ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 56428 368796 336321 2026-08-30T13:57:53Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368796 wikitext text/x-wiki د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی ('''VAW''') چې د جنسيت پر بنسټ تاوتريخوالی او د جنس او جنسيت پر بنسټ د تاوتریخوالي ('''SGBV''') په نوم هم پېژندل کېږې، له تاوتریخوالي ډک هغه کارونه دي چې په بنسټيز ډول يا په ځانګړي ډول د ښځو يا انجونو په وړاندې تر سره شوي وي. عموماً دا ډول تاوتريخوالی د کرکې جرم بلل کېږي، د ښځو او انجونو پر ضد په ځانګړي ډول له دې امله تر سره شوي وي چې دوی ښځمنې دي او شونې ده چې دا تاوتريخوالی په ګڼو بڼو سره وي.<ref>''Citations'': * {{cite book|last=Angelari|first=Marguerite|chapter=Hate crime statutes: a promising tool for fighting violence against women|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2YdCbgXjr-EC&pg=PA405|editor-last=Maschke|editor-first=Karen J.|title=Pornography, sex work, and hate speech|pages=405&ndash;448|publisher=Taylor and Francis|location=New York|year=1997|isbn=9780815325208}} * {{cite book|last=Gerstenfeld|first=Phyllis B.|chapter=The hate debate: constitutional and policy problems|chapter-url=https://books.google.com/books?id=DiBIZcx1nPcC&pg=PA58|editor-last=Gerstenfeld|editor-first=Phyllis B.|title=Hate crimes: causes, controls, and controversies|page=58|publisher=Sage|location=Thousand Oaks, California|year=2013|isbn=9781452256627}} * {{cite book|last=McPhail|first=Beverly|chapter=Gender-bias hate crimes: a review|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2ZNnXj_SbOsC&pg=PA271|editor-last=Perry|editor-first=Barbara|title=Hate and bias crime: a reader|page=271|publisher=Routledge|location=New York|year=2003|isbn=9780415944076}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140721134742/http://www.who.int/hac/techguidance/pht/SGBV/en/ Sexual and Gender-based Violence] (WHO)</ref><ref>{{cite journal|last1=Russo|first1=Nancy Felipe|last2=Pirlott|first2=Angela|title=Gender-based violence: concepts, methods, and findings|journal=[[Annals of the New York Academy of Sciences]]|issue=Violence and Exploitation Against Women and Girls|volume=1087|pages=178&ndash;205|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1196/annals.1385.024|pmid=17189506|date=November 2006|bibcode=2006NYASA1087..178R|s2cid=34389352}}</ref> VAW يو اوږد تاریخ لري، د دا ډول تاوتريخوالي پېښې او سختوالی د وخت په تېرېدو او آن نن د ټولنو په توپير سره بدلون مومي. دا ډول تاوتريخوالی ډېر ځله د ښځو د د ايلولو يوه طريقه ده، که دا په عمومي توګه په ټولنه کې وي او که په شخصي اړيکو کې وي. شونې ده چې دا ډول تاوتريخوالی په تر سره کوونکي کې د کوم استحقاق، لوړوالي، له ښځو څخه د کرکې يا دې ته د ورته چلند زېږنده وي او يا هم مرتکب له تاوتريخوالي ډک طبيعيت لري، په ځانګړي ډول د ښځو په وړاندې. د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د مخنيوي په اړوند د ملګرو ملتونو په اعلاميه کې راغلي، «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی د ښځو او نارينه وو تر منځ د ځواک د تاریخي نابرابرو اړيکو څرګندونکی دی» او «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی يو له سختو ټولنيزو وسايلو څخه دی، د کوم په مټ چې ښځې د نارينه په پرتله يو تابع حيثيت غوره کولو ته اړ کېږي».<ref>{{cite web|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm|title=A/RES/48/104 - Declaration on the Elimination of Violence against Women|publisher=United Nations General Assembly|access-date=6 August 2014}}</ref> د ملګرو ملتونو عمومي منشي کوفي عنان د ۲۰۰۶ز کال په يو راپور کې چې د ښځو لپاره د ملګرو ملتونو وجهي صندوق (UNIFEM) په ويبپاڼه کې خپور شو، اعلان کړه چې: <blockquote>د ښځو او نجونو په وړاندې تاوتریخوالی د وبا په څېر خپره ستونزه ده. په ټوله نړۍ کې په درې ښځو کې لږ تر لږه يوه مېرمن وهل شوې، جنسي اړيکې ته اړ شوې يا په خپل ژوند کې په بل ډول ځورول شوې، په داسې حال کې چې ځورونکی هم هغه پېژني.<ref name="Moradian">{{cite web|url=http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176:2009-09-15-08-37-55&catid=43:events-a-reports&Itemid=90|title=Domestic Violence against Single and Married Women in Iranian Society|last=Moradian|first=Azad|work=Tolerancy.org|publisher=[[The Chicago School of Professional Psychology]]|date=10 September 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230632/http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176%3A2009-09-15-08-37-55&catid=43%3Aevents-a-reports&Itemid=90|archive-date=25 April 2012|access-date=1 March 2015}}</ref></blockquote> == پېژندنه == يو شمېر هغه نړيوال سندونه ډېرو هستو پلي کړي دي چې موخه يې د ښځو په وړاندې او کورني تاوتریخوالي له منځه وړل دي. په عمومي توګه دا اسناد هغه مهال پيل شول، کله چې د تاوتریخوالي د تعريف په اړه او د داسې کارونو سره د مبارزې  په هکله پوښتنه پیدا شوه. د اروپايي شورا د استانبول کنوانسیون (د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي او کورني تاوتریخوالي د مخنیوي او مبارزې په اړوند د اروپايي شورا کنوانسيون) د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی په دې ډول تشریح کړی چې دا «د بشري حقوقو څخه سرغړونه او د ښځو په وړاندې توپيري چلند دی» او د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي تعريف يې په دې ډول کړی چې «د جنسیت پر بنسټ ټول هغه کارونه چې پايله يې، يا اټکلي پايله يې د ښځو بدني، جنسي، رواني يا اقتصادي زيان يا د ښځو کړاو وي، د دا ډول کارونو ګواښ، په زور يا خپلسري ډول له ازادۍ څخه بې برخې کول هم په دې کې شامل دي، برابره ده، که دا چارې په شخصي ژوند يا په عام ځای کې تر سره شوي».<ref name="COE 210">{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210|title=Details of Treaty No.210: Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence|publisher=Council of Europe|access-date=3 April 2016}}</ref> د ملګرو متلونو د عمومي اسامبلۍ د ۱۹۷۹ز کال د ښځو په وړاندې د هر ډول توپيري چلند له  منځه وړلو کنوانسيون (CEDAW) د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د مخنيوي سپارښتنې کوي او د ويانا اعلاميه او عمل پروګرام د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي يادونه کوي. خو د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د پای ته رسولو په اړوند د ملګرو ملتونو د عمومي مجلس د ۱۹۹۳ز کال پرېکړه ليک لومړی سند و چې په څرګند ډول يې د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی تعريف او په دې موضوع يې رڼا واچوله. د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي نور تعريفونه د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د مخنیوي، سزا او له منځه وړلو په اړوند د ۱۹۹۴ز په بين امريکايي کانوانسيون او د ۲۰۰۳ز کال د «ماپوټو پروټوکول» کې ځای پر ځای کړای شوي دي<ref name=":1">{{cite web|title=General recommendations made by the Committee on the Elimination of Discrimination against Women|url=https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1|website=www.un.org|access-date=2015-05-08|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132556/http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1|archive-date=10 May 2015}}, General Recommendations 12 and 19</ref><ref>{{cite web|date=12 July 1993|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&tocid=459d17822&toid=459b17a82&docid=3ae6b39ec&skip=O|title=Vienna Declaration and Programme of Action|publisher=UN General Assembly|access-date=3 April 2016}}, paragraph 18</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unwomen.org/en/what-we-do/ending-violence-against-women/global-norms-and-standards|title=What We Do: Ending Violence against Women: Global Norms and Standards|publisher=UN Women|access-date=3 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oas.org/juridico/english/treaties/a-61.html|title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment And Eradication of Violence Against Women "Convention of Belem Do Para"|publisher=Organization of American States|access-date=3 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|title=Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Rights of Women in Africa|publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights|access-date=3 April 2016|تاريخ الأرشيف=2 March 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=2 March 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf}}</ref> سربېره پر دې، د جنسيت پر بنسټ تاوتريخوالی «ټولو کارونو يا د اعمالو ګواښ ته اشاره کوي، د کوم موخه چې ښځو ته د بدني، جنسي يا رواني زیان اړول وي، يا له دې کبله ورڅخه ښځې اغېزمنې کېږي چې دوی ښځې دي يا په نامتناسب ډول ښځې اغېزمنې کوي».کله کله د جنسيت پر بنسټ تاوتریخوالی د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي د اصطلاح پر ځای هم کارول کېږي او د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي اړوند په ځينو ليکنو کې دا مفاهيم له دې کبله  تکراريږي چې دوی باور لري د دې تاوتريخوالي اصلي مرتکبين (تر سره کوونکي) نارينه نه د. د دې تر څنګ، د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د خاتمې په اړوند د ۱۹۹۳ز کال اعلاميه کې د تاوتریخوالي شوی تعريف هم د دې اند ملاتړ کوي، کله چې د «تاوتريخوالي» ټکی او د «جنسيت پر بنسټ» ټکي سره يو ځای وکارول شي؛ نو د تاوتريخوالي جرړې د ښځو او سړيو تر منځ تر نابرابرۍ پورې رسېږي.<ref>{{cite book|last=Richters|first=J.M. Annemiek|title=Women, culture and violence: a development, health and human rights issue|publisher=Women and Autonomy Centre (VENA), Leiden University|location=Leiden, The Netherlands|year=1994|url=https://books.google.com/books?id=KvbtAAAAMAAJ|oclc=905570045|isbn=9789072631374}}</ref><ref name="Krantz">{{cite journal|last1=Krantz|first1=Gunilla|last2=Garcia-Moreno|first2=Claudia|title=Violence against women|journal=[[Journal of Epidemiology and Community Health]]|volume=59|issue=10|pages=818&ndash;821|publisher=[[BMJ Group]]|doi=10.1136/jech.2004.022756|jstor=25570854|pmid=16166351|pmc=1732916|date=October 2005}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sen|first=Purna|title=Development practice and violence against women|journal=Gender & Development|volume=6|issue=3|pages=7&ndash;16|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1080/741922827|pmid=12294415|jstor=4030497|date=November 1998}}</ref> د تاوتریخوالي په وړاندې د ښځو د خونديتابه اړوند غړيو هېوادونو ته د وزيرانو د کميټې له خوا په (2002)5 شمېره ثبت شوې سپارښتنه کې، اروپايي شورا روښانه کړې، چې د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی په لاندې ډول دی،«خو تاوتریخوالی تر دې مواردو پورې محدود نه دی»:<ref>{{cite web|date=30 April 2002|url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&Site=CM&BackColorInternet=C3C3C3&BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged=F5D383|title=Recommendations of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence|publisher=Council of Europe Committee of Ministers|access-date=3 April 2016|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052933/https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&Site=CM&BackColorInternet=C3C3C3&BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged=F5D383|url-status=dead}}</ref><blockquote>الف. هغه تاوتريخوالی چې په کورنۍ يا داخلي واحد کې تر سره کېږي، په ګډون د  بدني يا روحي تيري، عاطفي يا رواني ځورولو، جنسي تيري يا جنسي سپکاوي، له محارمو سره جنسي اړيکې، د جوړو، دايمي يا کله کله شريکانو يا ملګرو تر منځ جنسي تيري، د غيرت په نوم تر سره شويو جرمونو، د ښځينه جنسي اعضاوو يا جنسي غړو پرې کول او نورو دوديزو کارونو تر سره کول چې ښځو ته زيان رسونکي وي، لکه په زور ودونو په ګډون. ب. هغه تاوتریخوالی چې په عامه ټولنه کې تر سره کېږي، په ګډون د جنسي تيري، جنسي ناوړه چلند، جنسي سپکاوي يا په کارځای کې د ښځو ځورول، په ادارو يا نورو ځايونو کې د جنسي ناوړه ګټې اخستنې يا اقتصادي ګټې يا جنسي سياحت په موخه د ښځو قاچاق. ج. د دولت يا د چارواکو له خوا تاوتریخوالی کول يا يې بښل. د. د وسله والو نښتو پر مهال د ښځو د حقوقو تر پښولاندې کول، په ځانګړي ډول د هغوی يرغمل نيول، په زور بې ځايه کول، په منظم ډول جنسي تيری، جنسي مريتوب، په زور بلاربول او د جنسي يا اقتصادي ګټې اخستلو په موخه د هغوی قاچاقول.</blockquote>د جنسيت پر بنسټ د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي دا تعريف د ځينو په اند د منلو وړ نه او ستونزې زېږونکی دی. دا تعريفونه د ټولنې په پېژندلو کې د «سړي مشرۍ» مفهوم وړاندې کوي، کوم چې د ښځو او نارينه وو تر منځ د ناانډوله اړيکو ښودنه کوي. د دا ډول تعريفونو مخالفین استدلال کوي چې دا تعريفونه د نارینه وو په وړاندې کېدونکي تاوتریخوالي ته پاملرنه نه کوي او د جنسيت ټکی، لکه چې د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالي جمله کې کارول کېږي، يواځې د ښځو لور ته اشاره کوي. نور معترضين استدلال کوي چې په ځانګړې طريقه د جنسیت د ټکي پلي کول د دې لامل ګرځي چې د ښځمنوالي لپاره د کمترۍ او ښکته والي او د نارينتوب لپاره د برترۍ اندونه منځ ته راوړي. داسې پراخه منل شوی تعرف نه شته چې د جنسیت پر بنسټ د تاوتريخوالي ټول اړخونه پکې رانغښتي وي، نه يواځې د مېرمنو لپاره، کوم چې د غبرګو (دويال) مخالفتونو تصور يو ځل بیا وړاندې کوي: چې هغه د نارينتوب په وړاندې ښځمنتوب دی.<ref>{{cite journal|last=Ertürk|first=Yakin|title=Towards a post-patriarchal gender order: confronting the universality and the particularity of violence against women|journal=Sociologisk Forskning|volume=46|issue=4|pages=61&ndash;70|publisher=Sveriges Sociologförbund [Swedish Sociological Association]|jstor=20853687|date=2009}}</ref><ref>{{cite journal|last=Visaria|first=Leela|title=Violence against women: a field study|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=35|issue=20|pages=1742&ndash;1751|publisher=Sameeksha Trust, Mumbai, India|jstor=4409296|date=13 May 2000}}</ref><ref name="Michau, L. 2007 pp.96">{{cite journal|last=Michau|first=Lori|title=Approaching old problems in new ways: community mobilisation as a primary prevention strategy to combat violence against women|journal=Gender & Development|volume=15|issue=1|pages=95&ndash;109|publisher=[[Taylor and Francis]] and [[Oxfam]]|doi=10.1080/13552070601179144|jstor=20461184|date=March 2007|s2cid=73218820}}</ref><ref name="Prügl, E. 2013">{{cite book|last=Prügl|first=Elisabeth (Director)|title=Violence Against Women. Gender and International Affairs Class 2013. Lecture conducted from The Graduate Institute of International and Development Studies (IHEID)|location=Geneva, Switzerland|date=25 November 2013}}</ref> {| class="wikitable" | colspan="4" |'''د بشري حقوقو په سندونو کې د تعريفونو پرتلنه''' |- | '''سند''' | '''منل شوی له خوا د''' | '''نېټه''' | '''تعريف''' |- | ۱۹مه عمومي سپارښتنه | ډيوا کميټه |1992 | د توپيري چلند په تعريف کې د جنسیت پر بنسټ تاوتريخوالی شامل دی، دا هغه تاوتريخوالی دی چې د ښځو په وړاندې له دې امله تر سره کېږي، چې دوی ښځې دي، يا ورڅخه ښځې په نامتناسب ډول اغېزمنې کېږي.<ref>{{Cite web|url=https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|title=General recommendation No. 19: Violence against women|author=CEDAW Committee|work=ohchr.org|publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|date=1992|access-date=10 March 2021|تاريخ الأرشيف=20 July 2022|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=20 July 2022|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf}}</ref> |- | ډیوا | ملګري ملتونه |20 December 1993 | د «ښځو په وړاندې تاوتريخوالي» د اصطلاح معنا ده چې د جنسیت پر بنسټ هر هغه تاوتريخوالی چې پايله يې وي، يا یې د داسې پايايلې اټکل کېږي چې ښځې ته بدني، جنسي يا رواني زيان يا ځور ورسوي.<ref name="DEVAW text">{{Cite web|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm|title=A/RES/48/104 – Declaration on the Elimination of Violence against Women – UN Documents: Gathering a body of global agreements|work=un-documents.net|date=20 December 1993|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | د « Belém do Pará» کنوانسيون |د امريکايي ايالتونو سازمان | ۹ جون ۱۹۹۴ | ...بايد هر هغه عمل يا چلند د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی وبلل شي چې د جنسیت پر بنسټ تر سره شوی وي، کوم چې ښځې ته د مرګ يا بدني، جنسي يا رواني زيان يا کړاو لامل ګرځي، که دا کار په عام ځای کې شوی وي، که په شخصي دايره کې.<ref>{{Cite web|url=http://www.oas.org/en/mesecvi/docs/BelemDoPara-ENGLISH.pdf|title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment, and Eradication of Violence against Women (Convention of Belém do Pará)|work=oas.org|publisher=Organization of American States|date=9 June 1994|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | ماپوټو پروټوکول | افريقايي اتحاديه | ۱۱ جولای ۲۰۰۳ | ^جنسي «د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی» ټول هغه کارونه دي چې د ښځو په وړاندې تر سره کېږي او د دوی د بدني، جنسي، رواني او اقتصادي زيان لامل ګرځي يا د دې زيانونو شونتيا منځ ته راوړي، د دا ډول کارونو ګواښ کول، خپلسري محدوديتونه تپل يا د شخصي يا عمومي بنسټيز ژوند له آزاديو بې برخې کولو په ګډون، که دا چارې د سولې پر مهال تر سره شي او که د جګړې پر مهال.<ref>{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Maputo_Protocol|title=Maputo Protocol|work=Wikisource|publisher=African Union|date=11 July 2003|access-date=11 March 2021}}</ref> |- | د استانبول کنوانسیون | د اروپا شورا | ۱۱ مۍ ۲۰۱۱ |«.... د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی له بشري حقوقو څخه سرغړونه او د ښځو پر ضد توپيري چلند بلل کېږي او بايد د جنسيت پر بنسټ ټول هغه له تاوتريخواي ډک کارونه تاوتريخوالی وبلل شي کوم چې ښځو ته بدني، جنسي، رواني يا اقتصادي زیان رسوي، يا د زیان رسېدو لامل ګرځي، د داسې کارونو د ګواښ کولو، په زور يا په خپل سري ډول له آزادۍ بې برخې کولو په ګډون، که دا کارونه په عام ځای کې تر سره کېږي او که په شخصي ژوند کې... د جنس موخه  په ټولنيز ډول جوړه شوې دنده، چلند، کارونه او خاصيتونه بلل کېدای شي چې ټاکلې ټولنه يې د ښځو او نارينه وو لپاره مناسب بولي. «د جنسيت پر بنسټ د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی» څخه بايد هغه تاوتريخوالی مطلب وي، کوم چې له دې امله د ښځو په وړاندې تر سره کېږي چې هغه يوه ښځه ده يا په نامتناسب ډول ښځې اغېزمنې کوي... د سريزې ملاحظات: ،....دا خبره مني چې ښځې او نجونې د نارینه وو په پرتله د جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي له لوړ ګواښ سره مخ دي، دا مني چې کورنی تاوتريخوالی ښځې په نامتناسب ډول اغېزمنې کوي، د دې تر څنګ دا هم چې شونې ده سړي هم د کورني تاوتريخوالي ښکار شي...».<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e|title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence|work=coe.int|publisher=Council of Europe|date=11 May 2021|access-date=11 March 2021}}</ref> |} == سرچینې == qzxph5v6i3tysbbiu16sdmonz32lylz 0 57785 368798 366778 2026-08-30T14:29:47Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368798 wikitext text/x-wiki '''په عامه پوهنه کې د تخلیق او تکامل''' ځای په حقوقي، سیاسي او مذهبي کړیو(حلقو) کې د پام وړ بحث او موضوع ده. په نړیواله کچه، د نوموړې موضوع په اړه بېلابېل نظرونه شته. ډېری لویدیځي هېوادونه داسې قانون لري چې یوازې تکاملي بیولوژي مکلفه ګڼي چې په وړ(مناسبو)ساینسي نصابونو کې تدریس شي.<ref>{{cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/evolution-education-abroad/|title=Evolution Abroad: Creationism Evolves in Science Classrooms around the Globe|last=Harmon|first=Katherine|date=3 March 2011|website=Scientific American|access-date=12 June 2017}}</ref> == لنډه کتنه == دا چې زیاتره عقیدې پر ځمکه د ژوند د اوسنۍ بڼې لپاره د توضیح په توګه د عصري تکامل ترکیب په اړه دیني نیوکې نه راپورته کوي، په عیسویت کې د اکثره کلیساګانو په ګډون بېلابېلې بنسټپالې فرقې، په کلکه سره نیوکه کوي. ځینې پیروان په کلکه د ساینسي ټولنې د توافق له نظر سره مخالف دي. د دیني متنونو لغوي تعبیرونه، د تکامل او کاسمولوژیکي څېړنو او پایلو سره د ټکر ترټولو ستر لامل دی.<ref>{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/ev_publi.htm|title=Beliefs of the U.S. public about evolution and creation|last=Robinson|first=Bruce A.|date=November 1995|website=ReligiousTolerance.org|publisher=[[Ontario Consultants on Religious Tolerance]]|location=Kingston, Ontario|access-date=2010-05-05}}</ref> په نړیواله کچه، د امریکا متحده ایالتونو او یوشمېراسلامي بنسټپاله هېوادونو، له ځینو برخو پرته، تکامل په محدودو اختلافونو سره، په ساینسي کورسونو کې تدریسېږي. پرته له دې چې خلقت په دیني یا مذهبي لارښوونو کې څنګه خپرېدلای شي، په متحده ایالتونو کې سترې محکمې پرېکړه کړې چې په عامه ښوونځیو کې د ساینس په توګه د تخلیق تدریس غیرقانوني بلل کېږي. د امریکا په متحده ایالتونو کې ذهین اوډون (ID) په وروستي لسیزو کې د تکامل لپاره د بدیل وضاحت په توګه استازیتوب کړی دی، خو هغه "په ښکاره ډول مذهبي، کلتوري او حقوقي ماموریتونه" د ټیټې محکمې له خوا ناقانونه ګڼل شوي دي.<ref name="Saletan">{{cite journal|last=Saletan|first=William|author-link=William Saletan|date=December 21, 2005|title=Is Creationism Destructible?|url=http://www.slate.com/articles/health_and_science/human_nature/2005/12/is_creationism_destructible.html|journal=[[Slate (magazine)|Slate]]|access-date=2014-06-15}}</ref><ref name="Witt_2006">{{cite web|url=http://www.evolutionnews.org/2006/09/science_magazine_reviews_the_l002664.html|title=Science magazine reviews The Language of God by Francis Collins, Ignores the Book's Intelligent Design|last=Witt|first=Jonathan|date=September 29, 2006|website=Evolution News & Views|publisher=[[Discovery Institute]]|location=Seattle, WA|access-date=2014-06-15}}</ref><ref name="CB">{{cite web|url=http://www.criminalbrief.com/?p=798|title=Evilution|last=Lundin|first=Leigh|date=May 4, 2008|website=Criminal Brief|publisher=CriminalBrief.com|location=Los Angeles, CA|access-date=2010-03-05|archive-date=2018-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230182204/http://criminalbrief.com/?p=798|url-status=dead}}</ref><ref name="Annas_2006">{{cite journal|last=Annas|first=George J.|author-link=George Annas|date=May 25, 2006|title=Intelligent Judging — Evolution in the Classroom and the Courtroom|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-05-25_354_21/page/2277|journal=[[The New England Journal of Medicine]]|volume=354|pages=2277–2281|doi=10.1056/NEJMlim055660|pmid=16723620|issue=21}}</ref> == د هېواد له مخې == === آسټرالیا === که څه هم د خلقت نظریات د دیني زده کړو د ښوونکو ترمنځ مشهور دي او په ځینو ښوونځیو کې د داوطلبانو له خوا د تخلیق ښوونیز توکي وېشل شوي، اکثره آسټرالیایي ساینس پوهانو یو کلک دریځ غوره کړی، څو له مذهبي محدودیتونو پرته د تکامل نظریې د تدریس لپاره د ښوونکو له حق څخه ملاتړ وکړي.<ref>{{cite news|last=Minus|first=Jodie|date=June 25, 2010|title=Creationism creeps into NSW schools|url=http://www.theaustralian.com.au/news/nation/creationism-creeps-into-nsw-schools/story-e6frg6nf-1225884487850|newspaper=[[The Australian]]|location=Sydney|publisher=[[News Corp Australia]]|access-date=2011-02-26}}</ref><blockquote>د ساینسي علومو په تدریس کې یواړین عنصر، د زده کونکو او ښوونکو هڅول دي، څو د ساینس په توګه د تدریس کېدونکي مفکورو لپاره شواهد په انتقادي توګه و ارزوي. ټولنه په روښانه توګه یادونه کوي چې، په ساینسي نصاب کې د تخلیق په څېر د مفکورو متعصب تدریس، د ودې پر لور ذهن کې د انتقادي فکر د نمونو د پراختیا مخه نیسي او په کلکه سره، د عیني عامه زده کړې سترې ګټې له خطر سره مخامخ کوي.</blockquote> === برازیل === په برازیل کې د ساینسي زده کړو په ټولګیو کې د خلقت تدریس د پوهنې وزارت (MEC) له خوا منع کړل شوی دی. مذهبي زده کړه په دې ډول منع نه ده، خو فدرالي اساسي قانون یادونه کوي چې اتحادیه نه شي کولای، هېڅ کوم مذهب وزغمي، وده ورکړي، او یا یې تمویل کړي، ځکه چې د قانون له مخې برازیل یو سیکولر دولت دی. که څه هم په ۲۰۰۴ زکال کې، د ریو ډي جنیرو د پوهنې ریاست په ښوونځیو کې د دیني زده کړو د ټولګیو ښوونکو، په خپلو ټولګیو کې تخلیقیت، د ساینسي واقعیت په توګه وړاندې کول پیل کړل. دا عمل، په مستقیم ډول په واک کې د هغو سیاستوالو له خوا پیل شوی و، چې خپلو شخصي مذهبي نظریاتو ته یې وده ورکوله او د دوی نوموړی عمل، د برازیل ساینس پوهان دې ته اړ کړل، چې د ناوړه ګټې اخیستنې په اړه لاریون وکړي. وروسته بیا، په کانګرس کې "دیني ډله" په تدریجي توګه پیاوړې شوه. د بېلګې په توګه: د برازیل یو سناتور مارسیلو کریویلا، د کب روزنې او کرنې پخواني وزیر، په عمومي توګه د تکامل په وړاندې خپل مذهبي بنسټیز مخالفت اعلان کړ. دا ډول څرګند نفوذ، د سیکولر دولت د مدافعینو پام ځانته اړول دی. <ref>{{cite news|last1=Takahashi|first1=Fábio|last2=Bedinelli|first2=Talita|date=December 13, 2008|title=MEC diz que criacionismo não é tema para aula de ciências|trans-title=MEC says that creationism is not subject for science class|url=http://www1.folha.uol.com.br/educacao/2008/12/478968-mec-diz-que-criacionismo-nao-e-tema-para-aula-de-ciencias.shtml|newspaper=[[Folha de S.Paulo]]|language=pt|location=São Paulo|publisher=[[Grupo Folha]]|access-date=2014-06-15}}</ref><ref>{{cite book|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|publisher=Documentation and Information Center; Publishing Coordination; [[Chamber of Deputies (Brazil)|Chamber of Deputies]]|archive-date=2017-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715024154/http://english.tse.jus.br/arquivos/federal-constitution|access-date=2014-06-24|oclc=705932082|isbn=978-85-736-5736-4|page=29|location=Brasília|year=2010|edition=3rd|others=Translation by Istvan Vajda, Patricia de Queiroz Carvalho Zimbres, and Vanira Tavares de Souza|issue=n. 57|series=Textos básicos|format=PDF|url=http://english.tse.jus.br/arquivos/federal-constitution|title=Constitution of the Federative Republic of Brazil|url-status=dead}} See Title III, Chapter 1, Article 19.</ref><ref>{{cite news|last=Gazir|first=Augusto|date=May 13, 2004|title=Escolas do Rio vão ensinar criacionismo|trans-title=Schools of Rio will teach creationism|url=http://www1.folha.uol.com.br/folha/ciencia/ult306u11748.shtml|newspaper=Folha de S.Paulo|language=pt|location=São Paulo|publisher=Grupo Folha|access-date=2014-06-15}}</ref><ref name="MacKenzie">{{cite journal|last=MacKenzie|first=Debora|date=July 9, 2005|title=Creationism special: A battle for science's soul|url=https://www.newscientist.com/article/dn7647-creationism-special-a-battle-for-sciences-soul.html?full=true|journal=[[New Scientist]]|volume=187|issue=2507|pages=8–9|access-date=2014-06-15|quote=Eighty years after the Scopes trial drew the battle lines over evolution and creationism, Darwin's theory is under renewed attack, this time from 'intelligent design'. It's an idea that is spreading into US culture and beyond.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.revistaovies.com/reportagens/2011/12/um-estado-laico-com-bancada-evangelica/|title=Um estado laico com bancada evangélica|trans-title=A secular state with evangelical bench|last=Severo|first=Felipe|date=December 12, 2011|website=revista o Viés|language=pt|type=Blog|access-date=2014-06-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.senado.gov.br/atividade/plenario/sessao/disc/getTexto.asp?s=004.3.53.O&disc=183/1/S|title=Senado Federal: Secretaria-Geral da Mesa: Secretaria de Taquigrafia e Redação de Debates Legislativos|date=February 10, 2009|website=Senado Federal|publisher=[[Brazilian Senate|Federal Senate]]|location=Brasília|language=pt|access-date=2014-06-15}} * {{cite AV media|last=Crivella|first=Marcelo|author-link=Marcelo Crivella|date=February 10, 2009|title=Criacionista, Crivella filosofa sobre origem da ameba|trans-title=Creationist, Crivella philosophical about the origin of the amoeba|language=pt|url=http://mais.uol.com.br/view/12574020|format=Adobe Flash Video|location=São Paulo|publisher=[[Universo Online|UOL]]|access-date=2014-06-15}}</ref><ref>{{cite journal|last=Coutinho|first=Simone Andréa Barcelos|date=August 23, 2011|title=Escolha eleitoral deve considerar secularismo do Estado|trans-title=Electoral choice should consider secularism of the State|url=http://www.conjur.com.br/2011-ago-23/escolha-membros-poder-levar-conta-secularismo-estatal|journal=Consultor Jurídico|language=pt|access-date=2014-06-15}}</ref> === چین === د تکامل نظریه، د چین په ولسي جمهوریت کې د عامه پوهنې یوه برخه ده. لکه څنګه چې خصوصي مذهبي ښوونځي د ګوتو په شمېر دي، په مینلینډ چین کې د لومړني او ثانوي زده کړو ترلاسه کوونکي، ټول هغه زده کوونکي، د تکامل نظریې درلودونکې زده کړه ترلاسه کوي. که څه هم، یوې څېړنې د پخواني شوروي اتحاد او امریکا متحده ایالتونو په څېرنوروهېوادونو کې تر پوښښ لاندې مضامین، د نشتوالي په ګډون په هغو درسي کتابونو کې محدودیتونه په ګوته کړل چې په مینلینډ چین کې کارول کېږي.<ref>{{Cite journal|s2cid=45242583|doi=10.12973/EURASIA.2013.942A|title=Analysis of a Typical Chinese High School Biology Textbook Using the AAAS Textbook Standards|year=2013|last1=Liang|first1=Ye|last2=Cobern|first2=William W.|journal=Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education|volume=9|issue=4|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1002/tea.3660310505|title=Evolution in secondary school biology textbooks of the PRC, the USA, and the latter stages of the USSR|journal=Journal of Research in Science Teaching|volume=31|issue=5|pages=475–505|year=2007|last1=Swarts|first1=Frederick A.|last2=Roger Anderson|first2=O.|last3=Swetz|first3=Frank J.|bibcode=2007JRScT..31..475S}}</ref> === اروپایي شورا === '''د اروپا شورا د ولسي جرګې ۱۵۸۰ پریکړه لیک''' د ۲۰۰۷ زکال د اکتوبر د میاشتې په څلورمه نېټه، اروپایي شورا ولسي جرګې " ''په زده کړه کې د تخلیق خطرونه''" تر عنوان لاندې خپل ۱۵۸۰ پریکړه لیک تصویب کړ. په پریکړه لیک کې لیکل شوي دي چې "د تکامل پرنظریې او د هغې پر پلویانو جګړه ،زیاتره د مذهبي افراطیت په بڼه رامنځته کېږي، چې له ښي اړخه سیاسي خوځښتونو سره نږدې تړاو لري" او له غړو هېوادونو یې غوښتنه وکړه چې: د تکامل نظریې سره په مساوي ډول د ساینسي نظم په توګه د تخلیق تدریس او په عمومي ډول له مذهب پرته په کوم بل نظم کې د تخلیقي نظریاتو وړاندې کولو سره په کلکه مخالفت وکړي.  <ref name="PACE_2007-10-04">{{cite web|url=http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11751&lang=en|title=The dangers of creationism in education|date=October 4, 2007|work=Committee on Culture, Science and Education|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|type=Resolution|id=Resolution 1580|access-date=2014-06-16}}</ref> '''تدوین او تصویب''' د پریکړه لیک په تصویب تمامېدونکی د مجلس کار، په ۲۰۰۶ز کال کې هغه وخت پیل شو، کله چې د مجلس څو کسه استازو چې مشري یې د بریتانیې د کارګرګوند سیاستوال اینډریومکینتوش کوله، د دې موضوع په اړه د یوې سپارښتنې د منلو وړاندیز وکړ. د مسودې د چمتو کولو پرمهال، راپور او د پریکړه لیک مسوده، د فرانسې د سوسیالیست ګوند استازي ګای لینګین له خوا چمتو شول.<ref name="EDOC11065">{{cite web|url=http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/X2H-Xref-ViewHTML.asp?FileID=11416&lang=EN|title=The dangers of creationism in education|date=October 4, 2006|work=Committee on Culture, Science and Education|publisher=[[Parliamentary Assembly of the Council of Europe]]|type=Motion for a recommendation|id=Doc. 11065|access-date=2014-06-16}}</ref><ref name="EDOC11297">{{cite web|url=http://www.assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11678&Language=EN|title=The dangers of creationism in education|date=June 8, 2007|work=Committee on Culture, Science and Education|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|type=Report|id=Doc. 11297|access-date=2014-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309011447/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11678&Language=EN|archive-date=March 9, 2013|url-status=dead}}</ref> نوموړی رپوټ، په ولسي جرګه کې د مسیحي ډیموکراتیکې ډلې مشر لوک وین ډین برینډي په غوښتنه، د اروپایي شورا د ولسي جرګې له خوا په ۲۰۰۷ زکال کې، په ۶۳ مواقفو او ۴۶ رد رایو سره، د نوموړې شورا د کلتور، ساینس او زده کړې کمېټۍ ته د بیاکتنې لپاره بېرته را ولېږل شو. رویټرز یادونه وکړه چې د مناظرې او د رایو د ورکړې لغوه کول "د ختیځې اروپا د هغو استازو ملاتړ هم ترلاسه کړ، چا چې یادونه وکړه چې ډاروین تکامل د دوی د پخوانيو کمونیستي واکمنانو د خوښې نظریه وه." د کتنې لپاره پر کارول شوي طرزالعمل د شورا د کلتور، ساینس او ​​زده کړې کمېټۍ له خوا نیوکه شوې وه. د نوي راپور ورکوونکي اني براسور له خوا له بیاکتنې وروسته، د لوګزامبورګ استازې چې په مجلس کې د لېبرال ډلې استازیتوب کوي او د مجلس له خوا د څوبدلونونو له بیاکتنې وروسته، نوموړی پریکړه لیک په ۴۸ موافقو او ۲۵ رد رایو سره تصویب شو. <ref>{{cite web|url=http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/Records/2007/E/0706251130E.htm|title=2007 Ordinary Session: (Third part): Report: Nineteenth Sitting: Monday 25 June 2007 at 11.30 a.m.|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|type=Verbatim record|id=AACR19 / AS (2007) CR 19|access-date=2014-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405143304/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FRecords%2F2007%2FE%2F0706251130E.htm|archive-date=5 April 2014|url-status=dead}} Verbatim record of the PACE sitting on June 25, 2007 - see para. 7.</ref><ref>{{cite news|last=Reilhac|first=Gilbert|date=June 25, 2007|title=European rights body calls off creationism vote|url=http://uk.reuters.com/article/life-europe-creationism-dc-idUKL2543885120070625|work=[[Reuters]]|access-date=2014-06-16|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306162314/http://uk.reuters.com/article/life-europe-creationism-dc-idUKL2543885120070625|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=June 26, 2007|title=Statement by PACE's Committee on Culture, Science and Education, 26 June 2007|url=http://assembly.coe.int/asp/apfeaturesmanager/defaultArtView.asp?ID=686|journal=PACE News|access-date=2014-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707080007/http://assembly.coe.int/ASP/APFeaturesManager/defaultArtView.asp?ID=686|archive-date=7 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11751&Language=EN|title=The dangers of creationism in education|date=September 17, 2007|work=Committee on Culture, Science and Education|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|type=Report|id=Doc. 11375|access-date=2014-06-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307233347/http://assembly.coe.int/ASP/Doc/XrefViewHTML.asp?FileID=11751&Language=en|archive-date=2013-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://assembly.coe.int//Main.asp?link=http://assembly.coe.int/Documents/PV/2007/0710041500E.htm|title=2007 Ordinary Session: (Fourth part): Thirty-fifth Sitting: Thursday 4 October 2007 at 3 p.m.: Minutes of Proceedings|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|type=Minutes|id=AS (2007) PV 35|access-date=2014-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220230133/http://assembly.coe.int//Main.asp?link=http%3A%2F%2Fassembly.coe.int%2FDocuments%2FPV%2F2007%2F0710041500E.htm|archive-date=20 February 2014|url-status=dead}} Minutes of the PACE sitting on October 4, 2007. * {{cite web|url=http://assembly.coe.int/ASP/Votes/DBVotesResults_EN.asp?VoteID=664&DocID=12120&SessionID=221|title=Voting results (Participants)|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004172202/http://assembly.coe.int/ASP/Votes/DBVotesResults_EN.asp?VoteID=664&DocID=12120&SessionID=221|archive-date=2011-10-04|access-date=2014-06-16}} Voting results on the amendments and resolution ("The dangers of creationism in education" (Doc. 11375)). Vote on resolution: In favour: 48; against: 25; abstention: 3.</ref> '''منځپانګه''' د پریکړه لیک موخه دا ده چې: د ځینو تمایلاتو په وړاندې خبرداری ورکړي، څو د ساینس په توګه له یوه باور څخه تېر شي... پارلماني شورا د موږ د پوهنې په نظامونو کې، د تخلیقي نظریاتو د خپرېدلو احتمالي ناوړه اغېزو او د موږ ډیموکراسۍ لپاره د پایلو په اړه اندېښنه ده.<ref name="dw-world.de">{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Council of Europe: Keep Creationism Out of Science Classes|url=http://www.dw.de/council-of-europe-keep-creationism-out-of-science-classes/a-2809619|work=[[Deutsche Welle]]|location=Berlin/Bonn, Germany|publisher=[[ARD (broadcaster)|ARD]]|date=October 5, 2007|access-date=2014-06-16}}</ref> ولسي جرګه، له همدې امله له غړو هېوادونو او په ځانګړې توګه د پوهنې له چارواکو څخه غوښتنه کوي چې: # د علمي پوهې څخه دفاع وکړي او وده ورکړي. # د عیني علمي پوهې د تدریس ترڅنګ، د ساینس د بنسټونو تدریس، د هغه تاریخ، علمپوهنې او میتودونه پیاوړي کړي. # ساینس د پوهېدلو وړ، ډېر په زړه پورې او د معاصرې نړۍ واقعیتونو ته نږدي کړي. # د تکامل له نظریې سره په مساوي ډول، د ساینسي نظم په توګه د تخلیق تدریس او په عمومي ډول له مذهب پرته په بل کوم نظم کې د تخلیقي نظریاتو وړاندې کولو سره په کلکه مخالفت وکړي. # د ښوونځي په نصاب کې د بنسټیزې ساینسي نظریې په توګه د تکامل تدریس ته وده ورکړي. == سرچينې او ياداښتونه == snj9xoxqpqf6uz976p25c0zw5riy863 0 61491 368794 343080 2026-08-30T13:04:48Z O.sediqi93 16958 O.sediqi93 د [[انډرايد (د عامل سيستم)]] مخ [[انډرویډ]] ته ولېږداوه: ناسم سرليک: د پښتو ژپې له ادبي چوکاټ سره سمون نه لرل 343080 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Android logo 2023 (stacked).svg|بټنوک|292x292px]] انډرايد د موبايل يو عامل سیسټم دی چې د لینکس کرنل او بلې خلاصې سرچینې سافټویر د مشخصې نمونې پورې تړلې دی، چې په عمده ډول د ټچ سکرین موبايل وسیلو، لکه: هوشنمد موبايلونه او ټابلیټونو لپاره ډیزاین شوی دی. انډرايد د پرمختګ کوونکو د کنسورشیم له خوا رامنځ ته شوی، چې د خلاص لاسي دستګاه اتحاد په نوم پيژندل کيږي او په سوداګریز ډول د ګوګل له خوا ضمانت شوی دیری چې د ۲۰۰۷ ز کال په نومبر کې پرانستل شو، د لومړي سوداګریز انډرايد وسیله، د ايچ ټي ايس ډريم سره، د سپتمبر په ۲۰۰۸ ز کال کې پیل شوه. د عامل سيستم ډېری نمونې خصوصي دي، چې اصلي برخې يې د انډراد له خلاصې سرچینې پروژې څخه اخیستل شوي دي، چې د وړیا او د خلاصې سرچینې سافټویر دی. په ابتدايي توګه د اپاچي جواز په اساس جواز لري. کله چې انډرايد په وسیلو کې نصب شوی وي، د بل ډول وړیا خلاصې سرچینې سافټویر بدلولو وړتیا معمولا محدوده وي، یا د اړونده سرچینې کوډ چمتو کولو یا د تخنیکي اقداماتو له لارې د بیا نصبولو مخې نیولو سره، د نصب شوي اختصاصي نمونې وړاندې کول دي. د عامل سيستم ډیری وسیلې له مخکې نصب شوي اضافي اختصاصي سافټویر سره لیږدول کیږي ، په ځانګړې توګه د ګوګل موبايل خدمتونه چې پکې اصلي اپليکشنونه، لکه: ګوګل کروم ، د ډیجیټل توزیع برنامه ګوګل پلی او اړوند د ګوګل پلی خدماتو پراختیا برنامه شامل دي.<ref>{{Cite web|url=https://www.makeuseof.com/tag/android-really-open-source-matter/|title=Is Android Really Open Source? And Does It Even Matter?|website=MakeUseOf|date=March 28, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.android.com/gms/|title=Android – Google Mobile Services|website=Android|quote=While the Android Open Source Project (AOSP) provides common, device-level functionalities such as email and calling, GMS is not part of AOSP. GMS is only available through a license with Google [..] We ask GMS partners to pass a simple compatibility test and adhere to our compatibility requirements for their Android devices.|access-date=October 21, 2018}}</ref> د ۷۰ سلنې څخه ډېر انډرايد هوشمند موبايلونه د ګوګل اکوسیستم پرمخ وړي؛ چې ځینې ​​​​یې د پلورونکي له خوا دودیز شوي کارونکي اتصال او سافټویر سلسلې سره لکه ټچ ویز او وروسته د سامسنګ لخوا یو د کارونکي اتصال، او د ايچ تي سي مفهوم سره یې پر مخ وړل کېږي. د انډرایډ اکوسیستمونو او شاخې سیالي کې د فایر عامل سیسټم (چې د امازون لخوا رامنځ ته شوی دی)، د هووای يا دوديزه روم لخوا هارموني د عامل سيستم یا  لینج د عامل سيستم شامل دي. په داسې حال کې چې، د "انډرايد" نوم او لوګو د ګوګل سوداګریزې نښې دي چې د دوی د اکوسیستم څخه بهر د "غیر تصدیق شوي" وسیلو له لوري د انډرايد نښې کارولو محدودولو لپاره معیارونه وضع کوي.<ref>{{cite web|url=https://appdevelopermagazine.com/google-and-android-are-not-the-same...-and-that's-a-good-thing/|title=Google and Android Are Not the Same... and That's a Good Thing|last=Hughes|first=Terry|date=2014-07-28|work=App Developer Magazine|access-date=2020-07-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://source.android.com/setup/start/faqs|title=Frequently Asked Questions|publisher=Android Open Source Project|access-date=January 4, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.greenbot.com/article/3153485/with-cyanogen-dead-googles-control-over-android-is-tighter-than-ever.html|title=With Cyanogen dead, Google's control over Android is tighter than ever|website=www.greenbot.com|date=December 26, 2016|last=Simon|first=Michael|access-date=January 4, 2021}}</ref> په یو شمیر نورو بریښنایی توکو کې د سرچينې کوډ چې هر یو يې د ځانګړي کاروونکي اتصال سره د انډرايد د ډولونو رامنځ ته کولو لپاره کارول شوی دی، لکه: د لوبې کنسولونه ، ډیجیټل کیمرې ، د موبايل میډیا دستګاه ګانې، شخصي کاپيټرونه. چې ځینې ​​مشهور مشتقات يی د تلویزونونو لپاره د انډرايد تلویزیون او وير د عامل سيستم د اغوستلو توکو لپار پکې شامل دي، چې دواړه د ګوګل لخوا رامنځ ته شوي دي. په انډرايد کې د سافټویر کڅوړې چې د (پي اي کي) بڼه کاروي، عموما د خصوصي اپلیکیشن پلورنځیو لکه د ګوګل پلی سټور، امازون اپسټور (په شمول د ۱۱ وینډوز لپاره)، سمسنگ ګلیګسي پلورنځي، هووای اپ ګالري، کیف بازار، او ګیټ جار، یا د خلاصې سرچینې برنامې لکه اپټايد او ايفډروايد  له لارې ويشل کېږي. انډرايد له ۲۰۱۱ ز کال راهیسې په هوشمند موبايلونو کې او له ۲۰۱۳ ز کال راهیسې په ټابلیټونو کې په نړۍ کې ترټولو غوره پلورل شوی عامل سیسټم دی. د می ۲۰۲۱ ز کال پورې، دا له درې ميلیارد څخه ډیر میاشتني فعال کارونکي لري چې د هر عامل سیسټم ترټولو لویه نصب شوی پايګاه ده او د جنوري تر میاشتې پورې په ۲۰۲۱ ز کال کې، د ګوګل پلی پلورنځي له ۳ ميلیونه څخه ډیر اپليکشنونه وړاندې کوي. د ۱۲ انډرايد، د ۲۰۲۱ ز کال د اکتوبر په ۴ نيټه کې خپره شوی وروستی نمونه ده.<ref>{{Cite web|last=Cranz|first=Alex|date=2021-05-18|title=There are over 3 billion active Android devices|url=https://www.theverge.com/2021/5/18/22440813/android-devices-active-number-smartphones-google-2021|access-date=2022-03-24|website=The Verge|language=en}}</ref><ref name="3 million apps">{{Cite web|title=Number of Android applications on the Google Play store|url=https://www.appbrain.com/stats/number-of-android-apps|access-date=2020-08-12|website=AppBrain}}</ref><ref name="AOSP 12">{{Cite web|url=https://www.engadget.com/android-12-android-open-source-project-173339442.html|title=Android 12 has been released to the Android Open Source Project}}</ref> == هارډوير == د انډرايد لپاره اصلي هارډویر برنامه يي ار ام دی (داي ار ام ۷ او اي ار ام۸-اي جوړښتونه) ، د اکس۸۶ او د  ۸۶اکس-۶۴ جوړښتونه سره هم د انډرايد په وروستیو نمونو کې په رسمي ډول ملاتړ کیږي. د ۲۰۱۲ ز کال راهيسې د انډرايد وسيلې د انتل له پروسيسرونو سره د موبايلونو او ټابليتونو په شمول څرګنديدل پيل کړل. پداسې حال کې چې د ۶۴-بايت نمونو ملاتړ تر څنګ انډرايد لومړی ۶۴بايت ۶۸اکس او وروسته د ۶۴اي ار ام د مخ ته وړلو لپاره جوړ شوی و. د تلیفون ۵.۰ "لالیپپ" راهیسې، د ټولو نمونو د ۶۴-بايت ډولونو د ۳۲-بايت ډولونو سربيره ملاتړ کېږي. ريسک-وي جوړښت ته د عامل سیسټم غیر رسمي تجربوي لاره په ۲۰۲۱ ز کال کې خپره شوه.<ref name="Android Lollipop platform support">{{cite web|title=Android Lollipop|url=https://developer.android.com/about/versions/lollipop.html|website=Android Developers|access-date=March 11, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130145944/https://developer.android.com/about/versions/lollipop.html|archive-date=January 30, 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Support for 64-bit x86|url=https://developer.android.com/ndk/guides/x86-64.html|website=Android Developers|access-date=March 11, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306033848/https://developer.android.com/ndk/guides/x86-64.html|archive-date=March 6, 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=NDK Revision History|url=https://developer.android.com/ndk/downloads/revision_history|website=Android Developers|access-date=July 17, 2018}}</ref><ref name="ARMAN-4.0-on-x86">{{cite web|url=http://www.computerworld.com/s/article/9222323/Google_s_Android_4.0_ported_to_x86_processors|title=Google's Android 4.0 ported to x86 processors|last=Shah|first=Agam|date=December 1, 2011|work=[[Computerworld]]|publisher=[[International Data Group]]|access-date=March 11, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124084934/http://www.computerworld.com/s/article/9222323/Google_s_Android_4.0_ported_to_x86_processors|archive-date=January 24, 2012}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=https://01.org/android-ia/|title=Android on Intel Architecture|publisher=01.org|date=July 11, 2013|access-date=February 9, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209101735/https://01.org/android-ia/|archive-date=February 9, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/mobile-phone-reviews/9314362/Orange-San-Diego-Intel-Android-mobile-phone-review.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/mobile-phone-reviews/9314362/Orange-San-Diego-Intel-Android-mobile-phone-review.html|archive-date=January 10, 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=Orange San Diego Intel Android mobile phone review|last1=Warman|first1=Matt|date=June 7, 2012|work=The Daily Telegraph|access-date=June 19, 2013}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|title=Android has been ported to a RISC-V board|url=https://www.xda-developers.com/android-risc-v-port/|website=[[xda-developers]]|access-date=25 January 2021|date=21 January 2021}}</ref> د رم (تصادفي لاسرسي حافظه) د مقدار اړتياوي لږ تر لږه دهغو وسيلو لپاره چې ۷.۱ انډرايد مخ ته وړي، په عمل کې ۲ جي بي د غوره هارډوير لپاره او ۱ جي بي د  عام سکرين لپاره دي. انډرايد د خلاص جي ال اي ايس او والکان (او هغه ۱.۱ نمونه چې د بعضو وسايلو لپاره د لاسرسې وړ ده) نمونو ملاتړ کوي.<ref>{{Cite news|url=https://developer.nvidia.com/vulkan-android|title=Vulkan on Android|quote=Vulkan 1.1 is available as a Developer Preview OTA for the NVIDIA SHIELD TV.|date=February 10, 2016|work=NVIDIA Developer|access-date=March 21, 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123153634/https://developer.nvidia.com/vulkan-android|archive-date=January 23, 2018}}</ref> د انډرايد وسیلو کې ډیری خصوصي هارډویر برخې شاملې دي ، لکه د سټیل یا ویډیو کیمرې ، د نړیوال موقعیت سیسټم ، اورینټیشن سینسرونه ، وقف شوي لوبې کنټرولونه ، سرعت کوونکي ، ګیروسکوپونه ، بارومیټرونه ، میګنټومیټرونه ، د نږدې سینسرونه ، فشار سینسرونه ، ترمامیترونه او ټچ سکرینونه دي. د هارډویر ځینې برخې اړینې نه دي، خو د وسایلو په ځینو ډولونو کې معیاري شوي دي، لکه هوشمند موبايلونه او اضافي اړتیاوې پلي کیږي، خو که چيرې شتون ولري. ځینې ​​​​نور هارډویر په پیل کې اړین و، مګر دا اړتیاوې کمې شوې یا په بشپړ ډول له منځه وړل شوې دي. د مثال په توګه: لکه څنګه چې انډرايد په پیل کې د موبايل د عامل سیسټم په توګه رامینځته شوی و، هارډویر لکه مایکروفون ته اړتیا درلوده، په داسې حال کې چې د وخت په تیریدو سره د تلیفون فعالیت اختیاري شو. انډرايد د آټوفوکس کیمرې ته اړتیا درلوده، کوم چې د فکس فوکس کیمرې ته ضعيف شوی و، که چیرې شتون يې درلودی، کمره په بشپړ ډول د اړتیا په توګه غورځول شوې وه، کله چې تلیفون په سیټ ټاپ بکسونو کې کارول پیل کړل.<ref name="android-compatibility">{{cite web|url=https://developer.android.com/guide/practices/compatibility.html|title=Android Compatibility|work=Android Developers|access-date=November 16, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017081434/http://developer.android.com/guide/practices/compatibility.html|archive-date=October 17, 2013|df=mdy-all}}</ref> په هوشمندو موبايلونو او ټابلیټونو کې په مخ ته وړلو سربیره، ډیری پلورونکي د کیبورډ او ماوس سره په منظم ډول شخصي کمپیوټر هارډویر کې انډرايد مخ ته وړي. په سوداګریز ډول موجود هارډویر کې د دوی په شتون سربیره، د انډرايد ورته شخصي کمپیوټر هارډویر-دوستانه نمونه د انډرايد-اکس ۸۶ پروژې د ۴.۴ دودیز انډرايد په شمول په وړیا توګه شتون لري. د انډرايد ایمولیټر په کارولو سره چې د انډرايد سافټویر پرمختیا کټ برخه ده ، یا د دریمې ډلې ایمولیټرونه ، انډرايد هم په غیر اصلي ۸۶اکس جوړښتونو کې مخ ته وړلې شي. چینایي شرکتونه د انډرايد پر بنسټ شخصي کمپیوټر او د موبايل عامل سیسټم جوړوي، ترڅو "د [[مايکروسافټ وېنډوز|مایکروسافټ وینډوز]] او ګوګل انډرايد سره په  مستقیم ډول سیالي وکړي". د [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] د انجینرۍ اکاډمۍ یادونه وکړه چې: "له یو درجن څخه ډیر" شرکتونه د چین له خوا په دولتي شخصي کمپیوټرونو کې د وینډوز ۸ کارولو بندیز وروسته انډرايد تنظيموي. <ref>{{cite web|url=https://www.pcworld.com/product/1427121/n308.html|title=Lenovo N308 Desktop specs|work=PCWorld|date=May 8, 2014|access-date=November 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028175231/http://www.pcworld.com/product/1427121/n308.html|archive-date=October 28, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jide.com/remixos-for-pc|title=Remix OS for PC|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927135811/http://www.jide.com/remixos-for-pc|archive-date=September 27, 2017|access-date=September 22, 2017|quote=Now powered by Android Marshmallow.}} <!-- based on (what's coming to Remix OS) http://www.android-x86.org/ : 2017-09-10: The oreo-x86 branch is ready for developers. 2017-06-08: The Android-x86 7.1-rc1 released (the first release candidate of nougat-x86). --></ref><ref>{{cite web|url=https://www.pcworld.com/article/2152540/android-on-the-big-screen-we-chew-up-and-spit-out-three-jelly-bean-all-in-one-pcs.html|title=Three Android all-in-one PCs reviewed|author=Michael Brown|date=May 8, 2014|work=PCWorld|access-date=November 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028170619/http://www.pcworld.com/article/2152540/android-on-the-big-screen-we-chew-up-and-spit-out-three-jelly-bean-all-in-one-pcs.html|archive-date=October 28, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.techspot.com/review/805-acer-ta272-hul-android-aio/|title=Acer TA272 HUL Android All-in-One Review|author=Shawn Knight|work=TechSpot|access-date=November 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028215542/http://www.techspot.com/review/805-acer-ta272-hul-android-aio/|archive-date=October 28, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.android-x86.org/releases/releasenote-4-4-r1|title=ReleaseNote 4.4-r1 – Android-x86 – Porting Android to x86|access-date=November 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028173131/http://www.android-x86.org/releases/releasenote-4-4-r1|archive-date=October 28, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.howtogeek.com/179691/4-ways-to-run-android-on-your-pc-and-make-your-own-dual-os-system/|title=4 Ways to Run Android on Your PC and Make Your Own "Dual OS" System|publisher=Howtogeek.com|date=January 13, 2014|access-date=April 7, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407084905/http://www.howtogeek.com/179691/4-ways-to-run-android-on-your-pc-and-make-your-own-dual-os-system/|archive-date=April 7, 2014}}</ref><ref>{{cite web|author=Brad Chacos|url=https://www.pcworld.com/article/2048220/hybrid-hijinks-how-to-install-android-on-your-pc.html|title=Hybrid hijinks: How to install Android on your PC|publisher=PCWorld|date=September 6, 2013|access-date=April 7, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407071525/http://www.pcworld.com/article/2048220/hybrid-hijinks-how-to-install-android-on-your-pc.html|archive-date=April 7, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://money.cnn.com/2014/08/25/technology/security/china-os/|title=China ditching Windows and Android for its own operating system|author=Jose Pagliery|date=August 25, 2014|work=CNNMoney|access-date=November 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028171711/https://money.cnn.com/2014/08/25/technology/security/china-os/|archive-date=October 28, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-28928369|title=BBC News – China plans new PC operating system in October|work=BBC News|date=August 25, 2014|access-date=November 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141112054354/http://www.bbc.com/news/technology-28928369|archive-date=November 12, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324539404578342132324098420|title=China Criticizes Android's Dominance|author=Paul Mozur|date=March 5, 2013|work=WSJ|access-date=November 1, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-technology-idUSKBN0GO08H20140824|title=China targets own operating system to take on likes of Microsoft, Google|work=Reuters|date=August 24, 2014|access-date=November 1, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028173428/http://www.reuters.com/article/2014/08/24/us-china-technology-idUSKBN0GO08H20140824|archive-date=October 28, 2014}}</ref> == لوګو == د انډرايد لوګو شین رنګه انډرايد روبات دی، لکه څنګه چې د سافټویر نوم پورې تړاو لري. که څه هم دا رسمي نوم نه لري، په ګوګل کې د انډرايد ډلې د راپور له مخې: د "بوګډرايد" په نوم ياديږي^{.<ref>{{cite web|url=http://www.neatorama.com/2012/11/29/8-Famous-Mascots-Whose-Names-You-Didnt-Know/|title=8 Famous Mascots Whose Names You Didn't Know|access-date=December 31, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101082254/http://www.neatorama.com/2012/11/29/8-Famous-Mascots-Whose-Names-You-Didnt-Know/|archive-date=January 1, 2018}}</ref>} کله چې انډرايد اعلان شو، دا د هغه وخت د ګوګل ګرافیک ډیزاینر ایرینا بلاک له خوا د ۲۰۰۷ ز کال د نومبر په ۵ نيټه کې ډیزاین شوی و. له راپورونو سره سم هغې ته د یوې پروژې سره دنده سپارل شوې وه چې تصوير رامنځ ته کړي، ميرمن بلاک په یوه مرکه کې تایید کړه چې: روبات په خپلواکه توګه پرمختګ کړې دی او خلاصه سرچینه یې جوړه کړې ده. د روبات ډیزاین په پیل کې ګوګل ته نه و وړاندې شوی، مګر دا په چټکۍ سره د انډرايد پراختیایی ډلې کې عام شو، د دې مختلفو توپیرونو سره د پرمختګ کوونکو له خوا رامنځ ته شوی چې دا شکل یې خوښوي، ځکه چې دا د خلاقو عوامو جواز لاندې وړیا و. کله چې دا په ۲۰۰۸ ز کال کې پيرودونکو ته پيل شو، نو پراختیایی ډلې په منځ کې د دې شهرت په پای کې د دې لامل شو چې ګوګل دا د انډرايد لوګو برخې په توګه د رسمي عکس په توګه غوره کړي.<ref>{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/where-the-green-android-robot-came-from-2015-5?r=US&IR=T|title=The real story behind Android's little green robot mascot|access-date=December 31, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101135319/http://uk.businessinsider.com/where-the-green-android-robot-came-from-2015-5?r=US&IR=T|archive-date=January 1, 2018}}</ref><ref>{{cite web|last1=Brand Guidelines|title=Android Open Source Project|url=https://source.android.com/setup/start/brands#logo-android|website=Android Open Source Project}}</ref><ref>{{cite web|first=Pagan|last=Kennedy|title=Who Made That Android Logo?|url=https://www.nytimes.com/2013/10/13/magazine/who-made-that-android-logo.html|website=[[The New York Times]]|date=October 11, 2013|access-date=March 13, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314064717/http://www.nytimes.com/2013/10/13/magazine/who-made-that-android-logo.html|archive-date=March 14, 2017}}</ref> == سرچينې == jnlaikriy5eg7jufsqnescm5yk6q9mc 0 69792 368799 323761 2026-08-30T16:04:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368799 wikitext text/x-wiki '''کلاسیک اقتصاد''' اکثرا لومړنی عصري [[د اقتصادي نظرونو تاريخ|اقتصادي ښوونځی]] ګڼل کیږي. د دې اصلي پراختیا کونکي [[ادم سمېت|ادم سمیټ]] ، ژان بپټیسټ سی ، ډیویډ ریکارډو ، رابرټ مالتوس او [[جان ستورات میل|جان سټوارټ مل]] دي. په 1776 کې د ادم سمیټ ''د ملتونو شتمنۍ'' معمولا د کلاسیک اقتصاد پیل ګڼل کیږي. دا ښوونځی د نولسمې پیړۍ تر نیمایي پورې فعال و، او نو کلاسیک اقتصاد د 1870 په شاوخوا کې خپل ځای نیولی و، یا لکه څنګه چې مارکس تعریف کړی، "بیهوده [[سياسي وټه|سیاسي اقتصاد]] " له 1830 څخه. د کلاسیک اقتصاد تعریف، په ځانګړې توګه د 1830-70 کلونو موده او د نوي کلاسیک اقتصاد سره اړیکه د بحث موضوع ده. د "کلاسیک اقتصاد" اصطلاح د [[کارل مارکس]] لخوا [[اقتصاد ریکاردی|د ریکارډو اقتصاد]] ته په اشارې سره جوړه شوې وه - د ډیویډ ریکارډو او جیمز مل او د دوی مخکینو اقتصاد - مګر د هغې کارول بیا د ریکارډو پیروانو ته وغزول شول. <ref name="keynes11">''[[نظریه عمومی اشتغال، بهره و پول]],'' [[جان مینارد کینز]], Chapter 1,[http://www.marxists.org/reference/subject/economics/keynes/general-theory/ch01.htm#1 Footnote 1]</ref> کلاسیک اقتصاد پوهانو ادعا وکړه چې [[ازاد بازار|آزاد بازارونه]] خپل ځان تنظیموي کله چې دوی مداخله نه کوي. ادم سمیټ د " [[پټ لاس|نه لیدو وړ لاس]] " ستړیا ته اشاره وکړه، کوم چې بازارونه پرته له کوم بهرني مداخلې ته اړتیا لري د طبیعي توازن په لور حرکت کوي. کلاسیک اقتصاد، [[د کينز اقتصاد|د کینیز اقتصاد]] برعکس، داسې انګیرل کیږي چې نرخونه د توکو او مزد دواړو شرایطو کې انعطاف وړ دي. بله اصلي فرضيه د دريو قانون پر بنسټ ولاړه ده: عرضه خپله تقاضا جوړوي - يعنې ټول توليد د ټولو توليداتو د اخيستلو لپاره کافي عايد رامنځته کوي. دا، د کینز برعکس، په ښکاره ډول داسې انګیرل کیږي چې د پیسو یا مالي وسایلو خالص سپما یا مصرف به وي. د کلاسیک اقتصاد بل اصل د سپما او پانګونې مساوات دی، د دې انګیرنې سره چې د انعطاف وړ سود نرخونه به تل په توازن کې پاتې شي. == اړوندې پوښتنې == * نو کلاسیک اقتصاد * [[کلاسیک لېبرالیزم|کلاسیک لیبرالیزم]] == یادښتونه == {{لړسرچينې}} == حوالې == * https://en.wikipedia.org/wiki/Classical_economics * [[Mark Blaug|مارک بلاګ]] (۱۹۸۷). "کلاسیک اقتصاد،" ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics|د اقتصاد نوې پالګرا قاموس]]'' ، v. 1، مخ.&nbsp;45-414. * _____ (2008). "د برتانوي کلاسیک اقتصاد،" ''[[The New Palgrave Dictionary of Economics|د اقتصاد نوې پالګریو قاموس]]'' ، دویمه نسخه. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000157&q=classical&topicid=&result_number=6 خلاصون.] * [[Samuel Hollander|سامویل هولاندر]] (۱۹۸۷). ''کلاسیک اقتصاد'' اکسفورډ: بلیک ویل. == نور یی ولوله == * {{Cite encyclopedia|last=Skousen|first=Mark|authorlink=Mark Skousen|encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism|title=Classical Economics|url=http://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC|accessdate=|edition=|year=2008|publisher=[[SAGE Publications|SAGE]]; [[مؤسسه کیتو|Cato Institute]]|location=Thousand Oaks, CA|id=|isbn=978-1-4129-6580-4|oclc=750831024|pages=71–3|quote=}} == بهرنۍ لینک == * [http://www.britannica.com/eb/article-9024233/classical-economics کلاسیک اقتصاد] ، انسائیکلوپیډیا بریتانیکا * [http://mruniversity.com/courses/great-economists-classical-economics-and-its-forerunners لوی اقتصاد پوهان: کلاسیک اقتصاد او د هغې مخکښان د اقتصاد پوه ټیلر کاوین لخوا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515213343/http://www.mruniversity.com/courses/great-economists-classical-economics-and-its-forerunners |date=2017-05-15 }} ، می 2013 [[وېشنيزه:کلاسيک اقتصاد]] [[وېشنيزه:کلاسيک]] [[وېشنيزه:اقتصاد]] [[وېشنيزه:مارکسيستي اقتصاد]] tnifh0vvprhww85n1r49dzauydopfuf 0 69841 368797 361834 2026-08-30T14:19:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368797 wikitext text/x-wiki په افغانستان کې ترانسپورتي چارې تر ډېره د سړکونو، اوسپنې پټلۍ او هوا له لارې ترسره کېږي. د افغانستان د سړکونو د شبکې لویه برخه د ۲۰مې پېړۍ له نیمايي را وروسته جوړه شوه، خو د همدغې پېړۍ په وروستیو دوه لسیزو کې د سیاسي کړکېچونو له امله د رامنځته شوې جګړې پر مهال ونړول شوه. اوس مهال د افغانستان د اسلامي امارت چارواکي هڅه کوي د افغانستان د اسلامي جمهوریت له دولت سره د جګړې پر مهال د دوی د خپلو او نورو وسله والو له خوا ویجاړې کړای شوې لویې لارې، واټونه او پلونه بېرته ورغوي. <ref name="500,000 metric tons of goods imported, exported via railroads">{{Cite news|url=https://pajhwok.com/2022/11/24/nearly-500000-metric-tons-of-goods-imported-exported-via-railroads/|title=500,000 metric tons of goods imported, exported via railroads|publisher=Pajhwok Afghan News|date=November 24, 2022|access-date=2022-11-24}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tolonews.com/business-180366|title=ACCI: Transit Through Afghanistan Up 50%|publisher=TOLOnews|date=October 19, 2022|access-date=2022-10-24}}</ref><ref>{{Cite news|title=Reconstruction|url=https://pajhwok.com/category/reconstruction/|date=June 22, 2022|access-date=2022-06-22|publisher=Pajhwok Afghan News|location=Afghanistan}}</ref><ref name="who">{{cite web |title=Afghanistan |url=https://www.who.int/violence_injury_prevention/road_safety_status/country_profiles/afghanistan.pdf |access-date=January 8, 2012 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref><ref name="Afghanistan gives antiquated Toyotas a new life">{{cite news|url=https://www.stripes.com/afghanistan-gives-antiquated-toyotas-a-new-life-1.356184|title=Afghanistan gives antiquated Toyotas a new life|work=[[Stars and Stripes (newspaper)|Stars and Stripes]]|date=July 3, 2015|access-date=2020-10-09|location=United States}}</ref><ref name="Nearly 3,000 people killed, injured in traffic accidents in past 9-month">{{Cite news|title=Nearly 3,000 people killed, injured in traffic accidents in past 9-month|url=https://pajhwok.com/2022/12/16/nearly-3000-people-killed-injured-in-traffic-accidents-in-past-9-month/|date=16 December 2022|access-date=2022-06-22|publisher=Pajhwok Afghan News|location=Afghanistan}}</ref> په وچه کې چاپېر افغانستان هېڅ سمندري بندر نه لري، خو د آمو سیند څخه چې د ترکمنستان، ازبکستان او تاجکستان سره د دغه هېواد د پولې په اوږدو کې بهېږي په پام وړ کچه د توکو په لېږد را لېږد کې ګټنه کېږي. په وروستیو کلونو کې د دغه هېواد د هوايي ډګرونو، سړکونو، د اوسپنې پټلۍ د شبکې او همدارنګه ځمکنیو بندرونو بېرته رغول لامل وګرځېدل چې افغانستان چټکه اقتصادي وده وکړي. تر ۲۰۲۱ زکال پورې په افغانستان کې د فعالو هوايي ډګرونو شمېر ۴۶ ته ورسېد.<ref name="Factbook">{{cite web |title=Afghanistan |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |access-date=2017-12-01 |work=[[The World Factbook]] |publisher=Central Intelligence Agency (CIA) |location=United States |archive-date=2021-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status=dead }}</ref> == سړک == د افغانستان ډیری اصلي لویې لارې د شلمې پېړۍ په نیمايي کې د شوروي اتحاد او متحده ایالاتو په مرسته کریړ شوې. شوروي اتحاد په ۱۹۶۰مه لسیزه کې د سالنګ د تونل په ویستو سره د سالنګ لویه لار جوړه کړه چې د افغانستان شمال او ختیځ یې له یو بل سره ونښلوه. ورته مهال د افغانستان د مهمو ښارونو؛ هرات، مزار شریف، لښکرګاه، کندهار، غزني، کابل او جلال آباد نښلونکې لویه لار چې د ګاونډي پاکستان هېواد له لویو لارو سره هم وصلېږي د دغه هېواد د سړکونو د سیسټم اصلي برخه جوړوي. په ټولیزه توګه د دغه هېواد د سړکونو د شبکې بشپړ اوږدوالی په تخمیني ډول ۳۴۹۰۳ کیلومتره کېږي چې تر ۲۰۱۷ زکال پورې له دغو څخه ‍۱۷۹۰۳ کیلومتره یې کرېړ او پاتې نور ۱۷۰۰۰ کیلومتره یې خامه پاتې و. د ټرافیکو سیسټم یې هم ښی لاسی دی. تر ۲۰۰۸ زکال پورې په کابل کې د ثبت شوو موټرو شمېر ۷۳۱۶۰۷ موټرو ته ورسېد. ورته مهال ډېری موټر قانوني اسناد نه لري. افغان دولت هم هېواد ته له لسو کلونو څخه د پخوانیو موټرو واردات بند کړي. د ۱۹۹۰مې لسیزې له نیمايي راوروسته په دغه هېواد کې د ټیوټا کمپنۍ موټر تر ټولو ډېر کارېدونکي موټر دي. په وروستیو کې افغانستان په کورني بازار کې د ګټنې په موخه د نقلیه وسایطو جوړولو ته مخه کړې. په دغه هېواد کې وګړي لرې پرتو سیمو ته د سفر په موخه له شخصي موټرو، کرایي کوچنیو موټرو او بسونو ګټنه کوي. ورته مهال ډیری لارې د لویو موټرو د زیات وزن د انتقال له امله جدي بیارغونې ته اړتیا لري؛ له همدې امله سیلانیان تر ډېره په اوږدو سفرونو کې د هوايي چلن له خدمتونو ګټنه کوي.<ref name="Factbook2">{{cite web |title=Afghanistan |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |access-date=2017-12-01 |work=[[The World Factbook]] |publisher=Central Intelligence Agency (CIA) |location=United States |archive-date=2021-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status=dead }}</ref><ref name="who2">{{cite web |title=Afghanistan |url=https://www.who.int/violence_injury_prevention/road_safety_status/country_profiles/afghanistan.pdf |access-date=January 8, 2012 |publisher=World Health Organization (WHO)}}</ref><ref name="Nearly 3,000 people killed, injured in traffic accidents in past 9-month2">{{Cite news|title=Nearly 3,000 people killed, injured in traffic accidents in past 9-month|url=https://pajhwok.com/2022/12/16/nearly-3000-people-killed-injured-in-traffic-accidents-in-past-9-month/|date=16 December 2022|access-date=2022-06-22|publisher=Pajhwok Afghan News|location=Afghanistan}}</ref><ref name="Afghanistan gives antiquated Toyotas a new life2">{{cite news|url=https://www.stripes.com/afghanistan-gives-antiquated-toyotas-a-new-life-1.356184|title=Afghanistan gives antiquated Toyotas a new life|work=[[Stars and Stripes (newspaper)|Stars and Stripes]]|date=July 3, 2015|access-date=2020-10-09|location=United States}}</ref><ref>{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/afghanistan-vehicles-idINKBN25T1TO|title=Afghan firm eyes emerging middle class with new cars, trucks|editor=Hameed Farzad|work=Reuters|date=September 2, 2020|access-date=2020-10-09|archive-date=2020-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904030350/https://in.reuters.com/article/afghanistan-vehicles-idINKBN25T1TO|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/afghan-company-introduces-locally-made-vehicles|title=Afghan Company Introduces Locally Made Vehicles|publisher=Voice of America|date=September 3, 2020|access-date=2020-10-09}}</ref><ref>{{YouTube|Q_2LVVGd8zE|شام کابل گزارش ضیا، ترمینل پایتخت، مسافران شمال ,Capital terminal kabul}}</ref><ref>{{Cite web |title=Vehicles Rental in Afghanistan &#124; Afghan Logistics |url=https://www.afghanrentals.com/ |website=AfghanRentals |access-date=2023-07-05 |تاريخ الأرشيف=2020-10-03 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201003193457/https://www.afghanrentals.com/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2020-10-03 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201003193457/https://www.afghanrentals.com/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201003193457/https://www.afghanrentals.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003193457/https://www.afghanrentals.com/ }}</ref> === لویې لارې === اوس مهال د افغانستان د لویو لارو شبکه د بیارغونې په پړاو کې ده. ورته مهال ډیری منطقوي سړکونه هم د بیارغونې او یا پراختیا په حالت کې دي. په لاندې کې د افغانستان د یو شمېر مهمو لویو لارو نوملړ وړاندې شوی: * په پکتیا ولایت کې ګردېز – پټان لویه لار ( د ۲۰۱۵ زکال راهیسې یې د رغونې چارې روانې دي) * جلال آباد – تورخم لویه لار * کابل – بامیان لویه لار * کابل – کندز لویه لار * کابل – خوست لویه لار * کابل – غور لویه لار * کابل – جلال آباد لویه لار (A-1) * کابل – هرات لویه لار (A-77) * کابل – کندهار لویه لار ((A-1 * کابل – مزار لویه لار ((A-76 * کندهار – بامیان لویه لار * کندهار – بولدک لویه لار<ref>{{Cite web |title=Afghanistan: Improved Roads Unlocks Access to Services and Opportunities |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2017/11/14/improved-transport-access-to-markets-leads-to-lower-costs-and-more-investments |publisher=World Bank |access-date=2023-07-05 |archive-date=2023-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705210019/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2017/11/14/improved-transport-access-to-markets-leads-to-lower-costs-and-more-investments |url-status=dead }}</ref> * کندهار- هرات لویه لار * کندهار – ترینکوټ لویه لار * کندز- پلخمري لویه لار * کندز – فیض آباد لویه لار * هرات – اسلام قلعه لویه لار * هرات – مزار لویه لار * ټرایډنټ مسیر (له لشکرګاه تر ګرشک پورې لار) * ۶۰۶ نمبر مسیر (دلارام – زرنج لویه لار) === رسمي سرحدي بندرونه === په ټول افغانستان کې له لسو څخه زیات رسمي سرحدي بندرونه شتون لري چې په فراه ولایت کې د ابونصر فراهي، په پکتیکا کې د انګورو اډې، په فاریاب کې د آقینې، په پکتیا کې د ډنډ او پټان، په خوست کې د غلام خان ، په بلخ کې د حیرتانو، په هرات کې د اسلام قلا ، په بدخشان کې د اشکاشم، په کندز کې د شیرخان بندر، په کندهار ولایت کې د سپین بولدک، په هرات کې د تورغونډۍ، په ننګرهار کې د تورخم او په نیمروز ولایت کې د زرنج؛ بندرونه په کې شاملېږي. د چین او افغانستان نښلونکې لار چې له ۲۰۲۱ زکال راهیسې تر بیا رغونې لاندې ده د واخان ولسوالۍ له واخجیر کوتل څخه تېریږي. <ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2022/06/21/afghanistan-iran-resume-goods-transport-at-abu-nasar-port/|title=Afghanistan, Iran resume goods transport at Abu Nasar Port|publisher=Pajhwok Afghan News|date=June 21, 2022|access-date=2022-08-05}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tolonews.com/afghanistan-174055|title=Analysts Predict Decrease in Govt Revenue as Border Town Falls|work=TOLOnews|date=7 August 2021|access-date=2022-12-16|location=Afghanistan}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/info/infographic/24092|title=Afghan border crossings gain more importance amid Taliban's advance|publisher=Anadolu Agency|date=July 13, 2021|access-date=2022-08-05|location=Turkey}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58283177|title=Afghanistan: How many refugees are there and where will they go?|publisher=BBC News|date=August 31, 2021|access-date=2022-08-05|location=United Kingdom}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.arabnews.com/node/1863386/world|title=Set in concrete: In a first, Kabul builds $5m road via tough terrain to access China|publisher=Arab News|date=May 23, 2021|access-date=2022-08-13}}</ref><ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2021/08/14/china-afghanistan-wakhan-corridor-imperial-ambitions/|title=China Is Protecting Its Thin Corridor to the Afghan Heartland|publisher=Foreign Policy|date=August 14, 2021|access-date=2022-08-13}}</ref> د افغانستان او تاجکستان ترمنځ د آمو سیند پر سر جوړ شوی پل چې د شیرخان بندر او د تاجکستان په خوا کې د پنج پایین په نامه سرحدي بندر ترمنځ موقعیت لري، افغانستان او تاجکستان د ځمکې له لارې له یوبل سره نښلوي. دغه پل په ۲۰۰۷ زکال کې د متحده ایالاتو د پوځ د انجینرانو (USACE) له خوا جوړ کړای شو. له دې سربېره دغه دواړه هېوادونه د تاجک – افغان پله په نامه بل پل پر مټ هم نښلېدلي چې د تم- دموګان سرحدي بندرونو ترمنځ موقعیت لري. د افغانستان – ازبکستان د دوستۍ پل افغانستان د ځمکې له لارې له ازبکستان سره نښلوي. د دلارام – زرنج لویه لار د هند په مرسته جوړه او د ۲۰۰۹ زکال په جنوري میاشت کې افتتاح شوه.<ref>[http://www.america.gov/st/washfile-english/2007/August/20070829160347saikceinawz0.2609064.html Afghanistan-Tajikistan Bridge Links Central, South Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831013643/http://www.america.gov/st/washfile-english/2007/August/20070829160347saikceinawz0.2609064.html|date=2009-08-31|location=United States}}</ref><ref>{{cite news|title=India hands over strategic highway to Afghanistan|url=http://www.hindu.com/2009/01/23/stories/2009012355311200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203072429/http://hindu.com/2009/01/23/stories/2009012355311200.htm|url-status=dead|archive-date=2009-02-03|work=The Hindu|date=2007-07-12|location=India}}</ref> == د اوسپنې پټلۍ == افغانستان په ټولیزه توګه له خپلو یو شمېر ګاونډیو هېوادونو سره د اوسپنې پټلۍ پر مټ څلور ځایه وصل دی.<ref name="500,000 metric tons of goods imported, exported via railroads2">{{Cite news|url=https://pajhwok.com/2022/11/24/nearly-500000-metric-tons-of-goods-imported-exported-via-railroads/|title=500,000 metric tons of goods imported, exported via railroads|publisher=Pajhwok Afghan News|date=November 24, 2022|access-date=2022-11-24}}</ref> === د افغانستان – ایران ترمنځ د اوسپنې پټلۍ === له ۲۰۰۶ زکال راهیسې د ایران له خواف څخه د افغانستان هرات ښار ته د اوسپنې پټلۍ د جوړېدو په حالت کې ده. د ایران په خاوره کې دغه د اوسپنې پټلۍ په معیاري ۱۴۳۵ ملي متري (۴ فوټه ۸+۱/۲ انچ) کچه جوړه شوې ده. د ۲۰۲۰ زکال په ډسمبر میاشت کې راپور ورکړل شو چې د هرات – خواف د اوسپنې پټلۍ چې ۲۲۵ کیلومتره اوږدوالی لري د افغانستان د هرات ولایت تر غوریان ولسوالۍ پورې را رسېدلې ده. <ref name="traderoute">{{cite news|title=Opening up Afghan trade route to Iran|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html|work=[[Railway Gazette International]]|date=2008-01-29|author=Murray Hughes|access-date=2023-07-05|archive-date=2015-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113050341/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/opening-up-afghan-trade-route-to-iran.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Modern construction methods mastered on Mashhad - Bafgh line|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/modern-construction-methods-mastered-on-mashhad-bafgh-line.html|work=Railway Gazette International|date=2007-07-01|access-date=2023-07-05|archive-date=2018-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124122036/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/modern-construction-methods-mastered-on-mashhad-bafgh-line.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Long-delayed Herat-Khaf rail link inaugurated">{{cite news|title=Long-delayed Herat-Khaf rail link inaugurated|url=https://pajhwok.com/2020/12/10/long-delayed-herat-khaf-rail-link-inaugurated-2/|date=10 December 2020|publisher=Pajhwok Afghan News|access-date=2020-12-20}}</ref><ref name="Afghan, Iranian Leaders Hail 'Historic' Khaf-Herat Railway">{{cite news|url=https://tolonews.com/business-168392|title=Afghan, Iranian Leaders Hail 'Historic' Khaf-Herat Railway|date=12 December 2020|publisher=TOLOnews|location=Afghanistan}}</ref><ref name="Officials Inaugurate Khawaf-Herat Railway Line">{{cite news|title=Officials Inaugurate Khawaf-Herat Railway Line|url=https://www.khaama.com/khawaf-railway-official-opened-for-use-989795/|date=10 December 2020|publisher=Khaama Press|access-date=2020-12-20|location=Afghanistan}}</ref><ref>{{Youtube|UXfM8DH7_N4|خط آهن هرات- خواف بین افغانستان و ایران افتتاح شد}} (Pajhwok Afghan News, Dec. 8, 2020)</ref><ref>{{Youtube|8h_7qk8eECo|Khaf - Herat}} (Afghanistan Chamber of Commerce & Investment, Dec. 8, 2020)</ref> === د افغانستان – ترکمنستان ترمنځ د اوسپنې پټلۍ === د ۱۰ کیلومترو په اوږدوالي او د ۱۵۲۰ ملي متره (۴ فوټه ۱۱+ ۲۷/۳۲ انچ) پلنوالي په لرلو د اوسپنې پټلۍ د ترکمنستان سرحد آباد (مرو) د افغانستان له تورغونډۍ ښارګوټي سره نښلوي چې د هرات ولایت شمال ته په ۱۱۵ کیلومترۍ فاصله کې موقعیت لري. د شوروي پر مهال د جوړې شوې دغې اوسپنې پټلۍ د بیا رغونې او همدارنګه له تورغونډۍ څخه تر هرات ولایت پورې د هغو د رسولو چارې په ۲۰۱۷ زکال کې پیل شوې. <ref name="Construction of Turkmen-Afghan railroad begins">{{cite news|last=Kakar|first=Javed Hamim|title=Construction of Turkmen-Afghan railroad begins|url=https://www.pajhwok.com/en/2017/12/01/construction-turkmen-afghan-railroad-begins|date=1 December 2017|publisher=[[Pajhwok Afghan News]]|access-date=1 December 2017}}</ref> د دغو دواړو هېوادونو ترمنځ بله د اوسپنې پټلۍ د افغانستان د فاریاب ولایت له آقینې بندر څخه تېرېږي چې د ترکمنستان له امام نظر او اتمایرات (کرکي) څخه په تېرېدو د ترکمنستان د اوسپنې پټلۍ له شبکې سره نښلي. دغه د اوسپنې پټلۍ د آقینې له سویل څخه تر اندخوی پورې دوام لري چې اوږدوالی یې شاوخوا ۵۸ کیلومتره (۳۶ مایله) کېږي. په پام کې ده چې دغه د اوسپنې پټلۍ له اندخوی څخه د هېواد نورو برخو ته هم وغځېږي. <ref name="inauguration">{{cite news|last=Salehai|first=Zarghona|title=Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated|url=http://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|date=28 November 2016|publisher=Pajhwok Afghan News|access-date=17 January 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Aqina-Andkhoi Railway Officially Inaugurated|url=https://www.khaama.com/aqina-andkhoi-railway-officially-inaugurated-443344/|date=14 January 2020|publisher=Khaama Press|access-date=2021-01-17}}</ref><ref name="Aqina-Andkhoi Railway Officially Opened">{{cite news|title=Aqina-Andkhoi Railway Officially Opened|url=https://tolonews.com/business-169236|date=14 January 2020|publisher=TOLOnews|access-date=2021-01-17}}</ref><ref name="Aqina-Andkhoi railway line inaugurated, 3 projects signed">{{cite news|title=Aqina-Andkhoi railway line inaugurated, 3 projects signed|url=https://pajhwok.com/2021/01/14/aqina-andkhoi-railway-line-inaugurated-3-projects-signed/|date=14 January 2020|publisher=Pajhwok Afghan News|access-date=2021-01-17}}</ref><ref name="Work on Afghanistan-Turkmenistan railroad begins">{{cite news|title=Work on Afghanistan-Turkmenistan railroad begins|url=http://www.pajhwok.com/en/2013/06/16/work-afghanistan-turkmenistan-railroad-begins|date=16 June 2013|publisher=Pajhwok Afghan News}}</ref><ref name="andkhoyconstruction">{{cite news|last=Hejaab|first=Aslam|title=Work Begins On Aqina-Andkhoy Railway|url=http://ariananews.af/latest-news/work-begins-on-aqina-andkhoy-railway/|date=31 October 2016|publisher=ariananews.af|access-date=17 January 2017|archive-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131200120/http://ariananews.af/latest-news/work-begins-on-aqina-andkhoy-railway/|url-status=dead}}</ref> === د افغانستان – ازبکستان ترمنځ د اوسپنې پټلۍ === د ازبکستان او د افغانستان د شمالي مزارشریف ښار ترمنځ د ۷۵ کیلومتره په اوږدوالي د اوسپنې پټلۍ شتون لري چې ټوله دغه د ۱۵۲۰ ملي متره (۴ فوټه ۱۱+۲۷/۳۲ انچه) په پلنوالي جوړه شوې. دغه پټلۍ د ترمز څخه پیلېږي او د آمو سیند پر سر د شوروي اتحاد له خوا د جوړ شوي د افغانستان – ازبکستان د دوستۍ پل څخه په تېرېدو د مزارشریف ښار تر هوايي ډګر پورې رسېږي. له دې سره په وروستیو کلونو کې د دې سروې ترسره شوه څو دغه پټلۍ لومړۍ تر کابل او بیا تر پېښور پورې وغځول شي. <ref>{{cite news|url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/first-major-afghan-railway-opens.html|access-date=25 August 2011|title=First major Afghan railway opens|date=25 August 2011|work=[[Railway Gazette International]]|archive-date=17 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917155436/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/first-major-afghan-railway-opens.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |date=July 28, 2022 |title=China Ready To Assist In Afghanistan Belt And Road Railway Infrastructure |url=https://www.silkroadbriefing.com/news/2022/07/28/china-ready-to-assist-in-afghanistan-belt-and-road-railway-infrastructure/ |access-date=2022-08-13 |publisher=Silk Road Briefing |تاريخ الأرشيف=2022-08-13 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220813145625/https://www.silkroadbriefing.com/news/2022/07/28/china-ready-to-assist-in-afghanistan-belt-and-road-railway-infrastructure/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-08-13 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220813145625/https://www.silkroadbriefing.com/news/2022/07/28/china-ready-to-assist-in-afghanistan-belt-and-road-railway-infrastructure/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220813145625/https://www.silkroadbriefing.com/news/2022/07/28/china-ready-to-assist-in-afghanistan-belt-and-road-railway-infrastructure/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813145625/https://www.silkroadbriefing.com/news/2022/07/28/china-ready-to-assist-in-afghanistan-belt-and-road-railway-infrastructure/ }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://pajhwok.com/2022/07/23/trans-afghan-railroad-to-spur-regional-connectivity/|title=Trans-Afghan railroad to spur regional connectivity|publisher=Pajhwok Afghan News|date=July 23, 2022|access-date=2022-08-05|location=Afghanistan}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tolonews.com/business-178595|title=Kabul, Tashkent to Conduct Survey of Trans-Afghan Railway Project|publisher=TOLOnews|date=June 21, 2022|access-date=2022-06-21|location=Afghanistan}}</ref> === نورې پولې === ورته مهال افغانستان له پاکستان، چین او تاجکستان سره نښلېدونکې د اوسپنۍ پټلۍ نه لري. == هوا == === ملکي هوايي چلن === په افغانستان کې د هوايي ترانسپورت خدمتونه د آریانا افغان هوايي شرکت په نامه د افغانستان د دولتي هوايي شرکت او همدارنګه د کام ایر په نامه خصوصي هوايي شرکت له خوا وړاندې کېږي. داخلي الوتنې د دغه هېواد ګڼ شمېر هوايي ډګرونو ته ترسره کېږي او نړیوالې الوتنې بیا تر ډېره د کابل هوايي ډګر ته کېږي. د اریانا افغان هوايي شرکت نړیوالې الوتنې له کابل څخه ډهلي، دوبۍ، اسلام آباد، ریاض او ارومچي ته ترسره کېږي، په داسې حال کې چې کام ایر بیا الماتا، انقرې، ډهلي، دوشنبې، اسلام آباد، استانبول، جدې، کویټ، تاشکند او شارجې ته الوتنې لري. <ref>{{cite news|url=https://tolonews.com/business-179266|title=Kabul-Delhi Flights Resume, Flights to Urumqi to Begin in Weeks|publisher=TOLOnews|date=August 5, 2022|access-date=2022-08-05}}</ref><ref>{{cite news|url=https://pajhwok.com/2022/08/05/ariana-afghan-airlines-resumes-flights-to-new-delhi/|title=Ariana Afghan Airlines resumes flights to New Delhi|publisher=Pajhwok Afghan News|date=August 5, 2022|access-date=2022-08-05|location=Afghanistan}}</ref> په ۲۰۲۱ زکال کې د کابل د سقوط او همدارنګه د افغانستان د اسلامي امارت د بېرته واکمنېدو له امله له دغه هېواد څخه ډېری نړیوالې الوتنې وځنډېدلې. داخلي الوتنې په رسمي ډول د ۲۰۲۲ زکال په جنوري کې پیل شوې. د دولت له بدلون وړاندې یو شمېر نورو بهرنیو هوایي شرکتونو لکه ایر انډیا، امارات، ګلف ایر، ایران آسمان، پی آی اې او ترکیش ایرلاین د هېواد له ګڼ شمېر هوايي ډګرونو الوتنې لرلې. اوس مهال (۲۰۲۳ زکال) یوازې درې بهرني هوايي شرکتونه په افغانستان کې فعالیت لري چې په دغو کې د پاکستان پي آی اې او د ایران ماهان هوايي شرکت چې له کابل څخه مشهد او تهران ته الوتنې کوي؛ شامل دي. په پام کې ده چې ډېر ژر به د هند ایر انډیا او سپایس جېټ هوايي شرکتونه هم بیاځلي کابل ته الوتنې پیل کړي. <ref>{{cite news|title=Afghan Civilian and Military Airports Resume Activities|url=https://tolonews.com/afghanistan-176503|publisher=TOLOnews|date=January 29, 2022|access-date=2022-08-05}}</ref><ref>{{cite news|url=https://tolonews.com/business-179310|title=Major Airlines Still Not Making Flights to Kabul|publisher=TOLOnews|date=August 8, 2022|access-date=2022-08-10|location=Afghanistan}}</ref> په افغانستان کې مهم هوايي ډګرونه په لاندې ډول دي: '''نړیوال هوايي ډګرونه''' * د کابل نړیوال هوايي ډګر – د افغانستان تر ټولو لوی هوايي ډګر دی چې په کابل کې موقعیت لري او ډیری ملکي نړیوالې الوتنې له همدغه هوايي ډګر ترسره کېږي. * د احمدشاه بابا نړیوال هوايي ډګر – دغه هوايي ډګر چې په کندهار ولایت کې موقعیت لري د ملکي او پوځي هوايي ډګر په توګه ترې ګټنه کېږي. * د مزارشریف نړیوال هوایي ډګر – په مزار شریف ښار موقعیت لري چې د ملکي او پوځي هوايي ډګر په توګه ترې ګټنه کېږي. * د هرات نړیوال هوايي ډګر – په هرات ولایت کې موقعیت لري چې د ملکي او پوځي هوايي ډګر په توګه ترې ګټنه کېږي. '''داخلي هوايي ډګرونه''' * د بامیانو هوايي ډګر، چې د شهید مزاري د هوايي ډګر په نوم هم پېژندل کېږي د بامیانو ولایت په مرکز بامیان ښار کې موقعیت لري. * د بست هوايي ډګر، چې د لښکرګاه د هوايي ډګر په نوم هم پېژندل کېږي د هلمند ولایت په مرکز لښکرګاه ښار کې موقعیت لري. * د چغچران هوايي دګر، د غور ولایت په مرکز چغچران ښار کې موقعیت لري. * د فراه هوايي ډګر، د فراه ولایت په مرکز فراه ښار کې موقعیت لري. * د فیض آباد هوايي ډګر، د بدخشان ولایت د مرکز فیض آباد ښار په شمال لویدیځ لوري کې موقعیت لري. * د ګردېز هوايي ډګر، د پکتیا ولایت د مرکز ګردیز ښار شمالي لوري ته موقعیت لري. * د غزني هوايي ډګر، د غزني ولایت د مرکز غزني ښار په سویل ختیځ لوري کې موقعیت لري. * د جلال آباد هوايي ډګر، چې د ننګرهار د هوايي ډګر په نوم هم پېژندل کېږي؛ د ننګرهار ولایت د مرکز جلال آباد ښار په سویل ختیځ لوري کې موقعیت لري. * د خوست هوايي ډګر، د خوست ولایت د مرکز خوست ښار په ختیځ لوري کې موقعیت لري. * د کندز هوايي ډګر، د کندز ولایت د مرکز کندز ښار په سویل ختیځ لوري کې موقعیت لري. * د لوګر هوايي ډګر، د لوګر ولایت د مرکز پل علم ښار په سویل ختیځ لوري کې موقعیت لري. * د میمنې هوايي ډګر، د فاریاب ولایت د مرکز میمنې ښار په شمال لویدیځ لوري کې موقعیت لري. * د ښرنې هوايي ډګر، د پکتیکا ولایت د مرکز ښرنې ښار په سویل ختیځ لوري کې موقعیت لري. * د ترینکوټ هوايي ډګر، د ارزګان ولایت د مرکز ترینکوټ ښار سویلي لوري ته موقعیت لري. * د زرنج هوايي ډګر، چې د نیمروز د هوايي ډګر په نوم هم پېژندل کېږي د نیمروز ولایت د مرکز زرنج ښار ختیځ لوري ته موقعیت لري. === پوځي هوايي چلن === په افغانستان کې د پوځي هوايي چلن په برخه کې چارې ۱۹۲۰مې لسیزې ته اړوندېږي چې د بریتانیا د سترواکۍ او شوروي اتحاد په ملاتړ پیل شوې. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته له دغه هېواد سره د نړیوالو قدرتونو په ځانګړې توګه د شوروي اتحاد او ناټو د سیاسي اغېزو له امله، د پوځي الوتکو او نورو پوځي مرستو ډول بدلون لرلی. اوس مهال د افغانستان د هوايي ځواک قطعات، افغان هوايي ځواک جوړوي. د بګرام هوايي اډه په پیل کې د ۱۹۵۰مې لسیزې پر مهال جوړه شوه. دغه اډې د شوروي اتحاد او ناټو ځواکونو د بریدونو پر مهال د سیمې په کچه پام وړ پراختیا لرلې. د دغه هوايي اډې امکانات د بوئینک ۷۴۷، لاک هېډ سي-۵ ګلکسي او انتونوف -۱۲۴ الوتکو په څېر لویو الوتکو د ناستې وړتیا لري. == اوبه == په وچه کې د چاپېر افغانستان یوازنۍ د اوبو لار د آمو سیند دی چې د افغانستان د شمالي پولې ډېره برخه جوړوي. دغه سیند په کلنۍ کچه د ۵۰۰ مټریک ټنه بار د لېږد را لېږد شاهد دی. اړوند ګمرکونه یې د بلخ ولایت په حیرتانو او د کندز ولایت په شیرخان بندر کې موقعیت لري. == نل لیکې == د نفتو نل لیکې (پایپ لاینونه) له بګرام څخه ازبکستان او له شینډنډ څخه ترکمنستان ته غځېدلې دي. دغه نل لیکې کلونه کېږي چې له خرابېدو سره مخ دي او ترې ګټنه نه کېږي. ورته مهال په ټولیزه توګه په دغه هېواد کې د طبیعي ګازو د لېږد ۱۸۰ کیلومتره نل لیکې شتون لري. د افغانستان او پاکستان له لارې له ترکمنستان څخه تر هندوستان پورې د طبیعي غازو د لېږد په موخه د ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند د غازو نل لیکه (ټاپي) تر اوسه (۲۰۲۳ زکال) تر کار لاندې ده. == سرچينې == c5txs9vddnpgqijms1ufjv85briuy55 0 87658 368795 2026-08-30T13:04:48Z O.sediqi93 16958 O.sediqi93 د [[انډرايد (د عامل سيستم)]] مخ [[انډرویډ]] ته ولېږداوه: ناسم سرليک: د پښتو ژپې له ادبي چوکاټ سره سمون نه لرل 368795 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[انډرویډ]] 5v01y2s85zab1to0oj054k2hhccxiil 3 87659 368800 2026-08-30T20:21:55Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 368800 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=MerwaisSahar01}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۳۰ اگست ۲۰۲۶، گړۍ ۲۰:۲۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 1fqvunsdj9goghjvzeoumwuza79fn0b