ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 3290 368530 368461 2026-08-26T21:51:43Z Ghotai22 40354 368530 wikitext text/x-wiki {{د فلسفې څنگپټه}} [[فلسفه]] (له یوناني کلمې: φιλοσοφία، فیلوسوفیا، چې معنا یې «له حکمت سره مینه») ده څخه اخېستل شوې ده. فلسفه د عمومي او بنسټیزو پوښتنو شربل دي، لکه د هستي/موجودیت (existence)، دلیل (reason)، پوهې (knowledge)، ښکلا، ارزښتونو (values)، ذهن (mind) او ژبې (language) په اړه پوښتنې. ډېری مهال دا ډول پوښتنو ته ستونزې/مسالې ویل کېږي چې باید وسپړل شي. ځینې سرچینې وايي چې د فلسفې اصطلاح فیثاغورث (۵۷۰–۴۹۵ قبل المیلاد) رامنځته کړه؛ ځینې نور بیا په دې اړه زړه نازړه دي او دلیل راوړي چې فیثاغورثیانو یوازې له وړاندې موجوده اصطلاح وکاروله. په فلسفه کې د پوښتنې کولو (questioning)، انتقادي بحث (critical discussion)، منطقي استدلال (rational argument) او سیستماتیک لټون(systematic presentation) میتودونه شامل دي. <ref>{{cite web|title=Philosophy|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/philosophy|date=2020|website=Lexico|publisher=[[University of Oxford Press]]|access-date=28 March 2019|archive-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142405/https://en.oxforddictionaries.com/definition/philosophy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sellars|first1=Wilfrid|url=http://selfpace.uconn.edu/class/percep/SellarsPhilSciImage.pdf|title=Empiricism and the Philosophy of Mind|date=1963|publisher=Routledge and Kegan Paul Ltd.|pages=1, 40|access-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323095530/http://selfpace.uconn.edu/class/percep/SellarsPhilSciImage.pdf|archive-date=23 March 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Chalmers|first1=David J.|title=Facing up to the problem of consciousness|journal=Journal of Consciousness Studies|date=1995|volume=2|issue=3|pages=200, 219|url=http://www.consc.net/papers/facing.html|access-date=28 March 2019|archive-date=20 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120095823/http://consc.net/papers/facing.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Henderson|first1=Leah|title=The problem of induction|journal=Stanford Encyclopedia of Philosophy|date=2019|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/induction-problem/|access-date=28 March 2019|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327224912/https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/induction-problem/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Cicero|first=Marcus Tullius|url=https://www.gutenberg.org/files/14988/14988-h/14988-h.htm|title=Tusculan Disputations|publisher=Harper & Brothers|year=1877|location=New York|pages=166|quote=From whence all who occupied themselves in the contemplation of nature were both considered and called wise men; and that name of theirs continued to the age of Pythagoras, who is reported to have gone to Phlius, as we find it stated by Heraclides Ponticus, a very learned man, and a pupil of Plato, and to have discoursed very learnedly and copiously on certain subjects with Leon, prince of the Phliasii; and when Leon, admiring his ingenuity and eloquence, asked him what art he particularly professed, his answer was, that he was acquainted with no art, but that he was a philosopher. Leon, surprised at the novelty of the name, inquired what he meant by the name of philosopher, and in what philosophers differed from other men; on which Pythagoras replied, “That the life of man seemed to him to resemble those games which were celebrated with the 166greatest possible variety of sports and the general concourse of all Greece. For as in those games there were some persons whose object was glory and the honor of a crown, to be attained by the performance of bodily exercises, so others were led thither by the gain of buying and selling, and mere views of profit; but there was likewise one class of persons, and they were by far the best, whose aim was neither applause nor profit, but who came merely as spectators through curiosity, to observe what was done, and to see in what manner things were carried on there. And thus, said he, we come from another life and nature unto this one, just as men come out of some other city, to some much frequented mart; some being slaves to glory, others to money; and there are some few who, taking no account of anything else, earnestly look into the nature of things; and these men call themselves studious of wisdom, that is, philosophers: and as there it is the most reputable occupation of all to be a looker-on without making any acquisition, so in life, the contemplating things, and acquainting one’s self with them, greatly exceeds every other pursuit of life.”}}</ref><ref>{{Cite book|last=Cameron|first=Alister|title=The Pythagorean Background of the theory of Recollection|url=https://archive.org/details/pythagoreanbackg0000alis|publisher=George Banta Publishing Company|year=1938}}</ref><ref>Jaeger, W. 'On the Origin and Cycle of the Philosophic Ideal of Life.' First published in Sitzungsberichte der preussischen Akademie der Wissenschaften, philosophisch-historishce Klasse, 1928; Eng. Translation in Jaeger's Aristotle, 2nd Ed. Oxford, 1948, 426-61</ref><ref>Festugiere, A.J. 'Les Trios Vies', Acta Congressus Madvigiani, vol. 2, Copenhagen, 1958, 131-78</ref><ref>{{Cite book|last=Guthrie|first=W. K. C.|url=https://www.worldcat.org/oclc/22488892|title=A history of Greek philosophy|date=1962–1981|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-05160-6|location=Cambridge|pages=165–166|oclc=22488892|quote=This does not of course amount to saying that the simile goes back to Pythagoras himself, but only that the Greek ideal of philosophia and theoria (for which we may compare Herodotus's attribution of these activities to Solon I, 30) was at a fairly early date annexed by the Pythagoreans for their master}}</ref><ref>{{Cite book|title=How to Think About the Great Ideas: From the Great Books of Western Civilization|last=Adler|first=Mortimer J.|date=2000|url={{google books |plainurl=y |id=Pv3BHyktJWkC}}|publisher=Open Court|isbn=978-0-8126-9412-3|location=Chicago, Ill.}}</ref> له تاریخي اړخه، فلسفه د پوهې ټولې برخې رانغاړي او په دې برخه کې بوخت کس ته به يې فیلسوف وایه. د لرغوني یوناني فیلسوف ارستو د زمانې نه تر ۱۹مې پېړۍ پورې، "طبیعي فلسفې" ستورپېژندنه، روغتیاپالنه او فزیک رانغاړل. د بېلګې په توګه: د نیوټن د ۱۶۸۷ز کال د طبیعي فلسفې ریاضیکي اصول وروسته بیا د فزیک د یوه کتاب په توګه ډلبندي شول. <ref name=":0">"The English word "philosophy" is first attested to c. 1300, meaning "knowledge, body of knowledge." [[Douglas Harper|Harper, Douglas]]. 2020. "[https://www.etymonline.com/search?q=philosophy philosophy (n.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702125749/http://www.etymonline.com/index.php?search=philosophy&searchmode=none|date=2 July 2017}}." ''[[Online Etymology Dictionary]]''. Retrieved 8 May 2020.</ref>{{sfn|Lindberg|2007|p=3}} په ۱۹مه پېړۍ کې، د عصري څېړنیزو پوهنتونونو وده د دې لامل شوه، چې اکاډمیکه فلسفه او نورې څانګې لا مسلکي او تخصصي شي. له هغه راوروسته، د څېړنو ګڼې برخې چې په دودیزه توګه د فلسفې برخې وې، په ځانګړو اکاډمیکو څانګو واوښتې ، یعنې ټولنیز علوم، لکه: ارواپوهنه، ټولنپوهنه، ژبپوهنه او اقتصاد. <ref>{{Cite web|title=When Philosophy Lost Its Way {{!}} The Opinionator|url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2016/01/11/when-philosophy-lost-its-way/?_r=0|last1=Briggle|first1=Robert|last2=Frodeman|first2=Adam|date=11 January 2016|website=New York Times|access-date=25 April 2016|archive-date=5 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305103353/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2016/01/11/when-philosophy-lost-its-way/?_r=0|url-status=live}}</ref> نن ورځ د اکاډمیکې فلسفې سترې فرعي څانګې میتافیزیک، پوهنپوهنه، ښکلاپوهنه، اخلاقپوهنه او منطق رانغاړي. میتافیزیک د هستۍ او حقیقت په بنسټیز ماهیت پورې تړاو لري. پوهنپوهنه د پوهې او عقیدې ماهیت څېړي. ښکلاپوهنه د ښکلا خټه او طبیعت سپړي. اخلاقپوهنه یا اخلاقیات په اخلاقي ارزښتونو پورې تړاو لري. منطق د استنتاج هغه قواعد مطالعه کوي چې د سمو مفروضاتو نه پایلې راوباسي. نور د پام وړ فرعي څانګې يې دا دي: د ساینس فلسفه، سیاسي فلسفه، د ژبې فلسفه او د ذهن فلسفه. <ref>{{Cite web|title=Metaphysics|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/metaphysics|website=Merriam-Webster Dictionary|access-date=8 May 2020|archive-date=8 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508023629/https://www.merriam-webster.com/dictionary/metaphysics|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Epistemology|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/epistemology|website=Merriam-Webster Dictionary|access-date=8 May 2020|archive-date=8 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508005525/https://www.merriam-webster.com/dictionary/epistemology|url-status=live}}</ref> == تعریفونه == په پیل کې، دا اصطلاح هر ډول پوهې ته کارول کېده. له دې انده، فلسفې له دین، ریاضي، طبیعي علومو، پوهنې او سیاست سره نږدې اړیکه درلوده. <ref name=":02">"The English word "philosophy" is first attested to c. 1300, meaning "knowledge, body of knowledge." [[Douglas Harper|Harper, Douglas]]. 2020. "[https://www.etymonline.com/search?q=philosophy philosophy (n.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702125749/http://www.etymonline.com/index.php?search=philosophy&searchmode=none|date=2 July 2017}}." ''[[Online Etymology Dictionary]]''. Retrieved 8 May 2020.</ref><ref>{{cite web|title=Philosophy and Other Fields – Philosophy|url=https://wp.stolaf.edu/philosophy/philosophy-and-other-fields/|access-date=21 January 2021|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201005135/https://wp.stolaf.edu/philosophy/philosophy-and-other-fields/|url-status=live}}</ref> په درېیمه پېړي اړوند د فلسفې د ترټولو زوړ راپاتې تاریخ، د وتلو فیلسوفانو ژوند او نظر (inquiry) کتاب کې دیوژن لېرتیوس د لرغوني یونان د فلسفي څېړنې درې برخې وړاندې کوي: <ref>{{Cite book|last=Kant|first=Immanuel|url={{google books |plainurl=y |id=YASbAEhCLw0C}}|title=Kant: Groundwork of the Metaphysics of Morals|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107401068|edition=2nd|quote=Ancient Greek philosophy was divided into three branches of knowledge: natural science, ethics, and logic.}}</ref> طبیعي فلسفه (یعنې فزیک، په یوناني ژبه: ta physika، 'هغه شیان چې په فزیک [طبیعت] پورې اړه لري') د فزیکي نړۍ د بنسټیز قانون او د تحول د پروسو مطالعه وه.<ref>{{cite web|last1=Del Soldato|first1=Eva|title=Natural Philosophy in the Renaissance|url=https://plato.stanford.edu/entries/natphil-ren/|website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=21 January 2021|date=2020|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127015655/https://plato.stanford.edu/entries/natphil-ren/|url-status=live}}</ref> اخلاقي فلسفه  (یعنې اخلاقیات (ethics)، د êthika له لغت نه، 'چې په شخصیت، خوی، ټولنیز چلند پورې اړه لري' د ښېګڼې، سم او ناسم، عدالت او فضیلت/سپېڅلتیا مطالعه وه. <ref>{{cite web|title=Moral Philosophy|url=https://ethicsunwrapped.utexas.edu/glossary/moral-philosophy#:~:text=Moral%20philosophy%20is%20the%20branch,Moral%20philosophy%20has%20three%20branches.|website=Ethics Unwrapped|access-date=21 January 2021|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127055409/https://ethicsunwrapped.utexas.edu/glossary/moral-philosophy#:~:text=Moral%20philosophy%20is%20the%20branch,Moral%20philosophy%20has%20three%20branches.|url-status=live}}</ref> مېتافزیکي فلسفه (یعنې منطق (logic)، د logikós له لغت نه 'دلیل یا وینا او یا ورپورې اړوند) چې د هستۍ، علیت، خدای، منطق، شکلونو او نورو تجریدي/ذهني شیانو مطالعه وه. (meta ta physika، 'له فزیک وروسته')<ref>{{cite web|title=Metaphysics - By Branch / Doctrine - The Basics of Philosophy|url=https://www.philosophybasics.com/branch_metaphysics.html|website=www.philosophybasics.com|access-date=21 January 2021|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112032154/https://www.philosophybasics.com//branch_metaphysics.html|url-status=live}}</ref> سورسرپال (Pyrrhonist) فیلسوف سېکستوس امپیریکوس (Sextus Empiricus) د منطق پوهانو پر وړاندې (Against the Logicians) په نامه په خپل کتاب کې هغه ګڼې لارې چارې تشرېح کړي دي چې له مخې يې لرغونو یوناني فیلسوفانو فلسفه وېشلې وه او اپلاتون، ارستو، سقراط او رواقیونو په دې درې برخې وېش خوښه راغلې وه. شکاک اکاډمیک فیلسوف سیسرو هم دغه درې برخې وېش منلی و. <ref>[[Sextus Empiricus]], ''Against the Logicians'', Book I, Section 16</ref><ref>[[Cicero]], ''Academica'' Book I Section 1.</ref> دا وېش له کاره نه دی لوېدلی ، بلکې بدل شوی دی: طبیعي فلسفه په بېلابېلو طبیعي علومو وېشل شوې ده، په ځانګړې توګه فزیک، ستورپېژندنه، کیمیا، بیولوژي او کوزمولوژي/کیهان شناسی، اخلاقي فلسفې ټولنیزعلوم رامنځته کړل او لاهم د ارزښت نظریه په کې شامله ده (لکه: اخلاق، ښکلاپېژندنه، سیاسي فلسفه او نور او میتافزیکي فلسفې خپل ځای شکلي علومو ته پرېښود، لکه منطق، ریاضیات او د علم فلسفه، خو بیا هم پوهنپوهنه او کوزمولوژي او نور په کې شاملېږي. د بېلګې په توګه:  د نیوټن د ۱۶۸۷ز کال د طبیعي فلسفې ریاضیکي اصول چې وروسته بیا د فزیک د یوه کتاب په توګه ډلبندي شول، د طبیعي فلسفې اصطلاح د هماغې زمانې په مفهوم کارولې ده او د ستورپېژندنې، طب او فزیک په څېر څانګې یې رانغاړلې  دي چې، وروسته بیا په ساینس پورې وتړل شوې. {{sfn|Lindberg|2007|p=3}} == تاریخي عمومي کتنه == په یوه ټولیز مفهوم کې، فلسفه له حکمت، فکري کلتور او د پوهې لپاره لټون سره تړاو لري. په دې مفهوم کې، ټول کلتورونه او لوستې ټولنې فلسفي پوښتنې پوښتي، لکه: "څرنګه ژوند وکړو؟" او "د حقیقت ماهیت څه شی دی؟" وروسته بیا د فلسفې یو پراخ او ناپېیلی مفهوم د حقیقت، اخلاقو او په ټولو نړیوالو تمدنونو کې د ژوند په څېر موضوعګانو په اړه مستدلې پوښتنې او پلټنې مومي. <ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of World Philosophy|date=2011-06-09|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780195328998|editor1-last=Garfield|editor1-first=Jay L|chapter=Introduction|doi=10.1093/oxfordhb/9780195328998.001.0001|editor2-last=Edelglass|editor2-first=William|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195328998.001.0001/oxfordhb-9780195328998|access-date=19 December 2019|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331133725/http://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195328998.001.0001/oxfordhb-9780195328998|url-status=live}}</ref> === لویدیځه فلسفه === د ارستو مجسمه (۲۸۴-۳۲۲ قبل المیلاد)، د لرغوني یوناني فلسفې یوه ستره څېره، د ارستو پارک، ستاګیرا لویدیځه فلسفه د لویدیځې نړۍ فلسفي دوددستور دی او تاریخ یې له سقراط نه وړاندې هغو متفکرینو ته ورګرځي چې د میلاد نه وړاندې په شپږمه پېړۍ کې په یونان کې فعال و، لکه: تالس (۶۲۴-۵۴۵ قبل المیلاد) او فیثاغورث (۵۷۰-۴۹۵ قبل المیلاد) چې له "حکمت سره پر مینه" (یوناني: philosophia) کار کاوه او د "طبیعت شاګردانو' (physiologoi) اصطلاح هم ورته کارول کېده. <ref name=":022">{{Cite book|last1=Hegel|first1=Georg Wilhelm Friedrich|url={{google books |plainurl=y |id=b_VvghYDArwC}}|title=Lectures on the History of Philosophy: Greek philosophy|last2=Brown|first2=Robert F.|date=2006|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-927906-7|page=33}}</ref> لویدیځه فلسفه په درېیو دورو وېشلای شو:<ref name="auto22">{{cite web|title=By Historical Period - The Basics of Philosophy|url=https://www.philosophybasics.com/historical.html|website=www.philosophybasics.com|access-date=21 January 2021|archive-date=26 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126063830/https://www.philosophybasics.com/historical.html|url-status=live}}</ref> # لرغونې (یوناني-رومی)<ref name="auto2">{{cite web|title=By Historical Period - The Basics of Philosophy|url=https://www.philosophybasics.com/historical.html|website=www.philosophybasics.com|access-date=21 January 2021|archive-date=26 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126063830/https://www.philosophybasics.com/historical.html|url-status=live}}</ref> # د منځنیو پېړیو فلسفه (د عیسوي اروپا فکر)<ref name="auto2" /> # عصري فلسفه (په ۱۷مه پېړۍ کې پیل کېږي)<ref name="auto2" /> ==== لرغونې دوره ==== په داسې حال کې چې د لرغونې دورې نه زموږ پوهه له میلاد نه وړاندې په شپږمه پېړۍ کې له تالس نه پیل کېږي، بیا هم د هغو فیلسوفانو په اړه چې له سقراط نه مخکې تېر شوي وو، لږمعلومات لرو (چې معمولاً يې له سقراط نه وړاندې فیلسوفان بولي). په لرغونې دوره کې یوناني فلسفي مکتبونو نفوذ درلود. د سقراط د لارښوونو نه اغېزمن تر ټولو وتلي مکتبونه: اپلاتون چې د اپلاتون اکاډمي يې جوړه کوړه او د هغه شاګرد ارستو وو. نور هغه لرغوني فلسفي دودونه چې سقراط پرې اغېزه درلوده، دا دي: کلبي فلسفه (Cynicism)، د شهوت پالنې فلسفه (Cyrenaicism)، رواقي پالنې فلسفه (Stoicism) او د اکاډمیکې شک پالنې فلسفه (Academic Skepticism). د سقراط هم-عصر دماکریتوس (Democritus)هم پر دوو دودونو اغېز درلود:  نپوهېږم پالنه (Pyrrhonism) او اپیکورپالنه (Epicureanism). د هغه مهمې موضوعګانې چې د یونانیانو له خوا کار پرې کېده، دا ډول وې: میتافزیک (له سیالو نظریو سره، لکه: اټومیزم (atomism) او مونیزم (monism))، کوزمولوژي، د ښه ژوند ماهیت (ایوډامونیا (eudaimonia))، د علم امکان او د دلیل ماهیت (logos). ==== د منځنیو پېړیو دوره ==== د منځنیو پېړیو فلسفه (۵مې-۱۶مې پېړۍ) د لویدیځې رومي سترواکۍ له راپرځېدو نه وروسته دوره ده، چې د عیسویت لوړتیا سیوری پرې غوړلی و او له دې امله، د یهودي-عیسوي الهیاتو نظري موضوعګانې  منعکسوي او د یوناني-رومي فکر دوام خوندي ساتي. په دې دوره کې د خدای پر شتون او ماهیت، د باور او استدلال پر ماهیت، میتافزیک، د بدۍ پر مسئله بحث روان و. د منځنیو پېړیو ځینې نوموتي مفکرین دا دي: سېنټ اګوسټین، توماس آکویناس، بویتیوس، آ‌نسلېم او راجر بېکان. دې مفکرینو فلسفه، د الهیاتو مرستندویه (ancilla theologiae) بلله او له همدې امله دوی په دې لټه کې وو، چې فلسفه د سپېڅلي کتاب له تفسیر سره تنظیم کړي. دا دوره د مکتب پالنې (scholasticism) د رامنځته کېدو شاهده وه. مکتب پالنه د متن انتقادي مېتود و چې د منځنیو پېړیو په پوهنتونونو کې د کلیدي متنونو د دقیقې مطالعې او مباحثې پر بنسټ رامنځته شو. د رنسانس په دوره کې، پر کلاسلیک یوناني-رومي فکر او سختې انسان پالنې (humanism) تمرکز ډېر شو. ==== عصري دوره ==== د اغېزناک عصري فیلسوف اېمانوېل کانت انځور (په آبي کورتۍ کې) له ملګرو سره. نورې څېرې دا دي: کریسټین جېکب کراوس، جوهان جورج همان، تیودور ګوتلیب وان هیپل او کارل ګاتفرید هېګن.<ref name="diane">{{cite book|author=Collinson, Diane|title=Fifty Major Philosophers, A Reference Guide|page=125}}</ref> == د فلسفې تاريخ == {{Main|د فلسفې پېښلیک}} په دودیزه توگه لویدیځه فلسفه په دری برخو وېشل شوې ده: لرغونې فلسفه، منڅني پېر فلسفه او نوې فلسفه. ختیځه فلسفه له تاریخي اړخه له لودیځې هغې خپلواکه وه. ځینې فیلسوفان په دې آند دي چې انساني تمدن یو نوي «له نوي ور اخوا» دور ته ورتېر شوی. نور وایي چې د نوی فلسفی او اوسمهالې فلسفې ترمنځ څرگندوالې شته. مگر ددې توپیر د محتوی په اړه یو سر اختلاف هم شته. ==== هندي فلسفه ==== == '''لرغونې هندي فلسفه''' == د لرغونې هندي فلسفي نظريات په ټوله نړۍ كې منل شوي نظرياتو څخه شمېرل كېږي. د هندي فلسفې زياتره نظريات د هغه په ديني ډلو پورې تړلي دي. د هند پېژندونكو له څېړنو څخه دا خبره جوتېږي، چې په مخزېږيزو پېړيو ې د هندي اديانواو مذدهبونو له گروهو څخه هندي فلسفه منځته راغلې. او په همدې پېړيو كې د هند ديني گروهې له فلسفي افكارو سره گډې شوې دي. دا نظريات په پېړيو پېړيو له يوې خولې وبلې خولې ته ورلېږدېدلي دي، او له ډېرې مودې پس د هند په ديني كتآبونو كې خوندي شوې دي. د لرغوني هند فلسفه په پخوا وخت كې دويمه درجه درلوده. په لومړي سر كې د يونان راتله. چېنايانو لدې فلسفې څخه په متاثره كېدو دا هېواد د (حكمت هېواد) په نامه يادكړې. هندي فلسفه له يو اړخه هر څيز څښتن گڼي، او له بل اړخه هرڅيز په څښتن كې ويني، نو پدې ډول د هند فلسفه د نړۍ او طبيعت په پېژندلو كې له اېډياليزم او ماټريالېزم (ماده پرستۍ) څخه سرچينه اخلي. كې د زياتره هندوانو په وړاندې طبيعي نړۍ نه دا چې د ژوند، اروا او عقل د مسئلو په اوارولو د ستونزو راولاړوې كړي، بلكه په خپلو صوري مظاهرو سره دوكه وركوونكي او له رښتياوو سره په ټكر كې دي. هندي فلسفه دا ده چې غم له كومو وجوهو منځته راځي، د بې وسۍ او مجبورۍ سبب څه دى، ايا ځآن هم كوم مادي شې (څيز) دى يا نه، د ژوند بريدونه او بندويزونه تركوم حده پورې دي، مرگ ولې راځي، او لدې څخه څرنگه ځآن ژغولې شو، د ځيزونو (شيانو) اصل حقيقت څه دى؟ لنډه دا چې ټوله هندي فلسفه له همداسې پوښتنو گروېږنو څخه ډگه ده. هندي مفكرين پدې خبره قائل ول، چې ژغورنې (نجات) لپاره يواځې پوهه بسيا نه كوي، بلكه لدې سره سره د عمل شتون هم اړين دى. هندي فلسفه په حقيقت كې د هند د نيمې وچې د دينونو او مذهبي ډلو دويم نوم دى، چې له بتپالنې څخه پېل كېږي، او په يووالي ته رارسېږي. هو دا بېله خبره ده چې ځينې خلك څښتن مني او ځينې يې په هستۍ گروهه لري، څوك يې انكاري دى، نو څوك يې منونكې، لنډه دا چې هندي فلسفه يوه بېكاره فكر څخه نيولې تر لوړو افكارو پورې لرونكې فلسفه ده. د هندي فلسفي افكارو او گروهو وېش علامه محمد نادر ايوبي كندهارې د عمومي فلسفې په اړه خپل ليكلي اثر (فلسفه) كې د هند فلسفي افكار او گروهې د فلسفي وېش له مخې په دوه ډلو وېشلي چې په لاندې ډول يې بيانوي: د لرغوني هندوانو د فلسفي افكارو او عقيدو په ارته ورشو كې فلسفه په لومړي سر كې پر دوو لويو ډلو وېشل كېږي: ۱- ناستيكا او ۲- استيكا * ناستيكا: د هندوانو د (اوپنېشاد) په كتاب كې، چې د شاجهان باچا د زوى محمد دار الشكوه له لورې د سانسكرېتي ژبې څخه وپاړسي ژبې ته ژباړل شوې، د لغت ليك په برخه كې د (ناستيكا) لغت د كافر، بې دينه او ملحد چې له څښتن تعالى څخه انكار كوي، په مانا راغلې دى. ددې لارې نامتو ښوونځي د (بوديزم)، جېنيزم او چارواك څخه عبارت دي. ناستيكا چې لغوي مانا يې (نشته) ده، د هغو فلسفي او مذدهبي نظرياتو څخه عبارت دي، چې د هند لرغوني گروهې، چې پر (وېداگانو) يانې مذهبي سرودونو ولاړې دي، نه مني او ورڅخه انكار كوي. * استيكا: ددې ويي لغويمانا (شته) ده، استيكا د ناستيكا پرخلافد برهمن دين ټولې گروهې، چې بنست يې په وېداگانو ولاړ دى، او شپړ فلسفي ډلې (دارشانا) دي، مني. په هندي فلسفه كې يو سپېڅلې نوم چې (برهما ) نومېږي، د فكري بشپړتيا او لوړتيا كې پوره لاس لري، ددې فلسفې له مخې د (برهما) قوت زموږ د وجود په تل كې كرل شوې، او په هر گړۍ كې د انسان د خدمت لپاره تيارسې وي، خو هغه پدې شرذ چې موږ ورڅخه ځان په بشپړ ډو خبر كړو. او هغه داسې چې لدې درې لورو څخه ځان ورنږدې كړو: #د پوهې له لارې # د احساساتو له لارې # د عمل او كړنې له لارې. هندي مفكرين د وجود پټو (اسرارو) ته د رسېدو لپاره په يوه بې سره او بې پايه ډكر كې ډېر اوږده واټنونه وهلي. پدې ډگر چې لومړې پل (قدم) كېږدي، هغه رياضت، د دونيوي مزاياؤ شاته غورځول، د رزيلو ځآنگړتياؤ جرړې ويستل، ترڅو وكولاى شي پدې توگه د تيارو لدې گرداب څخه ځآن وباسي، او د روښنايۍ نړۍ ته ځآن ورسوي. هندي فلسفه د اروا او مادى ترمنځ د يو ډېر لوى توپير خبره كوي، او همدا توپير د هندي فلسفې له مهمو ځانگړتياوو څخه دي، چې په خپل فلفيي فكر كې د اروا لپاره په يوه ځانگړي ځاى قائله ده. هغه ستر توپير چې د اروا او مادې ترمنځ دى، په سانكي فلسفه كې، چې وروسته به بيان شي، په ښه ډول تشرېح شوې. په هندي فلسفه كې انسان يواځينې روحاني وجود دى، چې د خپلې اروا په روزلو سره كولې شي، لدې نړۍ څخه وراخوا (ماوراى طبيعت) ليدنه وكړي، هغه څوك چې د نړۍ وراخوا څخه ليدنه وكړي، لپاره تېره زمانه، حال او راتلونكې نشته، هغه دې نړۍ ته د تلپاتې شي په سترگه گوري، د هغه لپاره رون او سبا هم شتون نلري. د يوه هندو مومن لپاره دا اړينه ده ترڅو د هندويزم د قانون يو بنسټيز شرط ومن، او هغه په وېداگانو چې هغه د خپل ايمان پېل او پاى وگڼي، گروهه ده. پدې ډول د وېدا څلور كتابونه د دوه شرحو او دوه تفسيرونو سره چې يو يې (براهمني) او بل يې (اوپنېشادونه) دي، د هندو دين او فلسفې بنسټيز توكي دي. د عام هندو (ارتودوكس) فلسفه د ۱۰۰۰ كلونو (له ۵۰۰م ز څڅه تر ۵۰۰ز) كلونو پورې وخت كې راجوړه شوې، چې بيا ۱۰۰۰ كاله نور پدې ولږېدل، ترڅو دا فلسفي نظريات تصفيه شي، سم او منظم شكل ترلاسه كړي، كه څۀ هم د هند د فلسفي ډلو تداد ډېر زيات دى، مگر خپله هندي مفكرينو دا ډلې په شپږو ښوونځيو كې راټولې كړي دي. پدې ډول ددې ښوونځيو دننه فلسفي سېسټم كې د پينځو نورو ښونځيو سره اختلاف ښكاري. == فلسفي ښونځي == *[[د اسلامي فلسفې ښونځي]] *[[د لویدیځې فلسفې ښونځي]] *[[د ختیځې فلسفې ښونځي]] == دا هم وگوئ == *[[مسلمان فیلسوفان]] *[[لوديځ فیلسوفان]] *[[افغان فیلسوفان]] == د فيلسوفيانو لړليکونه == *[[د مسلمانو فيلسوفانو لړليک]] *[[معاصر لوېديځ او ختيځ فيلسوفانو لړليک]] *[[لوېديځ فيلسوفانو لړليک]] {{د فلسفې سرليکونه}} == سرچینې == [[وېشنيزه:گروهه]] [[وېشنيزه:فلسفه| ]] 9ljgp47u47yksa9rhwcn40839trm9xy 0 6463 368564 364701 2026-08-27T08:19:57Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368564 wikitext text/x-wiki {{وګړي مالوماتبکس |نوم = '''نجيبه سارا بياباني''' |بشپړ نوم = |انځور = نجيبه سارا بياباني.jpg |څرګندونه = اغلې نجيبه سارا بياباني |زېږون نېټه = {{زېږون نېټه|1963|04|02}} |زېږون ځای = [[کندهار]] |مړينې نېټه = |مړينې ځای = |مړينې لامل = |ښخولو ځای = |اوسېدنځی = |تابعيت = {{بيرغ|افغانستان}} |هېواد غړيتوب = {{بيرغ|افغانستان}} او {{بيرغ|ناروې}} |زده کړې = |لومړنی ښوونځی = الايي د نجونو لېسه او رابعه بلخي د نجونو لېسه |مسلک = [[شاعر|شاعره]]<ref>{{Cite web|url=https://larawbar.net/5108.html|title=له ويرژلې شاعرې خور سارا بياباني سره په ويرکې|date=۲۰۰۸ز اگست ۳مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=لراوبر ټکی نېټ|last=لر او بر|first=اداره|archive-date=2026-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314122007/https://larawbar.net/5108.html|url-status=dead}}</ref>، [[ليکوال|ليکواله]]، [[لوبغاړی|ممثله]] او ديکليماتوره |کار کلونه = |پېژند لامل = د کونډې زوی ډرامه<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/hewaddost_yusuf_jaw_jad_jaw_wejar.pdf|title=يو ياد يو وياړ نجیبه سارا بیاباني د پښتو فلم او تیاتر غوره استازې|date=۲۰۱۳ز ډېسمبر ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=افغان جرمن انلاين|last=هېواد دوست|first=يوسف}}</ref> |دين = [[اسلام]] |مېړه = محمد اسماعيل بياباني |جايزې = |لاسليک = |اولادونه= [[احمد نجيب بياباني]]، احمد مجيب بياباني<ref>{{Cite web|url=https://larawbar.net/5108.html|title=له ويرژلې شاعرې خور سارا بياباني سره په ويرکې|date=۲۰۰۸ز اگست ۳مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=لراوبر ټکی نېټ|last=لر او بر|first=اداره|archive-date=2026-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314122007/https://larawbar.net/5108.html|url-status=dead}}</ref> {{اورېدل | filename = Janat.ogg | title = شعر: '''جنت'''، شاعر: ''اجمل خټک'' | embed = yes }} }} نجيبه سارا بياباني يوه افغان شاعره<ref>{{Cite web|url=https://larawbar.net/5108.html|title=له ويرژلې شاعرې خور سارا بياباني سره په ويرکې|date=۲۰۰۸ز اگست ۳مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=لراوبر ټکی نېټ|last=لر او بر|first=اداره|archive-date=2026-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314122007/https://larawbar.net/5108.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sporghay.com/index.php/poems/77-poets/8017-|title=ملنگ جان ته|accessdate=۲۰۲۵ز می ۱۷مه|website=سپرغۍ|last=بياباني|first=نجيبه سارا}}</ref>، ليکواله، خبرياله، ممثله او ديکليماتوره ده چې د ۱۹۶۳ز کال د اپريل په ۲مه نېټه د [[کندهار]] ښار دوهمه حوزه کې زېږېدلې ده، خو پلرنی ټاټوبی او د خاپوړو ځای يې [[کابل]]، [[د پغمان ولسوالۍ]]، د سينو بابا کلی دی.<ref>{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=177538|title=نجيبه سارا بياباني|date=۲۰۲۵ز اگست ۲۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=دعوت مېډيا|publisher=شېبه گهيځ|last=زيار|first=فرزانه}}</ref> نوموړې د استاد محمد اسماعيل بياباني مېرمن، د کنډک مشر حضرت مير خان لور او د عبدالکريم خان لمسۍ، په خټه ابراهيمخېل پښتانه دي. <ref>{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=177538|title=نجيبه سارا بياباني|date=۲۰۲۵ز اگست ۲۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=دعوت مېډيا|publisher=شېبه گهيځ|last=زيار|first=فرزانه}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pashtoonkhwa.com/?page=pashtoonkhwa&cnt=708|title=دنجيبې سارا بياباني لنډ ژوند ليک|website=پښتونخوا ټکی کام}}</ref> == زده کړې == دغې پښتنې شاعرې <ref>{{Cite web|url=https://tolafghan.com/posts/22691|title=په مالمو کې د هيواد د علمي، ادبي او فرهنگي شخصيت او تاريخپوه غوث خيبري په وياړ درنه علمي غونډه جوړه شوه|date=۲۰۱۱ز سېپتمبر ۱۵مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=ټول افغان|last=احسان|first=عبدالله}}</ref> خپلې لومړنۍ زده کړې پخپل کلي کې او تر دې وروسته يې خپلې دويمې زده کړې د جلال آباد په الايي لېسې او د کابل د رابعه بلخي په لېسې کې سر ته رسولي. کله چې د وطن غميزې پېل شوې نو دغو ناخوالو يې د ژوند شريک ترې واخيست او دا د خپلو بچو سره يوازې پاتې شوه نو بيا يې په رسمي چارو کې د دندو سره سره خپلې لوړې زده کړې هم پيل کړې او تر يوه کاله، د ژورناليزم پوهنځي کې، په خپلو زده کړو هم بوخته وه، خو بيا په [[افغانستان]] کې د گډوډۍ او کورنيو جگړو له امله يې لوړې زده کړې ترې نيمگړې پاتې شوې. يو کلنه زده کړه د ټولنپوهنې او فلسفې په برخه کې د ناروې په هېواد کې د لیله هامر ښار په نانسن فرېد سکول (د نانسن سولې ښوونځي) څخه ترسره کړې . <ref>{{Cite web|url=https://www.pashtoonkhwa.com/?page=pashtoonkhwa&cnt=708|title=دنجيبې سارا بياباني لنډ ژوند ليک|website=پښتونخوا ټکی کام}}</ref> == دندې == نجيبه سارا بياباني په [[افغانستان]] او [[پښتونخوا]] کې گڼ شمېر دندې ترسره کړي. د کاري ژوند پيل يې د زده کړې له کالونو څخه پيل شوی او د ۱۳۵۲ لمريز کال څخه تر ۱۳۷۰ لمريز کال پورې د افغانستان په ملي راډيو کې بېلابېلې دندې ترسره کړي. <ref>{{Cite web|url=https://tolafghan.com/posts/22691|title=په مالمو کې د هيواد د علمي، ادبي او فرهنگي شخصيت او تاريخپوه غوث خيبري په وياړ درنه علمي غونډه جوړه شوه|date=۲۰۱۱ز سېپتمبر ۱۵مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=ټول افغان|last=احسان|first=عبدالله}}</ref> د افغانستان په ملي راډيو کې يې لومړنۍ دنده د ماشومانو د خپرونې د وياندۍ څخه پېل شوې، همدا راز د ډرام او ډيالوگ په برخه کې يې تمثيل زده کړ. تر څه مودې کار وروسته بيا د هنر او ادبياتو په څانگه کې د حرف خوش صدای خوش و آهنگ خوش، جمعه او زموږ ډالۍ د خپرونو کوربنه او د شومه دم انگازې د خپرونې جوړونکې او ډيکليمه کوونکې ، د پښتنو او بلوڅو د خپرونې جوړونکې او ويانده او د روزنې څانگې پورې اړونده د کلي کور او کرهڼې د خپرونې ويانده هم پاتې شوې. دا چې مېرمن سارا په خپل شخصي ژوند کې هم يوه کونډه ده نو په ۱۳۶۷ لمريز کال کې د لومړي ځل لپاره د کونډې زوی په سريال کې د افغان ټلويزون په پرده راښکاره شوه.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/hewaddost_yusuf_jaw_jad_jaw_wejar.pdf|title=يو ياد يو وياړ نجیبه سارا بیاباني د پښتو فلم او تیاتر غوره استازې|date=۲۰۱۳ز ډېسمبر ۱۴مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=افغان جرمن انلاين|last=هېواد دوست|first=يوسف}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=177538|title=نجيبه سارا بياباني|date=۲۰۲۵ز اگست ۲۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=دعوت مېډيا|publisher=شېبه گهيځ|last=زيار|first=فرزانه}}</ref> نوموړې په دغه سريال کې د شادگل د مور رول لوبولی.<ref>{{Cite web|url=https://af.dawatmedia24.com/?p=177538|title=نجيبه سارا بياباني|date=۲۰۲۵ز اگست ۲۸مه|accessdate=۲۰۲۶ز می ۱۷مه|website=دعوت مېډيا|publisher=شېبه گهيځ|last=زيار|first=فرزانه}}</ref> څه موده يې د قبايلو په وزارت کې د جرگې مجلې د خبريالې په توگه هم دنده ترسره کړې. کله چې د افغانستان کورنۍ جگړې تودې شوې او هغه د خپلې کورنې سره پېښور کې کډواله شوه نو هلته يې هم د ژوند و ژواک لپاره هلې ځلې پيل کړي او بېلابېلې دندې يې ترسره کړي. د کډوالۍ په کالونو کې يې د وحدت په ورځپاڼه کې د خبريالې په توگه لنډ مهاله کار کړی، تر دې وروسته يې د هېواد په ورځپاڼه کې د ښځو لپاره د گل پاڼې ځانگړې پاڼې بنسټ کېښوده او درې کاله يې ورته ليکنې چمتو کولې، همدا راز يو نيم کال يې د پامير ورځپاڼې سره هم د خبريالې په توگه دنده ترسره کړې. د پېښور د راډيو سره يې هم قلمي همکاري کړې، او د پېښور په ټلويزون کې يې د پردې تر شا په پښتو او دري ژبو د خبرتياوو د لوستلو دنده هم سر ته رسولې. په پېښور کې يې د بي بي سي د پښتو او دري ژبې د روزنيزې پروژې د پيل هلې ځلې کړي او د نوي کور او نوي ژوند د پښتو او دري راډيويي ډرامو په بنسټ ايښودلو کې يې د افغاني ممثلينو په راټولولو کې مرسته کړې او بيا يې په همدغې راډيويي ډرامې کې د رابعه گل رول په دواړو ژبو لوبولی او په دې روزنيزې پروژې کې يې ۵ کاله دنده ترسره کړې. د يادونې وړ ده چې آغلې سارا بياباني او د کورنۍ غړي يې د هېڅ سیاسي بهیر ، گوند او ډلې مخینه نه لري او نه هم د ښځو په نوم لوېدیځواله شعارونو او افراطي بنسټونو کې اړیکې او ونډې لري ځکه یې ژوند په ټولنیزه توگه باخبره افغانې خبريالې ، لیکوالې او شاعرې په توگه غوره کړی .<ref>{{Cite web|url=https://www.pashtoonkhwa.com/?page=pashtoonkhwa&cnt=708|title=دنجيبې سارا بياباني لنډ ژوند ليک|website=پښتونخوا ټکی کام}}</ref> == چاپ شوي اثار == نجيبه سارا د ماشومتوب نه شاعري کوي او تر اوسه پورې يې د شعرونو څلور ټولگې چاپ شوي. لومړۍ شعري ټولگه یې د کابل د کورنيو جگړو ښکار شوه خو تر اوسه پورې يې چې کوم کتابونه چاپ شوي هغه په لاندې ډول دي. #'''د ماښامونو ډيوه''' <ref>{{Cite web |url=http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 |title=آرشیف کاپي |access-date=2009-08-17 |تاريخ الأرشيف=2016-03-05 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160305100831/http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 |url-status=dead |خونديځ نېټه=2016-03-05 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160305100831/http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160305100831/http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305100831/http://puka.cs.waikato.ac.nz/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0acku--00-0----0-10-0---0---0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&a=d&c=acku&cl=CL2.344.32&d=HASH0168d95d0a6b2a484ca0f016 }}</ref> - د شعرونو ټولگه، چاپکال (1994) #'''د پنجرې مرغۍ''' - د شعرونو ټولگه، چاپکال (2003) #'''تاته کيسه په نثر که نوم د نظم درکړم؟''' - د آزاد نظمونو او ليکنو غورچاڼ، چاپکال (2003) #'''زما د عشق جونگړه ورانه شوله''' - د هېوادپاله شعرونو ټولگه، چاپکال (2003) <center> <gallery> انځور:De-Makhamoono-Dewa.jpg|د ماښامونو ډيوه انځور:De-Panjray-Merghai.jpg|د پنجرې مرغۍ انځور:Zema-De-Ishq-Jongara-Wrana-Shwola.jpg|زما د عشق جونگړه ورانه شوله انځور:Ta-Ta-Keesa-Pe-Nasr-Ka-Noom-De-Nazm-Darkrem.jpg|تا ته کيسه په نثر که نوم د نظم درکړم؟ </gallery> </center> == ناچاپه آثار == د نوموړې گڼ شمېر ناچاپه آثار لا تر اوسه نه دي چاپ شوي. سارا بياباني د شعرونو تر څنگ لنډې کيسې او داستانونه هم ليکلي چې تر اوسه پورې يې لا نه دي خپاره کړي. د ټولنيز ژوند په اړه په بېلابېلو موضوعگانو باندې يې هم د يو کتاب تکل کړی چې لا تر اوسه پورې نه دی بشپړ شوی. نوموړې د پښتو ژبې تر څنگ په دري ژبه هم څو ټوټې شعرونه ليکلي او د گوتو په شمار يې يو څو نارويژي شعرونه هم خپاره شوي. == شخصي ژوند == نجيبه سارا بياباني د څلورو ماشومانو مور ده او له ۱۹۹۹ زېږيز کال څخه راپدېخوا د ناروې په هېواد کې د کډوالۍ شپې سبا کوي. ==باندنۍ تړنې== * [http://ps.poems.wikia.com/wiki/وېشنيزه:نجيبه_سارا_بياباني په ويکي شعرونه کې د نجيبه سارا بياباني شعرونه]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.samsoor.com/sheruna.php د سمسور په وېبپاڼه کې د نجيبه سارا بياباني شعرونه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003173303/http://www.samsoor.com/sheruna.php |date=2020-10-03 }} *[http://www.youtube.com/profile?user=DeShomadamAngazay&view=playlists د نجيبه سارا په غږ کې د شعرونو ډکليمې] *[http://lekwal.com/fullstory.php?id=212 د نجيبه سارا بياباني يو شعر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210805102222/http://lekwal.com/fullstory.php?id=212 |date=2021-08-05 }} ==سرچينې== <div class="references-small"> <references/> </div> [[وېشنيزه: پښتنې شاعرانې]] [[وېشنيزه: پښتنې ليکوالې]] b7gj0uutbqxg3lmiuc64gi4rr0msd9u 0 14752 368544 335808 2026-08-27T04:36:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368544 wikitext text/x-wiki [[File:Gamma-S1Ye-MAKS-2007.jpg|250px|thumb|left| روسی څارونکی [[گما اس ۱ ای رادار|رادار گما]] د ماکس په نندارتون کی]] [[File:Parola on Ural 375 truck.jpg|250px|thumb|left]] '''رادار''' یو څارونکی سیستم دی چې د اجسامو د واټن، زاویې او چټکتیا د مشخصولو لپاره رادیويي څپې کاروي. رادار د الوتکو، بېړیو، فضايي بېړیو، هدایت کېدونکو توغندیو، موتوري نقلیه وسایلو، د اوبو او هوا د جوړښتونو او سیمو د څارنې لپاره هم کارول کېدای شي. د رادار سیستم له یوه لېږونکي یا ټرانسمېټر څخه جوړ دی چې په رادیويي یا هم مایکرو وېو ساحه کې الکترو مقناطیسي څپې تولیدوي، یو لېږونکی انتن او یو هم اخیستونکی انتن لري (تر ډېره همدغه انتن د لېږلو او اخیستلو لپاره کاروي) او د جسم یا اجسامو د ځانګړنو د مشخصولو لپاره یو اخیستونکی او پروسېسر لري. رادیويي څپې له لېږونکي څخه منعکسېږي او اخیستونکي ته ور ګرځي او د جسم د ځای او چټکتیا په اړه معلومات ورکوي.<ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Radio Detection and Ranging|date=1943-10-02|journal=Nature|volume=152|issue=3857|pages=391–392|doi=10.1038/152391b0|bibcode=1943Natur.152..391.|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rscc.umn.edu/lessons/datatypes/radar|title=Remote Sensing Core Curriculum: Radio Detection and Ranging (RADAR)|author=<!--Not stated-->|date=<!--Not stated-->|website=University of Minnesota|publisher=University of Minnesota|access-date=2021-05-31|quote=|تاريخ الأرشيف=2021-06-02|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210602214933/https://rscc.umn.edu/lessons/datatypes/radar|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-06-02|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210602214933/https://rscc.umn.edu/lessons/datatypes/radar|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210602214933/https://rscc.umn.edu/lessons/datatypes/radar|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214933/https://rscc.umn.edu/lessons/datatypes/radar}}</ref> رادار تر دویمې نړیوالې جګړې په وړاندې دوره او د جګړې په جریان کې د ګڼو هېوادونو له‌خوا په پټ ډول د پوځي استفادې لپاره جوړ شو. د رادار په جوړېدو کې یو مهم پرمختګ په بریتانیا کې د منګټرون اختراع کېدل وو چې تر یو متر د لاندې ریزولوشن لرونکو کوچنیو سیستمونو د جوړېدو زمینه یې برابره کړه. د رادار (RADAR) اصطلاح په ۱۹۴۰ ز کال کې د امریکا متحدو ایالتونو د سمندري ځواک له‌خوا د (radio detection and ranging) د مخفف په توګه رامنځته شوه. د رادار (radar) اصطلاح، له هماغه مهاله را وروسته انگلیسي او نورو ژبو ته د یوې معمولې کلیمې په توګه دننه شوه او له همدې امله هم په لویو توریو نه لیکل کېږي. دا مهال رادار په بېلابېلو برخو کې کارول کېږي، لکه: د هوايي او ځمکنيو ټرافیکو کنټرول، راداري ستورپوهنه، هوايي دفاعي سیستمونه، د توغندیو ضد سیستمونه، د جوړښتونو او بېړیو د ځای پیدا کولو لپاره سمندري رادارونه، د الوتکو د ټکر ضد سیستمونه، پر سمندر او بهرنۍ فضا د نظارت سیستمونه، د هواپوهنې لپاره پر اورښت څار، د لوړوالي د سنجولو او الوتنې د کنټرول سیستمونه، د هدایت کېدونکو توغندیو د هدف د ځای پیدا کولو وسایل او د ځمک‌پوهنې د مشاهداتو لپاره ځمکني رادارونه. په لوړه تکنالوژۍ سمبال راداري سیستمونه د ډيجیټل سېګنال د خپرولو وړتیا لري او کولی شي له ډېرو لوړو سطحو څخه ګټور معلومات را وباسي.<ref>{{cite web|url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2alpha/alpha-fra.html?lang=fra&i=1&index=ent&__index=ent&srchtxt=radar&comencsrch.x=0&comencsrch.y=0|title=Radar definition|publisher=Public Works and Government Services Canada|author=Translation Bureau|year=2013|access-date=November 8, 2013|تاريخ الأرشيف=January 4, 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140104204420/http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2alpha/alpha-fra.html?lang=fra&i=1&index=ent&__index=ent&srchtxt=radar&comencsrch.x=0&comencsrch.y=0|url-status=dead|خونديځ نېټه=January 4, 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140104204420/http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2alpha/alpha-fra.html?lang=fra&i=1&index=ent&__index=ent&srchtxt=radar&comencsrch.x=0&comencsrch.y=0|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20140104204420/http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2alpha/alpha-fra.html?lang=fra&i=1&index=ent&__index=ent&srchtxt=radar&comencsrch.x=0&comencsrch.y=0|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204420/http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2alpha/alpha-fra.html?lang=fra&i=1&index=ent&__index=ent&srchtxt=radar&comencsrch.x=0&comencsrch.y=0}}</ref><ref>McGraw-Hill dictionary of scientific and technical terms / Daniel N. Lapedes, editor in chief. Lapedes, Daniel N. New York; Montreal : McGraw-Hill, 1976. [xv], 1634, A26 p.</ref> نور هغه سیستمونه چې رادار ته ورته دي، د الکترو مقناطیسي لړۍ نورې برخې کاروي. یوه بېلګه یې (LIDAR) دی چې د رادیويي څپو پر ځای د لیزرونو له ماوراء بنفش وړانګو څخه کار اخلي. د داسې نقلیه وسایلو په راوتلو سره چې چلوونکی نه‌لري، تمه کېږي چې رادار به له اوتومات یا خپل ‌سري پلټ‌ فارم سره مرسته وکړي چې پر خپل چاپېریال نظارت وکړي او په دې توګه د ناوړه پېښو مخه ونیول شي.<ref>{{cite journal|last=Fakhrul Razi Ahmad|first=Zakuan|title=Performance Assessment of an Integrated Radar Architecture for Multi-Types Frontal Object Detection for Autonomous Vehicle|journal=2018 IEEE International Conference on Automatic Control and Intelligent Systems (I2CACIS)|date=2018|url=https://www.researchgate.net/publication/330245995|display-authors=etal|access-date=9 January 2019}}</ref> == تاریخچه == === لومړني ازمېښتونه === د ۱۸۸۶ کال په لومړیو کې جرمني فزیک‌پوه «هینریش هرټز» څرګنده کړه چې رادیويي څپې له جامدو اجسامو څخه منعکسېدای شي. په ۱۸۹۵ کال کې په کرونشټاټ کې د روسیې د سترواکۍ د سمندري ځواکونو په ښوونځي کې د فزیک ښوونکي «الکساندر پوپوف» د یوې منسجمې لولې په مرسته د لرې رڼاوو د تشخیص لپاره یوه دستګاه جوړه کړه. په بل کال یې یو لېږونکی ور زیات کړ. په ۱۸۹۷ کال کې په بالټیک سمندر کې د دوو بېړیو تر منځ د اړیکې ټینګولو لپاره د دغو وسایلو د ازمېښت پر مهال د درېیمې بېړۍ د تېرېدو له امله را پیدا شویو داخلي غږونو ته متوجه شو. پوپوف په خپل راپور کې ولیکل چې ښايي دغه ښکارنده د اجسامو د تشخیص لپاره وکارول شي، خو ده په خپله د دغو مشاهداتو په مرسته کوم کار ونه‌کړ.<ref>Kostenko, A.A., A.I. Nosich, and I.A. Tishchenko, "Radar Prehistory, Soviet Side," ''Proc. of IEEE APS International Symposium 2001,'' vol. 4. p. 44, 2003</ref> جرمنی مخترع «کریسټین هولسمیر» لومړنی کس و چې د لرې فلزي اجسامو د وجود تشخیصولو لپاره یې رادیویي څپې وکارولې. ده په ۱۹۰۴ کال کې په ټینګه لوخړه کې د یوې بېړۍ د تشخیص شونتیا وښوده، خو له ټرانسمېټر څخه یې د هغې د واټن د تشخیص شونتیا نه لرله. د ۱۹۰۴ کال په اپرېل میاشت کې یې د خپلې یوې دستګاه د اختراع ثبولو او وروسته یې تر بېړۍ پورې د واټن د تخمین د یوې اړوندې اختراع حق ترلاسه کړ. وروسته یې د ۱۹۰۴ کال د سپټمبر میاشتې په ۲۳مه نېټه د یوه بشپړ راداري سیستم لپاره د بریتانیایۍ اختراع حق ترلاسه کړ چې «ټېلې موبایلسکوپ» یې ونوماوه. دغې دستګاه د ۵۰ سانتي متره څپې په اوږدوالي سره کار کاوه او د رادار سېګنال د شغلې له یوه درز څخه رامنځته کېده. <ref name="RadarWorld">{{cite web|url=http://www.radarworld.org/huelsmeyer.html|title=Christian Huelsmeyer, the inventor|work=radarworld.org|access-date=2022-03-03|archive-date=2017-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227233002/http://www.radarworld.org/huelsmeyer.html|url-status=dead}}</ref><ref>[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/11/DE165546.pdf ''Patent DE165546; Verfahren, um metallische Gegenstände mittels elektrischer Wellen einem Beobachter zu melden.'']</ref><ref>[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e9/DE169154.pdf ''Verfahren zur Bestimmung der Entfernung von metallischen Gegenständen (Schiffen o. dgl.), deren Gegenwart durch das Verfahren nach Patent 16556 festgestellt wird.'']</ref><ref>{{patent|GB|13170|''Telemobiloscope''}} {{Dead link|date=June 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://100-jahre-radar.fraunhofer.de/img/gdr_zeichnungpatent.jpg|title=gdr_zeichnungpatent.jpg|access-date=February 24, 2015|تاريخ الأرشيف=February 24, 2015|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150224135053/http://100-jahre-radar.fraunhofer.de/img/gdr_zeichnungpatent.jpg|url-status=dead|خونديځ نېټه=February 24, 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150224135053/http://100-jahre-radar.fraunhofer.de/img/gdr_zeichnungpatent.jpg|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150224135053/http://100-jahre-radar.fraunhofer.de/img/gdr_zeichnungpatent.jpg|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224135053/http://100-jahre-radar.fraunhofer.de/img/gdr_zeichnungpatent.jpg}}</ref> په ۱۹۱۵ کال کې «رابرټ واټسون-واټ» پیلوټانو ته د لومړنیو خبرداریو د ورکولو لپاره رادیويي تکنالوژي وکاروله او د ۱۹۲۰مې لسیزې په جریان کې یې د بریتانیا د څېړنیزې مؤسسې مشري پر غاړه واخیسته تر څو د رادیويي تخنیکونو په کارولو سره په اوږدو واټنونو کې د وړانګو د تشخیص په ګډون لا ډېر پرمختګونه وکړي. تر دې وړاندې چې خپله څېړنه د لنډو څپو پر لېږد متمرکزه کړي، واټسون-واټ د خپلو ازمېښتونو له لارې د رادیويي مسیرونو په پیدا کولو کې متخصص شو.<ref>{{cite news|title=Making waves: Robert Watson-Watt, the pioneer of radar|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-tayside-central-27393558|publisher=BBC|date=16 February 2017}}</ref><ref>Hyland, L.A, A.H. Taylor, and L.C. Young; "System for detecting objects by radio," U.S. Patent No. 1981884, granted 27 Nov. 1934</ref><ref>{{cite book|last=Howeth|first=Linwood S.|chapter=Ch. XXXVIII Radar|title=History of Communications-Electronics in the United States Navy|date=1963|publisher=Washington|chapter-url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112064674325;view=1up;seq=475}}</ref><ref>{{cite book|last1=Coales|first1=J.F.|title=The Origins and Development of Radar in the Royal Navy, 1935–45 with Particular Reference to Decimetric Gunnery Equipments|date=1995|publisher=Springer|isbn=978-1-349-13457-1|pages=5–66}}</ref><ref>Butement, W. A. S., and P. E. Pollard; "Coastal Defence Apparatus", ''Inventions Book of the Royal Engineers Board'', Jan. 1931</ref><ref>Swords, S. S.; ''tech. History of the Beginnings of Radar'', Peter Peregrinus, Ltd, 1986, pp. 71–74</ref> == د کارېدو ځایونه == د رادار له لارې په وړاندې شویو معلوماتو کې د رادار تر سکنر پورې د جسم محدوده او موقعیت شاملېږي. له همدې امله په ډېرو هغو بېلابېلو ځایونو کې کارول کېږي چې دغسې موقعیت پیدا کولو ته په کې اړتیا وي. رادار په لومړیو کې د پوځي موخو لکه د هوايي، ځمکني او سمندري اهدافو د موقعیت ټاکلو لپاره کارول کېده؛ په غیر پوځي برخه کې د الوتکو، بېړیو او موټرونو لپاره کار ترې واخیستل شو.<ref>{{Cite web|url=https://www.portvision.com/news-events/press-releases-news/ais-vs-radar-vessel-tracking-optionsportvision|title=AIS vs Radar: Vessel Tracking Options|last=Kline|first=Aaron|website=www.portvision.com|access-date=2019-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042639/https://www.portvision.com/news-events/press-releases-news/ais-vs-radar-vessel-tracking-optionsportvision|archive-date=2 February 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Quain|first=John|date=26 September 2019|title=These High-Tech Sensors May Be the Key to Autonomous Cars|url=https://www.nytimes.com/2019/09/26/business/autonomous-cars-sensors.html|access-date=5 June 2020|website=[[The New York Times]]}}</ref> په هوايي چلند کې الوتکې په راداري دستګاوو سره سمبالولی شو چې د الوتکې یا په لاره کې د نورو خنډونو یا هغو ته د نږدې کېدو په اړه خبرداری ورکوي، د اوبو او هوا دقیق معلومات څرګندوي او دقیقه ارتفاع ښيي. په الوتکو کې لومړنۍ نصب شوې تجارتي وسیله د «۱۹۳۸ز بېل لابراتوار» یو واحد و چې د «یونایټډ ایرلاینز» په ځینو الوتکو کې ولګېده. الوتکې د ورېځې په حالت کې پر هغو هوايي ډګرونو کېناستلی شي، چې د رادار په مرسته د تقرب د ځمکني کنټرول په سیستمونو سمبال وي چې په هغو کې د الوتکې موقعیت د رادار پر سکرینونو ښودل کېږي او په دې ډول پیلوټ ته د کېناستلو یا ښکته کېدلو رادیويي لارښوونې کوي او الوتکه د یوه مشخص تقرب په مسیر کې ساتي. پوځي جنګي الوتکې معمولاً د دښمن د الوتکو پېژندلو او په نښه کولو لپاره د هدف نیونې په رادارونو سمبال دي. پر دې سربېره نورې لویې پوځي الوتکې د هوايي ترافیکو د کتنې لپاره په یوه پراخه سیمه کې پیاوړي هوايي رادارونه لېږدوي او جنګي الوتکې د خپلو اهدافو خوا ته هدایت کوي.<ref name="Hearst Magazines 26">{{cite magazine|title=Odd-shaped Boats Rescue British Engineers|magazine=Popular Mechanics|url=https://archive.org/details/bub_gb_mtkDAAAAMBAJ/page/n67|date=September 1941|publisher=Hearst Magazines|page=26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_publications/20120103_awacs-e.pdf|title="AWACS: Nato's eyes in the sky"|date=2007|website=NATO}}</ref> سمندري رادارونه د بېړیو د ټکر د مخنیوي لپاره د بېړیو د بلبرېنګ او واټن د اندازه کولو لپاره کارول کېږي. د دې تر څنګ کله چې بېړۍ په ساحل یا نورو ثابتو ځایونو کې وي، د موقعیت د تشخیص یا مسیر د پیدا کولو لپاره یې رادار کارول کېږي. په بندرونو کې د بېړیو د ترافیکو د خدماتو رادار سیستمونه د دې لپاره کارول کېږي چې په سرکشو اوبو کې د بېړۍ حرکت تنظیم کړي او ویې څاري.<ref>{{Cite web|url=https://www.terma.com/surveillance-mission-systems/radar-systems/vessel-traffic-services/|title=Terma|date=April 8, 2019}}</ref> هوا پوهان پر اورښت او باد د نظارت لپاره رادار کاروي. رادار د لنډمهالې هوا د وړاندوېینې او د تندرونو، بړبوکیو، ژمنیو توپانونو او بېلابېلو اورښتونو په څېر د سختې هوا د کتنې لپاره پر اصلي وسیله بدل شوی دی. ځمک‌پوهان د ځمکني قشر د ترکیب د نقشې اخیستلو لپاره ځمکې ته ننوتونکي تخصصي رادارونه کاروي. پولیس په واټونو کې د موټرونو پر چټکتیا د نظارت لپاره له راداري وسلو څخه کار اخلي. کوچني راداري سیستمونه د انسان د حرکت کنټرولولو لپاره کارول کېږي. د بېلګې په توګه د خوب پر حالت د نظارت لپاره د تنفس د ځانګړنو تشخیصولو او له کمپیوټر سره د تعامل لپاره د لاسونو او ګوتو حرکت تشخیصولو ته اشاره کولی شو. د دروازې په خپله خلاصېدل او د رڼا لګېدل یې هم معمولې بېلګې دي.<ref>{{cite web|url=https://atap.google.com/soli/|title=Project Soli|website=Atap.google.com|access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sleep.mysplus.com/technology.html|title=The Technology Behind S+|website=Sleep.mysplus.com|access-date=29 October 2017|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827084238/https://sleep.mysplus.com/technology.html|url-status=dead}}</ref> ==د رادار توصیف== رادار کولای شي په نامناسبو شراېطو کې لکه گرد ، غبار ، لوگی ، واوره ، باران ، توفان او نورو کې کار وکړي . همدارنگه کولای شي چې دالوتنې په حال کې الوتکې ريډيايي او دهغې فاصله او سرعت وښيي ، ځکه نو رادار دالوتکو دکنټرول او رهبري کولو لپاره کارول کېږي . رادار داواز دانعکاس په اساس عمل کوي صوتي امواج له يو مانع سره په لگېدو انعکاس پيدا کوي . په همدې ډول راډيويي څپې چې الکترو مقناطيسي امواج دي هم چې کله دخپل مسير په لاره کې له کوم مانع سره ولگېږي ، نومنعکس کېږي . دراډيويي امواجو دغه ډول ځانگړتيا پوهانو په ۱۹۳۰ ع کې کشف کړه له همدغه خصوصيت نه په گټې اخيستو سره په ۱۹۳۵ ع کال کې په امرېکا کې درادار پنځه مرکزونه تاسيس شول درادار په برخه کې پراختيا ددويمې نړيوالې جگړې په مهال رامنځ ته شوه . دغه پرمختگ ددښمن په بم غورځونې په ريډيا يي کولو کې ډېره مرسته وکړه . له هغه وخت تراوسه پورې بېلابېل رادارونه جوړ شول . نن ورځ داسې رادارونو شتون موندلی ، چې دبې پيلوټه فضايي بېړۍ په کنټرولولو او رهبري کولو کې ورڅخه کار اخیستل کېږي . رادار د آب وهوا او جوی حالاتو په اړه هم داړتيا وړ اطلاعات او معلومات دانسان په واک کې ورکوي . آيا په دې پوهېدلي ياست . چې رادار څنگه کار کوي؟ رادار له راډيويي څپو نه کار اخلي کټ مټ داسې لکه د راډيويي خپرونو ، خو هغه راډيويي امواج چې په رادار کې ورنه استفاده کېږي ، دلوړو فرکوانسونو لرونکی دی اوهغوی ته مايکرو ويو يانې کوچني امواج وايي . ددغو څپو سرعت د نور له سرعت سره ۳ x۱۰ يو برابر دی . يعنې په يوه ثانيه کې درادار مرکز يو لېږدونکی لري ، چې راډيويي امواج دانتن په مرسته دجسم خوا ته لېږدوي . همداراز يو آخذه لرونکې آله هم لري ، چې منعکس شوي راډيويي امواج رانيسي دا آخذه يو صفحه هم لري ، چې په فضا کې دجسم موقعيت ښيي رادار په اتو ماتيک تجهيزاتو سنبال وي ، چې ټول اړونده عمليات ترسره کوي . پخوا رادار ډېر غټ جوړ شوی و ، خو اوس دومره کوچنی رادار جوړ شوی دی ، چې دلاس په ورغوي کې هم ځايېږي == سرچینې == [[وېشنيزه:رادارونه]] 5hanejatv8j5erj6mq3rzxcxcuru9ub 0 19811 368538 363981 2026-08-27T00:26:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368538 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} [[دوتنه:Julian Assange August 2014.jpg|بټنوک|جوليان پاؤل آسانج]] '''جوليان پاؤل آسانج''' ''([[انگرېزي ژبه|په انگرېزي]]: Julian Paul Assange)'' (زوکړه : ۳ جولای ۱۹۷۱م کال) يو آستراليايي پسوللگر (خپروونکی)او ژورنالسټ دی. دی د [[ويکيليکس|ويکيلیکس]] وېبپاڼې او خپرونو پازوال (چلوونکی) هم وو چې له مخې يې په ۲۰۰۶م کال کې وروسته له اهمو لاسوندیزو اسنادو او کمپيوټري خپرونو د هېکولو (غلاکولو) مرکز ([[بنسټ]]) کېښود . ویکيليکس په ځانگړي توگه خپل شهرت په ۲۰۱۰ م کال کې اله وموند کله چې د [[امریکایې پوځ]] او ډیپلوماتانو لاسوښنه د [[چلسي مېنېنگ]] لخوا برملا يا افشا کړه. آسانج له هماغه کال راهیسې د [[امریکا]] په متحدو ايالاتو کې د څار او تحقیق لاندې شو. په هممهاله کال د [[سويډن]] د خلکو د څار ادارې لخوا ورباندې د جنسي زور زیاتی لرلو يو تحقیقي چاره پیل شوه. ګواکی ښاعلی آسانج جنسي زور زیاتی کړئ دی.<ref name="aklagaretimeline">{{cite web|url=http://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter//|title=Events concerning Julian Assange in chronological order|date=1 July 2014|access-date=12 March 2015|تاريخ الأرشيف=6 March 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160306200942/https://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter/|url-status=dead|خونديځ نېټه=6 March 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160306200942/https://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160306200942/https://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306200942/https://www.aklagare.se/In-English/Media/The-Assange-Matter/The-Assange-Matter/}}</ref> په ۲۰۱۲ م زېږدی کې [[سويډن]] ته ذږد آسانج سپارلو حکم شوی ؤ په هغه وخت کې آسانج په لندن کې د [[آېکوادور]] هېواد [[سفارت]] ته د [[سیاسي پناه]] لپاره غوښتنه وکړه او د افریل میاشتی په یولسم 11’4’2019 د بریتانیا پولیسو له خوا ونیول شو. == مخينه == آسانج د [[سهيلي کوينزلېنډ]] په ښار کې په [[ټاؤنزوېل]] کې زېږېدلی.<ref name="Kwek">Glenda Kwek [http://www.smh.com.au/technology/technology-news/magnet-for-trouble-how-assange-went-from-simple-island-life-to-hightech-public-enemy-number-one-20101208-18pb3.html "Magnet for trouble: how Assange went from simple island life to high-tech public enemy number one,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 8 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>[http://www.couriermail.com.au/news/queensland/wikileaks-founder-julian-assange-a-born-and-bred-queenslander/story-e6freoof-1225898281283 "Wikileaks founder Julian Assange a born and bred Queenslander,"] ''[[The Courier-Mail]]'', 29 July 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> دی د کرېسټین آن آسانج په کاله کې د ني هاکنزچې په کال ۱۹۵۱م زېږدي کې زېږېدلی ؤ وزېږېد.<ref>[http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/18203286 "Family notices,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 10 March 1951. Retrieved 17 March 2014.</ref> يو ښکارندگر (Visual Artist) <ref>David Leigh and Luke Harding, ''WikiLeaks: Inside Julian Assange's War on Secrecy'' (London: Guardian Books, 2011; rev. edn. Guardian Books / Faber and Faber, 2013), p. 34.</ref> او جان شپټون يو د جگړې ضد فعال او جوړؤونکی دی .<ref name="ShiptonGuilliat">Richard Guilliatt, [http://www.theaustralian.com.au/news/features/like-father-like-son/story-e6frg8h6-1226663757794/ "For John Shipton, the Wikileaks Party isn't just a political cause,"] ''[[The Australian]]'', 15 June 2013. Retrieved 16 March 2014.</ref> جوړه د آسانج د زېږون څخه دمخه پرېژه کړې وه.<ref name="ShiptonGuilliat"/> کله چې آسانج د يو کال شو مور یې ريچارډ برېټ آسانج سره واده وکړ.<ref name="ManneCypherpunk">Robert Manne, [http://www.themonthly.com.au/julian-assange-cypherpunk-revolutionary-robert-manne-3081 "The cypherpunk revolutionary: Julian Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123182511/http://www.themonthly.com.au/julian-assange-cypherpunk-revolutionary-robert-manne-3081 |date=2013-01-23 }} ''[[The Monthly]]'', March 2011. Retrieved 16 March 2014. "By the time he was addressing audiences worldwide, his 'father'—which Assange informed me is an amalgam of Brett Assange and John Shipton, created to protect their identities".</ref><ref name="Khatchadourian">Raffi Khatchadourian, [http://www.newyorker.com/reporting/2010/06/07/100607fa_fact_khatchadourian?currentPage=all "No secrets: Julian Assange's mission for total transparency,"] ''[[The New Yorker]]'', 7 June 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>[http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/12/09/assange.profile/ "The secret life of Julian Assange,"] [[CNN]], 2 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> هغه يو لوبگر ؤ چې هغې ورته خپل په يوې وړه کۍ د تياتر کمپنۍ کې ځای ورکړی ؤ.<ref name="LismoreFeain">Dominic Feain, [http://www.northernstar.com.au/story/2010/07/29/wikileaks-founders-lismore-roots/ "WikiLeaks founder's Lismore roots,"] ''Northern Star'', 29 July 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> هغوی بيا په کال ۱۹۷۹م زېږدي کې پرېژه وکړه او د آسانج مور د لیئف مينيل سره په اړیکه کې شوه چې ليئف هېملټن باندې هم يادېده. دوی د آستراليا د نوي پیرډلې يوې کورنۍ غړيتوب درلودل، چې مخکې له هغه چې د آسانج مور ورڅخه کال ۱۹۸۲م زېږدي کې جلا شي نويو ځوی يې هم وزېږاوه.<ref name="RundleUnauthorised">Guy Rundle, [http://www.crikey.com.au/2011/09/23/rundle-on-the-assange-bio-not-a-manuscript-that-anyone-would-intend-to-publish/ "Assange bio: not a manuscript anyone would intend to publish,"] ''[[Crikey]]'', 23 September 2011. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Leigh and Harding, ''WikiLeaks'', pp. 37–38.</ref> آسانج د يو کډوال په څېرخپل وړوکتوب تېر کړی . ده په دېرشو راز رازو د [[استرالیا|آستراليا]] په ښارگوټو کې ژوند کړی.<ref name="AssangeTime">Massimo Calabresi, [http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2034488,00.html "WikiLeaks' war on secrecy: truth's consequences,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225000914/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2034488,00.html |date=2016-02-25 }}. ''[[Time (magazine)|Time]]'', 2 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref name="InterviewObristOne">Hans Ulrich Obrist, [http://www.e-flux.com/journal/view/232 "In conversation with Julian Assange, Part I,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507214151/http://e-flux.com/journal/view/232 |date=2011-05-07 }} e-flux, May 2011. Retrieved 14 March 2014.</ref> کله چې بيا دی د کمکيتوب څخه ځلميتوب ته په رسېدو شو نو خپل مور او مېرېزي ورور سره په مېلبورن ښار کې د وېکټوريه ایالت کې استوگن شو.<ref name="ManneCypherpunk"/><ref name="Ghosting">Andrew O'Hagan, [http://www.lrb.co.uk/v36/n05/andrew-ohagan/ghosting "Ghosting: Julian Assange,"] ''[[London Review of Books]]'', vol. 36, no. 5 (6 March 2014), pp. 5–26. Retrieved 15 March 2014.</ref> == زده کړې == هغه ډېر ښونځي بدل رابدل کړل برسېره په ډېرو ښوونځيو يې د گولمار لومړني ښونځي کې چې په نیو ساؤت وېلز کې ؤ زده کړې له (۱۹۷۹ـ ۱۹۸۳ زېږدي ) پورې کړي<ref name="LismoreFeain"/> او همدارنگه متوسطې زده کړې له ټاؤنزوېل سټېټ های سکول څخه کړي.<ref>[http://www.gilimbaa.com.au/newsarchive/535 "Jeremy Geia first Australian to interview Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140126000224/http://www.gilimbaa.com.au/newsarchive/535 |date=2014-01-26 }} Gilimbaa, 24 October 2012. Retrieved 16 March 2014.</ref> آسانج پاتې منځنۍ زده کړې په کور کې هم پرمخ وړي.<ref name="Khatchadourian"/> آسانج د کمپيوټر خپرؤونې ، شمېر پوهنې او پنځپوهنې زده کړې د مرکزي کوينزلېنډ پوهنتون کې کال ۱۹۹۴م زېږدي کې ترسره کړې <ref>Frazer Pearce, [http://www.themorningbulletin.com.au/story/2010/12/18/wikileaks-mastermind-usq-university-julian-assange/ "Assange studied at CQU,"], ''[[The Morning Bulletin]]'', 18 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> او د مېلبورن پوهنتون کې له (۲۰۰۳م زېږدي ـ ۲۰۰۶م زېږدي) خپلې زده کړې ترسره کړې .<ref name="ManneCypherpunk"/><ref>[http://www.stuff.co.nz/technology/digital-living/524296/Meet-the-Aussie-behind-Wikileaks "Meet the Aussie behind Wikileaks,"] Stuff, 7 August 2008. Retrieved 21 March 2014. First published in ''[[The Sydney Morning Herald]]''.</ref> زده کړه يې د لوړې ډگرۍ وه.<ref name="DanielAssange">Sarah Whyte, [http://www.smh.com.au/technology/technology-news/driven-to-dissent--like-father-like-son-20101204-18kpr.html "Driven to dissent—like father, like son,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 6 December 2010. Retrieved 21 March 2014.</ref> == کمپيوټري غلا == په ۱۹۸۷ زېږدي کې آسانج د مينډاکس (له هورېس څخه : سپلنډډ مينډاکس: ٫٫مانا: نوميالی درواغجن،، ) تر نامه د هېکنگ (کمپيوټري لاسوندونو غلا) پیل کړه.<ref name="Khatchadourian"/><ref name="Underground">Suelette Dreyfus, [http://www.underground-book.net/ ''Underground: Tales of Hacking, Madness and Obsession on the Electronic Frontier''], with research by Julian Assange (Sydney: Random House, 1997).</ref> هغه او دوه نورو چې د ٫٫ټراکس،، او ٫٫پرايم سسپکټس،، په نوم پېژندل کېدل يوه د کمپيوټري لاسوندونو د اخلاقي غلا ډله جوړه کړه چې يې د نړېوال بلواگر(International Subversives)<ref name="Khatchadourian"/> په نوم ونومؤله . په همدې مهال دوی د امريکا د دفاع وزارت پنټاگون او نورو دولتي ژغورونکو ادارو تخنيکي لاسوندونو ته لار پيدا کړه . پدغو کې د مايل نېټ ، د يو اېس نېوي ، ناسا او د آستراليا د باندنيو مخابراتي کميټې (Australia's Overseas Telecommunications Commission) ، سټي بېنک ، لاکهېډ مارټين ، موټورولا ، پاناسونيک او زيروکس او د آستراليا يوه ملي پوهنتون چې لا ټروبي پوهنتون نومېږي لاسوندونو ته يې لار ومونده او همدارنگه يې د سټانفورډ پوهنتون نړېوالې تخنيکي څانگې SRI ته لاسرسی ترلاسه کړ.<ref>Sharon Weinberger, [http://www.aolnews.com/2010/04/07/who-is-behind-wikileaks/ "Who is behind WikiLeaks?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222024155/http://www.aolnews.com/2010/04/07/who-is-behind-wikileaks/ |date=2010-12-22 }} [[AOL]] News, 7 April 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> په هغه باندې گمان ؤ چې د وانک (ورمز اگېنسټ نيوکلئير کېلر) يې په ناسا کې په کال ۱۹۸۹م زېږدي ترلاس لاندې کړی ؤ ، خو هغه منلې نده.<ref name="ManOfMystery"/><ref>Leigh and Harding, ''WikiLeaks'', p. 42.</ref> د ۱۹۹۱م ز. سپتمبر کې د مېلبورن ستر ترمینل کې لاس لرلو څرک او په نورټېل (يو کاناډايي گڼملتيز مخابراتي شرکت ) کې لاس لرل زبات شوي ؤ.<ref name="Khatchadourian"/> د آستراليا فدرالي پولیسو ډلې د آسانج د تيليفوني کرښې ته وردننه شوي ؤ چې دی يې د يو موډيم کارولو کې بې قانونه گڼلی ؤ ، چې لمخې يې په اکتوبر کې د هغه په کور چاپه ورواچوله چې يې په يو دېرش ځلې لاسونديزو غلاؤ باندې کال ۱۹۹۴م.ز جريمه کړ.<ref>Richard Guilliatt, [http://www.theaustralian.com.au/news/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 "Rudd Government blacklist hacker monitors police,"] ''[[The Australian]]'', 30 May 2009. Retrieved 17 March 2014.</ref> د ۱۹۹۶ ز.کال ډسمبر کې دی په ۲۵ جرمونو پړ وگڼل شو او (وروسته يې له هغو جرمونو څخه شپږ يې ورڅخه وايستلې) ورڅخه وغوښتل شول چې ۲۱۰۰ آستراليايي ډالره د جريمې په توگه ورکړي<ref name="Khatchadourian"/> خو د ښه سلوک له کبله له بنده وژغورل شو.<ref name="ManOfMystery">Bernard Lagan, [http://www.smh.com.au/technology/technology-news/international-man-of-mystery-20100409-ryvf.html "International man of mystery,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 10 April 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref name="TeenHacker">David Leigh and Luke Harding, [http://www.guardian.co.uk/media/2011/jan/30/julian-assange-wikileaks-profile "Julian Assange: the teen hacker who became insurgent in information war,"] ''[[The Guardian]]'', 30 January 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> دی يوځل په ماشومتوب کې هم په ورته جرمونو کې نیول شوی ؤ خو حکومت د هغه د ماشومتوب له کبله چې د جرم په کولو او مانا نه پوهېده پرې ايښي ؤ.<ref name="HackingTrialSMH">Adrian Lowe, [http://www.smh.com.au/national/for-lonely-teenager-assange-a-computer-was-his-only-friend-20110114-19rcq.html "For lonely teenager Assange, a computer was his only friend,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 15 January 2011. Retrieved 31 March 2014.</ref><ref name="HackingTrialOz">Lauren Wilson, [http://www.theaustralian.com.au/news/nation/assanges-hacking-offences-laid-bare/story-e6frg6nf-1225989039445 "Assange's hacking offences laid bare,"] ''[[The Australian]]'', 17 January 2011. Retrieved 31 March 2014.</ref><ref name="WildChild">Stuart Rintoul and Sean Parnell, [http://www.theaustralian.com.au/in-depth/wikileaks/julian-assange-wild-child-of-free-speech/story-fn775xjq-1225969230839 "Julian Assange, wild child of free speech,"] ''[[The Australian]]'', 11 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Leigh and Harding, ''WikiLeaks'', pp. 44.</ref> د قضايي پرېکړو د خلاسون څخه وروسته آسانج مېلبورن ته کډه شو چې هلته د يوگړې سرپرست په نفقه يې ژوند ته ادامه ورکړه.<ref name="TeenHacker"/> == کمپيوټري خپرؤونې == په ۱۹۹۳م ز کال آسانج د وېکټوريه پولیس ته د ماشومانو څخه د ناوړه گټو اخيستنې څانگې ته تخنيکي لارښؤونې ورکړې او په څارگريزو چارو کې يې مرستې هم ورکؤلې.<ref>Steve Butcher, [http://www.theage.com.au/victoria/assange-helped-our-police-catch-child-pornographers-20110211-1aqnl.html "Assange helped our police catch child pornographers,"] ''[[The Age]]'', 12 February 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> په هم مهاله کال کې يې يو عام گټه انټرنټي شبکه په آستراليا کې پرانیسته چې نوم يې ورته د ښاريه انټرنټي شبکې عام لاسرسی (Suburbia Public Access Network) ورکړ. هغه په کال ۱۹۹۴م زېږدي کې په کمپيوټري پروگرامنگ پیل وکړ چې د پراخ خپروونکي کونترول پروټوکول (Transmission Control Protocol) خپرونې جوؤونکی او د پورټ سکېنر سټروب (۱۹۹۵م.زکال) بنسټگر هم دی.<ref name="ManneCypherpunk"/><ref>[http://suburbia.org.au/Suburbia_Public_Access_Network/home.html Suburbia Public Access Network.] Retrieved 17 March 2014.</ref> د کمپيوټر عام گټو زېرمو پاڼو څخه د پوسټگرېس SQL توکبنسټ (۱۹۹۶م.ز) برخوال او ونډه وال دی.<ref>Julian Assange, [http://seclists.org/bugtraq/1995/Mar/65 "Strobe v1.01 super optimised TCP port surveyor,"] Seclists.org, 9 Mar 1995. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://hpux.connect.org.uk/hppd/hpux/Networking/Admin/strobe-1.06 "Strobe 1.06: A super optimised TCP port surveyor,"] HP-UX Porting and Archive Centre. Retrieved 17 March 2014.</ref> په همدې کال د يوز نېټ د پوستکاليو لاندې کولو پروگرام (NNTPCache) جوړؤونکی هم دی .<ref>[http://www.postgresql.org/community/contributors/ "Contributor profiles,"] Postgresql.org. Retrieved 29 November 2010.</ref><ref>[http://git.postgresql.org/gitweb/?p=postgresql.git;a=search;h=HEAD;s=Julian+Assange;st=author "PostgreSQL commits,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240712154304/https://git.postgresql.org/gitweb/?p=postgresql.git;a=search;h=HEAD;s=Julian+Assange;st=author |date=2024-07-12 }} Git.postgresql.org. Retrieved 17 March 2014.</ref> په کال ۱۹۹۷م زېږدي کې يې (ربرهاؤس ډينايبل انکريپشن) جوړؤونکی چې لمخې يې شفرلوستنه يا پټ تورو لوستونکی پروگرام ؤ.<ref>[http://www.spinics.net/lists/nntpcache/threads.html NNTPCache Mailing List.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007091118/http://www.spinics.net/lists/nntpcache/threads.html |date=2016-10-07 }} Retrieved 17 March 2014.</ref> همدارنگه د وېبپاڼې لپاره ځانگړې شوې پلټن پاڼه چې سرفرا (Surfraw) نومېده په ۲۰۰۰م زېږدي کې جوړه کړه.<ref>Ryan Singel, [http://archive.wired.com/politics/onlinerights/news/2008/07/wikileaks "Immune to critics, secret-spilling WikiLeaks plans to save journalism ... and the world,"] ''[[Wired (magazine)|Wired]]'', 3 July 2008. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Suelette Dreyfus, [http://fc04.deviantart.net/fs71/f/2013/121/3/8/rubber_hose_cryptographically_deniable_file_system_by_l33tn3rdz-d63qcd2.pdf The Idiot Savants' Guide to Rubberhose.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319233505/http://fc04.deviantart.net/fs71/f/2013/121/3/8/rubber_hose_cryptographically_deniable_file_system_by_l33tn3rdz-d63qcd2.pdf |date=2014-03-19 }} Retrieved 17 March 2014.</ref> په همدې کال کې د يوې پخوانۍ اوزاري پاڼې AUCRYPTO <ref name="JustBetweenUs"/> ته د ورځينيو خبرو او اندونو لپاره دننه په پاڼه کې انټرنټ ټولگي سر سمبالگر شو چې يې په ښه توگه د پاڼې عمومي امنیت وساته.<ref name="JustBetweenUs">Suelette Dreyfus, [http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/network-this-is-just-between-us-and-the-spies-1126316.html "Network: This is just between us (and the spies),"] ''[[The Independent]]'', 15 November 1999.</ref> دغه وېبپاڼه په کمپيوټر کې د انټرنټي او کمپيوټري امنیت او حفاظت لپاره ښې مشورې ورکولې چې يو وخت په ۱۹۹۶م <ref name="Harding, p. 45">Leigh and Harding, ''WikiLeaks'', p. 45.</ref> زېږدي کې یې ۵۰۰۰ ثبت شوي غړي درلودل او شاوخوا په نړۍ کې د سيولټ ډريفيوز انډرگراؤنډ (Suelette Dreyfus's Underground خپرونې لپاره په امنيتي څېړنو کال ۱۹۹۷م زږدي لگيا وه.<ref>[http://surfraw.alioth.debian.org/ Surfraw: Shell Users' Revolutionary Front Rage Against the Web.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517055745/http://surfraw.alioth.debian.org/ |date=2018-05-17 }} Retrieved 17 March 2014.</ref> يو کتاب يې د څېړنو په درشل کې د آستراليا د کمپيوټري غلو په هکله او د ځينو انټرنټي بلواگرو په هکله وکيښ .<ref name="Underground"/><ref>Annabel Symington, [http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets "Exposed: Wikileaks' secrets,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429142257/http://www.wired.co.uk/magazine/archive/2009/10/start/exposed-wikileaks-secrets |date=2016-04-29 }} ''[[Wired UK|Wired]]'', 1 September 2009. Retrieved 17 March 2014.</ref> په ۱۹۹۸م زېږدي کې آسانج په گډه د نورو ملکارانو يې د ارتمین ټکنالوژي (Earthmen Technology ) په نوم کمپنۍ بنسټ کېښود.<ref name="WildChild"/> په ۱۹۹۹م زېږدي کې آسانج د Leaks.org په نوم ډومېن انټرنټ کې راجستر کړ ، خو لکه څنگه چې ده پدغې نوې پاڼې لیکلي ؤ چې ٫٫ ما هېڅ هم ندي ترسره کړي ،،"<ref name="WildChild"/> بيا هم ده داسې نوي څه کړي ؤ چې د امنيت ملي ادارې ته يې يو تخنیک په اگست کال ۱۹۹۹م زېږدي کې په لاس ورکړ چې د هرچا بهرني او کورني غږونه يې د ټیلیفون له لارې ترلاسه کول . ورسته بيا ده پخپله ووېل ، ٫٫ دا تخنیک باید چې ټول اندېښمن کړي ځکه چې لمخې يې د هر يو کس باندني او کورني ټیلیفوني مرکې او زنگونه ثبتوي ، بېل يې په څو برخو وېشي او بيا يې د يو بې مسولیته څارگرې ادارې په آرشيف کې خوندي کوي ،،"<ref name="JustBetweenUs"/> دغه عمل د آسانج سره تلپاتې اندېښنه شوه چې وروسته يې په کال ۲۰۱۲م زېږدي کې د ( Cypherpunks) په نوم خپل لیکل شوي کتاب کې يادونه کړې ، په همدې کتاب کې یې د انټرنټي نړۍ په هکله اټکلونه او وړاندوينې داسې کړي ، ٫٫ انټرنټ زموږ د مصونیت لويه ذريه ، خو دغه ذريه يې په ډېرو سختو خطرناکو شونتياؤ او ټولواکمنتيا بدله کړې چې هېڅکله مو نه ؤ لیدلي،،.<ref name="CypherpunksBook">Julian Assange, Jacob Appelbaum, Andy Müller-Maguhn, and Jérémie Zimmermann, ''Cypherpunks: Freedom and the Future of the Internet'' (New York and London: OR Books, 2012).</ref> == ويکيلیکس == په [[مېلبورن پوهنتون]] کې د آسانج د لوړو زده کړو د څه مودې وروسته ، هغه او څو نورو ملگرو يې په کال ۲۰۰۶م زېږدي کې د ویکيلیکس بنسټ کېښود . آسانج د مشاور په توگه په مشورتي جرگه گۍ غړيتوب لري<ref>[https://wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:Advisory_Board WikiLeaks' Advisory Board.] Wikileaks. Retrieved 17 March 2014.</ref> او خپل ځان د مسول چلؤونکي په توگه راپېژني.<ref>[http://www.theguardian.com/world/blog/2010/dec/03/julian-assange-wikileaks "Julian Assange answers your questions,"] ''[[The Guardian]]'', 3 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> له ۲۰۰۷م زېږدي ـ ۲۰۱۰م زېږدي پورې آسانج د ویکيلیکس لپاره د بسپنې راټولؤنې په يون افریقا ته ، آسيا ته ، اروپا او سهيلي (شمالي) امریکا ته د سفرونه وکړل.<ref name="Khatchadourian"/><ref name="InterviewObristOne"/><ref name="InterviewObristTwo">Hans Ulrich Obrist, [http://www.e-flux.com/journal/in-conversation-with-julian-assange-part-ii/ "In conversation with Julian Assange, Part II,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402051332/http://www.e-flux.com/journal/in-conversation-with-julian-assange-part-ii/ |date=2016-04-02 }} e-flux, 30 March 2008. Retrieved 18 March 2014.</ref><ref name="NeverSame">Julian Assange, [http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/julian-assange-i-knew-my-life-would-never-be-the-same-2358653.html "Julian Assange: 'I knew my life would never be the same',"] ''[[The Independent]]'', 22 September 2011. Retrieved 18 March 2014.</ref><ref name="PentagonHunt">Philip Shenon, [http://www.thedailybeast.com/articles/2010/06/10/wikileaks-founder-julian-assange-hunted-by-pentagon-over-massive-leak.html "Wikileaks founder Julian Assange hunted by Pentagon over massive leak,"] ''[[The Daily Beast]]'', 10 June 2010. Retrieved 18 March 2014.</ref> ویکيلیکس په ډېره لويه کچه پټ راز لرونکي دولتي لاسوندونه له ۲۰۰۶م زېږدي څخه تر ۲۰۰۹م زېږدي پورې افشا او خپاره کړل ، چې له لويه سره يې ډېره پاملرنه ترلاسه کړه.<ref name="WikiLeaksYear">[https://wikileaks.org/wiki/Category:Years Leaks by Year], WikiLeaks. Retrieved 15 March 2014.</ref> خو وروسته له هاغه چې د چلسي مېننگ لخوا په لاس ورغلي لاسوندونه خپاره شول نو يې په کورنو کې بحثونه راپارول او ساحه ورباندې تنگه کړله.<ref>Greg Mitchell, ''The Age of WikiLeaks: From Collateral Murder to Cablegate (and Beyond)'', (New York: Sinclair Books, 2011), ch. 1.</ref> د مېننگ لخوا خپاره شويو لاسوندونو کې د افغانستان په هکله هېواد کې ډله ییزې وژنې چې له اپرېل ۲۰۱۰م زېږدي تر جولای ۲۰۱۰م زېږدي ترسره شوي وې په بر کې نیولې او د عراق د هېواد چې يوازې په اکتوبر ۲۰۱۰م زېږدي کې ډله ییزې وژنې ترسره شوې وې په بر کې نیولې.<ref>{{YouTube|5rXPrfnU3G0|''Collateral Murder''}}, 5 April 2000. Retrieved 28 March 2014.</ref> برسېره په دې د ټولو اهمو لاسوندونو څخه درېيمه برخه چې شاؤخوا يو میلیون لاسوندونه د دیپلوماتیکو اړیکو په هکله راڅرخي په نومبر ۲۰۱۰م زېږدي کې شواهد راڅپړل او د گونتانامو لاسوندونه چې په اپرېل ۲۰۱۱م زېږدي سمبال شوي ول په بر کې نیول. د اسانج په هکله څو ډؤله اندونه رامنځته شول . د آستراليا پخوانۍ لومړۍ وزيرې جوليه گېلارډ د ده فعالیتونه غیر قانوني وبلل، <ref>[http://www.smh.com.au/technology/technology-news/wikileaks-acting-illegally-says-gillard-20101202-18hb9.html "WikiLeaks acting illegally, says Gillard,"] ''[[Sydney Morning Herald]]'', 2 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> خو دی يې د آستراليا د قانون ماتؤونکی ونه گاڼه .<ref>Dylan Welch, [http://www.smh.com.au/technology/technology-news/julian-assange-has-committed-no-crime-in-australia-afp-20101217-190eb.html "Julian Assange has committed no crime in Australia: AFP,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 17 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> [[جو بايډن]] د امریکا مرستيال ولسمشر آسانج ته د ترهگر خطاب وکړ ، ځینو بيا د ده د اعدام غږ پورته کړی ؤ .<ref>Ewen MacAskill, [http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/19/assange-high-tech-terrorist-biden "Julian Assange like a hi-tech terrorist, says Joe Biden,"] ''[[The Guardian]]'', 20 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Tom Curry, [http://www.nbcnews.com/id/40517039/ns/politics/40516927 "McConnell optimistic on deals with Obama,"] NBC News, 5 December 2010. Retrieved 17 March 2014. Senate Minority Leader [[Mitch McConnell]].</ref><ref>Shane D'Aprile, [http://thehill.com/blogs/blog-briefing-room/news/132037-gingrich-blames-obama-on-wikileaks-labels-assange-a-terrorist "Gingrich: Leaks show Obama administration 'shallow,' 'amateurish',"] The Hill, 5 December 2010. Retrieved 17 March 2014. Former House Speaker [[Newt Gingrich]].</ref><ref>Martin Beckford, [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8171269/Sarah-Palin-hunt-WikiLeaks-founder-like-al-Qaeda-and-Taliban-leaders.html "Sarah Palin: hunt WikiLeaks founder like al-Qaeda and Taliban leaders,"] ''[[The Daily Telegraph]]'', 30 November 2010. Retrieved 17 March 2014. Former Vice-Presidential candidate and [[Fox News Channel|Fox News]] commentator [[Sarah Palin]].</ref><ref>Kathleen Troia McFarland, [http://www.foxnews.com/opinion/2010/11/30/yes-wikileaks-terrorist-organization-time-act/ "Yes, WikiLeaks is a terrorist organization and the time to act is now,"] [[Fox News Channel|Fox News]], 30 November 2010. Retrieved 17 March 2014. [[Fox News Channel|Fox News]] commentator and former Pentagon advisor [[Kathleen Troia McFarland]].</ref><ref>[http://www.cbc.ca/news/politics/flanagan-regrets-wikileaks-assassination-remark-1.877548 "Flanagan regrets WikiLeaks assassination remark,"] CBC News, 1 December 2010. Retrieved 17 March 2014. Charlie Smith, [http://www.straight.com/news/police-complaint-filed-after-tom-flanagan-calls-assassination-wikileaks-julian-assange "Police complaint filed after Tom Flanagan calls for assassination of Wikileaks' Julian Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111233159/http://www.straight.com/news/police-complaint-filed-after-tom-flanagan-calls-assassination-wikileaks-julian-assange |date=2014-11-11 }} Straight.com. 4 December 2010. Retrieved 17 March 2014. [[Tom Flanagan (political scientist)|Tom Flanagan]], a former aide to the Canadian prime minister, [[Stephen Harper]].</ref><ref>[http://www.huffingtonpost.com/2010/12/07/fox-news-bob-beckel-calls_n_793467.html "Fox News' Bob Beckel calls for 'Ilegally' killing Assange: 'A dead man can't leak stuff',"] ''[[The Huffington Post]]'', 7 December 2012. Retrieved 17 March 2014. [[Fox News Channel|Fox News]] commentator [[Bob Beckel]].</ref><ref>Haroon Sidiqqui and Matthew Weaver, [http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/01/us-embassy-cables-executed-mike-huckabee "US embassy cables culprit should be executed, says Mike Huckabee,"] ''[[The Guardian]]'', 1 December 2010. Retrieved 17 March 2014. Former [[List of Governors of Arkansas|Governor of Arkansas]] and [[Fox News Channel|Fox News]] commentator [[Mike Huckabee]].</ref><ref name=mich>Amy Davidson, [http://www.newyorker.com/online/blogs/closeread/2013/08/michael-grunwald-and-the-assange-precedent-problem.html "Michael Grunwald and the Assange precedent problem,"] ''[[The New Yorker]]'', 18 August 2013. Retrieved 17 March 2014. ''[[Time (magazine)|Time]]'' correspondent [[Michael Grunwald]].</ref> د آسانج ملاتړ ته عام وگړي راجگ شول او ورسره سره د برازيل د ولسمشرې [[لوييز اناچيو لولا دا سلوا]] لخوا هم ورته د ملاتړ غږ پورته شو .<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7xAY7KkcUYk "President Lula shows support for Wikileaks,"] YouTube, 9 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11966193 "Wikileaks: Brazil President Lula backs Julian Assange,"] BBC News, 10 December 2010. Retrieved 10 December 2010.</ref> همدارنگه د روسيې صدراعضم [[ولادمير پوتين|ولادمیر پوتین]]<ref>Maria Antonova, [http://news.smh.com.au/breaking-news-world/putin-leads-backlash-over-wikileaks-boss-detention-20101209-18rgi.html "Putin leads backlash over WikiLeaks boss detention,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 9 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Luke Harding, [http://www.guardian.co.uk/media/2010/dec/09/julian-assange-nobel-peace-prize "Julian Assange should be awarded Nobel peace prize, suggests Russia,"] ''[[The Guardian]]'', 9 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> او ځینو فعالینو او مخورو کسانو لکه [[طارق علي]]<ref>[http://www.democracynow.org/blog/2012/8/20/craig_murray_and_tariq_ali_speak_in_support_of_wikileaks_julian_assange_outside_ecuadorean_embassay "Craig Murray and Tariq Ali speak in support of WikiLeaks' Julian Assange outside Ecuadorean embassy,"] [[Democracy Now]], 20 August 2012. Retrieved 21 March 2014.</ref> ، [[جان پېري بارلؤ]] <ref>James Ball, [http://www.support-julian-assange.com/wikileaks-supporters-plan-us-foundation-to-restore-funding/ "WikiLeaks supporters plan US foundation to restore funding,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106074842/http://www.support-julian-assange.com/wikileaks-supporters-plan-us-foundation-to-restore-funding/ |date=2014-01-06 }} Support Julian Assange Website, 20 April 2012. Retrieved 21 March 2014.</ref>، [[ډانيل اېلسبرگ]] <ref>[http://www.democracynow.org/2010/12/31/pentagon_whistleblower_daniel_ellsberg_julian_assange "Whistleblower Daniel Ellsberg: Julian Assange is not a terrorist,"] [[Democracy Now]], 31 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://www.accuracy.org/release/2404-ex-intelligence-officers-others-see-plusses-in-wikileaks-disclosures/ "Ex-intelligence officers, others see plusses in WikiLeaks disclosures,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728221345/http://accuracy.org/release/2404-ex-intelligence-officers-others-see-plusses-in-wikileaks-disclosures/ |date=2018-07-28 }} Institute for Public Accuracy, Media Release, 7 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref>، [[مېري کوستاکيديس]] <ref>[https://www.getup.org.au/campaigns/core-member/assange/sign-the-petition "Julian Assange: sign the petition,"] GetUp! Action for Australia, 2012. Retrieved 21 March 2014.</ref>، [[جان پیلگر]] <ref name="PilgerWar">John Pilger, [http://johnpilger.com/articles/the-war-on-wikileaks-a-john-pilger-investigation-and-interview-with-julian-assange "The war on WikiLeaks: a John Pilger investigation and interview with Julian Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128192158/http://johnpilger.com/articles/the-war-on-wikileaks-a-john-pilger-investigation-and-interview-with-julian-assange |date=2021-01-28 }} [[John Pilger]] Website, 13 January 2011. Retrieved 19 March 2014.</ref><ref>John Pilger, [http://johnpilger.com/articles/wikileaks-is-a-rare-truth-teller-smearing-julian-assange-is-shameful "WikiLeaks is a rare truth-teller. Smearing Julian Assange is shameful,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117102734/http://johnpilger.com/articles/wikileaks-is-a-rare-truth-teller-smearing-julian-assange-is-shameful |date=2021-01-17 }} [[John Pilger]] Website, 14 February 2013. Retrieved 19 March 2014.</ref>، [[واگهن سمېت]] <ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2011/11/02/julian-assange-s-guardian-angel-frontline-club-founder-vaughan-smith.html "Julian Assange's guardian angel,"] ''[[The Daily Beast]]'', 2 November 2011. Retrieved 21 March 2014.</ref><ref>Charles M. Sennott, [http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/groundtruth/vaughan-smith-julian-assange "A bold stand in support: Vaughan Smith on Julian Assange,"] ''[[GlobalPost|Global Post]]'', 15 July 2012. Retrieved 17 March 2014.</ref> او [[اولېور سټون]] لخوا هم وستایل شو.<ref name="MooreStone">Michael Moore and Oliver Stone, [http://www.nytimes.com/2012/08/21/opinion/wikileaks-and-the-global-future-of-free-speech.html "WikiLeaks and free speech,"] ''[[The New York Times]]'', 21 August 2012. Retrieved 17 March 2014.</ref> د ۲۰۱۰م زېږدي کال د سېم اېډمز اېوارډ سره پای ته ورسېد ، چې آسانج د اکتوبر په مياشت کې خپله ستاینیزه ترلاسه کړه.<ref>Ray McGovern, [https://therealnews.com/t2/component/content/article/57-ray-mcgovern/462-julian-assange-honored-at-london-press-conference "Julian Assange honored at London press conference,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028134157/http://therealnews.com/t2/component/content/article/57-ray-mcgovern/462-julian-assange-honored-at-london-press-conference |date=2010-10-28 }} ''The Real News'', 25 October 2010. Retrieved 19 March 2014.</ref> همدارنگه په ډسمبر کې د عامو کارونو څخه د توپیریزې ستاینیزه ، د [[لې ـ موندې]] خپرؤنۍ څخه یې د ډېرو لوستونکو د ټاکنې ستاینیزه چې دی یې د کال مخور بللی ؤ ترلاسه کړله <ref>Sylvie Kauffmann, [http://www.lemonde.fr/documents-wikileaks/article/2010/12/24/defis-et-limites-de-la-transparence_1457338_1446239.html#ens_id=1450400 "WikiLeaks: défis et limites de la transparence,"] ''[[Le Monde]]'', 24 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-12-24/assange-named-le-monde-man-of-the-year/1884984 "Assange named Le Monde Man of the Year,"] [[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] News, 24 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> ، له ټایمز څخه یې هم همدارنگه د ډېرو لوستونکو د ټاکنې ستاينیزه د کال مخور انسان په توگه ترلاسه کړله .<ref>Megan Friedman, [http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/ "Julian Assange: readers’ choice for Time’s person of the year 2010,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524132802/http://newsfeed.time.com/2010/12/13/julian-assange-readers-choice-for-times-person-of-the-year-2010/ |date=2019-05-24 }} ''[[Time (magazine)|Time]]'' Newsfeed, 13 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Barton Gellman, [http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2036683_2037118_2037146,00.html "Runners-Up Julian Assange,"] ''[[Time (magazine)|Time]]'', 15 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref> د هغه د ژوند کړووړو برسېره پوره ژوندلیک لیکنې لپاره ۱.۳ میلیونه ډالرو بسپنه ومنل شوه<ref>Paul Sonne, [http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203568004576043894046208056?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052970203568004576043894046208056.html "Assange memoir sold in U.S., U.K.,"] ''[[The Wall Street Journal]]'', 27 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Ravi Somaiya, [http://www.nytimes.com/2010/12/28/world/europe/28wiki.html "WikiLeaks founder signs book deal,"] ''[[The New York Times]]'', 27 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Kevin Dolak, [http://abcnews.go.com/Politics/wikileaks-julian-assange-signs-13-million-book-deal/story?id=12480583 "Julian Assange signs $1.3 million book deal,"] [[American Broadcasting Company|ABC]] News, 26 December 2010. Retrieved 16 March 2014.</ref> او د اټاليايي يوې خپرؤونکې (رولنگ سټون) دی د کال ځلېدونکي ستوري يا راک سټار آف دي اير ونوماوه .<ref>Nick Squires, [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8200997/WikiLeaks-Julian-Assange-crowned-Rock-Star-of-the-Year-by-Italian-Rolling-Stone.html "WikiLeaks: Julian Assange crowned 'Rock Star of the Year' by Italian Rolling Stone,"] ''[[The Daily Telegraph]]'', 14 December 2010. Retrieved 19 March 2014.</ref><ref>Nick Pisa, [http://www.dailymail.co.uk/news/article-1338566/Julian-Assange-dubbed-Rockstar-Year-Italys-Rolling-Stone.html "Bare-chested Julian Assange dubbed Rockstar of the Year by Italy's Rolling Stone,"] ''[[The Daily Mail]]'', 15 December 2010. Retrieved 19 March 2014.</ref> وروسته کال د فبروري په میاشت کې جوليان آسانج د سيډني د سولې له بنسټ څخه د سرو زرو مډال د سولې او نياؤ (عدالت) لپاره ترلاسه کړ ، چې مخکې لده يې يوازې درې کسانو ته ورډالۍ کړي ول ، لکه [[نېلسن مانډېلا|نیلسن مانډېلا]] ، [[دلای لامه]] او د بوديزم د دین مخور مشر [[دايساکو ايلکیدا]] ته ورکړي ول.<ref>Isabel Hayes, [http://news.smh.com.au/breaking-news-national/julian-assange-awarded-sydney-peace-medal-20110202-1ad7y.html "Julian Assange awarded Sydney peace medal,"] ''[[The Sydney Morning Herald]]'', 2 February 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> دوه وونۍ وروسته د ده په نوم يو سوداگري نښه په اروپا کې د ده لخوا لاسلیک شوه ، چې لمخې یې د خبريالانو ، خبر رپوټرانو ، ژورنالستانو ، د رسالو د خپرؤونکو ، تعلیمي اداراتو او وخت تېرېؤ څانگو لپاره د بيان د ازادي نښې په توگه وکارېده .<ref>[http://trademark.markify.com/trademarks/ctm/julian+assange/009734096 "Word mark Number 009734096: Julian Assange,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022002331/http://trademark.markify.com/trademarks/ctm/julian+assange/009734096 |date=2013-10-22 }} Markify. Application filed 14 February 2011, trademark registered 23 June 2011. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Josh Halliday, [http://www.theguardian.com/media/2011/feb/28/julian-assange-trademark-name "WikiLeaks founder Julian Assange applies to trademark his name,"] ''[[The Guardian]]'', 28 February 2011. Retrieved 16 March 2014.</ref><ref>Patrick Barkham, [http://www.theguardian.com/media/2011/mar/01/why-julian-assange-trademarking-name "Why is Julian Assange trademarking his name?"] ''[[The Guardian]]'', 1 March 2011. Retrieved 16 March 2014.</ref> دی د ډېرې مودې راهیسې د آستراليا د ژورنالستانو د اتحادې افتخاري غړی ؤ ،<ref>[http://www.abc.net.au/news/2010-12-23/journalists-union-shows-support-for-assange/2383428 "Journalists' union shows support for Assange,"] [[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] News, 23 December 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Alex Massie, [http://blogs.spectator.co.uk/alex-massie/2010/11/yes-julian-assange-is-a-journalist/ "Yes, Julian Assange is a journalist,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319222937/http://blogs.spectator.co.uk/alex-massie/2010/11/yes-julian-assange-is-a-journalist/ |date=2014-03-19 }} ''[[The Spectator]]'', 2 November 2010. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/international/world/star-lawyer-alan-dershowitz-assange-is-a-new-kind-of-journalist-a-746942.html "Star lawyer Alan Dershowitz: Assange is a new kind of journalist,"] ''[[Der Spiegel]]'', 22 February 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> ده د مارتا گېلهورن ستاينیزه د ژورنالیزم لپاره په جون مياشت کې ترلاسه کړله .<ref>Jason Deans, [http://www.theguardian.com/media/2011/jun/02/julian-assange-martha-gelhorn-prize "Julian Assange wins Martha Gellhorn journalism prize,"] ''[[The Guardian]]'', 2 June 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Joel Gunter, [http://www.journalism.co.uk/news/julian-assange-wins-martha-gellhorn-prize-for-journalism/s2/a544492/ "Julian Assange wins Martha Gellhorn Prize for Journalism,"] [[Journalism.co.uk]], 2 June 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> او همدارنگه یې د وونۍ ستاینیزه يې د ژورنالیزم په برخه کې د بې جوړې برخه وال ترلاسه کړله .<ref>Glenn Greenwald, [http://www.salon.com/2011/11/27/wikileaks_wins_major_journalism_award_in_australia/ "WikiLeaks wins major journalism award in Australia,"] ''[[Salon (website)|Salon]]'', 27 November 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref><ref>Margaret Simons, [http://www.crikey.com.au/2011/11/28/walkley-awards-decide-julian-assange-is-a-journalist/ "Walkley Awards decide Julian Assange is a journalist,"] ''[[Crikey]]'', 28 November 2011. Retrieved 17 March 2014.</ref> له مخکې کالونو څخه یې په ۲۰۰۹م زېږدي کې د برتانيې مېشتې امنسټي انټرنېشنل څانگې لخوا د نوې مېډيا په نوم ستاینیزه ترلاسه کړې وه .<ref>Dan Nystedt, [http://www.computerworld.com/s/article/9140006/Wikileaks_leader_talks_of_courage_and_wrestling_pigs "Wikileaks leader talks of courage and wrestling pigs,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319221831/http://www.computerworld.com/s/article/9140006/Wikileaks_leader_talks_of_courage_and_wrestling_pigs |date=2014-03-19 }} ''[[Computerworld]]'', 27 October 2009. Retrieved 17 March 2014.</ref> == قانوني ځای يې == == د اېکوادور په سفارت کې يې کار == == لیکلي نښېرونه == == گډې لیکنې او کتابونه == == مدني ژوند == == جوليان آسانج په رسنيؤ کې == == سرچينې == {{Reflist|30em}} # https://en.wikipedia.org/wiki/Julian_Assange ==باندنۍ تړنې== * {{Gutenberg author | id=Assange,+Julian | name=Julian Assange}} * {{Internet Archive author |sname=Julian Paul Assange}} * {{TED speaker|julian_assange}} {{Authority control|PND=143399217|LCCN=n/98/37452|VIAF=168093721|TSURL=viaf/168093721|VIAF-1=68241727|NOTES=VIAF included(s)}} <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> {{Persondata | NAME = Assange, Julian | ALTERNATIVE NAMES = Assange, Julian Paul | SHORT DESCRIPTION = آستراليايي journalist, programmer and Internet activist | DATE OF BIRTH = 3 July 1971 | PLACE OF BIRTH = Townsville, Queensland, Australia | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Assange, Julian}} [[وېشنيزه:Julian Assange| ]] [[وېشنيزه:1971 births]] [[وېشنيزه:Living people]] [[وېشنيزه:Activists from Melbourne]] [[وېشنيزه:Alternative journalists]] [[وېشنيزه:آستراليايي activists]] [[وېشنيزه:آستراليايي computer programmers]] [[وېشنيزه:آستراليايي expatriates in the United Kingdom]] [[وېشنيزه:آستراليايي Internet celebrities]] [[وېشنيزه:آستراليايي freelance journalists]] [[وېشنيزه:آستراليايي libertarians]] [[وېشنيزه:آستراليايي memoirists]] [[وېشنيزه:آستراليايي political journalists]] [[وېشنيزه:آستراليايي political writers]] [[وېشنيزه:آستراليايي publishers (people)]] [[وېشنيزه:آستراليايي television journalists]] [[وېشنيزه:آستراليايي whistleblowers]] [[وېشنيزه:Cypherpunks]] [[وېشنيزه:Founders]] [[وېشنيزه:Fugitives wanted by Sweden]] [[وېشنيزه:Fugitives wanted on sex crime charges]] [[وېشنيزه:Internet activists]] [[وېشنيزه:Journalists from Melbourne]] [[وېشنيزه:Media critics]] [[وېشنيزه:Open content activists]] [[وېشنيزه:People from Townsville]] [[وېشنيزه:Political party founders]] [[وېشنيزه:University of Melbourne alumni]] [[وېشنيزه:WikiLeaks]] [[وېشنيزه:The Wikileaks Party politicians]] [[وېشنيزه:TED speakers]] e4124pqumm527d7ir5obfkjcc3n0zr3 0 26671 368533 343760 2026-08-26T23:13:13Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368533 wikitext text/x-wiki '''د انسان فضايي الوتنه''' د فضايي بېړۍ هغې الوتنې ته ویل کېږي چې خدمه یا مسافر په کې وي او چلوونکي یې هم هغه انسانان وي چې په کې سپاره وي. د دې تر څنګ، فضايي بېړۍ د ځمکنیو تم‌ځایونو له لارې په مستقیم ډول د انسان له دخالت پرته هم کارېدلی شي. هغه کسان چې د فضايي الوتنو لپاره روزل شوي دي، په امریکا او نورو ځایونو کې اسټرېنټوس (astronauts)، په [[روسیه]] کې کاسمېنوټس (cosmonauts) او په [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] کې ټایکانوټس (taikonauts) بلل کېږي؛ او غیر مسلکي اشخاص د فضايي الوتنو د ګډونوالو (spaceflight participants) یا فضایي مسافرو په نامه پېژندل کېږي.<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2018-03-27|title=5 Hazards of Human Spaceflight|url=http://www.nasa.gov/hrp/5-hazards-of-human-spaceflight|access-date=2022-02-09|website=NASA|تاريخ الأرشيف=2022-04-28|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220428014359/https://www.nasa.gov/hrp/5-hazards-of-human-spaceflight/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2022-04-28|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220428014359/https://www.nasa.gov/hrp/5-hazards-of-human-spaceflight/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220428014359/https://www.nasa.gov/hrp/5-hazards-of-human-spaceflight/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428014359/https://www.nasa.gov/hrp/5-hazards-of-human-spaceflight/}}</ref> په فضا کې لومړنی انسان شوروي ستور مزلی «یوري ګاګارین» و چې د ۱۹۶۱ زکال د اپرېل میاشتې په ۱۲مه نېټه د شوروي اتحاد د «وسټوک پروګرام» په لړ کې فضا ته ولېږل شو. دغه پروګرامونه په لومړیو کې د یوې سیالۍ په توګه پیل شول. د ۱۹۶۱ ز کال د مې میاشتې په ۵مه نېټه «الن شپرډ» د مرکوري پروژې په لړ کې لومړنی امریکایی شو چې فضا ته لاړ. انسانانو د ۱۹۶۸ او ۱۹۷۲ ز کلونو تر منځ د متحدو ایالتونو د اپولو پروګرام په لړ کې ۹ ځله سپوږمۍ ته سفرونه وکړل او ۲۱ کاله او ۱۲۵ ورځې په نړیوال فضايي سټېشن (ISS) کې په پر له پسې ډول په فضا کې پاتې شول. انسانانو د ۱۹۷۲ ز کال د ډسمبر میاشتې تر ماموریت «اپولو ۱۷» را وروسته، د ځمکې له ښکتني مدار څخه بهر ته سفر نه دی کړی.<ref>{{cite web|title=Counting the Many Ways the International Space Station Benefits Humanity|date=5 April 2019|url=https://www.nasa.gov/press-release/counting-the-many-ways-the-international-space-station-benefits-humanity|access-date=4 May 2019}}</ref> دا مهال متحد ایالتونه، روسیه او چین یوازني هېوادونه دي چې د انسان د فضايي الوتنې عمومي یا سوداګریز پروګرامونه لري. د ۲۰۰۳ ز کال د اکتوبر میاشتې په ۱۵مه نېټه لومړنی چینایي ستور مزلی «یانګ لیوي» و چې د «شنژو ۵» پروګرام په لړ کې فضا ته لاړ. د فضايي الوتنو غیر دولتي شرکتونه د خپلو انساني فضايي پروګرامونو د پراختیا لپاره کار کوي، د بېلګې په توګه غواړي فضايي تګ راتګ وکړي یا په فضا کې څېړنې وکړي. لومړنی خصوصي انساني پرواز په «SpaceShipOne» کې تر مدار لاندې الوتنه وه چې د ۲۰۰۴ کال د جون میاشتې په ۲۱مه نېټه وشوه. لومړنۍ سوداګریزه او داسې مداري الوتنه چې خدمه یا ستور مزلي هم په کې وو، د ۲۰۲۰ ز کال په مې میاشت سپېس‌اېکس شرکت وکړه او د متحدو ایالتونو د دولت له تړون سره سم یې د ناسا ادارې ستور مزلي نړیوال فضايي سټېشن ته ولېږدول.<ref>{{Cite web|title=SpaceX Astronauts Reach Space Station After Milestone Voyage|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-30/spacex-set-to-retry-historic-rocket-launch-after-weather-delay|access-date=2020-06-16|website=www.bloomberg.com}}</ref> == تاریخچه == === د سړې جګړې دوره === د انسان د فضايي الوتنې وړتیا په لومړي ځل د متحدو ایالتونو او شوروي اتحاد تر منځ د سړې جګړې په جریان کې رامنځته شوه. دغو هېوادونو د خپلو اتومي وسلو د لېږد لپاره بالسټیک توغندي جوړ کړل، د دې تر څنګ یې دومره لوی لوی توغندي جوړ کړل چې د ځمکې ښکتني مدار ته د لومړنیو مصنوعي سپوږمکیو د لېږد وړتیا ولري. د شوروي اتحاد له‌خوا په ۱۹۵۷ او ۱۹۵۸ ز کال کې د لومړنیو سپوږمکیو له توغول کېدو وروسته متحدو ایالتونو مدار ته د انسان د لېږلو په موخه پر «مرکوري» پروژه کار پیل کړ. شوروي اتحاد هم د ورته موخې لپاره په پټ ډول د «وسټوک» پروګرام پیل کړ او د ۱۹۶۱ ز کال د اپرېل میاشتې په ۱۲مه نېټه یې ستور مزلی «یوري ګاګارین» د «Vostok 3KA» توغندي په مرسته فضا ته ولېږه او یو مدار یې بشپړ کړ. د ۱۹۶۱ ز کال د مې میاشتې په ۵مه نېټه متحدو ایالتونو خپل لومړنی ستور مزلی «الن شپرډ» د مرکوري-رډسټون (Mercury-Redstone) توغندي په مرسته د مدار لاندې الوتنې لپاره وتوغاوه. د ګاګارین پر خلاف «شپرډ» خپله فضايي بېړۍ د لاس په مرسته وچلوله. د ۱۹۶۲ ز کال د فبرورۍ میاشتې په ۲۰مه نېټه «جان ګلن» لومړنی امریکایی شو چې په مدار کې فرېنډشیپ ۷ (Friendship 7) فضايي بېړۍ ته وخوت. شوروي اتحاد د ۱۹۶۳ ز کال د جون میاشتې په ۱۶مه نېټه پنځه نور ستور مزلي هم په «وسټوک ۶» فضايي بېړۍ کې فضا ته ولېږل چې لومړنۍ ښځه «ولنټینا ټرشکووا» هم په کې شامله وه. تر ۱۹۶۳ ز کال پورې متحدو ایالتونو په ټولیز ډول دوه ستور مزلي په مدار لاندې الوتنو کې او څلور ستور مزلي په مداري الوتنو کې ولېږل. متحدو ایالتونو د شمالي امریکا دوه X-15 پروازونه هم وکړل چې جوزف واکر یې چلوونکی یا پیلوټ و او له کارمان کرښې څخه پورته شول، دا هغه کرښه وه چې ۱۰۰ کلومتره (۶۲ مایله) لوړه وه او د هوايي چلند د نړیوال فدراسیون (FAI) له‌خوا د فضايي څنډې د ښودلو لپاره کارول کېده. په ۱۹۶۱ ز کال کې د متحدو ایالتونو ولسمشر «جان اف کنډي» موخه وټاکله چې د ۱۹۶۰مې ز لسیزې تر پای پورې باید سپوږمۍ ته انسان ولېږي او بېرته یې روغ راستون کړي او په دې سره یې د فضايي سیالۍ خطر لوړ کړ. په همدغه کال متحدو ایالتونو د دغه کار لپاره د درې‌کسیزو کپسولونو د توغولو لپاره «اپولو پروګرام» پیل کړ. په ۱۹۶۲ ز کال کې یې «جمیني» پروژه پیل کړه او په ۱۹۶۵ او ۱۹۶۶ ز کلونو کې یې د دوه‌کسیزې خدمې د لېږلو ۱۰ ماموریتونه ترسره کړل چې دغه ماموریتونه یې د «Titan II» توغندي په مرسته فضا ته ولېږل. د جمیني پروژې موخه دا وه چې د سپوږمۍ په ماموریت کې د کارېدو لپاره د مداري فضايي الوتنې تنخنیکونه پراخ کړي او په دې توګه د اپولو پروګرام ملاتړ وکړي.<ref>{{cite AV media|people=Kennedy, John F.|date=25 May 1961|title=Special Message to Congress on Urgent National Needs|medium=Motion picture (excerpt)|url=http://www.jfklibrary.org/Asset-Viewer/xzw1gaeeTES6khED14P1Iw.aspx|access-date=1 August 2013|publisher=John F. Kennedy Presidential Library and Museum|location=Boston, MA|id=Accession Number: TNC:200; Digital Identifier: TNC-200-2}}</ref><ref>{{cite web|last1=Loff|first1=Sarah|title=Gemini: Stepping Stone to the Moon|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/gemini/#.VKi1GsaWt78|website=Gemini: Bridge to the Moon|publisher=National Aeronautics and Space Administration|access-date=4 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141221151510/http://www.nasa.gov/mission_pages/gemini/|archive-date=21 December 2014|location=Washington, DC|date=21 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === چین === چین تر شوروي اتحاد او امریکا متحدو ایالتونو را وروسته درېیم هېواد و چې انسان یې فضا ته ولېږه. د دوو زبرځواکونو تر منځ د فضایي سیالۍ په جریان کې چې دغه سیالي په «اپولو ۱۱» ماموریت سره سپوږمۍ ته د انسان په رسېدو سره اوج ته ورسېده، «مایو تسه ټونګ» او «ژو انلای» د ۱۹۶۷ ز کال د جولای میاشتې په ۱۴مه نېټه پرېکړه وکړه چې چین شا ته پرېنږدي او خپل فضايي پروګرام یې پیل کړ: دا فوق العاده پټه پروژه وه چې «۷۱۴ پروژه» نومېده او موخه یې دا وه چې تر ۱۹۷۳ ز کال پورې د «شوګوانګ فضايي بېړۍ» په مرسته فضا ته دوه کسان ولېږي. د ۱۹۷۱ ز کال په مارچ میاشت کې د دغې موخې لپاره ۱۹ پیلوټان انتخاب شول. شوګوانګ-۱ (Shuguang-1) فضايي بېړۍ چې ټاکل شوې وه د «CZ-2A» توغندي په مرسته وتوغول شي، د دوو کسانو د لېږدولو لپاره ډیزاین شوې وه. دغه پروګرام د ۱۹۷۲ ز کال د مې میاشتې په ۱۳مه نېټه د اقتصادي ستونزو له امله په رسمي ډول لغوه شو. په ۱۹۹۲ ز کال کې د چین د خدمې فضايي پروګرام (CMS) چې د «۹۲۱ پروژې» په نامه هم پېژندل کېږي، د خدمې یا ستور مزلو د فضايي الوتنې لپاره د درېیمې بریالۍ هڅې لومړني پراو ته اجازه او بودیجه ورکړه. چین د انسان د خپلواکې فضايي الوتنې د وړتیا موندلو لپاره په راتلونکو څو کلونو کې د انسان د فضايي الوتنو لپاره «شنژو» فضايي بېړۍ او « Long March 2F» توغندی جوړ کړل چې د توغولو سایټ او د کنټرول د مرکز په څېر مهمې زېربناوې هم په کې شاملې وې. لومړنۍ بې‌پيلوټه فضايي بېړۍ «شنژو ۱» د ۱۹۹۹ ز کال د نومبر میاشتې په ۲۰مه نېټه فضا ته وتوغول شوه چې دا په چین کې د انسان د فضايي الوتنې د وړتیا لومړنی ګام و. په راتلونکو څو کلونو کې هم درې بې‌پیلوټه ماموریتونه ترسره شول. د ۲۰۰۳ ز کال د اکتوبر میاشتې په ۱۵مه نېټه «شنژو ۵» د چین د خدمې یا ستور مزلو لومړنی فضايي ماموریت و چې «یانګ لیوي» یې ۲۱ ساعته په مدار کې وساته او روغ رمټ یې داخلي منګولیا ته راستون کړ، په دې سره چین درېیم هېواد شو چې انسان یې په خپلواک ډول مدار ته لېږلی دی.<ref>{{cite web|title=Shenzhou V|url=http://en.cmse.gov.cn/missions/shenzhouv/|website=China Manned Space|access-date=25 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717205601/http://en.cmse.gov.cn/missions/shenzhouv/|url-status=dead}}</ref><ref name="aboutCMS">{{cite web|title=About CMS|url=http://en.cmse.gov.cn/aboutcms/|website=China Manned Space|access-date=25 July 2021|archive-date=20 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520053620/http://en.cmse.gov.cn/aboutcms/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Shenzhou VII|url=http://en.cmse.gov.cn/missions/shenzhouvii/|website=China Manned Space|access-date=25 July 2021|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119190400/http://en.cmse.gov.cn/missions/shenzhouvii/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Shenzhou VIII|url=http://en.cmse.gov.cn/missions/shenzhouviii/|website=China Manned Space|access-date=25 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717104932/http://en.cmse.gov.cn/missions/shenzhouviii/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Shenzhou IX|url=http://en.cmse.gov.cn/missions/shenzhouix/|website=China Manned Space|access-date=25 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717104930/http://en.cmse.gov.cn/missions/shenzhouix/|url-status=dead}}</ref> === سوداګریزه خصوصي فضايي الوتنه === د ۲۰۰۰ ز کال له لومړۍ لسیزې راهیسې د خصوصي فضايي الوتنو لپاره بېلابېلې پانګونې شوې دي. د ۲۰۲۱ ز کال له مې میاشتې راهیسې «سپېس‌اېکس» شرکت مدار ته انسانان لېږلي دي، د دې تر څنګ «ویرجین ګلاکټیک» هم په مدار لاندې مسیر کې ۸۰ کیلومتره (۵۰ مایله) ارتفاع ته خدمه یا ستور مزلي بېولي دي. ګڼ نور شرکتونه - لکه بلو اورجن (Blue Origin) او سیاره نواډا (Sierra Nevada) – خدمه لېږدوونکې فضايي بېړۍ جوړوي. دا څلور واړه شرکتونه په پام کې لري چې مسافر په سوداګریز ډول فضا ته ولېږدوي.<ref name="spaceshiptwoflight">{{cite web|last=Malik|first=Tariq|title=Virgin Galactic's 4th Powered Test Flight of SpaceShipTwo Unity in Twitter Posts|url=https://www.space.com/42725-virgin-galactic-spaceshiptwo-unity-4th-powered-flight-twitter-updates.html|date=13 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427085514/https://www.space.com/42725-virgin-galactic-spaceshiptwo-unity-4th-powered-flight-twitter-updates.html|archive-date=27 April 2021|website=[[Space.com]]|access-date=13 May 2021}}</ref> سپېس‌اېکس شرکت د کریو ډراګن (Crew Dragon) په نامه فضايي بېړۍ جوړه کړې ده چې د «فالکن ۹» توغندي په مرسته الوزي. دغې فضايي بېړۍ په لومړي ځل د ۲۰۲۰ ز کال په مې میاشت کې د «ډیمو-۲» ماموریت په لړ کې نړیوال فضايي سټېشن ته ستور مزلي ولېږدول. دغه کپسول چې د ناسا ادارې د سوداګریزې خدمې د پراختیا پروګرام په لړ کې جوړ شوی دی، د نورو مشتریانو د الوتنې لپاره هم د لاسرسي وړ دی. لومړنی توریستي ماموریت یې «Inspiration4» د ۲۰۲۱ ز کال په سپټمبر میاشت کې ترسره شو.<ref name="Inspiration4">{{cite web|last1=Atkinson|first1=Ian|title=SpaceX launches Inspiration4, first all-private orbital mission|url=https://www.nasaspaceflight.com/2021/09/spacex-launch-inspiration4/|website=NASASpaceflight.com|date=15 September 2021|access-date=16 September 2021}}</ref> == سرچینې == [[وېشنيزه: بشري تشيال‌الوتنه]] 8jijhsj4rye1rnbrq60u8ev2ydunjxu 0 46054 368529 357656 2026-08-26T21:28:42Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368529 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = آبوجا | native_name = Abuja | native_name_lang = | settlement_type = [[د نایجریا هیواد د ښارونو نوملړ|ښار]] | image_skyline = MosqueinAbuja.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Locator Map Abuja-Nigeria.png | map_alt = | map_caption = د نیجریه په نقشه کې د آبوجا موقیعت | image_map1 = Nigeria political.png | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = د نیجریا هیواد سیاسی نقشه | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[هیواد]] | subdivision_name = [[نایجیریا]] | subdivision_type1 = قلمرو | subdivision_name1 = [[د نیجیریا هیواد فدرالی سیمی موقیعت]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = وزیر | leader_name = [[آدامو آلیرو]] | leader_title1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = ۷۱۳ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = | elevation_m =۲۰۳۴ | elevation_max_footnotes = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | population_footnotes = | population_total = ۷۷۶٬۲۹۸ | population_as_of = ۲۰۰۶ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_density_rank = | population_demonym = | population_note = | timezone1 =WAT | utc_offset1 = ۱+ | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = ۰۹ ۲۳۴ | iso_code = NG-FC | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|http://fct.gov.ng/fcta/}} | footnotes = }} '''ابوجا''' (په انګلیسي:  /əˈbuːdʒə/ '''Abuja''') د نایجېریا پلازمېنه او د دې هېواد اتم تر ټولو ډېر نفوس لرونکی ښار دی. په مرکزي فدراله حوزه کې پروت دغه ښار، یو پلاني ښار دی چې تر ډېره په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې د جاپاني مهندس کېنزو تنګي له لوري د طرح شوي ماستر پلان پر بنسټ جوړ شوی دی. نوموړی ښار د پلازمېنې په توګه د ۱۹۹۱ز کال د ډسمبر په ۱۲مه نېټه د دې هېواد د تر ټولو ډېر نفوس لرونکي ښار لاګوس ځایناستی شو.<ref>{{cite web |title=Define Abuja's at Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/abuja's |access-date=14 April 2015 |website=dictionary.com |publisher=Random House, Inc.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Abuja {{!}} Geography, Development, & Population {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Abuja-national-capital-Nigeria |access-date=2022-03-12 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name="Tange">{{Cite web |title=Central area of New Federal Capital City of Nigeria |url=https://en.tangeweb.com/works/works_no-66/ |access-date=2022-02-19 |website=Tange Associates |language=en-GB |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219233941/https://en.tangeweb.com/works/works_no-66/ |url-status=dead }}</ref><ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6355269.stm|title=Life of poverty in Abuja's wealth|access-date=2007-08-10|work=news.bbc.co.uk|publisher=BBC News, Tuesday, 13 February 2007|date=2007-02-13}}</ref><ref>{{Cite web |last=titel |title=Build a house in Japan {{!}} Connect with Japanese Architects {{!}} titel |url=https://titel.jp/en |access-date=2022-03-12 |website=titel (タイテル) |language=en}}</ref><ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, USA, 2013, p. 2</ref><ref name=":2">{{Cite book|last=Alkasum|first=Abba|title=ABUJA: The making of a capital city, 1976 - 2006|year=2012}}</ref> د ابوجا جغرافیه د ۴۰۰ مترو (۱۳۰۰ فټه)  اسو کمر په واسطه چې د اوبو په واسطه توږل شوې تیږه ده، تعریف شوې ده. د ولسمشرۍ کمپلکس، ولسي جرګه، ستره محکمه او د ښار زیاتې برخې د یاد کمر سویل ته غځېدلې دي. د زوما کمر  چې یوه ۷۹۲ متره (۲۵۹۸فټه) تیږه ده، کټ مټ د ښار شمال ته کدونا ښار ته په غزېدلې لویه لاره پرته ده.<ref>{{Cite web |title=National Assembly {{!}} Federal Republic of Nigeria |url=https://www.nassnig.org/ |access-date=2020-05-30 |website=www.nassnig.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Zuma Rock |url=https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ |access-date=2022-01-04 |website=Visit Nigeria Now |language=en-GB |تاريخ الأرشيف=2022-06-27 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220627170359/https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-06-27 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220627170359/https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220627170359/https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627170359/https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ }}</ref> د ۲۰۰۶ز کال د سرشمېرنې پر بنسټ، د ابوجا ښار ۷۷۶۲۹۸ وګړي درلودل، چې په دې سره په نایجېریا کې یو له لسو ډېر نفوس لرونکو ښارونو څخه ګڼل کېږي (چې په ۲۰۰۶ز کال کې یې اتم ځای درلود). د ملګرو ملتونو د راپور پر بنسټ، ابوجا د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۰ز کلونو تر منځ ٪۱۳۹.۷ وده درلوده چې په دې توګه په نړۍ کې تر ټولو ګړندی مخ پر ودې ښار شمېرل کېده. د ۲۰۱۵ز کال د شمېرو پر بنسټ، دغه ښار لږ تر لږه ٪۳۵ کلنۍ وده تجربه کوي چې د دې سلنې له مخې نوموړی هېواد د افریقا د لویې وچې په کچه تر ټولو د ګړندي وده کوونکي ښار ځای خپلوي او د نړۍ په کچه له ګړندیو وده کوونکو ښارونو څخه یو ګڼل کېږي. د ۲۰۱۶ز کال د سر شمېرنې پر بنسټ، د ابوجا ګڼ مېشتې ښاري سیمې په اټکلي بڼه شپږ میلیونه نفوس درلود، چې دا ښار ته یې یوازې په لاګوس پسې ځای ورکړی و، کوم چې په نایجېریا کې تر ټولو ډېر نفوس لرونکې لویه ښاري سیمه ده. <ref name="plac">{{cite web |title=Legal Notice on Publication of 2006 Census Final Results |url=http://placng.org/Legal%20Notice%20on%20Publication%20of%202006%20Census%20Final%20Results.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319130952/http://placng.org/Legal%20Notice%20on%20Publication%20of%202006%20Census%20Final%20Results.pdf |archive-date=19 March 2013 |access-date=10 June 2012 |publisher=Policy and Legal Advocacy Centre}}</ref><ref name="euromonitor2010">{{cite web |date=2 March 2010 |title=World's Fastest Growing Cities are in Asia and Africa |url=http://blog.euromonitor.com/2010/03/special-report-worlds-fastest-growing-cities-are-in-asia-and-africa.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022953/http://blog.euromonitor.com/2010/03/special-report-worlds-fastest-growing-cities-are-in-asia-and-africa.html |archive-date=October 2015 |access-date=26 October 2015 |publisher=Euromonitor}}</ref><ref name="abujafacts5">{{cite web |date=22 April 2015 |title=Top 5 Cities To Do Business in Nigeria. ABUJA Is 2nd |url=http://www.abujafacts.ng/top-5-cities-to-do-business-in-nigeria-abuja-is-2nd/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204113031/http://www.abujafacts.ng/top-5-cities-to-do-business-in-nigeria-abuja-is-2nd/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=26 October 2015 |publisher=Abuja Facts}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aguochi|first=O.J.J|title=Abuja: Birth of the colossus|publisher=Stirling Horden publishers|year=2004}}</ref><ref name="Jaiyeola">{{Cite web |last=Jaiyeola |first=Andrews |title=FCT Minister Harps on Development of Satellite Towns |url=http://www.thisdaylive.com/index.php/2016/03/29/fct-minister-harps-on-development-of-satellite-towns/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806020432/http://www.thisdaylive.com/index.php/2016/03/29/fct-minister-harps-on-development-of-satellite-towns/ |archive-date=6 August 2017 |access-date=22 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Abuja Nigeria |url=https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria |access-date=2020-05-30 |website=ftan.org.ng |تاريخ الأرشيف=2021-08-08 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210808194642/https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-08-08 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210808194642/https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210808194642/https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808194642/https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria }}</ref> مهم مذهبي ځایونه یې د نایجېریا له ملي جومات (په عربي کې: مسجد أبوجا الوطني) او ملی مسیحی مرکز څخه عبارت دي. د ننامدي ازیکیوې نړیوال هوایي ډګر د دغه ښار په چوپړ کې دی. ابوجا د افریقا په کچه یو د څو موخو لپاره د ودانو شوو او همدارنګه یو له تر ټولو شتمنو پلازمېنو څخه شمېرل کېږي.<ref>Murray, Senan. "[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6355269.stm Life of poverty in Abuja's wealth]." ''[[BBC]]''. Tuesday 13 February 2007. Retrieved 12 September 2011.</ref> ابوجا د نایجېریا اداري او سیاسي پلازمېنه ده. دا ښار همدارنګه په سیمه ییزو چارو کې د نایجېریا د ښکېلتیا له امله د افریقا په لویه وچه کې یوه خورا مهمه پلازمېنه ګڼل کېږي. ابوجا د کنفرانسونو یو مرکز هم دی چې هر کال د بېلابېلو ناستو کوربه توب کوي، لکه ۲۰۰۳زکال د مشترک المنافع هېوادونو د سر مشریزې غونډې او د ۲۰۱۴ز کال د نړۍ(افریقا څانګې) د اقتصادي مبحثونو د غونډو ډګر و.<ref>{{Cite web |title=The Nigeria Capital City – AMLSN – Salt City 2020 |url=https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |access-date=2021-01-23 |language=en-GB |تاريخ الأرشيف=2022-02-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-02-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Nigeria Capital City – AMLSN – Salt City 2020 |url=https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |access-date=2020-05-12 |language=en-GB |تاريخ الأرشيف=2022-02-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-02-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Aso Rock Declaration on Development and Democracy: Partnership for Peace and Prosperity {{!}} The Commonwealth |url=https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity |access-date=2020-05-30 |website=thecommonwealth.org |تاريخ الأرشيف=2022-01-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220126171843/https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-01-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220126171843/https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220126171843/https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126171843/https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity }}</ref> == تاریخچه == "ابوجا" د ۲۰مې زېږدیزې پېړۍ په لومړیو کې د څنګ ته ښارګوټي نوم و چې اوس سیلوجا (Suleja) نومېږي.<ref name="fcda-about">{{cite web |date=2018 |title=The New Federal Capital |url=http://fcda.gov.ng/index.php/about-fcda/the-new-federal-capital |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519161443/https://fcda.gov.ng/index.php/about-fcda/the-new-federal-capital |archive-date=19 May 2020 |access-date=20 May 2018 |website=fcda.gov.ng |language=en-gb}}</ref> د ابوجا ځايي اوسېدونکي ګباګي (ګواري) خلک دي، چې ګباګي ژبه پخوا د سیمې لویه ژبه ګڼل کېده. په یاده سیمه کې نورې ډلې له باسا، ګواندارا، ګاد، ديبو، نوپ او کورو څخه عبارت دي. د نایجېریا له خپلواکۍ را په دې خوا د دې هېواد د نژادي او مذهبي ویشونو په رڼا کې، داسې پلانونه وړاندیز شوي وو چې پلازمېنه باید په داسې ځای کې وي چې لویو توکمیزو ډلو لپاره بې لوري او همدارنګه د نایجېریا ټولو برخو ته په نږدې موقعیت کې پرته وي. دغه موقعیت په پایله کې د هېواد په مرکز کې د ۱۹۷۰یمې لسیزې په لومړیو کې غوره کړای شو ځکه چې د بې پرې توب او ملي یووالي ښودنه یې کوله. د پلازمېنې په توګه د ابوجا په ټاکلو کې یوه بله انګېزه د لاګوس ښار د نفوس زیاتوالی و چې ښار یې له ګڼې ګوڼې ډک او شرایط یې خراب کړي وو. څرنګه چې لاګوس ښار له مخکې نه د اقتصادي ودې په لور روان و، نایجېریایي رژیم دې ته اړتیا ولیده چې یاد اقتصاد ته د هېواد مرکزي برخو ته پراختیا ورکړي، نو له همدې امله یې پرېکړه وکړه چې خپله پلازمېنه ابوجا ته ولېږدوي. کوم منطق چې وکارول شو د برازیل هېواد له خوا د پلازمېنې په توګه د برازیلیا (Brasília) ښار غوره کولو پلان ته یې ورته والی درلود.<ref>{{Cite web |title=Abuja |url=http://www.oaugf.ng/6thawam2016/index.php/about/abuja |access-date=2022-01-05 |website=www.oaugf.ng}}</ref><ref>{{Cite web |title=Abuja {{!}} Geography, Development, & Population {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Abuja-national-capital-Nigeria |access-date=2022-01-05 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Makinde |first1=Adeyinka |title=Abuja: Constructing Nigeria's Federal Capital {{!}} Ambitious Plans, Corrupt Practices {{!}} 1983 |url=https://www.youtube.com/watch?v=DPxOIU0-nlE&ab_channel=AdeyinkaMakinde |access-date=6 September 2020 |website=Youtube |publisher=Youtube}}</ref><ref>{{cite web |last=Yusuf |first=Omotayo |date=1 October 2015 |title=#NigeriaAt55: Top 5 Reasons Nigeria's Capital Was Moved From Lagos To Abuja (PHOTOS) |url=https://www.naij.com/574434-nigeriaat55-top-5-reasons-nigerias-capital-moved-lagos-abuja-photos.html}}</ref> د نایجېریا فدرال پوځي حکومت د ۱۹۷۶ز کال د فبروري په څلورمه نېټه خپل شپږمه ګڼه فرمان صادر کړ، د کوم له مخې چې له لاګوس څخه ابوجا ته د پلازمېنې د انتقال پیل شو. د ابوجا د ښار د پلان د طرحې او پلي کولو ابتدايي کار د مورتالا محمد (Murtala Mohammed) او اولسګون اوباسانژو (Olusegun Obasanjo) د پوځي حکومت له خوا په لاره واچول شو چې وروسته د شیحو شاګاري ادارې ته وسپارل شو. ساختماني چارې یې د ۱۹۷۰یمې لسیزې په وروستیو کې پیل شوې، اما د اقتصادي او سیاسي بې ثباتۍ له کبله، د ښار لومړني ساختماني پړاوونه د ۱۹۸۰یمې لسیزې تر وروستیو پورې نه وو بشپړ شوي. <ref name="The Political History of Nigeria's">{{cite journal|last1=Moore|first1=Jonathan|title=The Political History of Nigeria's New Capital|journal=The Journal of Modern African Studies|date=March 1984|volume=22|issue=1|pages=167–175|doi=10.1017/S0022278X00056846|jstor=160334|url=https://www.jstor.org/stable/160334|access-date=23 September 2020}}</ref><ref name="naij-why">{{cite web |last1=Yusuf |first1=Omotayo |date=1 October 2015 |title=Why The Capital Was Moved From Lagos To Abuja |url=https://www.naija.ng/574434-nigeriaat55-top-5-reasons-nigerias-capital-moved-lagos-abuja-photos.html#574434 |website=Naija.ng – Nigeria news.}}</ref><ref>{{Cite book|last=FCDA|title=Abuja: The Making of new Capital city for Nigeria|year=1988}}</ref> د نایجېریا د پلازمېنې لېږد لانجمن او پر وړاندې یې تر ټولو لوی مخالفت مشري د اوبافېمي اوولووو (Obafemi Awolowo) له خوا کېده. اوولووو د یو سیاستوال او د یوروبا د خلکو د استازي په توګه د لاګوس څخه د پلازمېنې د لېږد پر ضد له خپلو ادعاوو څخه دفاع وکړه. نوموړي د ولسمشرۍ لپاره له تاودو بحثونو په ډکو سیالیو کې، هغه ژمنه وکړه چې د ټاکل کېدو په صورت کې به امریکایي والټ دېسني شرکت د دې لپاره ګماري چې د پلازمېنې لپاره نوې ځانګړې شوې ساحه (ابوجا) په یو تفرېحي پارک باندې واړوي. په هر ترتیب، د ولسمشر په توګه الحاجي شیحو شاګاري له ټاکل کېدو وروسته، نوموړي د ابوجا د زېربنا لومړی تهداب کېښود او د ژر بشپړېدو لپاره یې هلې ځلې وکړې. له ټاکل کېدو وروسته له لاګوس نه بهر د هغه لومړی سفر ابوجا ته و، چېرې چې نوموړي د دغې پروژې په ساحه کې له قراردادیانو او کارګرانو څخه لیدنه وکړه تر څو د پروژې د چټک بشپړېدو په پار هغوی ته سپارښتنې وکړي. هغه د بېرته راستنېدو پر مهال د کار د پڅ پرمختګ په اړه خپله ناخوښي له الحاجي ابوبکر کوکو سره شریکه کړه. شیحو شیګاري ابوجا ته د پلازمېنې د پلان شوي لېږد مهال وېش له ۱۹۸۶ز کال څخه ۱۹۸۲ز کال ته له سره پلان کړ، کوم چې وروسته له ستونزو سره مخ شو.<ref name="jstor.org">{{cite journal|last1=Moore|first1=Jonathan|title=The Political History of Nigeria's New Capital|journal=The Journal of Modern African Studies|date=March 1984|volume=22|issue=1|page=173|doi=10.1017/S0022278X00056846|jstor=160334|url=https://www.jstor.org/stable/160334|access-date=22 September 2020}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Moore|first1=Jonathan|title=The Political History of Nigeria's New Capital|journal=The Journal of Modern African Studies|date=March 1984|volume=22|issue=1|page=174|doi=10.1017/S0022278X00056846|jstor=160334|url=https://www.jstor.org/stable/160334|access-date=22 September 2020}}</ref> د پلان جوړونې نړیوال سازمان (IPA)  ته د ۱۹۷۷ز کال په جون کې د پلازمېنې د فدرالي پراختیایي ادارې (FCDA) له خوا دنده وروسپارل شوه تر څو د ابوجا او د هغې د سیمه ییزې شبکې ماستر پلان چمتو کړي. د دندو د لایحې له مخې د ماستر پلان جوړونې په پروسه کې د اړوندو تخنیکي معلوماتو بیاکتنه، د پلازمېنې ښار د ساحې ټاکنه، د سیمه ییزو او ښاري پلانونو چمتو کول او د ډیزاین او پراختیا د ستندردونو د لارښود اضافه کول شامل وو.<ref>{{cite book|last=Elleh|first=Nnamdi|title=Abuja, the single most ambitious urban design project of the 20th century|url=https://books.google.com/books?id=huHVAAAAMAAJ&q=+%22Wallace%2C+McHarg%2C+Roberts+and+Todd%22|year=2001|isbn=9783897391659}}</ref><ref>{{cite web |last1=Shuaibu |first1=Umar |date=16 March 2020 |title=Unsung heroes of Abuja master plan |url=https://viewpointhousingnews.com/2020/03/16/unsung-heroes-of-abuja-master-plan/ |access-date=22 September 2020 |خونديځ نېټه=21 October 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201021071518/https://viewpointhousingnews.com/2020/03/16/unsung-heroes-of-abuja-master-plan/ |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201021071518/https://viewpointhousingnews.com/2020/03/16/unsung-heroes-of-abuja-master-plan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021071518/https://viewpointhousingnews.com/2020/03/16/unsung-heroes-of-abuja-master-plan/ }}</ref> د پلان جوړونې نړیوال سازمان (IPA) په نړیواله کچه د یو وتلي شرکت له لوري د ماستر پلان د ډیزاین لپاره د نایجېریا د حکومت له هلو ځلو او ښکېلتیا څخه د مخه موجود نه و. IPA د دریو امریکایي شرکتونو په مشترک المنافع ډول سره یو ځای کېدو سره رامنځته شو چې دغه نړیواله رقابتي داوطلبي یې وګټله. یاد شرکتونه عبارت وو له: د پلان جوړونې څېړنیز شرکت (PRC)، والاس مکهارګ، رابرټس او ټاډ، او ارکیسېستمز (د هیوغېس د نهاد یوه څانګه). د داوطلبۍ له ګټلو څخه او د پروژې له بشپړولو وروسته یاد شرکتونه بېرته سره جلا شول.<blockquote>د پروژې وروستی راپور د نایجېریا د پلازمېنې پراختیایي ادارې (FCDA) مخکښ اجرائیوي منشي ابوبکر کوکو ته د ۱۹۷۹ز کال د فبروري په ۱۵مه نېټه وړاندې شو. د ماستر پلان پر سریزه باندې د IPA مشترک المنافع شرکت له خوا لاندینۍ بیانیه لیکل شوې وه:</blockquote>"د نایجېریا د نوې پلازمېنې ابوجا لپاره دغه ماستر پلان د پلازمېنې د پراختیایي ادارې(FCDA)  د مدیره هیئت او څو مشورتي پنلونو د مشاورینو د ۱۸-میاشتو د کار پایله په ګوته کوي. د دغو متخصصینو له نه ستړې کېدونکو هڅو پرته، دغه لاسته راونه چې اوس د پلازمېنې د پلان د حقیقي پلي کېدو په پیل کې نندارې ته وړاندې کېږي، نشوای تر لاسه کېدای. دا پلان پخپله د نوې پلازمېنې ښار د ودانولو په پړاوونو کې د عطف یو ټکی په ګوته کوي. دا پلان د هغو لویو هڅو یو لازمي عنصر دی چې په پام کې ده د نایجېریا د خلکو له خوا په لاره واچول شي. "<ref>{{Cite book|last=Alkasum|first=Abba|title=Abuja: The Making of a Capital City, 1976 - 2006|year=2012}}</ref><ref name="WBC">{{cite web |title=World Bank Conference: African Regional Roundtable on Upgrading Low-income Settlements |url=http://www.citiesalliance.org/cdsdb.nsf/Attachments/South+Africa+roundtable/$File/African+Regional+Roundtable+on+Upgrading+Oct00.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928045105/http://www.citiesalliance.org/cdsdb.nsf/Attachments/South%2BAfrica%2Broundtable/%24File/African%2BRegional%2BRoundtable%2Bon%2BUpgrading%2BOct00.pdf |archive-date=28 September 2007 |access-date=2007-08-10 |work=citiesalliance.org |publisher=World Bank, 3–5 October 2000, Johannesburg, South Africa, p. 16}}</ref><ref name="bbc2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6355269.stm|title=Life of poverty in Abuja's wealth|access-date=2007-08-10|work=news.bbc.co.uk|publisher=BBC News, Tuesday, 13 February 2007|date=2007-02-13}}</ref><ref name="fig">{{cite web |title=Resettlement Issues, Squatter Settlements and the Problems of Land Administration in Abuja, Nigeria's Federal Capital |url=http://www.fig.net/pub/accra/papers/ts18/ts18_01_jibril.pdf |access-date=2007-08-10 |work=fig.net |publisher=5th FIG Regional Conference Accra, Ghana, 8–11 March 2006 |archive-date=2013-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726125057/http://www.fig.net/pub/accra/papers/ts18/ts18_01_jibril.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="NYT">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/12/13/world/africa/13abuja.html?ex=1323666000&en=9b1bb2ecd684791c&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss|title=In a Dream City, a Nightmare for the Common Man|access-date=2007-08-10|work=nyt.com|publisher=New York Times, 13 December 2006|first=Lydia|last=Polgreen|date=13 December 2006}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ekoko|first=K.O|title=El - Rufai and Abuja Urban renewal policies|year=2006}}</ref> ==تاریخ== ==جغرافیه== == سرچينې == 7rnt89z9t5utvmc7gb1wzkgaf1k5hhf 3 58069 368558 368525 2026-08-27T07:14:10Z شاه زمان پټان 26102 /* Your translation is machine-generated */ نوې سکالو ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|ارامه شننې]]) 368558 wikitext text/x-wiki == پښتو ويکيپيډيا پښتو ليکبڼو ته اړتيا لري! == پښتو ويکيپيډيا کې بايد پښتو ليکبڼې ورزياتې شي، ترڅو د کارنانو، پازوالانو او لوستونکو د ليکنې او لوستنې د اسانتيا سبب وګرځي، دا چې اوسمهال پښتو ويکيپيډيا هيڅ پښتو ليکبڼه نه لري، د هرکلي مخ يې په نستعليق ليکبڼه کې دی چې هيڅ نه لوستل کيږي او په همدې ډول ټولې ليکنې يې په اريل ليکبڼه کې دي چې په اسانۍ د لوستو وړ نه دی او لوستونکي يې د لوستلو پرمهال له ډېرو ستونزو سره مخ وي په داسې حال کې چې نورې ګڼې ژبې خپلې ليکبڼې لري چې په هماغو ليکبنو کې يې ګوګل ښيي چې د هغې له ډلې اردو، سندي، پنجابي د بېلګې په توګه يادولای شو، خو له بده مرغه چې پښتو ژبه لا هم د ويکيپيډيا بای ډيفالټ (خپلسرې) ليکبنه لري. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۱۴:۲۵, ۲۸ جون ۲۰۲۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open == Dear Wikimedian, We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. We also have exciting updates about the Program and Scholarships. The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. ‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. Regards [[کارن:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[د کارن خبرې اترې:MediaWiki message delivery|خبرې اترې]]) ۱۱:۲۵, ۱۶ نومبر ۲۰۲۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24082246 --> == WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline == Dear Wikimedian, Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]]. COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call * '''WCI 2023 Open Community Call''' * '''Date''': 3rd December 2022 * '''Time''': 1800-1900 (IST) * '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[کارن:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[د کارن خبرې اترې:MediaWiki message delivery|خبرې اترې]]) ۱۶:۲۱, ۲ ډيسمبر ۲۰۲۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) On Behalf of, WCI 2023 Core organizing team. <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24083503 --> {{جا:ويکيپروژه ارواپوهنه-بلنه}} [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۹:۱۶, ۲۱ ډيسمبر ۲۰۲۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == Vandal == Can you block user named "AbJam00"? The user is interfering with my page. At the same time, crosswiki spamming. Enjoy your work. [[کارن:Wooze|Wooze]] ([[د کارن خبرې اترې:Wooze|خبرې اترې]]) ۰۳:۴۱, ۱۲ مارچ ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == خرابکار == سلام و عرض ادب به مدیر محترم. اقای Wooze که یک کاربر ترکیه ای هست که قصد حذف صفحه ویکی پدیا " ابوالفضل حیدری " را دارد. شما اگر امکان دارد لطفا دسترسی ایشان به صفحه را حذف کنید و صفحه را محافظت کنید. ایشان بی دلیل عکس کاربر را اضافه میکند ولی این عکس مال این صفحه ویکی پدیا نیست و مجددا درخواست حذف صفحه را می دهد. لطفا کمکم کنید. [[کارن:AbJam00|AbJam00]] ([[د کارن خبرې اترې:AbJam00|خبرې اترې]]) ۰۵:۲۲, ۱۲ مارچ ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) {{ping|AbJam00}} په همدې نوم يوه ليکنه په ترکي ويکيپېډيا کې موجوده وه، چې پرون ما ورسره د دې پاڼې لېنک وتاړه، خو نن موجوده نه ده، له هغه ځايه د ويکيپېډيا د قواعدو سره د نه سمون په سبب ړنګوه شوې ده، نو هماغه کارن دلته هم د ړنګېدو غوښتنه کړې، دا يو عامه خبره ده، هرڅو کولی شي د نورو ليکنې وننګوي، تاسو بايد له خپلې ليکنې دفاع وکړئ او د دفاع دلايل يې وليکئ، نه دا چې د هغې شخصي کارنمخ ته ورشئ او هغې سره په جنجال واړوئ، په داسې حالاتو کې سړه سينه اوسئ. مننه[[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۸:۵۷, ۱۲ مارچ ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == عجب == کاربر "Wooze" شما بک فرد ترکیه ای هستید . چرا تداخل در صفحه ویکی پدیا افغانستان ایجاد میکنید؟ چرا عکس های بدون اعتبار را پر صفحات اضافه میکنید؟ اینجا هم مثل کشورم میمونه و به کسی حق نمیدهم که در صفحات ما تداخل ایجاد کنه. برادر، شاه زمان پنتان لطفا صفحه ویکی پدیا " ابوالفضل حیدری " را مجددا مورد بررسی قرار دهید و آن را محافظت کنید. [[کارن:AbJam00|AbJam00]] ([[د کارن خبرې اترې:AbJam00|خبرې اترې]]) ۰۵:۳۲, ۱۲ مارچ ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) {{ping|AbJam00}} تر هغې چې يو پازوال ونه غواړي، يا دا چې د يوې اختلافي موضوع په اړه د ړنګېدو او نه ړنګېدو ټولپوښتنه ونشي، هيڅوک د يوې ليکنې حق نه لري، ستاسې ليکنه د ژونديو د ژوندليک په اساس ليکل شوې په داسې موضوعاتو کې که يو څوک وغواړي چې د ځان په اړه مالومات وليکي يا د بل چا په اړه داسې مالومات وليکي چې د خلکو احساسات جريحه دار کړي يا دا چې له واقعيته لرې وي، نو ويکيپېډيا دا ډول ليکنو ته اجازه نه ورکوي، بيا هم تاسو په ډاډه زړه خپلو ليکنو ته دوام ورکړئ، زه په جريان کې يم، که تاسو کومې مرستې اړتيا لرله، نو لطفاً له ما سره يې زما د خبرو اترو په مخ کې شريک کړئ.مننه [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۸:۴۸, ۱۲ مارچ ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == Block user and protect wiki page == User "Wooze" You are a Turkish person. Why are you interfering with the Wikipedia Afghanistan page? Why are you adding unauthorized images to pages? This wiki like my country, I don't let anyone to interfere in our pages brother, Shah Zaman Pantan Please review the Wikipedia page "ابوالفضل حیدری" and protect it. [[کارن:AbJam00|AbJam00]] ([[د کارن خبرې اترې:AbJam00|خبرې اترې]]) ۰۵:۳۹, ۱۲ مارچ ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == Sorry == Hello to you. Yes, you are right and I shouldn't have reacted because I am new to the wiki space. Should I send the defense for "ابوالفضل حیدری" page right here or do it in the conversation itself? [[کارن:AbJam00|AbJam00]] ([[د کارن خبرې اترې:AbJam00|خبرې اترې]]) ۱۲:۴۹, ۱۲ مارچ ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) {{ځواب|AbJam00}} تاسو بايد په خپل سر له ليکنو څخه د {{کينډ|delete|crosswikispam}} ړنګېدو کينډۍ لرې نه کړئ. == خپله رایه وکاروۍ == مهرباني وکړۍ خپله [[ويکيپېډيا:د ويکيپېډيا د موبایل بڼې نښه او سرليک بدلول|‌‌‌‌'''دلته''']] وکاروۍ!!! [[User:Af420|<b style="font-family:Segoe print;color:black">Af420</b>]]^{[[User talk:Af420|<b style="font-family:Amiri;color:black"> دلته زما څخه پوښتنه وکړئ...</b>]]} ۲۲:۰۲, ۲۸ جون ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) {{ping|Af420}}سمه ده انشاء الله زه به خپله رايه وکاروم == په پښتو ويکيپېډيا کې د پرمختګ په پار د رايې غوښتنه == سلامونه او درناوی، په دې هيله چې روغ او خوښ به اوسئ، زه اسحاق عزيزي يم، په پښتو ويکيپېډيا کې ليکوال او ژباړن يم. د دې لپاره چې په پښتو ويکيپېډيا کې ځينې نورو برخو ته لاسرسی ولرم بايد پازوال شم، که مو خوښه وي خپله رایه وکاروئ؛ [[ويکيپېډيا:د پازوالۍ لپاره غوښتنې/Eshaq Azizi/1# ملاتړ|همدغه په نښه شوی متن کېکاږئ.]] [[کارن:Eshaq Azizi|Eshaq Azizi]] ([[د کارن خبرې اترې:Eshaq Azizi|خبرې اترې]]) ۱۷:۲۸, ۱۴ سپټمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) {{ځواب|کارن:Eshaq Azizi}} خامخا انشاء الله == Translation request == Hello, شاه زمان پټان. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijani manat sign]] and [[:en:Campi Flegrei]] in Pashto Wikipedia? Yours sincerely, [[کارن:Oirattas|Oirattas]] ([[د کارن خبرې اترې:Oirattas|خبرې اترې]]) ۱۸:۰۴, ۱۵ سپټمبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) {{ځواب|کارن:Oirattas}} زه به خپله بندګي هڅه وکړم. == Notice of expiration of your sysop right == Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (پازوالان) will expire on 2024-11-09 08:24:27. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[کارن:Leaderbot|Leaderbot]] ([[د کارن خبرې اترې:Leaderbot|خبرې اترې]]) ۰۶:۰۲, ۶ نومبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' ۰۶:۲۴, ۲۶ جنوري ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == ؟! == آیا شما نام خلیج فارس رو به خلیج جعلی عربی تغییر دادی؟ ظاهرا همینجوره دلیلش هم بنویسید چون بعید میدونم از فردی که اهل تاریخ باشه چنین اشتباهی سر بزنه. [[کارن:Cyruslashanizand|Cyruslashanizand]] ([[د کارن خبرې اترې:Cyruslashanizand|خبرې اترې]]) ۰۸:۳۸, ۲۱ اگست ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : @[[کارن:Cyruslashanizand|Cyruslashanizand]] د فعاله کارنانو په موافقه پارس خليج ته ولېږدېده. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۱۳:۰۴, ۲۳ اگست ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == ويکيپېډيا اسيا مياشتې ۲۰۲۵ == زه غواړم تاسو ته د [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2025/ps ويکيپېډيا اسيا مياشتې ۲۰۲۵] ته بلنه درکړم. او زه دا ھم غواړم چې تاسو ټول نور فعال کاروونکي هم په کې د ګډون لپاره راوبلئ. د مقالې جوړولو معیارونه په اصلي پاڼه کې تشریح شوي او [https://fountain.toolforge.org/editathons/wam2025ps/ دلته] سپارل کیدی شي. [[کارن:Ainty Painty|Ainty Painty]] ([[د کارن خبرې اترې:Ainty Painty|خبرې اترې]]) ۰۳:۱۵, ۴ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == Update request == Hello, شاه زمان پټان. Can you rename [[شاهزاده اندرو، د یورک دوک]] to [[اندرو مونټباټن وینزر]] (without a hyphen, "-")? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (which has no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[ځانگړی:ونډې/&#126;2025-31478-66|&#126;2025-31478-66]] ([[د کارن خبرې اترې:&#126;2025-31478-66|talk]]) ۰۶:۰۶, ۶ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) [[ځانگړی:ونډې/&#126;2025-31478-66|&#126;2025-31478-66]] ([[د کارن خبرې اترې:&#126;2025-31478-66|talk]]) ۰۶:۰۶, ۶ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : I will check it [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۶:۱۲, ۶ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) :: Thank you very much. [[ځانگړی:ونډې/&#126;2025-31478-66|&#126;2025-31478-66]] ([[د کارن خبرې اترې:&#126;2025-31478-66|talk]]) ۰۶:۱۶, ۶ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : ''ښه راغلئ'' [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۶:۱۸, ۶ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == محترم شاه زمان پټان باید زموږ تیموري پښتنو په هم یوه مقاله وي == سلام، دا مقاله د Timuri Pashtuns په اړه ده، او موږ غواړو باوري سرچینې وړاندې کړو چې دا ټبر د پښتنو په لیست کې شامل دي. که کومه ستونزه وي، مهرباني وکړئ دلته بحث وکړئ. [[کارن:Amir Gull Timuri|Amir Gull Timuri]] ([[د کارن خبرې اترې:Amir Gull Timuri|خبرې اترې]]) ۱۴:۱۳, ۹ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : دې [[تیموري پښتانه|اړوند]] تاسو يو ليکنه کړې ده، چې هېڅ سرچينه نه لري، تاسې چې لاندې کومې سرچينې ورکړې دي، هغې ټول تيموريان (مغل او تورکان بللې دي)، د دې لپاره چې پښتانه تيموريان بايد له تورکي (گوډ تيمور کورنۍ) سره مغالطه نشي؛ نو خپله ليکنه په باوري سرچينو ورگډولو لاپياوړې کړئ؛ ترڅو د نيوکې لاندې رانشي. پرته د سرچينو له ذکر کولو شايد ډېر ژر ستاسو ليکنه د [[ويکيپېډيا:چټک ړنګېدو معيارونه|ويکيپېډيا د اصولو]] سره سم ړنگېدو ته ونومول شي. په درنښت [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۴:۵۵, ۱۰ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) ==   == ګرانه ښاغلی شاه زمان پټان، ستاسو له ارزښتناک نظر او لارښوونې څخه مننه کوم. زما هدف دا نه و چې د تاریخي حقیقتونو خلاف لیکنه وکړم، بلکې غوښت مې دا وه چې د هغو تیموری پښتنو یادونه وکړم چې د افغانستان په بېلابېلو پښتني سیمو (په ځانګړې توګه کندهار، هرات، بغلان، فراه او نیمروز) کې مېشت دي او د پښتنو له اصلي قبایلي جوړښتونو سره تړلي دي. په موجودو لیکنو کې ډېری وخت د «تیموري» نوم د تیمور لنگ د ترک‌الاصل کورنۍ سره مغشوش شوی دی، خو زموږ هدف دا دی چې د پښتنو تیموریانو هویت له هغې تاریخي مغالطې څخه جلا او روښانه کړو. زه په دې کار بوخت یم چې د موضوع لپاره د باور وړ تاریخي مراجع او سرچینې راټولې کړم، څو دا لیکنه د ویکیپېډیا د معیارونو سره سمه او مستنده شي. زه غواړم د پښتنو د تاریخ په اړه دا برخه په سمه، متوازنه او مستنده بڼه وړاندې شي. په درنښت، امیرګل تیموري [[کارن:Amir Gull1|Amir Gull1]] ([[د کارن خبرې اترې:Amir Gull1|خبرې اترې]]) ۱۲:۳۶, ۱۱ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : بلکل، ستاسې هڅې د ستايلو وړ دي؛ خو يو ځل بيا يادونه کوم چې د يوې ليکنې ارزښتمنولو لپاره اړينه ده چې په هغې کې باوري سرچينې موجودې وي، ستاسو ليکنه هم بايد په دې اوصولو برابره وي. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۱۲:۴۵, ۱۱ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == د تیموري پښتنو په اړه باوري سرچینې غوښتنه == سلام، زه اوس مهال د تیموري پښتنو (Timuri Pashtuns) په اړه څېړنه کوم او ستاسو لارښوونې ته اړتیا لرم. زه په ځانګړي ډول د هغوی د تاریخ، اصلي ټاټوبی، فرعي ټبرونو، او دودونو په اړه باوري سرچینې لټوم. ستاسو پوهه یا کومې باوري سرچینې چې کولای شئ راسره شریکې کړئ، ډېره ګټوره به وي، تر څو معلومات سم، مستند او د باوري منابعو پر اساس ثبت شي. زما هدف دا دی چې د تیموري پښتنو میراث په سمه توګه د تعلیمي او تاریخي موخو لپاره وړاندې کړم. له ډېرې مننې سره، امیرګل تیموري [[کارن:Amir Gull1|Amir Gull1]] ([[د کارن خبرې اترې:Amir Gull1|خبرې اترې]]) ۱۳:۲۶, ۱۱ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : زه دې اړوند داسې هېڅ کومه سرچينه نه لرم چې د تيموري پښتنو د تاريخ سره تړاو ولري يا يې د دوی يادونه کړې وي، خو کولی شم، چې د ويکيپېډيا د اصولو سره سم برابرولو کې يې له تاسو سره مرسته وکړم، په همدې توگه تاسو ته ځينې کتابونه ښودلی شم، چې د بېلگې په توگه يې تاسو کولی شئ د پښتنو په اړه پکې مالومات بيامومئ، له هغې ډلې : * پښتانه قبیلې وپېژنئ د ډاکټر لطيف ياد ليکنه (کتاب) *پښتانه د افغانستان په افسانوي او داستاني تاریخ کې د غوث خيبري ليکنه (کتاب) *لرغوني پښتانه د ارواښاد قيام الدين خادم ليکنه (کتاب) *پښتانه د تاريخ په رڼا کې د سيدبهادرشاه ظفر کاکاخېل ليکنه (کتاب) او دې ته ورته نورې ډېرې ليکنې [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۴:۵۱, ۱۲ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == Help == I recently created [[د غزې نسل وژنه|this]] article and would appreciate your help in improving it. If I could, I would, but my Pashto level is not sufficient. [[کارن:جودت|جودت]] ([[د کارن خبرې اترې:جودت|خبرې اترې]]) ۱۴:۱۶, ۲۴ فېبروري ۲۰۲۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : ستاسو له خبرونې نړۍ مننه<br>زه به په راروانه يوه اوونۍ کې کوښښ وکړم چې ياده ليکنه له سره وليکم يا يې راوژباړم.<br>په راتلونکي کې که تاسو د کومې ليکنې د ليکلو يا ژباړلو اړتيا ګورئ؛ نو مهرباني وکړئ، د [[ځانگړی:ActiveUsers|فعاله کارنانو]] يا [[ويکيپېډيا:پازوالان|پازوالانو]] نه د هغې د ليکلو غوښتنه وکړئ. <br>لطفاً خپله يې مه ليکئ! : Thank you for your notification.<br>I will try to rewrite or translate the mentioned article within the coming week.<br>In the future, if there is a need to write or translate any article, please kindly request it from <br>[[ځانگړی:ActiveUsers|active users]] or [[ويکيپېډيا:پازوالان|Admins]].<br>Please refrain from writing it yourself. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۰۳:۳۱, ۲۵ فېبروري ۲۰۲۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == د بحث پاڼې ړنګ کړئ == زه په پښتو نه پوهېږم. آیا تاسو کولی شئ دا دوه د بحث پاڼې حذف کړئ؟ که تاسو نشئ کولی، ایا تاسو کولی شئ ما ته یو کارن نوم راکړئ چې دوی حذف کړم؟. <nowiki>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%AF_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%86_%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%90_%D8%A7%D8%AA%D8%B1%DB%90:Yesua_Rafael_Jara_Alcivar</nowiki>. <nowiki>https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%AF_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%86_%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%90_%D8%A7%D8%AA%D8%B1%DB%90:Ekyag_Neve</nowiki> [[کارن:Ekyag Neve|Ekyag Neve]] ([[د کارن خبرې اترې:Ekyag Neve|خبرې اترې]]) ۳ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۲۰:۱۹ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : په دې نوم هېڅ د خبرو اترو مخونه نشته (ځکه په دې نومونو کوم کارن شتون نه لري، يا وار دمخه ړنگ شوی دی) [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۴ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۵۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ۲۸ اپريل ۲۰۲۶، گړۍ ۲۰:۱۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472482 --> == څارندوی او ساتونکی == سلامونه شاه زمان وروره. ستاسو د نظر درناوی کوم، خو په تاريخي اوُ رسمي توګه «څارندوی» په افغانستان اوُ په پښتو کښې د ملي پولیسو اوُ امنیتي ځواکونو لپاره استعمال شوی دی، په داسې حال کښې چې «ساتونکی» کلمه هېڅکله د رسمي پولیسۍ یا امنیتۍ ټولنې یا ځواک لپاره نده استعماله شوې په پښتو کښې. له همدې کبله دا مخ ګرځونه پکار وه. که سرچینې غواړئ بیا به یې درولېږم. ډېره مننه. [[کارن:Khalkyaar|Khalkyaar]] ([[د کارن خبرې اترې:Khalkyaar|خبرې اترې]]) ۶ جولای ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۱۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : ډېره زياته مننه، دلته د يو پازوال په توگه زه دې ټولو باريکيو ته پام کوم، خو د ژبې له لحاظه هم څارندوی او ساتونکي ماناوې سره توپير کوي او د ساتونکي کلمه د پوليس له کلمې سره بېخي ورته او يو شان ده، څارندوی کلمه د پلټونکي (جنايي) کارمند لپاره مناسبه راتللی شي؛ خو د پوليس لپاره نه.{{سردکرښې}} د افغانستان اړوند بايد درته ووايم چې دلته په دولتي چوکاټ کې پښتو تل له دري سره د ورته والي په موخه د مصلحتونو ښکار شوې....خو بيا هم درته يوه رسمي نمونه په دې [https://x.com/moiafghanistan/status/1787399325191967129 تړوني] کې د سرچينې په توگه پرېږدم. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۷ جولای ۲۰۲۶، گړۍ ۰۴:۱۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) : زما په خيال تاسو په دغه تړوني کښې د ساتونکي د لفظ په استعمال پوره پوه شوي نه يئ. ساتونکی خو په پوليسو کښې د ټولو نه وړوکې رتبې، يعنې د سپاهي لپاره استعمالېږي، د ټول ځواک لپاره نه وي. په دغه ټويټ کښې خو صرف دا ويل شوي دي چې نوي بهرتي شوي کشران عسکر فارغ شول. زما په نظر دا غلطه ده، ځکه چې دا خو داسې شوه لکه څوک چې ټول پوځ ته "سپاهي" ووايي. په ټول تاريخ کښې صرف يو ځل يو پښتو لفظ قانوني طور د پوليسو ځواک لپاره مخصوص کړی شوی و، اوُ هغه د ۱۳۵۹ د اسد د ۳۰مې نېټې په لسمه ګڼه رسمي جریده کښې څارندوی و چې د ټول ارګان سرکاري نوم وټاکل شو. : زه په ډېر ادب تاسو ته وايم چې په دې خبره بيا نظر وکړئ، ځکه چې دا د پښتو ژبپوهنې په تاريخ کښې يو داسې مهم لفظ دی چې که پام ورته ونه کړی شو، نو د وخت سره به هېر او ورک شي. : ډېره مننه : [[کارن:Khalkyaar|Khalkyaar]] ([[د کارن خبرې اترې:Khalkyaar|خبرې اترې]]) ۷ جولای ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۵۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == [[سینیګالي بوشیا]] == [[سینیګالي بوشیا]]سهار مو پخیر، مهرباني وکړئ د خپل ځان لپاره بیاکتنه وکړئ او زه د تیرې غلطۍ لپاره بخښنه غواړم. مهرباني وکړئ بیاکتنه وکړئ او زه هغه څه بدلوم چې مخکې پیښ شوي. په کیبورډ کې یوه تېروتنه رامنځته شوه [[کارن:مودة متعب|مودة متعب]] ([[د کارن خبرې اترې:مودة متعب|خبرې اترې]]) ۲۶ اگست ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۴۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == Your translation is machine-generated == Your translation is machine-generated, and is not very readable or understandable; whenever you want to translate an article, please do not translate it yourself, ask our active users to translate it, thank you. [[کارن:شاه زمان پټان|شاه زمان پټان]] ([[د کارن خبرې اترې:شاه زمان پټان|خبرې اترې]]) ۲۷ اگست ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۱۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) j9ed3eajiw330siob3cwtny9d4iqbe1 0 59403 368543 367156 2026-08-27T04:07:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368543 wikitext text/x-wiki د کب نيونې چاپېریالي اغېز لکه کب ته د لاسرسي وړتيا، زياتې کب نيونې، د کب روزنې ځايونه او د کب روزنې مديريت غوندې مسئلې او د چاپيريال پر نورو عناصرو لکه:Bycatch باندې د صنعتي کب نيونې اغېز شاملوي. دا مسئلې د سمندري ساتنې برخه دي او د کب روزنې علم په خپرونو کې په ګوته شوې دي. د خوړو او کرنې د نړيوال سازمان (FAO) د ۲۰۱۹ز د راپور له مخې، د کبانو، کلک پوستو بحري حيواناتو، حلزونونو او نورو د اوبو حيواناتو د توليد ودې دوام کړې دی او په ۲۰۱۷ ز کې د ۲۰۱۶ سره د ۴،۱ سلنه زياتوالي په پرتله ۱۷۲،۶ ميليونه ټنو ته رسېدلې. د کبانو د عرضې او تقاضا تر منځ د نړۍ د نفوسو د ودې له امله يو مخ پر وده توپيرشته. <ref>{{Cite journal|last=Frouz|first=Jan|last2=Frouzová|first2=Jaroslava|date=2022|title=Applied Ecology|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-83225-4|language=en-gb|doi=10.1007/978-3-030-83225-4}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/fishery/static/Yearbook/YB2017_USBcard/booklet/CA5495T_web.pdf|title=Fishery and Aquaculture Statistics 2017|last=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)|date=2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026013049/http://www.fao.org/fishery/static/Yearbook/YB2017_USBcard/booklet/CA5495T_web.pdf|archive-date=2019-10-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sharkresearch.rsmas.miami.edu/conservation/global-population-growth-wild-fish-stocks-and-the-future-of-aquaculture|title=Global population growth, wild fish stocks, and the future of aquaculture {{!}} Shark Research & Conservation Program (SRC) {{!}} University of Miami|website=sharkresearch.rsmas.miami.edu|access-date=2018-04-02|archive-date=2018-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708162622/https://sharkresearch.rsmas.miami.edu/conservation/global-population-growth-wild-fish-stocks-and-the-future-of-aquaculture|url-status=dead}}</ref> کب نيونه او د کب نيونې ککړتيا د سمندر روغتيا او د اوبو څرنګوالي کې د زوال يا کمښت تر ټولو پراخ مرستندويان دي. د کب نيونې جالونه يا هغه جالونه چې په سمندر کې خوشې شوي دي، له پلاستيک او نيلون نه جوړ دي او نه تجزيه کېږي، چې د حيواناتو د ژوند او ايکوسيستمونو باندې چې دوع په کې مداخله کوي، د زيات زيان يا ويجاړنې باعث کېږي. سمندر د ځمکې ٪۷۰ رانغاړي، نو زياته ماهي نيونه او د سمندري چاپيريال ژوبلول، د ځمکې پر مخ هر څوک او هر څه زيانمنوي. د زياتې کب نيونې په سر کې د سمندري خوړو کمښت دی، چې د سمندري ضايعاتو د کتلوي اندازو نه او د کوچنيو پلاستيکونو په پايله کې رامنځته کېږي، چې د عامو خلکو په واسطه مصرفېږي او سمندري خواړه ککړوي. د ساينس ژورنال د ۲۰۰۶ ز په نومبر کې د څلورو کالونو يوه څېړنه خپره کړه، چې اټکل يې وکړ چې په عمومي هڅو کې به نړۍ په ۲۰۴۸ ز کې له وحشي نيول شوو wild-caught سمندري خوړو نه خالي شي. عالمانو وويل چې ذکر شوی زوال د زياتې کب نيونې، ککړتيا او نورو چاپېریالي عواملو له امله دی، چې په عين وخت کې يې د کبانو د ايکوسيستمونو د له منځه وړنې له مخې د هغوی نفوس کماوه. زيات هېوادونه، لکه: ټونګا، متحده ايالتونه، اسټراليا او باهاماس او نړيوالو مديريتي ادارو د سمندري سرچينو په مناسب ډول د اداره کولو په موخه ګامونه پورته کړي دي. <ref>{{cite journal|author=Worm, Boris|s2cid=37235806|date=2006-11-03|title=Impacts of Biodiversity Loss on Ocean Ecosystem Services|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-11-03_314_5800/page/787|journal=Science|volume=314|issue=5800|pages=787–790|doi=10.1126/science.1132294|pmid=17082450|display-authors=etal|bibcode=2006Sci...314..787W}}</ref><ref>{{cite news|author=Juliet Eilperin|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/02/AR2006110200913.html|title=Seafood Population Depleted by 2048, Study Finds|newspaper=[[The Washington Post]]|date=2 November 2006}}</ref> سمندري غونډۍ هم ځکه د زياتې کب نيونې له امله له منځه ځي، چې د لومې (دام) اچونې پر مهال د سندر د فرش (د ځمکې سطحه) سره زيات جالونه کش کول کېږي. زيات مرجانونه له منخه ځي او د پايلې په توګه د زياتو نوعو ايکلوژيکي تاخچه (قالب يا شيلګی) په خطر کې وي. == په سمندري هستوګنځي باندې اغېزې == د کب نيونې ځيني تخنيکونه د کبانو د هستوګنځي د ويجاړۍ سبب کېږي. د چاودنې او سيانايد په واسطه کب نيونه چې په زياتو ځايونو کې ناقانوني ده، د شاوخوا هستوګنځايونو ته زيان رسوي. د چاودنې په واسطه کب نيونه د کبانو د نيونې په موخه د چاودېدونکو توکو د کارونې طريقې ته راجع کېږي. د سيانايد کب نيونه د کبانو د راټولولو لپاره د هغوی د بې هوښه کولو په موخه د سيانايد د کارونې طريقې ته راجع کېږي. دا دواړه طريقې په عام ډول د کبانو د روزنې سوداګرې او د کبانو د تازه غوښې د سوداګرۍ لپاره کارول کېږي. دا دواړه طريقې ځکه ويجاړوونکې دي، چې دوی په هغه هستوګنځي باندې اغېز کوي، چې سمندرې ټپې کبان پرې د کبانو د له منځه تلنې نه وروسته ژوند کوي. د قاعدې دام (لومه) اچونه [هغه چې د سمندر پر سطحه باندې وي] يعنې له لومو نه شاته د سمندر په تل کې د کب نيونې د جال د کش کولو طريقه، په يو ځل راکاږلو سره د يوې برخې د سمندري تخت (د کبانو د هستوګنې) له ۵ تر ۲۵ سلنه له منځه وړي. زياتره اغېزې د سوداګريزې کب نيونې د طريقو له امله دي. د ملګرو ملتونو د طلايي عصر پروژي (UN Millennium Project) د ۲۰۰۵ ز کال يو راپور چې د ملګرو ملتونو د سرمنشي کوفي عنان له خوا يې ماموريت ورکړل شوی و، د سمندري موجوداتو او نورو په ايکالوژيکي ډول د حساسو هستوګنځايونو د ساتنې په موخه تر ۲۰۰۶ ز کال پورې يې، پر لوړو سمندرونو باندې د تل لومې اېښودنې د منعې سپارښتنه وکړه. دا کار نه و شوی. <ref name=":11">{{Cite journal|last=Erdmann, Pet-Soede, Cabanban|date=2000|title=Destructive Fishing Practices|url=https://rmportal.net/nriclib/0100-999/115/Section_6_Trade_&_Management/6-2_Fishing.pdf|journal=9th International Coral Reef Symposium}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.deh.gov.au/soe/2001/coasts/coasts05-6.html#changestobenthic|title=Reports|date=2017-01-29|access-date=2008-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20060909080154/http://deh.gov.au/soe/2001/coasts/coasts05-6.html#changestobenthic|archive-date=2006-09-09|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://slowfood.com/slowfish/pagine/eng/pagina.lasso?-id_pg=43|title=Destructive Fishing Practices and Bycatch - Ocean Threats {{!}} Slow Fish - Local Sustainable Fish|last=Blulab|website=slowfood.com|access-date=2018-04-02|archive-date=2018-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403173528/http://slowfood.com/slowfish/pagine/eng/pagina.lasso?-id_pg=43|url-status=dead}}</ref> د ۲۰۰۶ ز کال د اکتوبر په نيمايي کې د متحده ايالتونو ولسمشر جورج ډبليو بوش د نړۍ مشرانو يوې بلې ډلې سره يو ځای شو، چې د ژورې سمندري لومې اېښودنې په اړه يې د قانوني مودې غوښتنه کوله. ذکر شوې طريقې وښودله چې زياتره په سمندري هستوګنځي او د همدې له امله د کبانو په نفوسو باندې زيان رسوونکي اغېزې لري، چې تر اوسه هېڅ داسې عمل نه و تر سره شوی. د سمندري حيواناتو د اوبو ايکوسيستم کېدای شي، د غذايي ځنځير د ويجاړېدلو له امله هم له منځه ولاړ شي. <ref>{{Cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/15117680/ns/world_news-world_environment/t/us-vows-work-against-destructive-fishing/|title=U.S. vows to work against destructive fishing|date=2006-10-03|work=msnbc.com|access-date=2018-04-02}}</ref> په ضمني دول غولوونکې کب نيونه(؟) د کبانو د ژوندي نيونې له امله يوه سترګواښ دی. د کبانو ژوندي نيونه هغه وخت واقع کېږي، چې يو جال، لکه غوښن جال يا لومه په سمندر کې خوشې کېږي او په سمندر کې ګرځي او بيا هم کولی شي سمندري ژوندي موجودات ونيسي. د بامسووليته کب نيونې لپاره د FAO د سلوک د کود له مخې بايد دولتونه، د ضايع او ناسمې وسيلې د اندازې او د کبانو د ژوندۍ نيونې د مخنيوي په موخه کار او عمل وکړي. <ref>{{Cite book|last1=Jennings|first1=Simon|last2=Kaiser|first2=Michel J.|date=1998|title=The effects of fishing on marine ecosystems|url=https://fish.gov.au/Archived-Reports/2014/Documents/2014_refs/Jennings%20et%20al%201998.pdf|journal=Advances in Marine Biology|volume=34|pages=201–352|doi=10.1016/S0065-2881(08)60212-6|isbn=9780120261345}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/docrep/005/v9878e/v9878e00.htm|title=FAO. Code of Conduct for Responsible Fisheries|website=www.fao.org|access-date=2018-03-30}}</ref> == زياته کب نيونه == زياته کب نيونه له اوبو نه د کبانو د نوعو په هغې اندازه له منځه وړل دي، چې ذکر شوې نوعې يې بيا تشه نه شي ډکولی او په پايله کې نوعې په همغه برخه کې نيمګړی نفوس کېږي. زياته کب نيونه په هره اندازه اوبو، لکه: ډنډونو، سيندونو، جهيلونو يا سمندرونو کې واقع کېدلی شي او د سرچينې د تخليې (له منځه تلنې)، د کمې شوې بيولوژيکي ودې د اندازو او ټيټو biomass کچو کې پايله لرلی شي. دوام لرونکې زياته کب نيونه جدي وېش رهبري کوي، چې د کبانو نفوس په کې په خپله نور د دوام کولو هېڅ توانايي نه لري. د زياتې کب نيونې ځينې بڼې، لکه: د شارک کبانو زياتې نيونې د ټولو سمندري ايکوسيستمونو خپه کول رهبري کړي دي. د زياتې کب نيونې ډولونه، د غوښې په موخه زياته کب نيونه، د استخدام زياته کب نيونه او د ايکو سيستم زياته کب نيونه شاملوي. له زياتې کب نيونې نه بېرته د کبانو د موندنې (بهبود يا ترميم) وړتيا پر دې تکيه کوي، چې ايا د ايکوسيستم حالتونه د بيا ترميم (بهبود) لپاره مناسب دي که نه. د نوعو په ترکیب کې ناڅاپي بدلونونه د يوه ايکوسيستم په بدلولو کې اغېزه لري، چې د نورې معادلې انرژۍ جريانونه په کې د نوعو ترکيبونه له هغو نه بېل رانغاړي چې د کبانو د اصلي زېرمې يا انبار له تخليې نه مخکې شته وو. د بېلګې په ډول: يو ځل چې د قزل کب زيات ونيول شي، carp کېدای شي، په داسې طريقې کې بريالی شي، چې د قزل کب لپاره د ارثي نفوس بيا رامنځته کول ناممکنوي. دا چې له ۱۹۵۰ ز لسيزې نه راپه دېخوا د نړيوالې کب نيونې وده پر مخ ځي، پياوړې کوونکي يا جدي کب نيونه له يو څو محدودو متممرکزو سيمو نه نږدې د کبانو د اوسېدنې ټولو ځايونو ته غځېدلې ده. د تل په راکاږلو کې د سمندري فرش ټوټه کول (خرابول) د مرجان، سفنجونو او نورو اوږد عمر لرونکو نوعو لپاره ويجاړوونکي دي، چې په تېز ډول بېرته نه ترميمېږي او د سوداګريزو کبانو د نوعو لپاره يو هستوګنځی برابروي. دا ويجاړتيا د ايکوسيستم وظيفې ته بدلون ورکوي او د تل لپاره د نوعو ترکيب او د ژوند ډول بدلولی شي. Bycatch يعنې د کب نيونې په دوران کې د نامطلوبو نوعو نيول، په نمونه يې ډول سمندر ته يوازې په داسې حالت کې بېرته ورګرځول کېږي، چې له ټپونو يا تماس نه ومري. فرعي نيول يا Bycatch د ټولې سمندري نيونې د څلورمې برخې استازولي کوي. د شريمپ نيونې په حالت کې فرعي کب نيونه (Bycatch) د شريمپ نيونې په پرتلنه پينځه برابره زياته ده. د FAO يو راپور په ۲۰۲۰ز کې بيان کړل چې: «۲۰۱۷ ز کې د نړۍ د سمندري کبانو د روزنځايونو ۳۴ سلنه برخې، د زياتې کب نيونې په توګه ډلبندي شوې وې». د کمښت په اختياراتو کې حکومتي قاعده، د مرستو له منځه وړل، د کب نيونې اغېز کمول، آبي (د اوبو) کښت او د مصرف پوهاوی شاملېږي. == ايکولوژيکي ماتېدنه == د کبانو زياته نيونه، د سمندري ايکو سيستم د خدمتونو په زياتې کارونې کې پايله لرلی شي. کب نيونه د زيات شوي فشار د کچو او بدني ټپونو په ګډون (د کبانو د اېښودل شوو لومو له امله)، د کبانو د نفوسو لپاره د بېلابېلو منفي فزيالوژيکي او سايکالوژيکي اغېزو سبب کېدلی شي. زياتره وختونه، کله چې دا درشل تېر شي، کېدای شي د چاپېريال په دننه کې (hysteresis) رامنځته شي. په زيات مشخص ډول، د تور سمندر په سمندري ايکوسيستم کې خيني ايکولوژيکي مزاحمتونه لیدل شوي دي، چې د زياتې کب نيونې له يوه ترکيب او په انسان پورې د تړلو بېلابېلو فعاليتونو په پايله کې و، چې په بدمرغۍ سره يې سمندري چاپېريال او ايکوسيستمم اغېزمن کړی دی. ايکولوژيکي ماتېدنه د جدي کبانو د نوعو د زياتې نيونې له امله هم رامنځته کېږي، لکه: ټايل کب او ګروپر کب، چې د ايکوسيستم د انجنيرانو (چلوونکو) په توګه ورته رجوع کېدلی شي. <ref name=":0">{{Cite journal|last1=Daskalov|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|bibcode=2007PNAS..10410518D|pmc=1965545|pmid=17548831|doi=10.1073/pnas.0701100104|pages=10518–10523|issue=25|volume=104|title=Trophic cascades triggered by overfishing reveal possible mechanisms of ecosystem regime shifts|first1=Georgi M.|date=2007-06-19|first4=Vesselina|last4=Mihneva|first3=Sergei|last3=Rodionov|first2=Alexander N.|last2=Grishin|doi-access=free}}</ref><ref name=":52">{{Cite journal|last1=Cooke|first1=Steven J.|last2=Suski|first2=Cory D.|date=2005-05-01|title=Do we need species-specific guidelines for catch-and-release recreational angling to effectively conserve diverse fishery resources?|journal=Biodiversity & Conservation|volume=14|issue=5|pages=1195–1209|doi=10.1007/s10531-004-7845-0|s2cid=16894387|issn=0960-3115}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last=Daskalov|first=Georgi M.|date=2002|title=Overfishing drives a trophic cascade in the Black Sea|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=225|pages=53–63|doi=10.3354/meps225053|issn=0171-8630|bibcode=2002MEPS..225...53D|doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Coleman|first1=Felicia C.|last2=Williams|first2=Susan L.|author-link2=Susan L. Williams|title=Overexploiting marine ecosystem engineers: potential consequences for biodiversity|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=17|issue=1|pages=40–44|doi=10.1016/s0169-5347(01)02330-8|year=2002}}</ref> == سرچینې == 6fcmbd4md7rz6qlkizhaat6o5vq7t3t 0 60967 368542 366163 2026-08-27T02:32:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368542 wikitext text/x-wiki '''د عمومي جریان ماډل''' د اقلیمي ماډل یو ډول دی. دا د سیاره‌يي اتوموسفیر یا سمندر د عمومي جریان یو ریاضیاتي ماډل کاروي. دا ماډل د انرژۍ د بېلابېلو سرچینو (وړانګو او پټې تودوخې) لپاره له ترموډینامیک اصطلاحاتو سره په یوه څرخېدونکې کره کې ناویر-سټوکس معادلات کاروي. دا معادلات د کمپیوټر د پروګرامونو بنسټ دی چې د ځمکې د اتوموسفیر یا سمندرونو د ښودلو لپاره کارول کېږي. دغه اتوموسفیري او سمندري ماډلونه د سمندري یخ او د ځمکې د سطحې د عناصرو مهمې برخې دي. دغه ماډلونه او د نړیوال اقلیم ماډلونه د هوا د وړاندوېینې، پر اقلیم د پوهېدو او د اقلیمي بدلون د وړاندوېینې لپاره کارول کېږي. د لسیزو او پېړیو په زماني اندازه د اقلیمي استفادې لپاره د ماډلونو لومړنۍ ډیزاین شوې بڼې د «سیوکر مانابه» او «کیرک برایان» له‌خوا د نیوجرسي ایالت په پرېنسټون ښار کې په جیوفزیکل فلوډ ډاینامیک لابراتوار کې جوړې شوې. دا ماډلونه د بېلابېلو ډينامیکي، کیمیاوي او کله ناکله بیولوژیکي معادلاتو د ادغام پر بنسټ ولاړ دي. == ترمینالوژي == د (GCM) مخفف په اصل کې د عمومي جریان د ماډل په معنا دی. خو په دې وروستیو کې په دویمه معنا هم کارول شوی چې د نړیوال اقلیم ماډل ده. په داسې حال کې چې دا دواړه کومې واحدې موضوع ته نه ویل کېږي، د عمومي جریان ماډلونه عموماً هغه وسیلې دي چې د اقلیم د ماډل کولو لپاره کارول کېږي او له همدې امله دا دواړه اصطلاحات کله ناکله د یو بل پر ځای کارول کېږي. د «نړیوال اقلیم ماډل» اصطلاح ګونګه ده او ښايي یوه بشپړ چوکاټ ته وویل شي، د عمومي جریان د ماډل په ګډون ډېری برخې په کې شاملې دي، یا ښايي د اقلیمي ماډلونو عمومي ټولګې ته وویل شي چې د اقلیم د ریاضیکي تشرېح لپاره بېلابېلې وسیلې کاروي. == تاریخچه == په ۱۹۵۶ کال کې «نارمن فیليپس» یو ریاضیکي ماډل جوړ کړ چې په ټراپوسفیر کې یې میاشتې او موسمي بېلګې په واقعیت سره انځورولی شوای. دا لومړنی بریالی اقلیمي ماډل شو. د فیليپس د کار په تعقیب ډېرو نورو ډلو د عمومي جریان د ماډلونو پر جوړولو کار پیل کړ. لومړی مورد چې د سمندري او اتوموسفیري دواړو پروسې یې سره یوځای کړې، د ۱۹۶۰مې لسیزې په وروستیو کې په «نووا جیوفزیکل فلویډ ډاینامیک لابراتوار» کې جوړ شو. د ۱۹۸۰یمې لسیزې په لومړیو کې د متحدو ایالتونو د اتوموسفیري څېړنو ملي مرکز د ټولنې د اتوموسفیر ماډل جوړ کړ؛ دا ماډل په داومداره توګه اصلاح شوی دی. په ۱۹۹۶ کال کې د خاورې او نباتاتو د ډولونو د ماډل کولو لپاره هڅې وشوې. وروسته د اقلیمي وړاندوېینې او څېړنې لپاره د هیډلي مرکز (HadCM3) ماډل د سمندر – اتوموسفیر عناصر یوځای کړل. د جاذبې د څپو رول د ۱۹۸۰یمې لسیزې په منځ کې اضافه شو. د جاذبې څپې د سیمه‌ييزو او نړیوالو اندازو د جریانونو د څرګندولو لپاره اړینې دي.<ref>{{cite journal|last=Phillips|first=Norman A.|title=The general circulation of the atmosphere: a numerical experiment|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|date=April 1956|volume=82|issue=352|pages=123–154|doi=10.1002/qj.49708235202|bibcode=1956QJRMS..82..123P}}</ref><ref>{{cite book|title=Storm Watchers|page=[https://archive.org/details/stormwatcherstur00cox_df1/page/210 210]|year=2002|author=Cox, John D.|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-0-471-38108-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/stormwatcherstur00cox_df1/page/210}}</ref><ref name="Lynch Ch10">{{cite book|last=Lynch|first=Peter|author-link1=Peter Lynch (meteorologist)|title=The Emergence of Numerical Weather Prediction|year=2006|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-85729-1|pages=206–208|chapter=The ENIAC Integrations}}</ref><ref name="noaa200">{{cite web|url=http://celebrating200years.noaa.gov/breakthroughs/climate_model/welcome.html|title=The First Climate Model|publisher=NOAA 200th Celebration|year=2007}}</ref><ref>{{cite web|last=Collins|first=William D.|title=Description of the NCAR Community Atmosphere Model (CAM 3.0)|url=http://www.cesm.ucar.edu/models/atm-cam/docs/description/description.pdf|publisher=[[University Corporation for Atmospheric Research]]|date=June 2004|display-authors=etal|access-date=2022-04-22|تاريخ الأرشيف=2019-09-26|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190926201131/http://www.cesm.ucar.edu/models/atm-cam/docs/description/description.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-09-26|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190926201131/http://www.cesm.ucar.edu/models/atm-cam/docs/description/description.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190926201131/http://www.cesm.ucar.edu/models/atm-cam/docs/description/description.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926201131/http://www.cesm.ucar.edu/models/atm-cam/docs/description/description.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|title=Impact of vegetation properties on U.S. summer weather prediction|page=7419|author1=Xue, Yongkang|author2=Michael J. Fennessey|name-list-style=amp|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=101|issue=D3|date=20 March 1996|publisher=[[American Geophysical Union]]|doi=10.1029/95JD02169|bibcode=1996JGR...101.7419X|citeseerx=10.1.1.453.551}}</ref><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/climatemodelling0000mcgu_x6l5/page/188 188]|title=A climate modelling primer|url=https://archive.org/details/climatemodelling0000mcgu_x6l5|author1=McGuffie, K.|author2=A. Henderson-Sellers|name-list-style=amp|publisher=John Wiley and Sons|year=2005|isbn=978-0-470-85751-9}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pubs.GISS: Sun and Hansen 2003: Climate simulations for 1951-2050 with a coupled atmosphere-ocean model|url=http://pubs.giss.nasa.gov/abs/su04000r.html|website=pubs.giss.nasa.gov|access-date=2015-08-25|year=2003|archive-date=2019-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204183644/https://pubs.giss.nasa.gov/abs/su04000r.html|url-status=dead}}</ref> == د هوا له وړاندوېینې سره اړیکه == د نړیوال اقلیم هغه ماډلونه چې د اقلیم د وړاندوېینې لپاره کارول کېږي، د جوړښت له نظره د هوا د وړاندوېینې عددي ماډلونو ته ورته دي (او تر ډېره له هغوی سره کمپیوتري کودونه شریکوي)، خو له دې سره سره هم په منطقي لحاظ له یو بل سره توپیر لري. د هوا ډېری وړاندوېینې د عددي ماډل د پایلو پر بنسټ کېږي. دا چې وړاندوېینې یوازې څو ورځې یا څو اونۍ دي او د سمندر د سطحې تودوخه نسبتاً ورو ورو بدلېږي، نو په دغسې ماډلونو کې سمندري ماډلونه شامل نه وي. دا ماډلونه د وړاندوېینې د پیلولو لپاره دقیقو لومړنیو شرایطو ته اړتیا لري – معمولاً دا شرایط د مخکېنۍ وړاندوېینې له پایلو څخه اخیستل کېږي او له مشاهداتو سره یوځای کېږي. د هوا وړاندوېینې د اقلمي وړاندوېینو په نسبت لوړ زماني ریزولوشن ته اړتیا لري چې د اقلیم د میاشتنیو یا کلنیو اوسطونو په پرتله تر ساعتونو کم دی. له دې سره سره، لکه څرنګه چې د هوا وړاندوېینه یوازې ۱۰ ورځې رانغاړي، ماډلونه کېدای شي د اقلیم د حالت په نسبت په لوړ عمودي او افقي ریزولوشن سره اجرا شي.<ref>{{cite web|url=http://www.ecmwf.int/index_forecasts.html|title=Archived copy|access-date=2016-02-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503014123/http://www.ecmwf.int/index_forecasts.html|archive-date=3 May 2008}} [http://www.ecmwf.int/sites/default/files/elibrary/2016/16299-newsletter-no147-spring-2016.pdf ECMWF-Newsletter spring 2016]</ref><ref>http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20010210225524/http://www.metoffice.gov.uk/research/nwp/numerical/operational/index.html</ref><ref>{{cite web|url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap12/nwp_gcm.html|title=What are general circulation models (GCM)?|publisher=Das.uwyo.edu|access-date=2012-02-18|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226094931/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap12/nwp_gcm.html|url-status=dead}}</ref> == سرچينې == 73ybduay7wn09pwwljjctazbkajnacy 0 61131 368547 356646 2026-08-27T05:10:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368547 wikitext text/x-wiki سروې یا د ځمکې سروې د ځمکې د دوه بعدي یا درې بعدي نښو او د دوی ترمنځ د واټن او زاویو د ټاکلو تخنیک، مسلک، هنر او پوهه ده. د ځمکې سروې مسلکي ته د ځمکې سروېیر یا سروې کونکی وايي. دا نښې په معمول ډول د ځمکې پر سر وي او زیاتره د ملکیت، موقعیتونو، لکه: د ودانولو لپاره د ودانیزو برخو ډیزاین شوي موقعیتونه یا د ځمکې پر مخ د ځانګړتیاوو موقعیت، یا د حکومت له لوري ، یا د مدني قانون له لورې د نورو اړینوموخو، لکه: د ملکیت پلور لپاره د نقشو او پولو ټاکلو لپاره کارول کېږي. د سروې کوونکي د جیوډوزي (د ځمکې اندازه کول)، هندسې، مثلثات، ریګریشن شننې، فزیک، انجنیري، میټرولوژي (مقیاس پوهنه)، د پروګرام کولو ژبې او د قانوني عناصرو پر مټ کار کوي. دوی د نقشه اخیستنې دوربینونه (total stations)، د نقشې روباټیک توربینونه (robotic total stations)، زاویه سنجونه (theodolites)، له سپوږمکې معلومات اخېستونکي (GNSS receivers)، انعکاس کوونکي(retroreflectors)، 3D سکنرونه، لیدار حسګر، مخابرې، [[میلان]] سنج، ټبلېټونه، نوري او ډیجیټل ترازو، د فرعي سطحې نښه کوونکي، ډرون، GIS او د سروې  سافټویر تجهیزات کاروي. سروې د مستند تاریخ له پیله د انساني چاپېریال په پراختیا کې یو عنصر و. د ودانیو د چارو د زیاتره ډولونو د پلان او اجرا لپاره  اړینه وه. په ټرانسپورټ، مخابراتو، نقشې اېستلو او د ځمکې د ملکیت د قانوني پولو په ټاکلو کې هم کارول کېږي او په ډېرو نورو علمي څانګو کې د څېړنې لپاره ارزښتناکه وسیله ده. == پېژند == د سروې کوونکو نړیوال فدراسیون، د سروې دنده په لاندې ډول تعریفوي:<ref>{{Cite web|title=Definition|url=http://www.fig.net/about/general/definition/index.asp|website=fig.net|access-date=17 February 2016|archive-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021140848/http://www.fig.net/about/general/definition/index.asp|url-status=dead}}</ref> سروې کوونکی یوه مسلکي شخص ته ویل کېږي چې د لاندې فعالیتونو د یوه یا ډېرو ترسره کولو لپاره علمي وړتیا او تخنیکي مهارتونه ولري: * د ځمکې، دری بعدي شیانو، د نښو د ساحو او خط السیر ټاکل، اندازه کول او وړاندې کول. * د ځمکې او جغرافیې اړوند معلوماتو راټولول او تشرېح کول. * د ځمکې، سمندر او په دې ځایونو د هر ډول جوړښتونو د پلان او اغېزمنې ادارې لپاره د دې معلوماتو کارول او * د پورته فعالیتونو په اړه څېړنې او د هغوی پراختیا. == تاریخچه == === لرغونې تاریخچه === سروې له هغه وخت نه را منځ ته شوه چې انسانانو لومړۍ لویې ودانۍ جوړې کړې. په لرغوني مصر کې، د پړي د غځولو پر مټ د نیل سیند د کلني سیلابونو وروسته د استنادي دېوالونو د بیا رغولو لپاره ساده هندسه کارول کېده. د ګیزا د لوی هرم، چې په ۲۷۰۰ کال مخکې له میلاد نه جوړ شوی، غوره مربع والی او د شمال - سویل لور ته د هغه جهت د مصریانو د سروې پوهه تاییدوي. د گروما وسیله له بین النهرین (له میلاد نه مخکې د لومړۍ زریزې له پیل څخه) سرچینه اخلی. په سټون هینج کې (۲۵۰۰ کاله مخکې له میلاد نه) له تاریخ نه د پخوا زمانې څلی د دې زمانې د سروې کوونکو له لوري د میږوي او پړي د هندسې په کارولو ودان شوی دی.  <ref>Johnson, Anthony, ''Solving Stonehenge: The New Key to an Ancient Enigma''. (Thames & Hudson, 2008) {{ISBN|978-0-500-05155-9}}</ref><ref>{{citation|title=International Symposium on History of Machines and Mechanisms: Proceedings of HMM 2008|author=Hong-Sen Yan & Marco Ceccarelli|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-1-4020-9484-2|page=107}}</ref> د ریاضي پوه لیوهوی د هایداو سوانجینګ یا د سمندر ټاپو ریاضیکي لارښود تر نامه لاندې په خپل اثر کې چې په ۱۶۳ کال کې خپور شوی، د لرې پرتو شیانو د اندازه کولو لارې تشرېح کړې دي. رومیانو د ځمکې سروې ته د یوه مسلک په سترګه کتل. دوی بنسټیز سنجشونه را منځ ته کړل چې پر بنسټ یې د روم سترواکې وېشل شوې وه، لکه د فتح شویو ځمکو د مالیاتو ثبت (۳۰۰ ز کال) د روم سروې کوونکي د Gromatici په نوم یادېدل.  <ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|title=Surveying Instruments of Greece and Rome|url=https://books.google.com/books?id=1Izau5_ihmsC|access-date=30 August 2012|date=23 April 2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521792974}}</ref> د منځنیو پېړیو په [[اروپا]] کې، په پولو د قدم وهلو دود د کلیو یا بانډو پولې ساتلې. په دې کې د اوسیدونکو یوه ډله را ټولېده او د بانډو یا کلي شاوخوا ګرځېدل، ترڅو د پولو ټولنیز یادښت رامنځ ته کړي. ځوانو هلکانو ته هم د دې لپاره ونډه ورکول کېده چې ډاډ ترلاسه کړي چې دا یادښت د اوږدې مودې لپاره دوام وکړي.   په ‍‍۱۰۸۶ ز کال کې فاتح وېلیم په انګلستان کې د محشر د ورځې یا Domesday تر نوم لاندې کتاب ترتیب کړ. دې کتاب د ځمکې د ټولو مالکینو نومونه، د ځمکې ساحه، د ځمکې کیفیت او د سیمې د محتوا او اوسیدونکو مشخص معلومات ثبت کړل، خو په دې کې نقشې نه وې چې کره موقعیت په ګوته کړي.   === عصري زمانه === په ۱۵۵۱ ز کال کې ابیل مسطح میز تشرېح کړ، خو داسې انګېرل کېږي چې دا وسیله له دې وړاندې کارول کېده، ځکه چې د هغه تشرېح د یوې پرمختللې وسیلې په توګه وې.   په ۱۶۲۰ ز کال کې د ګونټر ځنځیر د [[انګلیسي]] ریاضي پوه اډمونډ ګونټر له لوري معرفي شو. دې د ځمکو نقشو ته لاره هواره کړه چې په کره توګه سروې شي او د قانوني او سوداګریزو موخو لپاره نقشه شي. لیونارډ ډیګز زاویه سنج تشرېح کړ چې د ''پانتومیریا په نوم هندسي کړنلاره'' (۱۵۷۱ز کال) تر نوم لاندې په خپل کتاب کې چې افقی زاویې اندازه کړې. جوشوا هبرمل (ایراموس هبرمل)  په ۱۵۷۶ ز کال کې د قطبنما او دری پایې پر مټ یو زاویه سنج رامنځ ته کړ. جنتان سیشن لومړی کس و چې په ۱۷۲۵ ز کال کې په زاویه سنج کې یو تیلیسکوپ ځای پر ځای کړ.  <ref name="turner">Turner, Gerard L'E. ''Nineteenth Century Scientific Instruments'', Sotheby Publications, 1983, {{ISBN|0-85667-170-3}}</ref> په ۱۸ پېړۍ کې، د سروې لپاره د نوو تخنیکونو او وسایلو کارول پیل شول. په ۱۸۸۷ ز کال کې جسي رامزډن لومړی کره زاویه سنج وړاندې کړ. دا زاویه سنج په افقی او عمودی سطحو کې د زاویو د محاسبې آله وه. نوموړي د خپل ډیزاین لپاره د وېش د کره ماشین په کارولو سره خپل غوره زاویه سنج رامنځ ته کړ. د رامزډن زاویه سنج د دې وسیلې په دقت کې لوی ګام وړاندې وړاندې کړ. په ۱۶۴۰ ز کال کې، وېلیم ګسکوین یوه وسیله اختراع کړه چې د هدف ښودلو د آلې په توګه یې په تلیسکوب د جمعې علامه (+) نصب شوې وه.  په ۱۷۷۱ ز کال جیمز واټ د واټن اندازه کولو لپاره نوري میټر جوړ کړ. دې وسیلې موازی زاویې اندازه کولې چې له هغې څخه تر وې نقطې پورې واټن اټکل کېده.   هالنډي ریاضي پوه ویلبرورډ سنیلیوس (اې. کې. اې. سنیل وان روین) په مثلث باندې د وېش عصري سیسټمیک کارول وړاندې کړل. نوموړي په ۱۶۱۵ ز کال کې د الکمار څخه تر بریډا پورې واټن سروې کړ، چې نږدې ۷۲ مایله (۱۱۶ کیلومتره) و. نوموړي یوازې ۳.۵٪ دا واټن لږ محاسبه کړی و. دا سروې د څلورضلعیو لړۍ وه چې ټولټال یې ۳۳ مثلثونه درلودل. سنیل وښودله چې څنګه د مسطحې فورمولونه اصلاح کېدای شي، ترڅو د ځمکې کوږوالی تر پوښښ لاندې راولي. نوموړي دا هم وښودله چې په څه ډول په نامعلومه نقطه کې د زاویو په کارولو سره د مثلث دننه د څوکو ترمنځ د یوې نقطې موقعیت وټاکل شي. دا د څوکو د جهتونو په پرتله چې قطب نما ته اړتیا لري، ډېر ځله محاسبه کېږي. د نوموړي کار د سروې مفهوم  د کنټرول د نقطو د لومړنۍ شبکې او ورپسې په لومړني شبکه کې د فرعي نقطو د ټاکلو په توګه رامنځ ته کړه.  ژاک کیسینی او د هغه زوی سیزر د ۱۷۳۳ او ۱۷۴۰ ز کلونو د فرانسې لومړۍ مثلث وېشنه ترسره کړ. دوی د نصف النهار قوس سروې بېرته ترسره کړه چې په ۱۷۴۵ ز کال کې د فرانسې لومړۍ نقشه چې په کره اصولو جوړه شوې وه، خپره شوه. په دې وخت کې د سیمه يیزو نقشو جوړولو لپاره د مثلث وېش تګلاره په غوره بڼه را منځ ته شوه.   د ۱۸ پېړۍ تر پای پورې د مثلث د وېش د لړۍ تفصيلي سروې ټول هېوادونه نقشه کړل. په ۱۷۸۴ ز کال کې، د بریتانیا د آردننس سروې ادارې د جنرال ویلیم رای یوې ډلې په اساسي توګه په مثلتونو باندې د بریتانیا وېش پیل کړ. د رامزډن لومړی زاویه سنج د دې سروې لپاره جوړ شوی و. په پای کې په ۱۸۵۳ ز کال کې د سروې بشپړه شوه. په ۱۸۰۱ ز کال د هند لویه مثلثاتي سروې پیل شوه. د هند سروې خورا پراخه علمي اغېزه درلوده. دې سروې په لومړي ځل د عرض البلد د قوس د یوې برخې د کره اندازه او د جیوډیزیکي بې نظمۍ اندازه په غاړه درلوده. دې سروې د ایورېست غر او د همالیا نورې څوکې نقشه او و نومولې. سروې د ۱۹ پېړۍ په اوږدو کې د صنعتي انقلاب له پیل سره د لوړې تقاضا مسلک شو. دې مسلک د خپل کار سره د مرستې لپاره ډېر کره وسایل رامنځ ته کړل. د صنعتي زیربناوو پروژو له سروې کوونکو ګټه پورته کړه، ترڅو کانالونه، سړکونه او د  اورګاډي پټلۍ نقشه کړي.   په متحده ایالاتو کې، د ۱۷۸۵ ز کال د ځمکې فرمان د عامه ځمکې د سروې سیسټم رامنځ ته کړ. دې سیستم د لوېدیځو سیمو د وېش بنسټ جوړ کړ، ترڅو د ځمکې پلور ته لاره هواره کړي. دې سیستم ایالاتونه په ښارګوټو ، مختلفوبرخو او ټوټو ووېشل. په ۱۸۰۸ز کال کې ناپیلیون بوناپارټ، د براعظمې اروپا لومړنی د املاکو او اراضي ثبت را منځ ته کړ. دې کار د ځمکې د ټوټو شمېر، د هغوی ارزښت، د ځمکې کارولو او نومونو په اړه معلومات راټول کړل. دا سیسټم په چټکۍ سره په اروپا کې خپور شو. په ۱۸۵۸ ز کال کې رابرټ تورینس په سویلي آسټرالیا کې د تورینس سیسټم معرفي کړ. تورینس هوډ درلود چې د ځمکې معاملې ساده کړي او د ځمکې د مرکزي ثبت له لارې معتبر نومونه چمتو کړي. د تورینس سیسټم د انګلیسي ژبې نړۍ په څو نورو هېوادونو کې و منل شو. په ۱۸۰۰ ز کلونو کې د اورګاډي په راتګ، سروې په پراخه کچه ارزښت ترلاسه کړ. سروې د دې لپاره اړینه ګڼل کېده چې د اورګاډي پټلۍ وتوانېږي، د تخنیکي او مالي پلوه ګټورې لارې پلان کړي. === شلمه پېړۍ === د دې پېړۍ په پیل کې سروې کوونکو پخوانيو ځنځیرونو او رسیو ته پراختیا ورکړه، خو لا هم د اوږد واټن کره محاسبه ستونزمن کار و. په ۱۹۵۰ ز کلونو کې ډاکتر ټریور لویډ واډلي، ټیلورومیټر (ځمک-سنج) جوړ کړ. دې آلې د دوه مایکروویو لېږدوونکي پر مټ، اوږد واټن اندازه کاوه. د ۱۹۵۰ز کلونو په وروستیو کې جیوډیمیټر (واټن-سنج) د واټن د الکترونیکي سنجش (EDM) تجهیزات معرفي کړل. د EDM واحدونو د واټن د محاسبې لپاره د نور د څپو د فریکونیسي د څو پړاوونو لېږد وکاراوه. دې وسیلو د ځنځیري اندازې د څو ورځو یا اونیو اړتیا سپما کړه چې له تګ پرته یې د څو کیلومترو نقطو تر منځ محاسبه ترسره کوله. <ref>{{cite web|last1=Mahun|first1=Jerry|title=Electronic Distance Measurement|url=http://jerrymahun.com/library/Distance/a.htm|website=Jerrymahun.com|access-date=20 July 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729013241/http://jerrymahun.com/library/Distance/a.htm|archive-date=29 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Cheves|first1=Marc|title=Geodimeter-The First Name in EDM|url=http://www.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=394|access-date=20 July 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310225310/http://www.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=394|archive-date=10 March 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Sturman|first1=Brian|last2=Wright|first2=Alan|title=The History of the Tellurometer|url=http://www.fig.net/pub/fig2008/papers/hs01/hs01_03_sturman_wright_2833.pdf|publisher=International Federation of Surveyors|access-date=20 July 2014}}</ref> پرمختللو الکترونکي وسایلو د EDM کوچني کولو لاره هواره کړه. په ۱۹۷۰ ز کلونو کې د زاویې او واټن د محاسبې ګډه لومړنۍ وسیله را څرګنده شوه، چې  د ټول سټیشن (نقشه اخیستونکي دوربینونه) په نامه یادېدل. تولید کوونکو د درجې پر بنسټ نور تجهیزات اضافه کړل، چې د اندازه کولو په دقت او سرعت کې یې ښه والی راوست. په لویو پرمختګونو کې د کوږوالي انډول کوونکو، د ډېټا ثبت کوونکو او د سملاسي محاسبې پروګرامونو ګډون درلود.   د سپوږمکۍ موقعیت ټاکونکی سیسټم، لومړی د متحده ایالاتو دسمندري ځوکونو د تګ را تګ سیسټم و چې د لومړی ځپل لپاره په ۱۹۶۰ ز کال کې په بریالیتوب سره په لاره واچول شو. د سیسټم اصلي موخه د پولاریز توغندیو لېږدوونکو اوبتلو ته د موقعیت په اړه معلومات چمتو کول وو. سروې کوونکو وموندله چې دوی کولای شي، د ساحوي اخیستونکو پر مټ د نقطې موقعیت معلوم کړي. د تیت سپوږمکیو پوښښ او لویو تجهیزاتو مشاهدې ستونزمنې او ناسمې کړې. اصلي کارونه په لرې پرتو ځایونو کې د نښانو رامنځ ته کول وو. په ۱۹۸۷ ز کال کې د متحده ایالاتو هوایی ځواک د نړیوالې موقعیت ښودنې سیسټم (GPS) لومړی نمونه سپوږمکۍ په لاره واچوله. GPS د دقت د را منځ ته کولو لپاره، د سپوږمکیو له لویې ټولګې او د سیګنال پرمختللي لېږد څخه کار اخیست. د GPS لومړنیو مشاهدو د سروې د دقت د شرایطو لپاره د ساکن اخیستونکو پر مټ څو ساعتونو مشاهدې ته اړتیا درلوده. وروستیو پرمختګونو هم سپوږمکۍ او هم په اخیستونکو کې په حقیقي وخت کې د حرکت پېژندنې (RTK) سروې ته لاره هواروي. د RTK سروې د ثابت مرکزي سټیشن او دویم متحرک انتن پر مټ د لوړ دقت اندازه ترلاسه کوي. په دې کې د متحرک انتن موقعیت تعقیب کېږي.   === یووېشتمه پېړۍ === زاویه سنج، ټوټل سټیشن، او RTK GPS د سروې د مروجو لومړنیو تګلارو په بڼه پاتې شوي دي. د لرې حسګرو او سپوږمکۍ پر مټ انځورونه ورځ په ورځ غوره او ارزانه کېږي، چې په عامه بڼه کارولو ته لاره هواروي. په وتلې نوې ټیکنالوژي کې درې بعدي (3D) سکن او د توپوګرافیک سروې لپاره د لیډر (lidar) کارول ګډون لري. له فوتوګرامیټریک (تصویر سنجې) د انځور له پروسس سره د بې پیلوټه الوتکو ټیکنالوژي هم په څرګندېدو ده. == سرچينې == 1h4tcalhi6a9jx3szo98a5zdsua57um 0 61248 368531 367157 2026-08-26T22:02:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368531 wikitext text/x-wiki تولید د بېلابېلو مادي او غیرمادي توکو (پلان، پوهې) د یوځای کولو پروسه ده، څو د مصرف لپاره یو څه برابر کړي. دا د محصول، یوه توکي یا خدمت د جوړولو عمل دی، چې ارزښت لري او له خلکو سره د هغوی په ګټه کې مرسته کوي. د اقتصاد ساحه چې پر تولید تمرکز کوي او د لګښت (پېرودونکي) له تیورۍ سره تړلې ده، د تولید تیوري ورته ویل کېږي.<ref>"Kotler", P., Armstrong, G., Brown, L., and Adam, S. (2006) ''Marketing'', 7th Ed. Pearson Education Australia/Prentice Hall.</ref><ref>{{Cite web |title=Sickles, R., & Zelenyuk, V. (2019). Measurement of Productivity and Efficiency: Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781139565981 |url=https://assets.cambridge.org/97811070/36161/frontmatter/9781107036161_frontmatter.pdf |access-date=2022-05-09 |archive-date=2019-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510043056/https://assets.cambridge.org/97811070/36161/frontmatter/9781107036161_frontmatter.pdf |url-status=dead }}</ref> د تولید پروسه او وتونکيپه مستقیمه توګه د تولیدي محصولاتو د اصلي لاس ته راتلونکو (تولیدي فکتورونو) د کارولو پایله ده. ځمکه، کار او پانګه د لومړنیو تولیدوونکو توکو یا خدمتونو په توګه پېژندل شوي دي او د تولید درې بنسټیز عوامل ګڼل کېږي. دا لومړني لاس ته راتلونکي د وتونکو په پروسه کې تر یوه بریده نه بدلېږي او نه هم په محصول کې بشپړه برخه ده. د کلاسیک اقتصاد له مخې مواد او انرژي د دویمي فکتورونو په توګه ډلبندي شوي دي؛ ځکه چې دا د ځمکې، کار او پانګې دوه اړخیر محصولات دي. دې ته په پام سره لومړني فکتورونه ټول د زېرمو په راټولولو کې ښکېل دي، لکه ځمکه چې له خاورې پورته او ښکته طبیعي سرچینې په کې شاملې دي. په هر حال د انسان په پانګه او کار کې توپیر شته. د تولید پر عامو عواملو سربېره د فکر په بېلابېلو اقتصادي مکتبونو کې تشبث او ټکنالوژي ځینې وخت په تولید کې د پراختیا لامل کېږي. دا چاره عامه ده، چې د کنټرول وړ لګښتونو زیاتره ډولونه د محصول د تولید د ترلاسه کولو لپاره کارېږي. د تولید دنده دا ده، چې د لاس ته راتلونکو او وتونکو د کچې منځنۍ اړیکه وارزوي. <ref>{{Cite book|last=Samuelson|first=Paul A.|title=Economics|url=https://archive.org/details/economics0000samu_c7w7|date=2010|others=William D. Nordhaus|isbn=978-0-07-351129-0|edition=Nineteenth|location=Boston|oclc=244764097}}</ref><ref>{{Cite book|last=Parkin|first=Michael|title=Microeconomía: versión para Latinoamérica|url=https://archive.org/details/microeconomiaver0000park|date=2001|publisher=Addison Wesley|author2=Gerardo Esquivel|isbn=968-444-442-7|edition=5the|location=México|oclc=47734101}}</ref><ref>{{Cite book|last=O'Sullivan|first=Arthur|title=Economics : principles in action|date=2003|publisher=Prentice Hall|author2=Steven M. Sheffrin|isbn=0-13-063085-3|location=Needham, Mass.|oclc=50237774}}</ref><ref>{{Cite book|first=Hans|last=Brems|title=Quantitative economic theory: a synthetic approach|url=https://archive.org/details/quantitativeecon0000brem|date=1968|publisher=Wiley|oclc=797732311}}</ref><ref>{{Citation|last=Pearce|first=David W.|title=O|date=1992|work=Macmillan Dictionary of Modern Economics|pages=311–320|location=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-22136-3_15|isbn=978-0-333-58280-0}}</ref> اقتصادي هوساینه د تولید په پروسه کې رامنځته کېږي، په دې معنا چې ټول اقتصادي فعالیتونه په مستقیم یا نامستقیم ډول د انسان غوښتنې او اړتیاوې پوره کوي. هغه درجې چې اړتیاوې یې پوره کېږي، تر ډېره د اقتصادي هوساینې د اندازې په توګه منل شوې دي. تولید دوه ځانګړنې لري، چې د اقتصادي هوساینې زیاتوالی تشرېح کوي. د توکو او خدمتونو د کیفیت-بیې نسبت ته وده ورکوي او د ودې ډېرو اغېزناکو بازارونو تولید یاټولټال تولید عواید ډېروي، چې د GDP په ډېرولو کې مرسته کوي. د تولید مهمې بڼې دا دي: * د بازار یا مارکېټ تولید * عام تولید * کورنی تولید ددې لپاره چې د اقتصادي هوساینې پراصل پوه شو، باید دا درې تولیدي پروسې زده کړو. دا ټول هغه توکي تولیدوي، چې ارزښت لري او د افرادو له هوساینېسره مرسته کوي. د اړتیاوو رضایت د تولید شوو توکو له کارولو سرچینه اخلي. د اړتیا رضایت هغه وخت ډېرېږي، چې د توکو د کیفیت او کمیت تناسب ښه شي او په کم لګښت ډېر رضایت یا خوښي ترلاسه شي. د توکو د کیفیت او بیې تناسب ته وده ورکول د تولیدوونکي لپاره د محصولاتو سیالۍ ته د ودېورکولو په موخه یوه مهمه لاره ده، خو دا ډول لاسته راوړنې چې پر پېردونکو وېشل شوې دي، د تولید له معلوماتو سره نه شي اندازه کېدای. د توکو د سیالۍ د ښه والي معنا دا ده، چې تر ډېره د تولیدوونکو لپاره د محصول بیې راټیټوي او په عاید کې زیان رامنځته کېږي، چې دا چاره د پلور د حجم په ودې سره جبرانېږي. اقتصادي رفاه یا هوساینه هم د عوایدو د ودې له امله ډېرېږي، چې د پرمختللي او ډېر اغېزناک بازاري تولید له امله ترلاسه کېږي. د بازار تولید د تولید یوازینۍ بڼه ده، چې عواید رامنځته کوي او پر شریکانو یې وېشي. عامه تولید او کورنی تولید د بازار په تولید کې د عایداتو له لارې تمویلېږي. په دې توګه د بازار تولید د هوساینې په رامنځته کولو کې دوه ګونی رول لري، د بېلګې په ډول د توکو او خدماتو تولید او د عاید رامنځته کولو ونډه. د دغې دوه ګونې ونډې له امله د بازار تولیداقتصادي هوساینه«Primus Motor» دی او له همدې امله ورته دلته بیاکتنه کېږي. == د تولیدي اقتصاد توکي == د تولید اصلي انګېرنه هماغه د تولیدوونکي د ګټې د اعظمي کولو اصلي موخه ده. د تولید د ارزښتونو توپیر (د تولید ارزښت) او بیې (د تولید له عواملو سره تړاو لري) محاسبه شوې ګټه ده. موثریت، ټکنالوژي، بیه، چلند، لګښت او د تولید بدلونونه مهم توکي دي، چې په تولیدي اقتصاد کې د پام وړ اغېز لري. === مؤثریت === موثریت د بې اغېزې کچې د تولید پرځای په تولید کې د بشپړ ظرفیت په ترلاسي او ساتنه کې ډېر رول لري. په موثریت کې بدلونونه په اوسنيو لاسته راغلو کې له مثبت بدلون سره تړاو لري، لکه ټکنالوژیک پرمختګ چې د تولیدوونکي له دریځ سره تړاو لري. <ref>{{Cite book|last1=Sickles|first1=Robin C.|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781139565981/type/book|title=Measurement of Productivity and Efficiency: Theory and Practice|last2=Zelenyuk|first2=Valentin|date=2019-03-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03616-1|edition=1|doi=10.1017/9781139565981|s2cid=155765388}}</ref> === ټکنالوژیکي بدلونونه === دا توکي د تولید په ساحه کې د ټکنالوژۍ روان تطبیق ګوري. ټکنالوژيک بدلون د اقتصادي تولید د پایلو په پرمختګ کې دیوه ټاکونکي دنده لري، څرنګه چې د اقتصادي تاریخ په اوږدو کې یادونه شوې لکه صنعتي انقلاب. له همدې امله دا مهمه ده، چې پر تولید یې د اغېز څارنې ته دوام او د نویوټکنالوژیو پراختیا ته وده ورکړل شي.<ref>{{Citation|chapter=Wild Goose Chase|title=Meme|pages=7|publisher=University of Iowa Press|isbn=978-1-60938-142-4|jstor=j.ctt20q1vw8|last1=Wheeler|first1=Susan|year=2012}}</ref> === چلند، لګښت او ګټه === د تولیدوونکي د چلند او د تولید د اصلي انګېرنې ترمنځ پیاوړې اړیکه شته. دواړه د ګټې د اعظمي کولو چاره په غاړه اخلي. ښايي تولید د مصرف په پایله کې د بېلابېلو فکتورونو ترمنځ زیات، کم یا ثابت پاتې شي. د تولید او مصرف ترمنځ اړیکه د عرضې او تقاضا د اقتصادي تیورۍ پر وړاندې غبرګون دی. پر دې اساس کله چې تولید د فکتور له مصرف نه ډېر کم شي؛ نو د تولید د کمښت لامل کېږي. برعکس که له مصرف نه تولید ډېر شي؛ نو د تولید ډېرښت ښي. === بیه اېښودنه === په اقتصادي بازار کې د تولید د لاسته راغلو او له لاسه وتلو بیې له بهرنیو فکتورونو ټاکل کېږي، لکهتولیدوونکی چې د بیې اېښودونکی دی. له همدې امله بیه د تولیدي اقتصاد د رښتینې نړۍ په غوښتنلیک کې یو مهم توک دی. که نرخونه هم ډېر لوړ وي، محصول به په اسانۍ تولید نه شي. د بیې او مصرف ترمنځ هم یوه پیاوړې اړیکه شته، چې په دې سره د ټول تولید کچه اغېزمنېږي. <ref>{{Cite book|last=Smith|first=Tim J.|title=Pricing strategy : setting price levels, managing price discounts, & establishing price structures|date=2012|isbn=978-0-538-48088-8|location=Mason, Oh|oclc=651908448}}</ref><ref>{{Cite book|title=Marketing: concepts and strategies|url=https://archive.org/details/marketingconcept0000unse|date=2012|publisher=Cengage Learning|author=Sally Dibb|isbn=978-1-4080-3214-5|edition=6th|location=Andover|oclc=827191762}}</ref> === مصرفوونکي === د شرکت پېرودونکي عموماً مصرفوونکي، د بازار نور تولیدوونکي یا په عامه سکتور کې تولیدوونکي دي. هر یو یې د انفرادي تولید دندې لري. د رقابت یا سیالۍ له امله د توکو د بیې او کیفیت تناسب ښه کېږي او دا چاره پېرودونکو ته د غوره محصول ګټې په لاس ورکوي. پېرودونکي په کمه بیه ډېر توکي ترلاسه کوي. په کورني او عامه سکتور کې دا چاره په دې معنا ده، چې په کمه بیه د اړتیا ډېر رضایت ترلاسه کېږي. له دې امله د مصرفوونکو تولیدات د وخت په تېرېدو سره ډېرېږي، آن که په عاید کې یې بدلون هم رانه شي. === عرضه کوونکي === د شرکتونو یا کمپنیو عرضه کوونکي په ځانګړې توګه د موادو، انرژۍ، پانګې او خدمتونو تولیدوونکي دي. هر یو یې انفرادي تولیدي دندې لري. د عرضه شوو توکو په بیو یا کیفیت کې بدلون د دواړو لوبغاړو (شرکت او عرضه کوونکو) د تولید پر فعالیتونو اغېز ښندي. موږ دې پایلې ته ورسېدو، چې د شرکت او عرضه کوونکو تولیدي دندې د دوامدار بدلون په حال کې دي. == سرچينې == n58wxp0zwapic9k7waz0i2zlcdekbvi 0 62263 368540 303827 2026-08-27T01:33:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368540 wikitext text/x-wiki د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د برېښنایي جنراتورونو او برېښنایي شبکو تر پرمختیا دمخه، بټرۍ د برېښنا لومړنۍ سرچینه وه. د بټرۍ په ټکنالوجي کې پرله‌پسې پرمختګونو، له پخوانیو علمي مطالعاتو نیولې د تلګراف او ټېلفون، او وروسته له‌هغې د لېږدېدونکو کمپیوټرونو، ګرځنده ټېلفونونو، برېښنایي موټر او د ګڼ‌شمېر نورو برېښنایي وسایلو تر رامنځ‌ته کېدو پورې، په سترو برېښنایي پرمختګونو کې اسانتیاوې راوړې. ساینس‌پوهانو او انجنیرانو د سوداګریزو بټریو څوګونې بڼې رامنځ‌ته کړې. «نمجن شیلونه (حجرې)» خلاصې جعبې وې چې اوبلن الکترولیت او فلزي الکترودونه په کې ځای په ځای شوي وو. د الکترودونو بشپړ مصرفېدلو سره سم، نمجن شیلونه د الکترود او الکترولیت د ځای په ځای کولو له‌لارې تجدید شول. د خلاصو جعبو کارونه په ګرځنده یا لېږدېدونکو وسایلو کې مناسبه نه‌ده. نمجن شیلونه، په سوداګریزه توګه، د تلګراف او ټېلفون په سیسټمونو کې وکارول شول. په لومړني برېښنایي موټر کې له نیمه-سرغوچو نمجنو شیلونو څخه کار اخېستل شوی ؤ. د بټریو یوه مهمه ډلبندي، د «عُمر دورې» پر بنسټ ډلبندي ده. «لومړنۍ» بټرۍ له جوړېدلو وروسته سملاسي بهیر تولیدولای شي، خو که یو ځلي چې فعال توکي یې مصرف شول، په برېښنایي توګه د بیا چارجولو امکان یې نشته. د اسید-سرب بټریو او وروسته له هغو د «دوه‌یمې» یا «د چارج‌وړ» ډولونو په رامنځ‌ته کېدلو سره، شیل ته د انرژي راګرځولو زمینه برابره شوه، چې په‌دې توګه د دایمي مونتاژ شویو شیلونو عمر کې زیاتوالی راغی. د شلمې پېړۍ په دوه‌یمې نیمایي کې د نکلي او لیټیمي بټریو په جوړولو سره، له لاسي څراغ څخه نیولې تر ګرځنده ټېلفونونو پورې، د ګڼ‌شمېر لېږدېدونکو برېښنایي وسایلو په پراختیا کې اسانتیاوې راغلې. ډېرې لویې ولاړې بټرۍ د شبکه‌یي انرژي په زېرمه کولو کې کارونې لري، چې د برېښنا انرژي د توزېعي شبکو په انشا کولو کې مرسته کوي. == اختراع == د اتلسمې پېړۍ له نیمایي وروسته، مخکې تر دې چې بټرۍ جوړې شوې وي، ازمایښت کوونکو، د برېښنایي چارج زېرمه کولو په موخه، د لیدن له ښیښه‌یي لوښو څخه کار اخېسته. د لیدن ښیښه‌یي لوښي، د خازن د لومړنۍ بڼې په توګه، د بټریو پر خلاف، خپل چارج په فزیکي ډول زېرمه کاوه او ټول یې په یوه ځلي ازادوه. ډېري ازمایښت کوونکو د لیدن څو ښیښه‌یي لوښي سره وتړل ترڅو غښتلی چارج رامنځ‌ته کړي او له هغو جملې څخه یو هم د مستعمره‌یي امریکا مخترع «بنجامین فرانکلین» ؤ او کېدای شي لومړی کس وي چې دغه تړښت یې د «برېښنایي بټرۍ» په نامه یاد کړ (برېښنایي بټرۍ، په نظامي اصطلاح، د وسلو د یوځای کارکړنې لپاره یوه لوبه ده).<ref name="Allerhand">{{cite journal|last1=Allerhand|first1=A.|title=Who invented the earliest capacitor bank ("battery" of Leyden jars)? It's complicated|journal=[[Proceedings of the IEEE]]|date=2018|volume=106|issue=3|pages=498–500|doi=10.1109/JPROC.2018.2795846}}</ref><ref>{{cite web|title="Electrical battery" of Leyden jars, 1760-1769|url=http://www.benfranklin300.org/frankliniana/result.php?id=72&sec=0}}</ref> د لویجي ګالواني د موندنو پر بنسټ، د هغه یوه ملګري او همکار ساینس‌پوه «الساندرو ولټا» باور درلود چې مشاهده شوې برېښنایي ښکارنده د د دوو داسې بېلابېلو فلزونو له‌امله رامنځ‌ته کېږي چې د یوه نمجن منځګوړي له‌لارې سره وصل شوي دي. هغه خپله فرضیه د ازمایښتونو له‌لارې تایید کړه او پایلې یې په ۱۷۹۱ز کال کې خپرې کړې. په ۱۸۰۰ز کال کې، ولټا لومړنۍ واقعي بټرۍ اختراع کړه، چې د فزیکي بڼې پر ځای، د یوه کېمیاوي تعامل له‌لارې چارج زېرمه کوي او ازادوي، چې د «ولټایي پیل» به نامه مشهور شو. ولټایي پيل کې د مسي او جستي ډېسکونه یو د بل په سر کېښودل شوي وي او په مالګوبي کې د خیشتې شوې ټوټې یا مقوا (یعنې، الکترولیت) یوه قشر په واسطه جلا کېدل. د لیدن ښیښه‌یي لوښي پر خلاف، ولټایي پیل روانه برېښنا او ثابت بهیر تولیدوه، او په هغه وخت کې چې نه کارول کېده، خورا لږ چارج یې له‌لاسه ورکوه، که څه هم د هغه لومړني موډلونو د جرقې د تولیدولو لپاره، بشپړ غښتلی ولټېج رامنځ‌ته کولای نه‌شو. هغه پر بېلابېلو فلزونو باندې ازمایښت ترسره کړ، چې جست او نقرې تر ټولو ښې پایلې ورکړې.<ref>{{cite web|first=Bernard S.|last=Finn|url=http://americanhistory.si.edu/powering/past/prehist.htm|title=Origin of Electrical Power|publisher=National Museum of American History|date=September 2002|access-date=2012-08-29|archive-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110100450/http://americanhistory.si.edu/powering/past/prehist.htm|url-status=dead}}</ref> ولټا باور درلود چې رامنځ‌ته شوی بهیر د دوو بېلابېلو مادو د تماس پایله ده– یوه پخوانۍ او منسوخ شوې علمي تیوري چې د تماسي راکښلو په توګه پېژندل کېږي– نه د کېمیاوي تعاملاتو پایله. په پایله کې، هغه د جستي صفحو رژېدنه د یوې نااړوندې نیمګړتیا په توګه په پام کې ونیوله چې کېدای شي، په یوه ډول، د موادو په بدلولو سره دغه ستونزه هم حل شي. سره له‌دې، هېڅ ساینس‌پوه ونه‌شو کولای چې د دغې رژېدنې د حل لاره ومومي. په حقیقت کې، مشاهده شوه چې د لا لوړ بهیر په تېرېدو سره، رژېدنې چټکه رامنځ‌ته کېده. دغه ښکارنده ښیي چې، د بټرۍ د بهیر رامنځ‌ته کولو وړتیا لپاره، په حقیقت کې دغه رژېدنه حتمي وه. دغه مساله تر یوه بریده، د الکتروکیمیاوي تیوري په ملاتړ سره، د ولټا د تماسي راکښلو تیوري د ردېدلو لامل وګرځېده. د «پیالو تاج» او «ولټایي پیل» په تړاو د ولټا بېلګې په پورته او ښکته برخو کې یوشمېر اضافي فلزي ډېسکونه لري چې اوس مهال نااړین انګېرل کېږي. <ref name="Trough Battery2">{{cite web|author=Institute and Museum of the History of Science|title=Trough Battery|url=http://brunelleschi.imss.fi.it/museum/esim.asp?c=100497|access-date=2007-01-15}}</ref><ref name="Decker">{{cite encyclopedia|last=Decker|first=Franco|encyclopedia=Electrochemistry Encyclopedia|title=Volta and the 'Pile'|date=January 2005|publisher=Case Western Reserve University|url=http://electrochem.cwru.edu/encycl/art-v01-volta.htm|access-date=2012-11-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716205546/http://electrochem.cwru.edu/encycl/art-v01-volta.htm|archive-date=2012-07-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716205546/http://electrochem.cwru.edu/encycl/art-v01-volta.htm |date=2012-07-16 }}</ref> د ولټا د پیل اصلي موډلونه ځینې تخنیکي نیمګړتیاوې درلودې؛ یوه نیمګړتیا یې، د ډېسکونو د دروندوالي له‌امله د مالګوبو خیشته شوې ټوټې نښېځېدنې په پایله کې د الکترولیت څڅېدنه او د لنډو سرکټونو رامنځ‌ته کېدل وو. د ویلیام کریکشنک په نامه یوه سکاټلنډي، د موادو د سر په سر کېښودلو پر ځای د هغو پلنولو له‌لارې دغه ستونزه حل کړه. دغه بټرۍ د ژورې بټرۍ (Trough Battery) په توګه پېژندل کېده. په‌خپله ولټا هم یو ډول بټرۍ اختراع کړه چې د مالګې محلول په واسطه د ډکو شویو پیالو له ځنځیري لړۍ څخه جوړه شوې وه؛ چې دغه پیالې په مایع کې د ډوب شویو فلزي قوسونو په واسطه سره وصل شوې وې. دغه بټرۍ د «پیالو تاج» په نامه یادېدله. فلزي قوسونه له دوو بېلابېلو لېم شویو فلزونو (د بېلګې په توګه: جست او مس) څخه جوړ شوي وو. دغه موډل جوته کړه چې، که څه هم ډېره معمول نه‌دی، خو د اصلي پيلونو په پرتله خورا کاروړ دی. د ولټا بټریو یوه بله ستونزه د بټرۍ لنډ عمر ؤ (تر ټولو ښه حالت کې، یو ساعت ؤ)، چې لامل یې دوې ښکارندې وې: لومړی لامل یې دا ؤ چې تولید شوی بهیر د الکترولیت محلول الکترولیز کوي او په پایله کې یې د مس پر مخ د هایدروجن د پوکڼیو یوه پرده رامنځ‌ته کېږي چې په پرله‌پسې توګه د بټرۍ دننی مقاومت زیاتوي (دغه ستونزه، چې د قطبي کېدنې په نوم یادېږي، د اضافي تدبیرونو په نیولو سره په نومهالو شیلونو کې حل شوې ده). بل لامل یې د «موضعي عمل» په نامه یوه ښکارنده وه، چې په هغه کې دقیقه‌ای لنډ سرکټونه د جست د ککړو برخو پر شاوخوا رامنځ‌ته کېدل او له‌امله یې جست ضعیفه کېده. دغه ستونزه په ۱۸۳۵ز کال کې د انګلیسي مخترع «ویلیام ستورجن» له‌خوا حل شوه؛ ستورجن وموندله چې ګډ شوي جست (چې پر سطحه یې یو مقدار پاره موښل شوې وي) له «موضعي عمل» څخه نه اغېزمن کېږي.<ref name="The Electromagnetic Telegraph2">{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|title=The Electromagnetic Telegraph|last=Calvert|first=James B.|year=2000|access-date=2007-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070804113714/http://www.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm|archive-date=2007-08-04|url-status=dead}}</ref> د ولټا بټرۍ، له نیمګړتیاوو سره، سره، د لیدن ښیښه‌یي لوښو په پرتله لا ثابت بهیرونه رامنځ‌ته کوي؛ او د انګلیسي جراح «انتوني کارلیسل» او انګلیسي کېمیاپوه «ویلیام نیکولسن» له‌خوا د د اوبو لومړنۍ الکترولیز په څېر، د ګڼ‌شمېر نویو ازمایښتونو او کشفیاتو لپاره لاره اواره کړه. == سرچينې == k4fsamhvkhl0qx6923yskrca3l4166b 0 62602 368539 342778 2026-08-27T01:16:40Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368539 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:«Гулливер» и «Парус».JPG|بټنوک]] '''د اوکراين اقتصاد''' مخ پر وده، مخلوط اقتصاد دی چې په ختځه اروپا کې موقعيت لري. د دې هېواد اقتصاد له ۲۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۸ز کال پورې هغه مهال چې په ټوله نړۍ کې ستره سوړبازاري پيل شوه، په چټکۍ سره وده وکړه، ان تر دې چې دا هېواد يې د ۲۰۰۸-۲۰۰۹ اوکرايني مالي بحران پورې ورساوه. د هېواد اقتصاد په ۲۰۱۰ز کال کې بېرته ورغېد او تر ۲۰۱۳ز کال پورې يې پرمختګ وکړ. له ۲۰۱۴ څخه تر ۲۰۱۵ز کال پورې، د اوکراين اقتصاد له سخت سقوط سره مخ شو، په داسې حال کې چې په ۲۰۱۵ز کال کې د دې هېواد جي ډي پي د ۲۰۱۳ز کال د ارزښت له نيمايي څخه يو څه لوړه وه. په ۲۰۱۶ز کال کې، اقتصاد يو ځل بيا په وده پيل وکړ. تر ۲۰۱۸ز کال پورې، د اوکراين اقتصاد په تېزۍ سره مخ پر وده و او د ۲۰۰۸ز کال د اندازې په پرتله نږدې ۸۰٪ ته ورسېد. د ۱۹۹۰ز لسيزې پر مهال په رکود کې سخت پړسوب او په اقتصادي توليد کې د پخواني شوروي اتحاد د اوکراين د جي ډي پي له نيمايي څخه هم کمېدل شامل وو. په لومړي ځل په ۲۰۰۰ز کال کې د جي ډي پي وده ثبت کړای شوه او تر اتو کلونو پورې يې دوام پيدا کړ. دا وده د ۲۰۰۸ز کال د نړيوال مالي بحران له امله ودرېده، خو اوکرايني اقتصاد بېرته ورغېد او د ۲۰۱۰ز کال په لومړۍ ربعه کې يې مثبته جي ډي پي تر لاسه کړه. د ۲۰۱۰ز لسيزې په لومړيو کې، اوکران د يو ستر اروپايي اقتصاد د ډېرو برخو لرونکي هېواد په توګه پېژندل کېدو: حاصلخېزې کرنيزې ځمکې، ښه پرمختللی صنعتي مرکز، ښه روزل شوی مزدور او يو ښه تعلیمي نظام. په هر حال، د ۲۰۱۳ز کال د اکتوبر تر مياشتې، د اوکراين اقتصاد يو ځل بيا د سوړبازارۍ په منګولو کې وغورځېد. له دې مخکې دوبي کې، د روسیې له خوا د پولو د سختو سرحدي مقرراتو او ګمرکي مديريت له امله، روسيې ته د اوکران په صادراتو کې د پام وړ کمښت راغی. د ۲۰۱۴ز کال په لومړيو کې د روسيې له خوا له خپل هېواد سره د «کريميا» الحاق او د ۲۰۱۴ز کال په پسرلي کې د «ډونباس» پيل شوې جګړې د اوکران اقتصاد  ته سخت زيان ورساوه او د دې هېواد دوه صنعتي سيمې يې سختې زيانمنې کړې. په ۲۰۱۳ز کال کې، د اوکران د جي ډي پي وده صفر وه. په ۲۰۱۴ز کال کې د اوکراين اقتصاد ۶.۸٪ کمښت ولید او په ۲۰۱۵ز کال کې په جي ډي پي کې دا کچه تر ۱۲٪ پورې دوامداره پاتې شوه. د ۲۰۱۷ز کال د اپريل په مياشت کې، نړيوال بانک وويل چې په ۲۰۱۶ز کال کې د اوکراين اقتصادي وده ۲.۳٪ وه او په دې ډول سوړبازاري ختمه شوه. د دې پرمختګونو سره سره، اوکراين د سړي سر اسمي جي ډي پي له نظره د اروپا تر ټولو بې وزله هېواد دی چې ځينې ژورنالستان يې لامل د لوړې کچې فساد بولي.<ref name="NBU">[http://www.bank.gov.ua/Engl/Macro/ Ukraine. Macroeconomic indicators] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825201211/http://www.bank.gov.ua/Engl/Macro/|date=25 August 2010}} [[National Bank of Ukraine]]</ref><ref name="UkrEcoQ12010">[http://www.unian.net/eng/news/news-377569.html Ukraine – Macroeconomic situation – April 2010], [[UNIAN]] (19 May 2010)</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister|title=Ukraine becomes world's third biggest grain exporter in 2011 – minister|publisher=Black Sea Grain|date=20 January 2012|access-date=3 September 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304083329/http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister|archive-date=4 March 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=World Trade Report 2013 |url=https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/wtr13_e.htm |access-date=26 January 2014 |publisher=World Trade Organisation}}</ref><ref name="UE The Underachiever">[http://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991# The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402112158/https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991 |date=2022-04-02 }}, [[Carnegie Endowment for International Peace]] (9 March 2012)</ref><ref name="Reuters171013">[https://www.reuters.com/article/us-emerging-ukraine-debt-idUSBRE99G06F20131017 Big debts and dwindling cash: Ukraine tests creditors' nerves], [[Reuters]] (17 October 2013)</ref><ref name="rsbcdue">[http://www.kyivpost.com/content/ukraine/russia-sets-off-trade-war-to-prevent-ukraine-from-signing-agreement-with-eu-says-udar-328366.html Russia sets off trade war to prevent Ukraine from signing agreement with EU, says UDAR]. ''Kyiv Post''. 14 August 2013. {{cite news|title=Ukraine Leader Ignores Putin Warning on EU Path|url=http://www.voanews.com/content/reu-ukraine-ignores-putin-warning-eu/1736436.html|access-date=1 September 2013|newspaper=Voice of America|date=24 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055619/http://www.voanews.com/content/reu-ukraine-ignores-putin-warning-eu/1736436.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}} {{cite news|title=Russia hits at Ukraine with chocolate war|url=http://www.euractiv.com/europes-east/russia-hits-ukraine-chocolate-wa-news-529804|access-date=1 September 2013|newspaper=EurActiv|date=14 August 2013}}{{cite news|title=Trading insults|url=https://www.economist.com/news/europe/21583998-trade-war-sputters-tussle-over-ukraines-future-intensifies-trading-insults|access-date=1 September 2013|newspaper=The Economist Newspaper|date=24 August 2013}}{{cite news|title=Putin warns Ukraine against EU pact|url=http://euobserver.com/foreign/121189|access-date=1 September 2013|newspaper=euobserver|date=23 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827160310/http://euobserver.com/foreign/121189|archive-date=27 August 2013|url-status=dead}}{{cite news|title=Ukraine PM tells Russia to accept "reality" of EU trade deal|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-russia-azarov-idUSBRE97R0JM20130828|access-date=1 September 2013|newspaper=Reuters|date=28 August 2013}}{{cite news|title=Putin 'deserves medal' for pushing Ukraine towards EU|url=http://www.euractiv.com/europes-east/putin-deserved-medal-pushing-ukr-news-530038|access-date=1 September 2013|newspaper=Euractiv|date=30 August 2013}}{{cite news|title=О комплексе мер по вовлечению Украины в евразийский интеграционный процесс|url=http://gazeta.zn.ua/internal/o-komplekse-mer-po-vovlecheniyu-ukrainy-v-evraziyskiy-integracionnyy-process-_.html|access-date=1 September 2013|newspaper=Зеркало недели. Украина|date=16 August 2013}}[https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/08/does-russia-have-a-secret-plan-for-ukraine/278894/ Does Russia Have a Secret Plan for Ukraine?], [[The Atlantic]] (21 August 2013) [http://ukrainianweek.com/Politics/86079 Caught in a Zeitnot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210013156/http://ukrainianweek.com/Politics/86079|date=10 February 2016}}, [[The Ukrainian Week]] (6 August 2013)</ref><ref name="AJstnste">[http://america.aljazeera.com/articles/2014/9/28/east-ukraine-reconstruction.html Amid staggering destruction, eastern Ukraine looks to rebuild], [[Al Jazeera]] (28 September 2014)</ref><ref name="Yahoo">{{cite web |date=2 October 2014 |title=Ukraine economy expected to shrink 8% |url=https://news.yahoo.com/ukraine-economy-contract-8-2014-world-bank-090334656.html |publisher=Yahoo}}[http://www.rferl.mobi/a/26911697.html Ukraine's Economy Contracted By 6.8 Percent In 2014], [[RFE/RL]] (20 March 2015)</ref><ref name="radiosvoboda.org">[http://www.radiosvoboda.org/content/news/27335309.html Ukraine conflict taking heavy toll on economy says IMF], [[Radio Svoboda]] (30 October 2015)</ref><ref name="ukraine-economic-update-spring-2017">[http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2017/04/04/ukraine-economic-update-spring-2017 Ukraine's Economy is Recovering Modestly Despite Significant Headwinds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325235353/http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2017/04/04/ukraine-economic-update-spring-2017 |date=2022-03-25 }}, [[World Bank]] (4 April 2017)</ref><ref>{{Cite web |date=26 April 2019 |title=What is wrong with the Ukrainian economy? |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/what-is-wrong-with-the-ukrainian-economy/ |access-date=23 August 2020 |website=Atlantic Council |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web |last=Bullough |first=Oliver |date=6 February 2015 |title=Welcome to Ukraine, the most corrupt nation in Europe |url=https://www.theguardian.com/news/2015/feb/04/welcome-to-the-most-corrupt-nation-in-europe-ukraine |access-date=3 March 2021 |work=[[The Guardian]] |quote="Since 1991, officials, members of parliament and businessmen have created complex and highly lucrative schemes to plunder the state budget. The theft has crippled Ukraine. The economy was as large as Poland’s at independence, now it is a third of the size. Ordinary Ukrainians have seen their living standards stagnate, while a handful of oligarchs have become billionaires."}}</ref> د ۲۰۲۰ز کال په اپريل مياشت کې، نړيوال بانک راپور ورکړ چې په ۲۰۱۹ز کال کې اقتصادي وده په ۳.۲ سلنه ثابته پاتې وه چې  غوره کرنيزو حاصلاتو او په کورني لګښت متکي سکتورونو يې په سر کې ځای درلود. په ۲۰۱۹ز کال کې د کورونو لګښتونه (هغه لګښتونه/مصارف چې په کورونو کې کېږي) تر ۱۱.۹ سلنې پورې ورسېد چې د پام وړ حوالو د جريان او د مصرفونکو د پورونو بيا پيلولو له خوا يې ملاتړ کېدو، په داسې حال کې چې په ترتيب سره کورنۍ سوداګري او کرنه تر ۳.۴ او ۱.۳ سلنې پورې وده وکړه. په هر حال، په ۲۰۲۰ز کال کې «جي ډي پي» تر ۴.۴ سلنه پورې راوغورځېده چې لامل يې د کرونا وبا وه. په ۲۰۲۲ز کال کې پر اوکراين د روسيې د يرغل له امله، د پيسو نړيوال صندوق په وينا شونې ده چې د دې هېواد اقتصاد تر ۳۵٪ پورې کوچنی شي.<ref>{{Cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/ukraine/overview |publisher=World Bank}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ukraine's GDP fell by 4.4 pct in 2020: Ukrainian national bank – Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/22/c_139689983.htm |access-date=26 May 2021 |website=www.xinhuanet.com |archive-date=7 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307063405/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/22/c_139689983.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Elliott |first=Larry |date=14 March 2022 |title=Ukraine economy could shrink by up to 35% in 2022, says IMF |url=https://www.theguardian.com/business/2022/mar/14/ukraine-economy-shrink-2022-imf-russia-war |access-date=31 March 2022 |work=[[The Guardian]]}}</ref> == تاریخ == === له ۱۹۱۷ز مخکې === جغرافيې له مودې راهيسې د اوکران د ځمکو پر اقتصاد اغېز کړی. غني حاصلخېزې ځمکې (لکه د چرنوزيم سيمې) له دې سيمې څخه د «د غلو دانو کندو» جوړ کړی و: د لرغونو يونانيانو او د ابتدايي نوې اروپا لپاره. د سوداګريزو دهليزونو پالنه – له ورنجنيانو څخه تر يونانيانو پورې لاره او د ابناګانو له لارې د مديترانې بحيرې تر نړۍ پورې لاسرسی – خورا مهم وګرځېدل. له نولسمې پېړۍ راوروسته، کاني سرچينو د هېواد له صنعتي کېدو سره مرسته وکړه – په ځانګړي ډول په ډونباس کې. خو د پولو په امنيت کې کمښت دا معنا درلوده چې په اقتصادي پرمتخګ کې بيا بيا خنډونه پیدا شول. سټيپي کوچيانو او نورو يرغلګرو – د بېلګې په ډول کومان، مغول، تاتار، کله کله به يې لوټ او تالان اقتصادي ودې ته د پرمختګ ورکولو پر ځای زيات مهم بلل. په شپاړسمه او اتلسمه پېړۍ کې،  ځنګلي پراخو سيمو شاړو ځمکو د اوکراين ډېره برخه د لنډمهالي پوځي پوستو د سيمې په وتګه وګرځوله، دا چاره په اولسمه او اتلسمه پېړۍ کې به دې سيمه کې د تزاري روسيې له خوا په دې سيمه کې د خپل ځواک له پراختيا مخکې وه.<ref>{{cite book|last1=Kaplan|first1=Temma|title=Democracy: A World History|url=https://books.google.com/books?id=-LxPBQAAQBAJ|series=New Oxford World History|location=New York|publisher=Oxford University Press|date=2014|access-date=9 November 2018|isbn=9780199929962|quote=Greece consisted of discrete enclaves on which agriculture was difficult and residents turned to the sea for their livelihood. [...] Athens could not have survived without grain from Ukraine, one reason that Athens feared Persian movements toward the Dardanelles, the Bosporus, and the Black Sea, and maybe the main reason Athens extended so many rights of participatory democracy to lower-class male citizens who served in its navy.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Havrylyshyn|first1=Oleh|chapter=Nature of the Economy before Independence|title=The Political Economy of Independent Ukraine: Slow Starts, False Starts, and a Last Chance?|url=https://books.google.com/books?id=QY_LDQAAQBAJ|series=Studies in Economic Transition|location=London|publisher=Springer|date=2016|page=18|isbn=9781137576903|access-date=9 November 2018|quote=From the mid-1500s one saw the second historical period of European orientation as 'increasing demand for grain on the European markets [led to] Ukraine earning its reputation as the breadbasket of Europe'.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Havrylyshyn|first1=Oleh|chapter=Nature of the Economy before Independence|title=The Political Economy of Independent Ukraine: Slow Starts, False Starts, and a Last Chance?|url=https://books.google.com/books?id=QY_LDQAAQBAJ|series=Studies in Economic Transition|location=London|publisher=Springer|date=2016|page=24|isbn=9781137576903|access-date=9 November 2018|quote=In the 1860s and 1870s a major shift in economic structure began as czarist policy turned to promote modern industrialization [...]. [...] A huge government-supported program of railroad building began, followed by policies to attract foreign investors to develop metallurgy in the coal- and iron-rich areas of the South-East.}}</ref> === د شوروي اتحاد پړاو: ۱۹۱۷ څخه تر ۱۹۹۱ === === له ۱۹۹۱ څخه تر ۲۰۰۰ پورې === د ۱۹۹۱ز کال د اګست په څلورويشتمه نېټه اوکراين له شوروي اتحاد څخه خپلواکي واخيسته. په راتلونکو کلونو کې د دې نوي هېواد اقتصاد په توليد کې سخت کمښت او په پړسوب کې له زياتوالي سره مخ شو. اوکران د ۱۹۹۰ز لسيزې په لومړيو کې مالي بازارونو ته په لاسرسي کې د کمښت او د حکومتي لګښتونو د مالي تمويل لپاره په پرامه کچه د مالي پراختيا له امله د پيسو سخت پړسوب وليد، په داسې حال کې چې په توليداتو کې چټک کمښت پېښ شو. هغه مهال د شوروي اتحاد د ډېرو پخوانيو جمهوريتونو لپاره په توليد کې سخت کموالی او مخ په وده پړسوب عام و، خو اوکران له دې ستونزو څخه تر ټولو زيات اغېز وليد. د دې سخت پړسوب په ځواب کې د اوکراين ملي بانک د ۱۹۹۶ز کال په سپتمبر مياشت کې ملي دودپيسه چې «کاربووينټس» وه په «هريونيا» بدله کړه، او ژمنه يې وکړه چې دا پيسه به د امريکايي ډالر په اړوند ثابته وساتي. دودپيسه د ۱۹۹۰ز لسيزې تر پايه بې ثباته وه، په ځانګړي ډول د ۱۹۹۸ز کال د روسي مالي بحران په اوږدو کې.<ref>{{cite web |date=24 August 1991 |title=Verkhovna Rada of Ukraine Resolution On Declaration of Independence of Ukraine |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930203430/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |archive-date=30 September 2007 |access-date=12 September 2007 |work=[[Verkhovna Rada| Verkhovna Rada of Ukraine]]}}</ref><ref name="TE Mar 5th 2014">[https://www.economist.com/blogs/freeexchange/2014/03/ukraine-and-russia Why is Ukraine's economy in such a mess?], [[The Economist]] (5 Mar 2014)</ref><ref name="TE Mar 5th 20142">[https://www.economist.com/blogs/freeexchange/2014/03/ukraine-and-russia Why is Ukraine's economy in such a mess?], [[The Economist]] (5 Mar 2014)</ref><ref>President's Decree dated 26 August 1996, published on 29 August</ref> د ۱۹۹۰ز لسيزې په اوږدو کې، د ژورې سوړبازارۍ له امله د بې وزلۍ کچه نسبتاً لوړه وه، خو په ۲۰۰۱ز کال کې په پيل کېدو سره، د پرله پسې اوه کلونو د اقتصادي ودې په پايله کې، د ډېرو اوکرانيانو لپاره د ژوند معيار لوړ شو. د ۲۰۰۷ز کال د نړيوال بانک يو راپور کې راغلي: «اوکراين په وروستيو کلونو کې د بل هر بدلېدونکي اقتصاد په پرتله په بې وزلۍ کې تر ټولو زيات کمښت ثبت کړی دی. د بې وزلۍ اندازه، د کومې اندازه کول چې د بې وزلۍ د مطلقې ليکې په مقابل کې شوې، په ۲۰۰۱ز کال کې د لوړې کچې ۳۲٪ څخه په ۲۰۰۵ز کال کې ۸٪ ته راښکته شوې ده. ملګرو متلونو يادونه کړې چې اوکران په مطلقې بې وزلۍ لاسبری شوی دی او په دې هېواد کې په ۲۰۰۹ز کال کې يواځې نسبي بې وزلي وه.<ref name="UN">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009] [HDR 2009 Statistical Tables]</ref><ref>{{Cite web |title=Economic Analysis and Evaluation - Publications & Reports |url=http://web.worldbank.org/archive/website01022A/WEB/0__CON-3.HTM |website=web.worldbank.org |تاريخ الوصول=2022-07-10 |تاريخ الأرشيف=2018-12-14 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181214112920/http://web.worldbank.org/archive/website01022A/WEB/0__CON-3.HTM |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2022-07-10 |خونديځ نېټه=2018-12-14 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181214112920/http://web.worldbank.org/archive/website01022A/WEB/0__CON-3.HTM |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181214112920/http://web.worldbank.org/archive/website01022A/WEB/0__CON-3.HTM |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214112920/http://web.worldbank.org/archive/website01022A/WEB/0__CON-3.HTM }}</ref> === له ۲۰۰۰ څخه تر ۲۰۱۴ پورې === اوکراين د ۲۰۰۰ز لسيزې تر لومړيو پورې باثباته شو. د اوکراين له خپلواکۍ وروسته ۲۰۰۰ز کال په لومړي ځل د اقتصادي ودې کال و. د ۲۰۰۰ او ۲۰۰۸ز کلونو تر منځ په صادراتو کې د ۵۰٪ زياتوالي په مرسته اقتصاد مخ په لوړه روان و – په بنسټيز ډول د فلزاتو، فلزي کارونو، انجينيرۍ، کيمياوي موادو او خوراکونو په څېر د دوديزو صنعتونو صادرات. د ۲۰۰۱ او ۲۰۰۸ز کلونو تر منځ، د چټکې نړيوالې اقتصادي ودې له امله د فلزاتو او کيمياوي موادو نرخونه لوړ شول، په داسې حال کې چې له روسيې څخه د وارد شوي طبيعي ګاز نرخ بيا هم ښکته پاتې شو. د پيسو جريان د ۲۰۰۰ او ۲۰۰۸ کلونو تر منځ د اوکراين د اقتصادي پرمختګ په مخکې وړلو کې مرسته وکړه. په پرتليز ډول د سود د ډېرې کچې پر لور د توجه له امله، د اوکراين اقتصاد ته بهرنۍ نقدې پيسې واستول شوې او د پيسو مهيا کېدلو کې تيزي راغله: له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۰ز کال پورې، پيسې په کلني ډول ۳۵٪ کچه زیاتې شوې. په ۲۰۰۶ او ۲۰۰۷ز کلونو کې، د پور د ودې کچه په منځنۍ اندازه ۷۳٪ وه. د دې يوه اغېزه دا وه چې د اوکراين شتمنۍ د سترو اقتصادي پوکاڼيو (کم ارزښت اقتصاد) په څېر ښکارېدې او زيات پړسوب د اوکراين د صادراتو مسابقې ته زيان ورسولو. په جي ډي پي کې د پور تناسب په چټکتۍ سره لوړ شو – يواځې په څو کلونو کې، له ۷ څخه نږدې ۸۰ سلنې پورې ورسېد. له ۲۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۷ز کال پورې، د اوکراين د حقيقي ودې منځنۍ کچه ۷.۴٪ سلنه وه. د دې ودې لامل کورنۍ غوښتنه وه: د استهلاک پر لور ميلان، نور جوړښتي بدلون او مالي پرمختګ. کورنۍ تقاضا په ثابتو نرخونو کې په کلنۍ ډول نږدې ۱۵٪ زياته شوه. پراختيايي – دوه جرياني - مالي تګلارې له دې سره مرسته وکړه. اوکراين د مزدور له ډېر ښکته مصرف، تر يو بريده کمې تعرفې او د خپلو اصلي صادراتي توکو له لوړ قيمت څخه ګټه واخيسته، خو په ورته وخت کې له غېر تعرفه يي خنډونو سره هم مخ شو. روسيې د ۲۰۰۸ز کال له پای راهيسې، له اوکراين څخه د طبيعي ګاز د نړيوال بازار له نرخ څخه کم قيمت وانه اخيست؛ له همدې امله د روسيې-اوکراين تر منځ د ګاز پر سر ګڼ اختلافات پيدا شول.<ref name="TE Mar 5th 20143">[https://www.economist.com/blogs/freeexchange/2014/03/ukraine-and-russia Why is Ukraine's economy in such a mess?], [[The Economist]] (5 Mar 2014)</ref><ref name="UE The Underachiever2">[http://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991# The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402112158/https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991 |date=2022-04-02 }}, [[Carnegie Endowment for International Peace]] (9 March 2012)</ref><ref name="UE The Underachiever3">[http://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991# The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402112158/https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991 |date=2022-04-02 }}, [[Carnegie Endowment for International Peace]] (9 March 2012)</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=2zJdAgAAQBAJ&pg=PA34&dq=Ukraine+below+world+market+prices+for+natural+gas&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwi5q7Hd5NnKAhUGVxQKHRZVDxcQ6AEIOTAC#v=onepage&q=Ukraine%20below%20world%20market%20prices%20for%20natural%20gas&f=false Unconventional Gas Reservoirs: Evaluation, Appraisal, and Development] by M. Rafiqul Islam, [[Gulf Publishing Company]], Published: 7 November 2014, {{ISBN|0128003901}} (page 34)</ref><ref name="UE The Underachiever B">[http://carnegieendowment.org/2012/04/02/reforming-ukrainian-economy-under-yanukovych-first-two-years Reforming the Ukrainian Economy under Yanukovych: The First Two Years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908131956/https://carnegieendowment.org/2012/04/02/reforming-ukrainian-economy-under-yanukovych-first-two-years |date=2019-09-08 }}, [[Carnegie Endowment for International Peace]] (2 April 2012 )</ref><ref>{{cite news|title=Ukraine and Russia reach gas deal|work=[[BBC news]]|date=4 January 2006|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4579648.stm|access-date=17 December 2008}}</ref> == سرچينې == eirzi5bgca660hxtarcuyjfulys566u 0 62733 368541 367484 2026-08-27T01:38:52Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368541 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Bangkok Baiyoke 04.jpg|بټنوک|410x410px]] '''د تايلينډ اقتصاد''' په صادراتو پورې تړلی دی، چې په ۲۰۱۹ ز کال کې يې د هېواد نږدې ۶۰ سلنه ناخالص کورني توليد جوړ کړ. تايلينډ په خپله يو نوی صنعتي شوی هېواد دی، چې په ۲۰۱۸ ز کال کې د ۱۶،۳۱۶ ترېليون باهت (۵۰۵ بيليون امريکايي ډالر) ناخالص کورني توليد په درلودلو سره د نړيوال بانک د راپور له مخې د اسيا اتم لوی اقتصاد دی. دا هېواد تر ۲۰۱۸ز کال پورې ۱،۰۶ سلنه اوسط انفلاسيون او د هېواد د ناخالص کورني توليد د ٪۷،۵ ډېرښت حساب لري. تمه کېده، چې د تايلينډ اقتصاد به په ۲۰۱۹ ز کال کې ٪۳،۹ وده وکړي. تايلنډي باټ چې د هېواد پولي واحد دی، په ۲۰۱۷ ز کال کې د نړۍ د اداينې د لسم خورا زیات کارېدلي پولي واحد په توګه ډلبندي شو.<ref>{{Cite web |title=Exports of goods and services (% of GDP) - Thailand {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS?locations=TH |access-date=2021-01-24 |website=data.worldbank.org |archive-date=2017-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170911222543/https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS?locations=TH |url-status=dead }}</ref><ref name="http">{{cite web |title=Thailand: Gross domestic product, current prices |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=27&pr1.y=16&c=578&s=NGDP%2CNGDPD&grp=0&a= |access-date=10 May 2018 |publisher=International Monetary Fund}}</ref><ref name="Bank of Thailand">{{cite web |title=Change in Price Level |url=http://www.bot.or.th/Thai/Statistics/Indicators/Docs/tab11.pdf |access-date=9 April 2013 |publisher=Bank of Thailand |تاريخ الأرشيف=31 October 2008 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081031033452/http://www.bot.or.th/Thai/Statistics/Indicators/Docs/tab11.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=31 October 2008 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20081031033452/http://www.bot.or.th/Thai/Statistics/Indicators/Docs/tab11.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20230315032033/https://www.bot.or.th/Thai/Statistics/Indicators/Docs/tab11.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081031033452/http://www.bot.or.th/Thai/Statistics/Indicators/Docs/tab11.pdf }}</ref><ref name="nesdb.go.th">{{cite web |title=Thai Economic Performance in Q4 and 2012 and Outlook for 2013 |url=http://www.nesdb.go.th/Portals/0/eco_datas/economic/eco_state/4_55/Press%20Eng%20Q4-2012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313151519/http://www.nesdb.go.th/Portals/0/eco_datas/economic/eco_state/4_55/Press%20Eng%20Q4-2012.pdf |archive-date=13 March 2014 |access-date=18 February 2013 |publisher=Office of the Economic and Social Development Board}}</ref><ref name="worldbank 2018">{{cite web |date=9 April 2018 |title=Thailand Expected to Post 4.1% Growth in 2018 – Best Economic Performance Since 2012 |url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/04/09/thailand-expected-to-post-41-growth-in-2018-best-economic-performance-since-2012 |access-date=17 August 2018 |publisher=World Bank |archive-date=8 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308121808/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/04/09/thailand-expected-to-post-41-growth-in-2018-best-economic-performance-since-2012 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://ctmfile.com/story/rmb-role-and-share-of-international-payments-is-declining RMB role and share of international payments is declining] CTMfile. 5 April 2017</ref> صنعتي او خدماتي برخې يا سکتورونه د هېواد د ناخالص کورني تولید اصلي سکتورونه دي، چې پخوا يې ۳۹،۲ سلنه ناخالص کورنی توليد جوړوه. د تايلينډ کرنيزه برخه د ناخالص کورني توليد ۸،۴ سلنه توليدوي، چې دا کچه د سوداګرۍ او لوژستيک او اړيکو د برخې په پرتله ټيټه ده او وروستۍ دوه برخې په ترتيب سره د ناخالص کورني توليد ۱۳،۴ او ۹،۸ سلنه لپاره ځواب ويونکي دي. د جوړښت يا ساختمان او کان کيندنې برخې د هېواد ناخالص کورني توليد ته ۴،۳ سلنه ورزياتوي. د مالي، زده کړو او هوټل او رستورانت د برخو په ګډون د خدمتونو نورې برخې د هېواد د “GDP” ۲۴،۹٪ جوړوي. مخابرات او خدمتونو په سوداګرۍ کې د صنعتي پراختيا او اقتصادي سيالۍ د مرکزونو په توګه په کې راڅرګندېږي. <ref name="WB-20080101">{{cite book|title=Thailand's Annual Infrastructure Report 2008|date=1 January 2008|publisher=World Bank|location=Washington DC|url=http://siteresources.worldbank.org/INTTHAILAND/Resources/333200-1177475763598/3714275-1234408023295/5826366-1234408105311/chapter4-telecommunication-sector.pdf|access-date=6 December 2015}}</ref> تايلينډ په سويل ختیځه اسيا کې له [[اندونيزيا]] څخه وروسته دويم لوی اقتصاد دی. که څه هم د هېواد د سړي سر ناخالص کورنی توليد (۷۲۷۳،۵۶ امريکايي ډالر) په ۲۰۱۸ ز کال کې له سينګاپور، بروني او ماليزيا څخه وروسته په سويل ختيځه اسيا کې د سړي سر عايد له مخې څلورم ځای لري. د ۲۰۱۸ زکال په جولای کې دې هېواد په نړېوالو زېرمو کې ۲۳۷،۵ بيليون امريکايي ډالر درلودل، چې له سينګاپور څخه وروسته د سويل ختيځې اسيا دويم لوی زېرمه لرونکی هېواد و. د اوسني حساب ميزان کې ډېرښت يې د نړۍ لسم ځای خپلوي، چې په ۲۰۱۸ ز کال کې يې هېواد لپاره ۳۷،۸۹۸ بيليون امريکايي ډالر جوړ کړل. دا هېواد د باندنۍ سوداګرۍ د کچې له مخې په سويل ختيځه اسيا کې له سينګاپور څخه وروسته دويم ځای لري.<ref name="http2">{{cite web |title=Thailand: Gross domestic product, current prices |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=27&pr1.y=16&c=578&s=NGDP%2CNGDPD&grp=0&a= |access-date=10 May 2018 |publisher=International Monetary Fund}}</ref><ref name="bot.or.th">{{cite web |title=International Reserves (Weekly) |url=http://www2.bot.or.th/statistics/BOTWEBSTAT.aspx?reportID=94&language=ENG |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628125046/http://www2.bot.or.th/statistics/BOTWEBSTAT.aspx?reportID=94&language=ENG |archive-date=28 June 2018 |access-date=28 June 2018 |publisher=Bank of Thailand}}</ref><ref>{{cite web |title=COUNTRY COMPARISON : CURRENT ACCOUNT BALANCE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2187rank.html |access-date=20 August 2018 |publisher=[[The World Factbook]] |تاريخ الأرشيف=23 September 2018 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180923163856/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2187rank.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=23 September 2018 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180923163856/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2187rank.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180923163856/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2187rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923163856/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2187rank.html }}</ref><ref>{{cite web |title=World Trade Developments |url=http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2012_e/its12_world_trade_dev_e.pdf |access-date=12 March 2013 |publisher=World Trade Organization}}</ref> دا هېواد د نړيوال بانک له لورې په ټولنيز او د پرمختګ شاخصونو کې د ستر پرمختګ د بريا کيسو لرونکي هېواد په توګه پېژندل کېږي. د ملي اقتصاد او ټولنيز پرمختګ شورا د دفتر “Office of the National Economic and Social Development Council” د بېوزلۍ د نوې بنسټ ليکې له مخې: «د ۶۶۱۰ امریکايي ډالر سړي سر ناخالص ملي عايد د ټيټې کچې او د انساني پرمختګ لړيال کې د ۸۳ ځای له درلودلو سره سره، د بېوزلۍ تر ملي کرښې لاندې د خلکو سلنه په ۱۹۸۸ ز کال کې له ۶۵،۲۶ سلنه څخه په ۲۰۱۶ زکال کې ۸،۶۱ سلنې ته کمه شوه».<ref>{{cite web |title=Thailand |url=http://www.worldbank.org/en/country/thailand |access-date=17 July 2012 |publisher=World Bank}}</ref><ref>{{cite web |title=GNI per capita, Atlas method (current US$) |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD/countries/TH-4E-XT?display=graph |access-date=3 March 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=ตารางที่ 1.2 สัดส่วนคนจน เมื่อวัดด้านรายจ่ายเพื่อการอุปโภคบริโภค จำแนกตามภาคและพื้นที่ ปี พ.ศ. 2531–2559 |url=http://social.nesdb.go.th/SocialStat/StatReport_Final.aspx?reportid=669&template=2R1C&yeartype=M&subcatid=59 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425020410/http://social.nesdb.go.th/SocialStat/StatReport_Final.aspx?reportid=669&template=2R1C&yeartype=M&subcatid=59 |archive-date=25 April 2018 |access-date=21 August 2018 |publisher=Office of the National Economic and Social Development Board}}</ref> تايلينډ د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی، چې د بېکارۍ خورا ټيټه کچه لری او د ۲۰۱۴ ز کال د لومړۍ څلورمې لپاره په کې ياده کچه يو سلنه (۱٪) راپور شوې ده. دا د دې له امله دي، چې د وګړو يو پراخه تناسب د پايښت [چې يوازې ورسره ژوندي پاتې شي] کرنه يا نورو زيانمنونکو دندو (د خپلې خوښې او بې معاشه کورني کار) کې کار کوي.<ref name="ILO">[http://web.nso.go.th/en/survey/data_survey/560624_Summary_Labor_%20May57.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151112020930/http://web.nso.go.th/en/survey/data_survey/560624_Summary_Labor_%20May57.pdf|date=12 November 2015}} TNSO The National Statistical Office of Thailand. "Over half of all Thailand's workers are in vulnerable employment (defined as the sum of own-account work and unpaid family work) and more than 60 percent are informally employed, with no access to any social security mechanisms". [http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/documents/publication/wcms_205099.pdf Thailand. A labour market profile], International Labour Organization, 2013.</ref> == د تايلينډ د پاچاهۍ == د تايلينډ د پاچاهۍ  بوديجه د ۲۰۱۷ مالي کال لپاره ۲۷۳۳۰۰۰ ميليون باټ وه.<ref>{{cite web |title=Thailand's Budget in Brief Fiscal Year 2017 |url=http://www.bb.go.th/budget_book/e-Book2559/FILEROOM/CABILIBRARY59/DRAWER01/GENERAL/DATA0000/inBrief2016.pdf |access-date=29 March 2017 |website=Bureau of the Budget (Thailand)}}</ref> د ۲۰۱۸ ز کال په می کې د تايلينډ کابينې د ۲۰۱۹ مالي کال لپاره درې ترېليون باټ بوديجه تصويب کړه، چې د ۲۰۱۸ مالي کال په پرتله تر ۳،۴ سلنه يعنې ۱۰۰ بيليون باټ پورته وه. اټکل شوی دی، چې د هېواد کلنی عايد ۲،۵۵ ترېليون باټ، تر ۴،۱ سلنه يا ۱۰۰ بيليون باټ ته رسېږي. ملي بوديجه به په ټوله کې د ۴۵۰ بيليون باټ له کسر سره مخامخ شي. کابينې تر ۲۰۲۲ ز کال پورې د بوديجي ماتېدنې (کسرات) هم تصويب کړل، چې موخه يې په کال کې له ۳،۵ څخه تر ۴،۵ سلنه پورې اقتصادي وده وه. <ref name="Nation-20180529">{{cite news|title=Rehab plans for state agencies backed|url=http://www.nationmultimedia.com/detail/Economy/30346457|access-date=29 May 2018|work=The Nation|date=29 May 2018|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616183431/http://www.nationmultimedia.com/detail/Economy/30346457|url-status=dead}}</ref> == تاريخ == === له ۱۹۴۵ څخه مخکې === تايلينډ چې وار له مخې د سیام “Siam” په نوم پېژندل کېده، له صنعتي څخه مخکې دوره کې د باندنۍ اړيکې پر مخ پرانيستل شو. په سيام کې د سرچينو له کمښت سره سره ساحلي بندرونه او ښارونه او هغه سيمې چې د سيند په خوله کې وې، لومړني اقتصادي مرکزونه وو چې د ايران، عربي هېوادونو، هند او چين سوداګرو ته يې ښه راغلاست وويل. د ۱۴ پېړۍ پر مهال د “Ayutthaya” پاچاهۍ راپورته کېدل د چينايي سوداګريزو فعاليتونو له نوي کېدلو سره تړلي وو او ياده پاچاهي په اسيا کې له خورا سوکاله سوداګريزو مرکزونو څخه شوه. هغه وخت چې د پاچاهۍ پلازمېنه د ۱۹ پېړۍ پر مهال بنکاک ته ولېږدول شوه، باندنۍ سوداګري (په ځانګړي ډول له چين سره) د حکومت تمرکز شو. چينايي سوداګر د سوداګرۍ په نيت راغلل، ځينې يې په هېواد کې مېشت شول او رسمي دريځونه يې تر لاسه کړل. يو شمېر چينايي سوداګر او کډوال په محکمه کې لوړپوړي چارواکي شول. د ۱۹ پېړۍ له نيمايي څخه راوروسته اروپايي سوداګر په زياتېدونکي ډول فعال وو. د بورېنګ تړون “Bowring Treaty” چې په ۱۸۵۵ ز کال کې لاسليک شو، د برتانوي سوداګرو لومړيتوبونه يې تضمين کړل. د ۱۸۵۶ ز کال حارث تړون “Harris Treaty” چې د ۱۸۳۳ زکال روبرټس تړون “Roberts Treaty” يې تازه کړ، امريکايي سوداګرو ته ورته تضمينونه پراخه کړل. کورني بازار په بطي ډول وده وکړه، چې غلامي د پاچاهۍ د کورني رکود يا ولاړ حالت شونی لامل و. سيام کې زياتره نارينه نفوس د محکمې د چارواکو په خدمت کې و، په داسې حال کې چې مېرمنې او لورګانې يې ښايي په ځايي بازارونو کې په لږه کچه سوداګري کړي وي. هغوی چې زيات پوروړي وو، ښايي ځانونه يې د غلامانو په توګه پلورلی وی. پينځم [[رام|راما]] پاچا “King Rama V” په ترتيب سره په ۱۹۰۱ او ۱۹۰۵ ز کالونو کې غلامي او مرئيتوب له منځه وېوړل. د ۲۰ پېړۍ له لومړيو څخه د دويمې نړيوالې جګړې تر پای ته رسېدلو پورې د سيام اقتصاد په پرله پسې يا تدريجي ډول نړيوال شو. ستر متشبثين توکميز چينايان وو، چې د سيام اتباع شول. د کرنيزو توليدواتو لېږد (په ځانګړي ډول وريجې) خورا مهم وو او تايلينډ د نړۍ د وريجو زيات لېږدونکو (صادرونکو) هېوادونو له ډلې څخه دی. د سيام اقتصاد په متحده ايالتونو کې له ستر اقتصادي خفګان “Great Depression” څخه زيات زيانمن شو، چې همدا د ۱۹۳۲ ز کال د سيامي اوښتون يو لامل هم و.<ref>{{cite journal|last1=de Lapomarede|first1=Baron|title=The Setting of the Siamese Revolution|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_1934-09_7_3/page/n4|journal=Pacific Affairs|date=September 1934|volume=7|issue=3|pages=251–259|doi=10.2307/2750737|publisher=University of British Columbia Press|jstor=2750737}}</ref> په ۱۹۳۰ ز لسيزه (او بيا ځل په ۱۹۵۰ ز لسيزه) کې د زده کړو برخه کې د پام وړ پانګونې د اقتصادي ودې داسې بنسټ کېښود، لکه څرنګه چې يو ليبرالي طريقې د سوداګرۍ او پانګه اچونې برخو کې ايښی و.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=293|isbn=9781107507180}}</ref> === له ۱۹۴۵ څخه وروسته === ==== ۱۹۴۵ – ۱۹۵۵ ز کالونه ==== له جګړې څخه وروسته کورني او نړيوال سياست د سړې جګړې د ډېری دورې لپاره د تايلينډ په اقتصادي وده کې د پام وړ ونډې ولوبولې. له ۱۹۴۵ څخه تر ۱۹۴۷ ز کال پورې (چې لا تر اوسه سړه جګړه نه وه پيل شوې) د هېواد اقتصاد د دويمې نړيوالې جګړې له امله زيانمن شو. د جګړې پر مهال د تايلينډ حکومت (چې مشري يې ډګر مارشال “Luang Phibulsongram” کوله) له [[جاپان]] سره يو ځای شو او د متحدينو پر وړاندې يې د جګړې اعلان وکړ. دې هېواد بايد له جګړې څخه وروسته لويديځو هېوادونو ته له لګښت پرته ۱،۵ ميليون ټنه وريجه برابره کړی وی، چې دا حالت د تايلينډ پر اقتصادي بيارغونه باندې يو بار و. حکومت د وريجو سوداګرۍ د څارنې په موخه د وريجو د دفتر په رامنځته کولو سره د ستونزې د حل هڅه وکړه. د دې دورې پر مهال د مالي ستونزو په منځ کې د څو تبادلې نرخ سيستم وړاندې شو او پاچاهۍ د مصرفي توکو کمښت وازمايه.<ref name="Nilnopkoon">{{cite web |last=Nilnopkoon |first=Somsak |title=Abstract |url=http://www.thapra.lib.su.ac.th/objects/thesis/fulltext/snamcn/Somsak_Nilnopkoon/Fulltext.pdf |access-date=25 August 2012 |work=The Thai Economic Problems After the Second World War and the Government Strategies in Dealing with Them |publisher=Silpakorn University}}</ref> د ۱۹۴۷ ز کال په نومبر کې يوه لنډمهاله ديموکراتيک دوره د فوځي کودتا په واسطه پای ته ورسېده او تايلنډي اقتصاد يو ځل بيا حرکت پيل کړ. سومساک نېلنوپکوون “Somsak Nilnopkoon” په خپله مقاله کې له ۱۹۴۷ څخه تر ۱۹۵۱ ز کال پورې مهال د هوساينې دوره ګڼي. د ۱۹۴۸ ز کال په اپرېل کې “Phibulsongkram” چې د جګړې د وخت لومړی وزير و، بېرته خپلې پخوانۍ دندې ته راوګرځېد. نوموړی که څه هم تر خپل لاس لاندې مامورينو تر منځ د واک يوه هڅه کې ونيول شو. نوموړي د خپل واک د ساتلو او د متحده ايالتونو د ملاتړ تر لاسه کولو په موخه د کمونيست ضد مبارزه پيل کړه. به پای کې تايلينډ له ۱۹۵۰ ز کال راهيسې د متحده ايالتونو له لورې فوځي و اقتصادي مرسته تر لاسه کړه. د “Phibulsongkram” حکومت زيات دولتي تشبثات رامنځته کړل، چې د اقتصادي ملتپالنې په توګه ګڼل کېږي. دولت او بيوروکراتانو يې په پاچاهۍ کې د پانګې پر تخصيص باندې واکمني وکړه. امار سياموالا “Ammar Siamwalla” چې د تايلينډ خورا نامتو اقتصادپوه دی، يادې دورې ته د «بيوروکراتيک پانګوالۍ» دوره وايي.<ref name="สถิตนิรามัย">{{cite web |last=สถิตนิรามัย |first=อภิชาต |title=การเมืองของการพัฒนาเศรษฐกิจยุคแรก 2498–2506 |url=http://onopen.com/2006/01/619 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512044844/http://onopen.com/2006/01/619 |archive-date=12 May 2012 |access-date=25 August 2012}}</ref> == سرچينې == oxbsxd408lkwl0ac7f3hsrbh5zluzcp 0 64224 368565 367144 2026-08-27T09:21:01Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368565 wikitext text/x-wiki ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې (او دغه راز ټول ګډونه روغتیایي پوښښ، د ټول ګډونه پوښښ یا نړیوالې پاملرنې په نامه هم یادېږي) د روغتیايي پاملرنې اړوند یو سیسټم دی، چې په دې سیسټم کې د یو هېواد یا یوې ځانګړې سیمې ټول هستوګن روغتیایي پاملرنو ته لاسرسی لري. په عمومي توګه دا روغتیايی پاملرنې د ټولو کسانو یا هغو لپاره چمتو شوي چې مالي توان نه لري، توڅو چې له روغتیايي خدماتو نه برخمن شي یا په بله معنا چې روغتیايي خدمات ترلاسه کړي، چې موخه ترې د ښو روغتیايي پایلو ترلاسه کول دي. <ref name="WHO 2010">{{cite book|author=World Health Organization|date=November 22, 2010|title=The world health report: health systems financing: the path to universal coverage|location=Geneva|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-156402-1|url=https://www.who.int/whr/2010/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20100820120444/http://www.who.int/whr/2010/en/|url-status=dead|archive-date=August 20, 2010|access-date=April 11, 2012}}</ref> ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې د ټولو مواردو او د ټولو خلکو تر پوښښ لاندې راوستلو په معنا نه دی، بلکې یوازې په دې معنا ده، چې ټول خلک د اړتیا وړ وخت او ځای کې له هر ډول مالي ستونزو پرته روغتیایي پاملرنو ته لاسرسی ولري. د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو یو شمېر سیسټمونه د دولت په وسیله تأمینېږي، حال دا چې یو شمېر نور بیا پر دې باور دي، چې ټول ښاریان ځانګړې او خصوصي روغتیایي بیمې اخلي. ټول ګډونه روغتیایی پاملرنې د درېیو مهمو اړخونو پر بنسټ ټاکل کېدای شي: دا چې څوک او کوم خلک تر پوښښ لاندې دي، کوم خدمتونه تر پوښښ لاندې دي او درېیم هم دا چې په څومره کچه لګښتونه باید تر پوښښ لاندې راوستل شي. د روغتیا نړیوال سازمان دا پاملرنې د داسې یو وضعیت په توګه تعریفوي، چې دې کې ښاریان کولای شي د‎ مالي ستونزو له زغملو پرته مناسبه اندازه روغتیایي خدمتونو ته لاسرسی ولري. مارګریټ چان د هغه وخت د روغتیا نړیوال سازمان WHO عمومي رییس، ټول ګډونه روغتیايي پوښښ د «د یوازیني خورا ځواکمن مفهوم په توګه، چې عمومي روغتیا وړاندې کوي» تشریح کړ، «ځکه چې په یوشان او پراخه توګه خدمتونه وړاندې کوي». د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو له موخو نه یوه هم د یو ساتونکي سیسټم رامنځته کول دي، چې د خلکو لپاره برابر فرصتونه چمتو کوي، ترڅو د تر ټولو لوړې کچې روغتیا او سلامتۍ نه برخمن اوسي. منتقدین په دې باور دي او داسې وایي، چې ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې د دې لامل کېږي، چې د خلکو لپاره د اوږده انتظار لامل شي او دغه راز روغتیايي پاملرنې هم په خراب کیفیت سره وړاندې شي.<ref>{{cite web |title=Universal health coverage (UHC) |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs395/en/ |access-date=November 30, 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Matheson|first=Don *|date=2015-01-01|title=Will Universal Health Coverage (UHC) Lead to the Freedom to Lead Flourishing and Healthy Lives? Comment on "Inequities in the Freedom to Lead a Flourishing and Healthy Life: Issues for Healthy Public Policy"|journal=International Journal of Health Policy and Management|volume=4|issue=1|pages=49–51|doi=10.15171/ijhpm.2015.09|pmid=25584354|pmc=4289038}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Abiiro|first1=Gilbert Abotisem|last2=De Allegri|first2=Manuela|date=2015-07-04|title=Universal health coverage from multiple perspectives: a synthesis of conceptual literature and global debates|journal=BMC International Health and Human Rights|volume=15|pages=17|doi=10.1186/s12914-015-0056-9|pmid=26141806|pmc=4491257|issn=1472-698X}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=2019 |title=Universal Health Care Topic Overview |url=https://www.gale.com/open-access/universal-healthcare |access-date=May 9, 2022 |website=[[Gale (publisher)|Gale]] |language=en}}</ref> د تلپاتې پراختیا د موخو د یوې برخې په توګه د ملګرو ملتونو اړوند سازمان غړو هېوادونو توافق کړی، چې تر ۲۰۳۰ ز کاله پورې د نړۍ په کچه د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو په نړیوال پوښښ باندې کار وکړي. <ref name="World Health Organization 2016">{{cite web |date=12 December 2016 |title=Universal health coverage (UHC) |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs395/en/ |access-date=14 September 2017 |website=World Health Organization}}</ref> == تاریخ == په المان کې د ملي روغتیا د بیمې سیسټم پر لور لومړی حرکت په ۱۸۸۳ ز کال کې د ناروغۍ اړوند بیمې په قانون سره پیل شو. صنعتي کاري مشران تر ټولو مخکې دې ته اړ شول، چې د خپلو کم مزد لرونکو کاریګرانو لپاره د زیان او ناروغۍ اړوند بیمې ورکړي، چې دا سیسټم د کاري مشرانو او کاریګرو په وسیله د «د ناروغانو د مالي صندوق» له خوا تأمین او اداره کېده، چې د کارګرانو د حق الزحمې له کسراتو او دغه راز کاري مشرانو له سهم نه به تمویل کېده. د ټولنیزې روغتیا اړوند دا ډول بیمه په معاصرې دورې کې د ټول ګډونه پاملرنو لومړنۍ بڼه وه، چې د لومړي وزیر پروس اتو فون بېسمارک په ویاړ د بېسمارک موډل په نامه ونومول شوه او نورو هېوادونو هم ډېر ژر له دې تګلارې نه هرکلی او پیروي وکړه. په بریټانیا کې د ۱۹۱۱ ز کال د ملي بیمې قانون د لومړنیو روغتیایي پاملرنو (خو د تخصصي یا روغتوني پاملرنو په برخه کې نه) په برخه کې د بېوزلو لپاره داسې یو پوښښ وړاندې کړ، چې شاوخوا د نفوس یو پر درېیمه برخه یې تر پوښښ لاندې راوسته. د روسیې سترواکۍ هم په ۱۹۱۲ ز کال کې دې ته ورته یو سیسټم رامنځته کړ، چې تر هغې وروسته نور صنعتي هېوادونو هم داسې وکړل. په ۱۹۳۰ ز لسیزه کې تقریباً ټولې غربي او مرکزي اروپا کې دې ته ورته او مشابه سیسټمونو شتون درلود. په ۱۹۲۷ ز کال کې جاپان د کارکوونکو روغتیایي بیمه معرفي او په ۱۹۳۵ او ۱۹۴۹ ز کلونو کې یې وده ورکړه. په ۱۹۱۷ ز کال کې د روسیې له انقلاب نه وروسته شوروي اتحاد په ۱۹۲۰ ز کال کې د روغتیایي پاملرنو یو عمومي او متمرکزه سیسټم رامنځته کړ. په دې توګه دا سیسټم په رښتیا هم ټول ګډونه نه و، ځکه چې د لرې پرتو سیمو کلیوال اوسېدونکي یې تر پوښښ لاندې نه وو. <ref name=":0">{{Cite book|last=Butticè|first=Claudio|url=https://products.abc-clio.com/abc-cliocorporate/product.aspx?pc=A5958C|title=Universal Health Care|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2019|isbn=978-1-4408-6844-3|location=Santa Barbara, California|pages=20, 25}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rowland|first1=Diane|last2=Telyukov|first2=Alexandre V.|date=Fall 1991|title=Soviet Healthcare From Two Perspectives|url=http://content.healthaffairs.org/content/10/3/71.full.pdf|journal=Health Affairs|volume=10|issue=3|pages=71–86|doi=10.1377/hlthaff.10.3.71|pmid=1748393|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|title=OECD Reviews of Health Systems OECD Reviews of Health Systems: Russian Federation 2012|pages=38}}</ref> په نیوزیلند کې د ټول ګډونې روغتیایي پاملرنې سیستم په یو لړ مرحلو کې له ۱۹۳۹ ز کال نه تر ۱۹۴۱ ز کاله پورې رامنځته شو. ۱۹۴۶ ز کال کې په اسټرالیا د کوئینزلند ایالت د ټول ګډونه وړیا روغتون یو سیسټم معرفي کړ. <ref name="Abel-Smith 1987">{{cite book|last=Abel-Smith|first=Brian|year=1987|chapter=Social welfare; Social security; Benefits in kind; National health schemes|title=The new Encyclopædia Britannica|edition=15th|location=Chicago|publisher=Encyclopædia Britannica|isbn=978-0-85229-443-7|chapter-url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551402/social-security/38961/National-health-schemes|access-date=September 30, 2013}}</ref><ref name="New Zealand">{{cite book|last=Richards|first=Raymond|year=1993|chapter=Two Social Security Acts|title=Closing the door to destitution: the shaping of the Social Security Acts of the United States and New Zealand|location=University Park|publisher=Pennsylvania State University Press|page=14|isbn=978-0-271-02665-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mPMJRVEaGqAC&pg=PA14|access-date=March 11, 2013}}{{cite book|last=Mein Smith|first=Philippa|year=2012|chapter=Making New Zealand 1930–1949|title=A concise history of New Zealand|edition=2nd|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|pages=164–65|isbn=978-1-107-40217-1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=C4WZFbNXpPMC&pg=PA165|access-date=March 11, 2013}}</ref> له دویمې نړیوالې جګړې نه وروسته په ټولې نړۍ کې د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو سیسټمونه پیل شو. بریټانیا د ۱۹۴۸ ز کال د جولای میاشتې په ۵مه نېټه د خپلې ملي روغتیا اړوند ټول ګډونه خدمتونه پیل کړل. وروسته بیا ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې په شمالي هېوادونو یعنې سویډن (۱۹۵۵ ز)، ایسلند (۱۹۵۶ ز)، ناروې (۱۹۵۶ ز)، ډنمارک (۱۹۶۱ ز) او فنلاند (۱۹۶۴ ز) کې معرفي شوې. په ۱۹۶۱ ز کال کې ټول ګډونه روغتیایي بیمه په جاپان او کاناډا کې د یو لړ پړاوونو له لارې معرفي شوه، چې په ۱۹۶۲ ز کال کې د ساسکاچوان ولایت نه پیل او وروسته بیا له ۱۹۶۸ ز کال نه تر ۱۹۷۲ کاله پورې یې د کاناډا تر نورو برخو پورې ورسېد. په ۱۹۵۲ ز کال کې د مصر له انقلاب نه وروسته په مصر کې د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو اړوند سیسټم معرفي شو، دغه راز د شرقي بلاک اړوند هېوادونو کې هم د ټول ګډونه د روغتیایي پاملرنو خدمتونو متمرکزه سیسټمونه پیل شوو. په ۱۹۶۹ ز کال کې شوروي اتحاد د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو خدمتونه خپلو کلیوالو اوسېدونکو ته هم ورسول. کویټ او بحرین په ترتیب سره په ۱۹۵۰ او ۱۹۵۷ ز کال (له خپلواکۍ نه مخکې) کې د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو خدمتونو سیسټمونه یې خپلو خلکو ته معرفي کړل. ایټالیا د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو خدمتونه (Servizio Sanitario Nazionale) په ۱۹۷۸ ز کال کې معرفي کړل، دغه راز په استرالیا کې ټول ګډونه روغتیایي بیمه په ۱۹۷۵ ز کال کې له مېډیبېنک Medibank سره ترسره کړه، چې له ۱۹۸۴ کال راهیسې د Medicare د ټول ګډونه روغتیايي پاملرنې د اوسني سیسټم تر پوښښ لاندې دی.  <ref name="Sweden">{{cite book|last=Serner|first=Uncas|year=1980|chapter=Swedish health legislation: milestones in reorganisation since 1945|editor1-last=Heidenheimer|editor1-first=Arnold J.|editor2-last=Elvander|editor2-first=Nils|editor3-last=Hultén|editor3-first=Charly|title=The shaping of the Swedish health system|url=https://archive.org/details/shapingofswedish0000heid|location=New York|publisher=St. Martin's Press|page=[https://archive.org/details/shapingofswedish0000heid/page/103 103]|isbn=978-0-312-71627-1|quote=Universal and comprehensive health insurance was debated at intervals all through the Second World War, and in 1946 such a bill was voted in Parliament. For financial and other reasons, its promulgation was delayed until 1955, at which time coverage was extended to include drugs and sickness compensation, as well.}}</ref><ref name="Iceland">{{cite web |last1=Kuhnle |first1=Stein |last2=Hort |first2=Sven E.O. |date=September 1, 2004 |title=The developmental welfare state in Scandinavia: lessons to the developing world |url=http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/9C6E3A3338E09652C1256D8100457272?OpenDocument |access-date=March 11, 2013 |publisher=United Nations Research Institute for Social Development |location=Geneva |page=7}}</ref><ref name="Norway">{{cite book|last=Evang|first=Karl|year=1970|title=Health services in Norway. English version by Dorothy Burton Skårdal|edition=3rd|location=Oslo|publisher=Norwegian Joint Committee on International Social Policy|page=23|oclc=141033|quote=Since 2 July 1956 the entire population of Norway has been included under the obligatory health national insurance program.}}</ref><ref name="Denmark">{{cite book|last1=Gannik|first1=Dorte|last2=Holst|first2=Erik|last3=Wagner|first3=Mardsen|year=1976|chapter=Primary health care|title=The national health system in Denmark|location=Bethesda|publisher=National Institutes of Health|pages=43–44|hdl=2027/pur1.32754081249264}}</ref><ref name="Finland">{{cite book|last1=Alestalo|first1=Matti|last2=Uusitalo|first2=Hannu|year=1987|chapter=Finland|editor-last=Flora|editor-first=Peter|title=Growth to limits: the Western European welfare states since World War II, Vol. 4 Appendix (synopses, bibliographies, tables)|location=Berlin|publisher=Walter de Gruyter|pages=137–40|isbn=978-3-11-011133-0|chapter-url=https://books.google.com/books?id=F16VaIYewIEC&pg=PA139|access-date=March 11, 2013}}</ref> له ۱۹۷۰ ز لسیزې نه تر ۲۰۰۰ ز لسیزې پورې د غربي اروپا هېوادونو د ټول ګډونه پوښښ وړاندې کول پیل کړه، چې ډېری یې د روغتیایي بیمې د مخکنیو پروګرامونو پر بنسټ د ټولو وګړو د پوښښ لاندې راوستلو لپاره جوړې شوې وې. د بېلګې په توګه په ۱۹۲۸ ز کال کې فرانسې د خپلې روغتیایي بیمې سیسټم پر بنسټ، چې د جمعیت لویه برخه یې تر پوښښ لاندې راوستله او د وروستیو قوانینو پر بنسټ یې ۱٪ پاتې شوی جمعیت هم چې بیمه شوی نه وو، هغه یې هم په ۲۰۰۰ ز کال کې تر پوښښ لاندې راوستل. همدارنګه د روغتیایي پاملرنې د تمویلوونکي واحد سیسټمونه په ۱۹۷۲ ز کال کې په فنلند، په ۱۹۷۹ ز  پرتګال، په ۱۹۸۰ ز قبرس، ۱۹۸۶ ز هسپانیا او ۱۹۹۰ ز کال په هېوادونو کې معرفي شوو. په ۱۹۹۴ ز کال کې سویس د بیمې د یو حکم پر بنسټ د روغتیایي پاملرنې یو ټول ګډونه سیسټم معرفي کړ. سربېره پر دې د روغتیا ټول ګډونه پوښښ په یو شمېر اسیایي هېوادونو لکه جنوبي کوریا (۱۹۸۹ ز)، تایوان (۱۹۹۵ ز)، سنګاپور (۱۹۹۳ ز)، اسرائیل (۱۹۹۵ ز) کال او تایلنډ کې (۲۰۰۱ ز) کال کې معرفي شو.<ref name="austerity">{{cite web |title=Austerity and the Unraveling of European Universal Health Care |url=http://www.dissentmagazine.org/article/austerity-and-the-unraveling-of-european-universal-health-care |access-date=November 30, 2016 |publisher=Dissent Magazine}}</ref><ref name="Germany">{{cite journal|last1=Bärnighausen|first1=Till|last2=Sauerborn|first2=Rainer|date=May 2002|title=One hundred and eighteen years of the German health insurance system: are there any lessons for middle- and low-income countries?|url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_2002-05_54_10/page/1559|journal=Social Science & Medicine|volume=54|issue=10|pages=1559–87|doi=10.1016/S0277-9536(01)00137-X|pmid=12061488}}{{cite journal|last1=Busse|first1=Reinhard|last2=Riesberg|first2=Annette|year=2004|title=Germany|journal=Health Care Systems in Transition|volume=6|issue=9|issn=1020-9077|url=http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/80703/E85472.pdf|access-date=October 8, 2013|archivedate=March 21, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321225609/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/80703/E85472.pdf}}{{cite journal|last1=Carrin|first1=Guy|last2=James|first2=Chris|date=January 2005|title=Social health insurance: key factors affecting the transition towards universal coverage|journal=International Social Security Review|volume=58|issue=1|pages=45–64|doi=10.1111/j.1468-246X.2005.00209.x|s2cid=154659524|url=https://www.who.int/health_financing/documents/shi_key_factors.pdf|access-date=October 8, 2013}}{{cite journal|last1=Hassenteufel|first1=Patrick|last2=Palier|first2=Bruno|date=December 2007|title=Towards neo-Bismarckian health care states? Comparing health insurance reforms in Bismarckian welfare systems|journal=Social Policy & Administration|volume=41|issue=6|pages=574–96|doi=10.1111/j.1467-9515.2007.00573.x|url=http://dess.fmp.ueh.edu.ht/pdf/Hassenteufel_2007_neo_bismarckian_health_care_states.pdf|access-date=October 8, 2013|archivedate=April 12, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412075733/http://dess.fmp.ueh.edu.ht/pdf/Hassenteufel_2007_neo_bismarckian_health_care_states.pdf}}{{cite web |last1=Green |first1=David |last2=Irvine |first2=Benedict |last3=Clarke |first3=Emily |last4=Bidgood |first4=Elliot |date=January 23, 2013 |title=Healthcare systems: Germany |url=http://www.civitas.org.uk/nhs/download/germany.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005204145/http://www.civitas.org.uk/nhs/download/germany.pdf |archive-date=October 5, 2013 |access-date=October 8, 2013 |publisher=Civitas |location=London |df=mdy-all }}</ref><ref>{{Cite book|last=Hilmy|first=Ashraf A.|url=https://books.google.com/books?id=xzp5qe54j9AC&pg=PA14|title=Health-Care Reform: A Surgeon'S Perspective|date=2012-11-14|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4759-5231-5|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Perrin|first=Karen (Kay) M.|url=https://books.google.com/books?id=Hlf_DAAAQBAJ&pg=PA92|title=Principles of Health Navigation|date=2016-09-08|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-284-09076-5|language=en}}</ref> د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته روسیې د پخوانۍ شوروي جمهوریتونو او د شرقي بلاک هېوادونو په څېر چې اوسمهال خپلواک شوي دي، د خپل ټول ګډونه روغتیايي پاملرنې سیسټم خوندي او اصلاح کړ.<ref>{{cite web |title=WHO - Rocky road from the Semashko to a new health model |url=https://www.who.int/bulletin/volumes/91/5/13-030513/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018060216/http://www.who.int/bulletin/volumes/91/5/13-030513/en/ |archive-date=October 18, 2014 |access-date=November 30, 2016}}</ref> له ۱۹۹۰ ز لسیزې نه وروسته د لاتیني امریکا، کارائیب سمندر، افریقا او د اسیا – اوقیانوسیې ډېری هېوادونو او همدارنګه د مخ پر ودې هېوادونو په ګډون یو شمېر اقدامات ترسره کړل، ترڅو خپل نفوس د ټول ګډونه روغتیایي پاملرنو خدمتونو تر پوښښ لاندې راولي، لکه د چین هېواد چې په نړۍ کې د تر ټولو ستر او لوی ټول ګډونه روغتیایي پاملرنې سیسټم درلودونکی هېواد دی او دغه راز د برازیل SUS چې د نفوس تر۸۰ سلنه برخه یې تر خپل پوښښ لاندې راوستې ده. د هندوستان هېواد هم د روغتیایي پاملرنې یو غیر متمرکزه ټول ګډونه سیسټم معرفي کړی، چې د مالیه ورکوونکو په بودیجې سره تمویل کېده او تر ډېره د ناروغیو، د مړینو او خوار ځواکي د کچې په کمولو کې یې مرسته وکړه. په ۲۰۱۲ ز کال یوې مطالعې له همدغو هېوادونو نه ترلاسه شوي پرمختګونه یې پر ۹ هېوادونو باندې په تمرکز سره وڅېړل چې دا هېوادونه: غنا، روانډا، نایجیریا، مالي، کینیا، اندونیزیا، فیلیپین او ویتنام په کې شامل وو.<ref>{{Cite journal|last=Muzaka|first=Valbona|title=Lessons from Brazil: on the difficulties of building a universal health care system|journal=Journal of Global Health|volume=7|issue=1|pages=010303|doi=10.7189/jogh.07.010303|issn=2047-2978|pmc=5344008|pmid=28382207|year=2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2012/07/13/opinion/gomez-brazil-health-care/index.html|title=In Brazil, health care is a right|last=Gómez|first=Eduardo J.|date=July 13, 2012|work=CNN|access-date=2018-08-20}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.healthpol.2015.07.008|pmid=26251322|volume=119|issue=9|title=Universal health insurance coverage for 1.3 billion people: What accounts for China's success?|journal=Health Policy|pages=1145–52|year=2015|last1=Yu|first1=Hao|pmc=7114832|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 5, 2020 |title=India &#124; Commonwealth Fund |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/india}}</ref><ref>{{cite web |last=Eagle |first=William |title=Developing Countries Strive to Provide Universal Health Care |url=http://www.voanews.com/content/developing-countries-strive-to-provide-universal-health-care/1512058.html |access-date=November 30, 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Universal Healthcare on the rise in Latin America |url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/02/14/universal-healthcare-latin-america |access-date=November 30, 2016 |archive-date=December 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225154707/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/02/14/universal-healthcare-latin-america |url-status=dead }}</ref> اوسمهال، ډېری صنعتي او ډېری مخ پر ودې هېوادونه په عمومي بودیجې سره د روغتیايي خدمتونو ځینې ډولونه د ټول ګډونه پوښښ په موخه ترسره کوي. د طبابت ملي اکاډمۍ او نورو په وینا د امریکا متحده ایالات یوازینی شتمن او صنعتي هېواد دی، چې ټول ګډونه روغتیایي خدمتونه نه وړاندې کوي. د دولت په وسیله د روغتیایي خدمتونو د وړاندې کولو یوازینۍ بڼې Medicare (د ډېرو عمر لرونکو ناروغانو او یو شمېر بېوزلو) لپاره او دغه راز Medicaid د (لږ عاید لرونکو) لپاره، د نظامي روغتیايي خدمتونو سیسټم (فعال نظامي پرسونل، ذخیرې، متقاعد او د تکفل یا انحصار اړوند وګړو لپاره) او هندي روغتیایي خدمات (د بومي امریکایي قبایلو پيژندل شوي غړي، چې د فدرال په وسیله په رسمیت پیژندل شوي دي) دي.  <ref name="IOM">[http://www.iom.edu/?id=17848 Insuring America's Health: Principles and Recommendations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818031109/http://www.iom.edu/?id=17848|date=2007-08-18}}, Institute of Medicine at the National Academies of Science, 2004-01-14, accessed 2007-10-22</ref><ref>{{cite web |title=The Case for Universal Health Care in the United States |url=http://cthealth.server101.com/the_case_for_universal_health_care_in_the_united_states.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423105127/http://cthealth.server101.com/the_case_for_universal_health_care_in_the_united_states.htm |archive-date=23 April 2018 |access-date=27 April 2018 |website=cthealth.server101.com}}</ref> == سرچينې == 1g2zz35ehq2mgewlzjtio5ucap8on4p 0 70976 368548 300330 2026-08-27T05:17:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368548 wikitext text/x-wiki {{مصنوعي ځيرکتيا}} '''سمبوليکه مصنوعي ويښيارتيا يا سمبوليکه مصنوعي ځيرکتيا''' {{بلنوم|انګلیسي=Symbolic artificial intelligence}} یوه اصطلاح ده چې [[مصنوعي ځيرکتیا|د مصنوعي ځيرکتيا]] څېړنې کې د ټولو مېتودونو ټولګې ته اشاره کوي چې د لوړې کچې (د انسان لوست وړ) سمبولیکو نمایشونو او همدارنګه [[سولپوهنه|منطق]] او لټون پراساس دي. سمبولیک AI له 1950زېږديز څخه تر 1980زېږديز کال پورې د AI څېړنې غالب تمثیل و. <ref>{{Citation|last=Haugeland|first=John|author-link=John Haugeland|year=1985|title=Artificial Intelligence: The Very Idea|publisher=MIT Press|location=Cambridge, Mass|isbn=0-262-08153-9}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Kosko|first1=Bart|title=Fuzzy Thinking|date=1993|publisher=Hyperion|isbn=978-0-7868-8021-8|url=https://archive.org/details/fuzzythinkingnew00kosk_0}}</ref> په 1985 کې په خپل کتاب کې ''مصنوعي ځيرکتيا: دا نظریه پخپله'' ، چې د مصنوعي ځيرکتيا څېړنې فلسفي اغېزې لټوي، [[:en:John_Haugeland|جان هاګلینډ]] د سمبولیکه مصنوعي ځيرکتيا د ښه زاړه مصنوعي ځيرکتيا لپاره ({{بلنوم|انګلیسي=GOFAI}}) نوم ورکړ. په [[روباټیک|روباټيک]] کې، هغه '''د GOFR''' (ښه زوړ روبوټکس) په څېرر ورته اصطلاح کارولې. دا طریقه د دې انګېرنې پر بنسټ ولاړه ده چې د مصنوعي ځيرکتيا ډېری اړخونه د سمبولونو په کارولو سره ترلاسه کېدی شي، یوه فرضیه چې په 1960 کې د الان نیویل او هربرټ الکساندر سیمون لخوا د " [[:en:Physical_symbol_system|فزیکي سمبول سیسټم]] " په توګه تعریف شوې. د سمبولیکه مصنوعي ځيرکتيا یوه مشهوره بڼه [[ماهر سیسټم|ماهر سيسټم]] دی چې [[:en:Production_system_(computer_science)|د قاعدې تولید سیسټم]] لپاره شبکه کاروي. د تولید قواعد او سمبولونه د بیان په څېر اړيکې سره تړلي دي. د استدلال لپاره، د ماهر سيستم مقررات پروسس کوي ترڅو مالومه کړي چې کومو زياتي مالوماتو ته اړتيا لري، چې د انسان د لوست وړ سمبولونو لپاره کومې پوښتنې وپوښتي. د سمبولیک روش په مخالفینو کې روبوټیسټان شامل دي، لکه روډني بروکس ، چې موخه یې د سمبولیک استازيتوب (یا یوازې لږترلږه نمایندګۍ) کارولو پرته د خپلواکو روباټونو جوړول دي، او همدارنګه د کمپیوټري ځيرکتيا څېړونکي چې د عصبي شبکو او اصلاح کولو تخنیکونو څخه کار اخلي د ستونزو حل کولو لپاره [[ماشين زده کړه|د ماشین زده کړه]] او د کنټرول انجينري کاروي. سمبولیکه مصنوعي ويښارتيا يا ځيرکتيا په ماشینونو کې د هراړخیزه، د انساني ويښيارتيا په څېر د ويښيارتيا توليدول دي، پداسې حال کې چې ډېرې عصري څېړنې په ځانګړو فرعي ستونزو تمرکز کوي. د عمومي ځيرکتيا څېړنه اوس د [[ټوليزه مصنوعي ځيرکتيا|ټوليزې مصنوعي ځيرکتيا]] په فرعي ساحه کې مطالعه کیږي. ماشینونه په اصل کې د سمبولونو لخوا ښودل شوو آخذو پراساس د محصولاتو جوړولو لپاره ډیزاین شوي. سمبولونه هغه وخت کارول کیږي کله چې آخذه مشخصه او مالومه وي. مګر کله چې ناڅرګندتیا شتون ولري، لکه وړاندوینې، استازیتوب د مصنوعي عصبي شبکو په کارولو سره ترسره کیږي. <ref>{{cite conference|doi=10.1007/978-0-585-29599-2_11|publisher=Springer US|pages=351–388|author=Vasant Honavar|title=Symbolic Artificial Intelligence and Numeric Artificial Neural Networks: Towards a Resolution of the Dichotomy|conference=The Springer International Series In Engineering and Computer Science}}</ref> په دې وروستیو کې، د نیورو سمبولیک کمپیوټینګ تر نامه لاندې د سمبولیک او ارتباطي مصنوعي ځيرکتيا طریقې د ادغام لپاره هڅې شوي. لکه څنګه چې لیسلي ویلینټ او ډیری نورو استدلال کړی ، <ref>Artur S. d'Avila Garcez, Tarek R. Besold, Luc De Raedt, Peter Földiák, Pascal Hitzler, Thomas Icard, Kai-Uwe Kühnberger, Luís C. Lamb, Risto Miikkulainen, Daniel L. Silver: Neural-Symbolic Learning and Reasoning: Contributions and Challenges. AAAI Spring Symposia 2015, Stanford, AAAI Press.</ref> په مؤثره توګه د بډایه کمپیوټري ادراکي ماډلونو رامینځته کول [[ماشين زده کړه|د ماشین زده کړې]] ماډلونو او سمبولیک استدلال ترکیب ته اړتیا لري. == د دولتي فضا لټون == سمبوليکه مصنوي ځيرکتيا د يوې کوچنۍ نړۍ په څېر ګڼلی شو ، لکه د بلاکونو نړۍ. کوچنۍ نړۍ د کمپیوټر په حافظه کې د ریښتینې نړۍ استازیتوب کوي. دا د لیستونو لخوا تشریح شوي سمبولونه لري، او ويښيار عامل عملیات کوونکي کاروي ترڅو سیسټم نوي حالت ته ورسوي. <ref>{{cite techreport|title=Symbolic Artificial Intelligence, Connectionist Networks & Beyond|last1=Honavar|first1=Vasant|last2=Uhr|first2=Leonard|institution=Iowa State University Digital Repository, Computer Science Technical Reports. 76|year=1994|page=6|url=https://lib.dr.iastate.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=cs_techreports|access-date=2023-09-13|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190441/https://lib.dr.iastate.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=cs_techreports|url-status=dead}}</ref> د قانون تولید سیسټم یو سافټویر دی چې د ويښيار عامل لپاره په دولتي ځای کې د راتلونکي حرکت لټون کوي. د دې نړۍ استازی سمبولونه په حسي ادراک ولاړ دي. په مقابل کې، دا عصبي شبکې دي چې ټولیز سیسټم یې په نوښتي لارو کار کوي او د ډومین ځانګړېي پوهه د دولتي ځای لټون ښه کولو لپاره کارول کیږي. سمبولیکه مصنوعي ويښیارتیا د هوبرت درايفوس لخوا رد شوه ځکه چې دا یوازې [[:en:Toy_problem|د لوبو ستونزې]] حل کولو توان لري او ممکن د ډېرو پېچلو سیسټمونو رامینځته کولو یا ګټور سافټویر لپاره ګټوره نه وي. <ref>{{Cite journal|title=From micro-worlds to knowledge representation: AI at an impasse|author=Dreyfus, Hubert L|journal=Mind Design|pages=161–204|year=1981|publisher=MIT Press, Cambridge, MA|url=http://www.cogsci.ucsd.edu/~coulson/203/dreyfus.pdf}}</ref> ورته دلیل [[:en:Lighthill_report|د لايټ هيل په راپور]] کې ورکړل شوی و چې په 1970 لسیزه کې [[د مصنوعي ځيرکتيا ژمی]] پیل شو. <ref>{{cite conference|doi=10.1109/es.2017.58|year=2017|publisher=IEEE|author=Xifan Yao and Jiajun Zhou and Jiangming Zhang and Claudio R. Boer|title=From Intelligent Manufacturing to Smart Manufacturing for Industry 4.0 Driven by Next Generation Artificial Intelligence and Further On|conference=2017 5th International Conference on Enterprise Systems (ES)}}</ref> == اړوند == * [[د مصنوعي ځيرکتيا تاريخ|د مصنوعي ځيرکتيا تاریخ]] * یوه تمثیل * سمبولیک حسابونه == سرچينې == {{لړسرچينې|۲}} [[وېشنيزه:مصنوعي ځيرکتيا]] lhyingxvajw6ttbx5ym8yuwv4riplpq 3 79705 368527 338527 2026-08-26T18:05:41Z M7 7508 M7 د [[د کارن خبرې اترې:Ddurbmonnejg]] مخ [[د کارن خبرې اترې:MacBrenner]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ddurbmonnejg|Ddurbmonnejg]]" to "[[Special:CentralAuth/MacBrenner|MacBrenner]]" 338527 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Ddurbmonnejg}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۱:۲۷, ۱۹ اکتوبر ۲۰۲۴ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) 6xzi9xdibop9zyla7cohdho46bbbb8j 0 87375 368532 368350 2026-08-26T22:05:52Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368532 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|company_name=اغا جروب|native_name=مجموعة الأغا|founders=[[عبدالناصر عبد الفتاح]] {{سخ}} محمود محمد حسن {{سخ}} الطاهر علي امين<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Al Agha Group – الآغا جروب|نشانی=https://elaghagroup.com/al-agha-group/|بازبینی=2025-09-17|کد زبان=ar}}</ref>|founder=[[عبدالناصر عبد الفتاح]]|company_type=عامه شرکت|industry=[[الکترونیکي صنعت]]|location=https://elaghagroup.com/about-us/|products=مصرف کونکي الکترونیکي توکي{{سخ}} کیمیاوي توکي{{سخ}} د مخابراتو تجهیزات {{سخ}} انجنیرۍ خدمات}} '''الآغا ګروپ''' د مصر یو له لویو شرکتونو څخه دی چې د مخابراتي شرکتونو د یوې ډلې سربیره په بریښنایی توکو ، بریښنایی وسایلو ، د کور وسایلو ، جپسم ، مرمر ، سمنټو او درنو تجهیزاتو کې تخصص لري. اغا شرکت په ۲۰۱۳ کال کې د فارسي سوداګر [[عبدالناصر عبد الفتاح]] له خوا تاسیس شوی، چې د [[شركت الآغا]] یو له فرعي شرکتونو څخه دی.<ref>[https://sadaelakhbar.com/%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%BA%D8%A7-%D8%B4%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%82%D8%B7%D8%A7/الآغا ګروپ – د بریښنایی وسایلو په سکتور کې د مصر مخکښ شرکت دی]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} dt06pawlx95hahbp7ix8633cs4f02nc 0 87583 368567 368397 2026-08-27T10:58:02Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368567 wikitext text/x-wiki {{Infobox mythical creature | name = کبانه | image = John William Waterhouse A Mermaid.jpg | caption = [[جان ويليام واټرهاوس]]، ''يوه کبانه'' (۱۹۰۰). | Grouping = افسانوي | Sub_Grouping = [[اوبيز ځواک]] | Country = ټوله نړۍ }} '''کبانه''' يا '''سمندري ښاپېرۍ''' په کلتوري ادبياتو کې يو افسانوي مخلوق دی چې سر يې د ښکلې ښځې او لاندې تنه يې د کب لکۍ وي. <ref>{{Cite web|url=https://www.rmg.co.uk/stories/art-culture/what-mermaid|title=Mermaids and merpeople|date=نامالوم|accessdate=۲۰۲۶ز اگست ۸مه|website=rmg.co.uk}}</ref> د کبانې کيسې له زرگونو کلونو راهيسې په بېلابېلو کلتورونو کې شتون لري او په ټوله نړۍ کې د ايرلينډ د سمندرغاړې له مېشت ځايونو نيولې تر د سوېلي افريقا کارو سارا پورې په ټولو کلتورونو مشهورې دي.<ref>{{Cite web|url=https://www.rmg.co.uk/stories/art-culture/what-mermaid|title=Mermaids and merpeople|date=نامالوم|accessdate=۲۰۲۶ز اگست ۸مه|website=rmg.co.uk}}</ref> == البهاث العلمي == د مرمیډز موضوع په ډیری ساینسي مطالعاتو کې جدي شهرت ته رسیدلې ، پشمول د بیولوژیکي ارزونې په شمول چې د سمندري ساینس په مشهور سایټ ډیپ سی نیوز کې د مرمیډ ارتقاء فرضیه څومره امکان نلري. پنځه اصلي لاملونه چې د مرمیډ د نه مطابقت لپاره بیان شوي,د اوسني تکامل پوهاوي سره دوی دا دي: ترمورګولیشن (د بدن د تودوخې تنظیم کولو لپاره موافقت)؛ تکامل ناانډولتیا؛ د زیږون ستونزې؛ د تی لرونکو حیواناتو او کبانو ترمنځ د هاضمي توپیر؛ او د فزیکي شواهدو نشتوالی. مرمیډز په طنزیه انداز کې په یوه ساینسي مقاله کې چې د واشنګټن پوهنتون د سمندر پیژندونکي کارل پانسي لخوا لیکل شوي ، په طنزیه انداز کې لیکل شوي بحث شوي.<ref>{{Cite web|url=https://deepseanews.com/2013/10/fishful-thinking-five-reasons-why-mermaids-cant-physically-exist/-mermaid|title=Mermaids and merpeople|date=نامالوم|accessdate=۲۰۲۶ز اگست ۸مه|website=rmg.co.uk}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==شتمنۍ== په لرغوني یوناني افسانه کې د مرمیډ عکس د مینځنۍ پیړۍ په جریان کې د مرمیډونو سره مخلوط شوی و. ځینې اروپایی رومانسي ژبې لاهم د مرمیډ ته راجع کولو لپاره د "میرمیډ" سره ورته اصطلاحات کاروي ، لکه فرانسوي کلمه "سیرین".او سرینا، هسپانوي او ایټالوی. د یونان په لومړیو وختونو کې، مرمیډونه د انسانانو سرونو سره د مرغیو په توګه لیدل کیده، مګر د کلاسیک دورې په جریان کې، یونانیانو په وخت سره په هنر کې د نیم کب په توګه مرمیډ انځور کړ..<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com.eg/books?id=ipANAAAAIAAJ&pg=PA354&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false-reasons-why-mermaids-cant-physically-exist/-mermaid|title=Mermaids and merpeople|date=نامالوم|accessdate=۲۰۲۶ز اگست ۸مه|website=rmg.co.uk}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} e5oje41hzh1e01qp52jmx5vxl3n2hro 3 87633 368526 368484 2026-08-26T17:18:45Z حافظ محمد سليم الياس 40494 /* لحن جلي/لحن خفي ښکاره غلطي/پټه غلطي */ نوې برخه 368526 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=حافظ محمد سليم الياس}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۳ اگست ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۳۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == لحن جلي/لحن خفي ښکاره غلطي/پټه غلطي == په قرآن کريم کې د غلطیو قسمونه او دهغوي حکم. لحن(غلطي): لحن په لغت کې وغلطۍ ته ويل کيږي، او لحن په اصطلاح کې د قرائت پر دوه قسمه دی يو لحن جلي دی او بل لحن خفي، لحن جلي يعني ښکاره غلطي او لحن خفي پټه غلطي، لحن جلي يا ښکاره غلطي هغه ته ويل کيږي چې د قرآن کريم يو حرف په بل داسې حرف بدل سي چي عجمي نوي (يعنی عربي حرف وي او ڼ،ړ،ژ،ږ،ګ،او..... نوي) او یا يو حروف کم يا اضافه شي او يا يو زور زير او پېښ يو په بل بدل سي نو دې ته لحن جلي ويل کيږي، او ددې حکم دادي چې په دې دنيا کې که معنی بدله شي لمونځ فاسدوي او په هغه دنيا کې د عذاب مستحق دي. او لحن خفي یا پټه غلطي هغه ته ويل کيږي چې د قرآن کريم د يو حرف صفت اداء نکړل شي او يا يو حرکت مجهول وویل سي (يعني داسي چې زور او الف د زېر او د ياء سره فرق ونه سي او د پيښ او واو فرق ونه سي) نو دې ته لحن خفي یا پټه غلطي ويل کيږي، او ددې حکم دادي چې په دې دنيا کې لمونځ مکروه کوي او په هغه دنیا کې د عذاب وېره شته. نوټ دغه معلومات د جمال القرآن کتاب څخه راخيستل شوي خو مفتيان او د فقه علماء وايي چې که د کوم کس په دقيق ډول سر خلاص شي چې مثبته معنی منفي او یا منفي معنی مثبته شي نو يوازې د هغه کس لمونځ فاسديږي او دوي وړانديز کوي چې بايد په هغه وخت کې لمونځ پرې نه ښودل شي ځکه چې د فتنې ويره شته او وروسته دي لمونځ په پټه راوګرځوي. [[کارن:حافظ محمد سليم الياس|حافظ محمد سليم الياس]] ([[د کارن خبرې اترې:حافظ محمد سليم الياس|خبرې اترې]]) ۲۶ اگست ۲۰۲۶، گړۍ ۱۷:۱۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 5e1th2uzssq1o3uzy2gpiynfkz63k1h 0 87644 368545 368510 2026-08-27T04:38:59Z فضل الله عجمي 40504 368545 wikitext text/x-wiki مفتي لطيف الله حکيمي (په انګريزي Mufti Latifullah Hakimi) د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. lrx9ek8uf9msidbkjdl0kk76d23sjje 368546 368545 2026-08-27T04:46:06Z فضل الله عجمي 40504 تړون مو اضافه کړ 368546 wikitext text/x-wiki مفتي لطيف الله حکيمي (په انګريزي Mufti Latifullah Hakimi) د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، [https://www.google.com/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fstaticarchive%2F3c857c1fc94f198d2de3ab83aa7690488812999c.jpg&tbnid=Yq2CSqYJkWbWiM&vet=1&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fpersian%2Fafghanistan%2Fstory%2F2005%2F10%2F051027_s-taleban-spokesman&docid=EqHXNxDp268P0M&w=203&h=300&hl=en-US&source=sh%2Fx%2Fim%2Fm1%2F4&kgs=6cbafde6486196c7&shem=epsd1%2Cnisbtsa2%2Cnisbtsal%2Crimspwouoe د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند] او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. 0igdma2hqtoa47j6f11758vtijaulib 368549 368546 2026-08-27T05:50:02Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 368549 wikitext text/x-wiki مفتي لطيف الله حکيمي (په انګريزي Mufti Latifullah Hakimi) د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، [https://www.google.com/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fstaticarchive%2F3c857c1fc94f198d2de3ab83aa7690488812999c.jpg&tbnid=Yq2CSqYJkWbWiM&vet=1&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fpersian%2Fafghanistan%2Fstory%2F2005%2F10%2F051027_s-taleban-spokesman&docid=EqHXNxDp268P0M&w=203&h=300&hl=en-US&source=sh%2Fx%2Fim%2Fm1%2F4&kgs=6cbafde6486196c7&shem=epsd1%2Cnisbtsa2%2Cnisbtsal%2Crimspwouoe د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند] او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. | image = Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg | caption = مفتي لطيف الله حکيمي rpl2vg90tn6z548lkwd9kka6t2hhnzo 368550 368549 2026-08-27T05:52:39Z فضل الله عجمي 40504 368550 wikitext text/x-wiki مفتي لطيف الله حکيمي (په انګريزي Mufti Latifullah Hakimi) د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، [https://www.google.com/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fstaticarchive%2F3c857c1fc94f198d2de3ab83aa7690488812999c.jpg&tbnid=Yq2CSqYJkWbWiM&vet=1&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fpersian%2Fafghanistan%2Fstory%2F2005%2F10%2F051027_s-taleban-spokesman&docid=EqHXNxDp268P0M&w=203&h=300&hl=en-US&source=sh%2Fx%2Fim%2Fm1%2F4&kgs=6cbafde6486196c7&shem=epsd1%2Cnisbtsa2%2Cnisbtsal%2Crimspwouoe د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند] او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. <nowiki>[[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]]</nowiki><ref>دا عکس ما اخيستی او مجاز دی، ويکيپېډيا ته ما پورته کړی دی. </ref> p5403lq4pu7729ur60ss3xodpvs81p8 368551 368550 2026-08-27T05:53:25Z فضل الله عجمي 40504 368551 wikitext text/x-wiki مفتي لطيف الله حکيمي (په انګريزي Mufti Latifullah Hakimi) د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، [https://www.google.com/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fstaticarchive%2F3c857c1fc94f198d2de3ab83aa7690488812999c.jpg&tbnid=Yq2CSqYJkWbWiM&vet=1&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fpersian%2Fafghanistan%2Fstory%2F2005%2F10%2F051027_s-taleban-spokesman&docid=EqHXNxDp268P0M&w=203&h=300&hl=en-US&source=sh%2Fx%2Fim%2Fm1%2F4&kgs=6cbafde6486196c7&shem=epsd1%2Cnisbtsa2%2Cnisbtsal%2Crimspwouoe د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند] او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. <nowiki>[[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]]</nowiki><ref><nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Commission_0Mufti_Latifullah_Hakimi.jpg</nowiki> </ref> 8ivq2jltg3nj5lzegddwy4ruo0dnh7f 368552 368551 2026-08-27T05:54:57Z فضل الله عجمي 40504 368552 wikitext text/x-wiki مفتي لطيف الله حکيمي (په انګريزي Mufti Latifullah Hakimi) د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، [https://www.google.com/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fstaticarchive%2F3c857c1fc94f198d2de3ab83aa7690488812999c.jpg&tbnid=Yq2CSqYJkWbWiM&vet=1&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fpersian%2Fafghanistan%2Fstory%2F2005%2F10%2F051027_s-taleban-spokesman&docid=EqHXNxDp268P0M&w=203&h=300&hl=en-US&source=sh%2Fx%2Fim%2Fm1%2F4&kgs=6cbafde6486196c7&shem=epsd1%2Cnisbtsa2%2Cnisbtsal%2Crimspwouoe د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند] او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. 0igdma2hqtoa47j6f11758vtijaulib 368553 368552 2026-08-27T05:59:44Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 368553 wikitext text/x-wiki مفتي لطيف الله حکيمي (په انګريزي Mufti Latifullah Hakimi) د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، [https://www.google.com/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fstaticarchive%2F3c857c1fc94f198d2de3ab83aa7690488812999c.jpg&tbnid=Yq2CSqYJkWbWiM&vet=1&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fpersian%2Fafghanistan%2Fstory%2F2005%2F10%2F051027_s-taleban-spokesman&docid=EqHXNxDp268P0M&w=203&h=300&hl=en-US&source=sh%2Fx%2Fim%2Fm1%2F4&kgs=6cbafde6486196c7&shem=epsd1%2Cnisbtsa2%2Cnisbtsal%2Crimspwouoe د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند] او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. | image = Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg | caption = مفتي لطيف الله حکيمي rpl2vg90tn6z548lkwd9kka6t2hhnzo 368554 368553 2026-08-27T06:04:22Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 368554 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. pl8j454i6r2hlb2a6fksx16r5rcgqya 368555 368554 2026-08-27T06:19:53Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 368555 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. ==ژوند ليک== ==زدکړې== ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه== ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== 5i0n23iauose8ma7ewjwyy32a97tt6v 368556 368555 2026-08-27T06:41:19Z فضل الله عجمي 40504 368556 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د مولوي محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==زدکړې== ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه== ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== fzsis8povkkij9t96snr0tj512hk34u 368557 368556 2026-08-27T06:41:53Z فضل الله عجمي 40504 368557 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او د دفاع وزارت برحاله سرمفتش دی. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==زدکړې== ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه== ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== 6cohhh6o569w0nv7afqq65muys2in7w 368566 368557 2026-08-27T10:50:16Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 368566 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==زدکړې== ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه== ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ha58ji0plsvrtno6rfyaxeff83ygh63 368568 368566 2026-08-27T11:11:11Z فضل الله عجمي 40504 /* */ 368568 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==زدکړې== ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه== ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== 02q2fedkl1cx7chm0hm4bx1wrpeiewi 368569 368568 2026-08-27T11:19:02Z فضل الله عجمي 40504 /* سياسي او جهادي فعاليتونه */ 368569 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==زدکړې== ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه == ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== klwm8xikvdlqxy5vqqs2ja1ymm8r11y 368570 368569 2026-08-27T11:44:02Z فضل الله عجمي 40504 /* ژوند ليک */ 368570 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ښاغلی حکيمي د افغانستان اسلامي امارت په تشکیلاتي جوړښت کې له هغو متعهدو او اغېزناکو څېرو څخه دی، چې د مسؤليت، تدبير او فکري ژمنتيا بېلابېل پړاوونه يې په برياليتوب سره تر شا پرېيښي دي. د ۲۰۰۱ ميلادي کال څخه تر ۲۰۰۵ ميلادي کال پورې د هيواد د اشغال په لومړنيو کلونو کې د اسلامي امارت لومړي رسمي وياند په توګه دنده ترسره کړې ده.ښاغلی حکيمي د افغانستان اسلامي امارت په تشکیلاتي جوړښت کې له هغو متعهدو او اغېزناکو څېرو څخه دی، چې د مسؤليت، تدبير او فکري ژمنتيا بېلابېل پړاوونه يې په برياليتوب سره تر شا پرېيښي دي. د ۲۰۰۱ ميلادي کال څخه تر ۲۰۰۵ ميلادي کال پورې د هيواد د اشغال په لومړنيو کلونو کې د اسلامي امارت لومړي رسمي وياند په توګه دنده ترسره کړې ده. ==زدکړې== ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه == ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== 1uq9kfqeghdjgqp451lpjl4x1ensfok 368571 368570 2026-08-27T11:44:52Z فضل الله عجمي 40504 /* ژوند ليک */ 368571 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==زدکړې== ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه == ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== klwm8xikvdlqxy5vqqs2ja1ymm8r11y 368572 368571 2026-08-27T11:53:26Z فضل الله عجمي 40504 /* زدکړې */ 368572 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==زدکړې== ښاغلي حکيمي د علم او معرفت د ترلاسه کولو اوږد او له کړاوونو ډک سفر د هيواد په بېلابېلو علمي حوزو او همدارنګه د هجرت په ستونزمنو پړاوونو او د مهاجرت په پنډغالو کې په لوړ عزم، زغم او نه ستړي کېدونکو هڅو سره تعقيب کړ او په همدې لړ کې يې په فقهي علومو کې د تخصص (دوکتورا - PHD) تر کچې خپلې لوړې زدکړې بشپړې کړې. ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه == ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== 1bddi20jg2m62f9ikvswh939qfkh45m 368573 368572 2026-08-27T11:55:11Z فضل الله عجمي 40504 /* زدکړې */ 368573 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==زدکړې ښاغلي حکيمي د علم او معرفت د ترلاسه کولو اوږد او له کړاوونو ډک سفر د هيواد په بېلابېلو علمي حوزو او همدارنګه د هجرت په ستونزمنو پړاوونو او د مهاجرت په پنډغالو کې په لوړ عزم، زغم او نه ستړي کېدونکو هڅو سره تعقيب کړ او په همدې لړ کې يې په فقهي علومو کې د تخصص (دوکتورا - PHD) تر کچې خپلې لوړې زدکړې بشپړې کړې. == ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه == ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== 3ve4jqqfis1vu1gczt1a5vnxz1jhrei 368574 368573 2026-08-27T11:56:51Z فضل الله عجمي 40504 /* ژوند ليک */ 368574 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==<big>'''زدکړې'''</big> == == <big>ښاغلي حکيمي د علم او معرفت د ترلاسه کولو اوږد او له کړاوونو ډک سفر د هيواد په بېلابېلو علمي حوزو او همدارنګه د هجرت په ستونزمنو پړاوونو او د مهاجرت په پنډغالو کې په لوړ عزم، زغم او نه ستړي کېدونکو هڅو سره تعقيب کړ او په همدې لړ کې يې په فقهي علومو کې د تخصص (دوکتورا - PHD) تر کچې خپلې لوړې زدکړې بشپړې کړې.</big> == ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه == ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== op8bgkklksiv2j2f4k5xuxb72xv1tf9 368575 368574 2026-08-27T11:58:26Z فضل الله عجمي 40504 /* زدکړې */ 368575 wikitext text/x-wiki [[File:Commission 0Mufti Latifullah Hakimi.jpg|thumb|مفتي لطيف الله حکيمي]] '''مفتي لطيف الله حکيمي''' (په انګريزي ''Mufti Latifullah Hakimi'') د افغانستان يو مشهور سیاسي او ديني عالم دی، د افغانستان اسلامي امارت لومړنی وياند او اوسمهال د دفاع وزارت د سرمفتش په توګه دنده ترسره کوي. ==ژوند ليک== مفتي لطيف الله حکيمي د ملا محمد عجم زوی او د ملا حبيب الله اخند لمسی، په کال ۱۳۵۲ ھ‌ش کې د زابل ولايت د نوبهار ولسوالۍ د موسی زو په کلي کې زيږېدلی دی. ==<big>'''زدکړې'''</big> == ===مشهور استادان=== ==سياسي او جهادي فعاليتونه == ==ليکل شوي اثار== ===چاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== ===ناچاپ شوي اثار=== ====پښتو==== ====دری==== ====عربي==== mo5fcalepi5881beu9lqy5ofoh1oqh2 0 87645 368534 368523 2026-08-26T23:41:52Z مودة متعب 39383 368534 wikitext text/x-wiki '''سینیګالي بوشیا'''( Boscia senegalensis) د هانسا په نوم پیژندل شوی، هغه د لوی کورنۍ غړې ده. [[دوتنه:Boscia senegalensis - Unripe fruits.JPG|بټنوک|سینیګالي بوشیا]] دا نبات په [[لویدیځه افریقا|لویدیځ افریقا]] کې پیدا شوی. دا لاهم په افریقا کې د خواړو دودیز نبات ګڼل کیږي، او دا لږ پیژندل شوی نبات د تغذیې ښه کولو، د خوړو خوندیتوب ته وده ورکولو، د کلیو پراختیا مالتړ، او د ځمکې دوامداره مدیریت کې د مرستې لپاره خورا لوی ظرفیت لري. دا نبات د کور مصرف، طبي او کرهنیز استعمال لپاره محصولات تولیدوي.<ref>[https://books.google.com.eg/books?id=MbAEPoxfCTMC&pg=PA28&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false]سینیګالي بوشیا</ref> 0432dq7mbg2qqzkpzn80vakofxwaxet 368535 368534 2026-08-26T23:51:26Z مودة متعب 39383 [[وېشنيزه:جعلي حبوبات]] [[وېشنيزه:د وچکالۍ په وړاندې مقاومت لرونکي نباتات]] [[وېشنيزه:د بورکینا فاسو نباتات]] 368535 wikitext text/x-wiki '''سینیګالي بوشیا'''( Boscia senegalensis) د هانسا په نوم پیژندل شوی، هغه د لوی کورنۍ غړې ده. [[دوتنه:Boscia senegalensis - Unripe fruits.JPG|بټنوک|سینیګالي بوشیا]] دا نبات په [[لویدیځه افریقا|لویدیځ افریقا]] کې پیدا شوی. دا لاهم په افریقا کې د خواړو دودیز نبات ګڼل کیږي، او دا لږ پیژندل شوی نبات د تغذیې ښه کولو، د خوړو خوندیتوب ته وده ورکولو، د کلیو پراختیا مالتړ، او د ځمکې دوامداره مدیریت کې د مرستې لپاره خورا لوی ظرفیت لري. دا نبات د کور مصرف، طبي او کرهنیز استعمال لپاره محصولات تولیدوي.<ref>[https://books.google.com.eg/books?id=MbAEPoxfCTMC&pg=PA28&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false]سینیګالي بوشیا</ref> <references /> [[وېشنيزه:جعلي حبوبات]] [[وېشنيزه:د وچکالۍ په وړاندې مقاومت لرونکي نباتات]] [[وېشنيزه:د بورکینا فاسو نباتات]] jy77hri201hjfp1etk3v9w1qtrm75xn 368536 368535 2026-08-26T23:54:28Z مودة متعب 39383 سرچينې 368536 wikitext text/x-wiki '''سینیګالي بوشیا'''( Boscia senegalensis) د هانسا په نوم پیژندل شوی، هغه د لوی کورنۍ غړې ده. [[دوتنه:Boscia senegalensis - Unripe fruits.JPG|بټنوک|سینیګالي بوشیا]] دا نبات په [[لویدیځه افریقا|لویدیځ افریقا]] کې پیدا شوی. دا لاهم په افریقا کې د خواړو دودیز نبات ګڼل کیږي، او دا لږ پیژندل شوی نبات د تغذیې ښه کولو، د خوړو خوندیتوب ته وده ورکولو، د کلیو پراختیا مالتړ، او د ځمکې دوامداره مدیریت کې د مرستې لپاره خورا لوی ظرفیت لري. دا نبات د کور مصرف، طبي او کرهنیز استعمال لپاره محصولات تولیدوي.<ref>[https://books.google.com.eg/books?id=MbAEPoxfCTMC&pg=PA28&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false]سینیګالي بوشیا</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:جعلي حبوبات]] [[وېشنيزه:د وچکالۍ په وړاندې مقاومت لرونکي نباتات]] [[وېشنيزه:د بورکینا فاسو نباتات]] ph6b2zsymz5fz5vgb6dy6cjkck510sx 368559 368536 2026-08-27T07:28:31Z شاه زمان پټان 26102 368559 wikitext text/x-wiki '''سېنېگالي بوشيا''' يا '''سېنېگالي بوسکيا''' (په {{Lang-en|Boscia senegalensis}})د [[بوټی|بوټو]] يو ډول دی چې کاپاري کورنۍ پورې تړاو لري او تر ډېره په [[لوېديځه افريقا]] کې موندل کېږي چې په ځايي ژبه کې ورته ''هانزا''، ''ايزېن'' او ''نبډيگا'' هم ويل کېږي. دا يو تل زرغونه کوچنی بوټی دی چې تر ډېره په وچو دښتو کې رازرغونېږي چې مېوه او دانې يې د ځايي خلکو د خوړو يوه ارزښتمنه سرچينه برابروي.<ref>[https://books.google.com.eg/books?id=MbAEPoxfCTMC&pg=PA28&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:146142-1|title=Boscia senegalensis Lam.|accessdate=۲۰۲۶ اگست ۲۷مه|website=powo.science.kew|publisher=Barry, J. P. & Celles, J.S. (1991). Flore de Mauritanie 1: 1-359. Centre Regional de Documentation Pedagogique, Nice. Boudet, G., Lebrun, J.P. & Demange, R. (1986). Catalogue des plantes vasculaires du Mali: 1-465. Etudes d'Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux. Boulos, L. (1999). Flora of Egypt 1: 1-419. Al Hadara Publishing, Cairo. Boulvert, Y. (1977). Catalogue de la Flore de Centrafrique 3: 1-89. ORSTROM, Bangui. Darbyshire, I., Kordofani, M., Farag, I., Candiga, R. & Pickering, H. (eds.) (2015). The Plants of Sudan and South Sudan: 1-400. Kew publishing, Royal Botanic Gardens, Kew. Dobignard, A. & Chatelain, C. (2011). Index synonymique de la flore d'Afrique du nord 3: 1-449. Éditions des conservatoire et jardin botaniques, Genève. Edwards, S., Tadesse, M., Demissew, S. & Hedberg, I. (eds.) (2000). Flora of Ethiopia and Eritrea 2(1): 1-532. The National Herbarium, Addis Ababa University, Ethiopia & The Department of Systematic Botany, Upps. Gosline, G., Bidault, E., van der Burgt, X., Cahen, D., Challen, G., Condé, N., Couch, C., Couvreur, T.L.P., Dagallier, L.M.J., Darbyshire, I., Dawson, S., Doré, T.S., Goyder, D., Grall, A., Haba, P., Haba, P., Harris, D., Hind, D.J.N., Jongkind, & al. (2023). A Taxonomically-verified and Vouchered Checklist of the Vascular Plants of the Republic of Guinea. Nature, scientific data 10, Article number: 327: [1]-[12]. Govaerts, R. (1996). World Checklist of Seed Plants 2(1, 2): 1-492. MIM, Deurne. Guinea, E. (1948). Catálogo razonado de las plantas del Sáhara Español. Anales del Jardin Botanico de Madrid 8: 357-429. Hutchinson, J., Dalziel, J.M. & Keay, R.W.J. (1954-1958). Flora of West Tropical Africa, ed. 2, 1: 1-828. Lebrun, J.P., Toutain, B., Gaston, A. & Boudet, G. (1991). Catalogue des Plantes Vasculaires du Burkina Faso: 1-341. Institut d' Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux, Maisons Alfort. Lisowski, S. (2009). Flore (Angiospermes) de la République de Guinée. Scripta Botanica Belgica 41: 1-517. Onana, J.M. (2011). The vascular plants of Cameroon a taxonomic checklist with IUCN assessments: 1-195. National herbarium of Cameroon, Yaoundé. Kew Backbone Distributions Boulvert, Y. (1977). Catalogue de la Flore de Centrafrique 3: 1-89. ORSTROM, Bangui. Dobignard, A. & Chatelain, C. (2011). Index synonymique de la flore d'Afrique du nord 3: 1-449. Éditions des conservatoire et jardin botaniques, Genève. Lebrun, J.P., Toutain, B., Gaston, A. & Boudet, G. (1991). Catalogue des Plantes Vasculaires du Burkina Faso: 1-341. Institut d' Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux, Maisons Alfort. Lisowski, S. (2009). Flore (Angiospermes) de la République de Guinée. Scripta Botanica Belgica 41: 1-517. Onana, J.M. (2011). The vascular plants of Cameroon a taxonomic checklist with IUCN assessments: 1-195. National herbarium of Cameroon, Yaoundé. Other Data Other Kew resources that provide information on this taxon:}}</ref> [[دوتنه:Boscia senegalensis - Unripe fruits.JPG|بټنوک|سینیګالي بوشیا]] == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:جعلي حبوبات]] [[وېشنيزه:د وچکالۍ په وړاندې مقاومت لرونکي نباتات]] [[وېشنيزه:د بورکینا فاسو نباتات]] 2o64xug4jbzlevl0i8w1m94v9omjpfw 368560 368559 2026-08-27T07:30:27Z شاه زمان پټان 26102 368560 wikitext text/x-wiki '''سېنېگالي بوشيا''' يا '''سېنېگالي بوسکيا''' (په {{Lang-en|Boscia senegalensis}})د [[بوټی|بوټو]] يو ډول دی چې کاپاري کورنۍ پورې تړاو لري او تر ډېره په [[لوېديځه افريقا]] کې موندل کېږي چې په ځايي ژبه کې ورته ''هانزا''، ''ايزېن'' او ''نبډيگا'' هم ويل کېږي. دا يو تل زرغونه کوچنی بوټی دی چې تر ډېره په وچو دښتو کې رازرغونېږي چې مېوه او دانې يې د ځايي خلکو د خوړو يوه ارزښتمنه سرچينه برابروي.<ref>[https://books.google.com.eg/books?id=MbAEPoxfCTMC&pg=PA28&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:146142-1|title=Boscia senegalensis Lam.|accessdate=۲۰۲۶ اگست ۲۷مه|website=powo.science.kew|publisher=Barry, J. P. & Celles, J.S. (1991). Flore de Mauritanie 1: 1-359. Centre Regional de Documentation Pedagogique, Nice. Boudet, G., Lebrun, J.P. & Demange, R. (1986). Catalogue des plantes vasculaires du Mali: 1-465. Etudes d'Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux. Boulos, L. (1999). Flora of Egypt 1: 1-419. Al Hadara Publishing, Cairo. Boulvert, Y. (1977). Catalogue de la Flore de Centrafrique 3: 1-89. ORSTROM, Bangui. Darbyshire, I., Kordofani, M., Farag, I., Candiga, R. & Pickering, H. (eds.) (2015). The Plants of Sudan and South Sudan: 1-400. Kew publishing, Royal Botanic Gardens, Kew. Dobignard, A. & Chatelain, C. (2011). Index synonymique de la flore d'Afrique du nord 3: 1-449. Éditions des conservatoire et jardin botaniques, Genève. Edwards, S., Tadesse, M., Demissew, S. & Hedberg, I. (eds.) (2000). Flora of Ethiopia and Eritrea 2(1): 1-532. The National Herbarium, Addis Ababa University, Ethiopia & The Department of Systematic Botany, Upps. Gosline, G., Bidault, E., van der Burgt, X., Cahen, D., Challen, G., Condé, N., Couch, C., Couvreur, T.L.P., Dagallier, L.M.J., Darbyshire, I., Dawson, S., Doré, T.S., Goyder, D., Grall, A., Haba, P., Haba, P., Harris, D., Hind, D.J.N., Jongkind, & al. (2023). A Taxonomically-verified and Vouchered Checklist of the Vascular Plants of the Republic of Guinea. Nature, scientific data 10, Article number: 327: [1]-[12]. Govaerts, R. (1996). World Checklist of Seed Plants 2(1, 2): 1-492. MIM, Deurne. Guinea, E. (1948). Catálogo razonado de las plantas del Sáhara Español. Anales del Jardin Botanico de Madrid 8: 357-429. Hutchinson, J., Dalziel, J.M. & Keay, R.W.J. (1954-1958). Flora of West Tropical Africa, ed. 2, 1: 1-828. Lebrun, J.P., Toutain, B., Gaston, A. & Boudet, G. (1991). Catalogue des Plantes Vasculaires du Burkina Faso: 1-341. Institut d' Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux, Maisons Alfort. Lisowski, S. (2009). Flore (Angiospermes) de la République de Guinée. Scripta Botanica Belgica 41: 1-517. Onana, J.M. (2011). The vascular plants of Cameroon a taxonomic checklist with IUCN assessments: 1-195. National herbarium of Cameroon, Yaoundé. Kew Backbone Distributions Boulvert, Y. (1977). Catalogue de la Flore de Centrafrique 3: 1-89. ORSTROM, Bangui. Dobignard, A. & Chatelain, C. (2011). Index synonymique de la flore d'Afrique du nord 3: 1-449. Éditions des conservatoire et jardin botaniques, Genève. Lebrun, J.P., Toutain, B., Gaston, A. & Boudet, G. (1991). Catalogue des Plantes Vasculaires du Burkina Faso: 1-341. Institut d' Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux, Maisons Alfort. Lisowski, S. (2009). Flore (Angiospermes) de la République de Guinée. Scripta Botanica Belgica 41: 1-517. Onana, J.M. (2011). The vascular plants of Cameroon a taxonomic checklist with IUCN assessments: 1-195. National herbarium of Cameroon, Yaoundé. Other Data Other Kew resources that provide information on this taxon:}}</ref> {{مالومات |انځور=Boscia senegalensis - Unripe fruits.JPG }} == سرچينې == {{لړسرچينې}} 4s4175j48f89r6t1fi2zzgcn5sbzr0s 368561 368560 2026-08-27T07:31:31Z شاه زمان پټان 26102 368561 wikitext text/x-wiki '''سېنېگالي بوشيا''' يا '''سېنېگالي بوسکيا''' (په {{Lang-en|Boscia senegalensis}})د [[بوټی|بوټو]] يو ډول دی چې کاپاري کورنۍ پورې تړاو لري او تر ډېره په [[لوېديځه افريقا]] کې موندل کېږي چې په ځايي ژبه کې ورته ''هانزا''، ''ايزېن'' او ''نبډيگا'' هم ويل کېږي. {{مالومات |نوم=سېنېگالي بوسکيا |انځور=Boscia senegalensis - Unripe fruits.JPG |د انځور اړوند=سېنېگالي بوسکيا بوټی }} دا يو تل زرغونه کوچنی بوټی دی چې تر ډېره په وچو دښتو کې رازرغونېږي چې مېوه او دانې يې د ځايي خلکو د خوړو يوه ارزښتمنه سرچينه برابروي.<ref>[https://books.google.com.eg/books?id=MbAEPoxfCTMC&pg=PA28&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:146142-1|title=Boscia senegalensis Lam.|accessdate=۲۰۲۶ اگست ۲۷مه|website=powo.science.kew|publisher=Barry, J. P. & Celles, J.S. (1991). Flore de Mauritanie 1: 1-359. Centre Regional de Documentation Pedagogique, Nice. Boudet, G., Lebrun, J.P. & Demange, R. (1986). Catalogue des plantes vasculaires du Mali: 1-465. Etudes d'Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux. Boulos, L. (1999). Flora of Egypt 1: 1-419. Al Hadara Publishing, Cairo. Boulvert, Y. (1977). Catalogue de la Flore de Centrafrique 3: 1-89. ORSTROM, Bangui. Darbyshire, I., Kordofani, M., Farag, I., Candiga, R. & Pickering, H. (eds.) (2015). The Plants of Sudan and South Sudan: 1-400. Kew publishing, Royal Botanic Gardens, Kew. Dobignard, A. & Chatelain, C. (2011). Index synonymique de la flore d'Afrique du nord 3: 1-449. Éditions des conservatoire et jardin botaniques, Genève. Edwards, S., Tadesse, M., Demissew, S. & Hedberg, I. (eds.) (2000). Flora of Ethiopia and Eritrea 2(1): 1-532. The National Herbarium, Addis Ababa University, Ethiopia & The Department of Systematic Botany, Upps. Gosline, G., Bidault, E., van der Burgt, X., Cahen, D., Challen, G., Condé, N., Couch, C., Couvreur, T.L.P., Dagallier, L.M.J., Darbyshire, I., Dawson, S., Doré, T.S., Goyder, D., Grall, A., Haba, P., Haba, P., Harris, D., Hind, D.J.N., Jongkind, & al. (2023). A Taxonomically-verified and Vouchered Checklist of the Vascular Plants of the Republic of Guinea. Nature, scientific data 10, Article number: 327: [1]-[12]. Govaerts, R. (1996). World Checklist of Seed Plants 2(1, 2): 1-492. MIM, Deurne. Guinea, E. (1948). Catálogo razonado de las plantas del Sáhara Español. Anales del Jardin Botanico de Madrid 8: 357-429. Hutchinson, J., Dalziel, J.M. & Keay, R.W.J. (1954-1958). Flora of West Tropical Africa, ed. 2, 1: 1-828. Lebrun, J.P., Toutain, B., Gaston, A. & Boudet, G. (1991). Catalogue des Plantes Vasculaires du Burkina Faso: 1-341. Institut d' Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux, Maisons Alfort. Lisowski, S. (2009). Flore (Angiospermes) de la République de Guinée. Scripta Botanica Belgica 41: 1-517. Onana, J.M. (2011). The vascular plants of Cameroon a taxonomic checklist with IUCN assessments: 1-195. National herbarium of Cameroon, Yaoundé. Kew Backbone Distributions Boulvert, Y. (1977). Catalogue de la Flore de Centrafrique 3: 1-89. ORSTROM, Bangui. Dobignard, A. & Chatelain, C. (2011). Index synonymique de la flore d'Afrique du nord 3: 1-449. Éditions des conservatoire et jardin botaniques, Genève. Lebrun, J.P., Toutain, B., Gaston, A. & Boudet, G. (1991). Catalogue des Plantes Vasculaires du Burkina Faso: 1-341. Institut d' Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux, Maisons Alfort. Lisowski, S. (2009). Flore (Angiospermes) de la République de Guinée. Scripta Botanica Belgica 41: 1-517. Onana, J.M. (2011). The vascular plants of Cameroon a taxonomic checklist with IUCN assessments: 1-195. National herbarium of Cameroon, Yaoundé. Other Data Other Kew resources that provide information on this taxon:}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} c2yge006wi60mpin0mfex3b2wop3b3d 368562 368561 2026-08-27T07:32:00Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[سینیګالي بوشیا]] مخ [[سېنېگالي بوسکيا]] ته ولېږداوه 368561 wikitext text/x-wiki '''سېنېگالي بوشيا''' يا '''سېنېگالي بوسکيا''' (په {{Lang-en|Boscia senegalensis}})د [[بوټی|بوټو]] يو ډول دی چې کاپاري کورنۍ پورې تړاو لري او تر ډېره په [[لوېديځه افريقا]] کې موندل کېږي چې په ځايي ژبه کې ورته ''هانزا''، ''ايزېن'' او ''نبډيگا'' هم ويل کېږي. {{مالومات |نوم=سېنېگالي بوسکيا |انځور=Boscia senegalensis - Unripe fruits.JPG |د انځور اړوند=سېنېگالي بوسکيا بوټی }} دا يو تل زرغونه کوچنی بوټی دی چې تر ډېره په وچو دښتو کې رازرغونېږي چې مېوه او دانې يې د ځايي خلکو د خوړو يوه ارزښتمنه سرچينه برابروي.<ref>[https://books.google.com.eg/books?id=MbAEPoxfCTMC&pg=PA28&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false]</ref><ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:146142-1|title=Boscia senegalensis Lam.|accessdate=۲۰۲۶ اگست ۲۷مه|website=powo.science.kew|publisher=Barry, J. P. & Celles, J.S. (1991). Flore de Mauritanie 1: 1-359. Centre Regional de Documentation Pedagogique, Nice. Boudet, G., Lebrun, J.P. & Demange, R. (1986). Catalogue des plantes vasculaires du Mali: 1-465. Etudes d'Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux. Boulos, L. (1999). Flora of Egypt 1: 1-419. Al Hadara Publishing, Cairo. Boulvert, Y. (1977). Catalogue de la Flore de Centrafrique 3: 1-89. ORSTROM, Bangui. Darbyshire, I., Kordofani, M., Farag, I., Candiga, R. & Pickering, H. (eds.) (2015). The Plants of Sudan and South Sudan: 1-400. Kew publishing, Royal Botanic Gardens, Kew. Dobignard, A. & Chatelain, C. (2011). Index synonymique de la flore d'Afrique du nord 3: 1-449. Éditions des conservatoire et jardin botaniques, Genève. Edwards, S., Tadesse, M., Demissew, S. & Hedberg, I. (eds.) (2000). Flora of Ethiopia and Eritrea 2(1): 1-532. The National Herbarium, Addis Ababa University, Ethiopia & The Department of Systematic Botany, Upps. Gosline, G., Bidault, E., van der Burgt, X., Cahen, D., Challen, G., Condé, N., Couch, C., Couvreur, T.L.P., Dagallier, L.M.J., Darbyshire, I., Dawson, S., Doré, T.S., Goyder, D., Grall, A., Haba, P., Haba, P., Harris, D., Hind, D.J.N., Jongkind, & al. (2023). A Taxonomically-verified and Vouchered Checklist of the Vascular Plants of the Republic of Guinea. Nature, scientific data 10, Article number: 327: [1]-[12]. Govaerts, R. (1996). World Checklist of Seed Plants 2(1, 2): 1-492. MIM, Deurne. Guinea, E. (1948). Catálogo razonado de las plantas del Sáhara Español. Anales del Jardin Botanico de Madrid 8: 357-429. Hutchinson, J., Dalziel, J.M. & Keay, R.W.J. (1954-1958). Flora of West Tropical Africa, ed. 2, 1: 1-828. Lebrun, J.P., Toutain, B., Gaston, A. & Boudet, G. (1991). Catalogue des Plantes Vasculaires du Burkina Faso: 1-341. Institut d' Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux, Maisons Alfort. Lisowski, S. (2009). Flore (Angiospermes) de la République de Guinée. Scripta Botanica Belgica 41: 1-517. Onana, J.M. (2011). The vascular plants of Cameroon a taxonomic checklist with IUCN assessments: 1-195. National herbarium of Cameroon, Yaoundé. Kew Backbone Distributions Boulvert, Y. (1977). Catalogue de la Flore de Centrafrique 3: 1-89. ORSTROM, Bangui. Dobignard, A. & Chatelain, C. (2011). Index synonymique de la flore d'Afrique du nord 3: 1-449. Éditions des conservatoire et jardin botaniques, Genève. Lebrun, J.P., Toutain, B., Gaston, A. & Boudet, G. (1991). Catalogue des Plantes Vasculaires du Burkina Faso: 1-341. Institut d' Elevage et de Médecine Vétérinaire des Pays Tropicaux, Maisons Alfort. Lisowski, S. (2009). Flore (Angiospermes) de la République de Guinée. Scripta Botanica Belgica 41: 1-517. Onana, J.M. (2011). The vascular plants of Cameroon a taxonomic checklist with IUCN assessments: 1-195. National herbarium of Cameroon, Yaoundé. Other Data Other Kew resources that provide information on this taxon:}}</ref> == سرچينې == {{لړسرچينې}} c2yge006wi60mpin0mfex3b2wop3b3d 3 87646 368528 2026-08-26T18:05:41Z M7 7508 M7 د [[د کارن خبرې اترې:Ddurbmonnejg]] مخ [[د کارن خبرې اترې:MacBrenner]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Ddurbmonnejg|Ddurbmonnejg]]" to "[[Special:CentralAuth/MacBrenner|MacBrenner]]" 368528 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:MacBrenner]] 4zhsr1g2qiytbntbl8s06yak8dy1n5g 2 87647 368537 2026-08-27T00:19:09Z مودة متعب 39383 ښه راغلئ=مودة متعب 368537 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=مودة متعب}} hv77hz3u4hx5hm5y5f6xv6212psmw1u 0 87648 368563 2026-08-27T07:32:01Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[سینیګالي بوشیا]] مخ [[سېنېگالي بوسکيا]] ته ولېږداوه 368563 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[سېنېگالي بوسکيا]] ftqklim7zyx2a74geo5wqjj2itqumc0