۸۳۸ تر ۱۹۱۹ز)، ریچارد بوک (۱۸۲۴ تر ۱۹۰۷ز)، امیل دورکیم (۱۸۵۸ تر ۱۹۱۷ز)، وېلهلم لېکزیس (۱۸۳۷ تر ۱۹۱۴ز) او لویجي بودیو (۱۸۴۰ تر ۱۹۲۰ز) په څېر «ستر وګړپېژندونکي» تېر شوي دي چې د ډېموګرافي او د ډېموګرافیکې شننې د مېتودونو او تخنیکونو د اوزارو په پراختیا کې یې ستره ونډه واخېسته.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|pages=169}}&lt;/ref&gt;

== مېتودونه ==
د معلوماتو د راغونډولو دوه ستر ډولونه «مستقیم او غیرمستقیم» دي چې هر یو یې څوګوني بېلابېل فرعي مېتودونه لري.

=== مستقیم مېتودونه ===
مستقیم معلومات د سرشمېرنې د ثبت له کتاب څخه ترلاسه کېږي چې په هغه کې زېږون، مړینې او همدا راز د واده، طلاق، کډوالۍ (د استوګنځي ثبتول) په څېر د قانون ځیني ځانګړي بدلونونه ثبت شوي دي. په پرمختللو هېوادونو کې، چې د ثبت غوره سیسټمونه لري (لکه متحده ایالات او د اروپا ډېري هېوادونه)، د زېږون او مړینو د اټکلولو لپاره، د نفوس د احوالو ثبت تر ټولو غوره مېتود دی.

سرشمېرنه د احصائیوي وګړپېژندنې د معلومات راغونډولو متداول مستقیم مېتود دی. سرشمېرنه، په ټولیز ډول، د یوه ملي دولت له‌خوا ترسره کېږي او هڅه پر دې ده چې د یوه هېواد ټول وګړي په‌کې وشمېرل شي. له حیاتي احصائیوي معلوماتو سره په توپیر کې (چې په پرله‌پسې توګه راغونډېږي او په یوه کلني راپور کې خلاصه کېږي)، سرشمېرنه، په ټولیزه توګه، هر لس کاله یا لا اوږدې دورې کې ترسره کېږي، نو له‌دې امله د زېږون او مړینې په هکله د معلوماتو غوره سرچینه نه‌ګڼل کېږي. شننې وروسته له سرشمېرنې څخه ترسره کېږي ترڅو په اټکلي توګه د زیات‌شمېرنې یا کم‌شمېرنې سلنه معلومه شي. په دغه توګه، د ښځو او نارینه‌وو ترمنځ هغه نسبت، چې د سرشمېرنې له معلوماتو او د طبیعي ارزښتونو او د مړینې له معلوماتو څخه ترلاسه شوی دی، سره پرتله او سنجول کېږي.

=== غیرمستقیم مېتودونه ===
د معلومات د راغونډولو غیرمستقیم مېتودونه په هغو هېوادونو کې اړین ګڼل کېږي، چې بشپړ معلومات د لاسرسي وړ نه‌وي؛ د بېلګې په توګه: هغه حالتونه چې د نړۍ مخ په ودې هېوادونو او لا زیات په تاریخي وګړپېژندنه کې شتون لري. په نومهالې وګړپېژندنه کې، له دغو تخنیکونو څخه یو هم د «خور مېتود» دی، چې څېړونکي له ښځو څخه پوښتنه کوي چې څو خویندې یې مړې شوې یا په کوم عمر کې یې ماشومان زېږولي دي. د دغې پلټنې له‌مخې، څېړونکي کولای شي، په غیرمستقیمه توګه، د ټولو وګړو لپاره د زېږون یا مړینې اټکلي شمېر وسنجوي. په نومهالې وګړپېژندنه کې، بل غیرمستقیم مېتود له خلکو څخه د خور او ورور، مور او پلار او ماشومانو په هکله پوښتل دي. نور غیرمستقیم مېتودونه په تاریخي وګړپېژندنه کې اړین ګڼل کېږي.

د وګړو د احوال لپاره د موډل‌جوړونې په موخه ګڼ‌شمېر ډېموګرافیک مېتودونه شتون لري؛ د بېلګې په توګه: د مړینې موډلونه (لکه: د ژوندانه جدول، د ګومپرتز موډلونه، د آفاتو موډلونه، د کوکس نسبتي آفاتو موډلونه، د ژوندون د کمښت څوګوني جدولونه، د براس ارتباطي لوجیتونه)، مثمریت (د هرمس موډل، د کول-ترسل موډلونه، د تعادل متصاعد نسبتونه)، واده (د واده په پړاو کې د مجردۍ منځنۍ کچه، صفحه‌یي موډل)، معلولیت (د سولیوان مېتود، د ژوندانه څوحالتي جدولونه) د وګړو وړاندوینه (د لي-کارتر موډل، د لېزلي متریکس) او د وګړو مومنټم (کېفیتز).&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Power C and Elliott J|title=Cohort profile: 1958 British Cohort Study|journal=International Journal of Epidemiology|volume=35|issue=1|pages=34–41|year=2006|pmid=16155052|doi=10.1093/ije/dyi183|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Elliott J and Shepherd P|title=Cohort profile: 1970 British Birth Cohort (BCS70)|journal=International Journal of Epidemiology|volume=35|issue=4|pages=836–43|year=2006|doi=10.1093/ije/dyl174|pmid=16931528|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The last three are run by the [http://www.cls.ioe.ac.uk Centre for Longitudinal Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181028075855/http://www.cls.ioe.ac.uk/ |date=2018-10-28 }}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>raw9nhv2gczj9ihinhg7e3jlvlh4c6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د درېیمې نړۍ سوسیالیزم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61514</id>
    <revision>
      <id>368268</id>
      <parentid>366503</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16259" sha1="on4qbt1b1rlp99z55n0elrrp2ws3nva" xml:space="preserve">د درېیمې نړۍ سوسیالیزم د سوسیالیزمیوه سیاسي فلسفه او ډول دی، چې د میشل افلاق، صلاح الدین البطار، ذوالفقار علي بوټو، بوداداسا، فیډل کاسټرو، معمر قذافي، صدام حسین، خوان ډومینګو پیرون، مودیبو کیتا، والټرله خوا وړاندیز شوی دی. ليني، جمال عبدالناصر، جواهر لعل نهرو، کوام نکرومه، جوليوس نيري، سوکارنو، احمد سيکو توري او د درېيمې نړۍ نورو سوسياليستي مشرانو سوسياليزم ته د يوه پياوړي او پرمختللي ملت د ځواب په سترګه کتل.

ددرېیمې نړۍ سوسیالیزم له افریقایي سوسیالیزم، عربي سوسیالیزم، بودايي سوسیالیزم، اسلامي سوسیالیزم، میلانیزیایي سوسیالیزم، نصریزم او میلانیزیایي سوسیالیزم نهرویزم نه جوړ شوی دی. د قذافي له نسخې نه د عربي نشنلیزم، مستقیمې ډیموکراسۍ، غښتلي سیاست او د ملي ازادۍ د مبارزې په نظریاتو کې ډېر الهام اخیستل شوی و، په داسې حال کې چې بوټو له لوېدیځ سره ډېر تړلی و او ورته‌والی یې ورسره درلود، متحد او د لوېدیځ ډیموکراتیک سوسیالیزم / ټولنیزې ډیموکراسۍ له نظرونو اغېزمن واو په سوسیالیست نړیوال کې یې غړیتوب درلود. 

په۲۱مه پېړۍ کې ګلابي څپه،له خپل امریکانیزم ضد سره، له لږ پرمختللې ختیځې اروپا سره تړاو، د پرمختللو هیوادونو او د عربیزم پلوه هیوادونو ترمنځ یووالی او د کم پرمختګ احساس، د درېیمې نړۍ سوسیالیزم د لاتینې امریکا یو نویډول دی، چې د ۲۱مې پیړۍ سوسیالیزم د درېیم نړیوالیزم د ایډیالوژیکي بڼې په توګه برخه اخلي.

== افریقايي سوسیالیزم ==
د افریقایي سوسیالیزم مشران د تانزانیا لومړی ولسمشر جولیوس نیریر و، چې له خپلواکۍ وروسته یې د اجماع مفهوم جوړ کړ او ځمکه یې راټوله کړه. کوام کروما د ګانا لومړی ولسمشر و، چې د ناپیلتوب غورځنګ له پلرونو و، د دولت د پلانولو د تګلارې لکه پنځه کلنو پلانونواو د کوکو صادراتو د تنظیم کولو ادارې ستاینه یې وکړه او په څو سیاسي ویناوو او لیکنو کې یې د موډیبو کیتا، د مالي پلار او احمد سیکو توري د ګینيد پلار فريقايي سوسياليزم تیورۍ ته وده ورکړه.

== عرب سوسیالیزم ==
د عربي سوسیالیزم اصلي طراح د مصر لومړی ولسمشر جمال عبدالناصر دی، چې سویز کانال یې ملي کړ او د بعث ګوند چې په سوریه کې د میشل افلق له خوا تاسیس شو او په ټوله عربي نړۍ کې یې شهرت ترلاسه کړ او په سوریه کې حکومت ته ورسېد (تر اوسه پورې) او په عراق کې (تر ۲۰۰۳ز کال پورې).

== د منځني ختیځ سوسیالیزم ==
ایران د رضا شاه له ګوښه کېدو او د هغه پر ځای د هغه د زوی محمد رضا پهلوي (که څه هم دا ګوند هېڅکله واک ته ونه رسېد) د تودېګوند په پای کې د درېیمې نړۍ د سوسیالیزم لنډه دوره تجربه کړه. واک ته په رسېدو کې له ناکامۍ وروسته د درېیمې نړۍ سوسیالیزم دا بڼه د موسادګ د خلکو له خوا بدله شوه، د ایران د ملي جبهې ګوند نامنسجمه ایراني ملتپالنه په ایران کې د پاچهۍ ضد اصلي ځواک په توګه واک ته ورسېد (۱۹۴۹- ۱۹۵۳ز)آن په مخالفت کې (د موساد له نسکورېدو وروسته) له همدې ځواک سره د اسلاميزم او د ایران تر انقلاب پورې پورې پاتې شو. له هغه وخت راهیسې تودېس د بنسټیز سوسیالیستي کمونیزم پر لور حرکت کړی دی.&lt;ref name=&quot;Dabashi2&quot;&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_2_67/ai_63787340/pg_20|title=The End of Islamic Ideology - Iran|work=Social Research|year=2000|first=Hamid|last=Dabashi|access-date=6 March 2008|archive-date=15 June 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040615183507/http://articles.findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_2_67/ai_63787340|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Omidvar2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tudehpartyiran.org/history.htm|title=Brief History of the Tudeh Party of Iran|first=Mehdi|last=Omidvar|access-date=6 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828044952/http://www.tudehpartyiran.org/history.htm|archive-date=28 August 2008}}&lt;/ref&gt;

کمالیزم په ډېر د بحث وړلېست کې اضافه کېدای شي، څرنګه چې دا له درېیمې نړیوالې جګړې وروسته د درېیمې نړۍ د مفکورې له رامنځته کېدو وړاندېڅرګند شوی و، دې مساوي ته یې پاپولیزم وراضافه کړ(هغه څه چې د درېیمې نړۍټولو سوسیالیستانونه دي کړي، ناصر او نکرومه د مثال په توګه وکړل) او ترکیه د درېیمې نړۍ د هېواد د عادي مفکورې په پرتله ډېر پرمختللی دی، خو څرنګه چېد ترکیې د خپلواکۍ له جګړې وروسته د حکومت د یوېبېلګې په توګه کارول کېده، څوترکیه بیاورغوياو د عثماني سترواکۍ له شاتګ نهیېبېرته راوباسي. د اروپايي استعمار د احتمال په وړاندېد یوه پیاوړي ملت رامنځته کول د درېیمې نړۍ د سوسیالیزم غورځنګ ته د رسېدو په توګه ګڼل کېدای شي. له ۱۹۶۰ لسیزې راهیسې د درېیمې نړۍ سوسیالیست او درېیم نړۍ وال فکر د کیڼ اړخي کیمالیزم تر اغېز لاندې راغی.&lt;ref&gt;{{cite book|url={{Google books|plainurl=yes|id=GaoQUb9hLR8C|page=80}}|title=Alevi identity|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url={{Google books|plainurl=yes|id=hA89q99T2-sC|page=14}}|title=Nostalgia for the modern|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url={{Google books|plainurl=yes|id=Ghah5S3usnsC|page=425}}|title=A Historical Companion to Postcolonial Literatures|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt;

کمالیستي تجربې، فابیان سوسیالیزم او په ټولیزه توګه سوسیال ډیموکراسۍ او د درېیمې نړۍ مهم کمونیسټ هېواد، د چین د خلکو جمهوریت پرغورځنګ ډېرې اغېزې لرلې. سره له دې چېله ټولنیزې ډیموکراسۍ یې الهام اخیستی، تر ډېره دا دولتونه په یو وخت یا بل وخت کې د زورواکو یا لویو رهبرانویا د یوه ګوند د سیسټمونو له خوا اغېزمن شوي دي. په هر حالت کې د درېیمې نړۍ ډېری سوسیالیستي دولتونه د ټولنیزو ډیموکراتیکو اصلاحاتو پیروان دي(په نورمال ډول د دولت لارښود)، دا انقلاب ته ترجیح ورکوي، که څه هم ځینو د ټولنیز پرمختګ په اړه د سوسیالیستي ټولنې لپاره د یوډول دایمي انقلاب درېځ غوره کړی.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Analyzing the Third World: Essays from Comparative Politics|url=https://archive.org/details/analyzingthirdwo0000unse|publisher=Schenkman Pub. Co|year=1978|isbn=0870739425|location=Cambridge, Massachusetts|page=[https://archive.org/details/analyzingthirdwo0000unse/page/322 322]|editor-first=Norman W.|editor-last=Provizer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heaven2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/heavenonearth/resources/hoe_prologue.txt|title=Changing Faiths - From the Prologue of Heaven on Earth|publisher=[[PBS]]|access-date=5 March 2018|تاريخ الأرشيف=17 January 2013|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130117015907/http://www.pbs.org/heavenonearth/resources/hoe_prologue.txt|url-status=dead|خونديځ نېټه=17 January 2013|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20130117015907/http://www.pbs.org/heavenonearth/resources/hoe_prologue.txt|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20130117015907/http://www.pbs.org/heavenonearth/resources/hoe_prologue.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015907/http://www.pbs.org/heavenonearth/resources/hoe_prologue.txt}} &quot;This was a hybrid of communism and [[social democracy]], exemplified by [[Julius Nyerere]]'s Tanzania, and modeled partly after Chinese Maoism, partly after British [[Fabianism]]&quot;.&lt;/ref&gt;

== د لاتینې امریکا سوسیالیزم ==
د لاتینې امریکا ډېرو مفکرینو استدلال کاوه، چې متحده ایالاتو د لاتینې امریکا د ټولنیزې او اقتصادي پراختیا په لګښت سره د لاتینې امریکا هېوادونه د «پردي اقتصاد» په توګه کارولي، چې ډېریې د نوي استعمار او نوي امپریالیزم د پراختیا په توګه ویني. په فکر کې دا بدلون د خبرو اترو د زیاتوالي لامل شو، چې لاتینې امریکا له متحده ایالاتو نه خپله ټولنیزه او اقتصادي خپلواکي څنګه تامین کولای شي. ډېرو پوهانو استدلال وکړ چې: سوسیالیزم ته بدلون له دې جګړې نه د لاتینې امریکا ازادولو کې مرسته کولای شي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Dependency and development in Latin America|last=Enzo Faletto Verné and Fernando Henrique Cardoso|publisher=[[University of California Press]]|year=1969}}&lt;/ref&gt;

نوې کیڼ اړخه ډله په لاتینې امریکا کې راڅرګنده شوه، چې د اقتصادي مساواتو او ډیموکراسۍ په ترلاسه کولو کېله موجوده مارکسیستي – لینینیستي هڅو ورهاخوا د ټولنیزواصلاحاتو او د لاتینې امریکا لپاره د ځانګړو مسئلو لکه: نژادي او توکمیزو مساواتو، د سیمه‌ییزو حقونو او د چاپېریال مسئلود حلولو هڅه یې کوله. په لاتیني امریکا کې په نوو کیڼ اړخو خوځښتونو کې د ۱۹۵۹ز کال د کیوبا انقلاب، په ۱۹۷۹ز کال کې په نیکاراګوا کې د سانډینیسټا د انقلاب بریا او په ۱۹۹۰ز کال کې په پورتو الیګري کې د کارګر ګوند حکومت شامل دی.&lt;ref&gt;{{cite book|jstor=j.ctt183q5k5|title=The New Latin American Left: Utopia Reborn|first1=Patrick|last1=Barrett|first2=Daniel|last2=Chavez|first3=César|last3=Rodríguez-Garavito|publisher=[[Pluto Press]]|year=2008}}&lt;/ref&gt;

له متحده ایالاتو سره د نږدې کېدو او پیاوړو تاریخي اړیکو له امله، کیوبا د لاتینې امریکا پاتې سیمو ته د سوسیالیزم په خپرېدو کې بشپړ رول لوبولی چیګوارا کیوبا د لاتینې امریکا هېوادونو لپاره د «لارښودې رڼا» په توګه تشرېح کړه، چې د امپریالیزم او سوسیالیزم ترمنځ په جګړو کې ښکېل دي. په «انقلابي درمل» کې د چیګوارا په وینا: د لاتینې امریکا له لارې د خپلو سفرونو او هغو بدبختیو، لوږې او ناروغیو یادونه کوي، چې لیدلي یې دي او تشرېح کوي، چې څنګه د سوسیالیزم بدلون د دې مبارزې په کمولو کې مرسته کولای شي. فیډل کاسټرو او چيګوارا په کیوبا کې د نوي کیڼ اړخې برخې په توګه کیڼ اړخي سیاستونه پلي کړل، په داسې حال کې چې تګلاره یې د ټولنیزو مسئلو د حلولو په موخه کې شامله کړه. د کیوبا چارواکو د کیوبا لپاره اراده درلوده، چې د لاتینې امریکا په پاتې برخو کې ورته کیڼ اړخي انقلابونو ته وده ورکړي، هغه څه چې دوی د وینزویلا، بولیویا او نیکاراګوا په څېر هېوادونو کې د «آزادۍ مبارزې» په توګه لیدلي دي.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Che|last=Guevara|author-link=Che Guevara|url=https://www.marxists.org/archive/guevara/1967/che-reader/che-reader.pdf|title=Tactics and Strategy of the Latin American Revolution|date=1962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.marxists.org/archive/guevara/1960/08/19.htm|title=On Revolutionary Medicine|first=Che|last=Guevara|author-link=Che Guevara|date=1960}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.marxists.org/history/erol/china/che.pdf|title=Guerrilla Warfare: A Method, Cuba Socialista|first=Che|last=Guevara|author-link=Che Guevara}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.marxist.com/cuba-spread-revolution-latin-america.htm|title=Cuba: the only way out is to spread the revolution throughout Latin America|work=El Militante|access-date=18 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.marxists.org/archive/giap/1961-pwpa.pdf|title=People's War, People's Army|first=Che|last=Guevara|author-link=Che Guevara|access-date=18 April 2017}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Barrett|Chavez|Rodríguez-Garavito|2008|pp=1–39}}

د جوان پیرون په قضیه کې، چې له درېځ نه د ارجنټاین ولسمشر ټاکل شوی، د درېیمې نړۍ سوسیالیستي دریځ د پاپولوزم یو بنسټیز بدلون و، چې ځان یې له درېیمې نړۍ او بې‌ پرې غورځنګ سره یوځای کړ (هغه څه چې پیرون یې« درېیم مقام» بولي) د پرمختیا په موخه یې د پنځو کلنو پلانونو،رېل پټلۍ او بندرونو د جوړولو، د بانکونو د ملي کولو، د غلو د صادراتو د تنظیمولو لپاره د یوې ادارېIAPI) ) او د عصري خیریه دولت د رامنځه کولو له لارې دولتي لاسوهنه وکړه. د هغه پر پرمختللو تګلارو سربېره، پیرون د ولسمشرۍ په لومړۍ دوره ( ۱۹۴۶ـ۱۹۵۲) او (۱۹۵۲ـ۱۹۵۵ز کلونو)  کې ځانیا د هغه نظریه د «سوشلیسټ»په توګه نه ده تعریف کړې؛ خو وروسته یې د جلاوطنۍ او د هغه د درېیمې ولسمشریزې دورې په (۱۹۷۳ـ۱۹۷۴ز کلونو) په لړکې، کله چې یې د «ملي سوسیالیزم» اصطلاح جوړه کړه، سوسیالیزم ته د ارجنټاین یوه لاره ده، چې هغه د یوې ټولنیزې ډیموکراسۍ په توګه تشرېح کړې، چې په عمده توګه له «سوېډنې ماډل» وروسته بېلګه ګرځېدلې او همداراز یې له نورو ناانتفاعي، د درېیمې نړۍ له سوسیالیستي ماډلونو، لکه: مسیحي سوسیالیزم، نصریزم، د اروپا د ۱۹۲۰، ۱۹۳۰ او ۱۹۴۰ ز لسیزو د پاشیزم کارپورېټ له تګلارو نه الهام اخیستی دی.&lt;ref name=&quot;Peronism&quot;&gt;{{cite book|url={{Google books|plainurl=yes|id=AsuoVCbF7DgC|page=10}}|title=Peronism and Argentina|pages=9–12|access-date=5 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>on4qbt1b1rlp99z55n0elrrp2ws3nva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لومړی بارون اکټون، جان دالبرګ - اکټون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61687</id>
    <revision>
      <id>368296</id>
      <parentid>365579</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15148" sha1="t8dtyoc5yfgwmeye55s8anpp30254eh" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

جان ایمریک اډوارډ دالبرګ – اکټون یا لومړی بارون اکټون (۱۰ جنوري ۱۸۳۴ – ۱۹ جون ۱۹۰۲ زکال) چې د لارډ اکټون په نامه ډېر مشهور دی، انګلیسي کاتولیک تاریخ پوه، سیاستوال او لیکوال و. هغه د اووم بارونېټ، فردیناند دالبرګ – اکټون یوازنی زوی او د ناپولي پاچهۍ د سرلښکر او لومړي وزیر ۶ بارونېټ جان اکټون لمسی و. له ۱۸۳۷ زکال څخه تر ۱۸۶۹ زکال پورې هغه د اتم بارونېټ جان دالبرګ – اکټون په نوم پېژندل کېده.&lt;ref name=&quot;Dod&quot;&gt;{{cite book|last=Dod|first=Robert P.|title=The Peerage, Baronetage and Knightage of Great Britain and Ireland|year=1860|publisher=Whitaker and Co.|location=London|page=83}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chambers&quot;&gt;Chambers Biographical Dictionary, {{ISBN|0-550-16010-8}}, p. 6&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911|p=159}}{{sfn|Chisholm|1911|p=159}}

نوموړی تر اوسه پورې یوه انګلیکي کشیش ته په یوه لیک د خپلې دغې څرګندونې له امله چې «واک، فساد او مطلق واک مطلق فساد رامنځته کوي. لوی کسان تل بد خلک دي...»، ښه پېژندل کېږي. &lt;ref name=&quot;lmcone&quot;&gt;[http://history.hanover.edu/courses/excerpts/165acton.html Letter to Bishop Mandell Creighton, April 5, 1887] Transcript of, published in ''Historical Essays and Studies'', edited by J. N. Figgis and R. V. Laurence (London: Macmillan, 1907)&lt;/ref&gt;

== لومړنی ژوند ==
د جان اکټون نیکه ته په ۱۷۹۱ زکال کې په شروپ شایر کې د خپلې کورنی جایداد او باروني ځایګی پاتی شو. دغه جایداد له دې وړاندې د اکټون کورنۍ بلې انګلیسي ډلې ته اړوند و. د جان اکټون نیکه د دغې کورنۍ یو له هغو ځوانو غړو څخه و چې لومړی فرانسې او بیا ایټالیا ته کډه شوی و او د دغې کورنۍ د لویې ډلې له انقراض او ختمېدو وروسته د کورنۍ د مشرۍ ځایګي ته ورسېد. &lt;ref name=&quot;Chambers2&quot;&gt;Chambers Biographical Dictionary, {{ISBN|0-550-16010-8}}, p. 6&lt;/ref&gt;

د اکټون پلار چې د نیکه مشر زوی یې و، د لوئیز پلین په نامه د لومړي دو دالبرګ امریش ژوزف له یوازنۍ لور سره واده وکړ؛ د هغې پلار چې له لرغونو جرمني الاصله فرانسوي اشرافو څخه و د ناپلیون پر مهال یې په فرانسې کې خدمت کولو ته لار موندلې وه او په ۱۸۱۴ زکال کې یې د ویانا په کانګرس کې د اتلسم لویي استازولي کوله. په ۱۸۳۷ زکال کې د ریچارډ اکټون له مړینې وروسته هغې له دویم ارل ګرانویل (۱۸۴۰ زکال) سره واده وکړ. ماري لوئیز پلین دالبرګ په آلمان کې د ورمس (Herrnsheim) وارثه او د جان ډالبرګ اکټون مور وه چې په ناپل کې وزېږېد. {{sfn|Chisholm|1911|p=159}}&lt;ref name=&quot;Dod2&quot;&gt;{{cite book|last=Dod|first=Robert P.|title=The Peerage, Baronetage and Knightage of Great Britain and Ireland|year=1860|publisher=Whitaker and Co.|location=London|page=83}}&lt;/ref&gt;

نوموړی د یو رومن کاتولیک په توګه را لوی شو او تر ۱۸۴۸ زکال پورې یې په اوسکاټ کالج کې د کاردینال نیکولاس وایزمن تر نظر لاندې زده کړې وکړې. وروسته یې په خصوصي توګه په ادینبورګ کې درس ولوست، خو د کاتولیک توب له امله یې کمبرېج پوهنتون ته لار وه نه مونده؛ له همدې امله مونیخ ته لاړ او په مونیخ کې یې د لوډوېګ مکسیملیان په پوهنتون کې زده کړې وکړې او د یوهان ژوزف ایګناز فون دولینګر په کور کې چې د لرغونې کاتولیکې کلیسا د الهیاتو مخکښ او ویناوال و استوګن شو، هغه چې بیا د ده د ټول عمر ملګری شو. دولینګر په هغه کې له تاریخي څېړنو سره ژوره مینه رامنځته او د څېړنو پر بنسټ یې د سیاسي ټولنیزۍ آزادې په برخه کې د انتقادي نیوکو الهام ورکړ. &lt;ref name=&quot;Gronbacher&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Gronbacher|first=Gregory|editor-first=Ronald|editor-last=Hamowy|editor-link=Ronald Hamowy|encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism|chapter=Acton, Lord (1834–1902)|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC|year=2008|publisher=[[SAGE Publications|Sage]]; [[Cato Institute]]|location=Thousand Oaks, CA|doi=10.4135/9781412965811.n3|isbn=978-1412965804|oclc=750831024|lccn=2008009151|pages=4–5}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911|p=159}}

هغه د مهمو بهرنیو ژبو ښوونکی و او له ډېر کم عمر څخه یې د یوه تاریخي کتابتون په جوړولو پیل وکړ او هوډ یې درلود له هغو څخه د «آزادۍ د تاریخ» لیکلو په موخه ګټنه وکړي. د سیاست په برخه کې هغه تل یو سخت سری آزادي غوښتونکی لیبرال و. {{sfn|Chisholm|1911|p=159}}

== مسلک ==
اکټون د خپلو پراخو سفرونو په مرسته، خپل ډېر وخت د تاریخي شخصیتونو د واقعي لیکنو د اصلي فکري لیدلورو په لوستلو تېراوه. د هغه په ملګرو کې مونتالمبرت، توکویل، فوستل دو کولانژ، بلانتشلي، فون سبیل او رانکه شامل و. په ۱۸۵۵ زکال کې نوموړی د شروپ شایر د قوماندان د مرستیال په توګه وټاکل شو. یو کال وروسته هغه د روسیې د دویم الکساندر د تاج اېښودو په مراسمو کې د بریتانیا د استازي په توګه د لارډ ګرنوېل په ماموریت کې مسکو ته ولېږل شو. {{sfn|Chisholm|1911|p=159}}&lt;ref name=&quot;Gronbacher2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Gronbacher|first=Gregory|editor-first=Ronald|editor-last=Hamowy|editor-link=Ronald Hamowy|encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism|chapter=Acton, Lord (1834–1902)|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC|year=2008|publisher=[[SAGE Publications|Sage]]; [[Cato Institute]]|location=Thousand Oaks, CA|doi=10.4135/9781412965811.n3|isbn=978-1412965804|oclc=750831024|lccn=2008009151|pages=4–5}}&lt;/ref&gt;

=== سیاست ===
اکټون د ۱۸۵۹ زکال پر مهال په خپل کلیوالي کور کې چې د شروپ شایر په الدنهم کې یې موقعیت درلود، استوګن شو. همدغه کال نوموړي د عوامو جرګې ته د ایرلنډي برګ آف کارلو د غړي په توګه لار ومونده او د لومړي وزیر ویلیام اوارت ګلادستون له ملاتړو او ستاین کوونکو څخه شو. له دې سره اکټون یو فعال غړی نه و او د هغه پارلماني دنده د ۱۸۶۵ زکال له عمومي ټاکنو وروسته پای ته ورسېده.{{sfn|Chisholm|1911|p=160}}

اکټون له متحده ایالاتو سره له دې امله زیاته لېوالتیا لرله چې د هغو فدرال جوړښت یې د فردي آزادیو بشپړ خوندي کوونکی باله. د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال د هغه ټوله همدردي له دې امله له کنفدرسیون سره وه چې د هغوی دفاع د یو مرکزي حکومت پر وړاندې ایالتي حقونه خوندي کوي؛ دا هغه څه و چې ده ورباندې باور درلود او د ده د تصور له مخې یې بشپړه تاریخي مخینه لرله چې پر باور یې بالاخره به په یو ظالم نظام اوښت. ګلادستون ته د هغه یاددښتونه د دې لامل وګرځېدل چې ډیری بریتانوي ادارې (په امریکا کې استعماري بریتانوي ادارې) له سوېل سره مرسته وکړي. د سوېل له تسلیم کېدو وروسته هغه رابرټ اې لي ته ولیکل چې «زه د هغه څه په اړه له خوشحالۍ چې په واټرلو کې وژغورل شول د هغه څه په اړه چې په ریچمونډ کې له لاسه ووتل ډېر ویرجن شوی یم» هغه زیاته کړه چې «پر باور یې تاسو زموږ د آزادۍ، ترقي او تمدن لپاره جګړه کوئ». د کنفدرسیون په اړه د اکټون دریځ د لیبرالانو او الترامونتانو په ګډون د هغه مهال د ډېری انګلیسي کاتولیکانو ګډ دریځ و. د اولترامونتان نشریې ډېری لیکوالانو ابراهام لینکولن د یو خطرناک راډیکال په توګه محکوم کړ.&lt;ref&gt;[http://archive.lewrockwell.com/orig3/acton-lee.html 4 Nov 1866, letter to Robert E. Lee, The Acton-Lee Correspondence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618093809/http://archive.lewrockwell.com/orig3/acton-lee.html|date=18 June 2015}} at lewrockwell.com, accessed 21 February 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McGreevy&quot;&gt;{{cite book|last1=McGreevy|first1=John T.|title=Catholicism and American Freedom: A History|url=https://archive.org/details/catholicismameri0000mcgr_c2a2|date=2003|publisher=W. W. Norton &amp; Company|page=[https://archive.org/details/catholicismameri0000mcgr_c2a2/page/79 79]}}&lt;/ref&gt;

په ۱۸۶۹ زکال کې ملکې ویکتوریا اکټون ته د شروپ شایر ښارګوټي د الدنهام برخې د بارون اکټون په توګه ارتقا ورکړه. د هغه دغه ارتقا په لومړي ګام د ګلادستون په یادونه ترسره شوه. دوی دواړه کلک ملګري او په مکرر ډول له یوبل څخه ملاتړ کوونکي و. متیو ارنولډ وايي چې «ګلادستون د هغه ټول چاپېر تر خپل اغېز لاندې راوست؛ خو دا اکټون و چې په ګلاډسټون یې اغېز درلود». په ۱۸۹۷ زکال کې د هغه د کلیزې په ویاړ نوموړي ته د شوالیه قوماندان په توګه ویکټوریايي سلطنتي نښان ورکړل شو. نوموړی همدارنګه د ایرلنډي کورنۍ واکمنۍ (Irish Home Rule) د خوځښت ملاتړی و.&lt;ref name=&quot;Blackwell&quot;&gt;{{cite book|title=The Blackwell Dictionary of Historians|last=Norman|first=Edward|author-link=Edward Norman (historian)|editor=Cannon, John|editor-link=John Cannon (historian)|year=1988|publisher=Basil Blackwell Ltd.|location=Oxford; New York|isbn=0-631-14708-X|page=[https://archive.org/details/blackwelldiction0000unse_u4p6/page/1 1]|url=https://archive.org/details/blackwelldiction0000unse_u4p6/page/1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{London Gazette|issue=26871|date=9 July 1897|page=3819}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{London Gazette|issue=10900|date=13 July 1897|page=673|city=e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Powell|first1=John|title=Biographical Dictionary of Literary Influences: The Nineteenth Century, 1800-1914|url=https://archive.org/details/biographicaldict00powe|url-access=limited|date=2001|publisher=Greenwood Publishing Group|page=[https://archive.org/details/biographicaldict00powe/page/n27 11]|isbn=978-0313304224}}&lt;/ref&gt;

== د پام وړ څرګندونې ==

* واک؛ فساد او مطلق واک مطلق فساد رامنځته کوي.&lt;ref name=&quot;lmcone2&quot;&gt;[http://history.hanover.edu/courses/excerpts/165acton.html Letter to Bishop Mandell Creighton, April 5, 1887] Transcript of, published in ''Historical Essays and Studies'', edited by J. N. Figgis and R. V. Laurence (London: Macmillan, 1907)&lt;/ref&gt;
* لوی کسان تر ډېره بد کسان دي، آن هغه مهال چې دوی د واک پر ځای له خپل نفوذ کار اخلي.&lt;ref name=&quot;lmcone2&quot; /&gt;
* تر دې لوی بدعت بل نشته چې یو ځایګی/منصب د هغو صاحب ته تقدس وروبښي.&lt;ref name=&quot;lmcone2&quot; /&gt;
* تاریخ د مخالفتونو فیصله کوونکی او د ټولو شوو ارزونو پاچا دی. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstthings.com/article/2011/03/whig-history-at-eighty|title=Whig History at Eighty &amp;#124; Wilfred M. McClay|website=First Things}}&lt;/ref&gt;
* نړیوال تاریخ ... په حافظې باندې بار نه دی، بلکې د ارواه روښانه کوونکی دی.&lt;ref&gt;[http://www.gutenberg.org/cache/epub/18685/pg18685.html Lectures on Modern History (1895)] Appendix I. at Project Gutenberg.&lt;/ref&gt;
* د بریا له تقدیس څخه لوړ هیڅ خطرناک او غیر اخلاقي زهني عادت شتون نه لري. [اولیور کرامول هغه ته اړونده بللې]&lt;ref&gt;[http://www.gutenberg.org/cache/epub/18685/pg18685.html Lectures on Modern History (1895)] Lecture XI, The Puritan Revolution.  at Project Gutenberg.&lt;/ref&gt;

* خنجر لرونکی پیاوړی کس، د سفنج لرونکي کمزوري کس له خوا تعقیب کېږي.&lt;ref&gt;[http://www.gutenberg.org/files/27488/27488-h/27488-h.htm ''Lectures on the French Revolution'' (1910)] Macmillan, p. 92, at Project Gutenberg.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=5u3se3N0bZQC&amp;pg=PA255&amp;lpg=PA255&amp;dq=%E2%80%9CThe+strong+man+with+the+dagger+is+followed+by+the+weak+man+with+the+sponge. quoted in ''Forbidden Knowledge'' (1996)] by Roger Shattuck, p. 236&lt;/ref&gt;
* د طبیعت له وحشي ځواک پرته نور په نړۍ کې داسې څه حرکت نه کوي چې یوناني رېښه وه نه لري. &lt;ref&gt;[http://www.brainyquote.com/quotes/authors/j/john_acton.html John Acton Quotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416103413/http://www.brainyquote.com/quotes/authors/j/john_acton.html |date=2016-04-16 }} from brainyquote.com Accessed 21 February 2011.&lt;/ref&gt;
* ازادي د دې واک په معنا نه ده چې څه مو چې خوښه وي ترسره کړو، بلکې هغه حق دی چې څه کولای شو ترسره یې کړو. &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?cd=3&amp;id=G5cuAAAAIAAJ&amp;dq=Liberty+is+not+the+power+of+doing+what+we+like%2C+but+the+right+of+being+able+to+do+what+we+ought&amp;q=Rambler#search_anchor as quoted in ''The American Political Science Review'' vol. 56, 1963] from [https://archive.org/stream/therambler02newmuoft#page/146/mode/2up/search/liberty ''The Rambler'' Volume 2] (1860) p. 146.&lt;/ref&gt;
* د الهي حکومت حکمت په کمال کې نه، بلکې د دنیا په آبادۍ کې څرګندېږي ... تاریخ د دین رښتیني بیان کوونکی دی. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bu.edu/historic/riha/core.html|title=Religion and Innovation in Human Affairs|website=bu.edu}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>t8dtyoc5yfgwmeye55s8anpp30254eh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سټون وال جیکسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62304</id>
    <revision>
      <id>368283</id>
      <parentid>366137</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13469" sha1="i5l6nwvgzdv1lv3arumyitqszjue43c" xml:space="preserve">{{Infobox person}}

توماس جوناتن «سټون وال» جیکسن (د ۱۸۲۴ د جنوري ۲۱مه ــ د ۱۸۶۳ د مې ۱۰مه) د امریکا د کورنۍ جګړې په پر مهال کنفډریټ جنرال (۱۸۶۱ـ ۱۸۶۳) و او خدمت یې ترسره کاوه. نوموړی د جنرال رابرټ ای لي وروسته د کنفډریټ ترټولو نامتو قوماندان شو. جکسن تر خپل مرګ پورې د جګړې په ختیځ تیاتر کې کابو په ټولو پوځي بوختیاوو کې اړینه وڼډه لوبولی و او د ډېرو مهمو جګړو په ګټلو کې یې مهمه برخه لرله.&lt;ref&gt;Compare: [http://www.civilwarhome.com/jackbio.htm Jackson biography at Civil War Home] &quot;Next to Robert E. Lee himself, Thomas J. Jackson is the most revered of all Confederate commanders.&quot;&lt;/ref&gt;

جیکسن په هغې سیمه کې زېږېدلی چې وروسته د ویرجینیا برخه (په اوسنۍ لوېدیځه ویرجینیا کې) شوه، جیکسن دا فرصت ترلاسه کړ، چې په ویسټ پوانټ کې د متحده ایالاتو په نظامي اکاډمۍ کې استخدام شي او په ۱۸۴۶ ز کال کې فارغ شو. نوموړي په ۱۸۴۶ـ ۱۸۴۸ کلونو کې د مکسیکو او امریکا د جګړې پرمهال د متحده ایالاتو په اردو کې کار کړی او ځان یې په چاپولتیپیک کې مشهور کړ. ښاغلي جیکسن له ۱۸۵۱ ز کال نه تر ۱۸۶۱ ز کال پورې د ویرجینیا په نظامي انسټیټیوټ کې درس ورکاوه، چې په خپلو زده کوونکو کې مشهور نه و. په دې موده کې یې دوه ځله واده وکړ. لومړۍ مېرمن یې د زېږون په وخت کې مړه شوه. دویمه مېرمن  یې مریم انا موریسن نومېده، چې تر ۱۹۱۵ ز کال پورې ژوندۍ وه. ویرجینیا د ۱۸۶۱ ز کال په مې کې د فورټ سمټر تر برید وروسته له اتحادیې بېله شوه، جیکسن له کنفډریټ اردو سره یوځای شو. نوموړي د بیل رن په لومړۍ جګړه کې د یوې لېوا په قومانده کې ځان مشخص کړ، چې په جولای کې ترسره شوه. مهم پوځ یې چمتو کړ او د اتحادیې یو سخت برید یې پر شاه وتمباوه. نوموړی برنارډ ایلیوټ بي جونیر د «تیږو دېوال» سره پرتله کړ، له دې امله دا لقب د تل لپاره ورسره پاتې شو.

جکسن په ۱۸۶۲ کال کې د شیناندوه د درې په عملياتو کې یو غوره استثنايي رول ترسره کړ. سره له دې چې د ناسمو استخباراتو له امله له ابتدايي ماتې سره مخ شو؛ خو د ګړندیو او بااحتیاطه کړنو په واسطه جیکسن وتوانېد، چې د اتحادیې درېوو بېلو پوځونو ته ماتې ورکړي او د پوټومیک اردو د ریچمنډ پروړاندې په خپل عملياتو کې د جنرال جورج بي مک کلیلان د پیاوړتیا مخه ونیسي. جیکسن بیا په چټکۍ سره د ریچمنډ په دفاع کې درې فرقه ای حرکت په دې موخه وکړ، چې د شمالي ویرجینیا د جنرال لي پوځ پیاوړی کړي. نوموړي د پوټوماک د مک کلیلان د اردو په وړاندې په اووه ورځنۍ جګړه کې ضعیفه لوبه وکړه، ځکه چې ناوخته میدان ته راوتلی و. د شمالي ویرجینیا د کمپاین په بهیر کې چې کله په اوړي کې د جیکسن سرتېرو د ویرجینیا د جنرال جان پوپ د اردو لپاره د اکمالاتو یو مهمه ډیپو ونیوه او لمنځه یې یووړه، وروسته د بیل رن په دویمه جګړه کې د پوپ د سرتېرو له پرلپسې بریدونو سره مخ شو. د جیکسن سرتېرو د سپتمبر د مریلینډ په عملياتو کې مهم رول لوبولی و، یو ستټراټیژیک موقعیت یې نیولی و. دا موقیعت د هارپر فیری ښارګوټی و او په انټیټام کې د کنفډریټ پوځ له کیڼ اړخو دفاع وکړه. په ډسمبر کې په فریدریکسبرګ کې د جیکسن قول اردو شاتګ وکړ؛ خو په پای کې د میجر جنرال امبروز برنسایډ په مشرۍ د اتحادیې اردو له خوا برید مات شو. د ۱۸۶۳ ز کال د اپریل په وروستیو او د مې په لومړیو کې د یوې لویې اتحادیې له اردو سره مخامخ شو، چې هغه مهال یې جوزف هوکر په چانسیلورسویل کې مشري کوله، لي خپل ځواکونه په درېوو لارو وېشلي وو. جکسن د مې په ۲مه خپل ۳۰۰۰۰ سرتېري واخیستل او د اتحادیې د ښي اړخ په وړاندې یې ناڅاپي برید پیل کړ، مخالف سرتېري یې شاوخوا دوه میله شاته وګرځول. نوموړی په هغه ماښام په ​​​​تصادفي ډول د کنفډریټ پیکټو له خوا وویشتل شو. د جنرال چپ لاس پرې او ترې بې برخې شو، د لاس د ټپونو له امله کمزوری شوی و او اته ورځې وروسته د سینه بغل له امله مړ شو.

پوځي تاریخپوهان په دې اند دي، چې جکسن د متحده ایالاتو په تاریخ کې یو با استعداده تکتیکي قوماندان و. حتا تکتیکونه یې نن ورځ مطالعه کېږي. د هغه مړینه کنفدراسیون ته یوه سخته ضربه وه، چې نه یوازې د هغه پوځې امکانات یې اغېزمن کړل، بلکې د اردو او عامو خلکو پر مورال یې هم اغېز وکړ. د جیکسن له مړینې وروسته د هغه پوځې کارونې یو افسانوي کیفیت رامنځته کړ، چې د «بایللي لامل» د ایډیالوژۍ مهم عنصر شو.&lt;ref&gt;James I. Robertson, ''Stonewall Jackson: The Man, the Soldier, the Legend'' (1997).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wallace Hettle 2011&quot;&gt;Wallace Hettle, ''Inventing Stonewall Jackson: A Civil War Hero in History and Memory'' (Louisiana State University Press, 2011)&lt;/ref&gt;

== نسب ==
توماس جوناتن جکسن د جان جکسن او الیزابیت کمینز (د الیزابیت کامینګز او الیزابیت نیډلز په نوم هم پېژندل شوی) (۱۷۲۳ـ ۱۸۲۸) مشر لمسی و. جان جیکسن د ایرلېنډ د کولرین له کاونټي لندنډیري نه د ایرلېنډ پروټسټینټ و. نوموړی چې کله په لندن کې اوسېده، نو ۱۷۰ پونډه یې پټ کړل او د لویې غلا په جرم محکوم شو. قاضي په اولډ بیلی کې په اوه کاله بند محکوم کړ. الیزابیت یوه پیاوړې سپین پوستې ښځه وه، چې شاوخوا ۶ فوټه (۱۸۰ سانتي متره) ونه یې لرله، په لندن کې زېږېدلې، نوموړې هم د ۱۹ برخو د سپینو زرو، ګاڼو او ښې لیسانو د غلا کولو په یوه غیر اړونده قضیه کې د جنایي غلا په تور محکومه شوې وه او ورته سزا ورکړل شوې وه. دوی دواړه د سوداګریزې کښتۍ لیچفیلډ کې لېږدول شوي، چې د ۱۷۴۹ ز کال په مې کې له ۱۵۰محکومو کسانو سره لندن ته لاړل. جان او الیزابیت په کښتۍ کې سره ولیدل او کله چې کښتۍ اناپولس میریلینډ ته ورسېده، دوی د یو بل په مېنه کې ښکېل شول. که څه هم دوی د خپل بانډ د خدمت لپاره په مریلینډ کې بېلابېلو ځایونو ته لېږدول شوي وو او د ۱۷۵۵ ز کال په جولای کې یې واده وکړ.&lt;ref&gt;Farwell,  p. xi, states that the overwhelmingly common usage of the middle name Jonathan was never documented and that Jackson did not acknowledge it; he instead used the signature form &quot;T. J. Jackson.&quot; Robertson, p. 19, states that a county document on February 28, 1841, was the first recorded instance of Jackson's using a middle initial, although &quot;whether it stood for his father Jonathan's name is not known.&quot; All of the other references to this article cite his full name as Thomas Jonathan Jackson.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robertson, pp. 1–2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robertson, pp. 2–3.&lt;/ref&gt;

جان او الیزابت اته ماشومان لرل. دویم زوی یې اډوارډ جکسن (۱۷۵۹-۱۸۲۸) و او د اډوارډ درېیم زوی د توماس پلار جوناتن جکسن و. د جوناتن مور د ۱۷۹۶ ز کال د اپریل په ۱۷مه مړه شوه. درې کاله وروسته د ۱۷۹۹ ز کال د اکتوبر په ۱۳مه  یې پلار له د الیزابیت ویدر هولټ سره واده وکړ او دوی نهه نور ماشومان لرل.&lt;ref&gt;Edward's second son was [[David Edward Jackson]]. {{cite book|last=Talbot|first=Vivian Linford|title=David E. Jackson: Field Captain of the Rocky Mountain Fur Trade|publisher=Jackson Hole Historical Society and Museum|location=Jackson Hole|year=1996|page=17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vmi.edu/archives2.aspx?id=5005 VMI Jackson genealogy site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728140955/http://www.vmi.edu/archives2.aspx?id=5005 |date=2011-07-28 }}; Robertson, p. 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Talbot, op. cit., p. 18&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VMIJacksonGenealogy&quot;&gt;{{cite web|title=Jackson Family Genealogy|url=http://www.vmi.edu/archives/stonewall-jackson-resources/jackson-family-genealogy/|website=Virginia Military Institute|access-date=September 4, 2018|archive-date=November 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107204111/https://www.vmi.edu/archives/stonewall-jackson-resources/jackson-family-genealogy/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== لومړنی ژوند ==

=== د ماشومتوب لومړني وختونه ===
توماس جکسن د ۱۸۲۴ کال د جنورۍ په ۲۱ نېټه د ویرجینیا د هریسن کاونټي د کلارکبرګ په ښار کې زېږېدلی و. هغه د جولیا بیک ویت (نی نیل) جکسن (۱۷۹۸-۱۸۳۱) او جوناتن جکسن (۱۷۹۰-۱۸۲۶) درېیم ماشوم و. د جیکسن مور او پلار دواړه د ویرجینیا اصلي اوسېدونکي وو. کله چې توماس زېږېدلی و، کورنۍ یې لا له وړاندې دوه کوچني ماشومان لرل او په کلارکبرګ کې یې ژوند کاوه، چې اوس پکې لوېدیځه ویرجینیا ده. هغه د خپل مورني نیکه لپاره نومول شوی و. د جیکسن د زېږون د اصلي ځای په اړه بېلابېل نظرونه دي. د لوېدیځې ویرجینیا په پارکرزبرګ کې د سېلاب په دېوال کې یو تاریخي نښه کوونکی وايي، چې هغه ځای ته نږدې په یوه خوبخونه کې زېږېدلی، چې مور یې د هغه له موروپلار سره لیدنه کوله چې هلته اوسېدل. داسې لیکنې شته، چې ښیي د جیکسن په ماشومتوب کې نوموړی د «رښتیني مکروني» په نوم یاد شوی، د نوموړي د مستعار نوم ریښه او شتون تر اوسه روښانه نه دی.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsandsentinel.com/page/content.detail/id/537991/Was-Stonewall-Jackson-born-in-Parkersburg-.html?nav=5056|title=Was Stonewall Jackson born in Parkersburg? – NewsandSentinel.com &amp;#124; News, Sports, Jobs, Community Information – Parkersburg News and Sentinel|publisher=NewsandSentinel.com|access-date=September 12, 2013}}&lt;/ref&gt;

د ۱۸۲۶ ز کال د مارچ په ۶مه د توماس خور الیزابیت (شپږ کلنه) له دوه کلن توماس سره د هغې په بستر کې د ټیفایډ تبې له امله مړه شوه. د نوموړي پلار هم د ۱۸۲۷ ز کال د مارچ په ۲۶مه د خپلې خور له نرسنګ او پاملرنې وروسته د ټیفایډ تبې له امله مړ شو. د جکسن مور د جکسن د پلار له مړینې یوه ورځ وروسته د هغه خور لورا این وزېږوله. جولیا جیکسن په ۲۸ کلنۍ کې کونډه شوه، ډېر پورورباندې و او درې کوچني ماشومان (د نوي زېږېدلي ماشوم په ګډون) یې لرل. ددې لپاره چې پورونه ورکړي، نو د کورنۍ ملکیتونه یې خرڅ کړل. هغې د کورنۍ خیرات رد کړ او یوه کوچني کرایه شوي کور ته لاړه، چې یوه خونه یې لرله. جولیا د ګنډلو کار پیل کړ او د شاوخوا څلورو کلونو لپاره یې د ځان او خپلو درېیو کوچنیو ماشومانو د ملاتړ په موخه یو خصوصي ښوونځی پرانیست. &lt;ref&gt;Robertson, p. 7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robertson, p. 8.&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>i5l6nwvgzdv1lv3arumyitqszjue43c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تاميل پړانګان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62316</id>
    <revision>
      <id>368256</id>
      <parentid>360702</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31581" sha1="1sk6kuiphxkz7ke7k62iewq8q8j3sqg" xml:space="preserve">{{مالومات}}
'''تاميل پړانګان''' چې په ديني لحاظ په [[هندويزم]] عقيده لري ، اوسمهال د ځان وژونکو بريدونو مخکښان بلل کېږی. &lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۲۱ ډېسمبر ‍۱۶مه
|title       = تالېبان
|url         = https://www.pashtoonkhwa.com/?page=eng&amp;cnt=3885
|website     = پښتونخوا ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;

د تاميل پړانګانو ډله   په ۱۹۷۶ کال کې د وولوپيلا پاراباکرن له خوا د [[سينهالا ژبه|سنهاليانو]] ډېرکيو په وړاندې د تاميل لږکيو د حقونو د ساتنې لپاره رامينځته شو.&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۰۹ می ‍۱۸مه
|title       = ارتش سریلانکا: شورش ببرهای تامیل پایان یافت
|url         = https://www.bbc.com/persian/world/2009/05/090518_he_srilanka_tamil
|trans-title =د سریلانکا پوځ: د تاميل پړانگانو بغاوت پای ته رسېدلی
|website     = بي بي سي فارسي
|language    = پارسي
}}&lt;/ref&gt;
تاميل پړانګانو د [[سریلانکا|سريلانکا]] پر مرکزي حکومت تور ولګاوه، چې په ۱۹۴۸ کال کې د خپلواکۍ له اخيستو راهيسې دوی د سنهاليانو ډېرکيو په وړاندې د [[تاميلي ژبه|تاميل ژبو]] سيمې له پامه غورځول شوي او له دوی سره د توکمپالنې له مخې تبعيض کوي.&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۲۱ ډېسمبر ‍۱۶مه
|title       = تالېبان
|url         = https://www.pashtoonkhwa.com/?page=eng&amp;cnt=3885
|website     = پښتونخوا ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;
د 1983 راهيسې، تاميل پړانګانو خپل هدف ته د رسېدو لپاره تاوتريخوالي عمليات ترسره کړي، چې پکې چاودنې، تښتونې، وژنې، ځانمرګي بريدونه او په دولتي تاسيساتو بريدونه شامل دي، او د دوی چريکانو د سريلانکا شمالي او ختيځې برخې اشغال کړې او په عملي توګه يې ونيول.&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۲۱ ډېسمبر ‍۱۶مه
|title       = تالېبان
|url         = https://www.pashtoonkhwa.com/?page=eng&amp;cnt=3885
|website     = پښتونخوا ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;
د تاميل پړانګان له 1983 کال راهيسې د سريلانکا په شمال او لوېديځ کې د لږکيو لپاره د يوه خپلواکه هېواد د جوړولو لپاره جنګېږي، چې په دغو جنګونو کې له هغه وخت راهيسې شاوخوا اويا زره کسان وژل شوي دي .&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۰۸ ډېسمبر ‍۲۲مه
|title       = تاميل پړانگان: ٦٠ پوځيان مو وژلي
|url         = https://www.bbc.com/pashto/world/story/2008/12/081222_hf-tamil-tigers-srilanka
|website     = بي بي سي پښتو ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;
له سر شمېرنو سره سم د دې ډلې په څو ويشت کلنو جګړو او بريدونو کې په سريلانکا کې تر اويا زره ډېر کسان ووژل شول.&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date        = ۲۰۰۸ ډېسمبر ‍۲۲مه
|title       = تاميل پړانگان: ٦٠ پوځيان مو وژلي
|url         = https://www.bbc.com/pashto/world/story/2008/12/081222_hf-tamil-tigers-srilanka
|website     = بي بي سي پښتو ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;
 د خونکارو د دې ډلې مشر [[پرابهکاران]] په ۱۹۷۶ کې د تاميل پړانګانو ( لبرېشن ټايګرز اف تاميل) بنسټ کېښود.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ځدراڼ
|first        = نصيب
|date        = ۲۰۲۰ جنوري ‍۲۴مه
|title        = تامل پړانگان او طالبان
|url        = https://www.nunn.asia/158087/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%be%da%93%d8%a7%d9%86%da%ab%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88-%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86/
|website        = نن ټکی اسيا
}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
دغه حرکت په اوله کې چريکي او غلچکي فعاليتونه کول،  خو څو کاله وروسته يې، په ۱۹۸۳ کال کې، سريلانکا د يوې بشپړې کورنۍ جګړې په ډګر بدله کړه.
تاميل پړانګان په خپلو پوځي هلو ځلو کې د متعارفو وسلو په استعمالولو سربېره د اوسنۍ زمانې د دوو خورا وحشيانه او بې رحمانه تاکتيکونو مخکښان هم شول.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ځدراڼ
|first        = نصيب
|date        = ۲۰۲۰ جنوري ‍۲۴مه
|title        = تامل پړانگان او طالبان
|url        = https://www.nunn.asia/158087/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%be%da%93%d8%a7%d9%86%da%ab%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88-%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86/
|website        = نن ټکی اسيا
}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

 دوى له ماشومانو څخه په جګړه کې کار واخيست او بل يې ځانمرګي بريدونه پيل کړل.

 د [[ملګري ملتونه|ملګرو ملتونو]] د ۱۹۹۶ کال له راپور سره سم، تاميل پړانګان په لرې پر تو کليو کې لس کلن يا تر لسو کلونو د کم عمر ماشومان د ښځو او ماشومانو د وژلو لپاره کاروي.
په همدې ډول د بشري حقونو د څار د نړيوالې موسسې د ۲۰۰۴ کال يو راپور وايي چې په نولس سوه نويمو کلونو کې د تاميل پړانګانو له څلوېښتو تر شپېته سلنه جګړه مار هغه کسان وو،  چې اتلس کلنۍ ته لا نه وو رسيدلي.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ساپی
|first       = امروزخان
|date        = ۲۰۰۷ جولای ‍۱۱مه
|title       = ايا تاميل پړانګان پېژنئ؟
|url         = https://www.tolafghan.com/articles/4669
|website     = ټول افغان ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;

تاميل پړانګانو په ۱۹۸۷ کې د تورو پړانګانو ډله جوړه کړه.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ساپی
|first       = امروزخان
|date        = ۲۰۰۷ جولای ‍۱۱مه
|title       = ايا تاميل پړانګان پېژنئ؟
|url         = https://www.tolafghan.com/articles/4669
|website     = ټول افغان ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;
تورو پړانګانو به انتحاري او ځانمرګي بريدونه کول او ډېری غړي يې ځوانې او کم عمره ښځې وې.
 دوى چې به کله ځانمرګي بريد ته چمتو شوې نو دا وياړ به يې په نصيب کېدۀ چې له پرابهاکاران سره يوازې ډوډۍ وخوري او بيا د مرګ په سفر روانې شی.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=|url=https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|access-date=2022-06-28|archive-date=2021-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|url-status=dead|archive-date=2021-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/}}&lt;/ref&gt;

د [[راجيو ګاندي]] ترور د تورو پړانګانو د دې نوي تاکتيک يو خورا کامياب مثال و. 
راجيو ګاندي چې کوم وخت [[لومړی وزیر|لومړی وزير]] و،  نو په ۱۹۸۷کال کې يې سريلانکا ته د هندوستان سوله ساتي عسکر استولي و. 
د ګاندی دغه کار په پړانګانو ښه ونه لګېد، نو کله چې راجيو ګاندي په ۱۹۹۱ کال کې د انتخاباتي مبارزو په لړ کې د [[هند]] د [[تاميل ناډو|تاميل ناډو ايالت]] يوه کوچني ښارته لاړ، نو هلته  ورباندې يوې مېرمنې ځانمرګى بريد وکړ او ويې واژۀ. 
د پړانګانو دې کار په هندوستان کې خلک د تاميل پړانګانو خلاف کړل او د هند حکومت هم د پرابهاکاران د نيولو او محاکمې ته د راکشولو غوښتونکى شو. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=|url=https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|access-date=2022-06-28|archive-date=2021-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|url-status=dead|archive-date=2021-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/}}&lt;/ref&gt;

هندوستان د تاميل قوم يو لوى اقليت لري او په همدې وجه د تاميل پړانګانو له هلو ځلو سره په هند کې يوه خواخوږي موجوده وه مګر د تورو پړانګانو قتلونو دغه خواخوږي خورا را کمه او  په نفرت بدله کړه.
په ۲۰۰۲ کال کې چې ژورنالستانو له پرابهاکاران څخه د راجيو ګاندي د قتل په اړه بيا بيا پوښتنې وکړې او دى يې را ايسار کړ ، نو ده وويل: دا يوه غمجنه پېښه وه چې اوس لس کاله ورباندې تېر دي او زه په داسې موقعيت کې نه يم چې تبصره ورباندې وکړم.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=|url=https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|access-date=2022-06-28|archive-date=2021-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|url-status=dead|archive-date=2021-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/}}&lt;/ref&gt;

== له تاميل پړانګانو سره د سريلانکا د دولت د سولې خبرې: ==
د حکومتي ځواکونو او بېلتون غوښتونکو تر منځ نښتې روانې وې چې په ترڅ کې يې د دواړو غاړو د وسله والو او ملکي وګړو په ګډون شاوخوا ۷۰ زره کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړی وو.
تامليان په (١٨) او(١٩) پېړۍ کې دهندوستان نه وکوچېدل اوپه سريلنکاکې مېشت شول .&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = &lt;!-- not stated --&gt;
 |date         = ۲۰۰۸ جون ‍۲۶مه
 |title        = سريلانكا ۳۲ تاميل پړانګان ووژل، امريكا سفارت بند كړ
 |url          = https://larawbar.net/4304.html#.YrrNFf3P3s1
 |website      = لروبر ټکی نېټ
 |access-date  = 2022-06-28
 |archive-date = 2024-09-15
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20240915192022/https://larawbar.net/4304.html#.YrrNFf3P3s1
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;

== د تاميل پړانګانو د رامنځته کېدلو عوامل: ==
تاميل وګړو  په (١٩٨٣) م کال کې تامليانو دجفناپه جزيره کې وسله وال پاڅون پېل کړ .&lt;ref&gt;{{Cite web|title=|url=https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|access-date=2022-06-28|تاريخ الأرشيف=2021-08-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-08-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821071035/https://8am.af/taliban-suicide-attack-paktika/}}&lt;/ref&gt;

تامليانو دخپل پاڅون لپاره ځنې دلايل درلودل:
په سريلنکاکې ورسره نژادي تبعيض نه کاراخستل کېږي.
په دولتي دندوکې برابره ونډه نه ورکول کېږي .
دغلامانوپه ډول کړنه ورسره ترسره کېږي 
سريلنکا دولت د تامليانو وسله وال پاڅون احساساتي ، سرسري اوکم ارزښته وګاڼه مګر ددې سره سره د سريلنکا دولت د تاميليانو درواغوښتنو د پرځاى کولو هڅې پېل کړې . او د ډول  ډول سهولتونو او په دولت کې د دندو ورکولو ژمنې  يې هم ورسره وکړې &lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ساپی
|first       = امروزخان
|date        = ۲۰۰۷ جولای ‍۱۱مه
|title       = ايا تاميل پړانګان پېژنئ؟
|url         = https://www.tolafghan.com/articles/4669
|website     = ټول افغان ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;

== د تاميل پړانګانو د يرغلونو بېلګې : ==
د تاميل پړانګو په غلچکي، هدفي او ځانمرګو بريدونو کې ډېری انسانانو خپل ژوند له لاسه ور کړ چې د هغې له دلې د سريلنکاولسمشره چندريکاکماراټنګا، د هند لومړی وزير راجيف ګاندي او په زرګونو ولسي وګړي اوپوځيان يادولای شو . 
د١٩٩٩ کال په وروستيوکې د سريلانکا په ولس مشرې [[چندريکاکماراټنګا]] يرغل وشو چې په هغې کې نوموړ ې ښي سترګه له لاسه ورکړه په دې بريدکې(١٢)کسه مړه او(٣٠) ټپيان شول تاميليان زياتره د ګڼې ګوڼې پرځايونود بسونواو اورګاډو په تمځايونو هوټلونو او نورو مهموځايوکې بمونه چوي .
 د تاميليانو ګوند لبر ببشن ټايګرز رازاف تاميل ايلام  ( L.T.T) په نوم يادېږي .
 تاميليان ترپنځلس زره پورې وسله وال دي چې په دې وسله والوکې دنارينه وو ترڅنګ ښځينه هم شتون لري . 
تاميليانو پوځ ډېر غښتلى دى کله کله دسريلنکا پوځ شاتګ ته هم اړباسي .
 دسريلنکاتقريباً (٤٠) زره پوځيان د تاميليانو پروړاندې جنګيږي د هوايي ځواک او توپوڅخه هم کاراخلي تاميليان غواړي چې دجافنا او د هغوى ټولې سيمې تر واکمنۍ لاندې راولي او د يوجلا اوخپلواک هېواد څښتنان شي خود سريلنکا دولت د دې سخت مخالف دى اوپه هېڅ ډول دې ته تيار نه دى چې جافناجلا اوخپلواک دولت شي 
په ٢٦ دمى ٢٠٠ ميلادي کال تامليانو په يوه نښته کې ٦٠ سريلنکايي پوځيان ووژل همدارنګه دروسي جوړ الوتکه يې هم رانسکوره کړه چې په دې کې سرلنکايي پوځيان سپاره و او جافناته يې وړل د سريلنکا د دولت او تامليانو ترمنځ دخبرواترو لپاره دناروې دولت ډېرې هلې ځلې وکړې خودناروى مرکچيان په دې کې پاتې راغلل او د حل کومه لار  يې ورته پيدا نکړه د سريلنکا دولت د دې مشکل نه د خلاصون لپاره  د ملګروملتو ، امريکا ، پاکستان، اواسرائيلو نه دځانګړو مرستوغوښتنه کړې ده .
 دنړۍ ٣٨ هېوادونو دسريلنکا ددولت سره په دې برخه کې مرسته کړې ده د سريلانکا دولت د ډېرو اقتصادي ستونزوسره مخ دى . .

== د سولې خبرې: ==
د 1990 لسيزې له وروستيو راهيسې، تاميل پړانګان توانېدلي وو،  چې په هغو سيمو کې خپل موقف پياوړی کړي چې د دوی تر کنټرول لاندې دي او په اغېزمنه توګه د سريلانکا په شمال کې يو خپلواکه دولت رامينځته کولو لپاره دوی ته لار هواروي.
په 2002 کې، د سريلانکا د حکومت او تاميل پړانګانو  ترمنځ د هېواد د کورنۍ جګړې د سوله ييز حل لپاره د خبرو اترو لړۍ پيل شوه، خو دا چې تاميل پړانګانو په بشپړ ډول له سريلانکا يو بېل هېواد غوښت چې سريلانکايي حکومت په کلکه د دوی غوښتنو ته د رد ځواب ورکړ، نو دا خبرې کومې پايلې ته ونه رسېدې،  وروسته له لنډې مودې اوربند مات شو.
په 2006 مېلادي کال کې، د سولې د خبرو اترو له ناکامۍ وروسته سريلانکايي پوځونو په کلکه د تاميل پړانګانو پر پوستو بريدونه وکړل او په تدريجي ډول يې د دوی ډېرې سيمې ورڅخه بېرته ونيولې.
او بلاخره سريلانکايي پوځ د اګست د مياشتې په دوهمه 2006 عيسوي کال يې د دوی د بشپړ پوځي ماتې او بلهاکاران د وژنې اعلان وکړ.
د تاميل پړانګانو له ماتې سره سم ملګرو ملتونو له مرستندويه غوښتنه وکړه  چې د عملياتو سيمې ته ورشي او له ملکي وګړو او بې ځايه شويو سره مرسته وکړي.
== د تاميل پړانګانو پای ==
د تاميل پړانګانو د «سينهالي» ناسيوناليزم پرضد خپله مبارزه د سريلانکا شمال او شمال ختيځو سيموکې چې ډېری تاميليان پکې مېشت ول، د اويايمې لسيزې په پای کې پيل کړه، او د ۱۹۸۳ز کال کې وسله وال بريدونه يې د سريلانکا پوځ پرضد پيل کړل او د دغه جنګ نوم يې «ايلام» کېښود، تاميليان د خپلواکۍ لپاره جنګېدلو کې  نږدې ۷۰زره کسانو ژوند له لاسه ورکړ ، خو په پای کې دغه جګړه د سريلانکا د دولت په ګټه پای ته ورسېدله او د تاميل پړانګان د سختې تاريخي ماتې سره مخ شول او تاميل پړانګانوته سخته مرګ ژوبله وا وخته.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ساپی
|first       = انجينر عبدالصبور
|date        =  &lt;!-- not stated --&gt;
|title       = يوې تلپاتې سولې ته رسېدل د پاکستانيانو په لوبو کې/سريلانکا هېواد سولې ته څنگه ورسېد؟
|url         = https://www.howd.org/likene/330-2015-03-08-18-38-15.html
|website     = هوډ ټکی ارگ
}}&lt;/ref&gt;

== د تاميل پړانګانو د له منځه تللو عوامل ==
۲۰۰۵زکال کې د «مهيندرا راجا پاکسه » حکومت چې د سينهاليانو او سوويلي سيمو کلک ملاتړ يې له ځانه سره درلود، دغه حکومت د تېرحکومت په څېر نه و، د تاميل په وړاندې يې سخت دريځ خپل کړ، په تېره د تاميل پړانګانو په استقلال غوښتنې يې سترګې پټې کړې، ښايې همدا دريځ د تاميل د ماتې شروع و بلل شي.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ساپی
|first       = انجينر عبدالصبور
|date        =  &lt;!-- not stated --&gt;
|title       = يوې تلپاتې سولې ته رسېدل د پاکستانيانو په لوبو کې/سريلانکا هېواد سولې ته څنگه ورسېد؟
|url         = https://www.howd.org/likene/330-2015-03-08-18-38-15.html
|website     = هوډ ټکی ارگ
}}&lt;/ref&gt;
 
راجاپاکسه ولسمشرۍ ته له رسېدو سره سم په خپله لومړنۍ وينا کې  وويل  چې دی به وطن ته يوه با عزته سوله راولي، د تاميل پړانګانو ډېر قوي ځمکني، سمندري او هوايي ځواکونه درلودل او د دوې د تسلط په سيمه کې منظم د تاميل پړانګانو حکومت موجود ؤ بانکونه ښونځي او اجتماعی موسېسې فعاله وې او په جنګو کې سريلانکا پوځ ته يې سختې ضربې ورکولې، د تاميل پړانګانو او سريلانکا عسکرو ترمنځ وخت ناوخت جګړې منځته راتلې، تاميل پړانګانو غوښتل د جنګو په وجه د سولې خبرو کې خپل موقف قوي کړي، د « راجا پاکسه » د قوي سياست او ديپلوماسۍ په پايله کې چې په نړۍ واله برخه کې پيل شوې وې؛ سبب شوې، اروپايي اتحاديه د تاميل پړانګانو ډله د يوې تروريستي ډلې په حيث و پېژني، وروسته د امريکې حکومت له خوا هم دغه ډله د تروريستي ډلې په حيث وپېژندل شوه، دا کار سبب شو چې تاميل پړانګان خپل مالي ملاتړ له لاسه ورکړي، که څه هم دا ملاتړ د سړې جګړې د پای ته رسېدو له کبله کم شوی ؤ، له بله خوا د تاميل پړانګانو په ډله کې خپلمنځي اختلافات رامنځته شول چې يو ستر قومندان «کارونا» په نامه د تاميل پړانګانو نه جلا او د دغې ډلې رهبر «پاراباکاران» يې د سولی د خبرو په اوږدولو تورن کړ، «کارونا» د سريلانکا داستخباراتو له خوا جذب اود سريلانکا دولت له اړخه امتيازات ورته ورکړل شول، دغه قومندان په ختيځه برخه کې يې سختې ستونزې پړانګانوته پيدا کړې،راجا پاکسه  د سريلانکا ځمکني ، هوايي او سمندريز پوځ تقويه کړ او يوشمېر زياتې سمندري تدارکاتي لارې يې د «جفنا» ټاپو ته چې د تاميل پړانګانو ستر پوځي مرکز و وتړلې او پړانګان يې په محاصره کې راوستل، په دغه وخت کې په اروپا کې د تاميل پړانګانو د اصلی خبرو اترو  مشر «انتوان بالاسنګام» د سرطان ناروغۍ په وجه لندن کې مړشو د بالاسنګام مړينه  د دې سبب شوه چې  پړانګان خپله بين المللي ستره ايدلوګه څېره په ۲۰۰۶ زکال کې له لاسه ورکړي، لږ وروسته ښاغلی «اس پی تاميل سيلوان» چې د سياسي شاخې رهبر او۴۰ کلن و ووژل شو ، سيلوان د تاميل پړانګانو يوه ستره رسنيزه څېره وه، تر ده وروسته د اطلاعاتو مشر «چارلز» و وژل شو البته دا پلان شوې وژنې وې، چين هم چې دې جګړې ته لمن وهله خپل لاس وهنه بنده کړه د « ساندي تايمز» ليکنې پر بنسټ سريلانکا د چين په غوښتنه د «تايوان » د دولت د رسميت پېژندلو نه انکار وکړ او دا يې هم و منله چې «دالايي لاما» ته به ويزه نه ورکوي، دغه تړون د چين اړيکی د سريلانکا دولت سره ټينګې کړې او دا د چين يیو صادقانه تړون و، په دې ترتيب پړانګانو خپل ملګرې له لاسه ورکړل، ۲۰۰۸ز کال کې د سولې خبرې چې د يوې موافقې پربنسټ په ۲۰۰۲زکال کې پيل شوې وې په ټپه ودرېدې، او د سريلانکا د پوځ حملې په تاميل پړانګانو شروع شوې په دې ترتيب   د تاميل پړانګانو ۳۷ کلنه وسله واله مبارزه، ۲۰۰۹ کال کې پای  ته ورسېده او د تاميل پړانګانو مشر « پاراباکاران» و وژل شو او د سريلانکا پوځ ټولې شمالي سيمې لاندې کړې او ډېر زيات  شمېر تاميل چريکان يې ووژل او ټول هغه ځايونه د دولت لخوا ونيول شول چې د تاميل پړانګانو په لاس کې ول په سريلانکا کې داسې يو دولت منځ ته راغی چې نور به څوک د بېلتون غوښتنې خبرې ونشي کړای.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ساپی
|first       = انجينر عبدالصبور
|date        =  &lt;!-- not stated --&gt;
|title       = يوې تلپاتې سولې ته رسېدل د پاکستانيانو په لوبو کې/سريلانکا هېواد سولې ته څنگه ورسېد؟
|url         = https://www.howd.org/likene/330-2015-03-08-18-38-15.html
|website     = هوډ ټکی ارگ
}}&lt;/ref&gt;
په ملکي سيمو کې يوې عسکري ډلې ته تر اوږدي مودې لپاره خپل فعاليت ته دوام ورکول سخت وي، که څه هم مکمل واک د دوی په لاس کې وي، خو د اداري کارو لپاره مامورينو ته ضرورت وي،نړيوالو اړيکو لپاره مسلکي ډيپلوماتانو او اقتصادي کارپوهانو ته ضرورت لري. ورسره ښه تنظيمي جوړښت، په تنظيم د يوه مشر  کلک واک او امر تابع تنظيم،مکافات او مجازات،بل دا هغه کمزورتياوې وي چې تاميل پړانګانو درلودلې، خو مقابل کې يې د سريلانکا نسبتاً يو کمزوری دولت و،  چې دوه دېرش کاله ونه توانېدو چې تاميل پړانګان وځپي.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ځدراڼ
|first        = نصيب
|date        = ۲۰۲۰ جنوري ‍۲۴مه
|title        = تامل پړانگان او طالبان
|url        = https://www.nunn.asia/158087/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%be%da%93%d8%a7%d9%86%da%ab%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88-%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86/
|website        = نن ټکی اسيا
|access-date        = 2022-06-28
|archive-date        = 2022-06-28
|archive-url        = https://web.archive.org/web/20220628100053/https://www.nunn.asia/158087/%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%BE%DA%93%D8%A7%D9%86%DA%AB%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86//
|url-status        = dead
}}&lt;/ref&gt;

د هند سمندر نه ګرد چاپېر هېوادونه د نړۍ څلوېښت سلنه خام تېل توليدوي، او اويا سلنه تېل د همدې سمندر له لارې تر تېرېدو ورسته د نړۍ بېلابېلو هېوادونو  ته رسيږي. په ۲۰۰۱ کال کې د  “ناروې” هېواد په منځګړيتوب د تاميل پړانګانو او د سريلنکا د دولت تر منځ مذاکرات وشول خو ناکام شول.هم دې وخت کې د تاميل پړانګانو مشر “پربهاکرن” او د مهمو قوماندانانو تر منځ اختلافات پيدا شول.د پربهاکرن د ديکتاتوري پالېسيو له کبله د دې ډلې مهم مشر “کرنل کرونا امن” له تامل پړانګانو څخه جلا شو او وسله يې په ځمکه کېښوده،د سريلانکا دولت هم ښه راغلاست ورته و ويل.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ځدراڼ
|first        = نصيب
|date        = ۲۰۲۰ جنوري ‍۲۴مه
|title        = تامل پړانگان او طالبان
|url        = https://www.nunn.asia/158087/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%be%da%93%d8%a7%d9%86%da%ab%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88-%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86/
|website        = نن ټکی اسيا
}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

د تاميل پړانګانو مشر “پربهاکرن” تمرکز يوازې پر پوځې عملياتو وو،هيڅ سياسي هلې ځلې يې نه کولې، که څه هم د سريلانکا دولت په کولمبو او تر خپل واک لاندې سيمو څخه تر لس زرو زيات تاميليان د بندي کولو نه ورسته ورک کړل خو د پربهاکرن اول هدف د “سنهاليانو او  سريلانکا د دولت په ضد نفرت خپرول او دويم په دوی بريدونه کول وو، نتيجه يې دا شوه چې د  نړۍ ۳۲ هېوادونه دوی  تور لېست ته واچوي.که دوی هڅه کړې وای، نو دوی په نړۍ کې خپل غږ پورته کولی شو،  خو دوی دا کار ونه کړ.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ځدراڼ
|first        = نصيب
|date        = ۲۰۲۰ جنوري ‍۲۴مه
|title        = تامل پړانگان او طالبان
|url        = https://www.nunn.asia/158087/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%be%da%93%d8%a7%d9%86%da%ab%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88-%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86/
|website        = نن ټکی اسيا
}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

بالاخره [[چين]]،[[امریکا متحده ايالات|امريکا]] او [[جاپان]] د سريلانکا په جغرافيايي موقعيت کې خپلو ګټو په ليدو سره د سريلانکا د دولت سره همکاري پيل کړه. ولسمشر مهندرا راجه پکسي “سنهالي” ملت پالان بيا د ځان سره يو کړل خپل پوځ يې نور هم مضبوط کړ او په ۲۰۰۸ کال کې د تاميل پړانګانو مهم مرکز “ملاوي” د دولتي ځواکونو له لخوا ونيول شو او يو کال ورسته په ۲۰۰۹ د مۍ په ۱۷ نېټه تاميل مشر پربهاکرن ژوندی ونيول شول او د تېښتې د ناکامې هڅې ورسته ووژل شو او داسې د تاميل پړانګانو مقاومتي تحريک ختم شو.&lt;ref&gt;{{cite web
|last        = ځدراڼ
|first        = نصيب
|date        = ۲۰۲۰ جنوري ‍۲۴مه
|title        = تامل پړانگان او طالبان
|url        = https://www.nunn.asia/158087/%d8%aa%d8%a7%d9%85%d9%84-%d9%be%da%93%d8%a7%d9%86%da%ab%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88-%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a7%d9%86/
|website        = نن ټکی اسيا
|access-date        = 2022-06-28
|archive-date        = 2022-06-28
|archive-url        = https://web.archive.org/web/20220628100053/https://www.nunn.asia/158087/%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%BE%DA%93%D8%A7%D9%86%DA%AB%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86//
|url-status        = dead
}}&lt;/ref&gt;
== سرچينې  ==
{{لړسرچينې}}</text>
      <sha1>1sk6kuiphxkz7ke7k62iewq8q8j3sqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان OECD</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63121</id>
    <revision>
      <id>368266</id>
      <parentid>363277</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24430" sha1="awy9z26rftauzis351afdvy9u7ui7x8" xml:space="preserve">د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD (په فرانسوي ژبه: Organization de Cooperation et de Developpement Économiques, OCDE) ۳۸ هېوادونه غړي لري او یو بین الحکومتي سازمان ده، چې په ۱۹۶۱ ز کال کې د اقتصادي پرمختګ او نړیوالې سوداګرۍ د لا ودې په موخه تأسیس شو. دا سازمان داسې یوه ټولګه او مجموعه ده چې ټول غړي یې هغه هېوادونه دي، چې ځانونه دموکراسۍ او د بازار اقتصاد ته ژمن بولي او په ګډه د سیاسي پالیسیو اړوند تجربو د پرتله کولو، د ګډو ستونزو لپاره ځواب لټولو، د ګټور طریقو او ښه کړنلارو پېژندلو او دغه راز د دې سازمان د غړو هېوادونو د کورنیو او بهرنیو سیاستونو د همغږي کولو لپاره ښه زمینه او پلېټ فارم برابروي. د OECD زیاتره غړي هغه هېوادونه دي، چې لوړ عاید لرونکی اقتصاد او دغه راز د بشري پراختیا اړوند شاخصونو یا HDI لوړه درجه لري او د پرمختللو هېوادونو په توګه بلل کېږي. د OECD سازمان غړي هېوادونه له ۲۰۱۷ ز کاله تر دې دمه د خریدارۍ ځواک په وړاندې په ټولیز ډول ۶۲.۲ سلنه د نړۍ ناخالصه تولیدات نومول شوې برخه (۴۹.۶ تریلیونه امریکایي ډالر) او ۴۲،۸ سلنه د نړۍ ناخالصه داخلي تولید (۵۴،۲ تریلیونه نړیوال ډالر) ځواک جوړوي، دغه راز د OECD سازمان د ملګرو ملتونو اړوند سازمان رسمي څارونکی هم دی. &lt;ref name=&quot;membership&quot;&gt;{{cite web |title=List of OECD Member countries – Ratification of the Convention on the OECD |url=https://www.oecd.org/about/document/ratification-oecd-convention.htm |access-date=9 June 2018 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GDP IMF&quot;&gt;{{cite web |date=17 April 2018 |title=World Economic Outlook Database |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C946%2C914%2C137%2C612%2C546%2C614%2C962%2C311%2C674%2C213%2C676%2C911%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C734%2C336%2C144%2C263%2C146%2C268%2C463%2C532%2C528%2C944%2C923%2C176%2C738%2C534%2C578%2C536%2C537%2C429%2C742%2C433%2C866%2C178%2C369%2C436%2C744%2C136%2C186%2C343%2C925%2C158%2C869%2C439%2C746%2C916%2C926%2C664%2C466%2C826%2C112%2C542%2C111%2C967%2C298%2C443%2C927%2C917%2C846%2C544%2C299%2C941%2C582%2C446%2C474%2C666%2C754%2C668%2C698%2C672&amp;s=NGDPD&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=45&amp;pr.y=14 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;imf1&quot;&gt;{{cite web |title=Report for Selected Country Groups and Subjects (PPP valuation of country GDP) |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=43&amp;pr.y=19&amp;sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a= |access-date=9 May 2018 |publisher=IMF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intergovernmental Organizations |url=https://www.un.org/en/sections/member-states/intergovernmental-organizations/index.html |website=un.org}}&lt;/ref&gt;

د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان یا OEEC په ۱۹۴۸ ز کال کې د فرانسوي روبرت مارجولین په مشرۍ د مارشال اړوند طرحې (چې د شوروي اتحاد او د هغه شاوخوا هېوادونو په وسیله رد شوه) د عملي کولو په برخه کې د مرستې لپاره رامنځته شو. دا موخه به د امریکې د متحده ایالتونو د مالي مرستو په ځانګړي کولو او دغه راز له دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د اروپا د بیارغونې په برخه کې د اقتصادي پروګرامونو په پلي کولو سره ترلاسه شي. د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان OEEC په ۱۹۶۱ ز کال کې د اقتصادي همکارۍ او پراختیا په سازمان OECD بدل شو او د غړیتوب امتیاز یې غیر اروپایي هېوادونو ته هم وغځول شو.&lt;ref name=&quot;oeec&quot;&gt;{{cite web |title=Organisation for European Economic Co-operation |url=http://www.oecd.org/general/organisationforeuropeaneconomicco-operation.htm |access-date=29 November 2011 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Soviet Union rejects Marshall Plan assistance This Day in History — 7/2/1947 |url=http://www.history.com/this-day-in-history/soviet-union-rejects-marshall-plan-assistance |access-date=30 May 2013 |publisher=History.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Economic Cooperation Authority |url=http://www.marshallfoundation.org/library/doc_eca.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070217121005/http://www.marshallfoundation.org/library/doc_eca.html |archive-date=17 February 2007 |access-date=30 May 2013 |publisher=Marshallfoundation.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is the OECD? Definition and Meaning |url=http://marketbusinessnews.com/financial-glossary/oecd-definition-meaning/ |access-date=6 December 2017 |website=marketbusinessnews.com |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308061646/https://marketbusinessnews.com/financial-glossary/oecd-definition-meaning/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Organisation for European Economic Co-operation |url=http://www.oecd.org/general/organisationforeuropeaneconomicco-operation.htm |access-date=6 December 2017 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;

د اقتصادي همکارۍ او پراختیا په سازمان OECD مرکزي دفتر د فرانسې هېواد پاریس ښار په Chateau de la Muette برخه کې ده. د دې سازمان بودجه په بېلابېلو نرخونو او سهمونو سره د غړو هېوادونو په مرسته تمویل کېږي او ټوله بودیجه یې په ۲۰۱۹ ز کال کې ۳۸۶ میلیونه یورو وه. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Getting to the OECD |url=http://www.oecd.org/site/conferencecentre/gettingtotheoecd.htm |access-date=28 April 2016 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;

د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD د خپلو کلنیو ارزونو، بېلابېلو انتشاراتو او د غړو هېوادونو د درجه بندۍ په اساس یې تر ډېره د اقتصادي معلوماتو یا ارقامو د خپراوي یوې اغېزمنې سرچینې په توګه پېژندل کېږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Organisation for Economic Co-operation and Development |url=https://www.britannica.com/topic/Organisation-for-Economic-Co-operation-and-Development |access-date=2020-09-08 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مخینه / تاریخ ==

=== د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان ===
د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان (OEEC) له دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د اروپا د بیارغونې لپاره په ۱۹۴۸ ز کال کې د مارشال اړوند طرحې په اډانه کې د امریکا او کانادا د مرستو مدیریت لپاره جوړ شو. دغه راز له جګړې وروسته د بیارغونې په برخه کې د چین او کوریا له جنګ ځپلو جمهوریتونو سره هم دېته ورته مرستې وشوې، خو د مارشال په نامه نه وې. دې سازمان د ۱۹۴۸ ز کال د اپریل میاشتې په ۱۶مه نېټه خپل فعالیت پیل کړ او په ۱۹۴۷ ز کال کې د مارشال په نامه طرحې د چمتو کولو لپاره د اروپا د اقتصادي همکارۍ اړوند کمیټې په وسیله د ترسره شویو کارونو څخه پیل شو. له ۱۹۴۹ ز کال راهیسې د دې سازمان مرکزي دفتر د فرانسې هېواد پاریس ښار په Chateau de la Muette سیمه کې موقعیت لري. د مارشال طرحې له بشپړېدو وروسته د اروپا د اقتصادي همکارۍ اړوند سازمان OEEC په اقتصادي مسائلو متمرکزه شو.&lt;ref name=&quot;warren&quot;&gt;{{cite book|last1=Christopher|first1=Warren|url=https://books.google.com/books?id=YipOlJqr6msC&amp;pg=PA165|title=In the stream of history: shaping foreign policy for a new era|page=165|year=1998|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-3468-4}}&lt;/ref&gt;

د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان په ۱۹۵۰ ز لسیزه کې د یوې آزادۍ سوداګریزې اروپایي ساحې رامنځته کولو اړوندو شرایطو د ټاکلو په موخه د خبرو اترو یو بهیر او چوکاټ چمتو کړ، ترڅو د اروپا اقتصادي ټولنه چې له شپږو هېوادونو جوړه شوې او د OEEC نور غړي یې په څو اړخیزه توګه سره راټول کړي. په ۱۹۵۸ ز کال کې د اروپا د اټومي انرژۍ اژانس د OEEC تر چتر او نظر لاندې تأسیس او رامنځته شو. &lt;ref name=&quot;oeec2&quot;&gt;{{cite web |title=Organisation for European Economic Co-operation |url=http://www.oecd.org/general/organisationforeuropeaneconomicco-operation.htm |access-date=29 November 2011 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;

د اروپا د بیارغونې کارونه د ۱۹۵۰ ز لسیزې په پای کې په ښه او اغېزمنه توګه ترسره شول، یو شمېر مخکښو هېوادونو داسې وپتیله چې د OEEC سازمان خپلې موخې ته رسیدلی دی؛ خو کېدای شي د یو نړیوال ماموریت ترسره کولو لپاره تظیم او برابر شي. دا یو ستونزمن کار و او بالاخره د پاریسک په مجستیک هوټل کې تر څو بېلابېلو ناستو وروسته، چې د ۱۹۶۰ ز کال په جنوري کې پیل شوې وې د داسې یو بنسټ رامنځته کولو ه سر پرېکړه وکړه، چې نه یوازې د اروپا او اطلس سمندر اقتصادي مسایل به ارزوي، بلکې یو شمېر سیاستونه به هم ترتیب او تنظیموي. د دې سازمان له مخ پر ودې یا کمه اندازه پرمختللو هېوادونو سره مرسته بیا پشل شوه د امریکې متحده ایالات او کانادا یې چې مخکې د OEEC ناظرین و، هغوی به یې د بشپړو غړو په توګه په مدیره پلاوي کې شاملول. همدارنګه له راوستلو سره سم یې د جاپان راوستلو ته هم کار وکړ.  &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/3492/|title=A majestic start: How the OECD was won, in OECD Yearbook 2011|work=OECD Observer|access-date=30 May 2013|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125223425/https://oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/3492/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== تأسیس او رامنځته کېدل ===
د اروپا د اقتصادي ټولنې رامنځته کولو لپاره د روم د ۱۹۵۷ ز کال له معاهدو وروسته د OEEC د اصلاح او سمون لپاره د اقتصادي همکاري او پراختیا اړوند سازمان کنوانسیون تنظیم شو. دا کنوانسیون د ۱۹۶۰ ز کال په دسمبر میاشت کې لاسلیک شو او د ۱۹۶۱ ز کال په سپتمبر میاشت کې OECD په رسمي توګه دOEEC ځایناستی شو. دا کنوانسیون د OEEC د بنسټ ایښودونکو اروپایي هېوادونو، امریکا او کانادا هېوادونو څخه جوړ شوی و. هالند، لوګزامبورک او ایتالیا درې هېوادونو د OECD کنوانسیون ټول OEEC غړي د ۱۹۶۱ ز کال له سپتمبر څخه وروسته تصویب کړل؛ خو بیا هم بنسټ ایښودونکي غړي بلل کېږي. د دې سازمان رسمي بنسټ ایښودونکي په لاندې ډول دي: 

* اتریش
* بلجیم 
* کانادا
* دنمارک
* فرانسه 
* آلمان
* یونان 
* آیسلند
* آیرلند
* ایټالیا
* لوګزامبورک 
* نیدرلند 
* ناروې 
* پرتګال 
* هسپانیا
* سویډن 
* سویتزرلند 
* ترکیه 
* انګلستان 
* متحده ایالات 

د راتلونکو ۱۲ کلونو په لړ کې جاپان، فنلند، اسټرالیا او نیوزیلینډ هېوادونه هم له دې سازمان سره یوځای شول. یوګوسلاویا هېواد د OECD له رامنځته کېدو څخه تر منحل کېدو پورې یې د یو نظارت کوونکي هېواد په توګه دې سازمان کې بلل کېده.&lt;ref name=&quot;slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=History of relations between Slovenia and the OECD |url=http://www.mzz.gov.si/en/economic_diplomacy/oecd/history_of_relations_between_slovenia_and_the_oecd/ |access-date=31 October 2010 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Slovenia)|Ministry of Foreign Affairs of Slovenia]]}}{{dead link|date=April 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

د OECD سازمان یو شمېر نورې اداې یا آژانسونه لکه د OECD پراختیایي مرکز (۱۹۶۱)، د انرژۍ نړیواله اداره (IEA، ۱۹۷۴) او د پیسو مینځلو په هکله د مالي اقداماتو ځانګړې ډلې اړوند ادارې رامنځته کړې. 

د ملګرو ملتونو اړوند سازمان د بېلابېلو سازمانونو او ادارو په خلاف، OECD د &quot;organisation&quot; لیکلې بڼه له یو «s» توري سره کاروي حال دا چې په نورو برخو کې «z» توری «organization» کارول کېږي (ise / ize وګورئ).

=== مرکزي اروپا ته پراختیا ‎ ===
د ۱۹۸۹ ز کال له انقلابونو وروسته په ۱۹۸۹ ز کال کې OECD د مرکزي اروپا له هیوادونو (په ځانګړې توګه د Visegrád ډلې اړوند هېوادونو سره) سره د مرستې  لړۍ د بازار د اقتصاد اړوندو اصلاحاتو او سمون لپاره پیل کړه. په ۱۹۹۰ ز کال کې له بدلیدونکو اروپایي اقتصادونو سره د همکارۍ مرکز (چې اوسمهال له غیر غړو هېوادونو سره د همکارۍ مرکز یې ځایناستی شوی دی) پرانیستل شو. دغه راز په ۱۹۹۱ ز کال کې د «بدلېدونکو شریکانو» پروګرام د چکسلواکیا، مجارستان او لهستان په ګټه پیل شو، همدارنګه دا پروګرام د دې هېوادونو لپاره د غړیتوب برخه هم درلوده. په پایله کې لهستان، مجارستان، د چک او سلواکیا جمهوریت او دغه راز مکزیک او جنوبي کوریا د ۱۹۹۴ تر ۲۰۰۰ ز کلونو په لړ کې د OECD غړي شول.&lt;ref name=&quot;slovenia3&quot;&gt;{{cite web |title=History of relations between Slovenia and the OECD |url=http://www.mzz.gov.si/en/economic_diplomacy/oecd/history_of_relations_between_slovenia_and_the_oecd/ |access-date=31 October 2010 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Slovenia)|Ministry of Foreign Affairs of Slovenia]]}}{{dead link|date=April 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;czech2&quot;&gt;{{cite web |title=The Czech Republic in the OECD |url=http://www.mzv.cz/oecd.paris/en/the_czech_republic_in_the_oecd |publisher=Permanent Delegation of the Czech Republic to the OECD}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 October 1996 |title=South Korea joins OECD |url=http://articles.chicagotribune.com/1996-10-25/news/9610260175_1_south-korea-oecd-foreign-minister-gong-ro-myung |access-date=3 August 2013 |newspaper=Chicago Tribune |خونديځ نېټه=12 October 2013 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131012044903/http://articles.chicagotribune.com/1996-10-25/news/9610260175_1_south-korea-oecd-foreign-minister-gong-ro-myung |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012044903/http://articles.chicagotribune.com/1996-10-25/news/9610260175_1_south-korea-oecd-foreign-minister-gong-ro-myung }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=23 November 2006 |title=A vision for Poland: Joining the world's most advanced |url=http://www.oecd.org/general/avisionforpolandjoiningtheworldsmostadvanced.htm |access-date=3 August 2013 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;

=== اصلاحات او لا ډېره پراختیا ===
یو شمېر اروپایي هېوادونه چې اوسمهال د اروپايي ټولنې غړي دي، په ۱۹۹۰ لسیزه کې یې له دې سازمان سره د یوځای کېدو په برخه کې خپله لېوالتیا وښوده. په ۱۹۹۵ ز کال کې قبرس هېواد دې سازمان کې د غړیتوب غوښتنه وکړه؛ خو د قبرس د دولت په وینا د ترکیې هېواد په وسیله ویټو شو. دغه راز په ۱۹۹۶ ز کال کې د استونیا، لاتویا او لیتوانیا هېوادونو یوه ګډه اعلامیه لاسلیک کړه، چې د دې اعلامیې په ترڅ کې یې په OECD کې غړیتوب ته لیوالتیا وښوده. همدارنګه سلووینیا هم په همدې کال کې دې سازمان کې غړیتوب غوښتنه وکړه. په ۲۰۰۵ ز کال کې د مالټا هېواد دې سازمان سره د یوځای کېدو غوښتنه وکړه. اروپایي ټولنه په دې سازمان کې د ټولو اروپایي هېوادونو د غړي کېدو لپاره لابي ګري کوي. په ۲۰۱۲ ز کال کې د رومانیا هېواد لومړي وزیر ویکتور پونتا د یوه لیک له لارې د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان OECD د هغه وخت عمومي مشر خوزه آنجل ګوریا څخه په ټینګار سره دې سازمان کې د غړیتوب په برخه کې په خپله لیوالتیا ټینګار وکړ. د ۲۰۱۲ ز کال په سپتمبر میاشت کې د بلغارستان دولت دا تایید کړه چې په دې سازمان کې د غړیتوب لپاره به د OECD په اداره کې خپله غوښتنه ثبت کړي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Slovenia and the OECD |url=http://www.oecd.org/document/5/0,3746,en_33873108_38910029_45692357_1_1_1_1,00.html |access-date=31 March 2012 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 2010 |title=International Organisations – Turkey's attempts to exclude Cyprus' membership |url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/826CB014C0CDE8DEC22571B100229450?OpenDocument |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916130855/http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/826CB014C0CDE8DEC22571B100229450?OpenDocument |archive-date=16 September 2011 |access-date=4 November 2011 |publisher=Cyprus Ministry of Foreign Affairs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltamedia.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=6&amp;num=7485|title=Malta applies to join OECD as full member|publisher=Maltamedia|date=24 September 2005|access-date=4 November 2011|archive-date=19 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119085305/http://www.maltamedia.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=6&amp;num=7485|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 December 2006 |title=Ministry of Foreign Affairs of Latvia: Co-operation between the OECD and Latvia |url=http://www.mfa.gov.lv/en/policy/economic/oecd/Cooperation/ |access-date=4 November 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Latvia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=143565|title=Bulgarian Govt to Confirm OECD Membership Bid|work=[[Novinite]]|date=25 September 2012|access-date=25 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://www.mae.ro/en/node/18543|title=Romania's candidacy for OECD membership|publisher=Romanian Ministry of Foreign Affairs|access-date=30 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Beatty|first=Andrew|url=http://www.europeanvoice.com/article/imported/eu-gives-ground-in-oecd-membership-battle/57146.aspx|title=EU gives ground in OECD membership battle|publisher=European Voice|access-date=30 May 2013}}&lt;/ref&gt;

د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD یوه کاري ډله جوړه کړه، چې سفیر سیچیرو نوربرو یې مشري کوله او موخه یې دا وه، ترڅو د پراختیا په برخه له هغو هېوادونو سره یوه طرحه جوړه کړي، چې د دې سازمان غړي نه و. دې کاري ډلې څلور معیارونه تعریف او بیان کړل، چې باید مراعت شي؛ «همغږي او همفکري، د پام وړ لوبغاړی، متقابله ګټې او نړېوال ملاحظات.» &lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;{{cite press release|url=http://www.oecd.org/newsroom/statement-by-the-oecd-regarding-the-status-of-the-accession-process-with-russia-and-co-operation-with-ukraine.htm|title=Statement by the OECD regarding the status of the accession process with Russia &amp; co-operation with Ukraine|date=13 March 2014|publisher=OECD|access-date=5 July 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;{{cite web |date=13 March 2014 |title=OECD halts membership talks with Russia |url=http://www.ledger-enquirer.com/2014/03/13/2999969/oecd-halts-membership-talks-with.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313155417/http://www.ledger-enquirer.com/2014/03/13/2999969/oecd-halts-membership-talks-with.html |archive-date=13 March 2014 |access-date=5 July 2018 |publisher=Ledger-Enquirer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=7 May 2010 |title=Chile's accession to the OECD |url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_33873108_39418658_45115147_1_1_1_1,00.html |access-date=7 May 2010 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |date=16 May 2007 |title=OECD Council Resolution on Enlargement and Enhanced Engagement |url=http://www.oecd.org/brazil/oecdcouncilresolutiononenlargementandenhancedengagement.htm |access-date=31 May 2013 |publisher=OECD}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>awy9z26rftauzis351afdvy9u7ui7x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د برازیل کلتور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63404</id>
    <revision>
      <id>368267</id>
      <parentid>364839</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18619" sha1="7amwtkjt9azkjidztgtetp5fyeavifq" xml:space="preserve">


د برازیل کلتور په اصل کې غربي کلتور دی، چې له پرتګالي کلتور او همدارنګه د هغه کلتوري او توکمیز یوځای والي نه چې د بومي خلکو، پرتګالي استعمارګرانو او افریقیانو ترمنځ رامنځته شوی، اخیستل شوی دی. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې ایټالویان، هسپانویان، جرمنان، اتریشیان، عربان، ارمنیان، جاپانیان، چینایان، کوریایان، یونانیان، پولنډیان، سویسیان، اوکراینیان او روسان په برازیل کې مېشت شوو، چې د برازیل په کلتور کې او د څو کلتوري او څو توکمیزې ټولنې په رامنځته کولو کې یې مهم رول ولوباوه. &lt;ref name=&quot;Meade2009&quot;&gt;{{cite book|author=Teresa A. Meade|title=A Brief History of Brazil|url=https://books.google.com/books?id=e6Jw-KNq2QUC&amp;pg=PA146|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7788-5|page=146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BRASIL CULTURA &amp;#124; O site da cultura brasileira&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.brasilcultura.com.br/conteudo.php?id=187&amp;menu=97&amp;sub=196 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090405071721/http://www.brasilcultura.com.br/conteudo.php?id=187&amp;menu=97&amp;sub=196 |archive-date=April 5, 2009}}&lt;/ref&gt;

د پرتګالي سترواکۍ د استعمار په پایله کې چې درې پېړۍ یې دوام وکړ، د برازیل د کلتور هسته یا اصلي بنسټ د پرتګال له کلتور نه واخیستل شو. د پرتګالي میراثونو په ډله کې ژبه، د خواړو توکي لکه وریجې، لوبیا او فیجوډا، غالب مذهب او د استعماري معمارۍ سبکونه شامل دي. په هرحال، دا اړخونه د افریقایي او بومي یا اصلي امریکایي د دودونو او همدارنګه د نورو لویدیځو اروپایي هیوادونو له خوا اغیزمن شوي. د برازیل د کلتور ځینې اړخونه د ایټالوي، هسپانوي، جرمني، جاپاني او نورو اروپایی مهاجرینو ونډه ده. امريکايانو او افريقايانو د برازيل د ژبې، خواړو، موسيقۍ، نڅا او مذهب په جوړولو کې ستر رول لوبولی دی. &lt;ref&gt;{{cite web |title=15th-16th Century |url=http://www.brasil.gov.br/ingles/about_brazil/history/xvi_cent/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070615145847/http://www.brasil.gov.br/ingles/about_brazil/history/xvi_cent/ |archive-date=2007-06-15 |access-date=2008-06-08 |work=History |publisher=Brazilian Government official website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=People and Society|encyclopedia=Encarta|publisher=MSN|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html|access-date=2008-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029034959/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html|archive-date=2009-10-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507093101/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html |date=2008-05-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encarta 2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Population|encyclopedia=Encarta|publisher=MSN|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html|access-date=2008-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029034959/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html|archive-date=2009-10-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507093101/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_3/Brazil.html |date=2008-05-07 }} {{Dubious|date=January 2010}}&lt;!-- tertiary source --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Freyre|first=Gilberto|title=The Afro-Brazilian experiment – African influence on Brazilian culture|publisher=UNESCO|year=1986|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022|access-date=2008-06-08|archive-date=2016-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112063301/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

دغه متنوع کلتوري شالید د هغو ډیریو جشنونو او مراسمو په ښودلو کې کې مرسته کړې، چې په ټولې نړۍ کې پیژندل شوي لکه: د برازیل کارنیوال او Bumba Meu Boi. دې رنګین کلتور د سیلانیانو لپاره داسې چاپیریال رامنځته کړی چې هر کال شاوخوا یو میلیون نه ډیر سیلانیان له برازیل نه لیدنه کوي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Culture of Brazil |url=http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |archive-date=11 January 2012 |access-date=20 September 2011}}&lt;/ref&gt;

== تاریخ ==
له درېیو پیړیو راهیسې برازیل د پرتګال مستعمره و. په دې دوره کې شاوخوا یو میلیون پرتګالي مهاجر راغلل او خپل کلتور یې مستعمرې ته راووړ. د برازیل بومي یا اصلي اوسیدونکو له استعمارګرانو سره ډیرې اړیکې درلودې. ډیری یې له منځه لاړل، ځینې نور له پرتګالیانو سره یوځای شوو. د همدې دلیل لپاره، برازیل په خپل کلتور کې په ځانګړې توګه په خپلو خواړو او ژبه کې امریکايي اغیزې هم لري. برازیلي پرتګالي په سلګونو داسې کلیمې لري چې له اصلي امریکايي نه یې سرچینه اخیستې ده.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 February 2013 |title=IBGE teen |url=http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/portugueses.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224012534/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/portugueses.html |archive-date=24 February 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=15 March 2008 |title=IBGE teen |url=http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/indios/vida.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315161753/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/indios/vida.html |archive-date=15 March 2008}}&lt;/ref&gt;

هغه تور افریقایان چې برازیل ته د غلامانو په توګه راوړل شوي وو، د برازیل د کلتور په جوړولو کې یې فعاله ونډه درلوده. که څه هم پرتګالي استعمارګرانو خپل غلامان دې ته اړ کول چې کاتولیکزم ته مخه کړي او په پرتګالي ژبې خبرې وکړي، خو د هغوئ کلتوري اغیزې د برازیل د ټولو توکمونو او &lt;ref&gt;{{cite web |date=15 March 2008 |title=IBGE teen |url=http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/negros/hercultural.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315160944/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/negros/hercultural.html |archive-date=15 March 2008}}&lt;/ref&gt; 

اصلي اوسیدونکو له خوا جذب شوې. د برازیل ځینې سیمې، په ځانګړې توګه باهیا، د موسیقۍ، خواړو، نڅا او ژبې په برخه کې د پام وړ افریقایي میراثونو درلودونکې دي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IBGE Educa |url=https://educa.ibge.gov.br/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112013348/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/italianos.html |archive-date=November 12, 2007 |website=IBGE - Educa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IBGE Educa |url=https://educa.ibge.gov.br/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029075148/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/alemaes.html |archive-date=October 29, 2007 |website=IBGE - Educa}}&lt;/ref&gt;

== ژبه ==
د برازیل رسمي ژبه پرتګالي ده. شاوخوا ۹۹ سلنه نفوس په همدې ژبې خبرې کوي، چې دا ژبه یې د ملي هویت یو له پیاوړو عناصرو څخه ګرځولې ده. یوازې ځینې امریکايي ډلې او د مهاجرینو کوچنۍ ډلې شتون لري چې په پرتګالي ژبې خبرې نه کوي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A guide to Brazil – etiquette, customs, clothing and more… |url=https://www.kwintessential.co.uk/resources/guide-to-brazil-etiquette-customs-culture-business |website=Kwintessential |access-date=2022-08-07 |تاريخ الأرشيف=2012-01-11 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2012-01-11 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111193350/http://www.kwintessential.co.uk/country/brazil/culture.html }}&lt;/ref&gt;

اقلیت ژبې په ټول هیواد کې ویل کیږي. په لیرې پرتو سیمو کې یو سل او اتیا امریکایی ژبې ویل کیږي او یو شمیر نورې ژبې د مهاجرینو او د دوی د ماشومانو له خوا ویل کېږي. د هیواد په سویل کې د الماني ژبې د پام وړ ټولنې شتون لري (ډېری د Hunsrückisch، د الماني ژبې لوړه لهجه ده) او ایټالیوي (ډېری د تالیان لهجه ده) خبرې کوي، چې دواړه د پرتګالي ژبې له خوا اغیزمنې شوې دي. د یادونې وړ ده چې سلاویکي ټولنې، اوکراینیان او پولنډیان هم ددې اقلیت ژبو برخې دي.  &lt;ref name=&quot;Naro2007&quot;&gt;{{Harvcoltxt|Naro|Scherre|2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PEuAAAAYAAJ|title=Origens do português brasileiro|first1=Anthony Julius|last1=Naro|first2=Maria Marta Pereira|last2=Scherre|date=January 1, 2007|publisher=Parábola|via=Google Books|isbn=9788588456655}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Noll, Volker, ''&quot;Das Brasilianische Portugiesisch&quot;'', 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=o portugues brasileiro: formaçao e contrastes - Livro |url=https://m.travessa.com.br/produtoAmp.aspx?codartigo=ddb98df7-bdbd-4b7c-929a-780431289d26 |website=m.travessa.com.br |access-date=2022-08-07 |archive-date=2017-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923002922/https://m.travessa.com.br/produtoAmp.aspx?codartigo=ddb98df7-bdbd-4b7c-929a-780431289d26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Miscigenação da Língua Portuguesa |url=https://brasilescola.uol.com.br/cultura/miscigenacao-lingua-portuguesa.htm |website=Brasil Escola}}&lt;/ref&gt;

== دین ==
د برازیل د نفوس شاوخوا ۲/۳ برخه رومي کاتولیکان دي. کاتولیک د پرتګالي یسوعیونو له خوا چې په ۱۵۴۹ کې د استعمار پر مهال د بومي خلکو د مذهب د بدلولو په موخه راغلي وو، معرفي او خپور شو. د عیسی ټولنې د برازیل د مذهبي هویت په جوړولو کې لوی رول لوبولی دی، تر هغه چې په ۱۸ پیړۍ کې د مارکي پومبال له خوا له دې هیواد نه وشړل شو.   &lt;ref&gt;{{cite web |title=Jesuítas |url=http://www.suapesquisa.com/religiaosociais/jesuitas.htm |access-date=21 September 2011}}&lt;/ref&gt;

د برازیل ټولنه په دې وروستیو لسیزو کې د پروټیسټانټ د ودې شاهده وه. د ۱۹۴۰ او ۲۰۱۰ کلونو ترمنځ، د رومي کاتولیکانو سلنه له ۹۵٪ نه ۶۴،۶٪ ته راښکته شوه، په داسې حال کې چې د پروټیسټانټ بېلابېل مذهبونه له ۲،۶٪ نه ۲۲،۲٪ ته لوړ شوي دي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Censo |url=http://g1.globo.com/brasil/noticia/2012/06/numero-de-evangelicos-aumenta-61-em-10-anos-aponta-ibge.html |access-date=10 July 2012}}&lt;/ref&gt;

افریقایي-برازیلی مذهب Candomblé، د orixá  له خدایانو سره، چې د یوروبا له دودونو نه مشتق شوی دی، په عمومي ډول سلواډور او باهیا کې ځانګړی ارزښت لري.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shirey|first=Heather|date=December 2009|title=Transforming the Orixás: Candomblé in Sacred and Secular Spaces in Salvador da Bahia, Brazil|url=http://dx.doi.org/10.1162/afar.2009.42.4.62|journal=African Arts|volume=42|issue=4|pages=62–79|doi=10.1162/afar.2009.42.4.62|issn=0001-9933}}&lt;/ref&gt;

== ادبیات ==
په برازیل کې د ادبیاتو تاریخ شپاړلسمې پیړۍ پورې رسېږي، په برازیل کې د لومړنيو پرتګالي سپړونکو لیکنو لکه Pêro Vaz de Caminha، چې د ژویو، نباتاتو او بومي خلکو توضیحات په کې شامل وو، هغه اروپایان یې حیران کړل چې برازیل ته تللي وو. کله چې برازیل د پرتګال مستعمره شو، هلته «یسوعي ادبیات» شتون درلود، چې اصلي نوم یې پلار انتونیو وییرا و، یو پرتګالي یسوعی و چې د پرتګالي ژبې د نامتو باروک لیکوالانو له ډلې څخه و. د دې دورې یو څو نورې څرګندې ادبي بېلګې لا ژوندۍ پاتې دي، چې له هغې ډلې د José Basílio da Gama's حماسي شعر دی چې دپرتګاليانو له خوا د ماموریتونو د فتحې په جشن کې، او د Gregório de Matos Guerra کار دی، چې په لویه کچه یې طنزي، مذهبي او سیکولر شعرونه رامنځته کړه. په برازیل کې د اتلسمې پیړۍ په نیمایي کې نیوکلاسیزم د ایټالوي سبک په پیروۍ دود و. &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Literature|encyclopedia=Encarta|publisher=MSN|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_5/Brazil.html|access-date=2008-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029035012/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_5/Brazil.html|archive-date=2009-10-29|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420103920/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342_5/Brazil.html |date=2008-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BritanicaDias&quot;&gt;&quot;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/238315/Antonio-Goncalves-Dias Antonio Gonçalves Dias]&quot;. Article on [https://www.britannica.com Encyclopædia Britannica].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Caldwell, Helen (1970) ''Machado de Assis: The Brazilian Master and his Novels.'' Berkeley, Los Angeles and London, University of California Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fernandez, Oscar Machado de Assis: The Brazilian Master and His Novels The ''Modern Language Journal'', Vol. 55, No. 4 (Apr., 1971), pp. 255–256&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;João Cezar de Castro Rocha, [http://www.plcs.umassd.edu/pdfs/plcs13_14_intro.pdf &quot;Introduction&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625042658/http://www.plcs.umassd.edu/pdfs/plcs13_14_intro.pdf|date=June 25, 2008}}. ''Portuguese Literature and Cultural Studies'' 13/14 (2006): xxiv.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bloom|first=Harold|url=https://books.google.com/books?id=xbSmQgAACAAJ|title=Genius: A Mosaic of One Hundred Exemplary Creative Minds|publisher=Warner Books|year=2002|isbn=978-0-446-52717-0|location=New York|page=674|oclc=49031283}}&lt;/ref&gt;

== ټلویزیون ==
د برازیل د معاصر مشهور کلتور په رغونې کې ټلویزیون لوی رول لوبولی دی. چې په ۱۹۵۰ کې د  Assis Chateaubriand  له خوا معرفي شو او د هیواد د ډله ییزو رسنیو په ډله کې ترټولو مهم عنصر پاتې دی.

Telenovelas د برازیل د تلویزیون یوه ځانګړتیا ده، چې معمولا په ډیریو لویو تلویزیوني شبکو کې په هغه وخت کې چې ډېر لیدونکي لري خپریږي. په انګلیسي ژبو هیوادونو کې Telenovelas د مفهوم له لحاظه تلویزیوني سریالونو ته ورته دی، خو د وخت له اړخه توپیر لري، telenovelas ډېر لنډ (معمولا شاوخوا ۱۰۰ نه تر ۲۰۰ برخې) وي. چې په پراخه کچه په ټول هیواد کې لیدل کیږي، تر دې حده چې د ملي هویت او یووالي په برخه کې د پام وړ عنصر ګڼل کېږي، او له ۱۲۰ نه زیاتو هیوادونو ته لېږدول شوي دي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Telenovela |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/arts/features/latinamericanwords/brazil/telenovela.shtml |access-date=27 September 2011}}&lt;/ref&gt;

== ټولنیزې رسنۍ ==
په برازیل کې چې د سویلي امریکا یو هېواد دی ټولنیزې رسنۍ د ټولنیزو شبکو غوښتنلیکونه کاروي. دا د اقتصادي ودې او کمپیوټرونو او ځیرک مبایلونو ته د لاسرسۍ له امله دی. برازیل په نړۍ کې د ټویټر دویم لوی کارونکی هېواد دی (په ۴۱،۲ میلیون ټویټرونو کې) او د متحده ایالاتو نه بهر د یوټیوب ترټولو لوی بازار دی. په ۲۰۱۲ کې، په اوسط ډول په فیسبوک کې د مصرف شوي وخت ۲۰۸٪ زیاتوالی موندلی په داسې حال کې چې په نړیواله کچه په کارولو کې یې ۲٪ کموالی راغلی. په ۲۰۱۳ کې، برازیل د نړۍ په کچه د ۶۵ میلیونو خلکو په درلودلو سره د فیسبوک د کاروونکو په دویم لوړ شمیر کې ځای درلود. په دې موده کې، برازیل کې د ټولنیزو رسنیو کاروونکو په اوسط ډول په میاشت کې ۹،۷ ساعته انلاین تېر کړي دي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal|last1=Joia|first1=Luiz Antonio|title=Social Media and the &quot;20 Cents Movement&quot; in Brazil: What Lessons Can Be Learnt from This?|journal=Information Technology for Development|date=2 July 2016|volume=22|issue=3|pages=422–435|doi=10.1080/02681102.2015.1027882}}&lt;/ref&gt;  

== سرچينې ==</text>
      <sha1>7amwtkjt9azkjidztgtetp5fyeavifq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لويه ټولنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64124</id>
    <revision>
      <id>368298</id>
      <parentid>366863</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15748" sha1="i08g0p15n0wfgh6gbihlh72mlozofml" xml:space="preserve">لويه ټولنه يا Great Society په متحده ايالتونو کې د کورنيو خپرونو يا پروګرامونو يوه ټولګه وه، چې په ۱۹۶۴ـ۱۹۶۵ز کال کې د ديموکراتيک ولسمشر لېندن بي جانسن “Lyndon B. Johnson” له لورې پيل شو. ياده اصطلاح په لومړي ځل په اوهايو پوهنتون کې د ولسمشر ليندن بي جانسن له لورې د ۱۹۶۴ز کال د بريليکونو د وېش مراسمو پر مهال رامنځته شوه او د نوموړي د کورني بحث وړاندې کونکې شوه. اصلي موخه د بې وزلۍ او نژادي بې عدالتۍ په بشپړ ډول له منځه وړل وه. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. President Lyndon B. Johnson visits Ohio University, film, May 7, 1964 |url=https://media.library.ohio.edu/digital/collection/archives/id/40947/ |access-date=2021-01-26 |website=media.library.ohio.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|pages=315}}&lt;/ref&gt;

په دې دوره کې د لګښتونو نوي ستر پروګرامونه پيل شول، چې زده کړې، روغتيايي پاملرنه، ښاري ستونزې، کليوالي بېوزلي او لېږد رالېږد يې په ګوته کول. ياد پروګرام او د هغه نوښتونه په وروستيو کې د نوموړي او په ۱۹۶۰ ز لسيزه او وروستيو کالونو کې د هغه د ملګرو دېموکراتاتو له لورې کانګرس کې پر مخ وېوړل شول. لويه ټولنه د عمل پراختيا او سيمې له مخې د فرانکلين ډي روزولټ د نوې راکړې ورکړې يا “New Deal” په نوم کورني بحث سره ورته وه. 

د لويې ټولنې ځينې وړانديزونه د جان اف کينيډي له “New Frontier” خپرونې له لورې ځنډول شوي نوښتونه وو. د جانسن بريا په ۱۹۶۴ زکال کې د ديموکراتاتو د لويې بريا په ملتيا د نوموړي د هڅونې پر مهارتونو باندې تکيه وکړه؛ يادې بريا زيات نوی ازادي غوښتونکي يا ليبرالان کانګرس ته راوړل او په دې سره يې په ۱۹۶۵ز کال کې د استازو يا عوامو مجلس له ۱۹۳۸ ز کال راهيسې تر ټولو زيات ليبرال غړي لرونکی مجلس کړ. په ۸۸ کانګرس کې اټکل شوې وه، چې په مشرانو جرګه يا سنا کې ۵۶ ليبرالان او ۴۴ محافظه کار او د استازو مجلس کې ۲۲۴ ليبرالان او ۲۱۱ محافظه کار غړي وو. د کانګرس ۸۹ دوره کې د اټکل له مخې د مشرانو جرګې ۵۹ غړي لېبرالان او ۴۱ محافظه کاران وو او د استازو د مجلس ۲۶۷ غړي لېبرالان او ۱۶۸ يې محافظه کاران وو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Zelizer, Julian E.|title=The fierce urgency of now : Lyndon Johnson, Congress, and the battle for the Great Society|url=https://archive.org/details/fierceurgencyofn0000zeli|year=2015|isbn=978-1-59420-434-0|location=New York|oclc=881094066}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Life'', November 5, 1965&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nation's Business A Useful Look Ahead January 1966 Vol. 54 No. 1, P.73&lt;/ref&gt;

د جګړې ضد ديموکراتانو شکايت وکړ، چې د ويتنام جګړه باندې لګښت د لويې ټولنې د عمل مخنيوی وکړ. په داسې حال کې چې ځينې خپرونې له منځه تللې وې يا دا چې تمويل يې کم شوی و، مګر د روغتيايي پاملرنې، روغتيايي مرستې، د امريکا پخواني قانون “Older Americans Act” او فدرالي زده کړو د تمويل په ګډون زياتره خپرونې يې تر اوسه دوام لري. د لويې ټولنې خپرونې د جمهوري غوښتونکو ريچارد نېکسن او ګيرالډ فورډ د ادارو پر مهال پراخه شوې. &lt;ref&gt;{{cite book|page=[https://archive.org/details/letthemincasefor00rile/page/98 98]|author=Riley, Jason L.|title=Let Them In: The Case for Open Borders|url=https://archive.org/details/letthemincasefor00rile|url-access=registration|year=2008|publisher=Gotham Books|isbn=9781592403493}}&lt;/ref&gt;

== اقتصادي او ټولنيز حالتونه ==
د پخواني “New Deal” خلاف چې د سخت مالي او اقتصادي ناورين ځواب و، د لويې ټولنې نوښتونه د چټکې اقتصادي ودې د يوې دورې پر مهال راغلل. کينيډي across-the-board د مالياتو کمولو وړانديز وکړ، چې په متحده ايالتونو کې د لوړې ماليې کچه ۲۰ سلنه يانې له ۹۱ سلنې څخه ۷۱ سلنې ته راټيټوي. د نوموړي ياد وړانديز د نوموړي له وژنې څخه درې مياشتې وروسته د جانسن تر ادارې لاندې د ۱۹۶۴زکال فبروري کې نافذ شو. د مالياتو کمښت په يو څه ټيټو ډلو او همدا راز شرکتونو لپاره د پام وړ نرخونه هم کم کړل. د ماليې د کمښت په لومړي کال کې ناخالص کورنی توليد ۱۰ سلنه او اقتصادي وده په منځني ډول له ۱۹۶۱ څخه تر ۱۹۶۸ز کال پورې ۴،۵ سلنه لوړه شوه. &lt;ref&gt;[[Revenue Act of 1964]]&lt;/ref&gt;

ناخالص کورنی توليد په ۱۹۶۴ز کال کې ٪۷، ۱۹۶۵ز کال کې ٪۸ او ۱۹۶۶ز کال کې ٪۹ لوړ شو. د بېکارۍ کچه ٪۵ ته ښکته شوه او په ۱۹۶۶ز کال کې د کال ۷۰۰۰ ډالر يا ورڅخه د زيات عايد لرونکو کورنيو شمېر ٪۵۵ ته ورسېد، چې په ۱۹۵۰زکال د دې ډول کورنيو شمېر يوازې ٪۲۲ و. په ۱۹۶۸ ز کال کې هغه وخت چې جان کينيت ګالبرايت “John Kenneth Galbraith” د شتمنې ټولنې يا “Affluent Society” نوی ټوک خپور کړ، د امريکايي کورنۍ منځنی عايد په ۸۰۰۰ ډالر ودرېد، چې دا کچه يوې لسيزې پخوا په پرتله دوه برابره وه. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Chafe, William H. ''The Unfinished Journey: America Since World War II''&lt;/ref&gt;

== اوهايو او مشيګن کې د جانسن ويناوې ==
د لويې ټولنې “Great Society” اړوند د جانسن لومړۍ کارونه د اتنس اوهايو کې د ۱۹۶۴ز کال د می په ۷ نېټه د اوهايو پوهنتون کې زده کونکو ته د وينا پر مهال تر سره شوه: &lt;blockquote&gt;«او ستاسې په زړورتيا، ستاسې په شفقت او ستاسې له هيلو سره سم به موږ يوه لويه ټولنه جوړه کړو. دا هغه ټولنه ده، چې هيڅ کوچنی به په کې له خوړو او هيڅ ځوان به پهه کې له زده کړو بې برخې نه پاتې کېږي». &lt;ref&gt;{{cite web |title=President Johnson's speech at Ohio University, May 7, 1964 |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=26225&amp;st=&amp;st1 |access-date=July 28, 2015 |publisher=The American Presidency Project |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074349/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=26225&amp;st=&amp;st1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;نوموړي وروسته په ان اربور مشيګن ‘Ann Arbor, Michigan’ کې د ۱۹۶۴ز کال د می په ۲۲ نېټه د مشيګن پوهنتون کې د يوې بلې وينا پر مهال لويې ټولنې لپاره خپلې ځانګړې موخې په رسمې ډول وړاندې کړې. &lt;blockquote&gt;«موږ به د دې ځوابونو د موندلو په موخه له ټولې نړۍ څخه غوره فکر او پراخه پوهه راټوله کړو. زه د داسې کاري ډلو د رامنځته کولو اراده لرم، چې د ښارونو، طبيعي ښکلا، د زده کړو د کيفيت او نورو راپورته کېدونکو ننګونو په اړه به د ناستو او کنفرانسونو لړۍ برابروي. موږ به له دې څېړنو څخه د لويې ټولنې پر لور د خپلې دورې په کار اچول يا تنظيمول پيل کړو. &lt;ref&gt;{{cite web |title=President Johnson's speech at the University of Michigan from the LBJ Library |url=http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/speeches.hom/640522.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020602041420/http://www.lbjlib.utexas.edu/johnson/archives.hom/speeches.hom/640522.asp |archive-date=June 2, 2002 |access-date=August 26, 2013 |publisher=Lbjlib.utexas.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== د ولسمشرۍ کاري ځواکونه ==
د ان اربور “Ann Arbor” له وينا څخه نږدې سمدستي وروسته ۱۴ بېلابېلو کاري ځواکونو د ولسمشريزو مرستيالانو بېل مويرس “Bill Moyers” او ريچارد ان ګوډوېن “Richard N. Goodwin” له لارښوونې سره سم نږدې د متحده ايالتونو د ټولو سترو اړخونو څېړل پيل کړل. د تګلارې يا پاليسۍ په اړه د ماهرينو د مشورې ورکولو په موخه د خپلو وظيفوي ځواکونو په کارونه کې جانسن د کينيډي بېلګه څارله، مګر د کينيدي خلاف يې خپلو کاري ځواکونو ته په پټه د کار کولو لارښوونه وکړه. د نوموړي اراده دا وه چې د هغو وړانديزونو د عمومي نيوکې له امله د خپلې خپرونې د خنډ مخه ونيسي، چې تر اوسه يې بيا کتنه نه وه شوې. کاري ځواک يا ډله په منځني ډول له پينځو تر اوه تنو غړي درلودل او په عمومي ډول له حکومتي ماهرينو او پوهنيزو اشخاصو څخه جوړه شوې وه. &lt;ref name=&quot;Woods_557&quot;&gt;Woods, Randall (2007). ''[https://books.google.com/books?id=x6EcuyDFukoC&amp;pg=PA557 LBJ: Architect of American Ambition]''. Simon and Schuster. p. 557. {{ISBN|1416593314}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lester, Robert E., editor. Task Force Reports of the Johnson White House, 1963–1969. LexisNexis, http://cisupa.proquest.com/ksc_assets/catalog/101686.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013144109/http://cisupa.proquest.com/ksc_assets/catalog/101686.pdf|date=2016-10-13}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Smith, Nancy Kegan. &quot;Presidential Task Force Operation during the Johnson Administration&quot;. ''Presidential Studies Quarterly'', vol. 15, no. 2, 1985, pp. 320–329. JSTOR, JSTOR, www.jstor.org/stable/27550209.&lt;/ref&gt;

وروسته له هغې چې د کاري ځواک راپورونه سپينې ماڼۍ ته وسپارل شول، مويرس د بيا کتنې دويم پړاو پيل کړ. سپارښتنې د اړوند استازوليو په منځ کې خپرې شوې وې او کړنلارو د کانګرس له لارې د وړانديز شوي مشروعيت د تر لاسه کولو په موخه وده کړې وه. جانسن د ۱۹۶۵زکال د جنوري په ۴ نېټه د خپل دولت د اتحاديې له ادرسه “Union Address” د خپل وړانديز شوي پروګرام ډېره برخه اعلان کړه. &lt;ref&gt;DeBolt, Abbe Allen, Baugess, James S. (2011). ''[https://books.google.com/books?id=JscEZeXBsZYC&amp;pg=PA261 Encyclopedia of the Sixties: A Decade of Culture and Counterculture]''. ABC-CLIO. p. 261. {{ISBN|0313329443}}.&lt;/ref&gt;

== د ۱۹۶۴ زکال ټاکنې ==
د ۱۹۶۴زکال د مدني حقونو له قانون “Civil Rights Act” څخه پرته د لويې ټولې د بحث موضوع د ۱۹۶۴زکال د ولسمشريزو ټاکنو د مبارزو پر مهال په پراخه کچه بحث شوې موضوع نه وه. جانسن د ۶۱ سلنه رايې په تر لاسه کولو سره ټاکنې وګټلې او له شپږ ايالتونو څخه پرته يې نور ټول ايالتونه ومنل. ديموکراتانو په ۸۹ کانګرس کې د هرې خونې د دوه پر درې څخه د زياتې برخې د اداره کولو پوره څوکۍ خپلې کړې، چې په مشرانو جرګه کې يې ۶۸ د ۳۲ څوکيو او د استازو جرګه کې يې ۲۹۵ د ۱۴۰ څوکيو په توپير درلودې. &lt;ref name=&quot;cra64&quot;&gt;{{cite web |title=Civil Rights Act of 1964 |url=http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021141154/http://finduslaw.com/civil_rights_act_of_1964_cra_title_vii_equal_employment_opportunities_42_us_code_chapter_21 |archive-date=October 21, 2010 |access-date=August 26, 2013 |publisher=Finduslaw.com}}&lt;/ref&gt;

جانسن د يهودي رايې لوی اکثريت وګټه، چې يوه لېبرالي ټاکنيزه سيمه وه چې د لويې ټولنې پياوړی ملاتړ يې وکړ. &lt;ref&gt;Marc Dollinger, &quot;The other War: American Jews, Lyndon Johnson, and the Great Society.&quot; ''American Jewish History'' 89#4 (2001) pp. 437+. [https://link.gale.com/apps/doc/A92805458/GPS?u=wikipedia&amp;sid=GPS&amp;xid=8c324b40 online.]&lt;/ref&gt;

== د ۸۹ کانګرس دوه غونډې ==
سياسي تنظيم د جرګې مشرانو ته لاره هواره کړه، چې هغه اصول بدل کړي چې سويلي ديموکراتانو ‘Southern Democrats’ ته يې اجازه ورکړې وه، چې کمېټه کې د “New Frontier” په نوم پروګرام او د مدني حقونو د قانوني کولو عمل له منځه يوسي، چې د لويې ټولنې د قانون تصويبولو هڅو کې يې مرسته وکړه. په ۱۹۶۵ ز کال کې د ۸۹ کانګرس لومړنۍ غونډې د لويې ټولنې اصلي منځپانګه يا بنسټ جوړ کړ. دې د طبي پاملرنې او زده کړو لپاره د فدرالي مرستې په څېر د اوږد مهاله ځنډول شوي قانونيت د تصويب له مخې پيل وکړ او وروسته نورو برخو ته ننوت، چې د لوړې چټکتيا عامه لېږد، د کرايې بشپړونکې، بسته بندۍ کې رښتينولي، د چاپيريالي خونديتوب قانون ايښودنه، د رواني يا ذهني روغتيايي اسانتياوو لپاره نوي اصول، Teacher Corps، د انساني ځواک روزنه، د “Head Start” خپرونه يا پروګرام، ښاري ډله ييز لېږد لپاره مرسته، د ښارونو اشاري يا ثابتونکې خپرونه، د کور جوړونې هغه قانون چې د کرايې بسپنې يې راونغاړلې او د لوړو زده کړو لپاره قانون رانغاړي. د جانسن ادارې کانګرس ته ۸۷ لايحې وسپارلې او جانسن ۸۴ يا ٪۹۶ لاسليک کړې، چې په دې ډول د امريکا د کانګرس په تاريخ کې د قانون ايښودنې تر ټولو بريالۍ موضوع ده. &lt;ref name=&quot;unger104&quot;&gt;Unger, Irwin, 1996: ''The Best of Intentions: the triumphs and failures of the Great Society under Kennedy, Johnson, and Nixon.'' Doubleday, p. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;Chafe, William H. ''The Unfinished Journey: America Since World War II''&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>i08g0p15n0wfgh6gbihlh72mlozofml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بښنه (اپلاتون)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67892</id>
    <revision>
      <id>368255</id>
      <parentid>365859</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46186" sha1="6vtispnaz8f596a8oqga4gcoap3e7kq" xml:space="preserve">{{اپلاتونيزم|dialogues=show}}
بښنه( يوناني Sokrátous   د [[اپلاتون]] لخوا لیکل شوې، د قانوني ځاني د دفاع په اړه یوه سوکرات  ي وينا ده چې [[سوقرات|سوکرات  ]] (469-399 مخزېږديز) په 399 مخزېږديز کې د بې عدالتۍ او فساد پروړاندې د هغه د محاکمې پرمهال کړې وې. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Plato |author-link=Plato |last2=Estienne |first2=Henri |author-link2=Henri Estienne |last3=Serres |first3=Jean de |last4=Adams |first4=John |last5=Adams |first5=John Quincy |date=1578 |title=Platonis opera quae extant omnia |url=https://archive.org/stream/platonisoperaqua01plat#page/16/mode/2up |website=archive.org |publisher=[Genevae?] : Excudebat Henr. Stephanus |page=17}}&lt;/ref&gt;

په ځانګړې توګه، ''د سوکرات  بښنه'' د &quot;ځوانانو د فاسد کولو&quot; او &quot;په خدایانو باندې د باور نه کولو د تورونو په وړاندې دفاع ده چې ، د ښار خلک پرې باور لري، مګر په نورو ''کلاسيکو افسانو'' کې دا يو د اتن په اړه يو ناول ګڼل کيږي. (24b). &lt;ref&gt;[http://plato.stanford.edu/entries/socrates/ &quot;Socrates],&quot; Stanford Encyclopedia of Philosophy, 16 Sept. 2005. See: Doug Lindner, &quot;[http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/socrates/socratesaccount.html The Trial of Socrates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108105251/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/socrates/socratesaccount.html |date=2017-11-08 }}, &quot;Univ. of Missouri-Kansas City Law School 2002.&lt;/ref&gt;

د فیلسوف [[سوقرات|سوکرات  ]] د محاکمې او مړینې په اړه د لومړنیو سرچینو په منځ کې، ''د سوکرات   بښنه'' هغه خبرې اترې دي چې د هغه محاکمه انځوروي، او  د [[سوقرات|سوکرات  ]] له څلورو خبرو اترو ( ډيالوګونو ) يوه ده، او درې نورې يې ''اېتيپرو'' ، ''پايډو'' او ''کريتو'' دي، چې د [[اپلاتون]] د وروستیو ورځو په اړه توضیحات ورکوي.

== ''د بښنې'' متن ==
[[دوتنه:Socrates_Louvre.jpg|بټنوک| د سوکرات  مرمري مجسمه، رومن هنري کار (لومړۍ پېړۍ)، ممکن د لیسیپوس لخوا د ورک شوي برونزو مجسمې یوه کاپي وي.]]
''د [[سوقرات]] بښنه '' ، د فیلسوف [[اپلاتون]] (429-347 مخزېږديز) له خوا، د [[فساد]] او بې کفایتۍ د تورونو په وړاندې د [[سوقرات]] د قانوني دفاع په اړه یو له ډېرو توضیحي ''بښنو'' څخه و. ډېری ''بښنې'' د سوقرات له محاکمې (399 مخزېږديز) وروسته په لسیزه کې خپره شوې وه. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Schofield|first1=Malcolm|url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/plato-427-347-bc/v-1|chapter=Plato (427–347 BC)|title=Routledge Encyclopedia of Philosophy|year=2016|isbn=9780415250696|language=en|doi=10.4324/9780415249126-A088-1|access-date=23 July 2008}}&lt;/ref&gt; په دې توګه، ''د سوقرات د اپلاتون بښنه'' د سوکرات  لومړنۍ فلسفي دفاع ده، چې د سوقرات د خبرو اترو په بڼه وړاندې شوې. که څه هم [[ارستو]] وروسته دا د افسانې د ژانر په توګه طبقه بندي کړه، &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Guthrie|first1=W. K. C.|url=https://books.google.com/books?id=sLxO5QSGoHcC|title=A History of Greek Philosophy: Volume 4, Plato: The Man and His Dialogues: Earlier Period|date=1986|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-31101-4|pages=71–72|language=en|author-link=W. K. C. Guthrie}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kahn|first1=Charles H.|author-link=Charles H. Kahn|url=https://books.google.com/books?id=UCkF60ScADAC|title=Plato and the Socratic Dialogue: The Philosophical Use of a Literary Form|date=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-64830-1|page=46|language=en}}&lt;/ref&gt; دا لاهم د فیلسوف [[سوقرات]] (469-399 مخزېږديز) په اړه ګټوره تاریخي سرچینه ده. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brickhouse |first=Thomas |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Plato |url=http://www.iep.utm.edu/p/plato.htm |website=Internet Encyclopedia of Philosophy}}&lt;/ref&gt; [[ارستو]] باور درلود چې خبرې اترې، په ځانګړې توګه هغه صحنه چېرې چې [[سوقرات]] د میلیتس څخه پوښتنې کوي، د تحقیق کولو ښه استازیتوب کوي. &lt;ref&gt;Rhetoric, Aristotle&lt;/ref&gt;

د میلیتس سره د سوقرات د دوو خبرو اترو پرته، د هغه د بې رحمۍ د تورونو د ماهیت او منطق په اړه، ''د سوکرات  د بخښنې'' متن د فیلسوف سوکرات  (24d-25d او 26b-27d) د لومړي شخص لید او غږ کې دی. سربیره پردې، د محاکمې په جریان کې، سوکرات  د خپل ځان د دفاع په وینا کې دوه ځله یادونه وکړه چې اپلاتون  په محاکمه کې شتون لري (34a او 38b).

== پېژندنه ==
''د سوکرات  بښنه  د'' سوکرات  سره پیل کیږي چې شاید د 500 اتینیانو جیوري ته یې وینا وکړي ترڅو وپوښتل شي چې ایا دوی د اوراتر لیکون، انیتس او میلیتس لخوا هڅول شوي، چا چې سوکرات  د ښار د ځوانانو په فاسدولو او د بت پرستانو په وړاندې په بې رحمۍ تورن کړی دی. اتن. د هغه د وینا لومړۍ جمله د ډیالوګ موضوع رامینځته کوي - دا چې [[لرغونې يوناني فلسفه|فلسفه]] د ناپوهۍ په اعتراف سره پیل کیږي. سوکرات  وروسته د فلسفې دا ټکی روښانه کوي کله چې هغه وايي چې هر هغه څه چې هغه لري هغه د دې پوهیدلو څخه راځي چې هغه هیڅ نه پوهیږي (23b، 29b).

د محاکمې په جریان کې، سوکرات  د اوریټرانو، د هغه د تورنو کسانو تقلید، تمثیل او اصلاح کوي، او له جیوري څخه یې غوښتي چې د هغه د بیانونو په حقیقت کې قضاوت وکړي، نه د هغه د وینا کولو مهارت ( ''cf.'' ليسياس XIX 1,2,3; عیسا X 1 ; اېسوکرات  ېس XV 79; ایشینز II 24). سوکرات  وايي چې هغه به پیچلې ژبه نه کاروي - په احتیاط سره ترتیب شوي آرائشی ټکي او جملې - مګر د یوناني ژبې د عام محاورې په کارولو سره به خبرې وکړي. سوکرات  وايي چې هغه به په هغه ډول خبرې کوي چې ده په ''ایګورا'' کې کارولې او د پیسو په میزونو کې چې د هغه مورنۍ ژبه او د هغه هیواد فیشن دی. که څه هم [[فساد|د فساد]] او بې کفایتۍ تورونو ته د لږ تر لږه رعایت سره د قضایي تعصبونو د خوښولو فرصت وړاندې شوی، سوکرات  د [[د مرګ سزا (اعدام)|مرګ له سزا څخه]] د مخنیوي لپاره خپل صداقت نه ورکوي. قضاوت سوکرات  په مرګ محکوم کړ.

== تورن سوکرات   ==
د پنځمې پیړۍ د اتن په ټولنه کې، هغه درې سړي چې په رسمي توګه یې فیلسوف سوکرات  د خلکو او ښار په وړاندې په بې حیایۍ او فساد تورن کړ، په رسمي توګه د سیاستوالو او هنرمندانو، د پوهانو، شاعرانو او ویناوالو د ګټو استازیتوب کاوه. سوکرات  تورن کسان وو:

* انیتس ، یو بډایه او په ټولنیز ډول مشهور اتنیانو چې په اصولو کې یې د [[سوفيست|سوفیستانو]] مخالفت کاوه. &lt;ref&gt;[[Apology (Plato)#CITEREFHammond1966|''The Oxford Classical Dictionary'' 1966]], p. 65&lt;/ref&gt; سوکرات  وايي چې انیټس په څارنوالۍ کې شامل شو ځکه چې هغه &quot;د هنرمندانو او سیاستوالو په استازیتوب خپه شوی و&quot; (23e-24a)؛ سربیره پردې، انیټس د ''مینو'' ډیالوګ (90f) کې ښکاري. په داسې حال کې چې سوکرات  او مینو (اتن ته یو لیدونکی) د فضیلت په اړه بحث کوي، انیټس په ناڅاپي ډول د دوی په وړاندې راڅرګند شو، او د دوی خبرې اوري. د فلسفې له نظره چې فضیلت نه شي ښوول کیدی، سوکرات  زیاتوي چې ډیری په ټولنیزه توګه د اتنیانو ډیری زامن پیدا کړي چې د خپل ځان څخه ټیټ دي، د پلرونو په توګه؛ سوکرات  د څو کسانو نومونه یاد کړل، پشمول د پیریکلس او تیوسیډایډس . په دې حالت کې، انیټس د مشاهدې څخه ناراضه کیږي، او سوکرات  ته خبرداری ورکوي چې د خلکو په ګوتو ( ''کاکوس لیګین'' ) کې قدم وهل کیدای شي یوه ورځ د هغه لپاره د ستونزو لامل شي (مینو 94e-95a).
* میلیتس یوازینی تورن کس چې د سوکرات  د وینا پر مهال یې د ځان د دفاع په اړه خبرې کولې؛ هغه د انیټس وسیله وه، د سوکرات  اصلي دښمن. &lt;ref&gt;[[Apology (Plato)#CITEREFHammond1966|''The Oxford Classical Dictionary'' 1966]], p. 554&lt;/ref&gt; سوکرات  وايي چې میلیتس په څارنوالۍ کې شامل شو ځکه چې هغه د &quot;شاعرانو په استازیتوب ناراض&quot; و (23e)؛ برسېره پردې، میلیتس د ''ایتیفرو'' ډیالوګ کې ځانګړتیاوې لري. په محاکمه کې، سوکرات  میلیتس د یو نامعلوم ځوان په توګه پیژني چې د اکولین پوزه لري. ''د سوکرات  په بښنه '' کې، میلیتس موافقه کوي چې د سوکرات  لخوا د تفتیش په توګه وڅیړل شي، د هغه پوښتنې چې میلیتس د سیمانټیک جال ته رسوي. د هغه د فساد او بې کفایتۍ د تورونو منطقي پایلو ته په پام کې نیولو سره ، میلیتس د سوکرات  په [[اتيزم|ملحدیت]] او په ډیمیګوډونو باور کولو کې د ځان سره مخالفت کوي.
* [[Lycon of Athens|لایکون]] ، چې د مسلکي ویناوالو استازیتوب یې د ګټو ګروپ په توګه کاوه. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Plato|title=Platonis Apologia Socratis|date=1916|publisher=Cambridge University Press|editor-last=Adam|editor-first=James|editor-link=James Adam (classicist)|page=xxvi|author-link=Plato}}&lt;/ref&gt; سوکرات  وايي چې لیکون په څارنوالۍ کې شامل شو ځکه چې هغه د &quot;د بیان کونکو په استازیتوب ناراض&quot; و (24a). دا چې هغه د څارنوالۍ سره یوځای شو ځکه چې هغه سوکرات  د دېرشو ظالمانو (404 BC) د سپارتن پلوه اولیګارچي سره تړاو درلود، چا چې د هغه زوی، آٹولیکوس وواژه. &lt;ref name=&quot;autogenerated2002&quot;&gt;{{Cite book|last=Nails|first1=Debra|title=The People of Plato: A Prosopography of Plato and Other Socratics|date=2002|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1-60384-027-9|pages=188–189|url=https://books.google.com/books?id=cspgDwAAQBAJ|language=en}}&lt;/ref&gt; د سوکرات  د څارنوال په توګه، لایکون هم د ارسطوفینس په یوه ډرامه کې د خندا وړ شخصیت دی او د څلور سوه (۴۱۱ ق. م) د اولیګاري له ړنګیدو وروسته په دیموکراسۍ کې یو بریالی ډیموکراتیک سیاستوال شو. &lt;ref name=&quot;autogenerated2002&quot; /&gt;

; تورونه

د محاکمې پر مهال سوکرات  د دوو تورونو سره مخامخ شو: (i) د نوي خدایانو په معرفي کولو سره، د اتن د پینتیون په وړاندې ''asebeia'' ( بدبختۍ )؛ او (ii) د اتنیانو ځوانانو فساد، دوی ته د ''وضعیت په اړه'' شک کولو درس ورکولو سره. سوکرات  محکمې ته وویل چې دا زاړه تورونه د هغه په وړاندې د کلونو ګفتو او تعصب څخه رامینځته شوي. له همدې امله، مسلې په ګوته کول ستونزمن دي. هغه بیا په خپل ضد د ویناوالو له خوا لګول شوي تورونه په مناسبه قانوني بڼه بدلوي: &quot;سوکرات  په دې کې ظلم کوي چې هغه د ځمکې او اسمان لاندې شیان پلټنه کوي، او ضعیف دلیل پیاوړی کوي؛ او نورو ته درس ورکوي. د هغه مثال تعقیب کړئ&quot; (19b-c).

سوکرات   دا هم وايي چې هغه تورونه چې هغه یې په محکمه کې ځوابوي هغه لا دمخه د طنز شاعر ارسطوفینس لخوا ویل شوي او خپاره شوي، او له همدې امله د فساد او بې رحمۍ د محاکمې له قانوني ساحې څخه بهر دي. کلونه وړاندې، ''د بادغیس'' (۴۲۳ ق م) په ډرامه کې ارسطو سوکرات  ته د یوه مبهم په توګه، چې د ملحد او [[پوهنه|ساینسي]] [[سوفيست|تصوف]] یو تمثیل فیلسوف و، په دقت سره د ښکليو الفاظو او جملو څخه جوړ شوي استدلالونه د حکمت په توګه په غلطه توګه وړاندې کړل. د دې تعریف په رڼا کې، سوکرات  په دفاعي توګه استدلال کوي چې هغه د سوفیست فیلسوف په توګه غلط کیدی نشي ځکه چې صوفیسټان هوښیار سړي دي، د اتن د خلکو لخوا فکر کیږي چې هوښیار دي، او په دې توګه د دوی د تعلیم لپاره خورا ډیر معاش ورکول کیږي. پداسې حال کې چې هغه (سقراط) په لس زره چنده فقر کې ژوند کوي، او هیڅ ښه او ښه نه پوهیږي (23c).

; بې عزتي

د خپل ځان د دفاع لپاره، سوکرات  لومړی دا ادعا له منځه یوسي چې هغه یو هوښیار سړی دی. هغه وايي چې شایرفون چې په زړه پورې شهرت لري، د ډیلفي اوریکل ته لاړ او له هغې پیتیا څخه یې وغوښتل چې هغه ته د [[سوقرات|سوکرات]]  څخه ډیر هوښیار څوک ووایی. پیتیا چایرفون ته ځواب ورکړ چې تر دې بل هوښیار سړی نشته. سوکرات  د دې اوریکولر وینا په پوهیدو سره وویل چې هغه حیران شو، ځکه چې له یوې خوا دروغ ویل د اوریکل د فطرت خلاف دي، مګر له بلې خوا، هغه پوهیده چې هغه هوښیار نه دی. له همدې امله سوکرات  هڅه وکړه چې د خپل ځان څخه ډیر هوښیار کس ومومي، ترڅو هغه سړی د ډیلفي اوریکل ته د ثبوت په توګه واخلي. له همدې امله سوکرات  په دقیقه توګه د هر هغه چا څخه پوښتنه وکړه چې یو هوښیار سړی ښکاري. په دې رګ کې یې د سیاست پوهانو، شاعرانو او پوهانو ذهنونه د حکمت لپاره ازمویل؛ که څه هم هغه کله ناکله هوښیار موندلی، سوکرات  وايي چې هغه هیڅوک نه دی موندلی چې عقل ولري. بیا هم، هر سړی د خلکو لخوا هوښیار و، او هر یو خپل ځان هوښیار ګڼل. له همدې امله، هغه فکر کاوه چې هغه غوره سړی دی، ځکه چې هغه پوهیږي چې هغه هوښیار نه و.

; د اتني ځوانانو بې لاري کول

سوکرات  څرګنده کړه چې د اتن ښار ځوانان، بډایه سړي د خپل وخت سره لږ څه لري. له همدې امله دوی د ښار په اړه د هغه پیروي کوي، د نورو پوهانو سره په خبرو اترو کې د هغه د فکري دلیلونو پوښتنې ګوري. په بدل کې، ځوانان د سوکرات  طریقه تقلید کوي. سوکرات  فکر کاوه چې د هغو کسانو استدلال چې هغه یې وڅیړل، غوښتل یې، او کله چې هغه دا وویل، د دې لپاره چې مخ له لاسه ورنکړي، دوی به د سوکرات  په وړاندې تورونه بیا تکرار کړي. دا چې هغه د اخلاقو له لحاظه ناوړه سړی دی چې د اتن ځوانان په فصاحت او الحاد فاسد کړي. سوکرات  په خپله دفاع کې وویل: د هغو کسانو لپاره چې معاینه کیږي، د دې پر ځای چې له ځانه غوسه شي، په ما غوسه دي! .

== خبرې اترې ==
 '''''[[سوقرات|سوکرات  ]]'''''
''د سوکرات  [[اپلاتون|بښنه]] '' ، د اپلاتون  لخوا، د سوکرات  خبرې اترې دي چې په دریو برخو کې د سوکرات  محاکمه پوښي (399 BC): (i) د سوکرات  قانوني ځان دفاع، (ii) د قضاوت پریکړه، او (iii) د محکمې سزا

=== لومړۍ برخه: د سوکرات  دفاع ===
سوکرات  خپل حقوقي دفاع په دې سره پیل کوي چې جیوري ته ووایي چې د دوی ذهنونه د هغه د دښمنانو لخوا مسموم شوي کله چې دوی (جوري) ځوان او اغیزمن وو. هغه دا هم وايي چې د یو تکړه فیلسوف په توګه د هغه غلط شهرت د هغه د دښمنانو لخوا رامینځته شوی او دا چې ټول یې ناوړه دي، بیا هم باید بې نومه پاتې شي - پرته د ډرامه لیکونکي ارسطوفینس څخه، چې هغه (سقراط) یې په کامیډي ډرامه کې د یو فیلسوف په توګه راښکاره کړ ''. ورېځې'' (۴۲۳ ق م). د اتن د شتمنو ځوانانو د فساد په اړه سوکرات  استدلال کوي چې په قصدي توګه فساد یو غیر منطقي عمل دی ځکه چې دا به هغه ته هم زیان ورسوي. هغه وايي چې په هغه باندې د ځوانانو د فاسدو تورونو تورونه د ډیلفي په اوریکل کې د هغه د اطاعت په وخت کې پیل شوي، او وايي چې څنګه چیریفون اوریکل ته لاړ ترڅو د هغه د پیتیا پیغلې څخه وپوښتل شي چې ایا د سوکرات  څخه ډیر هوښیار سړی شتون لري؟ . &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Plato |author-link=Plato |date=1924 |title=The Dialogues of Plato |url=https://books.google.com/books?id=hcMZp8169bUC |publisher=Oxford University Press, American branch |language=en}}&lt;/ref&gt; کله چې شایرفون هغه ته خبر ورکړ چې اوریکل وویل چې هیڅ هوښیار سړی نشته، سوکرات  دا الهی راپور د معما په توګه تعبیر کړ - ځکه چې هغه د &quot;لوی یا کوچنی&quot; حکمت نه درلودو څخه خبر و او دا دروغ د خدایانو په طبیعت کې ندي.

; تر ټولو هوښیار سړی

سوکرات  بیا د الهی پاراډکس د حل کولو په لټه کې شو - چې څنګه یو ناپوه سړی هم د ټولو خلکو څخه هوښیار کیدی شي - د اوریکلز د کلیدي بیان معنی روښانه کولو لپاره چې هغه په ځمکه کې ترټولو هوښیار سړی دی. سوکرات  له سیاستمدارانو، شاعرانو او هنرمندانو په سیستماتیک ډول تر پوښتنو ګروېږنو وروسته څرګنده کړه چې سیاستوال د ده په څېر هوښیار نه دي. هغه د خپل ځان په اړه، د یو سیاستوال په حواله وايي: &quot;زه د دې سړي څخه ډیر هوښیار یم؛ احتمال لري چې زموږ څخه هیڅ یو په ارزښت پوه نشي، مګر هغه فکر کوي چې هغه یو څه پوهیږي کله چې هغه نه وي.&quot; (21d). &lt;ref name=&quot;Grube&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/trialdeathofso00plat/page/25|last=Plato|title=The Trial and Death of Socrates|publisher=Hackett Publishing Company|year=2000|isbn=978-0-87220-554-3|edition=Third|page=25}}&lt;/ref&gt; سوکرات  وايي چې شاعران يې په شعر نه پوهېدل؛ چې پېغمبران او پېغمبران په دې نه پوهېدل چې څه وايي؛ او دا چې هنرمندان په داسې حال کې چې په ډیرو شیانو پوهیدل، فکر کاوه چې دوی هم د هغه شیانو په اړه ډیر پوهه لري چې دوی یې نه درلودل. په دې رڼا کې، سوکرات  ځان په ډیلفي (22e) کې د اوریکل د ویاند په توګه ولید. هغه له ځانه وپوښتل چې ایا هغه به د هغه &quot;هوښیار خلکو&quot; په څیر چې د هغه په څیر یې پوښتلي وي، یو دروغجن وي، یا که هغه پخپله د اتن سوکرات  وي. سوکرات  جیوري ته وویل چې هغه به د بل چا په پرتله پخپله وي. هغه وايي چې د خپل ځان په پرتله د یو هوښیار سړي په لټه کې دی، هغه د یو ټولنیز غل په توګه وګڼل شو او د اتن د سیاسي ځواکمنو شخصیتونو په منځ کې یې بد شهرت ترلاسه کړ.

; د ځوانانو بې لاري کول

د هغه په وړاندې د ټولنیزو تعصبونو په نښه کولو سره، سوکرات  لومړی تور په ګوته کوي - د اتینیا د ځوانانو اخلاقي فساد - په خپل تورن میلیتس د هغه اشخاصو او شیانو په اړه چې هغه یې د پاملرنې ادعا کوي په بې پروایی تورنوي. د میلیتس څخه د تحقیق کولو په وخت کې، سوکرات  وویل چې هیڅوک به په قصدي توګه یو بل څوک فاسد نه کړي - ځکه چې فاسد وروسته د فاسد کس لخوا د غچ اخیستلو لپاره زیانمن کیږي. د اخلاقي فساد موضوع په دوو دلایلو مهمه ده: (۱) تور دا دی چې سوکرات  د اتن شتمنو ځوانانو ته د الحاد په درس ورکولو سره فساد کړی دی. (ii) که هغه د فساد په تور محکوم شي، دا به دا وي چې ډرامه لیکونکي ارسطوفینس لا دمخه د خپلو لیدونکو ذهنونه فاسد کړي وو، کله چې دوی ځوان وو، په ''بادل'' کې د سوکرات  د &quot; [[سوفيست|سوفیستیک فیلسوف]] &quot; په توګه د لامبو وهلو په اړه یوه مزاحیه ډرامه جوړه کړې وه. څلورویشت کاله وړاندې

; ملحد

سوکرات  بیا دوهم تور ته ګوته نیسي - د اتن د پینتیون په وړاندې ''asebeia'' ( impiety ) - د کوم له مخې چې میلیتس وايي چې سوکرات  یو ملحد دی. په کراس ازموینه کې، سوکرات  میلیتس د خپل ځان سره مخالفت کوي: دا چې سوکرات  یو ملحد دی چې په روحاني ادارو او ډیمیګوډونو هم باور لري. سوکرات  قاضیانو ته وویل چې میلیتس له ځان سره مخالفت لري او بیا پوښتنه کوي چې ایا میلیتس د منطقي تضادونو پیژندلو لپاره د استخباراتو ازموینه ډیزاین کړې ده؟

'''د مرګ سزا'''

سوکرات  وايي، هغه خلک چې له مرګه وېرېږي، خپله ناپوهي ښيي، ځکه مرګ ښايي ښه وي، خو خلک ترې داسې وېرېږي لکه بد. که څه هم دوی نه پوهیږي چې دا ښه دی یا بد. سوکرات  وایي چې عقل یې په دې کې دی چې په دې او نورو موضوعاتو کې ناپوه وي. &lt;ref name=&quot;Grube&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/trialdeathofso00plat/page/25|last=Plato|title=The Trial and Death of Socrates|publisher=Hackett Publishing Company|year=2000|isbn=978-0-87220-554-3|edition=Third|page=25}}&lt;/ref&gt;

; د واک لومړیتوب

د واک په وړاندې د اتباعو د اطاعت په اړه، سوکرات  وایي چې د قانون حاکمیت، که انسان وي یا الهی، باید تل اطاعت وشي. د داسې چارواکو د اطاعت په شخړه کې، هغه فکر کوي چې د الهي واک اطاعت د انساني واک اطاعت کوي: &quot;ښاغلیو، زه ستاسو منندوی او وقف شوی بنده یم، مګر زه له تاسو څخه د [ډیلفیک] خدای ډیر اطاعت لرم؛ او لکه څنګه چې تر څو چې زه ساه اخلم او خپل پوهنځی لرم، زه به هیڅکله د فلسفې تمرین نه پریږدم&quot; (29d). په ډیلفي کې د اوریکل د ویاند په توګه، هغه باید اتلان هڅوي چې د اخلاقو او اخلاقي چلند په اړه لا زیات پوهاوی وکړي او تل به پوښتنې او استدلال کوي. له همدې امله د اتن فیلسوف سوکرات  له خپلو هیوادوالو څخه وپوښتل: &quot;ایا تاسو نه شرمیږئ چې تاسو د امکان تر حده د پیسو لاسته راوړلو ته پام کوئ، او په ورته ډول د شهرت او عزت سره، او حقیقت او درک ته هیڅ توجه او فکر نه کوئ، او ستاسو د روح بشپړتیا؟&quot; (29e)

; پلوی

سوکرات  د خپل ناامنه قانوني وضعیت لپاره هیڅ ډول رعایت نه ورکوي، په احساساتي او پارونکي ډول محکمې ته خبرې کوي او وايي چې په اتن کې تر ټولو لوی ښه والی د دوی د خپلو اتباعو په توګه د دوی اخلاقي اندیښنه ده. هغه فکر کوي چې مادي شتمني د نیکمرغۍ پایله ده. دا چې خدای اجازه نه ورکوي چې یو ښه سړی د ټیټ سړي لخوا زیانمن شي. او دا چې هغه د اتن لخوا اړین ټولنیز ګډ مچ دی: &quot;ټوله ورځ به زه هیڅکله دلته، هلته او هر ځای کې میشته نه کړم - ستاسو د هر یو هڅول، قانع کول او غندنه کول.&quot; په ډیلفي کې د اوریکل لخوا هغه ته د ټاکل شوي اخلاقي ماموریت په ملاتړ کې ، سوکرات  محکمې ته وویل چې د هغه ''[[ډيمون (افسانه)|ډیمونون]]'' په دوامداره توګه هغه منع کوي چې غیر اخلاقي عمل وکړي (په ښکاره ډول د میلیتس تورونه تاییدوي چې سوکرات  په ناول خدایانو باور لري نه د اتینیا پینتون).

سوکرات  وايي چې هغه هېڅکله معاش ښوونکی نه و. له همدې امله، هغه د هیڅ ایتینیا اتباع د فساد لپاره مسؤل نه دی. كه چا فساد كړى وي، پوښتنه يې وكړه: ولې يې شاهدي نه ده راوړې؟ که فاسد اتلان په دې نه پوهېږي چې فاسد شوي، نو ولې د دوی کورنۍ د دوی په اړه خبرې نه کوي؟ سوکرات  اشاره وکړه، په حقیقت کې، د اتنیانو د ځوانانو خپلوان چې هغه ګمان کیږي فاسد کړي، په محکمه کې حاضر دي، د هغه اخلاقي ملاتړ کوي.

سوکرات  خپل حقوقي دفاع قاضیانو ته په یادولو سره پای ته ورسوله چې هغه به د احساساتي چلونو او دلیلونو څخه کار وانخلي، په عامه افسوس به ونه ژاړي، او د هغه درې زامن به په محکمه کې حاضر نه شي ترڅو قاضیان په بې رحمۍ سره تیر کړي. سوکرات  وايي چې له مرګه نه ډاريږي او د ديني وظيفې خلاف عمل نه کوي. هغه وايي چې هغه به د محاکمې په جریان کې د خپلې قضیې د وړاندې کولو لپاره یوازې په سالم دلیل او حقیقت تکیه وکړي.

'''بیانیه'''

د اپلاتون  د محاکمې په نسخه کې، سوکرات  د یو درواغجن بیان عمل په توګه د ویناوو ټوکه کوي چې د قضاوت کونکي د حقیقت څخه لرې کولو لپاره ډیزاین شوي. په هرصورت، ځینې پوهان دې مسخره ته یوازې د بیان په توګه د وینا کولو د محدودو نظرونو د انتقاد په توګه ګوري او په پایله کې، ټولې محاکمې ته د بیاناتو د لا پراخې نظریې د څرګند انځور په توګه ګوري چې د ژوند په اوږدو کې څرګندیږي. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bjork|first1=Collin|date=2021|title=Plato, Xenophon, and the Uneven Temporalities of Ethos in the Trial of Socrates|url=https://www.jstor.org/stable/10.5325/philrhet.54.3.0240}}&lt;/ref&gt;

=== دویمه برخه: د سوکرات  د سزا غوښتنه ===
د محاکمې قاضیانو د سوکرات  جرم په نسبتا لږ توپیر (36a) رایه ورکړه. ''د سوکرات  په بښنه '' کې، اپلاتون  د اخلاقي فساد او بې عزتۍ له تورونو څخه د فیلسوف د غندنې یا برائت لپاره د ټولو رایو شمیر نه دی ښودلی. &lt;ref&gt;{{Cite book|last2=Burnet|first2=John|last=Plató|authorlink1=Plato|title=Plato's Euthyphro, Apology of Socrates, and Crito|date=1924|publisher=Clarendon Press|isbn=9780198140153|pages=150–151|language=en}}&lt;/ref&gt; [16] سوکرات  وايي چې که دېرشو نورو قاضيانو د ده په حق کې رايه ورکړې وای نو هغه به برائت شوی وای. [16] د دې مانا به دا وي چې که محکمه له ۵۰۰ کسانو جوړه وای نو ۲۸۰ کسانو د سوکرات  پر ضد او ۲۲۰ د هغه په حق کې رایه ورکړې وه. دا به د 12 سلنې په اړه حاشیه جوړه کړي. &lt;ref&gt;Barnes and Noble, Essential Dialogues of Plato&lt;/ref&gt; په داسې قضیو کې - چیرې چې د مرګ سزا ممکن د تورونو لپاره د قانوني جواز په توګه رامینځته شي - د اتینیا قانون ته اړتیا ده چې څارنوال او تورن هر یو اداري جزا وړاندیز وکړي ترڅو په تورونو کې راپور شوي عملونه مجازات کړي.

سوکرات  د جزا پر ځای د انعام وړاندیز کولو سره د محکمې مخالفت کوي - په عامه لګښت کې دایمي ساتنه. هغه یادونه وکړه چې د هغه په وړاندې د قضاوت رایه نږدې وه. په دې رګ کې، سوکرات  بیا په تیاره طنز کې ښکیل شو او وړاندیز یې وکړ چې میلیتس د سوکرات  په وړاندې د هغه د تورونو په حق کې د راټول شوي قاضیانو د پنځمې برخې رایې ترلاسه کولو [[قانون|قانوني]] اړتیا پوره نه کولو له امله په لنډ ډول له لوی جریمې څخه وتښتید. په دې توګه، سوکرات  د میلیتس لپاره مالي پایله خپره کړه چې په یوه قضیه کې د مدعی په توګه وګڼل شي - ځکه چې د اتنیانو حقوقي سیسټم په مدعی باندې د مالي پلوه سخت جریمې په لګولو سره د فضول قضاوت هڅول که د قاضیانو رایه له پنځمې برخې څخه کمه وي. د قاضیانو شمیر چې د قضیې ډول ته اړتیا لري.

د هغه دوه تورونو د سزا په توګه چې په رسمي توګه په محاکمه کې د هغه په وړاندې وړاندې شوي، سوکرات  محکمې ته وړاندیز وکړ چې له هغه سره د اتن ښار ته د یوه مرستندوی په توګه چلند وشي. دا چې هغه ته باید وړیا خواړه ورکړل شي، د تل لپاره، په پریتانیوم کې، د اتن د عامه خواړو تالار. د دې ډول عامه ''ویاړ'' ترلاسه کول یو ویاړ دی چې د المپیک ورزشکارانو، نامتو اتباعو او د اتن د ګټو لپاره ساتل کیږي، د ښار او یو دولت په توګه.

په نهایت کې، وروسته له هغه چې محکمې وړاندیز شوی انعام رد کړ - په پریتانیوم کې وړیا خواړه - سوکرات  د 100 درشمې جریمې په سزا ورکولو دمخه د حبس او جلاوطنۍ په اړه غور کوي. د هغه د بې وزلۍ سره سره، دا د اعدام د سزا په پرتله چې د څارنوالانو لخوا وړاندیز شوي، او د محاکمې د قاضیانو لخوا هڅول شوي لږ سزا وه. د هغه پلويانو، [[اپلاتون|اپلاتون ]] ، کريتو، کريټوبولس او اپولوډورس د جریمې په توګه د پیسو ورکولو لپاره حتی ډیرې پیسې وړاندیز کړې - 3000 درشمې (دیرش مینې )؛ په &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eliot |first=Charles William |date=1909 |title=The Harvard Classics: Plato: The Apology, Phaedo, and Crito ; The golden sayings of Epictetus ; The meditations of Marcus Aurelius |url=https://books.google.com/books?id=wPXZ35MtZIYC |publisher=P. F. Collier &amp; Son |language=en}}&lt;/ref&gt; ، د سوکرات  د محاکمې قاضیانو ته، د پیسو جریمه ناکافي سزا وه.

=== دریمه برخه: د سوکرات  د وتلو څرګندونې ===
د سوکرات  په محاکمه کې، د محکمې پریکړه د سوکرات  لپاره مرګ وه؛ ډیری قاضیانو د مرګ سزا ته رایه ورکړه ( ''بښنه'' 38c)، بیا هم اپلاتون  ''د سوکرات  د بخښنې'' په متن کې د قضاوت د رایو شمیره نه ده وړاندې کړې؛ مګر ډایګینس لارټیوس راپور ورکوي چې 280 قاضیانو د مرګ سزا ته رایه ورکړه او 220 قاضیانو د سوکرات  لپاره د مالي جریمې لپاره رایه ورکړه (2.42). [19] سربیره پردې، د سوکرات  د ځان د دفاع وینا سیاسي پارونکي ژبه او بې رحمه ټون د قضاوت کونکي په غوسه کړل او د هغه د سزا غوښتنه یې وکړه. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=MacDowell|first1=Douglas Maurice|title=The Law in Classical Athens|date=1986|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-9365-2|page=253|url=https://books.google.com/books?id=92_Nz8jjrSUC|language=en}}&lt;/ref&gt;

سوکرات  د اعدام د حکم په ځواب کې لومړی هغه قاضیانو ته په خطاب کې چې د ده مرګ ته یې رایه ورکړه. دی وايي، د دې پر ځای چې په بوډاتوب کې د هغه د مرګ لپاره لږ انتظار وکړي، اوس باید د خپلو پلویانو سختې نیوکې ومني. هغه وړاندوینه وکړه چې د هغه مړینه به د دې لامل شي چې ځوانان راپورته شي او د هغه ځای په ځای کړي د ټولنیز ګډ فلای په توګه ، د اتن د اوسیدونکو اخلاقي چلند هڅوي ، په داسې ډول چې د هغه په پرتله ډیر ځورونکی وي (39d).

هغه قاضیانو ته چې د هغه د برائت لپاره یې رایه ورکړه، سوکرات  هڅوي: د هغه فوق العاده ''[[ډيمون (افسانه)|ډیمونون]]'' د هغه د قانوني دفاع په چلند کې مداخله نه ده کړې، چې هغه د دې نښه په توګه لیدلی چې دا ډول دفاع سمه عمل و. په دې توګه، ''دایمونون'' سوکرات  ته خبر ورکړ چې مرګ ممکن یو ښه شی وي. یا مرګ تباه دی (د ځمکې له اندیښنو څخه خلاصون) او نه ویره ، یا مرګ د وجود لوړې الوتکې ته مهاجرت دی چیرې چې د شخصیتونو او اتلانو روحونه ژوند کوي ، لکه هیسیوډ او [[هومر]] او اوډیسیوس .

سوکرات  د خپل ځان د دفاع په پای کې محکمې ته وویل چې هغه هیڅ بد اراده نه لري، نه د هغه د تورونو - لایکون، انیتس او میلیتس - او نه د قضاوت کونکو په وړاندې. هغه بیا له اتنیانو څخه غوښتنه کوي چې خپل درې زامن دې سم کړي که چیرې دوی د نیک ژوند کولو په پرتله مادي شتمنۍ ته ارزښت ورکړي، یا که دوی ډیر غرور وي؛ او په دې کولو سره به په پای کې عدالت تامین شي.

== موافقتونه ==

* ''د سوکرات  په محاکمه کې: یوه لوبه چې د ارسطوفاني بادل او د اپلاتون  د بښنې پر بنسټ جوړه شوې، کریټو، او فیډو د عصري فعالیت لپاره ('' 2007) د انډریو ډیویډ اروین لخوا جوړه شوې، یوه معاصره ډرامه ده چې [[سوقرات|سقراط]] د فیلسوف او انسان په توګه انځوروي، ''د بادل'' پر بنسټ (43BC) د ارسطو لخوا، او [[اپلاتون|د اپلاتون ]] لخوا درې سقراطي خبرې اترې، ''د سوکرات  بښنه'' (په محاکمه کې د فیلسوف دفاع)، ''کریټو'' (د عدالت د ماهیت بحث)، او ''فیدو'' (د آخرت د ژوند د ماهیت بحث).

* د رابرټو روسلیني د 1971 تلویزیوني فلم ''سقراط'' په پراخه کچه د دې ډیالوګ څخه خپل عمل او سکریپټ پورته کوي.

== متنونه او ژباړې ==

* په [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0169%3Atext%3DApol. پرسیوس] کې یوناني متن
* [[iarchive:euthyphroapology00plat_520/mode/2up|''اپلاتون : Euthyphro، Apology، Crito، Phaedo، Phaedrus'']] یوناني د هارولډ شمالي فولر لخوا ژباړل شوی. د لوب کلاسیک کتابتون ۳۶. هارورډ پوهنتون مطبوعات (په اصل کې په 1914 کې خپور شو).  په انټرنیټ آرشیف کې
* په [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170%3Atext%3DApol. پرسیوس] کې د HN فولر ژباړه
* ''اپلاتون : Euthyphro، بښنه ، کریټو، Phaedo.'' یوناني د کریس ایملین جونز او ویلیم پریډي لخوا د ژباړې سره. د لوب کلاسیک کتابتون ۳۶. هارورډ پوهنتون مطبوعات، 2017. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9780674996878|9780674996878]] [http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674996878 HUP لیست کول]
* اپلاتون . ''اوپیرا'' ، حجم I. د اکسفورډ کلاسیک متنونه. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0198145691|۹۷۸-۰۱۹۸۱۴۵۶۹۱]]
* اپلاتون . ''بشپړ کارونه.'' هېکټ، ۱۹۹۷. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0872203495|978-0872203495]]
* ''د سوکرات  وروستۍ ورځې'' ، د یوتیفرو ژباړه، بښنه، کریټو، فایدو. هیو ټریډنیک، 1954. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-0140440379|978-0140440379]] په 1986 کې [https://genome.ch.bbc.co.uk/a809ca5ed4ce4e68b2b208df1e5cb78b د بي بي سي راډیو ډرامه]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} جوړه شوه

== دا هم وګوره ==

* اوتیم
* د سوکرات  محاکمه

== سرچينې ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

=== کتابتون ===

* {{Cite book|last=Brickhouse|first1=Thomas C.|last2=Smith|first2=Nicholas D.|title=Socrates on Trial|date=1990|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-823938-3|url=https://books.google.com/books?id=P59mWE3G0GwC|language=en}}
* {{Cite book|last=Hammond|first1=Scullard H. H.|title=The Oxford Classical Dictionary|date=1966|publisher=Oxford|edition=Seventh Printing}}

== مخ پر وړاندی لوستل ==

* {{Cite book|title=Socrates and Legal Obligation|url=https://archive.org/details/socrateslegalobl0000alle|last=Allen|first1=Reginald E.|year=1980|publisher=University of Minnesota Press|place=Minneapolis}}
* {{Cite book|title=Socrates on Trial|url=https://archive.org/details/socratesontrial0000bric_g4x3|last=Brickhouse|first1=Thomas C.|year=1989|publisher=Princeton University Press|place=Princeton}}
* {{Cite book|title=Routledge Philosophy Guidebook to Plato and the Trial of Socrates|url=https://archive.org/details/routledgephiloso0000bric|last=Brickhouse|first1=Thomas C.|last2=Smith|first2=Nicholas D.|year=2004|publisher=Routledge|place=New York}}
* {{Cite book|title=Plato's Affair with Tragedy|last=Cameron|first1=Alister|year=1978|publisher=University of Cincinnati|place=Cincinnati}}
* Compton, Todd, [https://www.jstor.org/stable/295155 &quot;The Trial of the Satirist: Poetic Vitae (Aesop, Archilochus, Homer) as Background for Plato's Apology&quot;], ''The American Journal of Philology'', Vol. 111, No. 3 (Autumn, 1990), pp.&amp;nbsp;330–347, The Johns Hopkins University Press
* {{Cite book|title=Reexamining Socrates in the Apology|last=Fagan|first1=Patricia|last2=Russon|first2=John|year=2009|publisher=Northwestern University Press|place=Evanston}}
* {{Cite book|title=The Composition of Plato's Apology|url=https://archive.org/details/compositionofpla0000rhac|last=Hackforth|first1=Reginald|year=1933|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge}}
* {{Cite book|title=Socrates on Trial: A Play Based on Aristophanes' Clouds and Plato's Apology, Crito, and Phaedo Adapted for Modern Performance|url=https://archive.org/details/socratesontrialp0000irvi|last=Irvine|first1=Andrew David|year=2008|publisher=University of Toronto Press|place=Toronto|quote=Socrates on Trial (play)}}   (cloth);   (paper);   (e-pub)
* {{Cite book|title=Socrates in the Apology|isbn=0872200892|last=Reeve|first1=C.D.C.|year=1989|publisher=Hackett|place=Indianapolis|url=https://archive.org/details/socratesinapolog00cdcr}}
* {{Cite book|title=Plato's Apology of Socrates|url=https://archive.org/details/platosapologyofs00west|last=West|first1=Thomas G.|year=1979|publisher=Cornell University Press|place=Ithaca|isbn=9780801411274}}
* {{Cite book|title=The Trial of Socrates|url=https://archive.org/details/trialofsocrates00ston|last=Stone|first1=I. F.|year=1988|publisher=Little, Brown|place=Boston|isbn=9780316817585}}

== بهرنۍ اړیکې ==
{| class=&quot;sidebar nomobile nowraplinks&quot; style=&quot;width:auto;text-align:left;&quot;
| class=&quot;sidebar-pretitle&quot; |[[Wikipedia:The Wikipedia Library|د کتابتون سرچینې]] په اړه '''بښنه (اپلاتون )'''
----
|-
| class=&quot;sidebar-content plainlist&quot; |
* [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&amp;su=Apology+%28Plato%29&amp;library=OLBP آنلاین کتابونه]
* [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&amp;su=Apology+%28Plato%29 ستاسو په کتابتون کې سرچینې]
* [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&amp;su=Apology+%28Plato%29&amp;library=0CHOOSE0 په نورو کتابتونونو کې سرچینې] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240103220902/https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&amp;su=Apology+%28Plato%29&amp;library=0CHOOSE0 |date=2024-01-03 }}
|}

* Apology, in a collection of Plato's Dialogues at Standard Ebooks
* [http://ssrn.com/abstract=1023144 Translated by Woods &amp; Pack, 2010]
** [http://ssrn.com/abstract=1023142 Bundled with ''Euthyphro'', ''Crito'' and the death scene from ''Phaedo'']
* Project Gutenberg has English translations of Plato's ''Apology of Socrates'':
** [[gutenberg:1656|Translated by Benjamin Jowett, 1891]]
** [[gutenberg:13726|Bundled with Plato's ''Crito'' and ''Phaedo'', translated by Henry Cary, introduced by Edward Brooks Jr. 1901]]
* The Apology public domain audiobook at LibriVox
* [https://web.archive.org/web/20100331123827/http://www.thoughtaudio.com/titlelist/TA0023-Apology/ ''The Apology of Socrates''], free professional-quality downloadable audio book (part one as parts are indicated in this article) from ThoughtAudio.com, in the translation by Benjamin Jowett
* [http://campus.belmont.edu/philosophy/Book.pdf Approaching Plato: A Guide to the Early and Middle Dialogues]
* [https://web.archive.org/web/20190331181708/http://users.hartwick.edu/burringtond/dialogues/apology.html Guides to the Socratic Dialogues: Plato's ''Apology''], a beginner's guide to the ''Apology'', by Dale E. Burrington (from Internet Archive backup)
* G. Theodoridis, 2015: [https://bacchicstage.wordpress.com/plato/platos-apology/ full-text translation]
{{Socrates navbox}}{{Plato navbox}}{{د اپلاتون پلويان}}{{Authority control}}{{سوکرات   ناوبکس}}
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>6vtispnaz8f596a8oqga4gcoap3e7kq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د ګيګز کړۍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68030</id>
    <revision>
      <id>368271</id>
      <parentid>293768</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11647" sha1="bd4gcyc1rl0rjwtdpgj9lt2x6rosrw9" xml:space="preserve">{{اپلاتونيزم}}

'''د ګیجز حلقه يا د ګيز کړۍ''' / ˈdʒaɪ ˌ dʒiːz / ( لرغونی {{Lang-grc|Γύγου Δακτύλιος}}   , ''Gúgou Daktúlios'', Attic Greek تلفظ: [ˈɡyːˌɡoː dakˈtylios] ) یوه فرضي جادو حلقه ده چې د [[فلسفه|فیلسوف]] [[اپلاتون]] لخوا د هغه د ''[[اپلاتون او دولت|جمهوریت]]'' په 2 کتاب کې ذکر شوې (2:359a–2:360d). &lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.2307/631825|jstor=631825|title=Ringing the Changes on Gyges: Philosophy and the Formation of Fiction in Plato's Republic|journal=[[Journal of Hellenic Studies]]|volume=121|pages=12–29|year=2001|last1=Laird|first1=A.|s2cid=170951759}}&lt;/ref&gt; دا خپل مالک ته دا ځواک ورکوي چې په خپله خوښه ناڅرګند شي. د حلقې د وسیلې له لارې، د ''جمهوري ریاست'' دا برخه په پام کې نیسي چې آیا یو عقلمند، هوښیار سړی چې د بې عدالتۍ د ترسره کولو لپاره د منفي پایلو څخه ډار ته اړتیا نلري، بیا هم عادلانه عمل وکړي.

== افسانې ==
د لیډیا ګیګس یو تاریخي پاچا و، د لیډیان پاچاهانو د میرمناد کورنۍ بنسټ ایښودونکی و. بېلابېل لرغوني اثار – تر ټولو مشهور د [[هرودت|هیروډوټس]] ''تاریخ'' دی &lt;ref&gt;Herodotus 1.7–13&lt;/ref&gt; – واک ته د هغه د راپورته کیدو شرایطو مختلف حسابونه ورکړل. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Kirby Flower|year=1902|title=The Tale of Gyges and the King of Lydia|journal=[[American Journal of Philology]]|volume=23|issue=4|pages=361–387|doi=10.2307/288700}}&lt;/ref&gt; په هرصورت، ټول په دې ادعا سره موافق دي چې هغه په اصل کې د لیډیا د پاچا کینډولس تابع و، چې هغه کینډولس وواژه او تخت یې قبضه کړ، او دا چې یا یې د هغه د وژلو دمخه د کینډولس ملکه وهڅوله، وروسته یې ورسره واده وکړ، یا دواړه.

د ګلوکون د افسانې په بیاکتنه کې، د ګیجس یو نامعلوم پلار &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Plato |title=Republic |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0167%3Abook%3D2%3Asection%3D359d |at=Section 359d |language=grc |quote={{lang|grc|τῷ [Γύγου] τοῦ Λυδοῦ προγόνῳ}}}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Plato |year=1969 |title=Republic |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168%3Abook%3D10%3Asection%3D612b |location=Cambridge, MA, Harvard University Press |at=Book 10, Section 612b}} Socrates refers to the ring as &quot;the ring of Gyges&quot; ({{Lang|grc|τὸν Γύγου [[wikt:δακτύλιος|δακτύλιον]]}}). For this reason, the story is simply called &quot;The Ring of Gyges&quot;.&lt;/ref&gt; د لیډیا د واکمن په خدمت کې شپون و. د زلزلې وروسته، د غره په یوه څنډه کې یو خړپړ ښکاره شو چیرې چې هغه خپلې رمې ته خواړه ورکول. خښتې ته د ننوتلو سره، هغه وموندله چې دا په حقیقت کې یو قبر دی چې د برونزو اسونه په کې یو [[مړی|جسد]] لري، د یو سړي څخه لوی دی، چې [[سره زر|د سرو زرو]] [[گوته|رنګ]] یې اغوستی و، چې بیا یې جیب کې واچاوه. هغه وموندله چې د حلقې په تنظیم کولو سره، هغه د نه لیدلو ځواک ترلاسه کړ. هغه بیا د رمې د وضعیت په اړه د پاچا د یو قاصد کیدو بندوبست وکړ. ماڼۍ ته د رسیدو سره، هغه د خپل نوي ناڅرګند ځواک څخه کار واخیست ترڅو ملکه وهڅوي، او د هغې په مرسته، پاچا ووژني، او پخپله د لیډیا پاچا شي.

== په ''جمهوریت'' کې د افسانې رول ==
په ''جمهوریت'' کې، د ګیګیس د حلقې کیسه د [[اپلاتون]] ورور ګلاکون د کرکټر لخوا تشریح شوې. ګلوکون پوښتنه کوي چې ایا کوم سړی دومره نیک کیدی شي چې د وژنې، غلا، جنسي تیري، یا په عمومي توګه د هغه چا سره د ظلم کولو په وړاندې مقاومت وکړي چې هغه یې خوښوي که چیرې هغه دا کار کولی شي نا معلومه پاتې شي. ګلوکون له [[سوقرارت|سوکرات]] څخه غواړي چې استدلال وکړي چې دا زموږ لپاره ګټوره ده چې عادل اوسو، د خپل شهرت لپاره له هر ډول پام پرته.

د ګلوکون پوسټونه:
{{دوراشې کامه|اوس فرض کړئ چې دوه داسې د جادو حلقې وې، چې یو یې عادل او بل یې ظالم وي؛ هیڅ انسان د داسې اوسپنيز طبیعت تصور نشي کولی چې هغه به په انصاف کې ګړندی ودریږي. هیڅ سړی به خپل لاسونه د هغه څه څخه لیرې نه کړي کله چې هغه کولی شي په خوندي توګه له بازار څخه هغه څه واخلي چې د هغه خوښ وي، یا کور ته لاړ شي او  په ​​خوښۍ سره وجنګیږي، یا د چا وژل او خوشې کول وغواړي ترسره يې کړي. ټول درناوی د نارینه وو په منځ کې د خدای په څېر وي.

نو د عادل عمل به د ظالمانو عملونو په څېر وي. دوی به په پای کې ورته ټکي ته راشي. او دا موږ په حقیقت کې یو لوی ثبوت ثابتولی شو چې یو سړی عادل دی، نه په خپله خوښه یا ځکه چې هغه فکر کوي چې عدالت د هغه لپاره په انفرادي توګه ښه دی، مګر دا اړینه ده، ځکه چې هر چېرې چې څوک فکر کوي چې هغه په خوندي توګه ظالم کېدی شي. ظالم دی.

ځکه چې ټول خلک په زړونو کې په دې باور دي چې بې انصافي د انسان لپاره د انصاف په پرتله خورا ګټوره ده، او څوک چې داسې استدلال کوي لکه څنګه چې زه فکر کوم، هغه به ووايي چې دوی سم دي. که تاسو تصور کولی شئ چې یو څوک به د لیدو ځواک ترلاسه کړي، او هیڅ کله به غلط کار نه کوي یا به د بل چا مال ته لاس نه وروړي، هغه به د لیدونکو لخوا خورا بدبخته احمق وګڼل شي، که څه هم دوی به د یو بل په مخونو د هغه ستاینه وکړي. او له دې وېرې چې پر دوی هم ظلم پېښ نشي، یو بل سره مخامخ کېني.}}
که څه هم د ګلاکون ننګونې ته د هغه ځواب ځنډول شوی، [[سوقرارت|سوکرات]] په پای کې استدلال کوي چې عدالت له دې ټولنیز جوړښت څخه نه دی ترلاسه شوی: هغه سړی چې د ګیګیس د حلقوي ځواک څخه یې ناوړه ګټه اخیستې، په حقیقت کې د هغه د اشتها غلام دی، پداسې حال کې چې هغه سړی چې نه یې کارول غوره کړي. دا په منطقي توګه د خپل ځان په کنټرول کې پاتې کیږي او له همدې امله خوشحاله دی (جمهوریت 10: 612b).

== کلتوري اغېزې ==

* سیسرو د ګیګیس کیسه په ''ډی افیسیس'' کې تکراروي ترڅو د هغه مقاله روښانه کړي چې یو هوښیار یا ښه فرد د مجازاتو یا منفي پایلو په مقابل کې د اخلاقي زوال په ویره پریکړه کوي. سیسرو په فلسفه کې د فکر تجربو رول بحث تعقیبوي. د پوښتنې فرضي حالت د هغه ډول مجازاتو څخه بشپړ معافیت دی چې ګیجز ته د هغه د حلقې لخوا ورکړل شوی. &lt;ref&gt;''[[De Officiis]]'' 3.38–39&lt;/ref&gt;
* ''د اورلانډو اناموراټو'' په لومړي کانټو کې ، ګالفرون ، د کیتای پاچا ، خپل زوی ارګالیا ته یوه حلقه ورکوي چې په خوله کې د ایښودلو په وخت کې لیدونکي د لید نه لیدونکي کوي او کله چې په ګوتو کې اغوستل کیږي د جادو څخه ساتي.
* [[ژان ژاک روسو]] ، په خپل &quot;شپږم واک&quot; کې د هغه د 1782 ''د یوازیتوب واکر'' (فرانسوي: ''Les Rêveries du promeneur solitaire'' ) څخه د ګیګس افسانه حلقه په ګوته کوي او په دې فکر کوي چې هغه به څنګه پخپله د ناڅرګندتیا حلقه وکاروي.
* د ریچارډ واګنر په اوپیرا کې د البیریچ حلقه ''Der Ring des Nibelungen'' ( ''د نیبلونګ حلقه'' )
* [[اچ.جي. وېلز|د HG ویلز]] ''د نه لید انسان'' د دې اساس په توګه د ګیجز د حلقوي کیسې تکرار دی. &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 1992}}&lt;/ref&gt;
* [[جان رونالډ ریوېل ټولکین|د JRR Tolkien]] 's ''The Hobbit'' and ''the Lord of the Rings'' څخه یوه حلقه خپل اغوستونکي ته د لیدو وړتیا ورکوي مګر مالک یې فاسد کوي. که څه هم داسې ګونګوسې دي &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Plato: Ethics - Ring of Gyges |url=http://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Plato/plato_dialogue_the_ring_of_gyges.html |access-date=April 16, 2013 |publisher=Oregon State University |archive-date=May 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506180705/http://oregonstate.edu/instruct/phl201/modules/Philosophers/Plato/plato_dialogue_the_ring_of_gyges.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; چې تولکین د [[اپلاتون]] له کیسې څخه اغیزمن شوی و، د هغه په لیکونو او ژوندلیکونو کې د &quot;ګیګس&quot; او &quot;[[اپلاتون]]&quot; لټون د دې لپاره هیڅ ثبوت نه وړاندې کوي. د [[اپلاتون]] د حلقې برعکس، تولکین یو فعال ناوړه ځواک کاروي چې د اغوستو اخلاق له منځه وړي. &lt;ref&gt;Tolkien, ''The Lord of the Ring'', Book I, Chapter 2, &quot;The Shadow of the Past&quot;.&lt;/ref&gt;

== دا هم وګوره ==

* د [[اپلاتون]] منطقي تعبیرونه
* د هیډز هیلم
* د آنلاین بې برخې کولو اغیز

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}

== بهرنۍ اړیکې ==

* [https://ssrn.com/abstract=1661519 ''د ګلوکون ننګونه''] د 2 کتاب څخه د ګلاکون وینا، د کیتال ووډز لخوا ژباړل شوی (2010).
* [http://classics.mit.edu/Plato/republic.3.ii.html [[اپلاتون]]، ''جمهوریت''] کتاب 2، د بنیامین جویټ لخوا ژباړل شوی (1892).
* [http://plato-dialogues.org/tetra_4/republic/gyges.htm ''د ګیجز تحلیل حلقه''] د برنارډ سوزان لخوا (1996).
{{د اپلاتون پلويان}}
[[وېشنيزه:فلسفه]]
[[وېشنيزه:فلسفي اندونه]]
[[وېشنيزه:فلسفي شکاکیت]]
[[وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس]]
[[وېشنيزه:فلسفي ويوکي]]
[[وېشنيزه:فلسفي ويپانگه]]
[[وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه]]
[[وېشنيزه:فلسفي ویي]]</text>
      <sha1>bd4gcyc1rl0rjwtdpgj9lt2x6rosrw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انځور دړه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68694</id>
    <revision>
      <id>368249</id>
      <parentid>364883</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30478" sha1="qkathmf47dexpajsyfm54pm50g8a4e1" xml:space="preserve">{| class=&quot;js-no-interprojets&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;&quot;
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | &lt;div style=&quot;padding-bottom:0em;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;float; margin:em&quot; align=&quot;left&quot; 
|-
د '''انځور دړه''' د انټرنیټ فورم یو ډول دی چې د انځورونو په پوسټ کولو تمرکز کوي، ډیری وختونه د متن او خبرو اترو تر څنګ. لومړی عکس بورډونه په جاپان کې د متن بورډ مفهوم توسیع په توګه رامینځته شوي. دې سایټونو وروسته د یو شمیر [[انګلیسي|انګلیسي ژبې]] عکس بورډونو رامینځته کولو ته الهام ورکړ.
=== ټريپ کوډونه ===
[[دوتنه:Tripcode_generation_diagram.svg|کيڼ|بټنوک|300x300px| د یو عادي ټریپ کوډ اخستلو پروسې ډیاګرام.]]
ډېری عکس بورډونه او د 2 چینل سټایل بحث بورډونه د نامعلوم پوسټ کولو اجازه ورکوي (او هڅوي) او د راجسټریشن پرځای د ''ټرپ کوډ'' سیسټم کاروي. ټرپ کوډ د پاسورډ هش شوی پایله ده چې د یو چا پیژندنه اجازه ورکوي پرته له دې چې د کاروونکو په اړه کوم معلومات ذخیره کړي. د یو ځانګړي پاسورډ داخلول به یو څوک پریږدي چې د دې پټنوم څخه رامینځته شوي ټریپ کوډ سره یو څوک پوسټونه &quot;لاسلیک&quot; کړي. هڅه کول د بل کارونکي ټریپ کوډ واخلئ او له هغې څخه د دوی پاسورډ محاسبه کړئ (د مثال په توګه ، د پوسټونو رامینځته کول چې داسې ښکاري چې د یو ځانګړي کس څخه راځي) یو څه له کمپیوټري پلوه ستونزمن دی. د هغو کسانو لپاره چې دودیز ټریپ کوډ غواړي، په هرصورت، د ګمرک ټریپ کوډ جنریټرونه شتون لري (کوم چې په تخنیکي ډول د ټریپ کوډ کریکر دي) شتون لري، لکه د Meriken's Tripcode Engine &lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 March 2019 |title=&quot;Meriken's Tripcode Engine&quot; is a cross-platform custom tripcode generator.: meriken/merikens-tripcode-engine-v3 |url=https://github.com/meriken/merikens-tripcode-engine-v3 |via=GitHub}}&lt;/ref&gt; او MTY_CL. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2019 |title=A custom tripcode searcher, written using OpenCL. Primarily targeting the GCN architectures (Radeon HD 77xx and later).: madsbuvi/MTY_CL |url=https://github.com/madsbuvi/MTY_CL |via=GitHub}}&lt;/ref&gt; په عموم کې، هویت د عکس بورډ یوه ګټه ګڼل کیږي، او ځینې بورډونه وخت په وخت د یو نوم سره د پوسټ کولو وړتیا لیرې کوي (د &quot;جبري نامعلوم/نوم&quot; په نوم پیژندل کیږي).

==== خوندي ټريپ کوډونه ====
د دې حقیقت له امله چې ټرپ کوډونه په کافي وخت کې مات کیدی شي ، ځینې عکس بورډونه ، لکه 4chan او 8chan ، یو &quot;خوندي&quot; ټریپ کوډ پلي کوي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.4chan.org/faq#sectrip |access-date=2020-08-21 |publisher=[[4chan]]}}&lt;/ref&gt; دا ډول ټریپ کوډونه په مختلف عکس بورډونو کې د بیا تولید وړ ندي؛ دوی د ټرایپ کوډ ته د خوندي مالګې چمتو کولو سره کار کوي ، د مداخلې مخه نیسي ، یوازې د سرور مالک ته پیژندل کیږي. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; له همدې امله دوی د کریپټوګرافیک لاسلیک په پرتله د کارونکي نوم سره نږدې فعالیت کوي؛ همدا لامل دی چې QAnon نشي کولی ځان په بل ویب پاڼه کې تایید کړي کله چې 8chan د 2019 په وروستیو کې ښکته شو &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roose |first=Kevin |date=2021-01-17 |title=What Is QAnon, the Viral Pro-Trump Conspiracy Theory? |url=https://www.nytimes.com/article/what-is-qanon.html |access-date=2021-01-21 |website=The New York Times |quote=Each of these sites uses a system of identity verification known as a 'tripcode'—essentially, a username that proves that a series of anonymous posts were written by the same person or people.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Glaser |first=April |date=2019-11-11 |title=8chan Is Back as 8kun. Its Racist Users Found New Homes While It Was Offline. |url=https://slate.com/technology/2019/11/8chan-8kun-white-supremacists-telegram-discord-facebook.html |access-date=2020-08-21 |website=Slate Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Breland |first=Ali |date=2019-08-15 |title=How QAnon will outlive 8Chan |url=https://www.motherjones.com/politics/2019/08/qanon-8chan/ |access-date=2020-10-01 |website=Mother Jones}}&lt;/ref&gt;

== سافټویر ==
په پراخه استعمال کې د عکس بورډ سافټویر کڅوړې دوه لومړني ډولونه شتون لري:  خطي لارښود شوي عکس بورډونه د فوتابا چینل څخه نږدې ماډل شوي (په کوم کې چې مینځپانګه د موضوعي ګټو د درجه بندۍ فرعي برخو له لارې ځړول کیږي، معمولا د فارورډ سلیش لخوا اشاره کیږي لکه &quot;/f&quot; د ښځینه لپاره)، او غیر خطي عکس بورډونه چې د ډانبوورو وروسته ماډل شوي (معمولا اشاره کیږي) د موضوعي ټاګ کولو او لټون لپاره د کنټرول شوي فولکسونومیک لغتونو په کارولو سره).

=== د فوتابا چینل کلونونه ===
اوس مهال د فوتابا الهام شوي عکس بورډ سافټویر کڅوړې شتون لري چې نن ورځ په پراخه کچه کارول کیږي ، پشمول د ''Vichan'', ''Kusaba/Kusaba X'', and ''TinyIB'' . &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ccd0/imageboards.json: List of imageboards in JSON format. |url=https://github.com/ccd0/imageboards.json/blob/gh-pages/imageboards.json |access-date=9 June 2021 |website=GitHub.com}}&lt;/ref&gt;

==== تاریخي ====
''Futallaby'' د PHP سکریپټ دی چې د فوتابا چینل څخه د فوتابا سکریپټ پراساس دی. که څه هم د Futallaby سرچینه لاهم په وړیا توګه په 1chan کې شتون لري، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Futallaby Imageboard Script |url=http://www.1chan.net/futallaby/ |access-date=2011-09-29 |website=1chan.net}}&lt;/ref&gt; دا نور په پراختیا کې نه ده، او د ډاونلوډ پاڼه د واکبا پرځای د کارولو وړاندیز کوي، په ګوته کوي چې &quot;واکبا کولی شي هر څه وکړي چې Futallaby کوي او نور ډیر څه.&quot; Futallaby د فوتابا د ژباړې په توګه پیل شو، وروسته بیا د XHTML او د تخصیص وړ CSS سټایلونو مالتړ لپاره بیا تنظیم شو.

''واکابا'' د پرل امیجبورډ سکریپټ دی چې د تار معلوماتو ذخیره کولو لپاره د SQL بیکینډ سره دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wakaba.c3.cx |url=http://wakaba.c3.cx/ |access-date=29 July 2022 |website=Wakaba.c3.cx}}&lt;/ref&gt; دا د نورو سکریپټونو په پرتله خورا اغیزمن او پاک لیکل شوي ډیزاین شوي چې شتون لري، پداسې حال کې چې د ورته فعالیت ساتنه کوي. د هډوکو په فعالیت باندې د دې د تمرکز له امله، وکابا د 4chan د یوتسوبا لخوا چمتو شوي ډیری عصري اسانتیاوې، او نوي عکس بورډ سکریپټونه نلري. یو څو کاروونکو هڅه کړې چې دا د اصلي پروژې په نښه کولو او د هغو ځانګړتیاو په اضافه کولو سره چې دوی یې ګټور ګڼي د حل کولو هڅه کړې. د دې دوه FOSS مثالونه د فرانکوسر واکابا فورک دي، &lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 October 2021 |title=frankusr's Wakaba Fork Repository |url=https://github.com/frankusrs/Wakaba |website=[[GitHub]]}}&lt;/ref&gt; او د کاروونکي تجربه متمرکز ''ګلوکابا'' . &lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 January 2022 |title=Glaukaba Imageboard Script |url=https://github.com/marlencrabapple/Glaukaba |website=[[GitHub]]}}&lt;/ref&gt;

''Kusaba'' د PHP پر بنسټ ماډلر امیجبورډ سافټویر و، کوم چې MySQL کاروي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=tslocum |title=Kusaba Imageboard Script |url=https://github.com/tslocum/kusaba |access-date=2013-06-06 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt; جوړونکي پروژه بنده کړې، د دې پرځای د TinyIB پراختیا په ګټه. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slocum |first=Trevor |title=tslocum/kusaba: This project is discontinued. Use TinyIB. |url=https://github.com/tslocum/kusaba |access-date=8 June 2021 |website=Github}}&lt;/ref&gt;

''کوسبا ایکس'' د جلا پراختیا کونکي لخوا د کوسبا دوام و. د Kusaba په څیر، Kusaba X په PHP کې لیکل شوی و، او په ذهن کې د ماډلریت سره ډیزاین شوی و. دا د چلولو لپاره MySQL یا SQLite ډیټابیس ته اړتیا لري. کوسبا او د هغې مشتقات په یو وخت کې د عکس بورډ ځینې خورا مشهور حلونه وو. Kusaba X په ښکاره ډول بند شوی، ځکه چې دا  تازه شوی نه دی، او ویب پاڼه شتون نلري.

''ټینیبورډ'' د پی ایچ پی پراساس امیج بورډ سکریپټ دی چې د MySQL بیکینډ سره دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=savetheinternet |title=Tinyboard - The better imageboard software |url=https://github.com/savetheinternet/Tinyboard |access-date=2017-07-13 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt; دا په نهایت کې ودرول شو او ''ویچان'' ته واستول شو. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=czaks |title=vichan - Tinyboard branch taking lightweightness somewhat more liberally |url=https://github.com/vichan-devel/vichan |access-date=2017-07-13 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt; ټینیبورډ (او د هغې فورکس) په ځانګړې توګه د جاواسکریپټ سره د توزیع وړتیا لري. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cool codes js to improve vichan? #252 |url=https://github.com/vichan-devel/vichan/issues/252 |access-date=2017-07-13 |website=[[GitHub]]}}&lt;/ref&gt;

''انفینٹی'' د ویچان فورک دی چې د کارونکي بورډ رامینځته کولو ته اجازه ورکوي. دا د 8kun لپاره اساس دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 April 2022 |title=ctrlcctrlv/finity: A vichan fork permitting users to create their own boards |url=https://github.com/ctrlcctrlv/infinity |website=GitHub}}&lt;/ref&gt; انفینٹی بند شوی، که څه هم دا په ''OpenIB'' کې نښلول شوی، کوم چې ملاتړ کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cipherwraith |title=OpenIB - An infinity fork focused on security. |url=https://github.com/OpenIB/OpenIB |access-date=2017-07-13 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt;

==== فعاله ====
''تیمابا'' د واکبا د 420chan ملکیت دوام دی، دا د ډیری عصري ځانګړتیاو او عامه API سره ترمیم کوي. دا د هایبرډ پرل او پی ایچ پی پلیټ فارم دی، لکه څنګه چې د Wakaba جامد html محصول په پرتله. دا فورک نن ورځ کارول کیږي، مګر سرچینه هیڅکله نه ده خپره شوې. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=overscript/ - Overscript Imageboard Software &amp; Textboard Software list |url=https://overscript.net/ |access-date=29 July 2022 |website=Overscript.net}}&lt;/ref&gt;

''TinyIB'' د کوسابا د اصلي پراختیا کونکي څخه د PHP پراساس عکس بورډ سافټویر دی ، چې هدف یې &quot;لږ وزن او موثر&quot; وي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slocum |first=Trevor |title=tslocum/tinyib: Lightweight and efficient imageboard |url=https://code.rocketnine.space/tslocum/tinyib |access-date=8 June 2021 |website=Rocket Nine Labs |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609002147/https://code.rocketnine.space/tslocum/tinyib |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; دا د MySQL، PostgreSQL، SQLite، او په بشپړ ډول د ډیټابیس نشتوالی (&quot;فلیټ فایل&quot;) ملاتړ کوي. په 2009 کې پیل شوی، &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slocum |first=Trevor |title=first commit - tslocum/TinyIB@9bbf3ca |url=https://github.com/tslocum/TinyIB/commit/9bbf3caafb4ca434dfb295452fed951d7a19f727 |access-date=9 June 2021 |website=GitHub}}&lt;/ref&gt; دا لاهم د 2021 په څیر لوی فعال پرمختګ ګوري.

''ویچان'' د ټینبورډ فورک دی &quot;د نورو ځانګړتیاو سره او دا د امنیت پیچ ترلاسه کوي&quot;. &lt;ref name=&quot;github.com&quot;&gt;{{Cite web |date=15 May 2022 |title=vichan-devel/vichan: Tinyboard branch with more features and that receives security patches |url=https://github.com/vichan-devel/vichan |website=GitHub}}&lt;/ref&gt; دا په رسمي ډول تر PHP 7.0 پورې ملاتړ کوي، او که څه هم دا امنیتي ملاتړ لري، پراختیایی ټیم په کلکه غوښتنه کوي چې &quot;د عکس بورډ نور کڅوړې په پام کې ونیسي&quot; ځکه چې &quot;د هیڅ فعال پرمختګ پرته&quot; شتون نلري. &lt;ref name=&quot;github.com&quot; /&gt;

''LainChan'' د ویچان فورک دی، چې غواړي &quot;په فعاله توګه په دې باندې جوړ کړي او ډیری ځانګړتیاوې او نور پرمختګونه اضافه کړي&quot;.  دا تر PHP 7.3 پورې ملاتړ کوي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Various errors when trying to install - Issue #180 - lainchan/lainchan |url=https://github.com/lainchan/lainchan/issues/180 |website=GitHub}}&lt;/ref&gt;

''Lynxchan'' یو انځور دړه دی چې د JavaScript او Node.js پر بنسټ والړ دی. دا د چلولو لپاره د MongoDB ډیټابیس ته اړتیا لري. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lynx |first=Stephen |title=LynxChan - The best chan engine that you will ever shitpost with. |url=https://gitgud.io/LynxChan/LynxChan |access-date=2019-12-16 |publisher=GitGud.io |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118020157/https://gitgud.io/LynxChan/LynxChan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== د ډانبورو سټایل بورډونه ===
معمولا د &quot; [[wiktionary:booru|بورو]] &quot; (جمع &quot;بوروس&quot;) په نوم یادیږي. د فوتابا الهام شوي عکس بورډ سافټویر کڅوړو برخلاف ، ډانبورو او مشتقات د غیر منظم سیمانټیک جوړښت لپاره هدف لري چیرې چې کارونکي کولی شي مینځپانګه پوسټ کړي او ټاګونه ، تشریحات ، ژباړې ، د هنرمند تبصرې او تبصرې اضافه کړي.

دلته یو شمیر مختلف ډانبورو سټایل عکس بورډونه شتون لري ، دواړه خلاصې سرچینې او تړلې سرچینې.

== انځور دړهونه ==

=== 2ch ===
'''Dvach''', {{Lang-ru|двач}}      یو روسی عکس بورډ دی چې د 2ch.ru انځور دړه (په اصل کې د dvach په نوم پیژندل شوی) ځای په ځای کړی چې د جنوري په 17، 2009 کې وتړل شو؛ دا په بشپړ ډول اصلي ترتیب کاپي شوی او په انټرنیټ کې په پراخه کچه اعلان شوی و او په دې بریالي شو چې اصلي ترتیب په شهرت کې بریالی شي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Геты 2ch.hk |url=https://lurkmore.to/%D0%93%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0 |website=Lurkmore}}{{Dead link|date=January 2023}}&lt;/ref&gt; د دې مالکینو په وینا په /b/ بورډ کې د پاتې پوستونو شمیر له 150 ملیون څخه ډیر دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=//Б/ред/ - че было в |url=https://2ch.hk/b/arch/2017-03-31/res/150010363.html |website=Двач |access-date=2023-04-20 |archive-date=2019-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720185008/https://2ch.hk/b/arch/2017-03-31/res/150010363.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; د 2016 په سپتمبر کې د روسیې پلوه حکومت سازمان،  بریښنالیک. RU ، د DDOS د ادعا شویو بریدونو په وړاندې د &quot;دفاع&quot; په تنظیم کولو کې مرسته وکړه چې په ورته میاشت کې ترسره شوي؛ پیښو د کاروونکو ترمنځ اندیښنې او قیاسونه راپورته کړل چې د mail.ru لخوا د ادعا شوي اخیستلو په اړه شکمن شوي او چا چې د &quot;مرستې&quot; منلو لپاره د مالک په اختلافي پریکړه نیوکه کړې.   &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |script-title=ru:Сосач — Колчевики |url=https://wiki.1chan.ca/%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%87 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720185007/https://wiki.1chan.ca/%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%87 |archive-date=2019-07-20 |access-date=2018-10-08 |website=wiki.1chan.ca |language=ru}}&lt;/ref&gt; د اکتوبر 2018 پورې دا په پراخه کچه باور درلود چې د عکس بورډ په ساده ډول د حکومت پلوه سازمان ته په نامعلومو شرایطو کې &quot;پلورل شوی&quot; و. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; دا پریکړه د دولتي ارګان لپاره په طبیعي ډول نامعلومه ټولنه کې د کاروونکو د اعتبارونو [[محرمیت|افشا کولو]] د خطرونو په اړه د لوړې نیوکې سره مخ شوې چې ممکن د هویت له اصولو څخه سرغړونه وکړي، چې ډیری یې د 2016 په پای کې بورډ پریږدي. تر 2019 پورې دا د ترټولو لوی فعال روسی خبرې کولو عکس بورډونو څخه پاتې کیږي.

=== 420chan ===
د انګلیسي ژبې عکس بورډ [[بنګ|د کینابیس]] کلتور پراساس دی &lt;ref name=&quot;420Anon&quot;&gt;{{Cite book|last=Olson|first1=Parmy|date=4 August 2013|title=We Are Anonymous|url=https://books.google.com/books?id=ucE1AAAAQBAJ&amp;q=420chan&amp;pg=PT332|isbn=9781448136155|access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt; چې په 20 اپریل 2005 کې د اوبری کوټل لخوا رامینځته شوی. نوم د بنګ فرعي کلتور لوی 4chan &lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2014 |title=How imageboard culture shaped Gamergate / Boing Boing |url=https://boingboing.net/2014/12/31/how-imageboard-culture-shaped.html |website=boingboing.net |access-date=20 April 2023 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427130951/https://boingboing.net/2014/12/31/how-imageboard-culture-shaped.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; او د کوډ اصطلاح ''420'' ته اشاره ده. د دې بورډونو کې د مخدره توکو مختلف ځانګړي بورډونه شامل دي، &lt;ref name=&quot;420Anon&quot; /&gt; او همدارنګه یو بورډ چې د نیټجستر په نوم د چیټ بوټ ځانګړتیا لري. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taimapedia - 420chan |url=http://taimapedia.org/index.php?title=420chan |access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt;

=== 4chan ===

=== 8chan ===

=== فوتابا چینل ===
''فوتابا چینل'' (ふたば☆ちゃんねる)، یا &quot;فوتابا&quot; په لنډه توګه، په جاپان کې میشته یو مشهور، بې نومه BBS او عکس بورډ سیسټم دی. د دې بورډونه معمولا ''د کار لپاره خوندي نه وي'' او ''د پاک'' مینځپانګې ترمینځ توپیر نه کوي ، مګر د دوه اړخیز (راخیستل شوي) او درې اړخیز ( کمپیوټر ګرافیک (CG) او فوتوګرافیک) عکسونو ترمینځ یو سخت خنډ شتون لري چې خورا ډیر پلي کیږي او بحث کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=双葉ちゃん♪ |url=http://www.2chan.net/ |access-date=29 July 2022 |website=2chan.net}}&lt;/ref&gt;

=== هسپچن ===
هسپاچن د 2012 په نومبر کې د ټولو هسپانوي ژبو هیوادونو لپاره د نړیوال عکس بورډ په توګه پیل شو &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hispachan's History |url=https://www.hispachan.org/historia/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20161124120055/https://www.hispachan.org/historia/ |archive-date=24 November 2016 |access-date=29 July 2022}}&lt;/ref&gt; . ''نائب مجله'' دا د &quot;په بشپړ ډول نامعلوم هسپانوي ژبې بحث لپاره د سایټ په توګه تشریح کوي چې په 2012 کې د پیل راهیسې د هیکرانو ترمنځ مشهور ثابت شوی&quot;. &lt;ref&gt;[https://news.vice.com/article/this-murder-has-exposed-the-dark-side-of-mexicos-hacking-community &quot;This Murder Has Exposed the Dark Side of Mexico’s Hacking Community&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027232013/https://news.vice.com/article/this-murder-has-exposed-the-dark-side-of-mexicos-hacking-community |date=2017-10-27 }},, News.vice.com&lt;/ref&gt;

د 2017 په جنورۍ کې، د مونټرري (مکسیکو) په یوه ښوونځي کې ډزې دمخه د هسپاچن په اړه اعلان شوي. 

د 2019 په جون کې، ''نائب'' د هسپاچن ځینې بحثونه د &quot;همکارۍ بدمرغۍ&quot; په توګه تورن کړل. &lt;ref&gt;[https://www.vice.com/es/article/pajwg7/hispachan-fotos-sexuales-mujeres-twitter-machismo &quot;Hispachan: el foro español donde se difunden imágenes sexuales de mujeres y menores sin que nadie lo impida&quot;], Vice.com&lt;/ref&gt;

د 2022 په می کې، هسپچن په رسمي ډول په ټویټر کې خپل بند اعلان کړ، دا په لنډمهاله توګه د څو ورځو لپاره شتون درلود تر هغه چې ټول منځپانګې د تل لپاره حذف شوي نه وي، دا اوس د لولناډا په نوم پیژندل کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Se anuncia el cierre de hispachan. Se podrá responder en la pagina hasta el 31 de mayo en la noche. De ahí permanecerá vivo hasta el 12 de junio pero cerrado. El 12 se eliminara toda la pagina y solo quedara un anuncio con enlaces y texto. Este es el futuro que eligieron. |url=https://twitter.com/Hispachan/status/1531053620694659072 |access-date=29 July 2022 |website=Twitter.com}}&lt;/ref&gt;

=== کراچن ===
کراچن په 20 ملیون پوسټونو کې د پولنډ ترټولو لوی عکس بورډ دی چې په 2010 کې تاسیس شوی. کراچن د پولنډي سیاستوالو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Koniec żartów z prezydenta Dudy. Policja przeszukała mieszkanie internauty. Prokuratura wszczęła śledztwo |url=http://wyborcza.pl/1,75398,19542714,koniec-zartow-z-prezydenta-dudy-policja-przeszukala-mieszkanie.html |access-date=9 January 2017 |website=wyborcza.pl}}&lt;/ref&gt; ژورنالیستانو، &lt;ref name=&quot;karaNaTemat&quot;&gt;{{Cite web |last=Świderski |first=Bartosz |title=Hejt na Filipa Chajzera to zorganizowana akcja Karachana. Sianie zamętu sprawia trollom największą przyjemność |url=http://natemat.pl/149209,hejt-na-filipa-chajzera-to-zorganizowana-akcja-karachana-sprawia-im-to-ogromna-radosc |website=NaTemat}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 July 2015 |title=Tak zaczęło się obrażanie zmarłego syna Chajzera: &quot;To co, szkalujemy? ZIEJMY NIENAWIŚCIĄ!&quot; |url=http://www.pudelek.pl/artykul/81607/tak_zaczelo_sie_obrazanie_zmarlego_syna_chajzera_to_co_szkalujemy_ziejmy_nienawiscia/ |access-date=9 January 2017 |website=pudelek.pl |language=pl-PL}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hejt pod wpisem Filipa Chajzera o śmierci syna to zaplanowana akcja. 'Karaczan wkracza do akcji'. A to nie wszystko |url=http://www.plotek.pl/plotek/1,138986,18400818,filip-chajzer-oglosil-na-fb-ze-stracil-syna-hejt-karaczan.html |access-date=9 January 2017 |website=plotek.pl |language=pl-PL}}&lt;/ref&gt; او پاپ جان پاول II په نښه کولو وروسته د پولنډي رسنیو پام ځانته اړولی دی. &lt;ref name=&quot;karaWyborcza&quot;&gt;{{Cite web |last=Chmielecka |first=Julia |title=Trolle i zlewy |url=https://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,12102809,Trolle_i_zlewy.html |website=Gazeta Wyborcza}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web |title=Trolling level: master. To Karachan stoi za filmikiem &quot;Mój sąsiad imigrant&quot; |url=http://natemat.pl/154979,trolling-level-master-to-karachan-stoi-za-filmikiem-moj-sasiad-imigrant |access-date=9 January 2017 |website=naTemat.pl}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scenariusz jak z horroru w Rybniku. Ktoś włamał się na konto zabitej 17-latki i straszy pół miasta. Psychopata czy żart? |url=http://damianmaliszewski.natemat.pl/229763,morderstwo-17-letniej-alicji-f-haker-podaje-alfabetem-morse-a-nazwiska-osob-zamieszanych-w-zbrodnie-thriller-w-rybniku-trwa |access-date=25 May 2018 |website=naTemat.pl}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tak wyglądała ostatnia noc Alicji |url=https://www.nowiny.pl/142151-tak-wygladala-ostatnia-noc-alicji.html?f8c520cf9300a264d96947d129db9f40=&amp;p=3#content |access-date=21 August 2018 |website=nowiny.pl |archive-date=20 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720185008/https://www.nowiny.pl/142151-tak-wygladala-ostatnia-noc-alicji.html?f8c520cf9300a264d96947d129db9f40=&amp;p=3#content |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; د 2019 د جولای پورې دا سایټ د (پولنډي ژبې) غلطه پاڼه لري چې ادعا کوي سایټ د &quot;ناسمو منځپانګو&quot; له امله &quot;بند شوی&quot; دی. په هرصورت، یو لارښود شتون لري، چې معلومات ورکوي چې څنګه اصلي فورم ته ننوځي او د هغې مینځپانګې براوز کړئ. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 October 2019 |title=Jak wejść na Karachan |url=https://www.facebook.com/jakwejsc/photos/a.1602552680000935/1725491637707038/?type=1&amp;theater |access-date=19 October 2019 |website=facebook.com/jakwejsc/ |language=pl-PL}}&lt;/ref&gt; د دې نوم د پولنډي کلمې ''کاراکزان'' څخه راځي، چې معنی یې کاکروچ دی، یو حشره چې د کاراچان د لوګو په توګه کارول کیږي.

په اصل کې د آلماني ژبې انځور دړه چې په 2007 کې تاسیس شوی &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Reißmann|first1=Ole|last2=Stöcker|first2=Christian|date=20 February 2012|title=We are Anonymous: Die Maske des Protests - Wer sie sind, was sie antreibt ...|url=https://books.google.com/books?id=CkSzMbl-VsAC&amp;q=krautchan&amp;pg=PT22|page=22|isbn=9783641083748|access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt; نوم د آلمانانو لپاره د توکمپالنې ''کروت'' ته اشاره ده. د ډیری عکس بورډونو برخلاف ، په کراوچن کې پوسټرانو خپل پوسټونه د عام نوم &quot;بې نومه&quot; لاندې خپاره نه کړل. د آلمان نوم &quot; برنډ &quot; پرځای کارول شوی و، او د کروتچان ټولنې ځانونه د &quot;انون&quot; پر ځای د &quot;برنډ&quot; په توګه پیژني. په 2009 کې، د وینینډن ښوونځي له ډزو وروسته، [[بادن ورتمبرګ آیالات|د باډن-ورټمبرګ]] د کورنیو چارو وزیر په یوه مطبوعاتي کنفرانس کې د عکس بورډ په اړه یو پوسټ حواله کړ چې د ډزو په اړه یې خبرداری ورکړ، مګر وروسته معلومه شوه چې جعلي وه. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 13, 2009 |title=Massacre in Winnenden: School Shooting Internet Post a Fake |url=http://www.spiegel.de/international/germany/massacre-in-winnenden-school-shooting-internet-post-a-fake-a-613085.html |website=Spiegel Online}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Roth|first1=Daniel|title=Zündstoff für den &quot;Columbine-Effekt&quot;? Die Berichterstattung über School Shootings in deutschen Print- und Online-Medien|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=A2z-uCuUkuwC&amp;q=krautchan&amp;pg=PA116|page=116|isbn=9783643113948|access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 12, 2009 |title=German police now question whether killer posted warning |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/03/12/germany.school.shooting.women/ |website=CNN |access-date=April 20, 2023 |archive-date=July 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708181344/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/03/12/germany.school.shooting.women/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; دې سایټ [[انګلیسي|د انګلیسي ژبې]] یو مشهور بورډ هم ښودلی، /int/، کوم چې د [[پولنډبال]] انټرنېټ پیښې او یو شمیر نور مشهور [[انټرنېټي يادښتونه|میمزونه]] لکه ووجک د ورته کال په اګست کې هم و. د مارچ په 21، 2018، د انځور دړه وتړل شو. دوه ورځې وروسته د عکس بورډ ''کولچان'' د بدیل په توګه تاسیس شو.

=== ويزاردچان ===
ويزاردچان یو انځور دړه دی چې په ابتدايي توګه د نارینه انسل کلتور او موضوعاتو په شمول د انیم، شوق، او خپګان لپاره وقف شوی. د خپګان په بورډ کې کاروونکي اکثرا د ځان وژنې یا ځان وژنې په اړه بحث کوي، او د بورډ په ټولنه کې یو تناقض رامینځته شوی چې ایا کاروونکي د ځان وژنې مخنیوي هټ لاینونو ته راجع کړي. &lt;ref name=&quot;slateWizards&quot;&gt;{{Cite web |last=Hess |first=Amanda |date=3 March 2015 |title=Please Do Not Downvote Anyone Who's Asked for Help |url=http://www.slate.com/articles/technology/users/2015/03/reddit_and_suicide_intervention_how_social_media_is_changing_the_cry_for.html |website=Slate}}&lt;/ref&gt;

== هم وګوره ==

== لاسوندونه ==
{{لړسرچينې|30em}}

== بهرنۍ اړیکې ==

* [http://tanami.org/overscript/ Overscript] — د عکس بورډ سافټویر لیست
* [http://allchans.org/ AllChans - OverChan V.3] — د انځور دړهونو لیست
{{Anonymous and the Internet}}{{انټرنېټي اصطلاحات}}
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>qkathmf47dexpajsyfm54pm50g8a4e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انځوردړه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68695</id>
    <revision>
      <id>368250</id>
      <parentid>364884</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30495" sha1="j74fcwgaxmwjlojp09korai5wykzp2f" xml:space="preserve">{| class=&quot;js-no-interprojets&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;&quot;
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | &lt;div style=&quot;padding-bottom:0em;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;float; margin:em&quot; align=&quot;left&quot; 
|-
د '''انځوردړه''' د انټرنیټ فورم یو ډول دی چې د انځورونو په پوسټ کولو تمرکز کوي، ډیری وختونه د متن او خبرو اترو تر څنګ. لومړی عکس بورډونه په جاپان کې د متن بورډ مفهوم توسیع په توګه رامینځته شوي. دې سایټونو وروسته د یو شمیر [[انګلیسي|انګلیسي ژبې]] عکس بورډونو رامینځته کولو ته الهام ورکړ.

=== ټريپ کوډونه ===
[[دوتنه:Tripcode_generation_diagram.svg|کيڼ|بټنوک|300x300px| د یو عادي ټریپ کوډ اخستلو پروسې ډیاګرام.]]
ډېری عکس بورډونه او د 2 چینل سټایل بحث بورډونه د نامعلوم پوسټ کولو اجازه ورکوي (او هڅوي) او د راجسټریشن پرځای د ''ټرپ کوډ'' سیسټم کاروي. ټرپ کوډ د پاسورډ هش شوی پایله ده چې د یو چا پیژندنه اجازه ورکوي پرته له دې چې د کاروونکو په اړه کوم معلومات ذخیره کړي. د یو ځانګړي پاسورډ داخلول به یو څوک پریږدي چې د دې پټنوم څخه رامینځته شوي ټریپ کوډ سره یو څوک پوسټونه &quot;لاسلیک&quot; کړي. هڅه کول د بل کارونکي ټریپ کوډ واخلئ او له هغې څخه د دوی پاسورډ محاسبه کړئ (د مثال په توګه ، د پوسټونو رامینځته کول چې داسې ښکاري چې د یو ځانګړي کس څخه راځي) یو څه له کمپیوټري پلوه ستونزمن دی. د هغو کسانو لپاره چې دودیز ټریپ کوډ غواړي، په هرصورت، د ګمرک ټریپ کوډ جنریټرونه شتون لري (کوم چې په تخنیکي ډول د ټریپ کوډ کریکر دي) شتون لري، لکه د Meriken's Tripcode Engine &lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 March 2019 |title=&quot;Meriken's Tripcode Engine&quot; is a cross-platform custom tripcode generator.: meriken/merikens-tripcode-engine-v3 |url=https://github.com/meriken/merikens-tripcode-engine-v3 |via=GitHub}}&lt;/ref&gt; او MTY_CL. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2019 |title=A custom tripcode searcher, written using OpenCL. Primarily targeting the GCN architectures (Radeon HD 77xx and later).: madsbuvi/MTY_CL |url=https://github.com/madsbuvi/MTY_CL |via=GitHub}}&lt;/ref&gt; په عموم کې، هویت د عکس بورډ یوه ګټه ګڼل کیږي، او ځینې بورډونه وخت په وخت د یو نوم سره د پوسټ کولو وړتیا لیرې کوي (د &quot;جبري نامعلوم/نوم&quot; په نوم پیژندل کیږي).

==== خوندي ټريپ کوډونه ====
د دې حقیقت له امله چې ټرپ کوډونه په کافي وخت کې مات کیدی شي ، ځینې عکس بورډونه ، لکه 4chan او 8chan ، یو &quot;خوندي&quot; ټریپ کوډ پلي کوي. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.4chan.org/faq#sectrip |access-date=2020-08-21 |publisher=[[4chan]]}}&lt;/ref&gt; دا ډول ټریپ کوډونه په مختلف عکس بورډونو کې د بیا تولید وړ ندي؛ دوی د ټرایپ کوډ ته د خوندي مالګې چمتو کولو سره کار کوي ، د مداخلې مخه نیسي ، یوازې د سرور مالک ته پیژندل کیږي. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; له همدې امله دوی د کریپټوګرافیک لاسلیک په پرتله د کارونکي نوم سره نږدې فعالیت کوي؛ همدا لامل دی چې QAnon نشي کولی ځان په بل ویب پاڼه کې تایید کړي کله چې 8chan د 2019 په وروستیو کې ښکته شو &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roose |first=Kevin |date=2021-01-17 |title=What Is QAnon, the Viral Pro-Trump Conspiracy Theory? |url=https://www.nytimes.com/article/what-is-qanon.html |access-date=2021-01-21 |website=The New York Times |quote=Each of these sites uses a system of identity verification known as a 'tripcode'—essentially, a username that proves that a series of anonymous posts were written by the same person or people.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Glaser |first=April |date=2019-11-11 |title=8chan Is Back as 8kun. Its Racist Users Found New Homes While It Was Offline. |url=https://slate.com/technology/2019/11/8chan-8kun-white-supremacists-telegram-discord-facebook.html |access-date=2020-08-21 |website=Slate Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Breland |first=Ali |date=2019-08-15 |title=How QAnon will outlive 8Chan |url=https://www.motherjones.com/politics/2019/08/qanon-8chan/ |access-date=2020-10-01 |website=Mother Jones}}&lt;/ref&gt;

== سافټویر ==
په پراخه استعمال کې د عکس بورډ سافټویر کڅوړې دوه لومړني ډولونه شتون لري:  خطي لارښود شوي عکس بورډونه د فوتابا چینل څخه نږدې ماډل شوي (په کوم کې چې مینځپانګه د موضوعي ګټو د درجه بندۍ فرعي برخو له لارې ځړول کیږي، معمولا د فارورډ سلیش لخوا اشاره کیږي لکه &quot;/f&quot; د ښځینه لپاره)، او غیر خطي عکس بورډونه چې د ډانبوورو وروسته ماډل شوي (معمولا اشاره کیږي) د موضوعي ټاګ کولو او لټون لپاره د کنټرول شوي فولکسونومیک لغتونو په کارولو سره).

=== د فوتابا چینل کلونونه ===
اوس مهال د فوتابا الهام شوي عکس بورډ سافټویر کڅوړې شتون لري چې نن ورځ په پراخه کچه کارول کیږي ، پشمول د ''Vichan'', ''Kusaba/Kusaba X'', and ''TinyIB'' . &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ccd0/imageboards.json: List of imageboards in JSON format. |url=https://github.com/ccd0/imageboards.json/blob/gh-pages/imageboards.json |access-date=9 June 2021 |website=GitHub.com}}&lt;/ref&gt;

==== تاریخي ====
''Futallaby'' د PHP سکریپټ دی چې د فوتابا چینل څخه د فوتابا سکریپټ پراساس دی. که څه هم د Futallaby سرچینه لاهم په وړیا توګه په 1chan کې شتون لري، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Futallaby Imageboard Script |url=http://www.1chan.net/futallaby/ |access-date=2011-09-29 |website=1chan.net}}&lt;/ref&gt; دا نور په پراختیا کې نه ده، او د ډاونلوډ پاڼه د واکبا پرځای د کارولو وړاندیز کوي، په ګوته کوي چې &quot;واکبا کولی شي هر څه وکړي چې Futallaby کوي او نور ډیر څه.&quot; Futallaby د فوتابا د ژباړې په توګه پیل شو، وروسته بیا د XHTML او د تخصیص وړ CSS سټایلونو مالتړ لپاره بیا تنظیم شو.

''واکابا'' د پرل امیجبورډ سکریپټ دی چې د تار معلوماتو ذخیره کولو لپاره د SQL بیکینډ سره دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wakaba.c3.cx |url=http://wakaba.c3.cx/ |access-date=29 July 2022 |website=Wakaba.c3.cx}}&lt;/ref&gt; دا د نورو سکریپټونو په پرتله خورا اغیزمن او پاک لیکل شوي ډیزاین شوي چې شتون لري، پداسې حال کې چې د ورته فعالیت ساتنه کوي. د هډوکو په فعالیت باندې د دې د تمرکز له امله، وکابا د 4chan د یوتسوبا لخوا چمتو شوي ډیری عصري اسانتیاوې، او نوي عکس بورډ سکریپټونه نلري. یو څو کاروونکو هڅه کړې چې دا د اصلي پروژې په نښه کولو او د هغو ځانګړتیاو په اضافه کولو سره چې دوی یې ګټور ګڼي د حل کولو هڅه کړې. د دې دوه FOSS مثالونه د فرانکوسر واکابا فورک دي، &lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 October 2021 |title=frankusr's Wakaba Fork Repository |url=https://github.com/frankusrs/Wakaba |website=[[GitHub]]}}&lt;/ref&gt; او د کاروونکي تجربه متمرکز ''ګلوکابا'' . &lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 January 2022 |title=Glaukaba Imageboard Script |url=https://github.com/marlencrabapple/Glaukaba |website=[[GitHub]]}}&lt;/ref&gt;

''Kusaba'' د PHP پر بنسټ ماډلر امیجبورډ سافټویر و، کوم چې MySQL کاروي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=tslocum |title=Kusaba Imageboard Script |url=https://github.com/tslocum/kusaba |access-date=2013-06-06 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt; جوړونکي پروژه بنده کړې، د دې پرځای د TinyIB پراختیا په ګټه. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slocum |first=Trevor |title=tslocum/kusaba: This project is discontinued. Use TinyIB. |url=https://github.com/tslocum/kusaba |access-date=8 June 2021 |website=Github}}&lt;/ref&gt;

''کوسبا ایکس'' د جلا پراختیا کونکي لخوا د کوسبا دوام و. د Kusaba په څیر، Kusaba X په PHP کې لیکل شوی و، او په ذهن کې د ماډلریت سره ډیزاین شوی و. دا د چلولو لپاره MySQL یا SQLite ډیټابیس ته اړتیا لري. کوسبا او د هغې مشتقات په یو وخت کې د عکس بورډ ځینې خورا مشهور حلونه وو. Kusaba X په ښکاره ډول بند شوی، ځکه چې دا  تازه شوی نه دی، او ویب پاڼه شتون نلري.

''ټینیبورډ'' د پی ایچ پی پراساس امیج بورډ سکریپټ دی چې د MySQL بیکینډ سره دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=savetheinternet |title=Tinyboard - The better imageboard software |url=https://github.com/savetheinternet/Tinyboard |access-date=2017-07-13 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt; دا په نهایت کې ودرول شو او ''ویچان'' ته واستول شو. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=czaks |title=vichan - Tinyboard branch taking lightweightness somewhat more liberally |url=https://github.com/vichan-devel/vichan |access-date=2017-07-13 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt; ټینیبورډ (او د هغې فورکس) په ځانګړې توګه د جاواسکریپټ سره د توزیع وړتیا لري. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cool codes js to improve vichan? #252 |url=https://github.com/vichan-devel/vichan/issues/252 |access-date=2017-07-13 |website=[[GitHub]]}}&lt;/ref&gt;

''انفینٹی'' د ویچان فورک دی چې د کارونکي بورډ رامینځته کولو ته اجازه ورکوي. دا د 8kun لپاره اساس دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 April 2022 |title=ctrlcctrlv/finity: A vichan fork permitting users to create their own boards |url=https://github.com/ctrlcctrlv/infinity |website=GitHub}}&lt;/ref&gt; انفینٹی بند شوی، که څه هم دا په ''OpenIB'' کې نښلول شوی، کوم چې ملاتړ کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cipherwraith |title=OpenIB - An infinity fork focused on security. |url=https://github.com/OpenIB/OpenIB |access-date=2017-07-13 |publisher=GitHub}}&lt;/ref&gt;

==== فعاله ====
''تیمابا'' د واکبا د 420chan ملکیت دوام دی، دا د ډیری عصري ځانګړتیاو او عامه API سره ترمیم کوي. دا د هایبرډ پرل او پی ایچ پی پلیټ فارم دی، لکه څنګه چې د Wakaba جامد html محصول په پرتله. دا فورک نن ورځ کارول کیږي، مګر سرچینه هیڅکله نه ده خپره شوې. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=overscript/ - Overscript Imageboard Software &amp; Textboard Software list |url=https://overscript.net/ |access-date=29 July 2022 |website=Overscript.net}}&lt;/ref&gt;

''TinyIB'' د کوسابا د اصلي پراختیا کونکي څخه د PHP پراساس عکس بورډ سافټویر دی ، چې هدف یې &quot;لږ وزن او موثر&quot; وي. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slocum |first=Trevor |title=tslocum/tinyib: Lightweight and efficient imageboard |url=https://code.rocketnine.space/tslocum/tinyib |access-date=8 June 2021 |website=Rocket Nine Labs |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609002147/https://code.rocketnine.space/tslocum/tinyib |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; دا د MySQL، PostgreSQL، SQLite، او په بشپړ ډول د ډیټابیس نشتوالی (&quot;فلیټ فایل&quot;) ملاتړ کوي. په 2009 کې پیل شوی، &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Slocum |first=Trevor |title=first commit - tslocum/TinyIB@9bbf3ca |url=https://github.com/tslocum/TinyIB/commit/9bbf3caafb4ca434dfb295452fed951d7a19f727 |access-date=9 June 2021 |website=GitHub}}&lt;/ref&gt; دا لاهم د 2021 په څیر لوی فعال پرمختګ ګوري.

''ویچان'' د ټینبورډ فورک دی &quot;د نورو ځانګړتیاو سره او دا د امنیت پیچ ترلاسه کوي&quot;. &lt;ref name=&quot;github.com&quot;&gt;{{Cite web |date=15 May 2022 |title=vichan-devel/vichan: Tinyboard branch with more features and that receives security patches |url=https://github.com/vichan-devel/vichan |website=GitHub}}&lt;/ref&gt; دا په رسمي ډول تر PHP 7.0 پورې ملاتړ کوي، او که څه هم دا امنیتي ملاتړ لري، پراختیایی ټیم په کلکه غوښتنه کوي چې &quot;د عکس بورډ نور کڅوړې په پام کې ونیسي&quot; ځکه چې &quot;د هیڅ فعال پرمختګ پرته&quot; شتون نلري. &lt;ref name=&quot;github.com&quot; /&gt;

''LainChan'' د ویچان فورک دی، چې غواړي &quot;په فعاله توګه په دې باندې جوړ کړي او ډیری ځانګړتیاوې او نور پرمختګونه اضافه کړي&quot;.  دا تر PHP 7.3 پورې ملاتړ کوي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Various errors when trying to install - Issue #180 - lainchan/lainchan |url=https://github.com/lainchan/lainchan/issues/180 |website=GitHub}}&lt;/ref&gt;

''Lynxchan'' یو انځوردړه دی چې د JavaScript او Node.js پر بنسټ والړ دی. دا د چلولو لپاره د MongoDB ډیټابیس ته اړتیا لري. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lynx |first=Stephen |title=LynxChan - The best chan engine that you will ever shitpost with. |url=https://gitgud.io/LynxChan/LynxChan |access-date=2019-12-16 |publisher=GitGud.io |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118020157/https://gitgud.io/LynxChan/LynxChan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== د ډانبورو سټایل بورډونه ===
معمولا د &quot; [[wiktionary:booru|بورو]] &quot; (جمع &quot;بوروس&quot;) په نوم یادیږي. د فوتابا الهام شوي عکس بورډ سافټویر کڅوړو برخلاف ، ډانبورو او مشتقات د غیر منظم سیمانټیک جوړښت لپاره هدف لري چیرې چې کارونکي کولی شي مینځپانګه پوسټ کړي او ټاګونه ، تشریحات ، ژباړې ، د هنرمند تبصرې او تبصرې اضافه کړي.

دلته یو شمیر مختلف ډانبورو سټایل عکس بورډونه شتون لري ، دواړه خلاصې سرچینې او تړلې سرچینې.

== انځوردړهونه ==

=== 2ch ===
'''Dvach''', {{Lang-ru|двач}}      یو روسی عکس بورډ دی چې د 2ch.ru انځوردړه (په اصل کې د dvach په نوم پیژندل شوی) ځای په ځای کړی چې د جنوري په 17، 2009 کې وتړل شو؛ دا په بشپړ ډول اصلي ترتیب کاپي شوی او په انټرنیټ کې په پراخه کچه اعلان شوی و او په دې بریالي شو چې اصلي ترتیب په شهرت کې بریالی شي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Геты 2ch.hk |url=https://lurkmore.to/%D0%93%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0 |website=Lurkmore}}{{Dead link|date=January 2023}}&lt;/ref&gt; د دې مالکینو په وینا په /b/ بورډ کې د پاتې پوستونو شمیر له 150 ملیون څخه ډیر دی. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=//Б/ред/ - че было в |url=https://2ch.hk/b/arch/2017-03-31/res/150010363.html |website=Двач |access-date=2023-04-20 |archive-date=2019-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720185008/https://2ch.hk/b/arch/2017-03-31/res/150010363.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; د 2016 په سپتمبر کې د روسیې پلوه حکومت سازمان،  بریښنالیک. RU ، د DDOS د ادعا شویو بریدونو په وړاندې د &quot;دفاع&quot; په تنظیم کولو کې مرسته وکړه چې په ورته میاشت کې ترسره شوي؛ پیښو د کاروونکو ترمنځ اندیښنې او قیاسونه راپورته کړل چې د mail.ru لخوا د ادعا شوي اخیستلو په اړه شکمن شوي او چا چې د &quot;مرستې&quot; منلو لپاره د مالک په اختلافي پریکړه نیوکه کړې.   &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |script-title=ru:Сосач — Колчевики |url=https://wiki.1chan.ca/%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%87 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720185007/https://wiki.1chan.ca/%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%87 |archive-date=2019-07-20 |access-date=2018-10-08 |website=wiki.1chan.ca |language=ru}}&lt;/ref&gt; د اکتوبر 2018 پورې دا په پراخه کچه باور درلود چې د عکس بورډ په ساده ډول د حکومت پلوه سازمان ته په نامعلومو شرایطو کې &quot;پلورل شوی&quot; و. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; دا پریکړه د دولتي ارګان لپاره په طبیعي ډول نامعلومه ټولنه کې د کاروونکو د اعتبارونو [[محرمیت|افشا کولو]] د خطرونو په اړه د لوړې نیوکې سره مخ شوې چې ممکن د هویت له اصولو څخه سرغړونه وکړي، چې ډیری یې د 2016 په پای کې بورډ پریږدي. تر 2019 پورې دا د ترټولو لوی فعال روسی خبرې کولو عکس بورډونو څخه پاتې کیږي.

=== 420chan ===
د انګلیسي ژبې عکس بورډ [[بنګ|د کینابیس]] کلتور پراساس دی &lt;ref name=&quot;420Anon&quot;&gt;{{Cite book|last=Olson|first1=Parmy|date=4 August 2013|title=We Are Anonymous|url=https://books.google.com/books?id=ucE1AAAAQBAJ&amp;q=420chan&amp;pg=PT332|isbn=9781448136155|access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt; چې په 20 اپریل 2005 کې د اوبری کوټل لخوا رامینځته شوی. نوم د بنګ فرعي کلتور لوی 4chan &lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2014 |title=How imageboard culture shaped Gamergate / Boing Boing |url=https://boingboing.net/2014/12/31/how-imageboard-culture-shaped.html |website=boingboing.net |access-date=20 April 2023 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427130951/https://boingboing.net/2014/12/31/how-imageboard-culture-shaped.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; او د کوډ اصطلاح ''420'' ته اشاره ده. د دې بورډونو کې د مخدره توکو مختلف ځانګړي بورډونه شامل دي، &lt;ref name=&quot;420Anon&quot; /&gt; او همدارنګه یو بورډ چې د نیټجستر په نوم د چیټ بوټ ځانګړتیا لري. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taimapedia - 420chan |url=http://taimapedia.org/index.php?title=420chan |access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt;

=== 4chan ===

=== 8chan ===

=== فوتابا چینل ===
''فوتابا چینل'' (ふたば☆ちゃんねる)، یا &quot;فوتابا&quot; په لنډه توګه، په جاپان کې میشته یو مشهور، بې نومه BBS او عکس بورډ سیسټم دی. د دې بورډونه معمولا ''د کار لپاره خوندي نه وي'' او ''د پاک'' مینځپانګې ترمینځ توپیر نه کوي ، مګر د دوه اړخیز (راخیستل شوي) او درې اړخیز ( کمپیوټر ګرافیک (CG) او فوتوګرافیک) عکسونو ترمینځ یو سخت خنډ شتون لري چې خورا ډیر پلي کیږي او بحث کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=双葉ちゃん♪ |url=http://www.2chan.net/ |access-date=29 July 2022 |website=2chan.net}}&lt;/ref&gt;

=== هسپچن ===
هسپاچن د 2012 په نومبر کې د ټولو هسپانوي ژبو هیوادونو لپاره د نړیوال عکس بورډ په توګه پیل شو &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hispachan's History |url=https://www.hispachan.org/historia/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20161124120055/https://www.hispachan.org/historia/ |archive-date=24 November 2016 |access-date=29 July 2022}}&lt;/ref&gt; . ''نائب مجله'' دا د &quot;په بشپړ ډول نامعلوم هسپانوي ژبې بحث لپاره د سایټ په توګه تشریح کوي چې په 2012 کې د پیل راهیسې د هیکرانو ترمنځ مشهور ثابت شوی&quot;. &lt;ref&gt;[https://news.vice.com/article/this-murder-has-exposed-the-dark-side-of-mexicos-hacking-community &quot;This Murder Has Exposed the Dark Side of Mexico’s Hacking Community&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027232013/https://news.vice.com/article/this-murder-has-exposed-the-dark-side-of-mexicos-hacking-community |date=2017-10-27 }},, News.vice.com&lt;/ref&gt;

د 2017 په جنورۍ کې، د مونټرري (مکسیکو) په یوه ښوونځي کې ډزې دمخه د هسپاچن په اړه اعلان شوي. 

د 2019 په جون کې، ''نائب'' د هسپاچن ځینې بحثونه د &quot;همکارۍ بدمرغۍ&quot; په توګه تورن کړل. &lt;ref&gt;[https://www.vice.com/es/article/pajwg7/hispachan-fotos-sexuales-mujeres-twitter-machismo &quot;Hispachan: el foro español donde se difunden imágenes sexuales de mujeres y menores sin que nadie lo impida&quot;], Vice.com&lt;/ref&gt;

د 2022 په می کې، هسپچن په رسمي ډول په ټویټر کې خپل بند اعلان کړ، دا په لنډمهاله توګه د څو ورځو لپاره شتون درلود تر هغه چې ټول منځپانګې د تل لپاره حذف شوي نه وي، دا اوس د لولناډا په نوم پیژندل کیږي. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Se anuncia el cierre de hispachan. Se podrá responder en la pagina hasta el 31 de mayo en la noche. De ahí permanecerá vivo hasta el 12 de junio pero cerrado. El 12 se eliminara toda la pagina y solo quedara un anuncio con enlaces y texto. Este es el futuro que eligieron. |url=https://twitter.com/Hispachan/status/1531053620694659072 |access-date=29 July 2022 |website=Twitter.com}}&lt;/ref&gt;

=== کراچن ===
کراچن په 20 ملیون پوسټونو کې د پولنډ ترټولو لوی عکس بورډ دی چې په 2010 کې تاسیس شوی. کراچن د پولنډي سیاستوالو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Koniec żartów z prezydenta Dudy. Policja przeszukała mieszkanie internauty. Prokuratura wszczęła śledztwo |url=http://wyborcza.pl/1,75398,19542714,koniec-zartow-z-prezydenta-dudy-policja-przeszukala-mieszkanie.html |access-date=9 January 2017 |website=wyborcza.pl}}&lt;/ref&gt; ژورنالیستانو، &lt;ref name=&quot;karaNaTemat&quot;&gt;{{Cite web |last=Świderski |first=Bartosz |title=Hejt na Filipa Chajzera to zorganizowana akcja Karachana. Sianie zamętu sprawia trollom największą przyjemność |url=http://natemat.pl/149209,hejt-na-filipa-chajzera-to-zorganizowana-akcja-karachana-sprawia-im-to-ogromna-radosc |website=NaTemat}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 July 2015 |title=Tak zaczęło się obrażanie zmarłego syna Chajzera: &quot;To co, szkalujemy? ZIEJMY NIENAWIŚCIĄ!&quot; |url=http://www.pudelek.pl/artykul/81607/tak_zaczelo_sie_obrazanie_zmarlego_syna_chajzera_to_co_szkalujemy_ziejmy_nienawiscia/ |access-date=9 January 2017 |website=pudelek.pl |language=pl-PL}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hejt pod wpisem Filipa Chajzera o śmierci syna to zaplanowana akcja. 'Karaczan wkracza do akcji'. A to nie wszystko |url=http://www.plotek.pl/plotek/1,138986,18400818,filip-chajzer-oglosil-na-fb-ze-stracil-syna-hejt-karaczan.html |access-date=9 January 2017 |website=plotek.pl |language=pl-PL}}&lt;/ref&gt; او پاپ جان پاول II په نښه کولو وروسته د پولنډي رسنیو پام ځانته اړولی دی. &lt;ref name=&quot;karaWyborcza&quot;&gt;{{Cite web |last=Chmielecka |first=Julia |title=Trolle i zlewy |url=https://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,12102809,Trolle_i_zlewy.html |website=Gazeta Wyborcza}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web |title=Trolling level: master. To Karachan stoi za filmikiem &quot;Mój sąsiad imigrant&quot; |url=http://natemat.pl/154979,trolling-level-master-to-karachan-stoi-za-filmikiem-moj-sasiad-imigrant |access-date=9 January 2017 |website=naTemat.pl}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scenariusz jak z horroru w Rybniku. Ktoś włamał się na konto zabitej 17-latki i straszy pół miasta. Psychopata czy żart? |url=http://damianmaliszewski.natemat.pl/229763,morderstwo-17-letniej-alicji-f-haker-podaje-alfabetem-morse-a-nazwiska-osob-zamieszanych-w-zbrodnie-thriller-w-rybniku-trwa |access-date=25 May 2018 |website=naTemat.pl}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tak wyglądała ostatnia noc Alicji |url=https://www.nowiny.pl/142151-tak-wygladala-ostatnia-noc-alicji.html?f8c520cf9300a264d96947d129db9f40=&amp;p=3#content |access-date=21 August 2018 |website=nowiny.pl |archive-date=20 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720185008/https://www.nowiny.pl/142151-tak-wygladala-ostatnia-noc-alicji.html?f8c520cf9300a264d96947d129db9f40=&amp;p=3#content |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; د 2019 د جولای پورې دا سایټ د (پولنډي ژبې) غلطه پاڼه لري چې ادعا کوي سایټ د &quot;ناسمو منځپانګو&quot; له امله &quot;بند شوی&quot; دی. په هرصورت، یو لارښود شتون لري، چې معلومات ورکوي چې څنګه اصلي فورم ته ننوځي او د هغې مینځپانګې براوز کړئ. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 October 2019 |title=Jak wejść na Karachan |url=https://www.facebook.com/jakwejsc/photos/a.1602552680000935/1725491637707038/?type=1&amp;theater |access-date=19 October 2019 |website=facebook.com/jakwejsc/ |language=pl-PL}}&lt;/ref&gt; د دې نوم د پولنډي کلمې ''کاراکزان'' څخه راځي، چې معنی یې کاکروچ دی، یو حشره چې د کاراچان د لوګو په توګه کارول کیږي.

په اصل کې د آلماني ژبې انځوردړه چې په 2007 کې تاسیس شوی &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Reißmann|first1=Ole|last2=Stöcker|first2=Christian|date=20 February 2012|title=We are Anonymous: Die Maske des Protests - Wer sie sind, was sie antreibt ...|url=https://books.google.com/books?id=CkSzMbl-VsAC&amp;q=krautchan&amp;pg=PT22|page=22|isbn=9783641083748|access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt; نوم د آلمانانو لپاره د توکمپالنې ''کروت'' ته اشاره ده. د ډیری عکس بورډونو برخلاف ، په کراوچن کې پوسټرانو خپل پوسټونه د عام نوم &quot;بې نومه&quot; لاندې خپاره نه کړل. د آلمان نوم &quot; برنډ &quot; پرځای کارول شوی و، او د کروتچان ټولنې ځانونه د &quot;انون&quot; پر ځای د &quot;برنډ&quot; په توګه پیژني. په 2009 کې، د وینینډن ښوونځي له ډزو وروسته، [[بادن ورتمبرګ آیالات|د باډن-ورټمبرګ]] د کورنیو چارو وزیر په یوه مطبوعاتي کنفرانس کې د عکس بورډ په اړه یو پوسټ حواله کړ چې د ډزو په اړه یې خبرداری ورکړ، مګر وروسته معلومه شوه چې جعلي وه. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 13, 2009 |title=Massacre in Winnenden: School Shooting Internet Post a Fake |url=http://www.spiegel.de/international/germany/massacre-in-winnenden-school-shooting-internet-post-a-fake-a-613085.html |website=Spiegel Online}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Roth|first1=Daniel|title=Zündstoff für den &quot;Columbine-Effekt&quot;? Die Berichterstattung über School Shootings in deutschen Print- und Online-Medien|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=A2z-uCuUkuwC&amp;q=krautchan&amp;pg=PA116|page=116|isbn=9783643113948|access-date=28 March 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 12, 2009 |title=German police now question whether killer posted warning |url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/03/12/germany.school.shooting.women/ |website=CNN |access-date=April 20, 2023 |archive-date=July 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708181344/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/03/12/germany.school.shooting.women/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; دې سایټ [[انګلیسي|د انګلیسي ژبې]] یو مشهور بورډ هم ښودلی، /int/، کوم چې د [[پولنډبال]] انټرنېټ پیښې او یو شمیر نور مشهور [[انټرنېټي يادښتونه|میمزونه]] لکه ووجک د ورته کال په اګست کې هم و. د مارچ په 21، 2018، د انځوردړه وتړل شو. دوه ورځې وروسته د عکس بورډ ''کولچان'' د بدیل په توګه تاسیس شو.

=== ويزاردچان ===
ويزاردچان یو انځوردړه دی چې په ابتدايي توګه د نارینه انسل کلتور او موضوعاتو په شمول د انیم، شوق، او خپګان لپاره وقف شوی. د خپګان په بورډ کې کاروونکي اکثرا د ځان وژنې یا ځان وژنې په اړه بحث کوي، او د بورډ په ټولنه کې یو تناقض رامینځته شوی چې ایا کاروونکي د ځان وژنې مخنیوي هټ لاینونو ته راجع کړي. &lt;ref name=&quot;slateWizards&quot;&gt;{{Cite web |last=Hess |first=Amanda |date=3 March 2015 |title=Please Do Not Downvote Anyone Who's Asked for Help |url=http://www.slate.com/articles/technology/users/2015/03/reddit_and_suicide_intervention_how_social_media_is_changing_the_cry_for.html |website=Slate}}&lt;/ref&gt;

== هم وګوره ==

== لاسوندونه ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== بهرنۍ اړیکې ==

* [http://tanami.org/overscript/ Overscript] — د عکس بورډ سافټویر لیست
* [http://allchans.org/ AllChans - OverChan V.3] — د انځوردړهونو لیست
{{Anonymous and the Internet}}{{انټرنېټي اصطلاحات}}
[[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>j74fcwgaxmwjlojp09korai5wykzp2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنايي ارواپوهنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73306</id>
    <revision>
      <id>368262</id>
      <parentid>309060</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T00:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8161" sha1="iki7ttl6ninjggx3oz0roi3a4xp2q2a" xml:space="preserve">ددې لپاره، چې پوه شو جنايي ارواپوهنه څه ده، لومړی به د عمومي ارواپوهنې تعريف ته يوه کتنه وکړو، د [[ساپوهنه|ارواپوهنې]] هدف روښانه کړو او هغه نورې څانګې، چې له جنايي ارواپوهنې سره اړيکې او تعامل لري بايد وپېژنو.
== د ارواپوهنې تعريف ==
د ارواپوهنې علم د ذهنې پروسې او کړو وړو مطالعه ده .
کړه وړه:هر ډول ارګانيزم ځواب، چې د ننيو او بهرنيو حرکتونو پر وړاندې تر سره کېږې کړه وړه وايو، چې په مستقيم يا غير مستقيم ډول د ليدو وړ وي .
ذهني پروسې : هغه هيجانات، احساسات او نګيزې، چې خلک ېې تجربه کوي، ذهني پروسې وايي او د خلکو لپاره په مستقيم او غير مستقيم ډول د ليدو وړ وي .
ارواپوهان هڅه کوي، چې انسانان د علمي لارو چارو په واسطه تر څيړنې لاندې ونيسي. ددې کار څخه د هغوی هدف دادی چې دغه کار د انسان د توصيف او وړاندوينې لامل کېږي .&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.nunn.asia/77671/%d8%ac%d9%86%d8%a7%d9%8a%d9%8a-%d8%a7%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%d9%87-%da%85%d9%87-%d8%af%d9%87-%d8%9f/ |access-date=2023-12-31 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121942/https://www.nunn.asia/77671/%D8%AC%D9%86%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87-%DA%85%D9%87-%D8%AF%D9%87-%D8%9F/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== د جنايي ارواپوهنې تعريف ==
جنايي ارواپوهنه د جرمي شخصيت پيژندنه ،دلايل او د جرمي انګيزو مطالعه ده، چې دغه لايل او انګيزې په ټولنه منونکي، ټولنيز کيدل، د ماشومتوب د وخت تجربې، د ژوند چاپيريال او همدارنګه جنتيک رول په يوه جرمي شخصيت کې د هغه جرم پورې اړوندېږي . يا په لنډ ډول کولی شو داسې ېې تعريف کړو((د هغو رواني کړنو مطالعه ده، چې يو انسان په جرم کې رول لري ))
هغو کړو وړو ته چې د ټولنې د قانون مخالف وي جنايي کړه وړه ويل کېږې . جنايي کړه وړه په خپله يو ډول ټولنيز کړه وړه دي.هر ډول کړه وړه، چې په ټولنه کې رامنځ ته کېږې او د ټولنيزې ارواپوهنې له زاوېې څخه تر څيړنې لاندې نيول کېږي ټولنيز کړه وړه ويل کېږي .&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.nunn.asia/77671/%d8%ac%d9%86%d8%a7%d9%8a%d9%8a-%d8%a7%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%d9%87-%da%85%d9%87-%d8%af%d9%87-%d8%9f/ |access-date=2023-12-31 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121942/https://www.nunn.asia/77671/%D8%AC%D9%86%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87-%DA%85%D9%87-%D8%AF%D9%87-%D8%9F/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
زيات شمېر ځانګړي فکټورونه موجود دي، چې ټولنيز تعاملات رامنځ ته کوي .دغه فکټورونه په عمده ډول په پنځو برخو ويشل شوي دي :
#  د نورو خلکو طبيعت او کړه وړه
# ټولنيزشناخت(فکرونه او د نورو خلکو په اړه زمونږ خافظه)
#  د ځای بدلون.
# ټولنيز او فرهنګي فرصتونه چې ټولنيز کړه وړه ترې رامنځ ته کېږي 
# د ژوند طبيعي اړخونه چې په ټولنيز رفتار پورې اړه لري.
== د جنايي ارواپوهنې موضوعات ==
جنايي ارواپوهنه په کلي ډول عمومي ارواپوهنه، کلينيکي ارواپوهنه، روانکاوي (تجزيه او تحليل) او د هغو برخو مطالعه، چې يو مجرم څنکه په يو جرم باندې اخته کېږي او مخنيوی ېې کېږي .&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.nunn.asia/77671/%d8%ac%d9%86%d8%a7%d9%8a%d9%8a-%d8%a7%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%d9%87-%da%85%d9%87-%d8%af%d9%87-%d8%9f/ |access-date=2023-12-31 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121942/https://www.nunn.asia/77671/%D8%AC%D9%86%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87-%DA%85%D9%87-%D8%AF%D9%87-%D8%9F/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== د جنايي ارواپوهنې هدفونه ==
#  د جنايي اروابوهنې لومړنی هدف د يوه کس هغه مطالعه، شناخت او علتونه دي چې هغه په جرم باندې اخته کوي .
# د احتمالي پيښو مخنيوی، په دې منظور، چې د يوه کس جرم د نور خلکو له خوا تکرار نشي او همدا ډول په خپله د مجرم له خوا هم داسې عمل ونشي، چې جرمي اعمال ېې تکرار شي چې لاندې موارد پکې شامل دی .
*  بيا رغونه او د مجرمينو درملنه
*  د ټولنې بيا منل او د درملنې دوام
*  د ټولنيز جرم دلرې کولو هڅه
چې دا درې پړاوه بايد په يوه وخت د مسولې ادارې له خوا پلې شي .
#  له قضايي ارګانو سره مرسته تر څو داسې ټولنيز، اروايي، فرهنګي، اقتصادي او د يني قوانين منځ ته راوړي، چې د مجرمينو په ښه والي کې مرسته وکړي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.nunn.asia/77671/%d8%ac%d9%86%d8%a7%d9%8a%d9%8a-%d8%a7%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%d9%87-%da%85%d9%87-%d8%af%d9%87-%d8%9f/ |access-date=2023-12-31 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121942/https://www.nunn.asia/77671/%D8%AC%D9%86%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87-%DA%85%D9%87-%D8%AF%D9%87-%D8%9F/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== جنايي ارواپوهنه او نور علمونه ==
جنايي انسان پېژندنه: هغه علم دی، چې جسمي ځانګړتياوې او د بدن اعضا مطالعه کوي، کوم چې د جرم رامنځ ته کېدو په وخت کې رول لوبوي.
جنايي ژوند پيژنده :د ژنتيکو اړخونو د څيړنې علم، د ژوند پيژندنې تولګی او د جرم پيښېدو په وخت کې د هورمونونو اثرات.
جنايي ټولنپيژندنه: ډله ايزه جنايي ټولنپيژندنه، نژاد، چاپيريال او ټولنيز علتونه، اقتصادي، فرهنګي جرمونه او مجرمان تر څيړنې لاندې نيسي .
جزا پېژندنه (د ساتنې علم) : دجرم پېژندل او د هغې کټګوري کول ، د زندانيانو مدريت او دمجرمينو لپاره سمه فضا رامنځ ته کول .&lt;ref group=&gt;{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.nunn.asia/77671/%d8%ac%d9%86%d8%a7%d9%8a%d9%8a-%d8%a7%d8%b1%d9%88%d8%a7%d9%be%d9%88%d9%87%d9%86%d9%87-%da%85%d9%87-%d8%af%d9%87-%d8%9f/ |access-date=2023-12-31 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121942/https://www.nunn.asia/77671/%D8%AC%D9%86%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%D9%87-%DA%85%D9%87-%D8%AF%D9%87-%D8%9F/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== جرمپوهنه ==
یو تخنیک چې پر بنسټ یې د مجرم یا رواني ناروغ (مجرم) ځانګړتیاوې او شخصیت د جرم په ترسره کولو کې د حقیقي چلندونو پر بنسټ وړاندوینه کیږي.&lt;ref&gt;Rossi, D. (1982). Crime scene behavioral analysis: Another tool for the law enforcement investigator. Police Chief, 18(4),152–155.&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==</text>
      <sha1>iki7ttl6ninjggx3oz0roi3a4xp2q2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اولنډ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75497</id>
    <revision>
      <id>368251</id>
      <parentid>316436</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4482" sha1="rqq2q01pnd7e66on5z12cr46o5i67oh" xml:space="preserve">{{Infobox country
|native_name = ''{{lang|sv|Landskapet Åland}}''&lt;br/&gt;''({{lang|fi|Ahvenanmaan maakunta}})''
|conventional_long_name = اولنډ ټاپوګان
|common_name = اولنډ
|image_flag = Flag of Åland.svg
|image_coat = Coat of arms of Åland.svg
|image_map = LocationÅland.svg
|national_motto = &quot;سولې ټاپو&quot; - &quot;Islands of Peace&quot;&lt;ref&gt;http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4188/is_20040718/ai_n11466101|{{مړه لينکونه|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Deseret News (Salt Lake City), Jul 18, 2004 by Tim Vickery Associated Press&lt;/ref&gt;
|national_anthem = ''Ålänningens sång''
|official_languages = [[سونسکا]]
|demonym = Ålandic, Ålandish;&lt;br/&gt;{{lang-sv|Ålänning/Åländare}}
|capital = [[ماريهامن]]
|latd=60 |latm=07 |latNS=N |longd=019 |longm=54 |longEW=E
|largest_city = capital
|government_type = خپلواکه سيمه
|leader_title1 = واکمن
|leader_name1 = [[Peter Lindbäck]]
|leader_title2 = مرستيال
|leader_name2 = [[Camilla Gunell]]
|sovereignty_type = خپلواکه سيمه
|established_event1 = اعلان
|established_date1 = 1920
|established_event2 = منل کېدل
|established_date2 = 1921{{smallsup|2}}
|accessionEUdate = 
|area_magnitude = 1_E10
|area_km2 = 13,517
|area_sq_mi = 5,219 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 88
|population_estimate = 28,355
|population_estimate_year = 2011
|population_estimate_rank = 
|population_census = 
|population_census_year = 
|population_density_km2 = 18.14
|population_density_sq_mi = 46.98 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = 
|GDP_PPP = $1.563 billion&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Välkommen till ÅSUB! {{!}} Ålands statistik- och utredningsbyrå&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.asub.ax/text.con?iPage=227 |access-date=2012-09-08 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115224407/http://www.asub.ax/text.con?iPage=227 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_year = 2007
|GDP_PPP_per_capita = $55,829
|HDI_year = 2007
|HDI = 0.967
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.asub.ax/text.con?iPage=251|title=Human Development Report 2007|year=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225074854/https://www.asub.ax/sv?iPage=251|archivedate=2018-12-25|access-date=2012-09-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|HDI_category = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;very high&lt;/span&gt; 
|currency = [[يورو]] (€){{smallsup|4}} {{smallsup|6}}
|currency_code = EUR
|country_code = AX
|time_zone = [[ختيځې اروپا وخت زون|EET]]
|utc_offset = +2
|time_zone_DST = [[ختيځې اروپا وخت زون|EEST]]
|utc_offset_DST = +3
|cctld = [[.ax]]{{smallsup|5}}
|calling_code = [[+358]]
|footnote1 = 
}}
'''اولنډ({{lang-sv|Åland}}, {{IPA-sv|ˈo:land|IPA}}; {{lang-fi|Ahvenanmaa}})''' ، [[بالتيک سمندر|په بالتیک بحر]] کې د بوتنیا خلیج ته د ننوتلو په لاره کې یوه [[ټاپوډله]] ده چې په [[فينلينډ|فينلینډ]] پورې اړه لري. '''اولنډ''' یوه خپلواکه  ملکي سیمه ده ، او په فينلینډ کې یوازېنۍ واحده [[سویډني ژبه|سویډني]] سیمه ده. '''اولنډ''' د فينلينډ تر ټولو کوچنۍ سیمه ده، چې د هغې 0.49% مساحت او 0.50% نفوس جوړوي.

'''اولنډ''' د Åland (Fasta Åland) اصلي ټاپو څخه جوړه ده، چېرې چې اولنډ 90٪ نفوس ژوند کوي، او شاوخوا 6,500 ډبرې او نور  ټاپوګان ختیځ ته پراته دي. فاسټا اولنډ ټاپو [[سویډن|د سویډن له]] ساحل څخه 38 کیلومتره (24 [[مایل|میله]] ) لیرې دی. په ختیځ کې، '''د اولنډ''' ټاپوګانو ډله د &quot;فینلینډ ارکیپیلاګو&quot; سمندر سره تړلې ده. '''د اولینډ''' یوازینۍ ځمکنۍ پوله د سویډن سره په مارکیټ راک کې ده.

== اړوندې پوښتنې ==

* په اولنډ ټاپوګانو کې سرحدي شخړې
* د اولنډ ټاپوګانو بیرغ
* د اولنډ ټاپوګانو  د هوایی ډګرونو نوملړ
* ګیټا، اولند ټاپو
* سونډ، اولند ټاپو
* ماريهام

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}

* [[انګليسي ويکيپېډيا|انګلیسي ویکیپیډیا]]</text>
      <sha1>rqq2q01pnd7e66on5z12cr46o5i67oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دلمانځه فرضونه واجبات سنتونه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78937</id>
    <revision>
      <id>368272</id>
      <parentid>333910</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5215" sha1="1oczc0s8b3uu7fmqvfai1bv20ol52gf" xml:space="preserve">'''''د لمانځه، شرطونه، واجبات او سنتونه په لاندې ډول سره دي'''''&lt;ref&gt;{{Cite book |author-link=https://www.nunn.asia/114627/%D8%AF-%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%81%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7-%D8%8C-%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%8C-%D9%88%D8%A7%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%88-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86%D9%87/ |title=شروط الصلوة کتاب ژباړه}}&lt;/ref&gt;


'''د لمانځه شرطونه اته (۸) دانې دي:'''

۱ :- په پاکو اوبو اودس کول دي، که اوبه نه وي نو بیا تیمم وهل دي په پاکه خاوره سره.

۲ :- د جامې پاک والی دی د سپکي او درنې مردارۍ څخه.

۳ :- د هغه ځای پاکوالی دی چي لمونځ پر کیږي.

۴ :- د بدن پاکوالی دی د بولو او ګندګیو څخه او هغه مرداري چي ددې په مثال وي.

۵ :- د عورت پټول دي، د نارینه عورت لاندي له نو څخه تر ځنګنو پوري دی او ښځه ټوله عورت ده خو مخ، لاسونه، او پښې یې نه دي عورت؛ لاسونه تربندو، پښې تر بیجلکو پوري.

۶ :- مخ قبلې ته ګرځول دي.

۷ :- نیت کول دي.

۸ :- د لمانځه وختونه پیژندل دي.

'''هر هغه څوک چي ددغه اتو( ۸)شرطونو څخه یو شرط پریږدي، که په هیره یا په قصد سره وي، لمونځ یې نه صحیح کیږي.'''


'''د لمانځه ارکان یا فرضونه شپږ (۶) دانې دي.'''

۱ :- د لمانځه د شروع الله اکبر یا تکبیر تحریمه دی.

۲ :- ولاړه ده.

۳ :- قرائت دی.

۴ :- رکوع ده.

۵ :- سجده ده.

۶ :- اخیري ناسته ده.

'''هر هغه څوک چي ددغه شپږو (۶) ارکانو څخه یو رکن پریږدي، لمونځ یې فاسدیږي او بیا به لمونځ د سره را ګرځوي.'''


'''د لمانځه واجبات اوو (۷) دي:'''

۱ :- الحمد الله ویل دي.

۲ :- اوله ناسته ده.

۳ :- په اخیره ناسته کي التحیات ویل دي.

۴ :- د قرائت په زوره ویل دي، د امام په هغه لمونځ کي چي په زوره ویل کیږي. لکه سهار، ماښام، ماخستن.

۵ :ـ- د قرائت کرار ویل دي، په هغه ځای کي چي قرائت کرار ویل کیږي. لکه ماپښین، ماځیګر.

۶ :- په وترو کي دعاءقنوت ویل دي.

۷ :- د رکنونو اراموالی (کرار والی) دی.

'''هر څوک چي له دغه اوو (۷) واجباتو څخه یو واجب په قصده سره پرېږدي، څه نه پر لازمیږي خو لمونځ یې له زیانه سره دی.'''

'''البته لمونځ راګرځول واجب دي، که يې را ونه ګرځوي، ګناه کاره کیږي خو که يې په سهوه سره پرېږدي لمونځ يې ناقص دی، سجده سهوه به کوي. (فقه المیسر)'''

یادونه: د لمانځه نور واجبات هم سته چي د فقهي په نورو کتابونو کي ذکر سوي دي هلته دي وکتل سي.


'''د لمانځه سنتونه څوارلس (۱۴) دي:'''

۱ :- په اول الله اکبر سره د لاسو ګوتي پورته کول او بټه ګوته د غوږو نرمیو ته ور وړل.

۲ :- راسته لاس پر چپه لاس ایښودل دي تر نو یا نامه لاندي.

۳ :- سبحان الله ویل دي.

۴ :- اعوذ باالله ویل دي.

۵ :- بسم الله ویل دي .

۶ :- آمین ویل دي.

۷ :- سمیع الله لمن حمده ویل دي.

۸ :- ربنا لک الحمد ویل دي.

۹ :- تسبیحات په رکوع کي ویل دي.

۱۰ :- تسبیحات په سجده کي ویل دي.

۱۱ :- په اوله ناسته کي د التحیات ویل دي.

۱۲ :- په اخیرو رکعتونو کی د الحمد الله ویل دي.

۱۳ :- الله اکبرونه یا تکبیرونه دي، ماسیوه د تکبیر تحریمه څخه.

۱۴ :- سلام ګرځول دي.

'''هر څوک چي ددغه څوارلسو (۱۴) سنتونو څخه یو سنت په قصده یا په هېره سره پریږدي، څه نه پر لازمیږي . البته ددغو سنتو مراعتول پکار دي ترڅو د نبي کریم صلی الله علیه وسلم په قول عمل وسي او لمونځ ښه کامل سي.'''

'''د شروط الصلوة پښتو ژباړه .'''

'''ژباړن''':- احمد جنید مبارز

https://www.nunn.asia/114627/%D8%AF-%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%81%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7-%D8%8C-%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%8C-%D9%88%D8%A7%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%88-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86%D9%87/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240902100501/https://www.nunn.asia/114627/%D8%AF-%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%81%D9%87-%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7-%D8%8C-%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%8C-%D9%88%D8%A7%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%88-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86%D9%87/ |date=2024-09-02 }}</text>
      <sha1>1oczc0s8b3uu7fmqvfai1bv20ol52gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيټي ډام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82407</id>
    <revision>
      <id>368254</id>
      <parentid>348645</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="1f80dc21b7ce0zw8zrgso98eyop1k0g" xml:space="preserve">{{مالومات
|زېږون نېټه=۱۹۷۹
}}
'''بيټي ډام''' یو هالنډۍ څېړنیزه جورنالسټه او «[[د ملا عمر پټ ژوند]]» کتاب ليکواله ده چې د نړۍ د تر ټولو نوم‌ورکي/لږ ليدل سوي هېوادمشر، ملا محمد عمر ژوند ته پکښي کتنه سوې ده.&lt;ref&gt;{{cite web
| url= https://www.nunn.asia/141096/%D8%AF-bette-dam-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D9%8A-%D8%A3%D8%AB%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%DA%9A%D8%AA%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D8%9F/
| title= د «Bette Dam» تحقیقي أثر ریښتیا افسانه دی؟!
| date= ۱۴ مارچ ۲۰۱۹
| publisher= نن ټکی اسيا
| access-date= 2025-03-10
| archive-date= 2025-04-16
| archive-url= https://web.archive.org/web/20250416122506/https://www.nunn.asia/141096/%D8%AF-bette-dam-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D9%8A-%D8%A3%D8%AB%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%DA%9A%D8%AA%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D8%9F/
| url-status= dead
}}&lt;/ref&gt;
== لومړنی ژوند او زده کړه ==
د ۲۰۰۲ څخه نيولې بیا تر ۲۰۰۵ پورې، بيټي ډام د امسترډام پوهنتون د نړیوالو اړیکو په برخه کې زدکړې ترسره کړې او په سیاسي علومو کي یې مهارت ترلاسه کړ.

په ۲۰۱۹ کال کې، اغلې ډام خپله دوکتورا د بروکسل پوهنتون څخه پیل کړه. ډام په افغانستان کې د خپلو جورنالیسټیکي تجربو په اړه یوه آټو-اتنوګرافیک ژورنال ولیکۍ،او خپل ژورنال یې د میراثي رسنیو لکه «نیویارک ټایمز» او «اسوشیټیډ پریس» د هغه ژورنالو سره مقایسه کړ چې د افغانستان په اړه یې لیکلي وه.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بيټي ډام |url=https://researchportal.vub.be/en/persons/bette-dam |access-date=2024-01-28 |website=د برسل وړیا پوهنتون }}&lt;/ref&gt;

==دا هم وګورئ==
==سرچينې==</text>
      <sha1>1f80dc21b7ce0zw8zrgso98eyop1k0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سميع الله ريحان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83153</id>
    <revision>
      <id>368280</id>
      <parentid>362115</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T07:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8309" sha1="o3f7qei7mhfostk6j5gw5vro64kdh0z" xml:space="preserve">'''مولوي سميع الله ريحان''' د ميرزمان زوی په () کال د [[ننګرهار ولايت|ننگرهار ولايت]] [[بهسود ولسوالۍ (ننگرهار)|بهسودو ولسوالۍ]] د [[بنيگاه کلی|بنيگاه کلي]] کې زېږېدلی يوه ديني عالم او د [[افغانستان]] د [[مشرانو جرګه|مشرانو جرگې]] د دينې امورو ارشد سلاکار وو.&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date      = ۲۰۱۹ می ۲۴ مه
|title      = کابل؛ جومات کې چاودنې مولوي ريحان وژلی
|url      = https://www.nunn.asia/145270/%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%9B-%D8%AC%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%90-%DA%86%D8%A7%D9%88%D8%AF%D9%86%DB%90-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A-%D8%B1%D9%8A%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D9%88%DA%98%D9%84%DB%8C/
|website      = نن ټکی اسيا
|access-date      = 2025-04-29
|archive-date      = 2025-04-29
|archive-url      = https://web.archive.org/web/20250429041951/https://www.nunn.asia/145270/%da%a9%d8%a7%d8%a8%d9%84%d8%9b-%d8%ac%d9%88%d9%85%d8%a7%d8%aa-%da%a9%db%90-%da%86%d8%a7%d9%88%d8%af%d9%86%db%90-%d9%85%d9%88%d9%84%d9%88%d9%8a-%d8%b1%d9%8a%d8%ad%d8%a7%d9%86-%d9%88%da%98%d9%84%db%8c/
|url-status      = dead
}}&lt;/ref&gt;

نوموړی په ديني چارو کې د مشرانو جرګې د ارشد سلاکار  سربېره د حج او اوقافو وزرات او نورو  بېلابېلو دولتي ادارو کې دندې درلودې او ترڅنگ يې په تلوېزيونو کې هم دينې خپرونې وړاندې کولې.&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date      = ۲۰۱۹ می ۲۴ مه
|title      = کابل؛ جومات کې چاودنې مولوي ريحان وژلی
|url      = https://www.nunn.asia/145270/%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%9B-%D8%AC%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%90-%DA%86%D8%A7%D9%88%D8%AF%D9%86%DB%90-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A-%D8%B1%D9%8A%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D9%88%DA%98%D9%84%DB%8C/
|website      = نن ټکی اسيا
|access-date      = 2025-04-29
|archive-date      = 2025-04-29
|archive-url      = https://web.archive.org/web/20250429041951/https://www.nunn.asia/145270/%da%a9%d8%a7%d8%a8%d9%84%d8%9b-%d8%ac%d9%88%d9%85%d8%a7%d8%aa-%da%a9%db%90-%da%86%d8%a7%d9%88%d8%af%d9%86%db%90-%d9%85%d9%88%d9%84%d9%88%d9%8a-%d8%b1%d9%8a%d8%ad%d8%a7%d9%86-%d9%88%da%98%d9%84%db%8c/
|url-status      = dead
}}&lt;/ref&gt;

{{مالومات
|نوم=سميع الله ريحان
|انځور=سميع الله ريحان.jpg
|د انځور اړوند= د مفتي سيمع الله ريحان يو انځور 
|مړينه={{مرګ نېټه|۲۰۱۹|۵|۲۴}}
|مړينې لامل=ماين چاؤدنه
|هديره=شهيد آدم خان بابا}}

== مړينه ==
'''سميع الله ريحان''' د ۲۰۱۹ زېږديز کال د می مياشتې په ۲۴ مه نېټه د [[کابل]] نهمې ناحيې اړوند د پکتياکوټ سيمې تقوا [[جومات]]&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date      = ۲۰۱۹ می ۲۴ مه
|title      = کابل؛ جومات کې چاودنې مولوي ريحان وژلی
|url      = https://www.nunn.asia/145270/%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%9B-%D8%AC%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%90-%DA%86%D8%A7%D9%88%D8%AF%D9%86%DB%90-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A-%D8%B1%D9%8A%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D9%88%DA%98%D9%84%DB%8C/
|website      = نن ټکی اسيا
|access-date      = 2025-04-29
|archive-date      = 2025-04-29
|archive-url      = https://web.archive.org/web/20250429041951/https://www.nunn.asia/145270/%da%a9%d8%a7%d8%a8%d9%84%d8%9b-%d8%ac%d9%88%d9%85%d8%a7%d8%aa-%da%a9%db%90-%da%86%d8%a7%d9%88%d8%af%d9%86%db%90-%d9%85%d9%88%d9%84%d9%88%d9%8a-%d8%b1%d9%8a%d8%ad%d8%a7%d9%86-%d9%88%da%98%d9%84%db%8c/
|url-status      = dead
}}&lt;/ref&gt;  کې د جمعې په مبارکه ورځ ۱ بجې او ۲۰ دقيقو پرمهال په ممبر کې د ځای پرځای شوي [[ماين]] د چاودنې له کبله مړ شو&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date         = ۲۰۱۹ زمري ۲۴ مه
|title        = کابل جومات کې چاودنې دیني عالم سمیع الله ریحان وژلی
|url          =https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-48392470
|website      = بي بي سي ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date         = ۱۳۹۸ غبرگولي ۰۳ مه
|title        = مشاور امور دینی مشرانو جرگه طی انفجاری در کابل کشته شد
|trans-title  = د مشرانو جرگې د ديني چارو سلاکار په کابل کې په يوه چاودنه کې خپل ژوند له لاسه وکړ
|language     = [[پارسي ژبه]]
|url          = https://af.shafaqna.com/FA/329717
|website      = شفقنا ټکی کام
}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref&gt;{{cite web
|last         = ارشاد
|first        = نورکمال
|date         = ۲۰۱۹ می ۲۵ مه
|title        = څۀ ته منتظر یو؟
|url          = https://www.mashaalradio.com/a/29962526.html
|website      = دعوت مېډيا۲۴ ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;، چې ترڅنگ يې ۱۶ تنه نور هم ټپيان شول.&lt;ref&gt;{{cite web
|last         = عابد
|first        = بازمحمد
|date         = ۲۰۱۹ می ۲۵ مه
|title        = ننګرهار: د وژل شوي مولوي سمیع الله ریحان مړی خاورو ته وسپارل شو
|url          = https://www.mashaalradio.com/a/29962526.html
|website      = مشال راډيو ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;
د نوموړي جنازې لمونځ د ۲۰۱۹ زېږديز کال د می مياشتې په ۲۵ د [[جلال اباد|جلال اباد ښار]] [[شېرزي لوبغالی|شېرزي لوبغالي]] او له هغې وروسته په خپله پلرنۍ هديره کې اداء او د [[شهيد ادم خان بابا هديره]] کې خاوروته وسپارل شو.&lt;ref&gt;{{cite web
|last         = عابد
|first        = بازمحمد
|date         = ۲۰۱۹ می ۲۵ مه
|title        = ننګرهار: د وژل شوي مولوي سمیع الله ریحان مړی خاورو ته وسپارل شو
|url          = https://www.mashaalradio.com/a/29962526.html
|website      = مشال راډيو ټکی کام
}}&lt;/ref&gt;
 
د هغه مهال ولسمشر محمد اشرف غني د نوموړي وژنه خواشيني څرگنده کړې وه او دا کار يې غندلی وو.&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date      = ۲۰۱۹ زمري ۲۴ مه
|title      = د هیواد د جید دیني عالم او مفتي مولوي سمیع الله ریحان شهادت جمهوررئیس غني سخت خواشینی کړ.
|url      = https://arg.gov.af/dr/old_news_details/eyJpdiI6IndtenN6c1VqUFlWK2NNR1JpZU1Kbnc9PSIsInZhbHVlIjoiTGx4VHg1eng4b2R2SUhIUXBoTDBCdz09IiwibWFjIjoiZTU2YTI0NDQ4ZTkzNjFiZDE1ZGQyMmI2NGVmNWNiZTlmM2ExOWUyNDBkMDNhNGMyOWY3ZDliZjMzOTNhYzk5YyJ9
|website      = ارگ رسمي وېبپاڼه
}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = &lt;!-- not stated --&gt;
 |date        = ۲۰۱۹ زمري ۲۷ مه
 |title       = رئیس جمهور غنی با خانواده شهید مولوی سمیع الله ریحان ابراز همدردی نمود
 |trans-title = ولسمشر غني د شهيد مولوي سميع الله ريحان له کورنۍ سره خواخوږي ښودلې
 |language    = [[دري ژبه]]
 |url         = https://arg.gov.af/pa/old_news_details/eyJpdiI6IlNkUmprK2p4M2hUM0pOUk9VYVNKRWc9PSIsInZhbHVlIjoia1NpTGNlQmdRdDNTOXpsQ1NGc3lQUT09IiwibWFjIjoiZDhiNzliMTFiMzk1MTIwZjA5YmVhOGJmOTM4NzFmY2Y0YmU2YzU3NGY0MWJkZjA1YTlhNzc3ODUzNzBjYjViMSJ9
 |website     = ارگ رسمي وېبپاڼه
}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|author      = &lt;!-- not stated --&gt;
|date         = ۲۰۱۹ زمري ۲۴ مه
|title        = کابل جومات کې چاودنې دیني عالم سمیع الله ریحان وژلی
|url          =https://www.bbc.com/pashto/afghanistan-48392470
|website      = بي بي سي ټکی کام/پښتو
}}&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}
[[وېشنيزه:ننگرهاريان]]</text>
      <sha1>o3f7qei7mhfostk6j5gw5vro64kdh0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بروکولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87303</id>
    <revision>
      <id>368252</id>
      <parentid>363820</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>24283</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>368252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3696" sha1="p8k6b288fd1ah3gpr3di00dkncv52m3" xml:space="preserve">
== بروکولي ==
[[بروکولي]] چې علمي نوم یې (Brassica oleracea var. italica) دی، یو خوراکي بوټی دی چې د کرم ډلې یا (Brassicaceae) په کورنۍ پورې اړه لري. دا نبات په عمده توګه د خپلې شنې او غوښینې ګل لرونکې برخې لپاره کرل کېږي چې د خوړلو وړ ده. بروکولي د بڼې له مخې د [[ګلپي]] په څېر ښکاري خو رنګ یې معمولاً تیاره شین وي. دا سابه په زیاته کچه [[ويټامين]] سي او د بدن لپاره ګټور منرالونه لري چې د انسان په روغتیا کې مهم رول لوبوي. &lt;ref&gt;{{Lang-en|Broccoli - Definition and Nutrition}}, Healthline, https://healthline.com&lt;/ref&gt;

== شالید / تاریخ ==
د بروکولي تاریخي سرچینې لرغوني [[اېټالیا]] ته رسېږي، چېرته چې دا نبات د رومي امپراتورۍ په وخت کې د وحشي کرم څخه د انتخابي تکثیر له لارې منځته راغلی و. په اروپا کې د دې سبزي شهرت د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې زیات شو او وروسته بیا نورو لویو وچو ته انتقال شو. په شلمه پېړۍ کې په [[امریکا]] او نوره نړۍ کې د بروکولي کښت په تجارتي کچه پیل شو او اوسمهال [[چین]] او [[هند]] د نړۍ په کچه د بروکولي تر ټولو لوی تولیدونکي هېوادونه ګڼل کېږي. &lt;ref&gt;{{Lang-en|History of Broccoli Cultivation}}, Britannica, https://britannica.com&lt;/ref&gt;

== مهمې ځانګړتیاوې ==
دا بوټی په سړه هوا کې ښه وده کوي او د هغې د ودې لپاره مرطوبه خاوره اړینه ده. بروکولي د خپلو روغتیایي ځانګړتیاوو له امله مشهور دی ځکه چې په ترکیب کې یې د [[فایبر]] ترڅنګ د سلفورافین (Sulforaphane) په څېر مرکبات شتون لري چې د سرطان د مخنیوي لپاره ګټور بلل کېږي. د دې سبزي پاڼې او ډنډر هم د خوړلو وړ دي خو ډېری وخت یې یوازې ګلان کارول کېږي. بروکولي په پخلي کې په بېلابېلو ډولونو لکه خام، جوش شوي یا په بخار پخ شوي بڼه استعمالېږي چې په دې کې په بخار پخول د هغې د غذايي موادو په ساتلو کې تر ټولو ښه لاره ده. &lt;ref&gt;{{Lang-en|Nutritional Content of Brassica Vegetables}}, FoodData Central, https://usda.gov {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260508224701/https://www.usda.gov/ |date=2026-05-08 }}&lt;/ref&gt;

== اغېز یا ارزونه ==
د تغذیې د پوهانو په اند، د بروکولي منظم استعمال د زړه د ناروغیو د کمولو او د هاضمې سیسټم د پیاوړتیا لپاره خورا ګټور دی. د دې بوټي اغېز د وینې د شکر په کنټرول او د هډوکو په پیاوړتیا کې هم ثابته شوې ده، ځکه چې دا په زیاته پیمانه ويټامین K لري. که څه هم دا یو ډېر ګټور سابه دی، خو په ځینو کسانو کې چې د تایرایډ ستونزې لري، د دې ډېر استعمال باید د ډاکټر په مشوره وي. په ټوله کې بروکولي د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د یوې اړینې او صحي غذا په توګه پېژندل کېږي.

== سرچینې ==
&lt;references /&gt;
[[وېشنیزه:سابه]] [[وېشنیزه:بوټي]]</text>
      <sha1>p8k6b288fd1ah3gpr3di00dkncv52m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالناصر عبد الفتاح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87373</id>
    <revision>
      <id>368243</id>
      <parentid>364511</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T12:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>فرج بن القير</username>
        <id>40293</id>
      </contributor>
      <comment>ټایپونه ایډیټ او سم کړئ</comment>
      <origin>368243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1143" sha1="5iz2ldmeq1i1xqnio11rqcbdo8p4d16" xml:space="preserve">{{ړنگول|ماشيني ژباړه چې د لوست وړ نه ده او ناسم سرليک چې په ليکنه کې هم ناپښتو الفاظ کارول شوې دي}}
{{ديني ژوندليک مالوماتبکس|birth_date={{birth date|df=y|1984|03|01}}|native_name=عبدالناصر عبدالفتاح|دین=[[اسلم]]|profession=[[سوداگر]]|nationality=[[ايران]]|works=۱۹۹۵ [[شركة اغا ]], ۲۰۱۳[[اغا جروب]]}}

عبدالناصر عبدالفتاح [[ايران|ایراني]] [[مصر|مصري]] [[سیاسي]] [[سوداگر]] او د ترکي نژاد ناول لیکونکی.&lt;ref&gt;[https://shufunews.com/%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%aa%d8%a7%d8%ad%d8%8c-%d8%aa%d8%a7%d8%ac%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d9%87%d9%84-%d8%aa%d8%b1%da%a9%db%8c%d9%87/]&lt;/ref&gt;

== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}

[[وېشنيزه:ایراني سوداګر]]
[[وېشنيزه:کالیفورنیا پوهنتون فارغین]]
[[وېشنيزه:1984 زېږېدنې]]
[[وېشنيزه:ژوندی خلک]]
[[وېشنيزه:ایراني ناول لیکونکي]]</text>
      <sha1>5iz2ldmeq1i1xqnio11rqcbdo8p4d16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>368244</id>
      <parentid>368243</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T12:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>فرج بن القير</username>
        <id>40293</id>
      </contributor>
      <comment>مخينه</comment>
      <origin>368244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1500" sha1="e1bkx0z89w0mdxzvlat1ew1ihqzuu8t" xml:space="preserve">{{ړنگول|ماشيني ژباړه چې د لوست وړ نه ده او ناسم سرليک چې په ليکنه کې هم ناپښتو الفاظ کارول شوې دي}}
{{ديني ژوندليک مالوماتبکس|birth_date={{birth date|df=y|1984|03|01}}|native_name=عبدالناصر عبدالفتاح|دین=[[اسلم]]|profession=[[سوداگر]]|nationality=[[ايران]]|works=۱۹۹۵ [[شركة اغا ]], ۲۰۱۳[[اغا جروب]]}}

عبدالناصر عبدالفتاح [[ايران|ایراني]] [[مصر|مصري]] [[سیاسي]] [[سوداگر]] او د ترکي نژاد ناول لیکونکی.&lt;ref&gt;[https://shufunews.com/%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%aa%d8%a7%d8%ad%d8%8c-%d8%aa%d8%a7%d8%ac%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d9%87%d9%84-%d8%aa%d8%b1%da%a9%db%8c%d9%87/]&lt;/ref&gt;

==مخينه==
عبدالناصر د ۱۹۸۴ کال د مارچ په لومړۍ نېټه د قص په ښار کې د یوې مصري مور او د یوه ترکي مسلمان پلار په کورنۍ کې زېږېدلی دی. د 2026 په پیل کې، هغه د ایران تابعیت ترلاسه کړ https://shufunews.com/abdel-nasser-abdel-fattah/
== سرچينې ==
{{لړسرچينې}}

[[وېشنيزه:ایراني سوداګر]]
[[وېشنيزه:کالیفورنیا پوهنتون فارغین]]
[[وېشنيزه:1984 زېږېدنې]]
[[وېشنيزه:ژوندی خلک]]
[[وېشنيزه:ایراني ناول لیکونکي]]</text>
      <sha1>e1bkx0z89w0mdxzvlat1ew1ihqzuu8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>د کارن خبرې اترې:Ehsanullah Onqa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>87595</id>
    <revision>
      <id>368278</id>
      <timestamp>2026-08-12T07:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ښه راغلاست پیغام ورکوونکی</username>
        <id>11444</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي</comment>
      <origin>368278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="493" sha1="h4ksc5adw4u6ya7tom786uqa37f7bxg" xml:space="preserve">{{ښه راغلئ|realName=|name=Ehsanullah Onqa}}

-- &lt;span style=&quot;font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt; '''[[کارن:Af420|&lt;font color=&quot;black&quot;&gt;'''Af420''']]''' &lt;/span&gt; &lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;MCS Quds SU normal&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|&lt;font color=&quot;#69 69 69&quot;&gt;'''اړیکه''']] '''&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; ۱۲ اگست ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۲۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']])</text>
      <sha1>h4ksc5adw4u6ya7tom786uqa37f7bxg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>