ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې يمن 0 3200 368930 366263 2026-09-09T07:22:38Z دونګې 20230 /* */ 368930 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}یمن، په رسمي ډول د یمن جمهوري هېواد (عربي: ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْيَمَنِيَّةُ) چې له تاریخي پلوه د سویلي عربستان (عربي: العربية الجنوبية) په نوم پېژندل کېږي، د لویدیځې آسیا هېواد دی چې د عرب ټاپووزمې په سویلي څنډه کې موقعیت لري. له شمال لوري له سعودي عربستان او له شمال ختیځ لوري له عمان سره ګاونډی دی او له ایرتیریا، جیپوتي او سومالیا سره ګډې سمندري پولې لري. دغه هېواد، د مساحت له مخې په عرب ټاپووزمه کې دویم لوی عربي خپلواک هېواد دی، چې مساحت یې ۵۵۵ زره کیلومتر مربع (۲۱۴ زره مایل مربع) دی. ساحلې کرښې یې نږدې ۲۰۰۰ کیلومتره (۱۲۰۰ مایله) اوږدوالی لري. د اساسي قانون له مخې د دغه هېواد پلازمېنه او لوی ښار صنعا دی. په ۲۰۲۱ ز کال کې د دغه هېواد د وګړو شمېر ۳۰ میلیونه او  ۴۹۱۰۰۰ کسه اټکل شوی دی.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC|title=Yemen|last=McLaughlin|first=Daniel|date=1 February 2008|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-212-5|page=3}}</ref> په لرغوني مهال کې، یمن د سبائیانو کور او یو سوداګریز هېواد و چې د معاصرې ایتوپیا او ایرتیریا یو شمېر برخې په کې شاملېدلې. په ۲۷۵ ز کال کې د حمیر پاچهي (په یمن کې د هغه مهال پاچهي وه چې یمن ته هم د حمیر هېواد ویل کېده) د یهودیت تر اغېز لاندې راغله. عیسویت په څلورمه پېړۍ کې دغه هېواد ته راغی. اسلام په دغه هېواد کې په اوومه پېړۍ کې په پراخه کچه پراختیا ومونده او په لومړنیو اسلامي فتوحاتو کې یمني ځواکونو مهم رول درلود. له ۹ مې پېړۍ نه تر ۱۶ مې پېړۍ پورې ګڼ شمېر واکمنې سلسلې، لکه: بنو رسول (یا رسول کورنۍ) رامنځته شوې. په ۱۸۰۰ مه لسیزه کې دغه هېواد د عثماني سترواکۍ او بریتانوي سترواکۍ ترمنځ ووېشل شو. له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته او په ۱۹۶۲ ز کال کې د یمن د جمهوریت له تاسیس وړاندې د یمن د زیدي متوکليانو پاچهي جوړه شوه. سویلي یمن تر ۱۹۶۷ ز کال پورې، هغه مهال چې دغه هېواد خپلواکي واخیسته، د بریتانیا تر ملاتړ لاندې و او د عدن تحت الحمایت یې باله، وروسته په یوه مارکسیست - لېننیست هېواد واوښت. دوه یمني دولتونه د یمن د معاصر جمهوریت (عربي: الجمهوریه الیمنیه) د جوړېدو په موخه، په ۱۹۹۰ ز کال کې سره یو موټي شول. د دغه نوي جمهوریت لومړی ولسمشرعلي عبدالله صالح و چې په ۲۰۱۲ ز کال کې یې د عرب پسرلي پر مهال استعفا ورکړه.<ref name="Burrowes2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tjXRfqBv_0UC|title=Historical Dictionary of Yemen|last=Burrowes|first=Robert D.|date=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-5528-1|pages=319}}</ref><ref name="Simpson2002">{{cite book|author=St. John Simpson|year=2002|title=Queen of Sheba: treasures from ancient Yemen|page=8|publisher=British Museum Press|isbn=0-7141-1151-1}}</ref><ref name="Kitchen2003">{{cite book|author=Kenneth Anderson Kitchen|year=2003|title=On the Reliability of the Old Testament|url=https://archive.org/details/onreliabilityold00kitc|url-access=limited|page=[https://archive.org/details/onreliabilityold00kitc/page/n139 116]|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=0-8028-4960-1}}</ref><ref>{{cite book|author=Yaakov Kleiman|year=2004|title=DNA & Tradition: The Genetic Link to the Ancient Hebrews|page=70|publisher=Devora Publishing|isbn=1-930143-89-3}}</ref><ref>{{cite book|author=Marta Colburn|year=2002|title=The Republic of Yemen: Development Challenges in the 21st Century|page=13|publisher=CIIR|isbn=1-85287-249-7}}</ref><ref>{{cite book|author1=Karl R. DeRouen|title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1|author2=Uk Heo|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1-85109-919-1|page=810}}</ref><ref>{{cite book|author=Laura Etheredge|title=Saudi Arabia and Yemen|year=2011|page=137|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-335-9}}</ref><ref>{{cite web|last1=Burrowes|first1=Robert|title=Why Most Yemenis Should Despise Ex-president Ali Abdullah Saleh|url=http://www.yementimes.com/en/1550/opinion/488/Why-most-Yemenis-should-despise--ex-president-Ali-Abdullah-Saleh.htm|website=Yemen Times|access-date=20 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616171932/http://www.yementimes.com/en/1550/opinion/488/Why-most-Yemenis-should-despise--ex-president-Ali-Abdullah-Saleh.htm|archive-date=16 June 2017|url-status=dead}}</ref> له ۲۰۱۱ ز کال وروسته، یمن د سیاسي کړکېچ شاهد و چې د بې وزلۍ، بېکارۍ، فساد او د ولسمشر صالح د هغه پلان په اړه چې غوښتل یې د اساسي قانون په تعدیل سره د ولسمشرۍ د دورو محدودیت له منځه یوسي، اړوند لاریونونه پیل شول. ولسمشر صالح استعفا ورکړه او واک عبدربه منصور هادي ته ولېږدول شو. له دې وروسته، دغه هېواد د یو شمېر دولتي بنسټونو ترمنځ د داخلي جګړې شاهد و (په دغه جګړه کې سعودي عربستان، د هادي دولت د بیا واکمنېدو په موخه نظامي لاسوهنه کړې) چې په کې د یمن کابینه، عالي سیاسي شورا او د سویل انتقالي شورا شامل دي. د ۲۰۱۶ ز کال له جنوري میاشتې وروسته، لږ تر لږه ۵۶ زره ملکي وګړي او جنګیالي، د دغه هېواد په وسله وال تاوتریخوالي کې وژل شوي  دي. جګړه د قحطي لامل شوې، چې ۱۷ میلیونه وګړې یې تر اغېز لاندې راغلي دي. <ref name="Gelvin">{{cite book|author=James L. Gelvin|title=The Arab Uprisings: What Everyone Needs to Know|url=https://archive.org/details/arabuprisingswha0000gelv|year=2012|page=[https://archive.org/details/arabuprisingswha0000gelv/page/68 68]|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-989177-1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://muftah.org/houthis-successful-yemen/#.VCicqfldWSo|author=Mareike Transfeld|title=Capturing Sanaa: Why the Houthis Were Successful in Yemen|date=2014|website=Muftah|access-date=17 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ipinst.org/wp-content/uploads/publications/ipi_e_pub_mediating_transition.pdf|author=Steven A. Zyck|title=Mediating Transition in Yemen: Achievements and Lessons|date=2014|website=International Peace Institute|access-date=17 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/monkey-cage/wp/2014/09/26/shifting-balances-of-power-in-yemens-crisis/|author=Silvana Toska|title=Shifting balances of power in Yemen's crisis|date=26 September 2014|website=The Washington Post|access-date=24 October 2014}}</ref><ref name="glorious">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/houthi-leader-vows-defend-glorious-revolution-150207145038603.html|agency=Al Jazeera|title=Houthi leader vows to defend 'glorious revolution'|date=8 February 2015|access-date=7 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Yemen's fate was sealed six years ago|first=Noha|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/yemen-fate-sealed-years-171123110813931.html|last=Aboueldahab|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{cite news|title=The Yemen war death toll is five times higher than we think – we can't shrug off our responsibilities any longer|url=https://www.independent.co.uk/voices/yemen-war-death-toll-saudi-arabia-allies-how-many-killed-responsibility-a8603326.html|work=The Independent|date=26 October 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bin Javaid|first1=Osama|title=A cry for help: Millions facing famine in Yemen|work=[[Al-Jazeera]]|date=25 April 2017|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/04/raises-famine-alarm-yemen-170425075042281.html|access-date=28 June 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bin Javaid|first1=Osama|title=A cry for help: Millions facing famine in Yemen|work=[[Al-Jazeera]]|date=25 April 2017|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/04/raises-famine-alarm-yemen-170425075042281.html|access-date=28 June 2017}}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/jun/05/saudi-led-naval-blockade-worsens-yemen-humanitarian-disaster|newspaper=[[The Guardian]]|title=Saudi-led naval blockade leaves 20&nbsp;m Yemenis facing humanitarian disaster|date=5 June 2015|first=Julian|last=Borger|author-link=Julian Borger|access-date=31 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/yemen-air-strike-bomb-kills-140-saudi-arabia-usa-white-house-a7352386.html|newspaper=[[The Independent]]|title=Saudi-led coalition in Yemen accused of 'genocide' after airstrike on funeral hall kills 140|date=October 9, 2016|first=Benjamin|last=Kentish|access-date=August 6, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=US complicity in the Saudi-led genocide in Yemen spans Obama, Trump administrations|url=https://theconversation.com/us-complicity-in-the-saudi-led-genocide-in-yemen-spans-obama-trump-administrations-106896|last=Bachman|first=Jeff|date=November 26, 2018|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]|access-date=January 13, 2020|quote=As a scholar of genocide and human rights, I believe the destruction brought about by these attacks combined with the blockade amounts to genocide.}}</ref><ref>{{Cite report|type=Essay|last=Taves|first=Harold|date=2019-02-23|title=Genocide in Yemen-Is the West Complicit?|url=https://www.researchgate.net/publication/331306103|quote=Is there a genocide in Yemen? Based on the definition of genocide: The deliberate killing of a large group of people, especially those of a particular ethnic group or nation. The answer is an unequivocal YES.}}</ref> یمن د عربي ټولنې، ملګرو ملتونو، ناپېیلي غورځنګ او د اسلامي همکاریو سازمان غړی دی. «د تلپاتې ودې د شاخصونو په برخه کې د سختو محدودیتونو» له امله، دغه هېواد د لږ پرمختللو هېوادونو ډلې ته اړوندېږي. په ۲۰۱۹ ز کال کې ملګرو ملتونو راپور ورکړ چې، یمن هغه هېواد چې ګڼ شمېر وګړې يې، چې شمېر یې نږدې ۲۴ میلیونه تنو ته رسېږي او د وګړو د شمېر ۸۵٪ یې جوړوي، بشري مرستو ته اړتیا لري. په ۲۰۲۰ ز کال کې، دغه هېواد د هېوادونو د زیان منلو د شاخص له مخې، د دغو هېوادونو په سر کې ځای درلود. یمن د نړیوالې لوږې په نوملړ کې دویم ځای لري، یوازې ترې د مرکزي افریقا جمهوریت مخکې دی او د انساني ودې د شاخص له مخې، په ټولو غیر افریقايي هېوادونو کې وروستی هېواد دی.<ref>{{Cite web|date=2008-05-25|title=LDCs at a Glance {{!}} Department of Economic and Social Affairs|url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html|access-date=2020-07-29|website=Economic Analysis & Policy Division {{!}} Dept of Economic & Social Affairs {{!}} United Nations}}</ref><ref>{{Cite web|date=2010-09-23|title=Least Developed Countries (LDCs) {{!}} Department of Economic and Social Affairs|url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category.html|access-date=2020-07-29|website=Economic Analysis & Policy Division {{!}} Dept of Economic & Social Affairs {{!}} United Nations}}</ref><ref name="ReliefWeb 2019">{{cite web|title=Yemen: 2019 Humanitarian Needs Overview &#91;EN/AR&#93;|website=ReliefWeb|publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA)|date=2019-02-14|url=https://reliefweb.int/report/yemen/yemen-2019-humanitarian-needs-overview-enar|access-date=2019-06-17}}</ref><ref name="fragilestatesindex.org">{{Cite web|title=Global Data {{!}} Fragile States Index|url=https://fragilestatesindex.org/data/|access-date=2020-07-29|website=fragilestatesindex.org}}</ref> ==ایداري وېش== == سیاست == یمن د دوو قانون جوړوونکو جرګو لرونکی جمهوریت دی. د ۱۹۹۱ ز کال د اساسي قانون له مخې، ټاکل کېدونکی ولسمشر، ۳۰۱ چوکۍ لرونکې ولسي جرګه او ۱۱۱ غړي لرونکې مشورتي شورا لري، چې ترمنځ یې واک وېشل شوی دی. ولسمشر د دولت رئیس او لومړی وزیر د حکومت مشر دی. په صنعا کې، عالي سیاسي شورا (چې په نړیواله کچه په رسمیت نه ده پېژندل شوې) حکومت جوړوي. د ۱۹۹۱ ز کال د اساسي قانون له مخې، ولسمشر باید د لږ تر لږه دوو نوماندانو له منځه، چې د پارلمان د غړو لږ تر لږه ۱۵ موافقې رایې له ځان سره ولري، د عامه ټاکنو له مخې وټاکل شي. په خپل وار سره لومړی وزیر، د ولسمشر له خوا ټاکل کېږي او باید د پارلمان له درېیو نه دوه برخې رایې ترلاسه کړي. ولسمشریزه دوره یې اووه کاله ده او ټاکل کېدونکې پارلماني دوره یې هم شپږ کاله ده. د اتلسو کلونو او له هغه نه زیات عمر لرونکي کسان، د رایو ورکولو حق لري، خو یوازې مسلمانان کولای شي، ټاکنیز منصب ولري.<ref>{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51614.htm|title=Yemen|work=State.gov|date=8 November 2005|access-date=17 October 2010}}</ref> ولسمشر علي عبدالله صالح، له ۱۹۹۹ ز کال وروسته د بیاځلي یو موټي یمن لومړنی ټاکل شوی ولسمشر دی (په داسې حال کې چې له ۱۹۹۰ ز کال وروسته د یو موټي یمن او له ۱۹۷۸ ز کال وروسته د شمالي یمن ولسمشر و). هغه بیاځلي په ۲۰۰۶ ز کال کې د ولسمشر په توګه وټاکل شو. د صالح بریا د هغو ټاکنو له مخې اعلان شوه چې، نړیوالو څارونکو هغه «تر یوه بریده آزادې» ټاکنې وبللې، په داسې حال کې چې دغه ټاکنې له تاوتریخوالي، د مطبوعاتو د آزادۍ له محدودیت او ټاکنیزو درغلیو له تورونو سره مل وې. پارلماني ټاکنې د ۲۰۰۳ ز کال په اپریل میاشت کې تر سره شوې او د خلکو عمومي کانګرس (General People's Congress) په کې خپل اکثریت وساته. صالح تر ۲۰۱۱ ز کال پورې، له سیالیو پرته په خپله چوکۍ پاتې شو، تر هغه مهاله چې د بیاځلي ټاکنو د نه ترسره کېدو اړوند سیمه ییزې ناهیلۍ او په ۲۰۱۱ ز کال کې د عرب پسرلي اغېزې د دې لامل شوې، څو ګڼ شمېر ټولیز لاریونونه رامنځته شي. په ۲۰۱۲ ز کال کې هغه اړ شو، چې له واک نه استعفا ورکړي، خو بیا هم په یمني سیاست کې فعال لوبغاړی پاتې شواو د ۲۰۱۰ مې لسیزې په نیمايي کې له حوثیانو سره یوځای شو.<ref>{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2007/yemen|title=Freedom in the World – Yemen (2007)|publisher=Freedomhouse.org|year=2007|access-date=17 October 2010|archive-date=11 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311113508/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2007/yemen|url-status=dead}}</ref><ref name="Lewis 2012">{{cite journal|last=Lewis|first=Alexandra|title=Changing Seasons: The Arab Spring's Position Within the Political Evolution of the Yemeni State|journal=Post-war Reconstruction and Development Unit Working Paper Series|date=May 2012|series=3|url=http://www.york.ac.uk/media/politics/prdu/documents/publications/PRDU%20Working%20Paper%203%20May%5B1%5D.pdf}}{{dead link|date=December 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/05/cloneofcloneofcloneofstrikes-yemen-saada-breach--150510143647004.html|title=Yemen's Saleh declares alliance with Houthis|agency=Al Jazeera|date=10 May 2015|access-date=5 January 2016}}</ref> اساسي قانون، د یوې خپلواکې قضایې قوې د جوړېدو امر کوي. پخواني سویلي او جنوبي حقوقي قوانین سره یو موټی شوي دي. په حقوقي سیستم کې جلا سوداګریزې محکمې او په صنعا کې ستره محکمه شاملېږي. اسلامي شریعت یې د قوانینو اصلي سرچینه ده، چې د ډېرۍ محکمو دوسیې یې، د دیني قوانینو له مخې ارزول کېږي او ډېری قاضیان یې دیني عالمان دي.<ref>{{cite book|last1=Mangan|first1=Fiona|title=Prisons in Yemen|date=March 2015|publisher=United States Institute of Peace|location=Washington, DC|page=9|url=https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo58370|access-date=21 June 2015}}</ref> === بهرنی سیاست === د شمالي یمن جغرافیه او د هغو امامانو واکمنانو دغه هېواد، له ۱۹۶۲ ز کال وړاندې له بهرنۍ اغېز لرې ساتلی و. له سعودي عربستان سره د دغه هېواد اړیکې، د ۱۹۳۴ ز کال په طایف هوکړه کې تعریف شوې دي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ شمالي پوله یې معلومه او د سوداګرۍ او نورو راکړو ورکړو لپاره یې چوکاټ جوړ کړ. د طایف تړون، په ۲۰ کلنه دوره کې نوی او پراخېږي او اعتبار یې په ۱۹۹۵ ز کال بیاځلي تائید شو. په عدن او سویل کې له بریتانوي ښکېلاکي چارواکو سره یې اړیکې تل خرابې( ترینګلې) وې.<ref>{{cite book|last=[[Robin Leonard Bidwell|Bidwell]]|first=Robin|title=The Two Yemens|url=https://archive.org/details/twoyemens00bidw|url-access=registration|year=1983|publisher=Longman and Westview Press|location=Harlow|isbn=978-0-86531-295-1|pages=[https://archive.org/details/twoyemens00bidw/page/243 243–244]}}</ref><ref>F. Gregory Gause. Saudi-Yemeni Relations: Domestic Structures and Foreign Influence. p. 26</ref> یمن د ملګرو ملتونو، عربي ټولنې، اسلامي همکاریو سازمان او د ناپېیلي غورځنګ غړیتوب لري. === پوځ === په یمن کې د نظامي پرسونل شمېر یو څه زیات دی، په ټولیز ډول یمن په عرب ټاپووزمه کې له سعودي عربستان وروسته دویم لوی پوځي ځواک لري. په ۲۰۱۲ ز کال کې یې فعاله وسله وال ځواک په دې توګه تشرېح شوی: پوځ ۳۹۰۰۰۰ کسه، سمندریز ځواک ۷۰۰۰ تنه او هوايي ځواک ۵۰۰۰ کسه.  د ۲۰۰۷ ز کال په سپتمبر میاشت کې، حکومت د عسکري خدمت د بیاځلي جبري کولو اعلان وکړ. په ۲۰۰۶ ز کال کې، د یمن دفاعي بودیجه ،د ټولې دولتي بودیجې ۴۰ سلنه وه. په ۲۰۱۲ ز کال کې، یمن ۴۰۱۰۰۰ کسه فعال پوځي پرسونل درلود. ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:یمن ]] lgsqt9t09p3nsy0l6y0lwiz1xjpj0f9 368931 368930 2026-09-09T07:27:50Z دونګې 20230 /* ایداري وېش */ 368931 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}یمن، په رسمي ډول د یمن جمهوري هېواد (عربي: ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْيَمَنِيَّةُ) چې له تاریخي پلوه د سویلي عربستان (عربي: العربية الجنوبية) په نوم پېژندل کېږي، د لویدیځې آسیا هېواد دی چې د عرب ټاپووزمې په سویلي څنډه کې موقعیت لري. له شمال لوري له سعودي عربستان او له شمال ختیځ لوري له عمان سره ګاونډی دی او له ایرتیریا، جیپوتي او سومالیا سره ګډې سمندري پولې لري. دغه هېواد، د مساحت له مخې په عرب ټاپووزمه کې دویم لوی عربي خپلواک هېواد دی، چې مساحت یې ۵۵۵ زره کیلومتر مربع (۲۱۴ زره مایل مربع) دی. ساحلې کرښې یې نږدې ۲۰۰۰ کیلومتره (۱۲۰۰ مایله) اوږدوالی لري. د اساسي قانون له مخې د دغه هېواد پلازمېنه او لوی ښار صنعا دی. په ۲۰۲۱ ز کال کې د دغه هېواد د وګړو شمېر ۳۰ میلیونه او  ۴۹۱۰۰۰ کسه اټکل شوی دی.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC|title=Yemen|last=McLaughlin|first=Daniel|date=1 February 2008|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-212-5|page=3}}</ref> په لرغوني مهال کې، یمن د سبائیانو کور او یو سوداګریز هېواد و چې د معاصرې ایتوپیا او ایرتیریا یو شمېر برخې په کې شاملېدلې. په ۲۷۵ ز کال کې د حمیر پاچهي (په یمن کې د هغه مهال پاچهي وه چې یمن ته هم د حمیر هېواد ویل کېده) د یهودیت تر اغېز لاندې راغله. عیسویت په څلورمه پېړۍ کې دغه هېواد ته راغی. اسلام په دغه هېواد کې په اوومه پېړۍ کې په پراخه کچه پراختیا ومونده او په لومړنیو اسلامي فتوحاتو کې یمني ځواکونو مهم رول درلود. له ۹ مې پېړۍ نه تر ۱۶ مې پېړۍ پورې ګڼ شمېر واکمنې سلسلې، لکه: بنو رسول (یا رسول کورنۍ) رامنځته شوې. په ۱۸۰۰ مه لسیزه کې دغه هېواد د عثماني سترواکۍ او بریتانوي سترواکۍ ترمنځ ووېشل شو. له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته او په ۱۹۶۲ ز کال کې د یمن د جمهوریت له تاسیس وړاندې د یمن د زیدي متوکليانو پاچهي جوړه شوه. سویلي یمن تر ۱۹۶۷ ز کال پورې، هغه مهال چې دغه هېواد خپلواکي واخیسته، د بریتانیا تر ملاتړ لاندې و او د عدن تحت الحمایت یې باله، وروسته په یوه مارکسیست - لېننیست هېواد واوښت. دوه یمني دولتونه د یمن د معاصر جمهوریت (عربي: الجمهوریه الیمنیه) د جوړېدو په موخه، په ۱۹۹۰ ز کال کې سره یو موټي شول. د دغه نوي جمهوریت لومړی ولسمشرعلي عبدالله صالح و چې په ۲۰۱۲ ز کال کې یې د عرب پسرلي پر مهال استعفا ورکړه.<ref name="Burrowes2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tjXRfqBv_0UC|title=Historical Dictionary of Yemen|last=Burrowes|first=Robert D.|date=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-5528-1|pages=319}}</ref><ref name="Simpson2002">{{cite book|author=St. John Simpson|year=2002|title=Queen of Sheba: treasures from ancient Yemen|page=8|publisher=British Museum Press|isbn=0-7141-1151-1}}</ref><ref name="Kitchen2003">{{cite book|author=Kenneth Anderson Kitchen|year=2003|title=On the Reliability of the Old Testament|url=https://archive.org/details/onreliabilityold00kitc|url-access=limited|page=[https://archive.org/details/onreliabilityold00kitc/page/n139 116]|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=0-8028-4960-1}}</ref><ref>{{cite book|author=Yaakov Kleiman|year=2004|title=DNA & Tradition: The Genetic Link to the Ancient Hebrews|page=70|publisher=Devora Publishing|isbn=1-930143-89-3}}</ref><ref>{{cite book|author=Marta Colburn|year=2002|title=The Republic of Yemen: Development Challenges in the 21st Century|page=13|publisher=CIIR|isbn=1-85287-249-7}}</ref><ref>{{cite book|author1=Karl R. DeRouen|title=Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1|author2=Uk Heo|publisher=ABC-CLIO|year=2007|isbn=978-1-85109-919-1|page=810}}</ref><ref>{{cite book|author=Laura Etheredge|title=Saudi Arabia and Yemen|year=2011|page=137|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-335-9}}</ref><ref>{{cite web|last1=Burrowes|first1=Robert|title=Why Most Yemenis Should Despise Ex-president Ali Abdullah Saleh|url=http://www.yementimes.com/en/1550/opinion/488/Why-most-Yemenis-should-despise--ex-president-Ali-Abdullah-Saleh.htm|website=Yemen Times|access-date=20 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616171932/http://www.yementimes.com/en/1550/opinion/488/Why-most-Yemenis-should-despise--ex-president-Ali-Abdullah-Saleh.htm|archive-date=16 June 2017|url-status=dead}}</ref> له ۲۰۱۱ ز کال وروسته، یمن د سیاسي کړکېچ شاهد و چې د بې وزلۍ، بېکارۍ، فساد او د ولسمشر صالح د هغه پلان په اړه چې غوښتل یې د اساسي قانون په تعدیل سره د ولسمشرۍ د دورو محدودیت له منځه یوسي، اړوند لاریونونه پیل شول. ولسمشر صالح استعفا ورکړه او واک عبدربه منصور هادي ته ولېږدول شو. له دې وروسته، دغه هېواد د یو شمېر دولتي بنسټونو ترمنځ د داخلي جګړې شاهد و (په دغه جګړه کې سعودي عربستان، د هادي دولت د بیا واکمنېدو په موخه نظامي لاسوهنه کړې) چې په کې د یمن کابینه، عالي سیاسي شورا او د سویل انتقالي شورا شامل دي. د ۲۰۱۶ ز کال له جنوري میاشتې وروسته، لږ تر لږه ۵۶ زره ملکي وګړي او جنګیالي، د دغه هېواد په وسله وال تاوتریخوالي کې وژل شوي  دي. جګړه د قحطي لامل شوې، چې ۱۷ میلیونه وګړې یې تر اغېز لاندې راغلي دي. <ref name="Gelvin">{{cite book|author=James L. Gelvin|title=The Arab Uprisings: What Everyone Needs to Know|url=https://archive.org/details/arabuprisingswha0000gelv|year=2012|page=[https://archive.org/details/arabuprisingswha0000gelv/page/68 68]|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-989177-1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://muftah.org/houthis-successful-yemen/#.VCicqfldWSo|author=Mareike Transfeld|title=Capturing Sanaa: Why the Houthis Were Successful in Yemen|date=2014|website=Muftah|access-date=17 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ipinst.org/wp-content/uploads/publications/ipi_e_pub_mediating_transition.pdf|author=Steven A. Zyck|title=Mediating Transition in Yemen: Achievements and Lessons|date=2014|website=International Peace Institute|access-date=17 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/monkey-cage/wp/2014/09/26/shifting-balances-of-power-in-yemens-crisis/|author=Silvana Toska|title=Shifting balances of power in Yemen's crisis|date=26 September 2014|website=The Washington Post|access-date=24 October 2014}}</ref><ref name="glorious">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/02/houthi-leader-vows-defend-glorious-revolution-150207145038603.html|agency=Al Jazeera|title=Houthi leader vows to defend 'glorious revolution'|date=8 February 2015|access-date=7 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Yemen's fate was sealed six years ago|first=Noha|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/yemen-fate-sealed-years-171123110813931.html|last=Aboueldahab|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{cite news|title=The Yemen war death toll is five times higher than we think – we can't shrug off our responsibilities any longer|url=https://www.independent.co.uk/voices/yemen-war-death-toll-saudi-arabia-allies-how-many-killed-responsibility-a8603326.html|work=The Independent|date=26 October 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bin Javaid|first1=Osama|title=A cry for help: Millions facing famine in Yemen|work=[[Al-Jazeera]]|date=25 April 2017|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/04/raises-famine-alarm-yemen-170425075042281.html|access-date=28 June 2017}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bin Javaid|first1=Osama|title=A cry for help: Millions facing famine in Yemen|work=[[Al-Jazeera]]|date=25 April 2017|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/04/raises-famine-alarm-yemen-170425075042281.html|access-date=28 June 2017}}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/jun/05/saudi-led-naval-blockade-worsens-yemen-humanitarian-disaster|newspaper=[[The Guardian]]|title=Saudi-led naval blockade leaves 20&nbsp;m Yemenis facing humanitarian disaster|date=5 June 2015|first=Julian|last=Borger|author-link=Julian Borger|access-date=31 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/yemen-air-strike-bomb-kills-140-saudi-arabia-usa-white-house-a7352386.html|newspaper=[[The Independent]]|title=Saudi-led coalition in Yemen accused of 'genocide' after airstrike on funeral hall kills 140|date=October 9, 2016|first=Benjamin|last=Kentish|access-date=August 6, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=US complicity in the Saudi-led genocide in Yemen spans Obama, Trump administrations|url=https://theconversation.com/us-complicity-in-the-saudi-led-genocide-in-yemen-spans-obama-trump-administrations-106896|last=Bachman|first=Jeff|date=November 26, 2018|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]|access-date=January 13, 2020|quote=As a scholar of genocide and human rights, I believe the destruction brought about by these attacks combined with the blockade amounts to genocide.}}</ref><ref>{{Cite report|type=Essay|last=Taves|first=Harold|date=2019-02-23|title=Genocide in Yemen-Is the West Complicit?|url=https://www.researchgate.net/publication/331306103|quote=Is there a genocide in Yemen? Based on the definition of genocide: The deliberate killing of a large group of people, especially those of a particular ethnic group or nation. The answer is an unequivocal YES.}}</ref> یمن د عربي ټولنې، ملګرو ملتونو، ناپېیلي غورځنګ او د اسلامي همکاریو سازمان غړی دی. «د تلپاتې ودې د شاخصونو په برخه کې د سختو محدودیتونو» له امله، دغه هېواد د لږ پرمختللو هېوادونو ډلې ته اړوندېږي. په ۲۰۱۹ ز کال کې ملګرو ملتونو راپور ورکړ چې، یمن هغه هېواد چې ګڼ شمېر وګړې يې، چې شمېر یې نږدې ۲۴ میلیونه تنو ته رسېږي او د وګړو د شمېر ۸۵٪ یې جوړوي، بشري مرستو ته اړتیا لري. په ۲۰۲۰ ز کال کې، دغه هېواد د هېوادونو د زیان منلو د شاخص له مخې، د دغو هېوادونو په سر کې ځای درلود. یمن د نړیوالې لوږې په نوملړ کې دویم ځای لري، یوازې ترې د مرکزي افریقا جمهوریت مخکې دی او د انساني ودې د شاخص له مخې، په ټولو غیر افریقايي هېوادونو کې وروستی هېواد دی.<ref>{{Cite web|date=2008-05-25|title=LDCs at a Glance {{!}} Department of Economic and Social Affairs|url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html|access-date=2020-07-29|website=Economic Analysis & Policy Division {{!}} Dept of Economic & Social Affairs {{!}} United Nations}}</ref><ref>{{Cite web|date=2010-09-23|title=Least Developed Countries (LDCs) {{!}} Department of Economic and Social Affairs|url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category.html|access-date=2020-07-29|website=Economic Analysis & Policy Division {{!}} Dept of Economic & Social Affairs {{!}} United Nations}}</ref><ref name="ReliefWeb 2019">{{cite web|title=Yemen: 2019 Humanitarian Needs Overview &#91;EN/AR&#93;|website=ReliefWeb|publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA)|date=2019-02-14|url=https://reliefweb.int/report/yemen/yemen-2019-humanitarian-needs-overview-enar|access-date=2019-06-17}}</ref><ref name="fragilestatesindex.org">{{Cite web|title=Global Data {{!}} Fragile States Index|url=https://fragilestatesindex.org/data/|access-date=2020-07-29|website=fragilestatesindex.org}}</ref> ==ایداري وېش== ==ایداري وېش== {{دوتنه|د یمن هیواد ایداري وېش}}یمن عیواد په ۲۰ ایداري واحدونو (ولایتونو) ویشل شوی دی. [[دوتنه:Yemen governorates.png|400px|thumb|راست]] # [[عدن|عَدَن]] # [[عمران|عَمران]] # [[ابین|اَبیَن]] # [[ضالع|ضالع]] # [[بیضا|بیضا]] # [[حدیده|حُدَیده]] # [[جوف (یمن)|جَوف]] # [[مهره |مَهره]] # [[محویت |مَحویت]] # [[صنعا]] # [[ذمار|ذِمار]] # [[حضرموت|حضرموت]] # [[حجه |حَجّه]] # [[اب |إب]] # [[لحج |لَحِج]] # [[مأرب |مأرب]] # [[ریمه |رَیمه]] # [[صعده|صَعده]] # [[صنعا |استان صَنعا]] # [[شبوه |شَبوِه]] # [[تعز |تَعِز]] د [[سقطرا ټاپو]]،له مهمو ټاپوګانو څخه دی. == سیاست == یمن د دوو قانون جوړوونکو جرګو لرونکی جمهوریت دی. د ۱۹۹۱ ز کال د اساسي قانون له مخې، ټاکل کېدونکی ولسمشر، ۳۰۱ چوکۍ لرونکې ولسي جرګه او ۱۱۱ غړي لرونکې مشورتي شورا لري، چې ترمنځ یې واک وېشل شوی دی. ولسمشر د دولت رئیس او لومړی وزیر د حکومت مشر دی. په صنعا کې، عالي سیاسي شورا (چې په نړیواله کچه په رسمیت نه ده پېژندل شوې) حکومت جوړوي. د ۱۹۹۱ ز کال د اساسي قانون له مخې، ولسمشر باید د لږ تر لږه دوو نوماندانو له منځه، چې د پارلمان د غړو لږ تر لږه ۱۵ موافقې رایې له ځان سره ولري، د عامه ټاکنو له مخې وټاکل شي. په خپل وار سره لومړی وزیر، د ولسمشر له خوا ټاکل کېږي او باید د پارلمان له درېیو نه دوه برخې رایې ترلاسه کړي. ولسمشریزه دوره یې اووه کاله ده او ټاکل کېدونکې پارلماني دوره یې هم شپږ کاله ده. د اتلسو کلونو او له هغه نه زیات عمر لرونکي کسان، د رایو ورکولو حق لري، خو یوازې مسلمانان کولای شي، ټاکنیز منصب ولري.<ref>{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51614.htm|title=Yemen|work=State.gov|date=8 November 2005|access-date=17 October 2010}}</ref> ولسمشر علي عبدالله صالح، له ۱۹۹۹ ز کال وروسته د بیاځلي یو موټي یمن لومړنی ټاکل شوی ولسمشر دی (په داسې حال کې چې له ۱۹۹۰ ز کال وروسته د یو موټي یمن او له ۱۹۷۸ ز کال وروسته د شمالي یمن ولسمشر و). هغه بیاځلي په ۲۰۰۶ ز کال کې د ولسمشر په توګه وټاکل شو. د صالح بریا د هغو ټاکنو له مخې اعلان شوه چې، نړیوالو څارونکو هغه «تر یوه بریده آزادې» ټاکنې وبللې، په داسې حال کې چې دغه ټاکنې له تاوتریخوالي، د مطبوعاتو د آزادۍ له محدودیت او ټاکنیزو درغلیو له تورونو سره مل وې. پارلماني ټاکنې د ۲۰۰۳ ز کال په اپریل میاشت کې تر سره شوې او د خلکو عمومي کانګرس (General People's Congress) په کې خپل اکثریت وساته. صالح تر ۲۰۱۱ ز کال پورې، له سیالیو پرته په خپله چوکۍ پاتې شو، تر هغه مهاله چې د بیاځلي ټاکنو د نه ترسره کېدو اړوند سیمه ییزې ناهیلۍ او په ۲۰۱۱ ز کال کې د عرب پسرلي اغېزې د دې لامل شوې، څو ګڼ شمېر ټولیز لاریونونه رامنځته شي. په ۲۰۱۲ ز کال کې هغه اړ شو، چې له واک نه استعفا ورکړي، خو بیا هم په یمني سیاست کې فعال لوبغاړی پاتې شواو د ۲۰۱۰ مې لسیزې په نیمايي کې له حوثیانو سره یوځای شو.<ref>{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2007/yemen|title=Freedom in the World – Yemen (2007)|publisher=Freedomhouse.org|year=2007|access-date=17 October 2010|archive-date=11 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311113508/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2007/yemen|url-status=dead}}</ref><ref name="Lewis 2012">{{cite journal|last=Lewis|first=Alexandra|title=Changing Seasons: The Arab Spring's Position Within the Political Evolution of the Yemeni State|journal=Post-war Reconstruction and Development Unit Working Paper Series|date=May 2012|series=3|url=http://www.york.ac.uk/media/politics/prdu/documents/publications/PRDU%20Working%20Paper%203%20May%5B1%5D.pdf}}{{dead link|date=December 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/05/cloneofcloneofcloneofstrikes-yemen-saada-breach--150510143647004.html|title=Yemen's Saleh declares alliance with Houthis|agency=Al Jazeera|date=10 May 2015|access-date=5 January 2016}}</ref> اساسي قانون، د یوې خپلواکې قضایې قوې د جوړېدو امر کوي. پخواني سویلي او جنوبي حقوقي قوانین سره یو موټی شوي دي. په حقوقي سیستم کې جلا سوداګریزې محکمې او په صنعا کې ستره محکمه شاملېږي. اسلامي شریعت یې د قوانینو اصلي سرچینه ده، چې د ډېرۍ محکمو دوسیې یې، د دیني قوانینو له مخې ارزول کېږي او ډېری قاضیان یې دیني عالمان دي.<ref>{{cite book|last1=Mangan|first1=Fiona|title=Prisons in Yemen|date=March 2015|publisher=United States Institute of Peace|location=Washington, DC|page=9|url=https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo58370|access-date=21 June 2015}}</ref> === بهرنی سیاست === د شمالي یمن جغرافیه او د هغو امامانو واکمنانو دغه هېواد، له ۱۹۶۲ ز کال وړاندې له بهرنۍ اغېز لرې ساتلی و. له سعودي عربستان سره د دغه هېواد اړیکې، د ۱۹۳۴ ز کال په طایف هوکړه کې تعریف شوې دي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ شمالي پوله یې معلومه او د سوداګرۍ او نورو راکړو ورکړو لپاره یې چوکاټ جوړ کړ. د طایف تړون، په ۲۰ کلنه دوره کې نوی او پراخېږي او اعتبار یې په ۱۹۹۵ ز کال بیاځلي تائید شو. په عدن او سویل کې له بریتانوي ښکېلاکي چارواکو سره یې اړیکې تل خرابې( ترینګلې) وې.<ref>{{cite book|last=[[Robin Leonard Bidwell|Bidwell]]|first=Robin|title=The Two Yemens|url=https://archive.org/details/twoyemens00bidw|url-access=registration|year=1983|publisher=Longman and Westview Press|location=Harlow|isbn=978-0-86531-295-1|pages=[https://archive.org/details/twoyemens00bidw/page/243 243–244]}}</ref><ref>F. Gregory Gause. Saudi-Yemeni Relations: Domestic Structures and Foreign Influence. p. 26</ref> یمن د ملګرو ملتونو، عربي ټولنې، اسلامي همکاریو سازمان او د ناپېیلي غورځنګ غړیتوب لري. === پوځ === په یمن کې د نظامي پرسونل شمېر یو څه زیات دی، په ټولیز ډول یمن په عرب ټاپووزمه کې له سعودي عربستان وروسته دویم لوی پوځي ځواک لري. په ۲۰۱۲ ز کال کې یې فعاله وسله وال ځواک په دې توګه تشرېح شوی: پوځ ۳۹۰۰۰۰ کسه، سمندریز ځواک ۷۰۰۰ تنه او هوايي ځواک ۵۰۰۰ کسه.  د ۲۰۰۷ ز کال په سپتمبر میاشت کې، حکومت د عسکري خدمت د بیاځلي جبري کولو اعلان وکړ. په ۲۰۰۶ ز کال کې، د یمن دفاعي بودیجه ،د ټولې دولتي بودیجې ۴۰ سلنه وه. په ۲۰۱۲ ز کال کې، یمن ۴۰۱۰۰۰ کسه فعال پوځي پرسونل درلود. ==تاریخ== ==کلتور== ==جغرافیه== ==اقتصاد== == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:یمن ]] k5a4s3izld3zlacg9gff4hfys20llmd مقر ولسوالۍ 0 22223 368932 261444 2026-09-09T11:30:41Z ~2026-49013-97 40642 368932 wikitext text/x-wiki [[یب سیتبشی سیبتشسیبتشسیب تسیب سیبشسی شسیبیبش شسیسبش شسیب شسیب شسی]] {{Infobox settlement|official_name=|native_name=|native_name_lang=|name=مُقُر|settlement_type=ولسوالۍ|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=موقعیت|coordinates=32°53′16″N 67°54′06″E|pushpin_map=افغانستان|pushpin_label_position=left <!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[هیواد]]|subdivision_name={{پرچم|افغانستان}}|subdivision_type1=[[ولایت‌های افغانستان|ولایت]]|subdivision_name1=[[غزنی ولایت]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|population_total=110000population_as_of=2002|population_est=|pop_est_as_of=|population_footnotes=|area_total_km2=815|elevation_m=|elevation_m_min=|elevation_m_max=|population_density_km2=|area_code=|area_code_type=|timezone1=|utc_offset1=|website=|footnotes=}} [[مقر ولسوالۍ]] د غزني ولایت یوه ولسوالۍ ده چې د کابل کندهار پر لویه لاره پرته ده. مقر ولسوالۍ د۱۳۴۶ هجري لمریز کال راهیسې د افغانستان دغزني ولايت له لمړۍ درجو ولسوالیو څخه ده چي له غزني څخه 101 کیلومتره سویل لویدیځ خواته د کابل کندهار پر لویه لار د غزنې او زابل په منځ کي پرته ده. د مقر ولسوالۍ شمال ته د جاغوري او قرباغ ولسوالۍ، جنوب ته یې ډیله او د کټواز وازې خوا او ختیځ ته یې هم د قرباغ او ګیرو ولسوالۍ پرتې دي په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۲۰۰۲ کال کې ۷۰۹۰۰ چي له همدې څخه يې ۱۹۵۳۸ ماشومان شمیرل کیږي چي عمر يي له ۱۲ کاله کم دی شتون لري. همدا ولسوالي په څلورو برخو وېشل شوی ده # کوه بند د پښتنو سیمه ده # خوځئي د پښتنو سیمه ده # ګداخيل د پښتنو سیمه ده # منجرخيل د پښتنو, هزاره او تاجک سيمه ده. <big>'''د کوه بند سیمه'''</big> کوه بند یوه پراخه سیمه ده چي ۳۳ کلي لري او همدا سیمه بیا په دوو وړوسیمو او نورو وړو او لویو کلیو وېشل شوې ده، چي په لاندي ډول دي <u>لومړۍ سیمه</u>: دولنه چي اته(۸) کلي لري، له شبنم کلي نه پرته نور ټول کلي یې غرونو ته نژدې پراته دي ددې سیمې د ټولو کلیو نومونه په لاندي ډول دي: ۱ شبنم ۲ طایف خیل ۳ کاریزګی ۴ تنګی ۵ نانګه ۶ سنګر ۷ بنګول خیل ۸ ښالم خیل ۹ کارېزتو د دولنې سیمه کي د شمشاد په نامه یو وړوکی بازار هم شتون لري چي یاد بازار د شبنم کلي په ښکتنۍ برخه هډه نومې ځای کي موقعیت لري <u>دویمه سیمه لرګه</u>: ده چي د ځینو کلیو نومونه یې په لاندي ډول دي شبنم، شامحمود خېل، مقرب خېل او ملاخېل د کوه بند لویه سیمه له دې دوو سیمو نه پرته نور لوی او کوچني کلي لري چي د ځینو نومونه په لاندي ډول دي: نوروزی: دا کلی زیات نفوس لري او همدارنګه په دغه کلي کي یو وړوکی بازار هم شتون لري چاکه سیکیچه نیلی دیوالک نئیک هلال خېل دوغه جرس قلعه سیګانسی په سیګانسي کلي کي د کوه بند د سیمې لومړنی روغتیایې مرکز (BHC) هم شتون لري چي ددې لویې سیمې اوسیدونکو ته روغتیایې خدمتونه وړاندي کوي. دا چې دا ولسوالي د کابل –کندهار په لویه لاره پرته ولسوالي ده. نو له دې امله يي یو ستراتیژیک موقعیت غوره کړی دی، خلک يي د همدې لار له برکته په سوداګري چارو هم بوخت وي. چې تر خوا يي لاسي صنایع هم په کې د ودې په حال کي دي. زیاتره کلیوالي سیمو کې د نجونو په ګوتو کار يي دستایني وړ دی، په دغې ولسوالی یو مهال سفالي لوښي هم جوړیدل. او همدارنګه څو کانونه هم پکي شتون. مهم حاصلات يې غنم، جوار اوربشي دي. خلک يي په کرهڼه او مالداري بوخت دي ددې سیمې خلک په علم او پوهه مین خلک دي. ==دغازی امان الله خان قصر:== تیرمهال چي به له کابله قافله روانه شوه پررباطونوبه یې شپې کولي یوه شپه به یې پرمقر باندي وه ، کله چي غازی امان الله خان واکمني ته ورسیدو له انګریزانویې خپلواکي واخستله دکابل ، کندهار پرلاربه په مقر کي تم کیدو مناسب ځای یې نه درلود ملکې ترینه غوښتنه وکړه چي په مقر کی قصر جوړکړي . دملکې غوښتنه ومنله شوه په لنډ مهال دغزني ولایت دمقر په ولسوالي کي یو ښکلي قصر جوړکړ شاوخوایې باغ کیناوو وني غټي شوې ،ښکلایې په زړ ه پوري شوه ، غازی امان الله خان چي له کابل څخه کندها ر یا بیرته راګرځيدو دمقر په قصر کي به څوورځي تم کیدو او دمه به یې نیوله ، دمقر دخلګوپه غوښتنه یې یو ښونځي هم جوړکړ . دخلګو ستونزي به یې اوریدلې اوله خلګوسره به یې په دې قصر کي لیدلنه کتنه کوله . وروسته داقصر دولتي هوټل شو چي لوړپوړي پوځي او ملکي چارواکو میلمه پالنه په کي کیدله ،دساتلو لپاره ورته ځانګړې پاملرنه کیدله. == مشهور کسان يي: == # [[عبدالله مقری]] # [[محمد هاشم ميوندوال]] شهیدمحمد هاشم میوندوال، د هیواد د مطبوعاتو په ډګر کې یوه علمي او نوموتې څیره. د ( زنده گي نامه محمد هاشم میوندوال) لیکوال ښاغلی الحاج عبدالشکور احمدزی دخپل دغه اثر په ۱۵ مخ کې داسې کاږي( محمد هاشم میوندوال چې په لومړیو وختونو کې یې تخلص پردیس و. د حاجی عبدالحلیم زوي په قوم دینارخیل د مقر ولسوالي اوسیدونکی دی. مقر د غزني او غلجايي کلات تر منځ سیمه ده. پلار يي د( عاشقانو او عارفانو دسه دکان) په سیمه کې امامت درلود. د جومات خواته يي کوچنی کوردرلود. چې د کور ټولو غړو پکې ژوند کاوه.) میوندوال د خپل ژوند په اوږدو کې په بیلابیلو دولتي ادارو کې کار کړی. دی د افغانستان د شاهی نظام نوموتی صدراعظم و. له دې مخکې يي د هرات اتفاق اسلام مدیر مسول و. د مطبوعاتو وزیراوبیا د افغاستان صدراعظم وټاکل شو. نوموړی د لوړو زده کړو درلودنکی و. زده کړې يي په مصر او امریکا کې کړي و. دی د مطبوعاتو وزیر، په مصر کې دافغانستان سفیر، په امریکا کې د افغانستان سفیر میوند وال یو فعال سیاست پوه و. دغه پوه اوعلمي شخصیت بیا د یوې توطیی ښکار او د داوود خان د واکمنۍ په مهال په شهادت ورسیده. محمد هاشم میوندوال د افغانستان د مترقي دیموکرات غورځنګ بنسټ ایښودونکی دی. او د مساوات په نوم جریده يي هم خپروله اوس په غزني ښار کې یو دارالمعلمین هم د یاد شهید په نوم نومول شوی دی. # [[نور محمد ترکی]]د یادولو ده چې په دې ولسوالۍ کې د کمونستي رژیم نامتو سیاستوال او لومړنی کمونستي هېوادمشر نور محمد ترکی هم زېږېدلی دی. == ځني کلي يي په لاندي ډول دي: == ۱ : اخترخيل ۲ : بهاوالدين ۳ : سيدوخيل ۴ : ناظرخيل ۵ : مومين خيل ۶ : چوريخيل ۶ : لاړيان ۸ : پيري چمبر ۹ : ايدل ۱۰ : ګدام قلعه ۱۱ : شمک خيل ۱۲ : کښته ګلاخيل ۱۳ : پورته ګلاخيل (غره ګلاخيل) ۱۴ : ګدوخيل ۱۵ : چهارده ۱۶ : فاميليان ۱۷ : خاندار ۱۸ : نو آباد ۱۹ : نوي خوني ۲۰ : سمند قلعه ۲۱ : بابو قلعه ۲۲ : قمردين قلعه ۲۳ : زړه قلعه ۲۴ : انعام خيل ۲۵ : لوی هستي ۲۶ : چمبران ۲۷ : عزت قلعه ۲۸ : طوطي چمبر ۲۹ : سابيخيل ۳۰ : احمدخيل ۳۱ : عالم خيل ۳۲ : خلیفه چمبر ۳۳ : برخانخیل ۳۴ : میرزاخیل ۳۵ : شمشخیل ۳۶ : بیرانه ۳۷ : لړمه ۳۸ : بزک ۳۹ :شبنم(د دولنې شبنم) ۴۰: طایف خېل(برکلی) ۴۱: کاریزګی ۴۲: تنګی ۴۳: نانګه ۴۴: سنګر ۴۵: ښالم خېل ۴۶: بنګول خېل ۴۷: کاریزتو ۴۸: سنګاسي ۴۹: سیکېچه ۵۰: نوروزی ۵۱: نیلی ۵۲: دیوالک ۵۳: نئیک ۵۴: چاکه ۵۵: شبنم(لرګه) ۵۶: مقرب خېل ۵۷: شامحمود خېل ۵۸: ملاخېل ۵۹: هلال خېل ۶۰: دوغه ۶۱: جرس قلعه ۶۲: اناخېل ۶۳: نوراخېل ۶۴: جمجمه ۶۵: رحماني قلعه ۶۶: ماڼک ۶۷: یاربیگ قلعه ۶۸: اخوند خيل ۶۹: ښکته اصغر خیل ۷۰: چورک ۷۱: خدایداد خان قلعه ۷۲: ستار خیل ۷۳: موسی جان قلعه ۷۴: اکبرخیل ۷۵: بهلول خان قلعه ۷۶: کوچنی هستي ۷۷: پورته اصغرخیل ۷۸ عباس قلعه ۷۹: محمود چمبر ۸۰ اټي خیل ۸۱: حاجي محمد عمرچمبر ۸۲: جلات چمبر ۸۳: ولي چمبر '''''<big>سرچینې:</big>''''' * افغان سباوون ویبسایټ د اسدالله بلهار جلالزي مقاله 2020 د اپریل 15مه *د ځینو کلیو د نومونو سمونه وشوه او ځیني نور اضافه شول. م واصلی == دا هم وگورۍ == * [[د افغانستان ولسوالۍ]] == د غزني ولایت ولسوالۍ == # [[اندړ ولسوالۍ]] # [[دهيک ولسوالۍ]] # [[جغتو ولسوالۍ]] # [[خوږياڼو ولسوالۍ]] # د[[واغظ ولسوالۍ]] # [[گيرو ولسوالۍ]] # [[قرباغ ولسوالۍ]] # [[مقر ولسوالۍ]] # [[جاغوري ولسوالۍ]] # [[آب بند ولسوالۍ]] # [[اجرستان ولسوالۍ]] # [[ناوی ولسوالۍ]] # [[زنخان ولسوالۍ]] # [[گيلان ولسوالۍ]] 4rzed10b0uc22p8yttzouw3jo6zql80 اندرومېدا کهکشان 0 53359 368915 368429 2026-09-08T16:54:16Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368915 wikitext text/x-wiki '''انډروميډا کهکشان''' (IPA: /ænˈdrɒmɪdə/) چې د Messier 31 يا M31 او يا NGC224 په نومونو پېژندلي کېږي او په اصل کې د انډروميډا نيبولا دی، يو بند (احاطه) شوی مارپېچ کهکشان دی چې له ځمکې څخه نږدې 2.5 ميليونه نوري کلونه (۷۷۰ کیلو في ثانيه) او د شيدو لار ته تر ټولو نږدې ستر کهکشان دی. د دې کهکشان نوم د ځمکې د اسمان له هغې برخې څخه سرچينه اخلي، چې دا په کې راښکاره کېږي. ذکر شوې برخې ته د انډروميډا د ستورو ټولګه وايي، چې د يونان افسانه پوه Perseus د مېرمنې ايتوپي يا فنيقي شهزادګۍ نوم پرې اېښودل شوی دی. د انډروميډا کهکشان ويروسي کتله، په يو ترېليون لمريزو کتلو (2.0 x 10<sup>42</sup> kilograms) په لرلو سره د شيدو لار کهکشان د پراخوالي په ډول او ترتيب سره ورته ده. په کره ډول د دواړو کهکشانونو د کتلې اټکلول ستونزمن دي، مګر د اوږدې مودې لپاره فکر کېده چې د انډروميډا کهکشان د شيدو لار څخه د ٪۲۵ يا ٪۵۰ په اندازه زيات لوی دی. دې نظريې د ۲۰۱۸ يوې څېړنې له خوا د ۲۰۱۹ ز کال پر يوې څېړنې باندې چې د شيدو لار کهکشان کتله يې يو څه زياته اټکل کړه، د پوښتنې غوښتنه کړې ده د ۲۰۱۸ ز کال څېړنې د انډروميډا کهکشان پر کتله باندې يې يو ټيټ اټکل ذکر کړی و. د انډروميډا کهکشان د نږدې 220000 ly (67kpc) قطر لري، چې د پراخوالي له مخې د Local Group يا د کهکشانونو د محلي ډلې تر ټولو پراخ کهکشان دی. په انډروميډا کهکشان کې د شته ستورو شمېر يو ترېليون (1x10<sup>12</sup>) يا د شيدو لار د ستورو په پرتله نږدې دوه برابره اټکل شوی دی. تمه ده چې د شيدو لاره او انډروميډا کهکشانونه نږدې له ۴ تر ۵ بېليون کلونو کې يو له بل سره ټکر وکړي، چې سره يو ځای کېدل به يې يو خورا ستر او پياوړی بيضوي کهکشان يا يو پراخه عدسي کهکشان رامنځته کړي. د ۳.۴ ډبلوالي په لرلو سره د انډروميډا کهکشان د Messier شيانو له منځه تر ټولو روښانه دی، چې له امله يې ياد کهکشان له ځمکې څخه د تروږميو په شپو کې هم، لکه: د پرانيستې سترګې ان له رڼا د منځنۍ ککړتيا لرونکو سيمو څخه هم ښکاري. == مشاهدوي تاریخ == نږدې په ۹۶۴ ز کال کې فارسي ستورپوه عبدالرحمن الصوفي لومړنی هغه څوک و، چې په رسمي ډول يې انډروميډا کهکشان تشرېح کړ. نوموړي ياد کهکشان په خپل کتاب «د ثابتو ستورو کتاب: Book of Fixed Stars» کې د نيبولايي داغ يا کوچنۍ اورېځ په توګه ذکر کړ. د هغه دورې د ستورو لښتليکونو انډروميډا کهکشان د کوچنۍ ورېځې په توګه په نښه کړ. جرمني ستورپوه Simon Marius په ۱۶۱۲ ز کې د انډروميډا کهکشان په اړه د دوربيني کتنو پر بنسټ يوه لومړنۍ تشرېح وړاندې کړه. Pierre Louis Maupertuis په ۱۷۴۵ ز کې اټکل وکړ، چې ياد خړ يا تت داغ يو ټاپويي نړۍ وه. Charles Messier په ۱۷۶۴ ز کې انډروميډا د M31 څيز په توګه لېست کړ او د پرانيستې سترګې په توګه د ليدلو وړ اوسېدنې تر څنګ يې په غلطۍ سره Marius ته د موندونکي امتياز ورکړ. ستورپوه William Herschel په ۱۷۸۵ ز کې د انډروميډا په مرکزي برخه کې يو لوی سوربخن يا قرمزي ته ورته بڼه يادښت کړه. نوموړي د انډروميډا په اړه باور درلود، چې د ټولو سترو نيبولا په پرتله نږدې ده او د نيبولا د رنګ او پراخولي پر بنسټ يې په ناسم ډول فکر وکړ، چې د Sirius [اسماني جسم] له واټن څخه د ۲۰۰۰ برابره يا له نږدې 18000 ly (5.5kpc) څخه زيات لوی نه دی. په ۱۸۵۰ ز کې (William Parsons, 3rd Earl of Rosse) د انډروميډا د مارپېچ جوړښت لومړنۍ انځورګري وکړه. Sir William Huggins په ۱۸۶۴ ز کې يادونه وکړه، چې د انډروميډا ليدل (طيف) له ګازي نيبولا سره توپير درلود. د انډروميډا منظر د تکرار يو دوام دی او د جذب له تيارو ليکو سره يو پر بل اېښودل شوی دی، د يوه څيز د کيمياوي ترکيب معلومولو کې مرسته کوي. د انډروميډا منظر، د انفرادي ستورو له منظرونو سره خورا ورته دی او له همدې ځايه پايله اخيستل شوې وه، چې ذکر شوی کهکشان د ستوري طبيعت لری. په ۱۸۸۵ ز کې په انډروميډا کې د S Andromeda په نوم يو ستر لنډمهالی ستوری کتل شوی و، چې دا په ياد کهکشان کې لومړنی او يوازينی ليدل شوی ستوری و. په هغه وخت کې فکر کېده چې، انډروميډا دې يو نږدې څيز وي، چې سبب يې دا فکر و چې انډروميډا يو خورا لږ ځلا لرونکی او د nova [لنډ مهالی ستوری] په نامه يوه بېله پېښه وي او د همدې له مخې يې ياد کهکشان Nova 1885 ونوماوه. Isaac Roberts په ۱۸۸۸ ز کې د انډروميډا يو تر ټولو لومړنی انځور واخيست، چې تر اوسه په عام ډول فکر کېده چې، دا به زموږ په کهکشان [د شيدو لاره] کې دننه يوه نيبولا وي. روبرتس د انډروميډا او ورته مارپېچ نيبولا په اړه ځکه سم پوه نه شو، چې د ستوري نظامونه جوړېږي. In 1912, Vesto Slipher used spectroscopy to measure the radial velocity of Andromeda with respect to our Solar System—the largest velocity yet measured, at 300 km/s (190 mi/s). Vesto Slipher په ۱۹۱۲ز کې د انډروميډا د وړانګېزې چټکتيا معلومولو په موخه Spectroscopy [د ليدلو طيف] څخه ګټه پورته کړه، چې په خپل کار کې يې زموږ لمريز نظام ته پام وکړ، چې تر اوسه د اندازه شوې چټکتيا تر ټولو زياته (په يوه ثانيه کې ۳۰۰ کېلو متر يا ۱۹۰ ميل) چټکتيا لري. === ټاپو نړۍ === په ۱۷۵۵ ز کې جرمني فيلسوف Immanuel Kant «د نړيوال طبيعت تاريخچه او د اسمان نظريه» تر سرلیک لاندې خپل کتاب کې دا انګېرنه وړاندې کړه، چې د شيدو لاره د نورو ډېرو کهکشانونو له ډلې څخه يوه دی. نوموړي استدلال کاوه چې د شيدو لار ته ورته يو جوړښت، که چېرې له پورته څخه وکتل شي، د يوه دايروي نيبولا غوندې او که له اړخ څخه وکتل شي، نو بيضوی غوندي به ښکاره شي. نوموړي له دې ځايه پايله تر لاسه کړه چې د انډروميډا غوندې ليدل شوې بيضوي نيبولا، چې په هغه وخت کې نوره نه شوه تشرېح کېدلی، د شيدو لار ته ورته نور کهکشانونه وو. Heber Curtis په ۱۹۱۷ ز کې د انډروميډا دننه يو لنډ مهالی ستوری وليد. د انځوريز ثبت له څېړلو وروسته ۱۱ نور لنډمهالی ستوري هم وموندل شول. د نوموړي پام شو چې دا لنډ مهالي ستوري د اسمان په نورو برخو کې د پېښو شويو ستورو په پرتله په منځني ډول ۱۰ برابره زيات لوی وو. Curtis د پايلې په توګه وړ و چې د 500000 ly (3.2x10<sup>10</sup> AU) واټن په يوه اټکل سره بريالی شي. نوموړی د تش په نوم «ټاپو نړۍ» نظريې يو وړاندې کوونکی شو، چې له مخې يې مارپېچ نيبولا په اصل کې خپلواک کهکشانونه وو. په ۱۹۲۰ز  کې د Harlow Shapely او Cutis تر منځ د شيدو لار، مارپېچ نيبولا او د نړۍ اړخونو په اړه ستره مناظره (Great Debate) وشوه. د دې لپاره چې Curtis د سترې انډروميډا نيبولا (Great Andromeda Nebula) د شتون (په حقيقت کې يو بانديني کهکشان) په اړه خپله ادعا پياوړې کړي، د انډروميډا دننه يې د تياره ليکو بڼه په نښه کړه، چې په لمريز نظام کې يې د دوړې له ورېځو سره ورته والی درلود او هم يې د خپلې ادعا لپاره د انډروميډا کهکشان د اغېزناکتوب په اړه د Doppler shift له تاريخي کتنو ګټه پورته کړه. په ۱۹۲۲ ز کې Ernst Opik د انډروميډا د ستورو د معلومو چټکتياوو په کارونې سره د هغې د واټن اټکلولو په موخه يو مېتود وړاندې کړ. د نوموړي د پايلې له مخې د انډروميډا نيبولا زموږ له کهکشان څخه د نږدې 450 kpc (1500 kly) په لرې واټن کې پرته ده. Edwin Hubble په ۱۹۲۵ ز کې هغه مهال مناظره برابره کړه، چې نوموړي د انډروميډا پر ستورپوهنيزو انځورونو باندې د لومړي ځل لپاره له کهکشان څخه پورته Cepheid بدلېدونکي ستوري مشخص کړل.د دې لپاره يې له ۱۰۰ انچ يا ۲،۵ ملي متر هووکر دوربين څخه ګټه واخيستله او همدې دوربين، د سترې انډروميډا نيبولا د واټن معلومول شوني کړل. د نوموړي اندازې اخيستنې د پايلې په ډول بيان کړل، چې دا بڼه يا شکل زموږ په کهکشان کې د ستورو او ګاز يوه ټولګه نه وه، بلکې په بشپړ ډول يو بېل کهکشان و، چې د شيدو لار کهکشان څخه د پام وړ واټن [لرې] کې پروت و. ==تور غارونه== زموږ کهکشان یو تور سوری (black hole) لري مګر اندرومیدا کهکشان بیا 36 تور سوري لري چی هر تور سوری یی زموږ د لمر څخه 5 یا 10 ځله غټ دي. ==لومړۍ پیژندنه== د لومړي ځل لپاره د عبدالرحمان صوفي په نوم یوه ایراني  ستورپېژندونکي دغه کهکشان کشف کړ. د تلسکوپ له اختراع څخه وروسته د سایمون ماریس په نوم یو سیانسپوه د دي کهکشان مطالعه وکړه چې په اول کې داسې فکر کېده چې دا د شيدو لارې کهکشان یوه برخه ده خو اډون هبل څیړنو وښودله چي دا یو بیل کهکشان دي چی د شېدو لارې کهکشان څخه ډېر لرې دی. ==سیارې== ==مساحت او حراکت== == سرچینې == {{reflist|refs=<ref name="ned">{{cite web | title = Results for Messier 31 | url = http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=M+031&extend=no&hconst=73&omegam=0.27&omegav=0.73&corr_z=1&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES | work = NASA/IPAC Extragalactic Database | publisher = [[NASA]]/[[Infrared Processing and Analysis Center|IPAC]] | access-date = 28 February 2019 | archive-date = 9 August 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180809115121/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=M+031&extend=no&hconst=73&omegam=0.27&omegav=0.73&corr_z=1&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES | url-status = dead }}</ref> <ref name="nature">{{cite journal | last1 = Cowen | first1 = Ron | date = 2012 | title = Andromeda on collision course with the Milky Way | url = http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765# | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | access-date = 6 October 2014 | doi = 10.1038/nature.2012.10765 | s2cid = 124815138}}</ref> <ref name="Karachentsevetal2006">{{cite journal | last1 = Karachentsev | first1 = Igor D. | last2 = Kashibadze | first2 = Olga G. | date = 2006 | title = Masses of the Local Group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field | journal = [[Astrophysics (journal)|Astrophysics]] | volume = 49 | issue = 1 | pages = 3–18 | bibcode = 2006Ap.....49....3K | doi = 10.1007/s10511-006-0002-6 | s2cid = 120973010}}</ref> <ref name="trillion-stars">{{cite magazine | last = Young | first = Kelly | date = 6 June 2006 | title = The Andromeda Galaxy hosts a trillion stars | url = https://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html | magazine = [[New Scientist]] | access-date = 6 October 2014}}</ref> <ref name="karachentsevetal2004">{{cite journal | last1 = Karachentsev | first1 = Igor D. | last2 = Karachentseva | first2 = Valentina E. | last3 = Huchtmeier | first3 = Walter K. | last4 = Makarov | first4 = Dmitry I. | date = 2004 | title = A Catalog of Neighboring Galaxies | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 127 | issue = 4 | pages = 2031–2068 | bibcode = 2004AJ....127.2031K | doi = 10.1086/382905 | doi-access = free}}</ref> <ref name="Ribas2005">{{cite journal | last1 = Ribas | first1 = Ignasi | last2 = Jordi | first2 = Carme | last3 = Vilardell | first3 = Francesc | display-authors=3 | last4 = Fitzpatrick | first4 = Edward L. | last5 = Hilditch | first5 = Ron W. | last6 = Guinan | first6 = Edward F. | date = 2005 | title = First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy | journal = [[Astrophysical Journal Letters]] | volume = 635 | issue = 1 | pages = L37–L40 | bibcode = 2005ApJ...635L..37R | arxiv = astro-ph/0511045 | doi = 10.1086/499161 | s2cid = 119522151}}</ref> <ref name="McConnachieetal2005">{{cite journal | last1 = McConnachie | first1 = Alan W. | last2 = Irwin | first2 = Michael J. | last3 = Ferguson | first3 = Annette M. N. | display-authors=3 | last4 = Ibata | first4 = Rodrigo A. | last5 = Lewis | first5 = Geraint F. | last6 = Tanvir | first6 = Nial R. | date = 2005 | title = Distances and metallicities for 17 Local Group galaxies | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 356 | issue = 4 | pages = 979–997 | bibcode = 2005MNRAS.356..979M | arxiv = astro-ph/0410489 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2004.08514.x}}</ref> <ref name="SIMBAD-M31">{{cite web | title = M 31 | url = http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=m31 | access-date = 30 September 2018}}</ref> <ref name="GAXEL">{{cite journal | date = 2007 | title = The GALEX Ultraviolet Atlas of Nearby Galaxies | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 173 | issue = 2 | pages = 185–255 | arxiv = astro-ph/0606440 | bibcode = 2007ApJS..173..185G | doi = 10.1086/516636 | last1 = Gil de Paz | first1 = Armando | last2 = Boissier | first2 = Samuel | last3 = Madore | first3 = Barry F. | display-authors=3 | last4 = Seibert | first4 = Mark | last5 = Joe | first5 = Young H. | last6 = Boselli | first6 = Alessandro | last7 = Wyder | first7 = Ted K. | last8=Thilker |first8=David A. | last9=Bianchi |first9=Luciana | last10 = Rey | first10 = Soo‐Chang | last11 = Rich | first11 = Robert Michael | last12 = Barlow | first12 = Tom A. | last13 = Conrow | first13 = Tim | last14 = Forster | first14 = Karl | last15 = Friedman | first15 = Peter G. | last16 = Martin | first16 = D. Christopher | last17 = Morrissey | first17 = Patrick | last18 = Neff | first18 = Susan G. | last19 = Schiminovich | first19 = David | last20 = Small | first20 = Todd | last21 = Donas | first21 = Jose | last22 = Heckman | first22 = Timothy M. | last23 = Lee | first23 = Young‐Wook | last24 = Milliard | first24 = Bruno | last25 = Szalay | first25 = Alex S. | last26 = Yi | first26 = Sukyoung | s2cid = 119085482}}</ref> <ref name="milky-way-collide">{{cite web | title = NASA's Hubble Shows Milky Way is Destined for Head-On Collision | publisher = NASA | date = 31 May 2012 | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/milky-way-collide.html | access-date = 12 July 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140604191905/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/milky-way-collide.html | archive-date = 4 June 2014}}</ref> <ref name="Frommert & Kronberg 2007">{{cite web |last1 = Frommert |first1 = Hartmut |last2 = Kronberg |first2 = Christine |date = 22 August 2007 |title = Messier Object Data, sorted by Apparent Visual Magnitude |url = http://messier.seds.org/dataMag.html |publisher = [[SEDS]] |access-date = 27 August 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070712184703/http://seds.lpl.arizona.edu/messier/dataMag.html |archive-date = 12 July 2007 |url-status = dead}}</ref> <ref name="NSOG">{{cite book | last1 = Kepple | first1 = George Robert | last2 = Sanner | first2 = Glen W. | date = 1998 | title = The Night Sky Observer's Guide | volume = 1 | page = 18 | publisher = Willmann-Bell | isbn = 978-0-943396-58-3}}</ref> <ref name="Aati">{{cite book | last = Davidson | first = Norman | date = 1985 | title = Astronomy and the imagination: a new approach to man's experience of the stars | url = https://archive.org/details/astronomyimagina0000davi | page = [https://archive.org/details/astronomyimagina0000davi/page/203 203] | publisher = Routledge Kegan & Paul | isbn = 978-0-7102-0371-7}}</ref> <ref name="Herschel 1785">{{cite journal | last = Herschel | first = William | author-link=William Herschel | date = 1785 | title = On the Construction of the Heavens | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] | volume = 75 | pages = 213–266 | doi = 10.1098/rstl.1785.0012 | s2cid = 186213203}}</ref> <ref name="Huggins & Miller 1864">{{cite journal | last = Huggins | first = William | author-link=William Huggins<!-- "A Supplement to On the Spectra of Some of the Fixed Stars, by Huggins and: | last2 = Miller | first2 = William A. --> | date = 1864 | title = On the Spectra of Some of the Nebulae | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] | volume = 154 | pages = 437–444 | doi = 10.1098/rstl.1864.0013 | bibcode = 1864RSPT..154..437H | doi-access = free}}</ref> <ref name="Backhouse 1888">{{cite journal | last = Backhouse | first = Thomas W. | date = 1888 | title = Nebula in Andromeda and Nova, 1885 | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 48 | issue = 3 | pages = 108–110 | bibcode = 1888MNRAS..48..108B | doi =10.1093/mnras/48.3.108 | doi-access = free}}</ref> <ref name="Slipher 1913">{{cite journal | last = Slipher | first = Vesto M. | author-link=Vesto Slipher | date = 1913 | title = The Radial Velocity of the Andromeda Nebula | journal = [[Lowell Observatory Bulletin]] | volume = 1 | pages = 56–57 | bibcode = 1913LowOB...2...56S}}</ref> <ref name="Curtis 1988">{{cite journal | last = Curtis | first = Heber Doust | author-link=Heber Doust Curtis | date = 1988 | title = Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory | journal = [[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] | volume = 100 | pages = 6 | bibcode = 1988PASP..100....6C | doi = 10.1086/132128 | doi-access = free}}</ref> <ref name="Öpik 1922">{{cite journal | last = Öpik | first = Ernst | author-link=Ernst Öpik | date = 1922 | title = An estimate of the distance of the Andromeda Nebula | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 55 | pages = 406–410 | bibcode = 1922ApJ....55..406O | doi = 10.1086/142680}}</ref> <ref name="Hubble 1929">{{cite journal | last = Hubble | first = Edwin P. | author-link=Edwin Hubble | date = 1929 | title = A spiral nebula as a stellar system, Messier 31 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 69 | pages = 103–158 | bibcode = 1929ApJ....69..103H | doi = 10.1086/143167}}</ref> <ref name="Baade 1944">{{cite journal | last = Baade | first = Walter | author-link=Walter Baade | date = 1944 | title = The Resolution of Messier 32, NGC 205, and the Central Region of the Andromeda Nebula | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 100 | pages = 137 | bibcode = 1944ApJ...100..137B | doi = 10.1086/144650}}</ref> <ref name="Gribbin 2001">{{cite book | last = Gribbin | first = John R. | date = 2001 | title = The Birth of Time: How Astronomers Measure the Age of the Universe | url = https://archive.org/details/birthoftimehowas0000grib | page = [https://archive.org/details/birthoftimehowas0000grib/page/151 151] | publisher = [[Yale University Press]] | isbn = 978-0-300-08914-1}}</ref> <ref name="Brown & Hazard 1950">{{cite journal | last1 = Brown | first1 = Robert Hanbury | last2 = Hazard | first2 = Cyril | date = 1950 | title = Radio-frequency Radiation from the Great Nebula in Andromeda (M.31) | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 166 | pages = 901–902 | bibcode = 1950Natur.166..901B | doi = 10.1038/166901a0 | issue = 4230 | s2cid = 4170236}}</ref> <ref name="Brown & Hazard 1951">{{cite journal | last1 = Brown | first1 = Robert Hanbury | last2 = Hazard | first2 = Cyril | date = 1951 | title = Radio emission from the Andromeda nebula | journal = [[MNRAS]] | volume = 111 | issue = 4 | pages = 357–367 | bibcode = 1951MNRAS.111..357B | doi=10.1093/mnras/111.4.357 | doi-access = free}}</ref> <ref name="van der Kruit & Allen 1976">{{cite journal | last1 = van der Kruit | first1 = Piet C. | last2 = Allen | first2 = Ronald J. | date = 1976 | title = The Radio Continuum Morphology of Spiral Galaxies | journal = [[Annual Review of Astronomy and Astrophysics]] | volume = 14 | issue = 1 | pages = 417–445 | doi = 10.1146/annurev.aa.14.090176.002221 | bibcode = 1976ARA&A..14..417V}}</ref> <ref name="Ingrosso 2009">{{cite journal | last1 = Ingrosso | first1 = Gabriele | last2 = Calchi Novati | first2 = Sebastiano | last3 = De Paolis | first3 = Francesco | display-authors=3 | last4 = Jetzer | first4 = Philippe | last5 = Nucita | first5 = Achille A. | last6 = Zakharov | first6 = Alexander F. | date = 2009 | title = Pixel-lensing as a way to detect extrasolar planets in M31 | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 399 | issue = 1 | pages = 219–228 | arxiv = 0906.1050 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2009.15184.x | bibcode = 2009MNRAS.399..219I | s2cid = 6606414}}</ref> <ref name="Beck 2020">{{cite journal | last1 = Beck | first1 = Rainer | last2 = Berkhuijsen | first2 = Elly M. | last3 = Giessuebel | first3 = Rene | display-authors=3 | last4 = Mulcahy | first4 = David D. | date = 2020 | title = Magnetic fields and cosmic rays in M 31 | journal = [[Astronomy & Astrophysics]] | volume = 633 | pages = A5 | arxiv = 1910.09634 | doi = 10.1051/0004-6361/201936481 | bibcode = 2020A&A...633A...5B | s2cid = 204824172}}</ref> <ref name="Holland 1998">{{cite journal | last = Holland | first = Stephen | date = 1998 | title = The Distance to the M31 Globular Cluster System | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 115 | issue = 5 | pages = 1916–1920 | bibcode = 1998AJ....115.1916H | doi = 10.1086/300348 | arxiv = astro-ph/9802088 | s2cid = 16333316}}</ref> <ref name="Stanek & Garnavich 1998">{{cite journal | last1 = Stanek | first1 = Krzysztof Z. | last2 = Garnavich | first2 = Peter M. | date = 1998 | title = Distance to M31 With the HST and Hipparcos Red Clump Stars | journal = [[Astrophysical Journal Letters]] | volume = 503 | issue = 2 | pages = 131–141 | arxiv = astro-ph/9802121 | doi = 10.1086/311539 | bibcode = 1998ApJ...503L.131S}}</ref> <ref name="Kalirai et al 2006">{{cite journal | last1 = Kalirai | first1 = Jasonjot Singh | last2 = Gilbert | first2 = Karoline M. | last3 = Guhathakurta | first3 = Puragra | display-authors=3 | last4 = Majewski | first4 = Steven R. | last5 = Ostheimer | first5 = James C. | last6 = Rich | first6 = Robert Michael | last7 = Cooper | first7 = Michael C. | last8 = Reitzel | first8 = David B. | last9 = Patterson | first9 = Richard J. | date = 2006 | title = The Metal-Poor Halo of the Andromeda Spiral Galaxy (M31) | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 648 | issue = 1 | pages = 389–404 | arxiv = astro-ph/0605170 | bibcode = 2006ApJ...648..389K | doi = 10.1086/505697 | s2cid = 15396448}}</ref> <ref name="vdb">{{cite journal | last1=van den Bergh |first1=Sidney | date = 1999 | title = The local group of galaxies | journal = [[Astronomy and Astrophysics Review]] | volume = 9 | issue = 3–4 | pages = 273–318 | bibcode = 1999A&ARv...9..273V | doi = 10.1007/s001590050019 | s2cid=119392899}}</ref> <ref name="Liller & Mayer 1987">{{cite journal | last1 = Liller | first1 = William | last2 = Mayer | first2 = Ben | date = 1987 | title = The Rate of Nova Production in the Galaxy | journal = [[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] | volume = 99 | pages = 606–609 | bibcode = 1987PASP...99..606L | doi = 10.1086/132021}}</ref> <ref name="Beaton 2006">{{cite journal | last1 = Beaton | first1 = Rachael L. | last2 = Majewski | first2 = Steven R. | last3 = Guhathakurta | first3 = Puragra | display-authors=3 | last4 = Skrutskie | first4 = Michael F. | last5 = Cutri | first5 = Roc M. | last6 = Good | first6 = John | last7 = Patterson | first7 = Richard J. | last8=Athanassoula | first8=Évangélie | last9 = Bureau | first9 = Martin | date = 2006 | title = Unveiling the Boxy Bulge and Bar of the Andromeda Spiral Galaxy | journal = [[Astrophysical Journal Letters]] | volume = 658 | issue = 2 | pages = L91 | bibcode = 2007ApJ...658L..91B | doi = 10.1086/514333 | arxiv = astro-ph/0605239 | s2cid = 889325}}</ref> <ref name="Chapman et al 2006">{{cite journal | last1 = Chapman | first1 = Scott C. | last2 = Ibata | first2 = Rodrigo A. | last3 = Lewis | first3 = Geraint F. | display-authors=3 | last4 = Ferguson | first4 = Annette M. N. | last5 = Irwin | first5 = Michael J. | last6 = McConnachie | first6 = Alan W. | last7 = Tanvir | first7 = Nial R. | date = 2006 | title = A kinematically selected, metal-poor spheroid in the outskirts of M31 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 653 | issue = 1 | pages = 255–266 | arxiv = astro-ph/0602604 | doi = 10.1086/508599 | bibcode = 2006ApJ...653..255C | s2cid = 14774482}} Also see the press release, {{cite press release | publisher = [[Caltech|Caltech Media Relations]] | date = 27 February 2006 | title = Andromeda's Stellar Halo Shows Galaxy's Origin to Be Similar to That of Milky Way | url = http://pr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR12801.html | access-date = 24 May 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060509072644/http://pr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR12801.html | archive-date = 9 May 2006 | url-status = dead | df = dmy-all}}</ref> <ref name="UC Santa Cruz 2001">{{cite press release |publisher=[[UC Santa Cruz]] |date=9 January 2001 |title=Astronomers Find Evidence of an Extreme Warp in the Stellar Disk of the Andromeda Galaxy |url=http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/archive/00-01/01-01/andromeda.html |access-date=24 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519081929/http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/archive/00-01/01-01/andromeda.html |archive-date=19 May 2006 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Rubin & Ford 1970">{{cite journal | last1 = Rubin | first1 = Vera C. | last2 = Ford | first2 = W. Kent Jr. | date = 1970 | title = Rotation of the Andromeda Nebula from a Spectroscopic Survey of Emission | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 159 | pages = 379 | bibcode = 1970ApJ...159..379R | doi = 10.1086/150317}}</ref> <ref name="Arp 1964">{{cite journal | last = Arp | first = Halton | author-link=Halton Arp | date = 1964 | title = Spiral Structure in M31 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 139 | pages = 1045 | bibcode = 1964ApJ...139.1045A | doi = 10.1086/147844}}</ref> <ref name="Braun 1991">{{cite journal | last = Braun | first = Robert | date = 1991 | title = The distribution and kinematics of neutral gas, HI region in M31 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 372 | pages = 54–66 | bibcode = 1991ApJ...372...54B | doi = 10.1086/169954 | title-link = HI region}}</ref> <ref name="ESA 1998-10-14">{{cite press release | publisher = [[European Space Agency]] | date = 14 October 1998 | title = ISO unveils the hidden rings of Andromeda | url = http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=12748 | access-date = 24 May 2006}}</ref> <ref name="Harvard-Smithsonian 2006-10-18">{{cite news | first1=David A. |last1=Aguilar | first2=Christine |last2=Pulliam | date = 18 October 2006 | title = Busted! Astronomers Nab Culprit in Galactic Hit-and-Run | publisher = [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] | url = http://www.cfa.harvard.edu/news/2006-28 | access-date = 6 October 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141008143627/http://www.cfa.harvard.edu/news/2006-28 | archive-date = 8 October 2014 | url-status = live}}</ref> <ref name="Bullock & Johnston 2005">{{cite journal | last1 = Bullock | first1 = James S. | last2 = Johnston | first2 = Kathryn V. | date = 2005 | title = Tracing Galaxy Formation with Stellar Halos I: Methods | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 635 | issue = 2 | pages = 931–949 | arxiv = astro-ph/0506467 | bibcode = 2005ApJ...635..931B | doi = 10.1086/497422 | s2cid = 14500541}}</ref> <ref name="Lauer">{{cite journal | last1 = Lauer | first1 = Tod R. | last2 = Faber | first2 = Sandra M. | last3 = Groth | first3 = Edward J. | display-authors=3 | last4 = Shaya | first4 = Edward J. | last5 = Campbell | first5 = Bel | last6 = Code | first6 = Arthur | last7 = Currie | first7 = Douglas G. | last8 = Baum | first8 = William A. | last9 = Ewald | first9 = Shawn P. | last10=Hester |first10=J. Jeff | last11=Holtzman |first11=Jon A. | last12=Kristian |first12=Jerome | last13=Light |first13=Robert M. | last14=Lynds |first14=C. Roger | last15=O'Neill |first15=Earl J. Jr. | date = 1993 | title = Planetary camera observations of the double nucleus of M31 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 106 | issue = 4 | pages = 1436–1447, 1710–1712 | bibcode = 1993AJ....106.1436L | doi = 10.1086/116737 | url = https://authors.library.caltech.edu/52347/1/1993AJ____106_1436L.pdf}}</ref> <ref name="Bender et al 2005">{{cite journal | last1 = Bender | first1 = Ralf | last2 = Kormendy | first2 = John | last3 = Bower | first3 = Gary | display-authors=3 | last4 = Green | first4 = Richard | last5 = Thomas | first5 = Jens | last6 = Danks | first6 = Anthony C. | last7 = Gull | first7 = Theodore | last8 = Hutchings | first8 = J. B. | last9 = Joseph | first9 = C. L. | date = 2005 | title = HST STIS Spectroscopy of the Triple Nucleus of M31: Two Nested Disks in Keplerian Rotation around a Supermassive Black Hole | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 631 | issue = 1 | pages = 280–300 | bibcode = 2005ApJ...631..280B | arxiv = astro-ph/0509839 | doi = 10.1086/432434 | last10 = Kaiser | first10 = M. E. | last11 = Lauer | first11 = Tod R. | last12 = Nelson | first12 = Charles H. | last13 = Richstone | first13 = Douglas | last14 = Weistrop | first14 = Donna | last15 = Woodgate | first15 = Bruce | s2cid = 53415285}}</ref> <ref name="Gebhardt et al 2000">{{cite journal | last1 = Gebhardt | first1 = Karl | last2 = Bender | first2 = Ralf | last3 = Bower | first3 = Gary | display-authors=3 | last4 = Dressler | first4 = Alan | last5 = Faber | first5 = S. M. | last6 = Filippenko | first6 = Alexei V. | last7 = Green | first7 = Richard | last8 = Grillmair | first8 = Carl | last9 = Ho | first9 = Luis C. | date=June 2000 | title = A Relationship between Nuclear Black Hole Mass and Galaxy Velocity Dispersion | journal = The Astrophysical Journal | volume = 539 | issue = 1 | pages = L13–L16 | arxiv = astro-ph/0006289 | bibcode = 2000ApJ...539L..13G | doi = 10.1086/312840 | last10 = Kormendy | first10 = John | last11 = Lauer | first11 = Tod R. | last12 = Magorrian | first12 = John | last13 = Pinkney | first13 = Jason | last14 = Richstone | first14 = Douglas | last15 = Tremaine | first15 = Scott | s2cid = 11737403}}</ref> <ref name="Tremaine 1995">{{cite journal | last = Tremaine | first = Scott | date = 1995 | title = An Eccentric-Disk Model for the Nucleus of M31 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 110 | pages = 628–633 | arxiv = astro-ph/9502065 | bibcode = 1995AJ....110..628T | doi = 10.1086/117548 | s2cid = 8408528}}</ref> <ref name="hubblesite 1993-07-20">{{cite press release | date = 20 July 1993 | title = Hubble Space Telescope Finds a Double Nucleus in the Andromeda Galaxy | url = http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1993/18/text/ | publisher = Hubble News Desk | access-date = 26 May 2006}}</ref> <ref name="Schewe & Stein 1993">{{cite news |last1=Schewe |first1=Phillip F. |last2=Stein |first2=Ben |date=26 July 1993 |title=The Andromeda Galaxy has a Double Nucleus |work=Physics News Update |publisher=[[American Institute of Physics]] |url=http://www.aip.org/pnu/1993/split/pnu138-2.htm |access-date=10 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815062838/http://www.aip.org/pnu/1993/split/pnu138-2.htm |archive-date=15 August 2009}}</ref> <ref name="Fujimoto et al 1969">{{cite journal | last1 = Fujimoto | first1 = Mitsuaki | last2 = Hayakawa | first2 = Satio | last3 = Kato | first3 = Takako | date = 1969 | title = Correlation between the Densities of X-Ray Sources and Interstellar Gas | journal = [[Astrophysics and Space Science]] | volume = 4 | issue = 1 | pages = 64–83 | bibcode = 1969Ap&SS...4...64F | doi = 10.1007/BF00651263 | s2cid = 120251156}}</ref> <ref name="Peterson 1973">{{cite book | last = Peterson | first = Laurence E. | date = 1973 | chapter = Hard Cosmic X-Ray Sources | editor = Bradt, Hale |editor2=Giacconi, Riccardo | title = X- and Gamma-Ray Astronomy, Proceedings of IAU Symposium no. 55 held in Madrid, Spain, 11–13 May 1972 | journal = X- and Gamma-Ray Astronomy | volume = 55 | pages = 51–73 | publisher = [[International Astronomical Union]] | bibcode = 1973IAUS...55...51P | doi = 10.1007/978-94-010-2585-0_5 | isbn = 978-90-277-0337-8}}</ref> <ref name="Marelli et al. 2017">{{cite journal | last1=Marelli | first1=Martino | last2=Tiengo | first2=Andrea | last3=De Luca | first3=Andrea | display-authors=3 | last4=Salvetti | first4=David | last5=Saronni | first5=Luca | last6=Sidoli | first6=Lara | last7=Paizis | first7=Adamantia | last8=Salvaterra | first8=Ruben | last9=Belfiore | first9=Andrea | last10=Israel | first10=Gianluca | last11=Haberl | first11=Frank | last12=D'Agostino | first12=Daniele | date=2017 | title=Discovery of periodic dips in the brightest hard X-ray source of M31 with EXTraS | journal=The Astrophysical Journal Letters | volume=851 | issue=2 | pages=L27 | bibcode=2017ApJ...851L..27M | doi=10.3847/2041-8213/aa9b2e | arxiv=1711.05540 | s2cid=119266242}}</ref> <ref name="Barnard Kolb & Osborne 2005">{{cite arXiv | last1 = Barnard | first1 = Robin | last2 = Kolb | first2 = Ulrich C. | last3 = Osborne | first3 = Julian P. | date = 2005 | title = Timing the bright X-ray population of the core of M31 with XMM-Newton | eprint = astro-ph/0508284}}</ref> <ref name="Barmby & Huchra 2001">{{cite journal | last1=Barmby |first1=Pauline | last2=Huchra |first2=John P. | date = 2001 | title = M31 Globular Clusters in the ''Hubble Space Telescope'' Archive. I. Cluster Detection and Completeness | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 122 | issue = 5 | pages = 2458–2468 | doi = 10.1086/323457 | bibcode = 2001AJ....122.2458B | arxiv = astro-ph/0107401 | s2cid=117895577}}</ref> <ref name="hubblesite 1996-04-24">{{cite press release | publisher = Hubble news desk STSci-1996-11 | date = 24 April 1996 | title = Hubble Spies Globular Cluster in Neighboring Galaxy | url = http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/11/ | access-date = 26 May 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060701083419/http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/11/ | archive-date = 1 July 2006 | url-status = live}}</ref> <ref name="Meylan et al 2001">{{cite journal | last1 = Meylan | first1 = Georges | last2 = Sarajedini | first2 = Ata | last3 = Jablonka | first3 = Pascale | display-authors=3 | last4 = Djorgovski | first4 = S. George | last5 = Bridges | first5 = Terry | last6 = Rich | first6 = Robert Michael | date = 2001 | title = G1 in M31&nbsp;– Giant Globular Cluster or Core of a Dwarf Elliptical Galaxy? | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 122 | issue = 2 | pages = 830–841 | doi = 10.1086/321166 | bibcode = 2001AJ....122..830M | arxiv = astro-ph/0105013 | s2cid = 17778865}}</ref> <ref name="Huxor et al 2005">{{cite journal | last1 = Huxor | first1 = Avon P. | last2 = Tanvir | first2 = Nial R. | last3 = Irwin | first3 = Michael J. | display-authors=3 | last4 = Ibata | first4 = Rodrigo A. | last5 = Collett | first5 = James L. | last6 = Ferguson | first6 = Annette M. N. | last7 = Bridges | first7 = Terry | last8 = Lewis | first8 = Geraint F. | date = 2005 | title = A new population of extended, luminous, star clusters in the halo of M31 | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 360 | issue = 3 | pages = 993–1006 | arxiv = astro-ph/0412223 | bibcode = 2005MNRAS.360.1007H | doi = 10.1111/j.1365-2966.2005.09086.x | s2cid = 6215035}}</ref> <ref name="Bekki et al 2001">{{cite journal | last1 = Bekki | first1 = Kenji | last2 = Couch | first2 = Warrick J. | last3 = Drinkwater | first3 = Michael J. | display-authors=3 | last4 = Gregg | first4 = Michael D. | date = 2001 | title = A New Formation Model for M32: A Threshed Early-type Spiral? | journal = [[Astrophysical Journal Letters]] | volume = 557 | issue = 1 | pages = L39–L42 | bibcode = 2001ApJ...557L..39B | arxiv = astro-ph/0107117 | doi = 10.1086/323075 | s2cid = 18707442}}</ref> <ref name="Ibata et al 2001">{{cite journal | last1 = Ibata | first1 = Rodrigo A. | last2 = Irwin | first2 = Michael J. | last3 = Lewis | first3 = Geraint F. | display-authors=3 | last4 = Ferguson | first4 = Annette M. N. | last5 = Tanvir | first5 = Nial R. | date = 2001 | title = A giant stream of metal-rich stars in the halo of the galaxy M31 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 412 | issue = 6842 | pages = 49–52 | doi = 10.1038/35083506 | pmid = 11452300 | arxiv = astro-ph/0107090 | bibcode = 2001Natur.412...49I | s2cid = 4413139}}</ref> <ref name="Young 2000">{{cite journal | last = Young | first = Lisa M. | date = 2000 | title = Properties of the Molecular Clouds in NGC 205 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 120 | issue = 5 | pages = 2460–2470 | doi = 10.1086/316806 | bibcode = 2000AJ....120.2460Y | arxiv = astro-ph/0007169 | s2cid = 18728927}}</ref> <ref name="Koch & Grebel 2006">{{cite journal | last1=Koch | first1=Andreas | last2=Grebel | first2=Eva K. | date=March 2006 |title=The Anisotropic Distribution of M31 Satellite Galaxies: A Polar Great Plane of Early-type Companions | journal=[[Astronomical Journal]] | volume=131 | issue=3 | pages=1405–1415 | arxiv=astro-ph/0509258 | bibcode=2006AJ....131.1405K | doi=10.1086/499534 | s2cid=3075266}}</ref> <ref name="Cox & Loeb 2008">{{cite journal | last1 = Cox | first1 = Thomas J. | last2 = Loeb | first2 = Abraham | date = 2008 | title = The collision between the Milky Way and Andromeda | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 386 | issue = 1 | pages = 461–474 | bibcode = 2008MNRAS.386..461C | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x | arxiv = 0705.1170 | s2cid = 14964036}}</ref> <ref name="Cain 2007">{{cite web | last = Cain | first = Fraser | date = 2007 | title = When Our Galaxy Smashes Into Andromeda, What Happens to the Sun? | work = [[Universe Today]] | url = http://www.universetoday.com/2007/05/10/when-our-galaxy-smashes-into-andromeda-what-happens-to-the-sun/ | access-date = 16 May 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070517021426/http://www.universetoday.com/2007/05/10/when-our-galaxy-smashes-into-andromeda-what-happens-to-the-sun/ | archive-date = 17 May 2007 | url-status = live}}</ref> <ref name="Moskvitch 2010">{{cite news | last = Moskvitch | first = Katia | date = 25 November 2010 | title = Andromeda 'born in a collision' | url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11833356 | work = [[BBC News]] | access-date = 25 November 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101126042510/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11833356 | archive-date = 26 November 2010 | url-status = live}}</ref> <ref name="adam">{{cite journal|arxiv=1110.3769|doi=10.1088/0004-637X/745/2/156|title=Cepheid Period-Luminosity Relations in the Near-Infrared and the Distance to M31 from Thehubble Space Telescopewide Field Camera 3|year=2012|last1=Riess|first1=Adam G.|last2=Fliri|first2=Jürgen|last3=Valls-Gabaud|first3=David|journal=The Astrophysical Journal|volume=745|issue=2|page=156|bibcode=2012ApJ...745..156R|s2cid=119113794}}</ref> <ref name="Kafle2018">{{cite journal | first1 = Prajwal R. |last1=Kafle | first2 = Sanjib |last2=Sharma | first3 = Geraint F. |last3=Lewis | display-authors=3 | first4 = Aaron S. G. |last4=Robotham | first5 = Simon P. | last5=Driver | title = The Need for Speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda Galaxy | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 475 | issue = 3 | date = 1 February 2018 | pages=4043–4054 | bibcode = 2018MNRAS.475.4043K | issn=0035-8711 | doi = 10.1093/mnras/sty082|arxiv = 1801.03949 |s2cid=54039546}}</ref> <ref name="Jorge Peñarrubia2014">{{cite journal | first1=Jorge |last1=Peñarrubia | first2=Yin-Zhe |last2=Ma | first3=Matthew G. |last3=Walker | first4=Alan W. |last4=McConnachie | title=A dynamical model of the local cosmic expansion | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=433 | issue=3 | date=29 July 2014 | pages=2204–2222 | bibcode= 2014MNRAS.443.2204P | doi=10.1093/mnras/stu879|arxiv = 1405.0306 |s2cid=119295582}}</ref> <ref name="Ueda2014">{{cite journal | first1=Junko | last1=Ueda | first2=Daisuke |last2=Iono | first3=Min S. |last3=Yun | display-authors=3 | first4=Alison F. |last4=Crocker | first5=Desika |last5=Narayanan | first6=Shinya |last6=Komugi | first7=Daniel |last7=Espada | first8=Bunyo |last8=Hatsukade | first9=Hiroyuki |last9=Kaneko | first10=Yuichi |last10=Matsuda | first11=Yoichi |last11=Tamura | first12=David J. |last12=Wilner | first13=Ryohei |last13=Kawabe | first14=Hsi-An |last14=Pan | title=Cold molecular gas in merger remnants. I. Formation of molecular gas disks | journal=The Astrophysical Journal Supplement Series | volume=214 | issue=1 | pages=1 | bibcode= 2014ApJS..214....1U | doi=10.1088/0067-0049/214/1/1 | arxiv = 1407.6873 | year=2014 | s2cid=716993}}</ref> <ref name="Davidge & McCoonnachie 2012">{{cite journal | last1 = Davidge | first1 = Timothy (Tim) J. | last2 = McConnachie | first2 = Alan W. | last3 = Fardal | first3 = Mark A. | display-authors=3 | last4 = Fliri | first4 = Jürgen | last5 = Valls-Gabaud | first5 = David | last6 = Chapman | first6 = Scott C. | last7 = Lewis | first7 = Geraint F. | last8 = Rich | first8 = Robert Michael | date = 2012 | title = The Recent Stellar Archeology of M31 – The Nearest Red Disk Galaxy | journal = [[The Astrophysical Journal]] | volume = 751 | issue = 1 | bibcode = 2012ApJ...751...74D | doi = 10.1088/0004-637X/751/1/74 | arxiv = 1203.6081 | pages = 74 | s2cid = 59933737}}</ref> <ref name="Kafle et al. 2018">{{cite journal | last1=Kafle |first1=Prajwal R. | last2=Sharma |first2=Sanjib | last3=Lewis |first3=Geraint F. | display-authors=3 | last4=Robotham |first4=Aaron S. G. | last5=Driver |first5=Simon P. | title=The need for speed: escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | date=2018 | volume=475 | issue=3 | pages=4043–4054 | bibcode=2018MNRAS.475.4043K | doi=10.1093/mnras/sty082|arxiv = 1801.03949 |s2cid=54039546}}</ref> <ref name="Barmby 2006">{{cite journal | last1=Barmby |first1=Pauline | last2=Ashby |first2=Matthew L. N. | last3=Bianchi |first3=Luciana | display-authors=3 | last4=Engelbracht |first4=Charles W. | last5=Gehrz |first5=Robert D. | last6=Gordon |first6=Karl D. | last7=Hinz |first7=Joannah L. | last8=Huchra |first8=John P. | last9=Humphreys |first9=Roberta M. | last10=Pahre |first10=Michael A. | last11=Pérez-González |first11=Pablo G. | last12=Polomski |first12=Elisha F. | last13=Rieke |first13=George H. | last14=Thilker |first14=David A. | last15=Willner |first15=Steven P. | last16=Woodward |first16=Charles E. | title=Dusty Waves on a Starry Sea: The Mid-Infrared View of M31 | journal=The Astrophysical Journal | date=2006 | volume=650 | issue=1 | pages=L45–L49 | bibcode=2006ApJ...650L..45B | doi=10.1086/508626|arxiv = astro-ph/0608593 |s2cid=16780719}}</ref> <ref name="Barmby2007">{{cite journal | last1=Barmby |first1=Pauline | last2=Ashby |first2=Matthew L. N. | last3=Bianchi |first3=Luciana | display-authors=3 | last4=Engelbracht |first4=Charles W. | last5=Gehrz |first5=Robert D. | last6=Gordon |first6=Karl D. | last7=Hinz |first7=Joannah L. | last8=Huchra |first8=John P. | last9=Humphreys |first9=Roberta M. | last10=Pahre |first10=Michael A. | last11=Pérez-González |first11=Pablo G. | last12=Polomski |first12=Elisha F. | last13=Rieke |first13=George H. | last14=Thilker |first14=David A. | last15=Willner |first15=Steven P. | last16=Woodward |first16=Charles E. | title=Erratum: ''Dusty Waves on a Starry Sea: The Mid-Infrared View of M31'' | journal=The Astrophysical Journal | date=2007 | volume=655 | issue=1 | pages=L61 | bibcode=2007ApJ...655L..61B | doi=10.1086/511682| doi-access=free}}</ref> <ref name="Tamm2012">{{cite journal | last1=Tamm |first1=Antti | last2=Tempel |first2=Elmo | last3=Tenjes |first3=Peeter | display-authors=3 | last4=Tihhonova |first4=Olga | last5=Tuvikene |first5=Taavi | title=Stellar mass map and dark matter distribution in M 31 | journal=Astronomy & Astrophysics | date=2012 | volume=546 | bibcode=2012A&A...546A...4T | doi=10.1051/0004-6361/201220065|arxiv = 1208.5712 | pages=A4|s2cid=54728023}}</ref> <ref name="SA-20190308">{{cite news |last=Starr |first=Michelle |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |date=8 March 2019 |work=ScienceAlert.com |access-date=8 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=8 March 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="ARX-20190208">{{cite journal |arxiv=1804.11348 |author=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |pages=118 |date=2 February 2019 |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |bibcode=2019ApJ...873..118W|s2cid=85463973}}</ref> <ref name="BraunThilkerWalterbosCorbelli2009">{{cite journal | last1=Braun | first1=Robert | last2=Thilker |first2=David A. | last3=Walterbos |first3=René A. M. | last4=Corbelli |first4=Edvige | title=A Wide-Field High-Resolution H I Mosaic of Messier 31. I. Opaque Atomic Gas and Star Formation Rate Density | journal=The Astrophysical Journal | date=2009 | volume=695 | issue=2 | pages=937–953 | bibcode=2009ApJ...695..937B | doi=10.1088/0004-637X/695/2/937|arxiv = 0901.4154 | s2cid=17996197}}</ref> <ref name="Andromedandust">{{cite journal | last1=Draine |first1=Bruce T. | last2=Aniano |first2=Gonzalo | last3=Krause |first3=Oliver | display-authors=3 | last4=Groves |first4=Brent | last5=Sandstrom |first5=Karin | last6=Braun |first6=Robert | last7=Leroy |first7=Adam | last8=Klaas |first8=Ulrich | last9=Linz |first9=Hendrik | last10=Rix |first10=Hans-Walter | last11=Schinnerer |first11=Eva | last12=Schmiedeke |first12=Anika | last13=Walter |first13=Fabian | title=Andromeda's Dust | journal=The Astrophysical Journal | date=2014 | volume=780 | issue=2 | bibcode=2014ApJ...780..172D | doi=10.1088/0004-637X/780/2/172|arxiv = 1306.2304 | pages=172|s2cid=118999676}}</ref> <ref name="Karachentsev2004">{{cite journal | last1=Karachentsev |first1=Igor D. | last2=Karachentseva |first2=Valentina E. | last3=Huchtmeier |first3=Walter K. | last4=Makarov |first4=Dmitry I. | title=A Catalog of Neighboring Galaxies | journal=The Astronomical Journal | date=2003 | volume=127 | issue=4 | pages=2031–2068 | bibcode=2004AJ....127.2031K | doi=10.1086/382905| doi-access=free}}</ref> <ref name="McCall2014">{{cite journal | last=McCall |first=Marshall L. | title=A Council of Giants | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | date=2014 | volume=440 | issue=1 | pages=405–426 | bibcode=2014MNRAS.440..405M | doi=10.1093/mnras/stu199|arxiv = 1403.3667 |s2cid=119087190}}</ref> <ref name="Tempel2010">{{cite journal | last1=Tempel |first1=Elmo | last2=Tamm |first2=Antti | last3=Tenjes |first3=Peeter | title=Dust-corrected surface photometry of M 31 from Spitzer far-infrared observations | journal=Astronomy and Astrophysics | date=2010 | volume=509 | id=wA91 | bibcode=2010A&A...509A..91T | doi=10.1051/0004-6361/200912186|arxiv = 0912.0124 | pages=A91 |s2cid=118705514}}</ref> <ref name="Bergh1991">{{cite journal | last1=van den Bergh |first1=Sidney | title=The Stellar Populations of M31 | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | date=1991 | volume=103 | pages=1053–1068 | doi=10.1086/132925 | bibcode=1991PASP..103.1053V}}</ref> <ref name="Hodge1966">{{cite book | last=Hodge | first=Paul W. | author-link=Paul W. Hodge | title=Galaxies and Cosmology | date=1966 | publisher=McGraw Hill | url=https://archive.org/stream/GalaxiesCosmology/Hodge-GalaxiesCosmology#page/n53/mode/1up}}</ref> <ref name="Simien1978">{{cite journal | last1=Simien |first1=François | last2=Pellet |first2=André | last3=Monnet |first3=Guy | display-authors=3 | last4=Athanassoula |first4=Évangélie | last5=Maucherat |first5=André J. | last6=Courtès|first6=Georges | title=The spiral structure of M31 – A morphological approach | journal=Astronomy and Astrophysics | date=1978 | volume=67 | issue=1 | pages=73–79 | bibcode=1978A&A....67...73S}}</ref> <ref name="Haas2000">{{cite journal | title=Cold dust in M31 as mapped by ISO | last=Haas |first=Martin | journal=The Interstellar Medium in M31 and M33. Proceedings 232. WE-Heraeus Seminar | date=2000 | pages=69–72 | bibcode=2000immm.proc...69H}}</ref> <ref name="Walterbos1988">{{cite journal | last1=Walterbos |first1=René A. M. | last2=Kennicutt |first2=Robert C. Jr. | title=An optical study of stars and dust in the Andromeda galaxy | journal=Astronomy and Astrophysics | date=1988 | volume=198 | pages=61–86 | bibcode=1988A&A...198...61W}}</ref> <ref name="M31youngclusters">{{cite book | last1=Morrison |first1=Heather | last2=Caldwell |first2=Nelson | last3=Harding |first3=Paul | display-authors=3 | last4=Kriessler |first4=Jeff | last5=Rose |first5=James A. | last6=Schiavon |first6=Ricardo | title=Young Star Clusters in M 31 | journal=Galaxies in the Local Volume, Astrophysics and Space Science Proceedings | volume=5 | date=2008 | pages=227–230 | bibcode= 2008ASSP....5..227M | doi=10.1007/978-1-4020-6933-8_50|arxiv = 0708.3856 |series=Astrophysics and Space Science Proceedings | isbn=978-1-4020-6932-1 | s2cid=17519849}}</ref> <ref name="Andromedan10kpcring">{{cite journal | last1=Pagani |first1=Laurent | last2=Lequeux |first2=James | last3=Cesarsky |first3=Diego | display-authors=3 | last4=Donas |first4=José | last5=Milliard |first5=Bruno | last6=Loinard |first6=Laurent | last7=Sauvage |first7=Marc | title=Mid-infrared and far-ultraviolet observations of the star-forming ring of M 31 | journal=Astronomy & Astrophysics | date=1999 | volume=351 | pages=447–458 | bibcode=1999A&A...351..447P|arxiv = astro-ph/9909347}}</ref> <ref name="Gordon2006">{{cite journal | last1=Gordon |first1=Karl D. | last2=Bailin|first2=J. | last3=Engelbracht |first3=Charles W. | display-authors=3 | last4=Rieke |first4=George H. | last5=Misselt|first5=K. A. | last6=Latter|first6=W. B. | last7=Young|first7=E. T. | last8=Ashby |first8=Matthew L. N. | last9=Barmby |first9=Pauline | last10=Gibson|first10=B. K. | last11=Hines|first11=D. C. | last12=Hinz |first12=Joannah L. | last13=Krause|first13=O. | last14=Levine|first14=D. A. | last15=Marleau|first15=F. R. | last16=Noriega-Crespo|first16=A. | last17=Stolovy|first17=S. | last18=Thilker |first18=David A. | last19=Werner|first19=M. W. | title=Spitzer MIPS Infrared Imaging of M31: Further Evidence for a Spiral-Ring Composite Structure | journal=The Astrophysical Journal | date=2006 | volume=638 | pages=L87–L92 | bibcode=2006ApJ...638L..87G | doi=10.1086/501046|arxiv = astro-ph/0601314 | issue=2 |s2cid=15495044}}</ref> <ref name="Block2006">{{cite journal | last1=Block |first1=David L. | last2=Bournaud |first2=Frédéric | last3=Combes |first3=Françoise | display-authors=3 | last4=Groess |first4=Robert | last5=Barmby |first5=Pauline | last6=Ashby |first6=Matthew L. N. | last7=Fazio |first7=Giovanni G. | last8=Pahre |first8=Michael A. | last9=Willner |first9=Steven P. | title=An almost head-on collision as the origin of the two off-centre rings in the Andromeda galaxy | journal=Nature | date=2006 | volume=443 | pages=832–834 | bibcode=2006Natur.443..832B | doi=10.1038/nature05184|arxiv = astro-ph/0610543 | issue=1 | pmid=17051212|s2cid=4426420}}</ref> <ref name="prostak-2012">{{cite news |title=Microquasar in Andromeda Galaxy Amazes Astronomers |url=http://www.sci-news.com/astronomy/article00779.html |agency= Sci-News.com |date=14 December 2012 |first= Sergio |last= Prostak}}</ref> <ref name="SuperStr">{{cite journal |date = 2006 |title = A 'super' star cluster grown old: the most massive star cluster in the Local Group |journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages =1443–1450 |volume =368 |bibcode= 2006MNRAS.368.1443M |last1=Ma|first1=Jun |last2= de Grijs |first2=Richard |last3= Yang|first3=Yanbin |display-authors=3 |last4= Zhou|first4=Xu |last5= Chen|first5=Jiansheng |last6= Jiang|first6=Zhaoji |last7= Wu|first7=Zhen-Yu |last8= Wu|first8=Jianghua |doi = 10.1111/j.1365-2966.2006.10231.x |issue = 3 |arxiv = astro-ph/0602608|s2cid = 15947017}}</ref> <ref name="Cohen06">{{cite journal |last = Cohen |first = Judith G. |date = 2006 |title = The Not So Extraordinary Globular Cluster 037-B327 in M31 |journal = The Astrophysical Journal |pages = L21–L23 |volume = 653 |issue = 1 |bibcode = 2006ApJ...653L..21C |doi = 10.1086/510384 |arxiv = astro-ph/0610863 |s2cid = 1733902 |url = http://authors.library.caltech.edu/7276/1/COHapjl06.pdf |access-date = 2022-03-02 |archive-date = 2022-04-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220401052826/http://authors.library.caltech.edu/7276/1/COHapjl06.pdf |url-status = dead }}</ref> <ref name="Formations">{{cite journal |date= 2004 |title = Globular Cluster and Galaxy Formation: M31, the Milky Way, and Implications for Globular Cluster Systems of Spiral Galaxies |journal = Astrophysical Journal |pages = 158–166 |volume = 614 |issue = 1 |bibcode = 2004ApJ...614..158B |last1= Burstein|first1=David |last2= Li|first2=Yong |last3= Freeman|first3=Kenneth C. |display-authors=3 |last4= Norris|first4=John E. |last5= Bessell|first5=Michael S. |last6= Bland-Hawthorn|first6=Joss |last7= Gibson|first7=Brad K. |last8= Beasley|first8=Michael A. |last9= Lee|first9=Hyun-chul |last10=Barbuy|first10=Beatriz |last11=Huchra|first11=John P. |last12=Brodie|first12=Jean P. |last13=Forbes|first13=Duncan A. |doi = 10.1086/423334 |arxiv = astro-ph/0406564 |s2cid = 56003193}}</ref> <ref name="Rudenko">{{cite journal |last=Rudenko |first=Pavlo |title=Intermediate age clusters in the field containing M31 and M32 stars |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=138 |issue=6 |pages=1985–1989 |date=2009 |doi=10.1088/0004-6256/138/6/1985 |author2=Worthey, Guy |author3=Mateo, Mario |bibcode = 2009AJ....138.1985R |doi-access=free}}</ref> <ref name="GalaxyMass">"The median values of the Milky Way and Andromeda masses are M<sub>G</sub> = {{val|0.8|0.4|0.3|e=12|u=solar mass}} and M<sub>A</sub> = {{val|1.5|0.5|0.4|e=12|u=solar mass}} at a 68% level" {{cite journal | first1=Jorge |last1=Peñarrubia | first2=Yin-Zhe |last2=Ma | first3=Matthew G. |last3=Walker | first4=Alan W. |last4=McConnachie | title=A dynamical model of the local cosmic expansion | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=433 | issue=3 | date=29 July 2014 | pages=2204–2222 | bibcode= 2014MNRAS.443.2204P | doi=10.1093/mnras/stu879|arxiv = 1405.0306 |s2cid=119295582}}, but compare "[we estimate] the virial mass and radius of the galaxy to be {{convert|0.8|+/-|0.1|e12solar mass|kg|abbr=on|lk=on}}" {{cite journal | first1 = Prajwal R. |last1=Kafle | first2 = Sanjib |last2=Sharma | first3 = Geraint F. |last3=Lewis | display-authors=3 | first4 = Aaron S. G. |last4=Robotham | first5 = Simon P. | last5=Driver | title = The Need for Speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda Galaxy | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 475 | issue = 3 | date = 1 February 2018 | pages=4043–4054 | bibcode = 2018MNRAS.475.4043K | issn=0035-8711 | doi = 10.1093/mnras/sty082|arxiv = 1801.03949 |s2cid=54039546}}</ref> <ref name="As-Now">[https://astronomynow.com/2019/03/11/milky-way-tips-the-scales-at-1-5-trillion-solar-masses/ "Milky Way tips the scales at 1.5 trillion solar masses"] (11 March 2019). ''AstronomyNow.com''. Retrieved 13 July 2019.</ref> <ref name="Mahon">Mahon, Chris (20 May 2018). [https://www.outerplaces.com/science/item/18522-research-milky-way-bigger "New Research Says the Milky Way Is Far Bigger Than We Thought Possible."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109093238/https://www.outerplaces.com/science/item/18522-research-milky-way-bigger |date=2020-11-09 }} ''OuterPlaces.com''. Retrieved 13 July 2019.</ref> <ref name="Schiavi">{{cite journal|last1=Schiavi|first1=Riccardo|last2=Capuzzo-Dolcetta|first2=Roberto|last3=Arca-Sedda|first3=Manuel|last4=Spera|first4=Mario|title=Future merger of the Milky Way with the Andromeda galaxy and the fate of their supermassive black holes|journal=Astronomy & Astrophysics|date=October 2020|volume=642|pages=A30|doi=10.1051/0004-6361/202038674|bibcode=2020A&A...642A..30S|arxiv=2102.10938|s2cid=224991193}}</ref> <ref name="Messie">{{cite web |url=https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ |title=M 31, M 32 & M 110 |date=15 October 2016 |تاريخ الوصول=2 March 2022 |تاريخ الأرشيف=28 January 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220128080339/https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2 March 2022 |خونديځ نېټه=28 January 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220128080339/https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220128080339/https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128080339/https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ }}</ref> <ref name="Hafez">{{Cite thesis | last= Hafez | first= Ihsan | date= 2010 | title= Abd al-Rahman al-Sufi and his book of the fixed stars: a journey of re-discovery. | url= http://eprints.jcu.edu.au/28854/ | type= Ph.D. Thesis | publisher= James Cook University | access-date= 23 June 2016 | bibcode= 2010PhDT.......295H}}</ref> <ref name="Kant">[[Immanuel Kant|Kant, Immanuel]], ''[[Universal Natural History and Theory of the Heavens]]'' (1755)</ref> <ref name="NebPix">{{cite journal |title=photographs of the nebulæ M 31, h 44, and h 51 Andromedæ, and M 27 Vulpeculæ |author=Roberts, I. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume= 49 |pages=65–66 |year=1888 |issue=2 |doi=10.1093/mnras/49.2.65 |bibcode=1888MNRAS..49...65R|doi-access=free}}</ref> <ref name="firstName">{{Cite web|url=https://www.space.com/15590-andromeda-galaxy-m31.html|title=The Andromeda Galaxy (M31): Location, Characteristics & Images|website=[[Space.com]]}}</ref> <ref name="sciPho">{{Cite web|url=https://www.sciencephoto.com/media/480378/view/andromeda-galaxy-19th-century|title=Andromeda Galaxy, 19th century - Stock Image - C014/5148|first=ROYAL ASTRONOMICAL SOCIETY/SCIENCE PHOTO|last=LIBRARY|website=Science Photo Library}}</ref> <ref name="nake">{{cite news |title=Two naked-eye galaxies above the VLT |url=http://www.eso.org/public/images/potw1342a/ |access-date=22 October 2013 |newspaper=ESO Picture of the Week}}</ref> <ref name="Hubble-halo">{{cite web|title=Hubble Finds Giant Halo Around the Andromeda Galaxy|url=http://www.spacetelescope.org/images/opo1515a/|access-date=14 June 2015}}</ref> <ref name="Need4Speed-1">{{Cite journal |arxiv = 1801.03949|doi = 10.1093/mnras/sty082|title = The need for speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy|journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume = 475|issue = 3|pages = 4043–4054|year = 2018|last1 = Kafle|first1 = Prajwal R.|last2 = Sharma|first2 = Sanjib|last3 = Lewis|first3 = Geraint F.|last4 = Robotham|first4 = Aaron S G.|last5 = Driver|first5 = Simon P.|bibcode = 2018MNRAS.475.4043K|s2cid = 54039546}}</ref> <ref name="cosmic">{{cite web|url=https://www.icrar.org/cosmic-collision/|title=Milky Way ties with neighbour in galactic arms race|date=15 February 2018}}</ref> <ref name="Space.com">{{cite web|url=https://www.space.com/39751-andromeda-galaxy-not-bigger-than-milky-way.html|title=The Andromeda Galaxy Is Not Bigger Than the Milky Way After All|first1=Samantha Mathewson 2018-02-20T19:05:26Z|last1=Science|last2=Astronomy|website=Space.com}}</ref> <ref name="Need4Speed">{{cite journal|title=The Need for Speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy|year=2018|doi=10.1093/mnras/sty082|arxiv=1801.03949|last1=Kafle|first1=Prajwal R.|last2=Sharma|first2=Sanjib|last3=Lewis|first3=Geraint F.|last4=Robotham|first4=Aaron S G.|last5=Driver|first5=Simon P.|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=475|issue=3|pages=4043–4054|bibcode=2018MNRAS.475.4043K|s2cid=54039546}}</ref> <ref name="daily">{{Cite web|url=https://scitechdaily.com/hubble-gaia-reveal-weight-of-the-milky-way-1-5-trillion-solar-masses/|title=Hubble & Gaia Reveal Weight of the Milky Way: 1.5 Trillion Solar Masses|first1=Bethany|last1=Downer|first2=ESA/Hubble|last2=Telescope|date=10 March 2019}}</ref> <ref name="Hubble-halo-a">{{Cite web|title = HubbleSite - NewsCenter - Hubble Finds Giant Halo Around the Andromeda Galaxy (05/07/2015) - The Full Story|url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2015/15/full/|website = hubblesite.org|access-date = 7 May 2015}}</ref> <ref name="Massive">{{Cite web |title = Hubble finds massive halo around the Andromeda Galaxy |url = https://news.nd.edu/news/hubble-finds-halo-around-the-andromeda-galaxy/ |website = University of Notre Dame News |date = 7 May 2015 |first=Marissa |last=Gebhard}}</ref> <ref name="Evidence">{{Cite journal |title = Evidence for a Massive, Extended Circumgalactic Medium Around the Andromeda Galaxy |journal = The Astrophysical Journal |arxiv = 1404.6540 |date = 25 April 2014 |first1 = Nicolas |last1 = Lehner |first2 = Chris |last2 = Howk |first3 = Bart |last3 = Wakker |doi=10.1088/0004-637x/804/2/79 |bibcode=2015ApJ...804...79L |volume=804 |issue = 2 |pages=79 |s2cid = 31505650}}</ref> <ref name="HaloFind">{{Cite web|title = NASA's Hubble Finds Giant Halo Around the Andromeda Galaxy |url = http://www.nasa.gov/feature/goddard/nasa-s-hubble-finds-giant-halo-around-the-andromeda-galaxy|access-date = 7 May 2015|date = 7 May 2015}}</ref> <ref name="MWAY">{{cite journal |doi=10.1088/0004-637X/736/2/84 |title=The Mid-life Crisis of the Milky Way and M31 |date=2011 |last1=Mutch |first1=Simon J. |last2=Croton | first2=Darren J. |last3=Poole | first3=Gregory B. |journal=The Astrophysical Journal |volume=736 |issue=2 |bibcode = 2011ApJ...736...84M |arxiv = 1105.2564 |pages=84 |s2cid=119280671}}</ref> <ref name="And-Scand">{{cite web|title=Andromeda Galaxy Scanned with High-Energy X-ray Vision|website = [[Jet Propulsion Laboratory]]|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4811|access-date=22 September 2018}}</ref> <ref name="And-Clustr">{{cite web|title=Star cluster in the Andromeda galaxy|url=http://www.spacetelescope.org/images/opo1518a/|access-date=7 September 2015}}</ref> <ref name="Better needed">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/1794226|title=The Anomaly in the Candidate Microlensing Event PA-99-N2}}</ref> <ref name="Answers">{{cite web|url=http://www.spaceanswers.com/deep-space/apart-from-andromeda-are-any-other-galaxies-moving-towards-us/|title=Apart from Andromeda, are any other galaxies moving towards us? - Space Facts – Astronomy, the Solar System & Outer Space - All About Space Magazine|access-date= 3 April 2016}}</ref> <ref name="StarChild">{{Cite web|url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question15.html|title=Can you see other galaxies without a telescope?|website=starchild.gsfc.nasa.gov|access-date=2022-03-02|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501043911/https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question15.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="earthsky">{{cite web|url=https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn|title=Tonight, Find the Andromeda Galaxy|date=18 September 2019|access-date=2 March 2022|تاريخ الأرشيف=30 June 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210630035808/https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn/|url-status=dead|خونديځ نېټه=30 June 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210630035808/https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210630035808/https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630035808/https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn/}}</ref> <ref name="S&T-obs">{{cite web|url=http://www.skyandtelescope.com/observing/how-to-see-the-farthest-thing-you-can-see090920150909/|title=How to See the Farthest Thing You Can See - Sky & Telescope|date=9 September 2015}}</ref> <ref name="physics">{{Cite web|url=http://www.physics.ucla.edu/~huffman/m31.html|title=M31.html|website=www.physics.ucla.edu}}</ref> <ref name="S&T">{{cite web|url=http://www.skyandtelescope.com/observing/watch-andromeda-blossom-in-binoculars091620151609/|title=Watch Andromeda Blossom in Binoculars - Sky & Telescope|date=16 September 2015}}</ref> <ref name="Backyard">{{Cite web|url=http://www.backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481|title=Observing M31, the Andromeda Galaxy|access-date=2022-03-02|تاريخ الأرشيف=2020-08-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200805132930/http://backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-08-05|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200805132930/http://backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200805132930/http://backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805132930/http://backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481}}</ref> <ref name="A-Mall">{{Cite web|url=https://www.astronomy-mall.com/Adventures.In.Deep.Space/gcm31.htm|title=Globular Clusters in the Andromeda Galaxy|website=www.astronomy-mall.com|access-date=2022-03-02|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114125214/https://www.astronomy-mall.com/Adventures.In.Deep.Space/gcm31.htm|url-status=dead}}</ref>}} t1rnvffp63hg7or26r1imgb2s3v2ixk د کارن خبرې اترې:Muhammad wazir salik aryan turk 3 55266 368928 266700 2026-09-08T19:06:56Z ~2026-48887-73 40638 /* So nice */ نوې برخه 368928 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Muhammad wazir salik aryan turk}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> <sup><font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font></sup> ۱۹:۲۶, ۳۰ اپرېل ۲۰۲۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) == So nice == so nice [[ځانگړی:ونډې/~2026-48887-73|~2026-48887-73]] ([[د کارن خبرې اترې:~2026-48887-73|talk]]) ۸ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۹:۰۶ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) 4rtfr1r6rne52cfg70qkiw6fjtd1r6w ماینکرافټ 0 57024 368929 368880 2026-09-09T06:30:21Z شاه زمان پټان 26102 د [[ځانګړی:ونډې/~2026-47979-45|~2026-47979-45]] ([[د کارن خبرې اترې:~2026-47979-45|خبرې اترې]]) له خوا شوی سمون د [[کارن:An empty bliss beyond|An empty bliss beyond]] تېر سمون ته بېرته وگرځول شو. 368877 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game|title=ماینکرافټ|image=Minecraft cover.png|caption=پروموشنل پوښ هنر|developer=[[موژنګ سټوډیو]]{{Efn|Ports to consoles developed by [[4J Studios]];<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2014/11/6/7167349/microsoft-owns-minecraft-mojang-acquisition-closes|title=Microsoft officially owns Minecraft and developer Mojang now|last=Sarkar|first=Samit|date=6 November 2014|website=Polygon|language=en|access-date=19 March 2020}}</ref> New Nintendo 3DS port developed by [[Other Ocean Interactive]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nintendo.com/games/detail/minecraft-new-nintendo-3ds-edition |title=Minecraft: New Nintendo 3DS Edition |website=www.nintendo.com|access-date=3 February 2019}}</ref>}}|publisher={{Unbulleted list | Mojang Studios{{Efn|PC/Java, Android, iOS, Wii U, Nintendo 3DS, Nintendo Switch}} | [[Microsoft Studios]]{{Efn|Xbox 360, Xbox One, Windows Phone, Windows 10 Edition}} | {{Nowrap|[[Sony Interactive Entertainment]]}}{{Efn|PlayStation 3, PlayStation 4, PlayStation Vita}} }}|series=''[[Minecraft (franchise)|Minecraft]]''|designer={{Unbulleted list | [[مارکوس پرسن]]{{Efn|۲۰۰۹–۲۰۱۱}} | [[جینس برګنسټن]]{{Efn|۲۰۱۱–حاضر}} }}|artist={{Unbulleted list | مارکوس تویونن | جیسپر بویرسټرا }}|composer=[[C418]]{{Efn|Samuel Åberg, [[Gareth Coker]], and [[Lena Raine]] have also contributed since release.}}|genre=[[سانډبکس لوبه|شګه بکس]], [[بقا لوبه|بقا]]|modes=[[یو لوبغاړی]], [[ملټي پلیر]]|platforms={{Collapsible list | title={{Nobold|[[Windows]], [[macOS]], [[Linux]]}} | [[Android (operating system)|Android]] | [[iOS]] | [[Xbox 360]] | [[Raspberry Pi]] | [[Windows Phone]] | [[PlayStation 3]] | [[Fire OS]] | [[PlayStation 4]] | [[Xbox One]] | [[PlayStation Vita]] | [[Universal Windows Platform]] | [[Wii U]] | [[tvOS]] | [[Nintendo Switch]] | [[New Nintendo 3DS]] }}}}'''ماینکرافټ''' {{Lang-en|Minecraft}} د سینډ باکس ویډیو ګېم ده چې د سویډني ویډیو لوبې پراختیا کونکي موجنګ سټوډیو لخوا رامینځته شوې. ګېم د جاوا برنامې ژبې کې د مارکوس "نوچ" پرسن لخوا رامینځته شوې. د څو لومړني خصوصي ازمونې نسخو تعقیب ، دا لومړی د می په ۲۰۰۹ کې عامه شو مخکې لدې چې په نومبر ۲۰۱۱ کې په بشپړ ډول خپور شي ، د جینس برګینسټین سره بیا پراختیا په غاړه اخلي. ''ماینکرافټ'' له هغه وروسته څو نورو پلیټفارمونو ته وړاندې شوی او د هر وخت ترټولو غوره پلورل شوې ویډیو ګېم ده ، تر ۲۰۰ ملیون ډیر کاپي پلورل شوي او ۱۲۶ ملیون میاشتني فعال کاروونکي تر ۲۰۲۰ پورې. په ''ماینکرافټ <ref>{{cite news |title=minecraft apk |url=https://dlandroid.com/minecraft-pocket-edition/|access-date=25 January 2022 |work=Minecraft |date=25 November 2021}}</ref>Minecraft '' کې ، لوبغاړي یو بلاک ، پروسیژر ډول تولید شوی 3D نړۍ په حقیقت کې د لامحدود ځمکې سره کشف کوي ، او ممکن خام توکي ، د لاسي صنایعو وسیلې او توکي کشف او استخراج کړي ، او جوړښتونه یا د ځمکې کارونه رامینځته کړي. د لوبې حالت پورې اړه لري ، لوبغاړي کولی شي د کمپیوټر کنټرول شوي خلکو سره مبارزه وکړي ، په بیله بیا په ورته نړۍ کې د نورو لوبغاړو سره همکاري یا سیالي وکړي. د لوبې حالتونو کې د بقا حالت شامل دی ، په کوم کې چې لوبغاړي باید د نړۍ رامینځته کولو او روغتیا ساتلو لپاره سرچینې ترلاسه کړي ، او تخلیقي حالت ، چیرې چې لوبغاړي لامحدود سرچینې او الوتنې ته لاسرسی لري. لوبغاړي کولی شي د لوبې نوي میکانیکونه ، توکي او شتمنۍ رامینځته کولو لپاره ګېم ترمیم کړي. == یاداښتونه == {{Notelist}} == سرچینې == <references /> == بهرنۍ اړیکې == * {{Official website|https://www.minecraft.net}} pbmd6dfta3loz1omfboctmyw538ctux جینومیک 0 58853 368920 367887 2026-09-08T17:49:52Z InternetArchiveBot 24283 Add 5 books for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368920 wikitext text/x-wiki '''جینومیک''' د بیولوژۍ یوه ګڼ‌علمي څانګه ده چې د جینوم پر جوړښت، کارکړنو، تکامل، نقشې‌اخیستنې او سمون تمرکز کوي. جینوم د یوه ژوندي موجود د DNA بشپړه مجموعه ده چې د هغه ژوندي موجود ټول جینونه او سلسه‌يي درې‌اړخیزه جوړښتي شکل‌بندي په کې شاملېږي. د جنټیک برعکس چې د فردي جینونو او په وراثت کې د هغوی د رول پر څېړنه تمرکز کوي، د جینومیک موخه د یوه ژوندي موجود د جینونو د ټولیز کمیت او ځانګړنو، د هغوی د متقابلو اړیکو او پر ارګانیزم د هغوی د اغېزو مشخصول دي. جینونه ښايي د پروتینونو تولید د انزایمونو او پیغام رسوونکو مالیکولونو په مرسته مخته یوسي. پروتینونه د اندامونو او نسجونو په څېر بدني جوړښتونه جوړوي، کیمیاوي غبرګونونه کنټرولوي او د سلولونو تر منځ سګنالونه انتقالوي. د جینومیک پرمختګونو په اکتشافي څېړنو او د سیستمونو په بیولوژۍ کې داسې بدلون رامنځته کوي چې د مغز په څېر پر پېچلو سیستمونو پوهېدل یې اسانه کړي دي.<ref>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/140145588/Molecular-Configuration-in-Sodium-Thymonucleate-Franklin-Nature-1953|title="Molecular structure of nucleic acids. Molecular configuration in sodium thymonucleate. 1953"}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18268510/|title="Theodor and Marcella Boveri: chromosomes and cytoplasm in heredity and development"|year=2008|pmid=18268510|last1=Satzinger|first1=H.|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=9|issue=3|pages=231–238|doi=10.1038/nrg2311|s2cid=15829893}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16920639/|title="Rise, fall and resurrection of chromosome territories: a historical perspective. Part I. The rise of chromosome territories"|year=2006|pmid=16920639|last1=Cremer|first1=T.|last2=Cremer|first2=C.|journal=European Journal of Histochemistry : Ejh|volume=50|issue=3|pages=161–176}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/genomics/geneticsVSgenomics/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630170807/http://www.who.int/genomics/geneticsVSgenomics/en/|url-status=dead|archive-date=June 30, 2004|publisher=World Health Organization|title=WHO definitions of genetics and genomics}}</ref> په دې برخه کې د جینوم د داخلي پدیدو څېړنه هم شاملېږي؛ لکه اپیسټاز (پر یوه جین د بل جین اغېزې)، پلیوټراپي (یو جین چې تر یوه ډېر صفتونه تر اغېز لاندې راولي)، هټروزیس (ترکیبي ځواک) او د جین په دننه کې د موقعیتونو (locus) او اللونو (allele) تر منځ نورې متقابلې اغېزې. == تاریخچه == === د لومړني تسلسل هڅې === د DNA د مارپېچ جوړښت په اړه د روزالینډ فرانکلین له تایید، په ۱۹۵۳ ز کال کې د DNA د جوړښت په اړه د جېمز واټسون او فرانسېس کریک له خپرونو او په ۱۹۵۵ ز کال کې د انسولین د اسید امینو له تسلسل نه د فرېډ سانګر له خپرونو وروسته د نیوکلیک اسیدو تسلسل ټاکنه د لومړنیو مالیکولي بیولوژیستانو پر اصلي موخه بدله شوه. په ۱۹۶۴ ز کال کې رابرټ هالي او د هغه همکارانو د نیوکلیک اسید لومړنی ټاکلی تسلسل خپور کړ، دا د الانینو د انتقالوونکې RNA ریبونوکلیوټيډي تسلسل و. د دغه کار په پراخېدو سره مارشال نیرنبرګ او فليپ لېډرد جنیټيکي کوډ درې‌ګونی ماهیت څرګند کړ او په خپلو څېړنو کې یې له ۶۴ کډونونو نه د ۵۴ کډونونو د تسلسل پر ټاکنه او معین کولو باندې بریالي شول. په ۱۹۷۲ ز کال کې والټر فیرز او د هغه همکاران د ګنټ پوهنتون د مالیکولي بیولوژۍ په لابراتوار کې لومړني کسان شول چې د MS2 باکټریوفاژ د پوښوونکي پروتین د جین تسلسل یې معلوم کړ. د فیرز ډلې د خپل MS2 پوښوونکي پروتین کار پراخ کړ او د MS2-RNA باکټریوفاژ چې(جینوم یې په ۳۵۶۹ بنسټیزو جوړو (base pairs) کې یوازې څلورو جینونو ته کوډونه ورکوي) او ۴۰سیمیان ویروس (Simian virus 40) بشپړ نوکلیوټيدي تسلسل یې په ۱۹۷۶ او ۱۹۷۸ ز کلونو کې معلوم کړ. == څېړنېزې برخې == === ‌وظیفوي جینومیک === وظیفوي جینومیک د مالیکولي بیولوژۍ یوه څانګه ده چې هڅه کوي، د جینومیکي پروژو (لکه: د جینوم د تسلسل پروژې) په مرسته د تولید شوې ډېټا لویه برخه د جین (او پروتین) د کارکړنو او متقابلو اغېزو د تشرېح لپاره وکاروي. وظیفوي جینومیک د جینومیکي معلوماتو د ساکنو اړخونو لکه: د DNA د تسلسل یا جوړښتونو په مقابل کې پر ډینامیکي اړخونو تمرکز کوي؛ لکه د جین ټرانسکرېپشن، انتقال او د پروتین-پروتین متقابلې اغېزې. په وظیفوي جینمویک کې هڅه کېږي چې د جینونو په کچه د DNA د کارکړنو، د RNA د ترانسکرېپشنونو او پروتیني محصلولاتو اړوندو پوښتنو ته ځوابونه ورکړل شي. د وظیفوي جینومیک د څېړنو تر ټولو مهمه مشخصه د دغو پوښتنو لپاره پراخه جینوميکي تګلاره ده چې په ټولیز ډول د دودیزې «جین پر جین» تګلارې پر ځای د عملیاتي وړتیا لرونکي مېتودونه په کې شاملېږي. === جوړښتي جینومیک === جوړښتي جینومیک د هرهغه پروتین درې‌اړخیز جوړښت تشرېح کوي چې د یوه مشخص جینوم له‌خوا کوډونه ورکړل شوي وي. دغه پر جینوم ولاړه تګلاره د یوه داسې مېتود امکان برابروي چې د تجربوي او ماډل جوړوونکو تګلارو د ترکیب په واسطه د جوړښت د معلومولو لوړه وړتیا لري. د جوړښتي جینومیک او دودیزې جوړښتي وړاندوینې تر منځ اصلي توپیر دا دی چې جوړښتي جینومیک پر یوه ځانګړي پروتین د تمرکز پر ځای هڅه کوي د هر هغه پروتین جوړښت مشخص کړي چې د جینوم له‌خوا کوډونه ورکړل شوي دي. د موجودو بشپړ-جینومي تسلسلونو تر څنګ، د ازمېښتي او ماډل جوړوونکو مېتودونو د ترکیب له لارې په چټکۍ سره د جوړښت وړاندوینه کولای شو، ځانګړی دلیل دا دی چې ډېر شمېر تسلسلي جینومونو او مخکې له مخکې حل شویو پروتیني جوړښتونو ته لاسرسی، څېړونکو ته د دې امکان برابروي چې د پروتین جوړښت ته د مخکې حل شویو همولوګونو د جوړښتونو له مخې ماډل ورکړي. جوړښتي جینومیک د جوړښت د ټاکنې یا تعیین لپاره ډېرې تګلارې لري، لکه: تجربوي مېتودونه چې جینومي تسلسل په کې کارول کېږي یا پر ماډل جوړونه ولاړې تګلارې. د دودیزې جوړښتي بیولوژۍ برعکس، د پروتین د جوړښت ټاکنه د پروتین د کارکړنو په اړه تر هر څه وړاندې د جوړښتي جینومیک د هڅو په پایله کې پېژندل شوې ده. === اپي جینومیک === اپي جینومیک د یوه سلول پر جنیټيکي ماده چې د اپي جینوم په توګه پېژندل کېږي، د اپي جنیټيکي بدلونونو د بشپړې ټولګې څېړنه ده. اپي جنیټيکي بدلونونه پر DNA یا د سلول پر هستونونو د راګرځېدو وړ بدلونونه دي چې د DNA د تسلسل له بدلولو پرته د جین پر څرګندېدو اغېز کوي. دوه تر ټولو مشخص اپي جنیټيکي بدلونونه د DNA مټلېشن (DNA methylation) او د هسټون تعدیل دي. اپي جنیټکي بدلونونه د جین په څرګندولو او تنظیمولو کې مهم رول لري او په ګڼو سلولي پروسو، لکه: توپیر، پراختیا او تومور لرې کولو کې ښکېل دي. په نړیواله کچه د اپي جنیټیک څېړنه په وروستیو کې د ګټورو ازمېښتونو د عملي کولو له لارې ممکنه شوې ده. === مېتا جینومیک === مېتا جینومیک د مېتاجینومونو څېړنه ده، هغه جنیتيکي توکي دي چې په مستقیم ډول له چاپېریالي بېلګو نه ترلاسه کېږي. دغه پراخه برخه چاپېریالي جینومیک، اکوجینومیک یا د ټولنې جینومیک هم نومولی شو. په داسې حال کې چې دودیزه مایکروبیولوژي او د میکروبي جینوم تسلسل پر کلونل کښتونو تکیه کوي [د کلون (clone) معنا هغه بوټي یا ژوندي موجودات دي چې په غیر الحاقي لارو رامنځته شوي وي، لکه: د سلولونو د تثکیر له لارې چې زېږېږي یا رامنځته کېږي] د لومړنیو چاپېریالي جینونو تسلسل ځانګړي جینونه (تر ډېره 16S rRNA جین) په یوه طبیعي نمونه کې د تنوع د پېژنیال یا پروفایل د تولید لپاره رامنځته کوي. دغه ډول څېړنو وښوده چې، د ژوندیو موجوداتو ډېری میکروبي تنوع د کرنیزو مېتودونو له امله له لاسه وتلې ده. د فریډېریک سانګر د تسلسل په وروستیو څېړنو کې له ټولو جینونو نه د بې‌طرفانه بېلګو د ترلاسه کولو لپاره د ټولو هغو ټولنو له غړو نه استفاده شوې ده چې، نمونه یې اخیستل شوې ده. مېتا جینومیک د هغه ځواک له امله چې د مایکروسکوپي موجوداتو د ژوند د پخوانۍ بټې تنوع په څرګندولو کې یې لري، د میکروبي نړۍ د کتلو لپاره یو ځواکمن لنز وړاندې کوي چې د ټولو ژوندیو موجوداتو په اړه د پوهېدو بدلون رامنځته کولی شي. == سرچینې == {{Reflist|colwidth=33em|refs=<!-- Converted to LDR format using [[User:PleaseStand/References segregator]] --> <ref name = "1000genomes2012">{{cite journal | vauthors = Abecasis GR, Auton A, Brooks LD, DePristo MA, Durbin RM, Handsaker RE, Kang HM, Marth GT, McVean GA | title = An integrated map of genetic variation from 1,092 human genomes | journal = Nature | volume = 491 | issue = 7422 | pages = 56–65 | date = November 2012 | pmid = 23128226 | pmc = 3498066 | doi = 10.1038/nature11632 | bibcode = 2012Natur.491...56T }}</ref> <ref name = "Anderson_1981">{{cite journal | vauthors = Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG | display-authors = 6 | title = Sequence and organization of the human mitochondrial genome | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-04-09_290_5806/page/457 | journal = Nature | volume = 290 | issue = 5806 | pages = 457–65 | date = April 1981 | pmid = 7219534 | doi = 10.1038/290457a0 | bibcode = 1981Natur.290..457A | s2cid = 4355527 }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Anderson_1981a">{{cite journal | vauthors = Anderson S | title = Shotgun DNA sequencing using cloned DNase I-generated fragments | journal = Nucleic Acids Research | volume = 9 | issue = 13 | pages = 3015–27 | date = July 1981 | pmid = 6269069 | pmc = 327328 | doi = 10.1093/nar/9.13.3015 }}</ref> <ref name = "Ankeny_2003">{{cite journal | vauthors = Ankeny RA | title = Sequencing the genome from nematode to human: changing methods, changing science | url = https://archive.org/details/sim_endeavour_2003-06_27_2/page/n48 | journal = Endeavour | volume = 27 | issue = 2 | pages = 87–92 | date = June 2003 | pmid = 12798815 | doi = 10.1016/S0160-9327(03)00061-9 }}</ref> <ref name = "Baker_2011">{{cite journal | vauthors = Baker M | title = Synthetic genomes: The next step for the synthetic genome | journal = Nature | volume = 473 | issue = 7347 | pages = 403, 405–8 | date = May 2011 | pmid = 21593873 | doi = 10.1038/473403a | bibcode = 2011Natur.473..403B | s2cid = 205064528 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Baker_2012_Blog">{{cite web | first = Monya | last = Baker | name-list-style = vanc | title = Benchtop sequencers ship off | work = Nature News Blog | format = Blog | access-date = 2012-12-22 | date = 14 September 2012 | url = http://blogs.nature.com/news/2012/09/benchtop-sequencers-ship-off.html}}</ref> <ref name = "Barnes_2008">{{cite book | publisher = University of Chicago Press | isbn = 978-0-226-17295-8 | last1 = Barnes | first1 = Barry | last2 = Dupré | first2 = John | title = Genomes and what to make of them | url = https://archive.org/details/genomeswhattomak0000barn | location = Chicago | year = 2008 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "BBC_2004">{{cite news | title = Human gene number slashed | work = BBC | access-date = 2012-12-21 | date = 20 October 2004 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3760766.stm }}</ref> <ref name = "Bioinf_Methods">{{cite book | title = Bioinformatics | volume = 453 | pages = v–vi | year = 2008 | pmid = 18720577| doi = 10.1007/978-1-60327-429-6 | isbn = 978-1-60327-428-9 | series = Methods in Molecular Biology | editor1-first = Jonathan M | editor1-last = Keith | name-list-style = vanc | last1 = Keith | first1 = J. M. }}</ref> <ref name = "Brenner_2000">{{cite journal | vauthors = Brenner SE, Levitt M | title = Expectations from structural genomics | journal = Protein Science | volume = 9 | issue = 1 | pages = 197–200 | date = January 2000 | pmid = 10739263 | pmc = 2144435 | doi = 10.1110/ps.9.1.197 }}</ref> <ref name = "Brenner_2001">{{cite journal | vauthors = Brenner SE | title = A tour of structural genomics | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 2 | issue = 10 | pages = 801–9 | date = October 2001 | pmid = 11584296 | doi = 10.1038/35093574 | s2cid = 5656447 | url = http://compbio.berkeley.edu/people/brenner/pubs/brenner-2001-nrg-strgen.pdf }}</ref> <ref name="Brent_2008">{{cite journal | vauthors = Brent MR | title = Steady progress and recent breakthroughs in the accuracy of automated genome annotation | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 9 | issue = 1 | pages = 62–73 | date = January 2008 | pmid = 18087260 | doi = 10.1038/nrg2220 | s2cid = 20412451 | url = http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf | access-date = 2013-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130529013309/http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf | archive-date = 2013-05-29 | url-status = dead | archivedate = 2013-05-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130529013309/http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf }}</ref> <ref name = "Canchaya_2003">{{cite journal | vauthors = Canchaya C, Proux C, Fournous G, Bruttin A, Brüssow H | title = Prophage genomics | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 67 | issue = 2 | pages = 238–76, table of contents | date = June 2003 | pmid = 12794192 | pmc = 156470 | doi = 10.1128/MMBR.67.2.238-276.2003 }}</ref> <ref name = "Chain_2009">{{cite journal | vauthors = Chain PS, Grafham DV, Fulton RS, Fitzgerald MG, Hostetler J, Muzny D, Ali J, Birren B, Bruce DC, Buhay C, Cole JR, Ding Y, Dugan S, Field D, Garrity GM, Gibbs R, Graves T, Han CS, Harrison SH, Highlander S, Hugenholtz P, Khouri HM, Kodira CD, Kolker E, Kyrpides NC, Lang D, Lapidus A, Malfatti SA, Markowitz V, Metha T, Nelson KE, Parkhill J, Pitluck S, Qin X, Read TD, Schmutz J, Sozhamannan S, Sterk P, Strausberg RL, Sutton G, Thomson NR, Tiedje JM, Weinstock G, Wollam A, Detter JC | title = Genomics. Genome project standards in a new era of sequencing | journal = Science | volume = 326 | issue = 5950 | pages = 236–7 | date = October 2009 | pmid = 19815760 | pmc = 3854948 | doi = 10.1126/science.1180614 | bibcode = 2009Sci...326..236C | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Chaston_2012">{{cite journal | vauthors = Chaston J, Douglas AE | title = Making the most of "omics" for symbiosis research | journal = The Biological Bulletin | volume = 223 | issue = 1 | pages = 21–9 | date = August 2012 | pmid = 22983030 | pmc = 3491573 | doi = 10.1086/BBLv223n1p21 }}</ref>> <ref name = "Church_2005">{{cite journal | vauthors = Church GM | title = Genomes for all | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2006-01_294_1/page/46 | journal = Scientific American | volume = 294 | issue = 1 | pages = 46–54 | date = January 2006 | pmid = 16468433 | doi = 10.1038/scientificamerican0106-46 | bibcode = 2006SciAm.294a..46C }}</ref> <ref name = "Church_2012">{{cite book | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-02175-8 | last1 = Church | first1 = George M | first2 = Edward | last2 = Regis | title = Regenesis : how synthetic biology will reinvent nature and ourselves | url = https://archive.org/details/regenesishowsynt0000chur | location = New York | year = 2012 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Culver_2002">{{cite encyclopedia | publisher = Macmillan Reference USA | isbn = 978-0-02-865606-9 | editor-first = Richard | editor-last = Robinson | last1 = Culver | first1 = Kenneth W | first2 = Mark A | last2 = Labow | title = Genomics | encyclopedia = Genetics | series = Macmillan Science Library | date = 8 November 2002 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/genetics0000unse }}</ref> <ref name = "Darden_2010">{{cite book | edition = Fall 2010 | editor-first = Edward N | editor-last = Zalta | last = Darden | first = Lindley | author2 = James Tabery | title = The Stanford Encyclopedia of Philosophy | chapter = Molecular Biology | year = 2010 | chapter-url = http://plato.stanford.edu/archives/fall2010/entries/molecular-biology/ | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "DNA_colony_patents">{{cite web | last1 = Kawashima | first1 = Eric H | first2 = Laurent | last2 = Farinelli | first3 = Pascal | last3 = Mayer | title = Method of nucleic acid amplification | access-date = 2012-12-22 | date = 12 May 2005 | url = http://www.google.com/patents/US20050100900 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Eisen_2007">{{cite journal | vauthors = Eisen JA | title = Environmental shotgun sequencing: its potential and challenges for studying the hidden world of microbes | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 3 | pages = e82 | date = March 2007 | pmid = 17355177 | pmc = 1821061 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050082 }}</ref> <ref name = "Eisen_2012">{{cite journal | vauthors = Eisen JA | title = Badomics words and the power and peril of the ome-meme | journal = GigaScience | volume = 1 | issue = 1 | pages = 6 | date = July 2012 | pmid = 23587201 | pmc = 3617454 | doi = 10.1186/2047-217X-1-6 }}</ref> <ref name = "Ensmbl_2013">{{cite journal | vauthors = Flicek P, Ahmed I, Amode MR, Barrell D, Beal K, Brent S, Carvalho-Silva D, Clapham P, Coates G, Fairley S, Fitzgerald S, Gil L, García-Girón C, Gordon L, Hourlier T, Hunt S, Juettemann T, Kähäri AK, Keenan S, Komorowska M, Kulesha E, Longden I, Maurel T, McLaren WM, Muffato M, Nag R, Overduin B, Pignatelli M, Pritchard B, Pritchard E, Riat HS, Ritchie GR, Ruffier M, Schuster M, Sheppard D, Sobral D, Taylor K, Thormann A, Trevanion S, White S, Wilder SP, Aken BL, Birney E, Cunningham F, Dunham I, Harrow J, Herrero J, Hubbard TJ, Johnson N, Kinsella R, Parker A, Spudich G, Yates A, Zadissa A, Searle SM | title = Ensembl 2013 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D48–55 | date = January 2013 | pmid = 23203987 | pmc = 3531136 | doi = 10.1093/nar/gks1236 | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Entrez_2011">{{cite web | title = Genome Project Statistics | work = Entrez Genome Project | access-date = 2011-11-18 | date = 7 October 2011 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genomes/static/gpstat.html}}</ref> <ref name = "Feero_2011">{{cite journal | vauthors = Hudson KL | title = Genomics, health care, and society | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-09-15_365_11/page/1033 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 365 | issue = 11 | pages = 1033–41 | date = September 2011 | pmid = 21916641 | doi = 10.1056/NEJMra1010517 }}</ref> <ref name = "Feero_2011a">{{cite journal | vauthors = O'Donnell CJ, Nabel EG | title = Genomics of cardiovascular disease | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-12-01_365_22/page/2098 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 365 | issue = 22 | pages = 2098–109 | date = December 2011 | pmid = 22129254 | doi = 10.1056/NEJMra1105239 }}</ref> <ref name = "Fiers_1976">{{cite journal | vauthors = Fiers W, Contreras R, Duerinck F, Haegeman G, Iserentant D, Merregaert J, Min Jou W, Molemans F, Raeymaekers A, Van den Berghe A, Volckaert G, Ysebaert M | title = Complete nucleotide sequence of bacteriophage MS2 RNA: primary and secondary structure of the replicase gene | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-04-08_260_5551/page/500 | journal = Nature | volume = 260 | issue = 5551 | pages = 500–7 | date = April 1976 | pmid = 1264203 | doi = 10.1038/260500a0 | bibcode = 1976Natur.260..500F | s2cid = 4289674 | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Fiers_1978">{{cite journal | vauthors = Fiers W, Contreras R, Haegemann G, Rogiers R, Van de Voorde A, Van Heuverswyn H, Van Herreweghe J, Volckaert G, Ysebaert M | title = Complete nucleotide sequence of SV40 DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-05-11_273_5658/page/113 | journal = Nature | volume = 273 | issue = 5658 | pages = 113–20 | date = May 1978 | pmid = 205802 | doi = 10.1038/273113a0 | bibcode = 1978Natur.273..113F | s2cid = 1634424 }}</ref> <ref name = "Fleischmann_1995">{{cite journal | vauthors = Fleischmann RD, Adams MD, White O, Clayton RA, Kirkness EF, Kerlavage AR, Bult CJ, Tomb JF, Dougherty BA, Merrick JM | s2cid = 10423613 | title = Whole-genome random sequencing and assembly of Haemophilus influenzae Rd | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-07-28_269_5223/page/496 | journal = Science | volume = 269 | issue = 5223 | pages = 496–512 | date = July 1995 | pmid = 7542800 | doi = 10.1126/science.7542800 | bibcode = 1995Sci...269..496F | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Fouts_2005">{{cite journal | vauthors = Fouts DE | title = Phage_Finder: automated identification and classification of prophage regions in complete bacterial genome sequences | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = 20 | pages = 5839–51 | date = November 2006 | pmid = 17062630 | pmc = 1635311 | doi = 10.1093/nar/gkl732 }}</ref> <ref name = "Francis_2011">{{cite book | publisher = WW Norton | isbn = 978-0-393-07005-7 | last = Francis | first = Richard C | title = Epigenetics : the ultimate mystery of inheritance | location = New York | date = 2011 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Geba_2009">{{cite journal | vauthors = Wu D, Hugenholtz P, Mavromatis K, Pukall R, Dalin E, Ivanova NN, Kunin V, Goodwin L, Wu M, Tindall BJ, Hooper SD, Pati A, Lykidis A, Spring S, Anderson IJ, D'haeseleer P, Zemla A, Singer M, Lapidus A, Nolan M, Copeland A, Han C, Chen F, Cheng JF, Lucas S, Kerfeld C, Lang E, Gronow S, Chain P, Bruce D, Rubin EM, Kyrpides NC, Klenk HP, Eisen JA | display-authors = 6 | title = A phylogeny-driven genomic encyclopaedia of Bacteria and Archaea | journal = Nature | volume = 462 | issue = 7276 | pages = 1056–60 | date = December 2009 | pmid = 20033048 | pmc = 3073058 | doi = 10.1038/nature08656 | bibcode = 2009Natur.462.1056W }}</ref> <ref name = "Gilbert_1977">{{cite journal | vauthors = Maxam AM, Gilbert W | title = A new method for sequencing DNA | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 2 | pages = 560–4 | date = February 1977 | pmid = 265521 | pmc = 392330 | doi = 10.1073/pnas.74.2.560 | bibcode = 1977PNAS...74..560M | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Goffeau_1996">{{cite journal | vauthors = Goffeau A, Barrell BG, Bussey H, Davis RW, Dujon B, Feldmann H, Galibert F, Hoheisel JD, Jacq C, Johnston M, Louis EJ, Mewes HW, Murakami Y, Philippsen P, Tettelin H, Oliver SG | s2cid = 211123134 | title = Life with 6000 genes | url = https://archive.org/details/sim_science_1996-10-25_274_5287/page/546 | journal = Science | volume = 274 | issue = 5287 | pages = 546, 563–7 | date = October 1996 | pmid = 8849441 | doi = 10.1126/science.274.5287.546 | bibcode = 1996Sci...274..546G }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Hall_2007">{{cite journal | vauthors = Hall N | title = Advanced sequencing technologies and their wider impact in microbiology | journal = The Journal of Experimental Biology | volume = 210 | issue = Pt 9 | pages = 1518–25 | date = May 2007 | pmid = 17449817 | doi = 10.1242/jeb.001370 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Herrero_2008">{{cite book | editor-last1 = Herrero | editor-first1 = A | editor-last2 = Flores | editor-first2 = E | title = The Cyanobacteria: Molecular Biology, Genomics and Evolution | edition = 1st | publisher = Caister Academic Press | year = 2008 | url = http://www.horizonpress.com/cyan | isbn = 978-1-904455-15-8 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Holley_1965a">{{cite journal | vauthors = Holley RW, Everett GA, Madison JT, Zamir A | title = Nucleotide sequences in the yeast alanine transfer ribonucleic acid | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 240 | issue = 5 | pages = 2122–8 | date = May 1965 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)97435-1 | pmid = 14299636 | url = http://www.jbc.org/content/240/5/2122.full.pdf | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Holley_1965b">{{cite journal | vauthors = Holley RW, Apgar J, Everett GA, Madison JT, Marquisee M, Merrill SH, Penswick JR, Zamir A | title = Structure of a ribonucleic acid | url = https://archive.org/details/sim_science_1965-03-19_147_3664/page/1462 | journal = Science | volume = 147 | issue = 3664 | pages = 1462–5 | date = March 1965 | pmid = 14263761 | doi = 10.1126/science.147.3664.1462 | bibcode = 1965Sci...147.1462H | s2cid = 40989800 }}</ref> <ref name = "Hugenholz_1998">{{cite journal | vauthors = Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title = Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 18 | pages = 4765–74 | date = September 1998 | pmid = 9733676 | pmc = 107498 | doi = 10.1128/JB.180.18.4765-4774.1998 }}</ref> <ref name = "illumina2012">{{cite conference | publisher = Illumina, Inc. | pages = 12 | last = Illumina, Inc. | title = An Introduction to Next-Generation Sequencing Technology | location = San Diego, California, USA | access-date = 2012-12-28 | date = 28 February 2012 | url = http://www.illumina.com/Documents/products/Illumina_Sequencing_Introduction.pdf}}</ref> <ref name = "Kadakkuzha_2013">{{cite journal | vauthors = Kadakkuzha BM, Puthanveettil SV | title = Genomics and proteomics in solving brain complexity | journal = Molecular BioSystems | volume = 9 | issue = 7 | pages = 1807–21 | date = July 2013 | pmid = 23615871 | doi = 10.1039/C3MB25391K | pmc = 6425491 }}</ref> <ref name="Kaiser_2003">{{cite journal | vauthors = Kaiser O, Bartels D, Bekel T, Goesmann A, Kespohl S, Pühler A, Meyer F | title = Whole genome shotgun sequencing guided by bioinformatics pipelines--an optimized approach for an established technique | journal = Journal of Biotechnology | volume = 106 | issue = 2–3 | pages = 121–33 | date = December 2003 | pmid = 14651855 | doi = 10.1016/j.jbiotec.2003.08.008 }}</ref> <ref name = "Klug_2012">{{cite book | edition = 10th | publisher = Pearson Education | isbn = 978-0-321-72412-0 | title = Concepts of genetics | url = https://archive.org/details/conceptsofgeneti0000unse | location = San Francisco | year = 2012}}</ref> <ref name = "Laird_2010">{{cite journal | vauthors = Laird PW | title = Principles and challenges of genomewide DNA methylation analysis | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 11 | issue = 3 | pages = 191–203 | date = March 2010 | pmid = 20125086 | doi = 10.1038/nrg2732 | s2cid = 6780101 }}</ref> <ref name = "Lu_2014">{{cite journal | vauthors = Lu YF, Goldstein DB, Angrist M, Cavalleri G | title = Personalized medicine and human genetic diversity | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 4 | issue = 9 | pages = a008581 | date = July 2014 | pmid = 25059740 | pmc = 4143101 | doi = 10.1101/cshperspect.a008581 }}</ref> <ref name = "Marco_2010">{{cite book | editor-last = Marco | editor-first = D | year = 2010 | title = Metagenomics: Theory, Methods and Applications | publisher = Caister Academic Press | isbn = 978-1-904455-54-7 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Marco_2011">{{cite book | editor-last = Marco | editor-first = D | year = 2011 | title = Metagenomics: Current Innovations and Future Trends | url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse | publisher = [[Caister Academic Press]] | isbn = 978-1-904455-87-5 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Mardis_2008">{{cite journal | vauthors = Mardis ER | title = Next-generation DNA sequencing methods | journal = Annual Review of Genomics and Human Genetics | volume = 9 | pages = 387–402 | year = 2008 | pmid = 18576944 | doi = 10.1146/annurev.genom.9.081307.164359 | url = http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf | access-date = 2013-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130518193940/http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf | archive-date = 2013-05-18 | url-status = dead | archivedate = 2013-05-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518193940/http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf }}</ref> <ref name = "Marsden_2007">{{cite journal | vauthors = Marsden RL, Lewis TA, Orengo CA | title = Towards a comprehensive structural coverage of completed genomes: a structural genomics viewpoint | journal = BMC Bioinformatics | volume = 8 | pages = 86 | date = March 2007 | pmid = 17349043 | pmc = 1829165 | doi = 10.1186/1471-2105-8-86 }}</ref> <ref name = "Mavro_2012">{{cite journal | vauthors = Mavromatis K, Land ML, Brettin TS, Quest DJ, Copeland A, Clum A, Goodwin L, Woyke T, Lapidus A, Klenk HP, Cottingham RW, Kyrpides NC | title = The fast changing landscape of sequencing technologies and their impact on microbial genome assemblies and annotation | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 12 | pages = e48837 | year = 2012 | pmid = 23251337 | pmc = 3520994 | doi = 10.1371/journal.pone.0048837 | editor1-last = Liu | bibcode = 2012PLoSO...748837M | editor1-first = Zhanjiang | display-authors = 6 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "McCutcheon_2011">{{cite journal | vauthors = McCutcheon JP, von Dohlen CD | title = An interdependent metabolic patchwork in the nested symbiosis of mealybugs | journal = Current Biology | volume = 21 | issue = 16 | pages = 1366–72 | date = August 2011 | pmid = 21835622 | pmc = 3169327 | doi = 10.1016/j.cub.2011.06.051 }}</ref> <ref name = "McElheny_2010">{{cite book | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-04333-0 | last = McElheny | first = Victor | title = Drawing the map of life : inside the Human Genome Project | location = New York NY | year = 2010 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/drawingmapoflife0000mcel }}</ref> <ref name = "McGrath_2007">{{cite book | editor-last1 = McGrath | editor-first1 = S | editor-last2 = van Sinderen | editor-first2 = D | title = Bacteriophage: Genetics and Molecular Biology | edition = 1st | publisher = Caister Academic Press | year = 2007 | url = http://www.horizonpress.com/phage | isbn = 978-1-904455-14-1 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Min_1972">{{cite journal | vauthors = Min Jou W, Haegeman G, Ysebaert M, Fiers W | title = Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1972-05-12_237_5350/page/82 | journal = Nature | volume = 237 | issue = 5350 | pages = 82–8 | date = May 1972 | pmid = 4555447 | doi = 10.1038/237082a0 | bibcode = 1972Natur.237...82J | s2cid = 4153893 }}</ref> <ref name = "Neilsen_2012">{{cite journal | vauthors = Nielsen R | title = Genomics: In search of rare human variants | journal = Nature | volume = 467 | issue = 7319 | pages = 1050–1 | date = October 2010 | pmid = 20981085 | doi = 10.1038/4671050a | bibcode = 2010Natur.467.1050N | doi-access = free }}</ref> <ref name = "nhgriDog2004">{{cite web | last = [[National Human Genome Research Institute]] | title = Dog Genome Assembled: Canine Genome Now Available to Research Community Worldwide | work = Genome.gov | date = 14 July 2004 | url = http://www.genome.gov/12511476 | access-date = 2012-01-20 }}</ref> <ref name = "Nuremberg_1965">{{cite journal | vauthors = Nirenberg M, Leder P, Bernfield M, Brimacombe R, Trupin J, Rottman F, O'Neal C | title = RNA codewords and protein synthesis, VII. On the general nature of the RNA code | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 53 | issue = 5 | pages = 1161–8 | date = May 1965 | pmid = 5330357 | pmc = 301388 | doi = 10.1073/pnas.53.5.1161 | bibcode = 1965PNAS...53.1161N | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Ohyama_1986">{{cite journal | last1 = Ohyama | first1 = K | last2 = Fukuzawa | first2 = H | last3 = Kohchi | first3 = T | last4 = Shirai | first4 = H | last5 = Sano | first5 = T | last6 = Sano | first6 = S | last7 = Umesono | first7 = K | last8 = Shiki | first8 = Y | last9 = Takeuchi | first9 = M | doi = 10.1038/322572a0 | last10 = Chang | first10 = Z | last11 = Aota | first11 = SI | last12 = Inokuchi | first12 = H | last13 = Ozeki | first13 = H | title = Chloroplast gene organization deduced from complete sequence of liverwort Marchantia polymorpha chloroplast DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1986-08-07_322_6079/page/572 | journal = Nature | volume = 322 | issue = 6079 | pages = 572–574 | year = 1986 | name-list-style = vanc | display-authors = 6 |bibcode = 1986Natur.322..572O | s2cid = 4311952 }}</ref> <ref name = "Oliver_1992">{{cite journal | vauthors = Oliver SG, van der Aart QJ, Agostoni-Carbone ML, Aigle M, Alberghina L, Alexandraki D, Antoine G, Anwar R, Ballesta JP, Benit P | title = The complete DNA sequence of yeast chromosome III | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-05-07_357_6373/page/38 | journal = Nature | volume = 357 | issue = 6373 | pages = 38–46 | date = May 1992 | pmid = 1574125 | doi = 10.1038/357038a0 | author-link1 = Stephen Oliver (scientist) | bibcode = 1992Natur.357...38O | s2cid = 4271784 }}</ref> <ref name = "oxford">{{cite encyclopedia | edition = Third | publisher = Oxford University Press | title = Genome, n | encyclopedia = Oxford English Dictionary | access-date = 2012-12-01 | year = 2008 | url = http://www.oed.com/view/Entry/7761 }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Pevsner_2009">{{cite book | edition = 2nd | publisher = Wiley-Blackwell | isbn = 978-0-470-08585-1 | last = Pevsner | first = Jonathan | title = Bioinformatics and functional genomics | location = Hoboken, NJ | year = 2009 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/bioinformaticsfu00pevs_0 }}</ref> <ref name = "Pop_2008">{{cite journal | vauthors = Pop M | title = Genome assembly reborn: recent computational challenges | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 10 | issue = 4 | pages = 354–66 | date = July 2009 | pmid = 19482960 | pmc = 2691937 | doi = 10.1093/bib/bbp026 }}</ref> <ref name = "Quail_2012">{{cite journal | vauthors = Quail MA, Smith M, Coupland P, Otto TD, Harris SR, Connor TR, Bertoni A, Swerdlow HP, Gu Y | title = A tale of three next generation sequencing platforms: comparison of Ion Torrent, Pacific Biosciences and Illumina MiSeq sequencers | journal = BMC Genomics | volume = 13 | pages = 341 | date = July 2012 | pmid = 22827831 | pmc = 3431227 | doi = 10.1186/1471-2164-13-341 }}</ref> <ref name = "Sanger_1975">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Coulson AR | title = A rapid method for determining sequences in DNA by primed synthesis with DNA polymerase | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1975-05-25_94_3/page/441 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 94 | issue = 3 | pages = 441–8 | date = May 1975 | pmid = 1100841 | doi = 10.1016/0022-2836(75)90213-2 }}</ref> <ref name = "Sanger_1977">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Air GM, Barrell BG, Brown NL, Coulson AR, Fiddes CA, Hutchison CA, Slocombe PM, Smith M | title = Nucleotide sequence of bacteriophage phi X174 DNA | url = https://archive.org/details/nature-uk_1977-02-24_265_5596/page/687 | journal = Nature | volume = 265 | issue = 5596 | pages = 687–95 | date = February 1977 | pmid = 870828 | doi = 10.1038/265687a0 | bibcode = 1977Natur.265..687S | s2cid = 4206886 }}</ref> <ref name = "Sanger_1977a">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Nicklen S, Coulson AR | title = DNA sequencing with chain-terminating inhibitors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 12 | pages = 5463–7 | date = December 1977 | pmid = 271968 | pmc = 431765 | doi = 10.1073/pnas.74.12.5463 | bibcode = 1977PNAS...74.5463S | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Sanger_1980">{{cite web | last = Sanger | first = Fredrick | name-list-style = vanc | year = 1980 | title = Nobel lecture: Determination of nucleotide sequences in DNA | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/sanger-lecture.pdf | access-date = 2010-10-18 }}</ref> <ref name = "Shinozaki_1986">{{cite journal | vauthors = Shinozaki K, Ohme M, Tanaka M, Wakasugi T, Hayashida N, Matsubayashi T, Zaita N, Chunwongse J, Obokata J, Yamaguchi-Shinozaki K, Ohto C, Torazawa K, Meng BY, Sugita M, Deno H, Kamogashira T, Yamada K, Kusuda J, Takaiwa F, Kato A, Tohdoh N, Shimada H, Sugiura M | title = The complete nucleotide sequence of the tobacco chloroplast genome: its gene organization and expression | journal = The EMBO Journal | volume = 5 | issue = 9 | pages = 2043–2049 | date = September 1986 | pmid = 16453699 | pmc = 1167080 | display-authors = 6 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1986.tb04464.x }}</ref> <ref name = "Staden_1979">{{cite journal | vauthors = Staden R | title = A strategy of DNA sequencing employing computer programs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 6 | issue = 7 | pages = 2601–10 | date = June 1979 | pmid = 461197 | pmc = 327874 | doi = 10.1093/nar/6.7.2601 }}</ref> <ref name = "Stein_2001">{{cite journal | vauthors = Stein L | title = Genome annotation: from sequence to biology | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 2 | issue = 7 | pages = 493–503 | date = July 2001 | pmid = 11433356 | doi = 10.1038/35080529 | s2cid = 12044602 }}</ref> <ref name = "Tamarin_2004">{{cite book | edition = 7 | publisher = McGraw Hill | isbn = 978-0-07-124320-9 | last = Tamarin | first = Robert H | title = Principles of genetics | url = https://archive.org/details/principlesofgene0000robe | location = London | year = 2004 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "tenBosch2008">{{cite journal | vauthors = ten Bosch JR, Grody WW | title = Keeping up with the next generation: massively parallel sequencing in clinical diagnostics | journal = The Journal of Molecular Diagnostics | volume = 10 | issue = 6 | pages = 484–92 | date = November 2008 | pmid = 18832462 | pmc = 2570630 | doi = 10.2353/jmoldx.2008.080027 }}</ref> <ref name = "Tucker_2009">{{cite journal | vauthors = Tucker T, Marra M, Friedman JM | title = Massively parallel sequencing: the next big thing in genetic medicine | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 85 | issue = 2 | pages = 142–54 | date = August 2009 | pmid = 19679224 | pmc = 2725244 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.06.022 }}</ref> <ref name = "Viruses_2011">{{cite web | title = Complete genomes: Viruses | work = NCBI | access-date = 2011-11-18 | date = 17 November 2011 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genomes/GenomesGroup.cgi?taxid=10239 }}</ref> <ref name = "wsj_2012">{{cite news | issn = 0099-9660 | last = Hotz | first = Robert Lee | title = Here"s an Omical Tale: Scientists Discover Spreading Suffix | work = Wall Street Journal | access-date = 2013-01-04 | date = 13 August 2012 | url = https://www.wsj.com/articles/SB10000872396390444840104577551433143153716 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Yadav_2007">{{cite journal | vauthors = Yadav SP | title = The wholeness in suffix -omics, -omes, and the word om | journal = Journal of Biomolecular Techniques | volume = 18 | issue = 5 | pages = 277 | date = December 2007 | pmid = 18166670 | pmc = 2392988 }}</ref> <ref name = "Yue_2001">{{cite journal | vauthors = Yue GH, Lo LC, Zhu ZY, Lin G, Feng F | title = The complete nucleotide sequence of the mitochondrial genome of Tetraodon nigroviridis | journal = DNA Sequence | volume = 17 | issue = 2 | pages = 115–21 | date = April 2006 | pmid = 17076253 | doi = 10.1080/10425170600700378 | s2cid = 21797344 }}</ref> <ref name = "Zimmer_2009a">{{cite news | issn = 0362-4331 | last = Zimmer | first = Carl | title = Scientists Start a Genomic Catalog of Earth's Abundant Microbes | work = The New York Times | access-date = 2012-12-21 | date = 29 December 2009 | url = https://www.nytimes.com/2009/12/29/science/29microbes.html | name-list-style = vanc }}</ref>}} 27ql065gwmjn7zcze7udgh2668qtjxj بیولوژيکي جګړه 0 58988 368927 365846 2026-09-08T19:01:32Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368927 wikitext text/x-wiki '''بیولوژيکي جګړه''' چې د '''میکروبي جګړې''' په نامه هم پېژندل کېږي، د یوه جنګي عمل په توګه د انسانانو د وژلو، زیانمنولو او ناتوانه کولو په موخه د باکټریاوو، ویروسونو، حشراتو او فنجي په څېر بیولوژيکي زهر یا عفوني عوامل کارول دي. بیولوژيکي وسلې ژوندي موجودات یا د تکثیر په حال کې موجودات دي (یعنې ویروسونه، چې په نړیوال ډول «ژوندي» نه ګڼل کېږي). د حشره‌پېژندنې (حشراتو) جګړه د بیولوژيکي جګړې یو فرعي ډول دی. یرغلیزه بیولوژيکي جګړه د نړیوالو بشرپالو حقوقو، نړیوالو عرفي حقوقو او ګڼو نړیوالو معاهدو پر بنسټ ممنوع ده. په ځانګړي ډول د بیولوژيکي وسلو د ۱۹۷۲ کال کنوانسیون (BWC) د بیولوژيکي وسلو پراختیا، تولید، پېرودل، لېږدول، زېرمه کول او کارول ممنوع کړي دي. له دې امله په وسله‌والو نښتو کې د بیولوژيکي عواملو کارول جنګي جنایت دی. (BWC) د مخنیوي، خوندیتابه یا نورو سوله‌ييزو موخو لپاره دفاعي بیولوژيکي څېړنې نه دي منع کړې.<ref>[https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule73 Rule 73. The use of biological weapons is prohibited.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170412143836/https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule73|date=12 April 2017}}, ''Customary IHL Database'', [[International Committee of the Red Cross]] (ICRC)/[[Cambridge University Press]].</ref><ref>''Customary Internal Humanitarian Law, Vol. II: Practice'', Part 1 (eds. Jean-Marie Henckaerts & Louise Doswald-Beck: Cambridge University Press, 2005), pp. 1607–10.</ref><ref name=":09">{{Cite web|title=Biological Weapons Convention|url=https://www.un.org/disarmament/biological-weapons/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215200800/https://www.un.org/disarmament/biological-weapons|archive-date=2021-02-15|access-date=2021-03-02|website=[[United Nations Office for Disarmament Affairs]]|language=en-US}}</ref><ref>Article I, Biological Weapons Convention. [[wikisource:Biological Weapons Convention#Article_I|Wikisource]].</ref><ref>Alexander Schwarz, "War Crimes" in ''[https://books.google.com/books?id=boWuDQAAQBAJ&pg=PA1317 The Law of Armed Conflict and the Use of Force: The Max Planck Encyclopedia of Public International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170412144548/https://books.google.com/books?id=boWuDQAAQBAJ&pg=PA1317|date=12 April 2017}}'' (eds. Frauke Lachenmann & Rüdiger Wolfrum: Oxford University Press, 2017), p. 1317.</ref> بیولوژيکي جګړه له هغو جګړو سره توپير لري چې د جمعي وژنې د وسلو (WMD) نور ډولونه لکه اتومي جګړه، کیمیاوي جګړه او راډیولوژيکي جګړه په کې شاملېږي. دا ډول هېڅ یوه وسله هم غیر اتومي وسله نه ګڼل کېږي چې د چاودېدونکي، حرکي یا اور لګوونکي پتانشیل په دلیل کارول کېږي.<ref name="wheelis">{{Cite book|last1=Wheelis|first1=Mark|last2=Rózsa|first2=Lajos|last3=Dando|first3=Malcolm|name-list-style=vanc|title=Deadly Cultures: Biological Weapons Since 1945|url=https://archive.org/details/deadlyculturesbi0000unse|publisher=Harvard University Press|year=2006|pages=[https://archive.org/details/deadlyculturesbi0000unse/page/284 284]–293, 301–303|isbn=978-0-674-01699-6}}</ref> بیولوژيکي وسلې ښايي پر دښمن د ستراتيژیک یا تکتیکي برلاسیتوب لپاره په بېلابېلو ډولونو وکارول شي. د ځینو کیمیاوي وسلو په څېر ښايي بیولوژيکي وسلې هم سیمې ته د ننوتو د مخنیوونکو وسلو په توګه ګټورې وي. دغه عوامل ښايي وژونکي وي یا نه وي او ښايي موخه یې یو فرد، د خلکو یوه ډله یا حتا ټول جمعیت وي. دغه وسلې ښايي د ملي دولتونو یا غیر ملي ډلو له‌خوا وپېرل شي یا زېرمه شي. که یو ملي دولت په پټ ډول استفاده ترې وکړي، ښايي بیوترورېزم وبلل شي.<ref>{{cite book|last=Gray|first=Colin|name-list-style=vanc|date=2007|title=Another Bloody Century: Future Warfare|url=https://archive.org/details/anotherbloodycen0000gray|pages=[https://archive.org/details/anotherbloodycen0000gray/page/265 265]–266|publisher=Phoenix|isbn=978-0-304-36734-4}}</ref> == عمومي کتنه == بیولوژيکي برید ښايي ډېره ملکي مرګ‌ژوبله واړوي او په اقتصادي او ټولنیزو زېربناوو کې د سختې ګډوډۍ لامل شي.<ref>{{Cite journal|last=Koblentz|first=Gregory|date=2003|title=Pathogens as Weapons: The International Security Implications of Biological Warfare|url=https://www.jstor.org/stable/4137478|journal=International Security|volume=28|issue=3|pages=84–122|doi=10.1162/016228803773100084|jstor=4137478|s2cid=57570499|issn=0162-2889|hdl=1721.1/28498|hdl-access=free}}</ref> د پوځي استفادې لپاره د یوې تکتیکي وسلې په توګه د بیولوژيکي جګړې یوه لویه ستونزه دا ده چې د اغېز لپاره ډېرې ورځې نیسي او له دې امله ښايي مخالف ځواک په چټکۍ سره مهار نه‌کړای شي. ځینې بیولوژيکي عوامل (چیچک، ذات الریه طاعون) د ارېسول تنفسي قطراتو له لارې له یوه کس څخه بل کس ته د لېږدېدو وړتیا لري. دغه ځانګړنه یې ډېره په زړه پورې هم نه ده، ځکه ښايي عامل یا عوامل د دغه میکانېزم له لارې هغو کسانو ته هم ورشي چې باید ورنه‌شي. تر دې بده یې لا دا ده چې دغسې وسلې کېدای شي له هغو لابراتوارونو څخه لیک یا بهر شي چې په کې جوړې شوې دي، حتا که یې د استفادې لپاره اراده هم موجوده نه وي. د بېلګې په توګه کله چې یو څېړونکی پرې ککړ شي، تر دې وړاندې چې پوه شي پرې ککړ شوی، بېرون ته یې ورسره لېږدوي. په اېبولا د هغو څېړونکو د اخته کېدو او مړینې ګڼې پېښې ثبت شوې دي چې په لابراتوار کې یې کار پرې کاوه، هېڅ داسې شواهد نه‌شته چې وښيي د دوی کار د بیولوژيکي جګړې لپاره و، نو له دې څخه په ناڅاپي عفونت د اخته کېدو پتانشیل څرګندېږي، حتا د هغو دقیقو څېړونکو لپاره چې پر خطرونو یې هم پوره خبر دي. که څه هم ځینې ترهګر سازمانونه د بیولوژيکي جګړې مهارولو ته چندان پام نه کوي، خو کابو د ټولو هېوادونو د پوځي او ملکي جمعیت لپاره یوه لویه اندېښنه ده.<ref>[http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/7/3/6/4/p73644_index.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430190200/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/7/3/6/4/p73644_index.html|date=30 April 2011}}</ref><ref>{{Cite journal|pmid=17087059|first2=V. A.|last6=Maksimov|first5=R. A.|last5=Khamitov|first4=A. A.|last4=Evseey|first3=I. V.|last3=Firsova|last2=Markin|year=2006|pages=8–16|issue=5|volume=51|journal=Voprosy Virusologi|title=Hemorrhagic (Marburg, Ebola, Lassa, and Bolivian) fevers: Epidemiology, clinical pictures, and treatment|first1=I. V.|last1=Borisevich|first6=V. A.}}</ref><ref>[Akinfeyeva L. A., Aksyonova O. I., Vasilyevich I. V., et al. A case of Ebola hemorrhagic fever. Infektsionnye Bolezni (Moscow). 2005;3(1):85–88 [Russian].]</ref> == تاریخچه == === لرغونې دوره او منځنۍ پېړۍ === د بیولوژيکي جګړې د لومړنیو ډولونو تاریخ لرغونې دورې ته رسېږي. د بیولوژيکي وسلو د کارولو په اړه لومړنۍ مستنده پېښه په (۱۵۰۰ مخزېږد تر ۱۲۰۰ مخزېږد) کلونو کې په هېټایټ (Hittite) متنونو کې ثبت شوې ده، ویل شوي چې په ټیولرمیا (tularemia) اخته کسان د دښمن سیمو ته ولېږل شول او د وبا د رامنځته کېدو لامل شول. اشوریانو د دښمن څاه‌ګان د ارګوټ فنجي په واسطه زهري کړل، که څه هم پایلې یې نامعلومې وې. سیتیاني غشو ویشتونکو به خپل غشي او رومي سرتېرو به خپلې تورې په چټلیو او جسدونو ککړولې، بیا به ټپیان په ټيټانوس ناروغۍ اخته کېدل. په ۱۳۴۶ کال کې د مغولو د زرین پوځ د هغو جنګیالیو جسدونه چې د طاعون له امله مړه شوي وو، د محاصره شوي کریمیا ښار پر دېوالونو واچول شول. متخصصان په دې اړه د نظر اختلاف لري چې ایا دغه عملیات اروپا، نږدې ختیځ او شمالي افریقا ته د تاوون (Black Death) ناروغۍ د ورتلو لامل شول که نه چې کابو ۲۵ میلیونه اروپایان یې ووژل. <ref>{{Cite book|last=Mayor|first=Adrienne|title=Greek Fire, Poison Arrows & Scorpion Bombs: Biological and Chemical Warfare in the Ancient World|url=https://archive.org/details/greekfirepoisona0000mayo_b5e4|name-list-style=vanc|publisher=Overlook Duckworth|location=Woodstock, N.Y.|year=2003|isbn=978-1-58567-348-3}}</ref><ref name="pmid17499936">{{cite journal|author=Trevisanato SI|title=The 'Hittite plague', an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare|journal=Med Hypotheses|year=2007|volume=69|issue=6|pages=1371–4|pmid=17499936|doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012|pmc=|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=17499936}}</ref><ref name="croodybook">{{cite book|last1=Croddy|first1=Eric|last2=Perez-Armendariz|first2=Clarissa|last3=Hart|first3=John|title=Chemical and biological warfare : a comprehensive survey for the concerned citizen|date=2002|publisher=Copernicus Books|isbn=0387950761|page=[https://archive.org/details/chemicalbiologic00crod/page/214,219 214,219]|url=https://archive.org/details/chemicalbiologic00crod/page/214,219}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wheelis M|title=Biological warfare at the 1346 siege of Caffa|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=8|issue=9|pages=971–5|date=September 2002|pmid=12194776|pmc=2732530|doi=10.3201/eid0809.010536}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Barras V, Greub G|title=History of biological warfare and bioterrorism|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=20|issue=6|pages=497–502|date=June 2014|pmid=24894605|doi=10.1111/1469-0691.12706|doi-access=free}}</ref><ref>Andrew G. Robertson, and Laura J. Robertson. "From asps to allegations: biological warfare in history," ''Military medicine'' (1995) 160#8 pp: 369-373.</ref><ref>Rakibul Hasan, "Biological Weapons: covert threats to Global Health Security." ''Asian Journal of Multidisciplinary Studies'' (2014) 2#9 p 38. [http://www.ajms.co.in/sites/ajms/index.php/ajms/article/viewFile/559/488 online] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217124035/http://www.ajms.co.in/sites/ajms/index.php/ajms/article/viewFile/559/488|date=17 December 2014}}</ref> بیولوژيکي عوامل تر شپاړسمې میلادي پېړۍ را وروسته د افریقا په ډېرو سیمو کې په پراخه کچه وکارول شول، ډېری وخت د زهرجنو غشو په څېر یا د جګړې په ډګر کې د پوډر د شیندلو او یا هم د دښمن د اسونو او خوراکي اوبو د زهري کولو په څېر وو. <ref name="Thornton2002">{{cite book|author=John K. Thornton|title=Warfare in Atlantic Africa, 1500-1800|url=https://books.google.com/books?id=7_qNAgAAQBAJ|date=November 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-36584-4}}</ref><ref name="OlayemiAkinwumi 1995">{{cite journal|last=Akinwumi|first=Olayemi|title=BIOLOGICALLY-BASED WARFARE IN THE PRE-COLONIAL BORGU SOCIETY OF NIGERIA AND REPUBLIC OF BENIN|journal=Transafrican Journal of History|volume=24|year=1995|pages=123–130}}</ref> === له ۱۷۶۳ څخه تر اوسه === د برېتانیا پوځ د ۱۷۶۳ کال په جون میاشت کې د فورټ پیټ د محاصرې په جریان کې هڅه وکړه چې د ځايي امریکایانو پر خلاف له چیچک ناروغۍ څخه کار واخلي. دغه ناروغي له ۱۷۶۳ څخه تر ۱۷۶۴ کال پورې په اوهایو کې د سلو ځايي امریکایانو د وژل کېدو لامل شوه. دا څرګنده نه ده چې چیچک ناروغي د فورټ پيټ د پېښې پایله وه او که دا ویروس مخکې له مخکې په خلکو کې خپور و. د امریکا د انقلاب په جګړه کې جنرال جورج واشنګټن داسې خبر واورېد چې برېتانیوی جنرال ویلیم هاو غواړي هغه کسان له بوسټون څخه وباسي چې د چیچک ناروغۍ لپاره تلقیح شوي یعنې واکسین یې کړی تر څو نور امریکایان پرې اخته شي. واشنګټن د دې موضوع په اړه کنګرې ته راپور ورکړ خو ویې ویل چې په سختۍ سره اعتبار ورکولی شي. واشنګټن خپل سرتېري هم واکسین کړل او د روانې وبا اغېز یې کم کړ. ځینې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د برېتانیا سمندري وسله‌والو په ۱۷۸۹ کال کې د اسټرالیا په نیو سوټ وېلز کې له چیچک څخه کار اخیستی. ډاکتر سټ کاروس وايي: "موږ یو داسې قوي تفصیلي کېس لرو چې ښيي چیچک ناروغي قصداً د کوم کس له‌خوا د ځايي خلکو منځ ته راوړل شوې ده." <ref>{{Cite book|title=The Scratch of a Pen: 1763 and the Transformation of North America (Pivotal Moments in American History)|last=Calloway|first=Collin G.|name-list-style=vanc|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0195331271|page=73}}</ref><ref>{{Cite book|title=Rationalizing Epidemics|last=Jones|first=David S.|name-list-style=vanc|publisher=Harvard University Press|year=2004|isbn=978-0674013056|page=97}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=A Country Between: The Upper Ohio Valley and Its Peoples, 1724-1774|last=McConnel|first=Michael N.|name-list-style=vanc|publisher=University of Nebraska Press|year=1997|page=195}}</ref><ref>{{cite book|last1=King|first1=J. C. H.|title=Blood and Land: The Story of Native North America|url=https://archive.org/details/bloodlandstoryof0000king|date=2016|publisher=Penguin UK|isbn=9781846148088|page=[https://archive.org/details/bloodlandstoryof0000king/page/73 73]}}</ref><ref name="ranlet">{{cite journal|last1=Ranlet|first1=P|title=The British, the Indians, and smallpox: what actually happened at Fort Pitt in 1763?|journal=Pennsylvania History|date=2000|volume=67|issue=3|pages=427–441|pmid=17216901}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Barras V, Greub G|title=History of biological warfare and bioterrorism|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=20|issue=6|pages=497–502|date=June 2014|pmid=24894605|doi=10.1111/1469-0691.12706|quote=However, in the light of contemporary knowledge, it remains doubtful whether his hopes were fulfilled, given the fact that the transmission of smallpox through this kind of vector is much less efficient than respiratory transmission, and that Native Americans had been in contact with smallpox >200 years before Ecuyer’s trickery, notably during Pizarro’s conquest of South America in the 16th century. As a whole, the analysis of the various 'pre-microbiological" attempts at biological warfare illustrate the difficulty of differentiating attempted biological attack from naturally occurring epidemics.|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|title=Medical Aspects of Biological Warfare|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-087238-9|page=3|url=https://books.google.com/books?id=nm_AVg4hmJQC&pg=PA3|date=2007|quote=In retrospect, it is difficult to evaluate the tactical success of Captain Ecuyer's biological attack because smallpox may have been transmitted after other contacts with colonists, as had previously happened in New England and the South. Although scabs from smallpox patients are thought to be of low infectivity as a result of binding of the virus in fibrin metric, and transmission by fomites has been considered inefficient compared with respiratory droplet transmission.}}</ref><ref>{{cite web|last1=Mary V. Thompson|title=Smallpox|url=https://www.mountvernon.org/library/digitalhistory/digital-encyclopedia/article/smallpox/|publisher=Mount Vernon Estate and Gardens}}</ref><ref>{{cite web|title=Gen. George Washington - A Threat of Bioterrorism, 1775|url=https://www.archives.gov/exhibits/eyewitness/html.php?section=4|website=Eyewitness -- American Originals from the National Archives|publisher=US National Archives}}</ref><ref>{{cite journal|last=Christopher|first=Warren|s2cid=143644513|name-list-style=vanc|title=Smallpox at Sydney Cove – Who, When, Why|journal=Journal of Australian Studies|year=2013|doi=10.1080/14443058.2013.849750|volume=38|pages=68–86}} See also [[History of biological warfare#New South Wales]], [[First Fleet#First Fleet smallpox]], and [[History wars#Controversy over smallpox in Australia]].</ref><ref>Distinguished Research Fellow, Center for the Study of WMD, National Defense University, Ft. McNair, Washington.</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Carus WS|title=The history of biological weapons use: what we know and what we don't.|journal=Health Security|date=August 2015|volume=13|issue=4|pages=219–55|doi=10.1089/hs.2014.0092|pmid=26221997}}</ref> په ۱۹۰۰ کال کې د میکروب تیورۍ او په باکټریاپوهنه کې پرمختګ په جګړه کې د بیولوژيکي عواملو د احتمالي استفادې په تخنیکونو کې د تجربو نوې کچه رامنځته کړه. د لومړۍ نړیوالې جګړې په جریان (۱۹۱۴-۱۹۱۸) کې د جرمني د سترواک دولت له‌خوا د توري رنځ (anthrax) په بڼه بیولوژيکي ویجاړي وشوه چې بېلابېلې پایلې یې لرلې. په ۱۹۲۵ کال کې د جنیوا پروتوکول له کیمیاوي او بیولوژيکي وسلو څخه استفاده ممنوع کړه.<ref>Koenig, Robert (2006), ''The Fourth Horseman: One Man's Secret Campaign to Fight the Great War in America'', PublicAffairs.</ref><ref name=":3">{{cite journal|last1=Baxter|pages=853–879|archive-date=27 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027233302/https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/legal-aspects-of-the-geneva-protocol-of-1925/26453DA22053FCBB08BB4A520FFE9964|access-date=27 October 2017|jstor=2198921|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/legal-aspects-of-the-geneva-protocol-of-1925/26453DA22053FCBB08BB4A520FFE9964|doi=10.2307/2198921|issue=5|first1=R. R.|volume=64|date=28 March 2017|journal=The American Journal of International Law|title=Legal Aspects of the Geneva Protocol of 1925|name-list-style=vanc|first2=Thomas|last2=Buergenthal|url-status=live}}</ref> == سرچینې == 9t0g9t6irx3dfimov46xbmn85q7qg9p مارشا پي. جانسن 0 59522 368922 367058 2026-09-08T18:34:14Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368922 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} مارشا پي.جانس د ۱۹۴۵ز کال د اګست په ۲۴مه زېږېدلی او د ۱۹۹۲ز کال د جولای په شپږمه مړ شوی، چې د مالکولم مایکل جونیر په نامه هم یادېږي. د امریکایي همجنس پالانو د آزادۍ غوښتنې فعال او  د خپل ځان پېژندل شوې درېګ [[مارشا پي. جانسن#%20ftn1|[1]]]ملکه / drag queen  (معمولاً هغه نارینه چې ښځينه‌توب ترسره کوي، معنا د ښځو په شان سینګار کوي، د ښځو لباس کاروي او داسې نور...) وه. جانسن د هم جنس پالانو د حقونو لپاره د یوه ښکاره مدافع په توګه پېژندل شوی. جانسن د ۱۹۶۹ ز کال د سټون وال (Stonewall uprising) پاڅون له مخکښو څېرو نه و که څه هم ځینې په تېروتنې سره د لاریونونو د پیلولو کرېډټ جانسن ته ورکوي، خو په عمل کې جانس د لاریونونو په پیل کې تل د خپل نه حضور په اړه څرګندونې کړې.{{sfn|Kasino|2012}}<ref name="MarshaDoc">''I've been involved in gay liberation ever since it first started in 1969'', 15:20 into the interview, Johnson is quoted as saying this.</ref>{{sfn|Kasino|2012}}<ref name="feinberg">{{cite web|url=http://www.workers.org/2006/us/lavender-red-73/|title=Street Transvestite Action Revolutionaries|work=[[Workers World Party]]|quote="Stonewall combatants Sylvia Rivera and Marsha "Pay It No Mind" Johnson... Both were self-identified drag queens."|last=Feinberg|first=Leslie|author-link=Leslie Feinberg|date=September 24, 2006|access-date=July 15, 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/05/29/arts/transgender-monument-stonewall.html|title=Two Transgender Activists Are Getting a Monument in New York|date=May 29, 2019|quote='I was no one, nobody, from Nowheresville, until I became a drag queen,' Ms. Johnson said in 1992.}}</ref><ref name="CarterVanguard">{{cite book|last=Carter|first=David|title=Stonewall: The Riots that Sparked the Gay Revolution|url=https://archive.org/details/stonewallriotsth0000cart|year=2004|publisher=St. Martin's|pages=[https://archive.org/details/stonewallriotsth0000cart/page/64 64], 261, 298|isbn=0-312-20025-0}}</ref><ref name="MarshaInterview">{{cite web|url=http://makinggayhistory.com/podcast/episode-11-johnson-wicker/|title=Making Gay History: Episode 11 – Johnson & Wicker|date=1987|access-date=July 6, 2017}}</ref><ref name="MarshaInterview2">{{cite web|url=http://makinggayhistory.com/podcast/episode-11-johnson-wicker/|title=Making Gay History: Episode 11 – Johnson & Wicker|date=1987|access-date=July 6, 2017}}</ref> جانسن د هم جنس پالانو د آزادۍ جبهې له بنسټ اېښودونکو غړو نه و او د خپل ملګري سېلاویا ريوېرا (Sylvia Rivera) سره یې د سټرېټ ترانزویټس اکشن ریولوشنري/ Street Transvestite Action Revolutionaries (S.T.A.R) په نامه سخت درېځو فعالانو د ډلې بنسټ کېښود. جانسن د نیویارک ښار په هنر او هم‌جنس پالانو کې هم خورا مشهوره څېره وه. د انډي وارهول (Andy Warhol) لپاره یې ماډلېنګ او د راکښن/ درګ هاټ پيچیس شرکت د نندارې له ډلې سره یې پر سټېج  نندارې وړاندې کولې. جانسون د ګرېنويچ کلي په کوڅو کې د ښه راغلاست د حضور له امله  د کرېسټوفر Christopher)) کوڅو د ښاروال په توګه پېژندل کېده. جانسن له ۱۹۷۸ نه تر ۱۹۹۲ ز پورې له اکټ اپ /ACT UP (د ځواک د پرېښودلو لپاره د ایډز ائتلاف، یوه نړیواله سیاسي ډله چې په ټوله نړۍ کې د ایډز د ختمولو لپاره کار کوي) سره د ایډز فعال و.  <ref name="Giffney">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gMehAgAAQBAJ&q=trans+rights+marsha+p.+johnson&pg=PA252|title=Queering the Non/Human|last=Giffney|first=Noreen|date=December 28, 2012|page=252|access-date=July 9, 2017|isbn=9781409491408}}</ref>{{sfn|Kasino|2012}}<ref name="investigation">{{cite web|title=DA reopens unsolved 1992 case involving the 'saint of gay life'|url=http://www.nydailynews.com/new-york/da-reopens-unsolved-1992-case-involving-saint-gay-life-article-1.1221742|work=[[New York Daily News]]|access-date=2015-06-15|date=2012-12-16|last=Jacobs|first=Shayna}}</ref> == ژوند‌لیک == === لومړنی ژوند === جانسن د مکولم مایکلز جونیر په نامه د ۱۹۵۴ ز کال د اګست په ۲۴مه د نیوجرسي په الزابېټ ښار کې زېږېدلی. جانسن شپږ خویندي وروڼه او د ښاغلي مایکلز مکولم په نامه یو پلار درلود، چې د جنرال موټورس شرکت (General Motors) سره یې د اسمبلۍ لین (assembly line) د کاریګر په توګه کار کاوه. د مایکل مور البېرټاکالیابورن (Alberta Claiborne) د کور ښځه وه. جانسن د مانټ ټیمان (Mount Teman) په نامه په افریقایي میټوډېسټه اپیسسکوپل کلیسا (African Methodist Episcopal Church) کې لوی شو. جانسن د دغې روزنې په اړه وویل چې: «ما په ۱۶ کلنۍ کې چې لا په ښوونځي کې وم،  له عیسي (ع )سره واده وکړ.» '''{{sfn|Chan|2018}}'''<ref name="AME-EJ">{{harvnb|Kasino|2012}}: events occur at 5:54. Note - Source misspells church name as "Mount Teamon". Website of church has correct spelling: [https://mttemaname.org/ Mount Teman AME Church]. Also: in ''[https://www.google.com/books/edition/A_Queer_History_of_the_United_States_for/ObluDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1 A queer history of the United States for young people]'' (Boston, 2019) [[Michael Bronski]] writes, "[https://www.google.com/books/edition/A_Queer_History_of_the_United_States_for/ObluDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Marsha%20P%20Johnson%20Catholic Johnson was raised Roman Catholic]." But seems to be alone in this claim.</ref><ref name="WQS">{{cite web|url=https://worldqueerstory.org/tag/african-methodist-episcopal-church/|title=Heroes of Stonewall: Marsha P. Johnson|work=World Queerstory|date=7 June 2019|access-date=7 July 2021}}</ref><ref name="Coke">{{cite web|last=Coke|first=Hope|url=https://www.tatler.com/article/who-is-marsha-p-johnson-drag-queen-gay-activist/|title=The inspiring life of activist and drag queen Marsha P. Johnson - A passionate advocate for gay rights, Marsha was an instrumental figure in the Stonewall uprising|work=[[Tatler]]|date=25 June 2020|access-date=9 July 2021}}</ref><ref name="AME-EJ2">{{harvnb|Kasino|2012}}: events occur at 5:54. Note - Source misspells church name as "Mount Teamon". Website of church has correct spelling: [https://mttemaname.org/ Mount Teman AME Church]. Also: in ''[https://www.google.com/books/edition/A_Queer_History_of_the_United_States_for/ObluDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1 A queer history of the United States for young people]'' (Boston, 2019) [[Michael Bronski]] writes, "[https://www.google.com/books/edition/A_Queer_History_of_the_United_States_for/ObluDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Marsha%20P%20Johnson%20Catholic Johnson was raised Roman Catholic]." But seems to be alone in this claim.</ref> جانسن د لومړي ځل لپاره په پنځه کلنۍ کې د جامو اغوستل پیل کړل، خو د ګاونډ هلکانو د ځورولو له امله یې د لنډمهال لپاره پرېښول. جانسن په ۱۹۹۲ ز کال کې په خپله مرکه کې وویل چې: د یوه دیارلس کلن هلک له خوا د جنسي تیري ځوان قرباني و. جانسن له هغه وروسته د هم‌جنس‌پالنې مفکوره «د یو خوب» په توګه تشرېح کړه، نه د هغه څه په توګه چې ښايي امکان دې ولري، په دې توګه يې پرېکړه وکړه چې له جنسي پلوه غیر فعال پاتې شي، تر هغه چې په ۱۷ کلنۍ کې نیویارک ښار ته ځان ورسوي. د جانسن د مور د یو راپور له مخې: هم‌جنس پالنه تر سپي اوسېدو هم سپکه کړنه ده، خو جانسن وویل چې البېرتا د LGBT  (لېزبین،هم‌جنس پالانو، دوه جنس پالو او ترانس جنډر) له ټولنو نه ناخبره وه. د جانسن مور هم خپل اولاد دې ته هڅاوه، تر څو یو «میلیاردر» جنسي ملګری یا خاوند ومومي، تر څو ټول عمر له جانسن نه پالنه وکړي، هغه موخه چې جانسن يې په اړه تر ډېره خبرې کولې.   <ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: events occur at 4:21 and 4:41.</ref><ref>{{harvnb|Chan|2018}}: "Later, Johnson said in an interview toward the end of her life, she was sexually assaulted by another boy, who was around 13."</ref><ref name="MarshaDrag">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|title=Stonewall 1979: The Drag of Politics|work=[[The Village Voice]]|last=Watson|first=Steve|date=June 15, 1979|access-date=June 23, 2019|archive-date=June 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627163102/https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 46:52.</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 46:35.</ref> په الېزابېټ کې د اډېسون له عالي لېسې (چې اوس‌مهال د ټوماس اې. اډېسون د تخنیکي او کاري اکاډمۍ په نامه یادېږي) نه تر فراغت وروسته په ۱۹۶۳ کال کې جانسن د کالو له یو بکس او ۱۵ ډالرو سره د نیویارک په موخه کور پرېښود. جانسن په ۱۹۶۶ ز کال کې ګرېنوېچ کلي ته تر کډه کېدو وروسته په میزونو انتظار وکړ. وروسته له هغه چې جانسن، هاوارډ جانسن (Howard Johnson's) ته څېرمه په شپږمه او اتمه کوڅه کې له کوڅه‌ډبو غولوونکو (هغه کسان چې په سړکونو کې فحشا خپروي، تر څو پېرودونکي جذب کړي) سره معاشرت پيل کړ د جانسن ژوند بدل شو. جانسن بهر ته راغی او ویې ویل: «زما ژوند د جنسیت او هم‌جنس پالنې د آزادۍ، یوې ډرېګ ملکې کېدلو او جنسي کار پر محور رامنځته شوی.»<ref name="MarshaDrag2">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|title=Stonewall 1979: The Drag of Politics|work=[[The Village Voice]]|last=Watson|first=Steve|date=June 15, 1979|access-date=June 23, 2019|archive-date=June 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627163102/https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 47:22.</ref>{{sfn|Carter|2010}} === پېژندنه او د کار سرته رسونه === جانسن په لومړیو کې د بلک مارشا پټ نوم کاراوه، خو ورسته یې پریکړه وکړه چې د ډرېګ ملکې مارشا پي. جانسن نوم وکاروي، چې جانسن یې په ۴۲ سړک کې له هاوارډ جانسنز هوټل نه واخیست او د پي/P توری یې د pay it no mind (په کیسه کې يې مه کېږه( پام مه ورته کړه) د مخفف په توګه تشرېح کړ. دا عبارت به یې د جنډر په اړه د پوښتنې پر مهال په پېغوریز ډول کااروه او ویل به یې : « پام مه ورته کړه» مخفف دی. جانسن دا عبارت یو ځل یوه قاضي ته وکاراوه چې قاضي ورنه خوند واخیست او د جانسن د آزادېدلو لامل شو. جانسن په بېل ډول د یو هم‌جنس پال، ترانسوسټيټ (ښځينه‌توب) او یوې ملکې (چې موخه یې د کوڅو ملکه یا ډرېګ ملکه وه) په توګه پېژندل کېده. په ارېزونا پوهنتون کې د انسان د جنډر او جنسیتي مطالعاتو پروفیسور سوزان استرایکر (Susan Stryker) په وینا: د جانسن د جنډر څرګندونې ښايي په حقیقت کې د جنډر د ناسازګارۍ په توګه یادې شي، جانسن هېڅکله ځان د یو ټرانس جنډر په توګه نه دی معرفي کړی، حال دا چې د هغه د ژوند پر مهال دا اصطلاح په پراخ ډول کارېده.     <ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 37:22; {{harvnb|Carter|2010}}: "In the early days she tended to go out mainly in semidrag and call herself Black Marsha. (When she later dropped the ''Black'' and started calling herself Marsha P. Johnson, she explained that the ''P.'' stood for 'Pay it no mind.')"</ref><ref name="wow">{{cite web|url=http://worldofwonder.net/comingattractions-death-life-marsha-p-johnson/|title=#LGBTQ: Doc Film, "The Death & Life of Marsha P. Johnson" Debuts At Tribeca Film Fest – The WOW Report|access-date=July 9, 2017|date=April 6, 2017}}</ref><ref>{{harvnb|Chan|2018}}: "Many transgender people have also come to hail Johnson, and her longtime friend and colleague Sylvia Rivera, as pioneering heroes. (The term transgender was not in wide use in Johnson's lifetime; she usually used female pronouns for herself, but also referred to herself as gay, as a transvestite or simply as a queen.) 'Marsha P. Johnson could be perceived as the most marginalized of people — black, queer, gender-nonconforming, poor,' said Susan Stryker …"</ref> د ریوېرا او جانسن له خوا کارول شوي تعریفونه، تل د هغې دورې د مستندو ادبیاتو له بهیر سره ورته نه وو. د مثال په ډول: ریوېرا د ادعا له مخې ترانسوسټيټ یوازې د هم‌جنس پالانو لپاره کارول کېږي، په یوه مقاله کې لیکي: «ترانسوسټيټان: ستاسو ناسکه خویندې او د انقلاب ناسکه وروڼه دي»، « ترانسوسټيټان هم‌جنس پاله نارینه او ښځې دي چې د مخالف جنس جامې اغوندي.» جانسن په ۱۹۷۲ ز کال کې د الېن يانګ (Allen Young) سره په مرکه کې له خلوت‌خونو نه بهر: په دې اړه خبرې وکړې چې دا په سړکونو کې د ترانسوسټيټان انقلابي عمل و او ویې ویل چې یو ترانسوسټيټ لاهم لکه یو هلک داسې دی، چې یو ښځینه هلک دی او ‌ډېره نارینه بڼه لري. جانسن له ټرانس جنسیتۍ نه د دې توپیر روښانوي او ترانس سېکشول د هغو کسانو په توګه تعریفوي چې تر هورموني اغېزو لاندې دي او باید جراحي عملیات تر سره کړي. جانسون په سړکونو کې د یوې فاحشې په توګه د کار کولو د خطرونو په اړه خپلې تجربې شریکې کړې او د خپل خاوند د وژل کېدلو په اړه یې بحث وکړ. په دغه دوران کې د جانسن او ریوېرا په مرکه او لیکنو کې هم ځینې اصطلاحات په پېغوریز او ډله‌ییز ډول، کله په جدي توګه یا هم ټول یاد شوي موارد په یو ځای ډول وکارېدل.    <ref name="HalfSisters">Rivera, Sylvia, "Transvestites: Your Half Sisters and Half Brothers of the Revolution" in ''Street Transvestite Action Revolutionaries: Survival, Revolt, and Queer Antagonist Struggle''. Untorelli Press, 2013. "Transvestites are homosexual men and women who dress in clothes of the opposite sex."</ref><ref name="KarlaJay">{{Cite book|last=Scarpi|first=Bebe|title=Out of the Closets: Voices of Gay Liberation|url=https://archive.org/details/outofclosetsvoic0000unse_d9p4|publisher=New York University Press|year=1992|editor-last=Jay|editor-first=Karla|edition=20th|location=New York|pages=[https://archive.org/details/outofclosetsvoic0000unse_d9p4/page/114 114]–118|quote=A drag queen is one that usually goes to a ball, and that’s the only time she gets dressed up. Transvestites live in drag. A transsexual spends most of her life in drag. I never come out of drag to go anywhere. Everywhere I go I get all dressed up. A transvestite is still like a boy, very manly looking, a feminine boy. You wear drag here and there. When you’re a transsexual, you have hormone treatments and you’re on your way to a sex change, and you never come out of female clothes.}}</ref> د جانسن درېګ سټایل جدي نه و (لوړ ډرېګ یا د نندارې ډرېګ) ځکه چې له ګران‌بیه پلورنځیو نه يې د جامو اخیستلو مالي توان نه درلود. جانسن د مانهتان په سیمه د ګلانو د ترتیبولو تر میزونو لاندې د وېده کېدلو وروسته پاتې تازه ګلان ترلاسه کول او د تازه ګلانو د تاج اغوستونکي په توګه پېژندل شوی و. جانسن لوړ و، نری اندام یې درلود او زیاتره يې روانې او ځلالرونکې جامې اغوستې، سره پلاستیکي لوړ بوټان يې په پښو کول او روښانه مصنوعي ويښتان يې په سرول، تر څو د خلکو پام ځانته ورواړوي. لکه څنګه چې اېډمونډ وايټ (Edmund White) په ۱۹۷۹ز کال کې د کلي غږ (''Village Voice'') تر سر لیک لاندې په خپله مقاله کې، د ډرېګ سیاست لیکي: د جانسن دا هم خوښېده چې داسې جامې واغوندي چې «د ښځینه او نارینه تر منځ فاصله وښيي» په دغه مقاله کې د جانسن یو عکس راغلی، چې جانسن په کې د مصنوعي ويښتانو روانه خولۍ، روڼ کمیس، پتلون او خولۍ لرونکی جمپر اغوستی او سینګار یې کړی. چې وایټ يې د کېټ مليټ د جنسي سیاست  له مخې په اړه وايي: هغه په ورته وخت کې هم نارینه او هم ښځينه دواړه دی. <ref name="MarshaDrag3">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|title=Stonewall 1979: The Drag of Politics|work=[[The Village Voice]]|last=Watson|first=Steve|date=June 15, 1979|access-date=June 23, 2019|archive-date=June 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627163102/https://www.villagevoice.com/2019/06/04/stonewall-1979-the-drag-of-politics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 10:11.</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 8:42.</ref> د سټېج پر سر د جانسن د نندارې ځینې فلمونه شته چې په لوړ ډرېک او ډېر ځل‌اوبل سره اجرا شوي، خو د جانسن ډېری ننداره ‌ييز کارونه له ولسي، کمېډي او سیاسي خلکو سره وو. جانسن له ۱۹۷۲ ز کال نه د ۱۹۹۰ ز کال تر  نندارې پورې په نیویارک کې د ډرېګ د نړیوالې ډلې جې. کميشس (J. Camicias' international) د غړي په توګه په هاټ پېچس (Hot Peaches,) کې نندارې وړاندې کړې او سندرې يې وویلې. کله چې له سانفرانسیسکو نه د کوکېټ په نوم دې ته ورته د ډرېګ ډلې، د روښنايۍ ملايکې (The Angels of Light) په نوم د ختیځ سمندر ډله رامنځته کړه، له جانسن نه یې هم وغوښتل چې له هغوی سره کار وکړي. په ۱۹۷۳ ز کال کې د جادو شوې معجزې په نوم انجېلس/ Angels  په تولید کې د کوهتېک لکۍ داره ستوري په اړه د «بنګړيوالې(جټې ملکې)» رول ولوباوه. په ۱۹۷۵ ز کال کې مشهور هنرمند انډي وارهول، له جانسن نه د پولارويدز/Polaroids  (د فلم جوړونې شرکت نوم) ښاغلو او اغلو د ټولګې په توګه عکس واخیست. جانسون په ۱۹۹۰ز  کال کې له هاټ پېچس سره په لندن کې ننداره وړاندې کړه.  جانسن چې خپله هم HIV مثبت و، له اېډز سره د مبارزې فعال شو او په ۱۹۹۰ ز کال کې د هېټ په نوم د هاټ پېج په تولید کې راښکاره شو او په داسې حال کې چې د اکټ اپ د «چوپتیا=مړینه» تڼۍ يې په ځان کې وه، د مینې سندره یې وویله. <ref name="PerformanceClips">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=YLU3K3znzAw|title=Marsha P. Johnson 'A Beloved Star!'}} – Randolfe Wicker. Published on January 22, 2007. Accessed July 1, 2019. Note: Collection of brief clips from a number of different performances.</ref><ref name="doc2">{{cite news|url=https://www.indiewire.com/2015/09/forget-stonewall-pay-it-no-mind-the-life-and-times-of-marsha-p-johnson-is-available-online-for-free-213751/|title=Feature Doc 'Pay It No Mind: The Life & Times of Marsha P. Johnson' Released Online. Watch It|work=[[Indiewire]]|date=September 24, 2015|access-date=July 21, 2019}} 27:15</ref><ref name="Peaches">[http://www.hotpeachesnyc.com/hotpeachesnyc/Home.html NYC's Hot Peaches] website. Accessed January 23, 2016.</ref><ref name="Sylvester">{{cite book|last=Gamson|first=Joshua|title=The fabulous Sylvester: the legend, the music, the seventies in San Francisco|year=2005|publisher=Macmillan|isbn=978-0-8050-7250-1|url=https://archive.org/details/fabuloussylveste00gams}} Citation is for more information on the Cockettes, but does not mention Johnson.</ref><ref name="AngelsOfLight">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=B1PsvWrIQlU|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/B1PsvWrIQlU|archive-date=2021-12-13|url-status=live|title=Marsha P Johnson & 2015 Stonewall movie|time=51s}}{{cbignore}} – Randolfe Wicker. Published on October 5, 2015. "Rumi, one of the original Cockettes, recalls discovering Marsha P Johnson & working with her in 1973." Accessed November 15, 2017. Note: Slideshow includes Warhol polaroids.</ref><ref name="feinberg1996">{{cite book|author=Feinberg, Leslie|date=1996|title=Transgender Warriors: Making History from Joan of Arc to Dennis Rodman|location=[[Boston]]|publisher=[[Beacon Press]]|page=[https://archive.org/details/transgenderwarri00fein/page/131 131]|isbn=0-8070-7941-3|url=https://archive.org/details/transgenderwarri00fein/page/131}}</ref><ref name="AngelsOfLight2">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=B1PsvWrIQlU|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/B1PsvWrIQlU|archive-date=2021-12-13|url-status=live|title=Marsha P Johnson & 2015 Stonewall movie|time=51s}}{{cbignore}} – Randolfe Wicker. Published on October 5, 2015. "Rumi, one of the original Cockettes, recalls discovering Marsha P Johnson & working with her in 1973." Accessed November 15, 2017. Note: Slideshow includes Warhol polaroids.</ref><ref name="PeachesLondon">{{cite web|url=http://www.hotpeachesnyc.com/hotpeachesnyc/Marsha_P..html|title=Marsha P. in London '90|website=NYC's Hot Peaches|access-date=June 9, 2018}}</ref><ref name="AIDSmemorialHIV+">{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=Pg_Ac0kDsPg&t=110s|title=Marsha P. Johnson's Connection to the Village AIDS Memorial|time=1:50|quote=I think you should stand as close to them as you can, and help them out as much as you can. I'm a strong believer and that's how I try and do that for everybody I know that has the virus. Including myself - I have HIV. I've had HIV for about two years.}} – Village AIDS Memorial. Accessed 6 July 2021.</ref><ref>{{harvnb|Kasino|2012}}: event occurs at 29:00.</ref> == سرچینې == ----[[مارشا پي. جانسن#%20ftnref1|[1]]] اصطلاحاً د راکښن په معنا ده، خو په دغه متن کې د جنسیت ډولونو لکه نارینه، ښخينه او داسې نورو ته اشاره کوي.(ژباړن) dxtzh74jb6mbvsavwehup5qfmgvm5iv د نړيوال ناورين ګواښ 0 59532 368914 365810 2026-09-08T16:47:48Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368914 wikitext text/x-wiki د نړيوال ناورين ګواښ يوه فرضي راتلونکې پېښه ده، چې په نړيواله کچه د انسان ښه اوسېدل ويجاړولی او ان معاصرې ټولنې په ګواښ کې اچولی يا له منځه وړلی شي. يوه پېښه چې د انسان د له منځه وړنې سبب کېدلی شي يا په تلپاتې او ناڅاپي ډول د انسانيت بالقوه ځواک پرې کوي، د يو شته خطر په توګه پېژندل کېږي. <ref>{{Cite book|last=Bostrom|first=Nick|url=http://www.global-catastrophic-risks.com/docs/Chap01.pdf|title=Global Catastrophic Risks|date=2008|publisher=Oxford University Press|page=1|author-link=Nick Bostrom}}</ref><ref name="world">{{Cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|date=November 13, 2017|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=BioScience|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|doi=10.1093/biosci/bix125|doi-access=free}}</ref><ref name="types">{{Cite journal|last=Bostrom|first=Nick|author-link=Nick Bostrom|date=March 2002|title=Existential Risks: Analyzing Human Extinction Scenarios and Related Hazards|url=http://www.nickbostrom.com/existential/risks.html|journal=[[Journal of Evolution and Technology]]|volume=9}}</ref> په تېرو دوولسيزو کې، یو شمېرعلمي او غير بې ګټې سازمانونه د نړيوال ناورين او شته ګواښونو د څېړلو او د بالقوه کمښت معيارونو د جوړولو په موخه رامنځته شوي دي.  <ref name=":3">{{Cite web|title=About FHI|url=http://www.fhi.ox.ac.uk/|access-date=August 12, 2021|website=[[Future of Humanity Institute]]|language=en-GB}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|title=About us|url=https://www.cser.ac.uk/about-us/|access-date=August 12, 2021|website=[[Centre for the Study of Existential Risk]]}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title=The Future of Life Institute|url=http://thefutureoflife.org/|access-date=May 5, 2014|website=[[Future of Life Institute]]}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|title=Nuclear Threat Initiative|url=http://www.nti.org|access-date=June 5, 2015|website=[[Nuclear Threat Initiative]]}}</ref> == پېژندنه او ډلبندي == === د نړيوال ناورين د ګواښونو پېژندنه === د نړيوال ناورين ګواښ اصطلاح«يو روښانه پېژندنه نه لري» او په عمومي ډول هغه ګواښ ته ورګرځي، چې په نړيواله کچه د انسان د ښه والي په اړه د سخت زيان په اړه مبارزه کولی شي. <ref name="Bostrom & Cirkovic 2008">{{Cite book|last1=Bostrom|first1=Nick|title=Global Catastrophic Risks|url=https://archive.org/details/globalcatastroph0000unse_v4r2|last2=Cirkovic|first2=Milan|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-857050-9|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/globalcatastroph0000unse_v4r2/page/1 1]}}</ref> انسانيت په تېرو وختونو کې پراخ ناورينونه زغملي دي. ځيني يې د پام وړ زيان سبب شوي دي، مګر په دې برخه کې يوازې سيمه ييز وو. د بېلګې په ډول: تور مرګ (Black Death) کېدای شي د اروپايي نفوس د درې برخې مړينې کې اغېزه کړي وي، چې په هغه وخت کې د ټولې نړې ٪۱۰ نفوس و. ځينې يې نړيوال وو، مګر هغومره ګواښوونکي نه و، لکه: د ۱۹۱۸ ز انفلوانزا وبا چې د اټکل له مخې د نړۍ د نفوس له ٪۶-۳ يې ووژل. د نړۍ د ناورين ګواښونو زياتره به يې هغومره ګواښوونکي نه وي چې پر ځمکه باندې د ژوند ستره برخه ووژني، مګر ان که چېرې کوم يو ګواښ يې داسې هم وکړي؛ ايکوسيستم او انسانيت به يې بالاخره بېرته بشپړ کړي (د شته ګواښونو برعکس). <ref>{{Cite book|last=Ziegler|first=Philip|title=The Black Death|date=2012|publisher=Faber and Faber|isbn=9780571287116|page=397}}</ref><ref>{{Cite web|last=Muehlhauser|first=Luke|date=March 15, 2017|title=How big a deal was the Industrial Revolution?|url=https://lukemuehlhauser.com/industrial-revolution/|access-date=August 3, 2020|website=lukemuelhauser.com}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Taubenberger|first1=Jeffery|last2=Morens|first2=David|date=2006|title=1918 Influenza: the Mother of All Pandemics|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=12|issue=1|pages=15–22|doi=10.1257/jep.24.2.163|pmc=3291398|pmid=16494711}}</ref> په ورته ډول ناورين: ګواښ او غبرګون (''Catastrophe: Risk and Response'') کې (Richard Posner) هغه پېښې سره بېلوي او ډله کوي، چې د سيمه ييزې يا محلي کچې په پرتله په نړيواله کچه نږدې بشپړه يا مطلقه ويجاړي راوړي. پوسنر دا ډول پېښې د لګښت ګټې (cost–benefit) ځمکو په اړه د ځانګړې پاملرنې وړ موضوع په توګه ځکه په نښه کوي، چې دوی په مستقيم يا نامستقيم ډول په ټوله کې د انساني نژاد ژوندي پاتې کېدنه په ګواښ يا خطر کې اچوي. <ref>{{Cite book|last=Posner|first=Richard A.|title=Catastrophe: Risk and Response|url=https://archive.org/details/catastropheriskr0000rich|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195306477|location=Oxford}} Introduction, "What is Catastrophe?"</ref> === د شته ګواښونو پېژندنه === شته ګواښونه، د هغو ګواښونو په توګه پېژندل شوي دي چې د انسانيت د اوږد مهال ځواک ويجاړي ګواښي. د يوه شته ګواښ ناڅاپي والی (يو شته ناورين) به يا د انسان د بشپړې له منځه وړنې سبب شي يا د چارو په پياوړي ډول ټيټ حالت کې په سرچپه ډول بندېږي. شته ګواښونه د نړيوالو ناورينو د ګواښونو يوه فرعي ټولګه ده، چې ويجاړتيا په کې نه يوازې نړيواله ده، مګر وروستنۍ او تلپاتې ده (د بيا جوړېدو مخنيوی کوي او د همدې له امله اوسني او راتلونکي ټول نسلونه زيانمنوي). <ref name="Ord 2020">{{Cite book|last=Ord|first=Toby|title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1|date=2020|publisher=Hachette|isbn=9780316484916|location=New York|quote=This is an equivalent, though crisper statement of [[Nick Bostrom]]'s definition: "An existential risk is one that threatens the premature extinction of Earth-originating intelligent life or the permanent and drastic destruction of its potential for desirable future development." Source: Bostrom, Nick (2013). "Existential Risk Prevention as Global Priority". Global Policy. 4:15-31.}}</ref>''<ref name="Cotton-Barratt 2015">{{Citation|last1=Cotton-Barratt|first1=Owen|title=Existential risk and existential hope: Definitions|url=http://www.fhi.ox.ac.uk/Existential-risk-and-existential-hope.pdf|pages=1–4|year=2015|series=Future of Humanity Institute – Technical Report #2015-1|last2=Ord|first2=Toby}}</ref><ref name="waste">{{Cite journal|last=Bostrom|first=Nick|year=2009|title=Astronomical Waste: The opportunity cost of delayed technological development|url=http://www.nickbostrom.com/astronomical/waste.html|journal=Utilitas|volume=15|issue=3|pages=308–314|citeseerx=10.1.1.429.2849|doi=10.1017/s0953820800004076|s2cid=15860897}}</ref><ref name="priority">{{Cite journal|last=Bostrom|first=Nick|year=2013|title=Existential Risk Prevention as Global Priority|url=http://www.existential-risk.org/concept.pdf|journal=Global Policy|volume=4|issue=1|pages=15–3|doi=10.1111/1758-5899.12002|via=Existential Risk}}</ref>'' ==== نه وژونکي ګواښونه ==== په داسې حال کې چې نه وژنه يوه تر ټولو روښانه لاره ده، چې د انسانيت اوږد مهاله ځواک په کې ويجاړېدلی شي، د بېرته نه راګرځېدونکې له منځه تلنې او بېرته نه راګرځېدونکې dystopia په ګډون نور ګواښونه هم شته. د انساني تمدن د تلپاتې او بېرته نه ګرځېدنې له منځه تلنې کافي يو سخت ناورين به يو شته ناورين رامنځته کړي، ان که چېرې لږه وژنه رامنځته کړي. په ورته ډول که چېرې انسانيت تر يو ټولواک نظام لاندې ولوېږي او د بېرته راګرځېدلو هيڅ موکه نه وي، نو دا ډول dytopia به يو شته ناورين وي. Bryan Caplan ليکي چي: «کېدای شي د ټولواکۍ يو يايښت به د وژنې په پرتله ډېر بد وي. د (''Nineteen Eighty-Four'') ناول [نولس څلور اتيا] يوه بېلګه وړاندې کوي. يوه dystopian ننداره د تمدن د وژنې او بېرته نه راګرځېدونکې لوېدنې کليدي بڼې ګډوي، چې مخکې له ناورين نه انسانيت ورنه د ټاکنې لپاره د روښانه راتلونکو له پراخې لړۍ سره مخامخ شو او له ناورين نه وروسته انسانيت په يوه ډاروونکی حالت کې راایسار شو. <ref name="Ord 20202">{{Cite book|last=Ord|first=Toby|title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1|date=2020|publisher=Hachette|isbn=9780316484916|location=New York}}</ref><ref name=":7">Bryan Caplan (2008). "[https://books.google.de/books?id=sTkfAQAAQBAJ&pg=PA504#v=onepage&q&f=false The totalitarian threat]". ''Global Catastrophic Risks'', eds. Bostrom & Cirkovic (Oxford University Press): 504-519. {{ISBN|9780198570509}}</ref><ref name="DG17">{{cite news|last=Glover|first=Dennis|date=2017-06-01|title=Did George Orwell secretly rewrite the end of Nineteen Eighty-Four as he lay dying?|quote=Winston's creator, George Orwell, believed that freedom would eventually defeat the truth-twisting totalitarianism portrayed in Nineteen Eighty-Four.|url=https://www.smh.com.au/entertainment/books/did-george-orwell-secretly-rewrite-the-end-of-nineteen-eightyfour-as-he-lay-dying-20170613-gwqbom.html|work=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=2021-11-21}}</ref><ref>{{Cite book|last=Orwell|first=George|url=http://catalogue.bl.uk/|title=Nineteen Eighty-Four. A novel|publisher=Secker & Warburg|year=1949|location=London|تاريخ الوصول=2022-02-04|تاريخ الأرشيف=2012-05-04|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120504165426/http://catalogue.bl.uk/|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-02-04|خونديځ نېټه=2012-05-04|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120504165426/http://catalogue.bl.uk/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120504165426/http://catalogue.bl.uk/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504165426/http://catalogue.bl.uk/}}</ref><ref name="Ord 202022">{{Cite book|last=Ord|first=Toby|title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1|date=2020|publisher=Hachette|isbn=9780316484916|location=New York}}</ref> == د ګواښ احتمالي سرچينې == د نړيوال ناورين احتمالي ګواښونه د انسان له امله پېښېدونکي ګواښوانه يعنې ''anthropogenic'' (ټکنالوژي، حکومت دارۍ، اقليم بدلون) ګواښونه او غير انساني يا طبيعي ګواښونه رانغاړي. په ټکنالوژيکي ګواښونو کې د ويجاړونکو مصنوعي استخباراتو او د (biotechnology) يا (nanotechnology) جوړول شاملېږي. نابسيا يا ناوړه نړيواله حکومت داري په ټولنيز او سياسي برخو کې ګواښونه جوړوي، لکه: د هستوي عامې وژنې، بايو ټروریزم چې په جنيټکي ډول بدل شوي ژوندي شيان کاروي، سايبري تروریزم چې کړکېچنه زېربنا، لکه برېښنايي شبکه له منځه وړي يا هم د يوې طبيعي وبا د اداره کولو پاتې راتلل. د ځمکې سيستم د حکومتولۍ په برخه کې ستونزې او ګواښونه د نوعو د وژنې، د سرچينې د ناعادلانه وېش له امله د وچکالۍ، د انسان د نفوسو زياتوالي، د حاصلاتو د کمښت او د نه دوام لرونکې کرنې په ګډون نړيواله تودوخه، چاپېريالي نابرابري او ټيټوالی رانغاړي. <ref name="world2">{{Cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|date=November 13, 2017|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=BioScience|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|doi=10.1093/biosci/bix125|doi-access=free}}</ref> د ناانساني ګواښونو بېلګې د اسماني جسمونو د اغېزې پېښه، د لوړ اور غورځوونکي خوټېدل، د وژونکي ګاما وړانګې چوېدل، د ځمکې مقناطيسي توپان چې برېښنايي توکي ويجاړوي، طبيعي اوږد مهاله د اقليم بدلون، (hostile extraterrestrial life) [د دښمنۍ باندينی ژوند] یا د اټکل وړ لمر چې د ځمکې رانغاړونکي يو (red giant star) [سور لوی ستوری] ته بدلېږي. == احتمال == === طبيعي د انساني پر وړاندې === متخصصين په عمومي ډول هوکړه کوي چې د انسان له امله شته ګواښونه د طبيعي ګواښونو په پرتله يو څه زيات اټکلېدونکي دي. د ګواښ د دې ډولونو تر منځ يو کليدي توپير دا دی، چې ازمېښتي ثبوت د طبيعي ګواښ پر کچه باندې يو پورتنۍ بريد يا حد پر ځای کولی شي. انسانيت د لږ تر لږه ۲۰۰۰۰۰ کلونو لپاره شتون لرلی دی، چې په دې موده کې د طبيعي ګواښ د يوې نږدې ثابتې کچې په اړه يو فاعل يا موضوع ده. که چېرې طبيعي ګواښونه لوړ وی، نو دا به په لوړه توګه نااټکل شوی وی، چې انسانيت به دومره ژوندی نه وی پاتې شوی ،لکه اوس چې دی. د دې بحث د يوه رسمي کولو پر بنسټ، څېړونکي دې پايلې ته رسېدلي دي، چې موږ باوري اوسېدلی شو چې طبيعي ګواښ په کال کې په ۱۴۰۰۰ کې له يو نه ټيت دی (او په احتمالي توګه «په ۸۷۰۰۰ کې له يو نه لږ»). <ref name="Ord 202023">{{Cite book|last=Ord|first=Toby|title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1|date=2020|publisher=Hachette|isbn=9780316484916|location=New York}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|last=Reese|first=Martin|title=Our Final Hour: A Scientist's Warning: How Terror, Error, and Environmental Disaster Threaten Humankind's Future In This Century - On Earth and Beyond|url=https://archive.org/details/ourfinalhoursci000rees|publisher=[[Basic Books]]|year=2003|isbn=0-465-06863-4}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Bostrom|first1=Nick|author-link=Nick Bostrom|last2=Sandberg|first2=Anders|author-link2=Anders Sandberg|date=2008|title=Global Catastrophic Risks Survey|url=https://www.fhi.ox.ac.uk/reports/2008-1.pdf|journal=FHI Technical Report #2008-1|publisher=[[Future of Humanity Institute]]}}</ref><ref name=":13">{{Cite journal|last1=Snyder-Beattie|volume=9|pmc=6667434|issn=2045-2322|doi=10.1038/s41598-019-47540-7|bibcode=2019NatSR...911054S|pages=11054|issue=1|language=en|first1=Andrew E.|journal=Scientific Reports|title=An upper bound for the background rate of human extinction|date=July 30, 2019|first3=Michael B.|last3=Bonsall|first2=Toby|last2=Ord|pmid=31363134}}</ref><ref name="Frequently Asked Questions">{{Cite web|title=Frequently Asked Questions|url=http://existential-risk.org/faq.html|access-date=July 26, 2013|website=Existential Risk|publisher=[[Future of Humanity Institute]]|quote="The great bulk of existential risk in the foreseeable future is anthropogenic; that is, arising from human activity."}}</ref><ref name=":132">{{Cite journal|last1=Snyder-Beattie|volume=9|pmc=6667434|issn=2045-2322|doi=10.1038/s41598-019-47540-7|bibcode=2019NatSR...911054S|pages=11054|issue=1|language=en|first1=Andrew E.|journal=Scientific Reports|title=An upper bound for the background rate of human extinction|date=July 30, 2019|first3=Michael B.|last3=Bonsall|first2=Toby|last2=Ord|pmid=31363134}}</ref> د ډاډمن طبيعي ګواښ د اټکل څېړلو په موخه يو بل ازمېښتي مېتود د جيولوژيکي ثبت يا ريکارډ پلټل دي. د بېلګې په ډول: يوه اسماني تېږه يا د اسماني تېږي د اغېزې پېښه (comet or asteroid impact event) په اندازه کې بس ده، چې د يوه اغېزناک ژمي سبب شي، چې له ۲۱۰۰ ز کال نه مخکې به په ميليون کې د يو اټکل شوي کچې انسان وژنې سبب شي. له دې ورهاخوا د پراخو سترو اورغورځوونکو خوټېدل کېدای شي د اورغورځوونکي ژمي (volcanic winter) سبب شي، چې د انسانيت ژوندي پاتې کېدنه په ګواښ کې اچولی شي. جيولوژيکي ثبت يا ريکارډ وړانديز کوي، چې د سترې اورغورځونکې خوټېدنې اټکل شوي دي چې د نږدې هرو ۵۰۰۰۰ کلونو پر منځنۍ کچې پېښ شي، که څه هم زياتره دا ډول خوټېدنې به کېدای شي، هغې اندازې ته ونه رسېږي، چې د انسان وژنې سبب شي. په روښانه ډول ستر اورغورځونکی Mt. Toba کېدای شي د خپلې وروستۍ خوټېدنې پر مهال انسانيت نږدې له منځه وړی وي. <ref name="Ord 202024">{{Cite book|last=Ord|first=Toby|title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1|date=2020|publisher=Hachette|isbn=9780316484916|location=New York}}</ref><ref name="Matheny xrisk">{{Cite journal|last=Matheny|first=Jason Gaverick|date=2007|title=Reducing the Risk of Human Extinction|url=http://users.physics.harvard.edu/~wilson/pmpmta/Mahoney_extinction.pdf|journal=Risk Analysis|volume=27|issue=5|pages=1335–1344|doi=10.1111/j.1539-6924.2007.00960.x|pmid=18076500|access-date=2022-02-04|archivedate=2014-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140827213919/http://users.physics.harvard.edu/~wilson/pmpmta/Mahoney_extinction.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Asher|first1=D.J.|last2=Bailey|first2=M.E.|last3=Emel'yanenko|first3=V.|last4=Napier|first4=W.M.|year=2005|title=Earth in the cosmic shooting gallery|url=http://www.arm.ac.uk/preprints/455.pdf|journal=The Observatory|volume=125|pages=319–322|bibcode=2005Obs...125..319A|access-date=2022-02-04|archivedate=2015-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725072739/http://www.arm.ac.uk/preprints/455.pdf}}</ref><ref name=":11">{{Cite journal|last1=Rampino|first1=M.R.|last2=Ambrose|first2=S.H.|year=2002|title=Super eruptions as a threat to civilizations on Earth-like planets|url=http://www.eos.ubc.ca/~mjelline/website212/rampino02.pdf|journal=Icarus|volume=156|issue=2|pages=562–569|bibcode=2002Icar..156..562R|doi=10.1006/icar.2001.6808|access-date=2022-02-04|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924001405/http://www.eos.ubc.ca/~mjelline/website212/rampino02.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Yost|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047248417302750|issn=0047-2484|doi=10.1016/j.jhevol.2017.11.005|pages=75–94|volume=116|language=en|journal=Journal of Human Evolution|title=Subdecadal phytolith and charcoal records from Lake Malawi, East Africa imply minimal effects on human evolution from the ∼74 ka Toba supereruption|first1=Chad L.|date=March 1, 2018|first4=Andrew S.|last4=Cohen|first3=Jeffery R.|last3=Stone|first2=Lily J.|last2=Jackson|pmid=29477183}}</ref> دا چې د انسان له امله ګواښ په اړوند ډول يوه وروستۍ ښکارنده ده، د انسانيت د ژوندي پاتې کېدنې څرک معلومونکی ثبت ورته ډاډ نه شي برابرولی. انسانيت د ذروي وسلو د رامنځته کېدلو راهيسې يوازې ۷۵ کلونه ژوندی پاتې شوی دی او د راتلونکو ټکنالوژيو لپاره په ټوله کې هيڅ څرک معلوموونکی ثبت يا ريکارډ نه شته. دې حالت مفکرينو، لکه :(Carl Sagan) ته لاره هواره کړې ده، چې دې پايلې ته ورسېږي چې انسانيت په اوسني ډول د خطر په وخت کې دی، چې دا په بې ساري ډول د انسان په تاريخ کې يوه ګواښوونکې دوره ده، چې د ګواښ په بې مخينې کچو پورې اړه لري او هغه وخته پيلېږي چې موږ د خپلو عملونو په واسطه په لومړي ځل د ګواښونو پام ځانته کړ. <ref name="Ord 202026">{{Cite book|last=Ord|first=Toby|title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity|url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1|date=2020|publisher=Hachette|isbn=9780316484916|location=New York}}</ref><ref>{{Cite book|last=Parfit|first=Derek|title=On What Matters Vol. 2|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199681044|page=616|quote="We live during the hinge of history ... If we act wisely in the next few centuries, humanity will survive its most dangerous and decisive period."|author-link=Derek Parfit}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sagan|first=Carl|title=[[Pale Blue Dot (book)|Pale Blue Dot]]|date=1994|publisher=Random House|isbn=0-679-43841-6|pages=[https://archive.org/details/palebluedotv00saga/page/307 305]–6|quote="Some planetary civilizations see their way through, place limits on what may and what must not be done, and safely pass through the time of perils. Others are not so lucky or so prudent, perish."|author-link=Carl Sagan}}</ref> === د ګواښ اټکلونه === د عادي کتنې او موډلينګ محدوديتونو ته په پام سره د ماهر يا متخصص تر لاسه کول (استخراج) په تکراري ډول د احتمال اټکلونو د تر لاسه کولو پر ځای کارول کېږي. په ۲۰۰۸ ز کې د انسانيت انسټيټيوټ راتلونکي (Future of Humanity Institute) په کوربه توب يوه ناسته کې د متخصصينو يوې نارسمي سروې تر ۲۱۰۰ ز پورې د انساني وژنې ٪۱۹ ګواښ اټکل کړ، که څه هم د سروې محدوديتونو ته په پام سره دا پایلې په موټي کې د خروار په توګه بايد په پام کې ونيول شي. <ref name="probabilities and methodologies">{{Cite journal|last1=Rowe|first1=Thomas|last2=Beard|first2=Simon|date=2018|title=Probabilities, methodologies and the evidence base in existential risk assessments|url=http://eprints.lse.ac.uk/89506/1/Beard_Existential-Risk-Assessments_Accepted.pdf|journal=Working Paper, Centre for the Study of Existential Risk|access-date=August 26, 2018|archive-date=August 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827075254/http://eprints.lse.ac.uk/89506/1/Beard_Existential-Risk-Assessments_Accepted.pdf|url-status=dead}}</ref> == سرچینې == ckvqo4q9l6yyzx2ff7f6zbc4f6g6740 د جاپان تاریخ 0 59656 368921 368167 2026-09-08T18:20:16Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368921 wikitext text/x-wiki د جاپان په ټاپوګانو (مجموع الجزایر) کې د انسان لومړۍ هستوګنه له میلاد نه ۳۰۰۰۰ کاله پخوا، تاریخ وړاندې دورې ته اړوندېږي. د جومون له دورې وروسته چې د نوم (ناف) د بند نښه لرونکو خټینو لوښو (cord-marked pottery) له مخې نومول شوې، له میلاد نه وړاندې لومړۍ زریزه کې یایوی وګړي (Yayoi people) هغه مهال لپاره راپیدا شول چې په آسیا کې نوي نوښتونه معرفي شول. د دغې دورې پر مهال جاپان ته اړوند لومړني لیکل شوي منابع په لومړۍ میلادي پېړۍ کې په چینايي کتاب هان کې ثبت شوي. له میلاد نه څلور پېړۍ وړاندې، یایويي وګړي له دغې لویې وچې نه د جاپان ټاپوګانو ته کډه شول او هلته یې د اوسپنې ټکنالوژي او کرنیز تمدن معرفي کړ. له دې امله چې دوی یو کرنیز تمدن درلود، یایويي تمدن په چټک ډول ودې کولو پیل وکړ او په جامون وګړو (Jōmon people) باندې یې چې د جاپان د ټاپوګانو اصلي وګړي او ښکاریان و؛ واک وموند. د ۴ مې او نهمې پېړۍ ترمنځ د جاپان ګڼ شمېر پاچهۍ او قبیلې د یوه مرکزي دولت تر واک لاندې سره یوموټۍ شوې او یوازې په اسمي ډول د جاپان د سترواک له خوا کنټرول کېدلې. له هغه مهال نه تاسیس شوې سترواکه لړۍ تر نن ورځې پورې دوام لري، خو نږدې بشپړ تشریفاني رول لري. په ۷۹۴ ز کال کې د نوې سترواکۍ پلازمېنه په هیان کیو(معاصر کیوتو) کې جوړه شوه، چې د هیان دورې (Heian period) د پیل نښه ده، چې تر ۱۱۸۵ ز کال پورې یې دوام وکړ. هیان دوره د جاپان په کلاسیک کلتور کې طلایي دوره ګڼل کېږي. د جاپانیانو مذهبي ژوند له دغه مهال وروسته د شینتو (Shinto) بومي دودونو او [[بوديزم|بودیزم]] ترکیب و.<ref name="Shinya">{{cite journal|url=http://www.seaa-web.org/bul-essay-01.htm|title=A Comment on the Yayoi Period Dating Controversy|journal=Bulletin of the Society for East Asian Archaeology|author=Shinya Shōda|year=2007|volume=1|access-date=16 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801234503/http://www.seaa-web.org/bul-essay-01.htm|archive-date=1 August 2019|url-status=live}}</ref><ref name="JW">{{Cite web|title='Jomon woman' helps solve Japan's genetic mystery|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/555/|website=NHK World|language=en|access-date=6 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426044803/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/backstories/555/|archive-date=26 April 2020|url-status=live}}</ref> په راتلونکو پېړیو کې، د سترواکې کورنۍ واک په پیل کې د غیرنظامي اشرافو/ارستوکراتانو – په ځانګړې توګه، د فوجي وارا- او وروسته د هغوی د پوځي قبایلو او سامورايي ځواکونو پر وړاندې را کم شو. له ۱۱۸۰ ز کال نه تر ۱۱۸۵ ز کال پورې په جینپي جګړه کې د میناماتو نویوریتمو تر مشرۍ لاندې میناماتو قبیلې خپلې پوځي سیالې قبیلې تایرا ته ماتې ورکړه. د واک له ترلاسه کولو وروسته یوریتومو خپله پلازمېنه په کاماکورا کې جوړه کړه او د شوګان لقب یې ځانته ځانګړی کړ. شوګانات کاماکورا د مغولو د دوو بریدونو پر وړاندې مقاومت وکړ، خو په ۱۳۳۳ ز کال کې د شوګانات له مدعیانو نه د یو له خوا راوپرځول شو او موروماچي دوره پیل شوه. د دغې دورې پر مهال د دایمیو په نوم جنګ سالاران د شوګان د لګښتونو په پایله کې واک ته ورسېدل، چې په پایله کې د جاپان کورنۍ جګړه رامنځته شوه. د شپاړسمې پېړۍ په وروستیو کې، جاپان د مخکښ دایمیو اودا نوبونګا او د هغه د ځای ناستي تویوتومي هیدیوشي تر مشرۍ لاندې بېرته یو موټی شو. په ۱۵۹۸ ز کال کې د تویوتومي له مړینې وروسته، توکوګاوا لیاسو واک ته ورسېد او د سترواک له خوا د شوګان په توګه وټاکل شو. شوګانات توکوګاوا چې له اېدو (معاصرې توکیو) نه  یې واک چلاوه، د اېدو دورې (۱۶۰۰-۱۸۶۸ ز کال) په نوم په یوې سوکاله او سوله ییزه دوره کې یې واک وچلاوه. توکوګاوا په جاپاني ټولنه کې یو سخت طبقاتي سیسټم پلی کړ او له نړۍ سره یې نږدې ټولې خپلې اړیکې  پرې کړې. په ۱۵۴۳ ز کال کې پرتګال او جاپان له یوبل سره په اړیکه کې شول، هغه مهال پرتګالیان لومړني اروپایان و چې د جاپان سویلي ټاپوګانو ته ورسېدل. هغوی له جاپان سره په خپل لومړني محدود تعامل کې د ګرمو وسلو په معرفي کولو په جاپان د پام وړ اغېز وکړ. په ۱۸۵۳-۵۴ ز کال کې امریکايي پری لښکر کشۍ (American Perry Expedition) په بشپړ ډول د جاپان انزوا ته د پای ټکی کېښود؛ دغې چارې په ۱۸۶۸ ز کال په بوشین جګړه کې د شوګانات له سقوط او واک ته د سترواک له بیا رسېدو سره مرسته وکړه. په میجي دوره کې نوې ملي رهبري، منزوي شوی فئوډالي ټاپوئیز هېواد په سترواکۍ واړاوه چې له نږدې نه یې له لویدیځو موډلونو ګټنه کوله او په یو پیاوړي ځواک واوښت. په داسې حال کې چې د تایشو په دوره کې (۱۹۱۲- ۱۹۲۶ زکال) کې دیموکراسي وده وکړه او معاصر غیرنظامي کلتور پرمختګ وکړ، خو د جاپان پیاوړي پوځ په پراخه کچه آزادۍ لرلې او په ۱۹۲۰ مه او ۱۹۳۰ مه لسیزه کې د جاپان غیرنظامي واکمنان یې تر واک لاندې و. جاپاني پوځ په ۱۹۳۱ ز کال کې په منچوري باندې برید وکړ چې له ۱۹۳۷ کال وروسته دغه برید له [[چین د خلکو جمهوریت|چین]] سره په اوږد مهاله جګړه واوښت. په ۱۹۴۱ ز کال کې په پرل هاربر باندې د جاپان برید له متحده ایالاتو او د هغه له متحدینو سره د جګړې لامل وګرځېد. د جاپان د ځواکونو کچې ډېر ژر وده وکړه او پوځ د متفقینو د هوايي بریدونو پر وړاندې چې د وګړو مرکزونو ته یې سخت زیان اړوه، مقاومت وکړ. د ۱۹۴۵ ز کال د اګست په ۱۵ مه په ناګاساکي او هیروشیما باندې له اټمي بریدونو او په منچوریا باندې د شوري له برید وروسته سترواک هیروهیتو په جګړه کې د جاپان تسلیمي اعلان کړه. متفقینو تر ۱۹۵۲ ز کال پورې جاپان اشغال کړ، دغه مهال په ۱۹۴۷ ز کال کې نوی اساسي قانون تصویب شو او جاپان یې په یو مشروطه شاهي هېواد بدل کړ. له ۱۹۵۵ ز کال وروسته، جاپان د لیبرال دیموکرات ګوند تر مشرۍ لاندې د ډېرې لوړې اقتصادي ودې شاهد و چې دغه هېواد یې په یو اقتصادي نړیوال ځواک بدل کړ. د جاپان د سوځېدلې لسیزې یا ۱۹۹۰ مې لسیزې وروسته، اقتصادي وده کمزورې شوه. د ۲۰۱۱ ز کال د مارچ میاشتې په ۱۱ مه نېټه جاپان د ریشتر ۹ درجې ځمک ښوېدنې او سونامي شاهد و، چې تر ټولو پیاوړې ثبت شوې ځمک ښوېدنه وه او له امله یې له ۲۰۰۰۰ زیات کسان ووژل شول، د فوکوشیما دایچي اټومي ناورین لامل هم وګرځېده. == دویمه نړیواله جګړه == د ۱۹۴۱ ز کال په وروستیو کې، د لومړي وزیر جنرال هیدکي توجو تر مشرۍ لاندې جاپاني دولت پرېکړه وکړه چې د متحده ایالاتو بندیزونه د تسلیحاتي زور پر مټ له منځه یوسي. د ۱۹۴۱ ز کال د ډسمبر په اوومه نېټه، د جاپان د سترواکۍ سمندریزو ځواکونو د هاوايي په پرل هاربر کې په امریکايي پوځي بېړیو برید وکړ. دغه برید د جاپان پر وړاندې د امریکا او د هغو متحدینو د جګړې د پیل کېدو لامل وګرځېد. وروسته له هغه جاپان د فلیفین، مالایا، هانګ کانګ، سنګاپور، برما او د هالنډ د ختیځ هند په ګډون د متحده ایالاتو، بریتانیا او هالنډ په آسیایي مستعمرو بریالي بریدونه وکړل.{{sfn|Henshall|2012|pp=129–130}}{{sfn|Henshall|2012|pp=124–126}} د جګړې په لومړیو پړاوونو کې، جاپان پرله پسې بریاوو ته لاسرسی وموند. د ۱۹۴۲ ز کال په جون میاشت کې له مېډوې جګړې او ورپسې د ګودال کانال له جګړې وروسته، چې له امله یې سلومان ټاپوګان د متفقینو د ځواکونو له خوا د جاپان له کنټرول وایستل شول، په جګړه کې د جاپان د بریا ځایګي تغیر وموند. په دغه مهال کې جاپانی پوځ د جنګي جرمونو لکه له بندیانو سره د ناوړه چلند، د ملکي وګړو د عامې وژنې او له کیمیاوي او بیولوژیکي وسلو د کارونې مسئول ګڼل کېږي. په ۱۹۴۴ ز کال کې د جاپاني سترواکۍ سمندریزو ځواکونو د کامیکازی پیلوټانو ډلګۍ مؤظفه کړه، څو خپلې الوتکې د دښمن له بېړیو سره ټکر کړي.{{sfn|Henshall|2012|p=134}}{{sfn|Henshall|2012|pp=132–133}}{{sfn|Henshall|2012|pp=131–132, 135}} د ۱۹۴۵ ز کال د اګست په ۶ مه نېټه، متحده ایالاتو په هیروشیما باندې اټومي بم وغورځاوه ،چې له امله یې له ۷۰۰۰۰ ډېر کسان ووژل شول. دا په تاریخ کې لومړنی اټومي برید و. د اګست په ۹ مه [[شوروي اتحاد]] له جاپان سره جګړه اعلان کړه او په منچوري او نورو قلمرونو یې برید وکړ؛ دویم اټومي بم په ناګاساکي وغورځول شو چې نږدې ۴۰۰۰۰ کسان یې ووژل شول. د اګست په ۱۴ مه متفقینو ځواکونو ته د جاپان د تسلیمۍ اعلان وشو او راتلونکې ورځ د سترواک هیروهیتو له خوا په ملي راډیو کې اعلان شو.{{sfn|Morton|Olenike|2004|p=188}}{{sfn|Totman|2005|p=448}}{{sfn|Perez|1998|pp=147–148}} == سرچینې == {{Reflist|30em|refs=<ref name=Akiyama>Akiyama, Terukazu (1977). ''Japanese Painting''. New York: Rizzoli International Publications. pp. 19–20. {{ISBN|9780847801329}}.</ref> <ref name=Alchon>Alchon, Suzanne Austin (2003). ''A Pest in the Land: New World Epidemics in a Global Perspective''. Albuquerque: University of New Mexico Press. p. 21. {{ISBN|9780826328717}}.</ref> <ref name=baten>Baten, Jörg (2016). ''A History of the Global Economy: From 1500 to the Present''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 177. {{ISBN|9781107104709}}.</ref> <ref name="beasley">Beasley, WG (1962). "Japan". In Hinsley, FH (ed.). ''The New Cambridge Modern History Volume 11: Material Progress and World-Wide Problems 1870–1898''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 472</ref> <ref name=Bix>{{cite book |last=Bix |first=Hebert P. |author-link=Herbert P. Bix |year=2000 |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |publisher=Harper Collins |location=New York |url=https://books.google.com/books?id=zjmVltzm1kYC |isbn=978-0-06-186047-8|pages=27, 30}}</ref> <ref name=Bolitho>{{cite journal|last1=Bolitho|first1=Harold|title=Yoshimasa and the Silver Pavilion: The Creation of the Soul of Japan. By Keene Donald. New York: Columbia University Press, 2003. x, 208 pp. $29.95 (cloth).|journal=The Journal of Asian Studies|volume=63|issue=3|year=2007|pages=799–800|doi=10.1017/S0021911804001950}}.</ref> <ref name=Carter>Carter, William R. (1983). "Asuka period". In Reischauer, Edwin et al. (eds.). ''Kodansha Encyclopedia of Japan Volume 1''. Tokyo: Kodansha. p. 107. {{ISBN|9780870116216}}.</ref> <ref name=Chaiklin>Chaiklin, Martha (2013). "Sakoku (1633–1854)". In Perez, Louis G. (ed.). ''Japan at War: An Encyclopedia''. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. pp. 356–357. {{ISBN|9781598847413}}.</ref> <ref name=Collcutt>Collcutt, Martin C. (1983). "Bushidō". In Reischauer, Edwin et al. (eds.). ''Kodansha Encyclopedia of Japan Volume 1''. Tokyo: Kodansha. p. 222. {{ISBN|9780870116216}}.</ref> <ref name=Coox>[[Alvin Coox|Coox, Alvin]] (1988). "The Pacific War," in ''The Cambridge History of Japan: Volume 6.'' Cambridge: Cambridge University Press. p. 368</ref> <ref name=Crihfield>Crihfield, Liza (1983). "Geisha". In Reischauer, Edwin et al. (eds.). ''Kodansha Encyclopedia of Japan Volume 3''. Tokyo: Kodansha. p. 15. {{ISBN|9780870116230}}.</ref> <ref name=Dalby>Dalby, Liza (2010). ''Little Songs of the Geisha''. New York: Tuttle. pp. 14–15</ref> <ref name=Deal>Deal, William E (2006). ''Handbook to Life in Medieval and Early Modern Japan''. New York: Facts on File. p. 296. {{ISBN|9780195331264}}.</ref> <ref name=Edstrom>Edstrom, Bert (2016). "Japan's Foreign Policy and the Yoshida Legacy Revisited". In Edstrom, Bert (ed.). ''Turning Points in Japanese History''. London: Routledge. p. 216. {{ISBN|978-1138986268}}.</ref> <ref name=Feifer>Feifer, George (1992). ''Tennozan: The Battle of Okinawa and the Atomic Bomb''. New York: Ticknor & Fields. pp. 558, 578, 597, 600. {{ISBN|9780395599242}}.</ref> <ref name=Frank>{{cite book |pages=28–29|last=Frank |first=Richard |year=1999 |title=Downfall: The End of the Imperial Japanese Empire |publisher=[[Random House]] |location=New York |url=https://books.google.com/books?id=MwnqPgAACAAJ |isbn=978-0-14-100146-3}}</ref> <ref name=Frederic>Frederic, Louis (2002). ''Japan Encyclopedia''. Cambridge, Massachusetts: Belknap. p. 59. {{ISBN|9780674017535}}.</ref> <ref name=gordon>Gordon, Andrew (2009). ''A Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present''. New York: Oxford University Press. pp. 55–56. {{ISBN|9780195339222}}.</ref> <ref name=habu>{{cite book |last=Habu |first=Junko |year=2004 |title=Ancient Jomon of Japan |pages=3, 258|publisher=Cambridge Press |location=Cambridge, MA |url=https://books.google.com/books?id=vGnAbTyTynsC |isbn=978-0-521-77670-7}}</ref> <ref name=Hane>Hane, Mikiso and Perez, Louis G. (2015). ''Premodern Japan: A Historical Survey'' (2nd ed.). Boulder, Colorado: Westview Press. pp. 161-162. {{ISBN|9780813349657}}.</ref> <ref name=Hastings>{{cite book|last=Hastings|first=Max|title=Nemesis : The Battle for Japan, 1944–45|url=https://archive.org/details/nemesisbattlefor0000hast|year=2007|publisher=HarperPress|location=London|isbn=978-0-00-726816-0|page=[https://archive.org/details/nemesisbattlefor0000hast/page/379 379]}}</ref> <ref name=Hirschmeier>Hirschmeier, Johannes and Yui, Tsunehiko (1975). ''The Development of Japanese Business, 1600-1973''. London: Allen & Unwin. p. 32</ref> <ref name=Hudson>Hudson, Mark (2009). "Japanese Beginnings", p. 15 In Tsutsui, William M. (ed.). ''A Companion to Japanese History''. Malden MA: Blackwell. {{ISBN|9781405193399}}.</ref> <ref name=Hunter>{{cite book |last=Hunter |first=Janet |year=1984 |title=Concise Dictionary of Modern Japanese History|url=https://archive.org/details/concisedictionar0000hunt |isbn=9780520045576 |publisher=University of California Press | location=Berkeley|page=[https://archive.org/details/concisedictionar0000hunt/page/3 3]}}</ref> <ref name="income">{{cite journal|author1=Moriguchi, Chiaki |author2=Saez, Emmanuel |title=The Evolution of Income Concentration in Japan, 1886–2005: Evidence from Income Tax Statistics|journal=Review of Economics and Statistics|volume=90|issue=4|year=2008|pages=713–734|url=https://eml.berkeley.edu/~saez/moriguchi-saezREStat08japan.pdf|doi=10.1162/rest.90.4.713|s2cid=8976082 }}</ref> <ref name=Ito>Ito, Takatoshi (1992). ''The Japanese Economy''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. p. 60</ref> <ref name=Karan>Karan, Pradyumna (2010). ''Japan in the 21st Century: Environment, Economy, and Society''. Lexington: University Press of Kentucky. p. 60. {{ISBN|9780813127637}}.</ref> <ref name=kidder>Kidder, J. Edward (1993). "The Earliest Societies in Japan," in ''The Cambridge History of Japan: Volume 1.'' Cambridge: Cambridge University Press. p. 59</ref> <ref name=Klein>{{cite journal|last1=Klein|first1=Thomas M.|title=The Ryukyus on the Eve of Reversion|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_spring-1972_45_1/page/20|journal=Pacific Affairs|volume=45|issue=1|year=1972|pages=20|jstor=2755258|doi=10.2307/2755258}}</ref> <ref name=Kshetry>Kshetry, Gopal (2008). ''Foreigners in Japan: A Historical Perspective''. Kathmandu: Rabin Gurung. p. 29</ref> <ref name=Kuroda>Kuroda, Sokichi (13 January 2020). "Documents show concerns from Okinawa on U.S. base presence". ''Asahi Shimbun''.</ref> <ref name=Kuzmin>{{cite journal|last1=Kuzmin|first1=Yaroslav V.|title=Chronology of the earliest pottery in East Asia: progress and pitfalls|journal=Antiquity|volume=80|issue=308|year=2015|pages=362–371|doi=10.1017/S0003598X00093686|s2cid=17316841}}</ref> <ref name=Lauerman>{{cite book |page=421|last=Lauerman |first=Lynn |year=2002 |title=Science & Technology Almanac |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Connecticut}}</ref> <ref name=Maher>Maher, Kohn C. (1996). "North Kyushu Creole: A Language Contact Model for the Origins of Japanese," in ''Multicultural Japan: Palaeolithic to Postmodern.'' New York: Cambridge University Press. p. 40</ref> <ref name=McCurry>McCurry, Justin (1 April 2019). [https://www.theguardian.com/world/2019/apr/01/reiwa-japan-prepares-to-enter-new-era-brimming-with-hope "Reiwa: Japan Prepares to Enter New Era of 'Fortunate Harmony'"]. ''The Guardian''.</ref> <ref name=Nakagawa>{{cite journal|last1=Nakagawa|first1=Ryohei|last2=Doi|first2=Naomi|last3=Nishioka|first3=Yuichiro|last4=Nunami|first4=Shin|last5=Yamauchi|first5=Heizaburo|last6=Fujita|first6=Masaki|last7=Yamazaki|first7=Shinji|last8=Yamamoto|first8=Masaaki|last9=Katagiri|first9=Chiaki|last10=Mukai|first10=Hitoshi|last11=Matsuzaki|first11=Hiroyuki|last12=Gakuhari|first12=Takashi|last13=Takigami|first13=Mai|last14=Yoneda|first14=Minoru|title=Pleistocene human remains from Shiraho-Saonetabaru Cave on Ishigaki Island, Okinawa, Japan, and their radiocarbon dating|journal=Anthropological Science|volume=118|issue=3|year=2010|pages=173–183|doi=10.1537/ase.091214|doi-access=free}}</ref> <ref name=Mackie>Mackie, Vera (2003). ''Feminism in Modern Japan''. New York: Cambridge University Press. p. 121. {{ISBN|9780521527194}}.</ref> <ref name=mason>Mason, RHP and Caiger, JG (1997). ''A History of Japan''. Rutland, Vermont: Tuttle. p. 315. {{ISBN|9780804820974}}.</ref> <ref name=McCullough>McCullough, William H. (1999). "The Heian Court, 794–1070," in ''The Cambridge History of Japan: Volume 2.'' Cambridge: Cambridge University Press. pp. 30–31</ref> <ref name=Neary>{{cite journal|title=Burakumin at the End of History|author=Neary, Ian |journal=Social Research: An International Quarterly|volume =70|issue= 1|year= 2003|url=https://muse.jhu.edu/article/558566|jstor=40971613|pages= 269–294}}</ref> <ref name=Nester>Nester, William R. (1996). ''Power across the Pacific: A Diplomatic History of American Relations with Japan''. Basingstoke: Macmillan. p. 177. {{ISBN|9780230378759}}.</ref> <ref name=ono>Ono, Akira (2014). "Modern hominids in the Japanese Islands and the early use of obsidian", pp. 157–159 in Sanz, Nuria (ed.). [https://whc.unesco.org/en/series/39/ ''Human Origin Sites and the World Heritage Convention in Asia'']. Paris: UNESCO.</ref> <ref name=Pekkanen>Pekkanen, Robert (2018). "Introduction". In Pekkanen, Robert (ed.). ''Critical readings on the Liberal Democratic Party in Japan Volume One''. Leiden: Brill. p. 3. {{ISBN|9789004380523}}.</ref> <ref name=perkins>Perkins, Dorothy (1991). ''Encyclopedia of Japan : Japanese history and culture, from abacus to zori'' [https://archive.org/details/encyclopediaofja00perk pp. 19, 20]</ref> <ref name=Rhee>{{cite journal|last1=Rhee|first1=Song Nai|last2=Aikens|first2=C. Melvin.|last3=Chʻoe|first3=Sŏng-nak.|last4=No|first4=Hyŏk-chin.|title=Korean Contributions to Agriculture, Technology, and State Formation in Japan: Archaeology and History of an Epochal Thousand Years, 400 B.C.–A.D. 600|journal=Asian Perspectives|volume=46|issue=2|year=2007|pages=404–459|jstor=42928724|doi=10.1353/asi.2007.0016|hdl=10125/17273|s2cid=56131755|hdl-access=free}}</ref> <ref name=Ruppert>Deal, William E and Ruppert, Brian Douglas (2015). ''A Cultural History of Japanese Buddhism''. Chichester, West Sussex : Wiley Blackwell. pp. 63-64. {{ISBN|9781118608319}}.</ref> <ref name=Takashi>{{cite journal|last1=Takashi|first1=Tsutsumi|title=MIS3 edge-ground axes and the arrival of the first ''Homo sapiens'' in the Japanese archipelago|journal=Quaternary International|volume=248|year=2012|pages=70–78|doi=10.1016/j.quaint.2011.01.030|bibcode=2012QuInt.248...70T}}</ref> <ref name=Takeuchi>Takeuchi, Rizo (1999). "The Rise of the Warriors," in ''The Cambridge History of Japan: Volume 2.'' Cambridge: Cambridge University Press. pp. 675-677</ref> <ref name=Turnbull>Turnbull, Stephen and Hook, Richard (2005). ''Samurai Commanders''. Oxford: Osprey. pp. 53–54</ref> <ref name=Wan>Wan, Ming (2008). ''The Political Economy of East Asia: Striving for Wealth and Power''. Washington, DC: CQ Press. p. 156. {{ISBN|9781483305325}}.</ref> <ref name=wakita>{{cite book |last = Wakita |first = Osamu |chapter = The social and economic consequences of unification |page = 123 |editor-last = Hall |editor-first = John Whitney |authorlink = John Whitney Hall |title = The Cambridge History of Japan |volume = 4 |year = 1991 |publisher = [[Cambridge University Press]] |isbn = 978-0-521-22355-3}}</ref>}} 3r6serzdc5fg7z5rkw4ndru1kdoxnqf جیسي جکسن 0 59887 368925 361228 2026-09-08T18:50:06Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368925 wikitext text/x-wiki {{Update}} {{Infobox person}} '''جیسي لویس جکسن''' (انګلیسي: Jesse Louis Jackson) (لومړنی نوم یې بورنز-Burns دی او د ۱۹۴۱ کال د اکتوبر پر ۸مه زیږېدلی) یو امریکایی سیاسي فعال، باپټېسټ یا عیسوي کوونکی کشیش، او سیاستوال دی. هغه په ۱۹۸۴ کال او ۱۹۸۸ کال کې د ولسمشرۍ د نوماندۍ لپاره د دیموکراتانو نوماند و او له ۱۹۹۱ کال څخه تر ۱۹۹۷ کال پورې یې له کولمبیا سیمې (اوس: واشنګټن ډي سي) څخه د امریکا د نارسمي سناتور (shadow U.S. senator) په توګه دنده ترسره کړې. نوموړی د هغو دوو سازمانونو بنسټګر دی چې وروسته سره یو ځای او د رینبو/پوش (Rainbow/PUSH) په نوم سازمان یې جوړ کړ. د متحده ایالاتو د کانګرس پخوانی غړی جیسي جکسن جونیر د هغه مشر زوی دی. جکسن له ۱۹۹۲ کال څخه تر ۲۰۰۰ کال پورې په CNN شبکه کې د "دواړې خواوې له جیسي جکسن سره" تر نوم لاندې پروګرام چلاوه. == نړیوال فعالیتونه == د جکسن نفوذ او اغېز په ۱۹۸۰ او ۱۹۹۰ لسیزو کې تر نړیوالو قضیو پورې هم وغځېد. په ۱۹۸۳ کال کې نوموړي سوریې ته د هغه هېواد د حکومت له لوري نیول شوي امریکایي پيلوټ د سمندري ځواکونو ډګرمن رابرټ ګوډمن د خوشي کولو لپاره سفر وکړ. د ګوډمن الوتکه د لبنان په فضا کې هغه مهال ویشتل شوې وه چې نوموړی په هغه هېواد کې د سوریې پر پوستو د بمبارۍ پر ماموریت هلته ورغلی و. ګوډمن بیا د سوریې ولسمشر حافظ الاسد ته د جکسن له لوري د یوې ډراماټیکې شخصي غوښتنې له وړاندې کولو وروسته خوشې شو. د ولسمشر ریګن اداره په پیل کې د جکسن د سفر په اړه بې باوره وه، خو کله چې جکسن د ګوډمن پر خوشي کولو بریالی شو، ولسمشر ریګن د ۱۹۸۴ کال د جنوري په ۴مه په سپینه ماڼۍ کې د جکسن او ګوډمن هرکلی وکړ. دغه کار د یوه امریکايي وطن‌پال په توګه د جکسن شهرت زیات کړ او د ۱۹۸۴ کال په ټاکنو کې یې د هغه له نوماندۍ سره لا ډېره مرسته وکړه. د ۱۹۸۴ کال په جون کې جکسن د کیوبا د ولسمشر فیډل کاسټرو له یوې بلنې وروسته په کیوبا کې د ۲۲ امریکایانو د خوشې کولو په اړه خبرې اترې وکړې. د ۱۹۹۱ کال د فارس خلیج د جګړې په درشل کې، جکسن عراق ته سفر وکړ څو له صدام حسین سره د هغو بهرنیو وګړو د خلاصون په اړه خبرې وکړي چې هلته د «بشري ډال» په توګه ساتل شوي وو. نوموړی په دغه سفر کې د څو برتانوي او ۲۰ امریکايي وګړو د خلاصون په چاره کې بریالی شو. په ۱۹۹۷ کال کې جکسن د ډیموکراسۍ په چارو کې د متحده ایالاتو د ولسمشر بل کلنټن د ځانګړي استازي په توګه، د آزادو او عادلانه ټاکنو د ودې په موخه د کینیا له ولسمشر ډانیل آراپ موي سره د کتنې په موخه کینیا ته سفر وکړ. د ۱۹۹۹ کال په اپریل کې د کوسوو د جګړې پر مهال، نوموړی بلګراد ته ولاړ څو د مقدونیې پر پوله د ملګرو ملتونو د سوله ساتو ځواکونو د ګزمې پر مهال نیول شوو دریو امریکایي جنګي بندیانو (POWs) د خوشې کولو په اړه خبرې اترې وکړي. نوموړي د یوګوسلاویا د هغه مهال له ولسمشر سلوبودان میلاسویچ سره وکتل او هغه وروسته بیا د هغو دریو کسانو له خوشې کولو سره هوکړه وکړه. د نوموړي نړیوالو هڅو تر ۲۰۰۰ کلونو پورې دوام درلود. د ۲۰۰۳ کال د فبروري پر ۱۵مه یې د لندن په هاید پارک کې د اټکل له مخې له یو ملیون زیاتو کسانو ته د متحده ایالاتو او انګلستان له لوري پر عراق د احتمالي یرغل پرضد د جګړې ضد لاریونونو په اوج کې وینا وکړه. د ۲۰۰۴ کال په نومبر کې یې په شمالي آیرلنډ کې له جګپوړو سیاستوالو او ټولنیزو فعالینو سره د ټولنې ترمنځ د ښو اړیکو هڅولو، د سولې پروسې بیارغونې او د بیلفاسټ تړون دولتي بنسټونو بېرته په کار اچولو په موخه وکتل. ښاغلي جکسن د ۲۰۰۵ کال په اګست کې له ولسمشر هوګو چاویز سره د کتنې لپاره وینزویلا ته ولاړ. دا سفر یې د امریکایي ټلویزیوني مبلغ یا کشیش "پټ رابرټسن" له متنازع څرګندونو وروسته وکړ. دغه کشیش ویلي وو چې چاویز باید ترور شي. جکسن د رابرټسن څرګندونې وغندلې او هغه یې غیر اخلاقي وبللې. له چاویز سره تر لیدنې او د وینزویلا پارلمان ته له وینا کولو وروسته، جکسن وویل چې هېڅ داسې شواهد نشته چې وینزویلا د متحده ایالاتو لپاره د یوه ګواښ په توګه وښيي، نوموړي همدا راز د وینزویلا د افریقایي او بومي ټولنو له استازو سره هم وکتل. په ۲۰۰۹ کال کې جکسن "په اوسنۍ سره-تړلې نړۍ کې د سولې او پرمختګ کلتور رامنځته کول" پر موضوع د سولې نړیوال بنسټ لپاره د یوه ویناوال په توګه کار وکړ. هغه د ​​مالیزیا د بهرنیو چارو وزارت د ډیپلوماسۍ او بهرنیو اړیکو د انستیتوت په ګډون د دغه هېواد ګڼو ځایونو، او هم په تایلینډ کې د بنکاک د NIST نړیوال پوهنتون په ګډون د دغه هېواد ګڼو برخو ته سفرونه او لیدنې وکړې.<ref>{{cite web|url=http://zenfolio.nist.ac.th/p431554045|title=2009-04-23: Bridges - Rev. Jesse Jackson|access-date=August 12, 2017|year=2009|publisher=NIST International School|تاريخ الأرشيف=2017-08-12|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170812094944/http://zenfolio.nist.ac.th/p431554045|url-status=dead|خونديځ نېټه=2017-08-12|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170812094944/http://zenfolio.nist.ac.th/p431554045|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170812094944/http://zenfolio.nist.ac.th/p431554045|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812094944/http://zenfolio.nist.ac.th/p431554045}}</ref><ref>{{cite web|url=http://peace-foundation.net/speaker_previous.asp|title=International Peace Foundation - Previous speakers and artists|date=2007|access-date=August 12, 2017}}</ref> == سیاسي فعالیت == === د ۱۹۸۴ کال ولسمشریزو ټاکنو کمپاین === د ۱۹۸۳ کال د نومبر په ۳مه جکسن د ۱۹۸۴ کال په ولسمشریزو ټاکنو کې د متحده ایالاتو د ولسمشرۍ لپاره خپل کمپاین اعلان کړ، او  (له شیرلي چشولم وروسته) دویم افریقایي الاصله امریکایی شو چې له ډیموکرات ګوند څخه یې د ولسمشرۍ لپاره په ټول هېواد کې کمپاین پیل کړ.<ref>{{Cite web|title=In Black America; Reverend Jesse Jackson|url=http://americanarchive.org/catalog/cpb-aacip-529-cc0tq5sj2p|access-date=2020-11-04|website=American Archive of Public Broadcasting|language=en}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === د ۱۹۸۸ کال ولسمشریزو ټاکنو کمپاین === په ۱۹۸۸ کال کې جکسن بیاځلې له دیموکرات ګوند څخه ولسمشرۍ ته د نوماندۍ په لټه کې شو. د ۱۹۸۷ کال په نومبر کې د نیویارک ټایمز په یوه مقاله کې راغلي وو: "ډېری سیاسي شنونکي د هغه د نوماندۍ ډېر لږ چانس ګوري – چې لامل یې تر یوه بریده دا دی چې نوموړی تور پوستی دی او تر یوه بریده هم د هغه بې بنسټه لېبرالېزم دی" مګر د هغه تېرو بریالیتوبونو هغه پر یوه مخکښ نوماند بدل کړ، او د ۱۹۸۴ کال په پرتله ښه تمویل او تنظیم شوی و. په دې توګه نوموړی یو ځل بیا له تمې زیات مطرح شو ځکه هغه خپلې پخوانۍ پایلې تر دوه چنده هم زیاتې کړې، او د دې لامل شو چې د نیویارک ټایمز خبریال او اېډېټر آر ډبلیو اپل جونیر ۱۹۸۸ کال "د جکسن کال" ونوماوه. == شخصي ژوند == ښاغلي جکسن د ۱۹۶۲ کال د ډسمبر پر ۳۱مه له جکولین لاوینیا براون سره واده وکړ (چې په ۱۹۴۴ کال زیږېدلې ده) او له نوموړې څخه پنځه ماشومان لري: سانتیتا (۱۹۶۳)، جیسي جونیر (۱۹۶۵)، جانتن لوتر (۱۹۶۶)، یوسف ډوبویس (۱۹۷۰)، او جکلین لاوینیا (۱۹۷۵). د جکسن کشر ورور، چارلس "چک" جکسن، د انډیپینډینس په نوم سندرغاړو د ګروپ غړی و او هم یې په یوازې سر یا د یوکسیز (solo) هنرمند په توګه د ۱۹۷۰ لسیزې په وروستیو کې دوه البومونه خپاره کړي. د هغه د سندرې د کمپوز او تولید ملګرې ماروین یانسي ترڅنګ، نوموړي د ناتالي کول د مسلکي ژوند په جوړولو کې بنسټیز رول درلود.<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/artists/chuck-jackson-marvin-yancy/biography/|title=About Chuck Jackson, Marvin Yancy|access-date=September 1, 2013|publisher=MTV|خونديځ نېټه=January 24, 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160124161808/http://www.mtv.com/artists/chuck-jackson-marvin-yancy/biography/|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160124161808/http://www.mtv.com/artists/chuck-jackson-marvin-yancy/biography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124161808/http://www.mtv.com/artists/chuck-jackson-marvin-yancy/biography/}}</ref> په ۲۰۰۱ کال کې له یوې کارمندې "کارین سټانفورډ" سره د جکسن اړیکه افشا شوه، چې په پایله کې یې د ۱۹۹۹ کال په مې میاشت کې د ایشلي په نوم یوه لور هم زیږېدلې وه. د سي اېن اېن د یوه راپور له مخې، د ۱۹۹۹ کال په اګست کې رینبو/پوش سازمان سټانفورډ ته ۱۵۰۰۰ ډالر بل خای ته د لېږد د لګښت په توګه ورکړي وو. همدا راز یې نوموړي ته د قراردادي کار په بدل کې ۲۱۰۰۰ ډالر ورکړي وو. کله چې دا موضوع افشا شوه د راتلونکي قراردادي کار په مقابل کې د ۴۰۰۰۰ ډالره اضافي ژمنه شوو پیسو ژمنه بېرته واخیستل شوه. دغې پېښې جکسن اړ کړ چې د یوې لنډې مودې لپاره خپل فعالیتونه پرېږدي. جکسن له ۲۰۰۱ کال وروسته د هغې ماشومې د روزنې لپاره هره میاشت ۴۰۰۰ ډالر ورکول. د ۲۰۱۷ کال په نومبر کې د جکسن پارکېنسون عصبي ناروغي تشخیص شوه. د ۲۰۲۱ کال په اګست کې، هغه او د هغه مېرمن د شیکاګو په "شمال لوېدیځ میموریل روغتون" کې پر کرونا ویروس د اخته کېدو له کبله بستر شوي وو. د اګست په ۲۷مه نوموړی د بیارغېدنې مرکز ته لېږدول شوی و او مېرمن یې د جدي پاملرنې څانګې ته لېږدول شوې وه. د سپتمبر په ۴مه، د هغه مېرمن بېرته له روغتون څخه رخصت شوه، خو نوموړي لا هم د پاکېنسون ناروغۍ له کبله روغتیایي پاملرنې ته اړتیا لرله او همالته پاتې شو.<ref>{{cite news|last1=Rose|first1=Andy|title=Jacqueline Jackson, the wife of civil rights leader Rev. Jesse Jackson, is home after hospitalization for Covid-19|url=https://www.cnn.com/2021/09/03/us/jacqueline-jackson-covid-hospital-discharge/index.html|access-date=18 September 2021}}</ref><ref>{{cite news|last1=Andes|first1=Natalie|last2=Silverman|first2=Hollie|last3=Elassar|first3=Alaa|title=Rev. Jesse Jackson and his wife have been hospitalized after testing positive for Covid-19|url=https://edition.cnn.com/2021/08/21/us/rev-jesse-jackson-wife-hospitalized-coronavirus/index.html|access-date=August 23, 2021|work=[[CNN]]|date=August 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822145025/https://edition.cnn.com/2021/08/21/us/rev-jesse-jackson-wife-hospitalized-coronavirus/index.html|archive-date=August 22, 2021}}</ref><ref>{{cite news|title=Civil rights leader Jesse Jackson hospitalised with COVID-19|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/22/civil-rights-leader-jesse-jackson-hospitalised-with-covid-19|access-date=August 23, 2021|work=[[Al Jazeera]]|date=August 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822152747/https://www.aljazeera.com/news/2021/8/22/civil-rights-leader-jesse-jackson-hospitalised-with-covid-19|archive-date=August 22, 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Reverend Jesse Jackson transferred to rehab facility, wife moved to ICU after COVID-19 hospitalizations|url=https://www.cbsnews.com/news/reverend-jesse-jackson-covid-19-hospital-chicago-wife-icu/|access-date=2021-08-29|website=www.cbsnews.com|language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/11/17/health/jesse-jackson-parkinsons-bn/index.html|title=Jesse Jackson diagnosed with Parkinson's disease|publisher=CNN|access-date=December 12, 2017|date=November 17, 2017}}</ref> == سرچینې == {{Reflist|30em|refs=<ref name="aims">{{cite news|first1=Joyce|last1=Purnick|first2=Michael|last2=Oreskes|url=https://www.nytimes.com/1987/11/29/magazine/jesse-jackson-aims-for-the-mainstream.html?pagewanted=all&src=pm |title=Jesse Jackson Aims for the Mainstream|date=November 29, 1987 |work=[[The New York Times]] |access-date=October 1, 2012}}</ref> <ref name="100 greatest">{{cite book|last=Asante|first=Molefi Kete|year=2002|title= 100 Greatest African Americans: A Biographical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/100greatestafric0000asan|location= Amherst, New York|publisher= Prometheus Books|isbn= 1-57392-963-8|page=[https://archive.org/details/100greatestafric0000asan/page/168 168]}}</ref> <ref name="degree">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=kQRaAAAAIBAJ&pg=4525,54428&dq=jesse+jackson+receives+masters+chicago+theological&hl=en|title=Jackson to get a degree|date=June 1, 2000|work=[[The Telegraph-Herald]]|page=10A|location=Dubuque, Iowa|access-date=September 30, 2012}}</ref> <ref name="chicago's">{{cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/06/02/90108696.pdf|title=Operation Breadbasket Is Seeking Racial Solutions in Economic Problems|first=John|last=Hebers|date=June 2, 1969|access-date=October 5, 2012}}</ref> <ref name="chief">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=x00fAAAAIBAJ&pg=847,5605745|title=Rev. Jesse Jackson Chief B-CC Speaker|work=[[Daytona Beach Morning Journal]]|date=April 19, 1971|access-date=October 7, 2012}}</ref> <ref name="father">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1997/01/31/us/noah-l-robinson-88-father-of-jesse-jackson.html|title=Noah L. Robinson, 88, Father of Jesse Jackson|access-date=October 3, 2012|date=January 31, 1997|work=[[The New York Times]]|last=Smothers|first=Ronald}}</ref> <ref name=DS>[[n:Al Sharpton speaks out on race, rights and what bothers him about his critics|Interview with Al Sharpton]], David Shankbone, ''[[Wikinews]]'', December 3, 2007.</ref> <ref name="gale">{{citation|url=http://gale.cengage.com/free_resources/bhm/bio/jackson_j.htm |title=Jesse Jackson|work= Contemporary Black Biography, Volume 27|editor-first=Ashyia|editor-last= Henderson|publisher= Gale Group|year= 2001|access-date=September 30, 2012}}</ref> <ref name="clearing">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/07/us/operation-push-clearing-debts-leader-says.html?ref=jesseljackson|title=Operation PUSH Clearing Debts, Leader Says|first=Michael|last=Oreskes|work=[[The New York Times]]|date=October 7, 1987|access-date=October 5, 2012}}</ref> <ref name="damascus">{{cite web |url=http://eightiesclub.tripod.com/id407.htm |title=Jesse Jackson's Mission to Damascus |publisher=Eightiesclub.tripod.com |access-date=January 16, 2011 |تاريخ الأرشيف=June 8, 2011 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110608013444/http://eightiesclub.tripod.com/id407.htm |url-status=dead |خونديځ نېټه=June 8, 2011 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110608013444/http://eightiesclub.tripod.com/id407.htm |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110608013444/http://eightiesclub.tripod.com/id407.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608013444/http://eightiesclub.tripod.com/id407.htm }}</ref> <ref name="frontline">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/jesse/chronology.html |title=PBS ''Frontline'' chronology |website=[[PBS]]|access-date=January 16, 2011}}</ref> <ref name="black vote">{{cite web |url=http://www.obv.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=802&Itemid=124 |title=Operation Black Vote - Jesse Jackson tour kick starts! |publisher=Obv.org.uk |access-date=January 16, 2011 |تاريخ الأرشيف=September 27, 2011 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110927173702/http://www.obv.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=802&Itemid=124 |url-status=dead |خونديځ نېټه=September 27, 2011 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20110927173702/http://www.obv.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=802&Itemid=124 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20110927173702/http://www.obv.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=802&Itemid=124 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927173702/http://www.obv.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=802&Itemid=124 }}</ref> <ref name="'70s 273">{{Cite book |title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York, New York|isbn= 0-465-04195-7|page= 273|url=https://books.google.com/books?id=Ku9DvnGK4Y0C&q=how+we+got+there+david+frum|access-date=October 6, 2012}}</ref> <ref name="don't ask">{{Cite news|work=[[Salon.com|Salon]] |title=Don't ask, don't tell |url=http://archive.salon.com/politics/feature/2000/08/16/jackson/index.html |date=August 17, 2000 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030125111938/http://archive.salon.com/politics/feature/2000/08/16/jackson/index.html |archive-date=January 25, 2003 }}</ref> <ref name=dudley>Dudley (1994)</ref> <ref name="dukakis defeats">{{cite news|last=Dionne|first=E. J. Jr.|date=April 6, 1988|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEEDC1239F935A35757C0A96E948260|title=Dukakis Defeats Jackson Handily in Wisconsin Vote|newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> <ref name="behind">{{Cite news | url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE2D9143EF934A15750C0A967958260 | title=Behind-the-scenes role for a 'shadow senator' | first=Richard L.|last=Berke |work=[[The New York Times]] | date=March 27, 1991|access-date=January 6, 2008}}</ref> <ref name="edges out">{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE2DC1039F931A25750C0A96E948260 | work=[[The New York Times]] | title=Jackson Edges Out Dukakis In Alaska | first=Hal | last=Spencer | date=March 12, 1988 | access-date=May 6, 2010}}</ref> <ref name="arrested">{{cite web |last=Graves |first=Emma |url=http://www.commondreams.org/archive/2007/06/24/2066/ |title=Rev. Jesse Jackson Arrested During Anti-Gun Protest |website=[[CommonDreams.org]] |date=June 24, 2006 |access-date=January 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629003331/http://www.commondreams.org/archive/2007/06/24/2066 |archive-date=June 29, 2011 |url-status=dead |df=mdy-all }}</ref> <ref name="christians join">{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=DwgqAAAAIBAJ&pg=5386,102334|title=Christians Join Bishop's Ban on Abortion|date=December 1, 1975|agency=[[United Press International]]|newspaper=[[The Milwaukee Journal]]|page=4}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="african">{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/news/2009/08/jesse-jackson-now-african-royalty|title=Jesse Jackson Is Now African Royalty, Inherits Crown from Michael Jackson|access-date=August 23, 2009|date=August 14, 2009|magazine=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]}}</ref> <ref name=Berke>{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9900E4DA1E31F935A35750C0A96E958260|title= Testing of the President: The Counselor; Once a Nemesis, Jackson Has Become the President's Spiritual Adviser|access-date=April 25, 2008|date=March 6, 1998|work=[[The New York Times]]|last=Berke|first=Richard L.}}</ref> <ref name=apologizes>{{Cite news| url=http://www.cnn.com/2008/POLITICS/07/09/jesse.jackson.comment/index.html | title=Jackson apologizes for 'crude' Obama remarks | work=CNN.com | date=July 9, 2008 | access-date=July 10, 2008}}</ref> <ref name="comedian's">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2006/SHOWBIZ/TV/11/22/sharpton.richard/index.html |work=[[CNN]] |title=Sharpton: Comedian's apology not enough |access-date=May 6, 2010}}</ref> <ref name="backs obama">{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/17869051 |title=Jesse Jackson backs Obama for 2008| first=Deanna|last= Bellandi |website=NBC News |date=March 30, 2007|access-date=January 16, 2011}}</ref> <ref name="financial ties">{{Cite news| url=http://edition.cnn.com/2001/US/02/01/jackson.money/index.html | work=CNN | title=Operation PUSH documents financial ties with Jackson lover | date=February 1, 2001 | access-date=May 6, 2010}}</ref> <!--ref name="gay man">{{cite news| last =Davis| first =Andrew| title =Gay man files complaint against Rev. Jesse Jackson, Rainbow PUSH| newspaper =[[Windy City Times]]| date =April 13, 2011| url =http://www.windycitymediagroup.com/gay/lesbian/news/ARTICLE.php?AID=31375| access-date =April 15, 2011 }}</ref>--> <ref name=history>{{cite web|url=http://www.history.com/topics/jesse-jackson|title=Topics: Jesse Jackson|work=History.com|access-date=October 3, 2012|publisher=A & E Television Networks}}</ref> <ref name="jackson and white">Jackson and White, p. 33.</ref> <ref name=LibyaSalon>Elliott, Justin (December 16, 2010) [http://www.salon.com/news/politics/war_room/index.html?story=/politics/war_room/2010/12/16/libya_1984_presidential_election A White House campaign funded by ... Libya?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121903/http://www.salon.com/news/politics/war_room/index.html?story=%2Fpolitics%2Fwar_room%2F2010%2F12%2F16%2Flibya_1984_presidential_election |date=June 29, 2011 }}, ''[[Salon.com]]''</ref> <ref name="is seen">{{Cite news| url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE4DC173CF93AA15757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all|title=Jackson is seen as winning a solid place in history | author=R.W. Apple Jr. | work=The New York Times|date=April 29, 1988}}</ref> <ref name="keep hope">"Keep Hope Alive". Jesse Jackson, pages 234-235.</ref> <ref name="lead">{{Cite news| url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE7DD123FF933A15750C0A96E948260 | work=The New York Times | title=Jackson and Dukakis Lead in Texas Voting | date=March 20, 1988 | access-date=May 6, 2010}}</ref> <ref name="jena 6">{{Cite news| url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/09/19/jackson.jena6/| title=Jesse Jackson: Obama needs to bring more attention to Jena 6 | work=CNN.com | date=September 19, 2007 | access-date=July 17, 2008}}</ref> <ref name="gay marriage">[https://www.latimes.com/news/nation/nationnow/la-na-nn-jesse-jackson-gay-marriage-20120510,0,4383818.story?track=rss Rev. Jesse Jackson likens gay marriage push to fight over slavery] retrieved May 17, 2012</ref> <ref name="madison award">[http://archives-trim.un.org/webdrawer/rec/552938/view/Item-in-KAA%20Schoolsuniversities%202002%20-%20oct.%20-%20dec..PDF archives-trim.un.org PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226142153/http://archives-trim.un.org/webdrawer/rec/552938/view/Item-in-KAA%20Schoolsuniversities%202002%20-%20oct.%20-%20dec..PDF |date=December 26, 2012 }}</ref> <ref name="jackson.mistress">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2001/US/08/16/jackson.mistress/index.html?_s=PM:US|title=Mother wants Jesse Jackson to 'be a father' to illegitimate child|date=August 16, 2001|publisher=CNN.com|access-date=September 8, 2015}}</ref> <ref name="mason">{{cite web|url=http://www.masonicinfo.com/famous1.htm#J|title=Famous Freemasons|access-date=October 3, 2012|تاريخ الأرشيف=January 4, 2010|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100104110601/http://masonicinfo.com/famous1.htm#J|url-status=dead|خونديځ نېټه=January 4, 2010|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100104110601/http://masonicinfo.com/famous1.htm#J|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100104110601/http://masonicinfo.com/famous1.htm#J|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104110601/http://masonicinfo.com/famous1.htm#J}};<br />{{cite book|title=Proceedings of the 138th Communication of the Most Worshipful Prince Hall Grand Lodge of Ohio F&AM|year=1987|publisher=Most Worshipful Prince Hall Grand Lodge of Ohio|location=Columbus, Ohio|page=16}};<br />{{cite book|last=Gray|first=David|title=The History of the Most Worshipful Prince Hall Grand Lodge of Ohio F&AM 1971 – 2011: The Fabric of Freemasonry|year=2012|publisher=Most Worshipful Prince Hall Grand Lodge of Ohio F&AM|location=Columbus, Ohio|isbn=978-0615632957|page=414|url=http://www.phaohio.org|access-date=November 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306063600/http://www.phaohio.org/|archive-date=March 6, 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="masters">{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_2_98/ai_62926264 |archive-url=https://archive.today/20120710105459/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_2_98/ai_62926264 |url-status=dead |archive-date=July 10, 2012 |title=Rev. Jesse Jackson Sr. Receives Master's Degree From Chicago Theological Seminary |publisher=Findarticles.com |date=June 19, 2000 |access-date=January 16, 2011}}</ref> <ref name="maverick">{{cite book|first1=David T.|last1= Beito|first2= Linda Royster|last2= Beito|title=Black Maverick: T.R.M. Howard's Fight for Civil Rights and Economic Power|location=Urbana, Ill.|publisher= University of Illinois Press|year=2009|pages=206–216|url=https://books.google.com/books?id=dS4eA77qau0C&q=black+maverick+jesse+jackson&pg=PA287|access-date=October 6, 2012|isbn= 9780252034206}}</ref> <ref name="MSN">{{Cite encyclopedia |title=Jesse Jackson |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761557067/Jesse_Jackson.html |encyclopedia=MSN Encarta |publisher=MSN |url-status=bot: unknown |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwrrPhGN?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761557067/Jesse_Jackson.html |archive-date=November 1, 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029151417/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761557067/Jesse_Jackson.html |date=October 29, 2007 }} October 31, 2009.</ref> <ref name="medal of freedom">{{cite news|url=https://abcnews.go.com/US/story?id=96280&page=1&singlePage=true|title=Clinton to Award Medals of Freedom|date=August 3, 2000|work=ABC News|first=Deb|last= Riechmann|access-date=October 1, 2012}}</ref> <ref name="national race">{{cite news|url=http://partners.nytimes.com/library/national/race/111099race-ra.html | work=The New York Times|title=7 Students Charged in a Brawl That Divides Decatur, Ill.|date=November 10, 1999}}</ref> <ref name="naacp">{{Cite web|url=http://www.naacp.org/pages/spingarn-medal-winners|archive-url=https://www.webcitation.org/6PLj9XvLc?url=http://www.naacp.org/pages/spingarn-medal-winners|url-status=dead|title=NAACP Spingarn Medal|archive-date=May 5, 2014}}</ref> <ref name="pilgrimage">{{Cite episode|title= The Pilgrimage of Jesse Jackson |url= https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/jesse/ |series= Frontline |series-link= Frontline (U.S. TV series) |network= PBS |station= WGBH |location= Boston |airdate= April 30, 1996 |number= 1415 |transcript-url= https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/jesse/jessescript.html |transcript=Show #1415 transcript }}</ref> <ref name="politics">{{cite book|last1= Wilson |first1= Joseph |author-link1= Joseph C. Wilson |title= The politics of truth : inside the lies that put the White House on trial and betrayed my wife's CIA identity : a diplomat's memoir |url= https://books.google.com/books?id=nS9puh1zDKkC |access-date= September 24, 2010 |year= 2005 |orig-year= 2004 |publisher= [[Carroll & Graf Publishers]] |isbn= 978-0-7867-1551-0 |pages= 146–7 }}</ref> <ref name="pride">{{Cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,954291,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611141727/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,954291,00.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2008|title=Pride and Prejudice|access-date=October 6, 2012|date=May 7, 1984|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|last=Thomas|first=Evan}}</ref> <ref name="poll">{{cite news|author=Sean Alfano |url=https://www.cbsnews.com/stories/2006/02/15/national/main1321719.shtml |title=Poll: Jesse Jackson, Rice Top Blacks |publisher=CBSNews.com |date=February 15, 2006|access-date=January 16, 2011}}</ref> <ref name="quits">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1971/12/12/archives/jackson-quits-post-at-sclc-in-policy-split-with-abernathy-jackson.html|title=Jackson Quits Post at S.C.L.C. In Policy Split With Abernathy|date= December 12, 1971|first= Seth G.|last= King|work=The New York Times|access-date=October 5, 2012}}</ref> <ref name="prosecutors">{{Cite news|last=Beard |first=Aaron |title=Prosecutors Drop Charges in Duke Case |agency=Associated Press |date=April 11, 2007 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/n/a/2007/04/11/national/a113721D83.DTL |access-date=April 11, 2007 |work=The San Francisco Chronicle |archive-url=https://web.archive.org/web/20070526075138/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fn%2Fa%2F2007%2F04%2F11%2Fnational%2Fa113721D83.DTL |archive-date=May 26, 2007 |url-status=dead }}</ref> <ref name="races">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,903158,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221205721/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,903158,00.html|url-status=dead|archive-date=December 21, 2008|title=Races: Black Expo in Chicago|date=October 11, 1971|work=Time magazine|access-date=October 5, 2012}}</ref> <ref name="races2">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879017,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022210347/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879017,00.html|url-status=dead|archive-date=October 22, 2010|title=Races: Jackson PUSHes On|date=January 3, 1972|work=Time magazine|access-date=October 5, 2012}}</ref> <ref name="records">{{cite news|title=University says Jackson records show no blemish|url=https://news.google.com/newspapers?id=BowyAAAAIBAJ&pg=4815,7596743&dq=jesse+jackson+left+university+of+illinois&hl=en|work= Lawrence Journal-World|location= Lawrence, Kansas|date= December 31, 1987|access-date=October 1, 2012}}</ref> <ref name="regrets">[http://www.politico.com/news/stories/0708/11650.html Jackson regrets vulgar Obama comment], Michael Calderone, ''Politico'', July 10, 2008</ref> <ref name="reunites">{{cite news |title= Jesse Jackson reunites with hostage he rescued 19 years ago |first= Don |last= Terry |url= http://www.frostillustrated.com/full.php?current_edition=2009-04-15&sid=5486 |agency= [[National Newspaper Publishers Association|NNPA]] |newspaper= Frost Illustrated |publisher= Frost Inc. |date= April 15, 2009 |access-date= September 24, 2010 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20101022073023/http://www.frostillustrated.com/full.php?sid=5486&current_edition=2009-04-15 |archive-date= October 22, 2010 |df= mdy-all }}</ref> <ref name="reprint">{{cite web|url=http://swissnet.ai.mit.edu/~rauch/nvp/consistent/mccarthy_jackson.html |title=Reprint of a Washington Post article from 1988 |publisher=Swissnet.ai.mit.edu |date=May 21, 1988 |access-date=January 16, 2011}}</ref> <ref name="richards">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2006/SHOWBIZ/TV/11/27/michaelrichards.ap/index.html|title=Black leaders: End N-word in entertainment|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20061128061151/http://www.cnn.com/2006/SHOWBIZ/TV/11/27/michaelrichards.ap/index.html|archive-date=November 28, 2006|url-status=dead}}</ref> <ref name="robinson">An investigation into allegations that Robinson had ordered the murder of a former employee was begun in 1987. ''See'', {{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1987-10-04/news/8703140856_1_slaying-federal-investigation-leroy-hambone-barber|title=Jackson's Half-brother Probed In Killing Of Former Employee|date=October 4, 1987|first=Ray|last=Gibson|author2=Possley, Maurice|work=Chicago Tribune|access-date=October 5, 2012|archive-date=May 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522184001/http://articles.chicagotribune.com/1987-10-04/news/8703140856_1_slaying-federal-investigation-leroy-hambone-barber|url-status=dead}}<br />Robinson was ultimately convicted on racketeering and drug conspiracy charges, and of being an accessory to the attempted murder of another employee. He was sentenced to [[life imprisonment|life in prison]]. ''See'', {{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1992-08-22/news/9203160642_1_el-rukn-rukn-leader-jeff-fort-district-judge-marvin-aspen|title=Robinson To Spend Life In Prison For Drug, Conspiracy Convictions|date=August 22, 1992|first=Matt|last=O'Connor|work=Chicago Tribune|access-date=October 5, 2012|archive-date=May 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522190603/http://articles.chicagotribune.com/1992-08-22/news/9203160642_1_el-rukn-rukn-leader-jeff-fort-district-judge-marvin-aspen|url-status=dead}}</ref> <ref name="schiavo">{{Cite news| url=http://www.cnn.com/2005/LAW/03/29/schiavo/index.html | work=CNN | title=Terri Schiavo's mom pleads: 'Give my child back' | date=March 30, 2005 | access-date=May 6, 2010}}</ref> <ref name="salon-jackson">{{cite web |url=http://archive.salon.com/politics/feature/2001/01/19/jackson/index.html |title=Jackson retreats |work=Salon.com |date=January 19, 2001 |access-date=January 16, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213121749/http://archive.salon.com/politics/feature/2001/01/19/jackson/index.html |archive-date=February 13, 2009}}</ref> <ref name="search">{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878959,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420075334/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878959,00.html|url-status=dead|archive-date=April 20, 2008|title=Politics: In Search of a Black Strategy|magazine=Time|date=December 20, 1971|access-date=October 5, 2012}}</ref> <ref name="shakedown">"Shakedown" by Kenneth Timmerman</ref> <ref name="shanty">{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838409,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029100825/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838409,00.html|url-status=dead|archive-date=October 29, 2010|title=Nation: Turmoil in Shantytown|date=June 7, 1968|magazine=Time|access-date=October 6, 2012}}</ref> <ref name="texas">{{cite web|url=http://www.lib.utexas.edu/taro/houpub/00068/hpub-00068.html |title=1984 Texas Jackson-for-President Campaign Collection: An Inventory of Records at the Houston Metropolitan Research Center, Houston Public Library |publisher=Lib.utexas.edu |date=April 21, 1984 |access-date=January 16, 2011}}</ref> <ref name="the end">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/10/magazine/10politics-t.html?|title=Is Obama the End of Black Politics? |access-date=November 21, 2008|date=August 6, 2008|work=[[The New York Times]]|author=Bai, Matt}}</ref> <ref name="times-1987-11-29">{{Cite news| title=Jesse Jackson Aims for the Mainstream| last=Purnick| first=Joyce|author2=Oreskes, Michael| work=[[The New York Times]]| date=November 29, 1987| url=https://www.nytimes.com/1987/11/29/magazine/jesse-jackson-aims-for-the-mainstream.html?pagewanted=all&src=pm|access-date=October 2, 2012}}</ref> <ref name="times topics">{{cite news|last=Depalma |first=Anthony |url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/c/fidel_castro/?s=oldest&offset=15&inline=nyt-per |title=''New York Times'' |publisher=Topics.nytimes.com |date=July 13, 2010 |access-date=January 16, 2011}}</ref> <ref name="to run">{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3D61E3DF935A35754C0A966958260 | title= Jackson to Run For Lobby Post In Washington |author=Robin Toner| work=The New York Times | date=July 6, 1990 |access-date=January 5, 2008}}</ref> <ref name="venezuela">{{cite web |last=Wilpert |first=Gregory |url=http://www.venezuelanalysis.com/news.php?newsno=1735 |title=Jesse Jackson Says Venezuela No Threat, Praises Venezuelan Government Concerns |publisher=venezuelanalysis.com |date=August 28, 2005 |access-date=January 16, 2011 |تاريخ الأرشيف=March 10, 2007 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20070310110554/http://www.venezuelanalysis.com/news.php?newsno=1735 |url-status=dead |خونديځ نېټه=March 10, 2007 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070310110554/http://www.venezuelanalysis.com/news.php?newsno=1735 |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070310110554/http://www.venezuelanalysis.com/news.php?newsno=1735 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070310110554/http://www.venezuelanalysis.com/news.php?newsno=1735 }}</ref> <ref name="trying">[https://web.archive.org/web/20070312141852/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926644-2,00.html Thomas, Evan. "Trying to Win the Peace"], ''Time'', July 2, 1984</ref> <ref name=wapo>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/clinton/frenzy/jackson.htm|title=Jesse Jackson's 'Hymietown' Remark – 1984|newspaper=[[The Washington Post]]|author=Larry J. Sabato's Feeding Frenzy | date=July 21, 1998 | access-date=May 6, 2010}}</ref> <ref name="voices">{{cite web|url=http://www.tms.tribune.com/htmlmail/consumer/profiles/bios/jacksonbio.htm |title=Voices & Viewpoints: Jesse Jackson. |access-date=July 10, 2008 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20030820164407/http://www.tms.tribune.com/htmlmail/consumer/profiles/bios/jacksonbio.htm |archive-date=August 20, 2003 }}</ref> <ref name="wooing">{{cite magazine|title=Nation: Wooing the Black Vote|magazine=Time|date=January 30, 1978}}</ref> <ref name="why obama">[[Peter Beinart|Beinart, Peter]] (October 6, 2010) [http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2010-10-06/why-obama-will-win-a-second-term/ Obama's a Lock in 2012], ''[[The Daily Beast]]''</ref> <ref name="would">{{cite web|url=http://espn.go.com/gen/s/2002/0226/1340982.html |title=The man who would be King in the Sports Arena|first=Edwards|last=Harry |publisher=Espn.go.com |date=February 28, 2002|access-date=October 1, 2012}}</ref> <ref name="world television">{{cite web|last=Television |first=World |url=http://worldtelevisionstudios.blogspot.com/2008/11/jesse-jackson-breaks-down-in-tears.html |title=World Television Studios |publisher=Worldtelevisionstudios.blogspot.com |date=November 5, 2008 |access-date=August 21, 2010}}</ref> <!-- Unused citation <ref name="youtube">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iTB1h18bHlY |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/iTB1h18bHlY |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|title=Sesame Street - I Am Somebody (better copy) |publisher=YouTube |access-date=August 21, 2010}}{{cbignore}}</ref> --> <!--ref name="younger">Not to be confused with R&B singer [[Chuck Jackson]] whose hits included "[[Any Day Now (song)|Any Day Now (My Wild Beautiful Bird)]]".</ref-->}} rgrhorwefq20i8uxysy993afdquiqxa اپیکوروس 0 60316 368919 362238 2026-09-08T17:46:51Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368919 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} اپيکوروس (/ɛpɪkjʊərəs/؛ په یوناني: Ἐπίκουρος؛ ۳۴۱ تر ۲۷۰ م‌ز) د لرغوني یونان یو فیلسوف او حکیم، او د اپیکوریزم خورا اغېزمن فلسفي مکتب بنسټګر دی. د یونان په ساموس ټاپو کې له آتني مور او پلار څخه زېږېدلی. هغه د دېموکریتوس، ارېستیپوس، پیرون او ګنې کلبیانو تر اغېزې لاندې، خپل د وخت اپلاتونیزم ته مخه کړه او په آتن کې یې خپله شخصي مدرسه د «The Garden – بڼ» تر نامه لاندې پرانېستله. اپیکوروس او د هغه لارویان د لږ او ساده خوراک په خوړولو او د فلسفي سکالوګانو په اړه په ډېر بحث کولو مشهور وو. هغه په ښکاره ښځو او غلامانو ته اجازه ورکړه ترڅو مدرسه کې شامل شي. ویل کېږي چې اپیکوروس د بېلابېلو سکالوګانو په هکله کابو ۳۰۰ اثرونه لیکلي دي خو د دغو لیکنو یوه ستره برخه ورکه شوې ده. له هغه یوازې درې لیکونه (مېنوسیوس، پیتوکلېس او هېرودوت ته لیک)، د ویناوو دوه ټولګې (بنسټیز عقیدتي اصول او د واتیکان ویناوې) او لږشمېر نورې لیکنې روغې او پرته له لاس لګېدنې پاتې دي. د هغه ډېري ورکې لیکنې او ښوونې د وروستیو لیکوالانو، په ځانګړې توګه د ژوندلیک لیکونکي «دیوجانس لایرتي»، اپیکوري رومي شاعر «لوکریتیوس» او د اپیکوري فیلسوف «فیلودموس» له لیکنو او همدا راز د پیرون‌پال فیلسوف «سېكستوس امپيريكوس» او اکاډمیک شکمن‌وال او سیاستوال سیسرون د توندو خو خورا دقیقو څرګندونو څخه لاس‌ته راغلې دي. <ref>Diogenes Laertius, Book IX, Chapter 11, Section 64.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0258%3Abook%3D10%3Achapter%3D1|title=Diogenes Laertius, ''Lives and Opinions of the Eminent Philosophers'' Book X Section 3}}</ref> د اپیکوروس په اند، د فلسفې موخه وګړو ته د یوه خوشحاله او هوسا ژوند (''ایودایمونیک'') په موندلو کې مرسته ده چې ځانګړنې یې ''آتاراکسیا'' (هوساینه او له ډاره خلاصون) او ''اپونیا'' (د رنځ نه‌شتون) دي. د هغه په باور، خلک هغه مهال د فلسفې پر ښېګڼو پوهېدلای شي چې ځان‌بسیا ژوند ولري او له ملګرو سره ناسته ولاړه ولري. هغه وښودله چې د انسان د ټولو روحي او عصبي رنځونو ریښه، له مړینې څخه انکار کې پرته ده او که چېرې انسان له مړینې وبېرېږي او هغه خوږمنه او کړوونکې وانګېري، نو دا به د نااړین زړه‌خوړینوالي، ځانمنۍ، محافظه‌کارۍ او تزویر د رامنځ‌ته کولو لامل وګرځي. د اپیکوروس په اند، مړینه د جسم او روح دواړو لپاره د پای ټکی دی، نو بېره او ډار نه‌ښایي. د اپیکوروس د ښوونو له‌مخې، که څه هم خدایان شتون لري، خو په انساني چارو کې ښکېل نه‌دي. هغه وایي چې خلک باید اخلاقي چلند ولري، نه له‌دې امله چې خدایان انسانانو ته د هغو د اعمالو لپاره مجازات یا مکافات ورکوي، بلکې په‌دې چې غیراخلاقي چلند د هغو د ګناهانو بار درنوي او ''آتاراکسیا'' ته یې د رسېدلو په لار خنډ ګرځي. اپیکوروس، د ارسطو په شان، یو تجربه‌پال پاتې شوی، یعنې د هغه په باور د نړۍ په اړه د پوهې ترلاسه کولو په موخه، یوازېنۍ موثقه او باوري سرچینه د انسان حسونه دي. هغه خپله فزیک او کیهان‌پوهنې ته اړوند پوهه له مخکېني فیلسوف «دېموکریتوس» (کابو ۴۶۰ تر ۳۷۰ م‌ز) څخه ترلاسه کړه. د دېموکریتوس په څېر، اپیکوروس هم پر دې باور ؤ چې نړۍ بې‌پایه او ابدي ده او هره ماده د ''اټوم'' په نوم له ډېرو کوچنیو ذرو څخه جوړه شوې ده. همدا راز وایي چې، په طبیعي نړۍ کې ټولې پېښې، په تشه فضا کې د اټومونو د حرکت او تعامل په پایله کې رامنځ‌ته کېږي. اپیکوروس د اټومي «انحراف» مفکورې په وړاندې کولو سره، خپله لاره له دېموکریتوس څخه بېله کړه؛ د هغه په باور اټومونه له خپل ټاکل شوي لوري څخه اوښتلای شي او په پایله کې یې انسان مجال مومي ترڅو په جبرپالې نړۍ کې د خپلواکې ارادې خاوند شي. که څه هم د اپیکوروس اصول تل خپل پلویان درلود، خو لانجمن بحثونه یې راپارول. اپیکوریزم د روم جمهوریت په وروستیو کلونو کې د خپل شهرت څوکې ته ورسېد. دغه مکتب د لرغوني پېر په وروستیو کې، له لومړني مسیحیت سره په دښمنۍ کې له‌منځه ولاړ. په منځنیو پېړیو کې یې په ناوړه توګه خپل پلویان وموندل او د دایم‌الخمر، بدعملو او نغلاندو کسانو ځانګړنه ګڼل کېده. د هغه اصول په تدریج سره په پنځلمسې پېړۍ کې د مهمو کتابونو او اثرونو په بیا موندلو سره لا ښې وپېژندل شوې، خو تر اوولسمې پېړۍ پورې د منلو وړ ونه‌ګرځېدې؛ په‌دې پېړۍ کې د فرانسوي کاتولیک کاهن «پېیر ګاسندي» په هڅه د هغه د ښوونو او لیکنو یو اصلاح شوی ټوک خپور او وروسته بیا د والتر چارلېتون او رابرټ بویل په څېر لیکوالانو له‌لورې پراخ کړل شو. د اپیکوروس باورونه د روښانتیا پېر په اوږدو کې او هم وروسته له هغه خورا اغېزمن تمام شول او د جان لاک، ټوماس جېفرسن، جرمي بېنتام او کارل مارکس په څېر د لویو متفکرانو په مفکورو کې یې ژوره اغېزه لېدل کېږي. == ژوند == === روزنه او اغېزښندنې === اپیکوروس د ۳۴۱ ز په فبروري میاشت کې د اېجین سمندرګي د آتنیانو تر واک لاندې ساموس ټاپو کې وزېږېد. مور او پلار یې نیوکلېس او چایرستراته، دواړه په آتن کې زېږېدلي وو او پلار یې د آتن تبعه ؤ. اپیکوروس د یوناني کلاسیک پېر په وروستیو کلونو کې لوی شو. اپلاتون د اپیکوروس له زېږېدنې څخه اووه کاله مخکې مړ شوی ؤ او اووه کلن ؤ چې مقدوني سکندر له هېلېسپانت (دردنېل یا چناق‌کلا تنګي) څخه فارس ته واوښت. اپیکوروس په ماشومتوب کې د لرغوني یونان معمولي زده‌کړه ترلاسه کړه؛ له‌دې امله، د نورمن وېنتورت دېویت په اند، «داسې نه‌برېښي چې هغه دې د اپلاتوني هندسې، دیالکتیک او بلاغت څخه بې‌برخې پاتې شوی وي». داسې ویل کېږي چې اپیکوروس له سامي اپلاتوني روزونکي «پمفیلوس» څخه کابو څلور زده‌کړې ترلاسه کړې دي. د اپیکوروس «د مېنوسیوس لیک» او نور پاتې شوي اثرونه ښیي چې هغه په بلاغت کې په پراخ او هراړخیز ډول وروزل شو. د مقدوني سکندر له مړینې وروسته، پېردیکاس ساموس مېشتي آتنیان کولوفون (د اوسنۍ ترکیې لوېدیځې سیمې) ښار ته وشړل. اپیکوروس د عسکري خدمت دورې په تېرولو سره، کولوفون کې له خپلې کورنۍ سره یوځای شو. هغه د نوزیفانس تر څارنې لاندې خپلې زده‌کړې ترلاسه کړې. نوزیفانس لومړی د دېموکریتوس او وروسته بیا د پیرهون مکتب لاروی ؤ او اپیکوروس د هغه ژواک خورا ستایلی دی.{{sfn|Wasson|2016}}{{sfn|DeWitt|1954|page=12}}{{sfn|DeWitt|1954|page=8}}{{sfn|DeWitt|1954|pages=8–9}}{{sfn|Gordon|2012|page=3}}{{sfn|Barnes|1986|page=367}} == مړینه == دیوجانس لایرتي وایي چې د اپیکوروس ځایناستي «اېرمارخوس» له قوله، هغه په ۲۷۰ م‌ز کال او په ۷۲ کلنۍ کې، د مثانې تیږې له امله، په کراره او دردناکه توګه مړ شو. له ډېر کړاو سره، سره، هغه خپله روحیه ونه‌بایلله، مسکی ؤ او تر پایه یې تدریس ته ادامه ورکړه. د اپیکوروس د مړینې په هکله بیان ګواکې د «ایدومېنیوس ته رساله» خورا مجمل لیک کې وموندل شي؛ دغه رساله د دیوجانس لایرتي په لسم کتاب «د سترو فیلسوفانو ژوندلیک او اندونه» کې راغلې ده. څرګنده نه‌ده چې دا لیک څومره رښتینی او سم دی او کېدای شي له اپیکوروس وروسته د هغه د کوم لاروي له‌خوا لیکل شوی وي، چې غوښتلي یې دي هغه د یوه افسانوي فیلسوف په څېره کې انځور کړي ترڅو له هغو ګڼ‌شمېر جعلي رسالو او لیکوالانو څخه غچ واخلي چې هغه یې ناوړه او نامطلوبه ښودلی دی.{{sfn|Gordon|2012|pages=141–142}}<blockquote>زه تاسو ته دا لیک په یوې مبارکه ورځ کې لیکم، چې زما د ژوندون وروستۍ ورځ هم ده. په ادرار کولو کې له سخت کړاو سره مخ یم او هم د وینې په اسهال اخته یم، داسې زورور درد چې په رنځونو باندې مې هېڅ څه زیاتولای نه‌شي. خو زما د ذهن خوشحالتیا، چې زما د فلسفي تفکراتو له راپه‌زړه کېدلو څخه سرچینه نیسي، دا ټول کړاوونه سره اڅڼي. څرنګه چې مېترودوروس ما او زما فلسفې ته ارادت ښودلی دی، له تاسو څخه مې هیله ده چې د دغه ځوان پر ماشومانو هراړخیزه پاملرنه ولرئ.<ref name="laerti4">[[Diogenes Laërtius]], ''Lives of Eminent Philosophers'', [http://www.attalus.org/old/diogenes10a.html#22 10.22] (trans. C.D. Yonge).</ref></blockquote>که چېرې دغه لیک باوري وي، نو تاییدوي چې اپیکوروس ترپایه له ژوند څخه خوند واخېست، ان د رنځونو او کړاوونو په شېبو کې یې هم خپله خوشحالتیا وساتله. همدا راز په ډاګه کوي چې هغه ته د ماشومانو هوساینه ځانګړی ارزښت درلود.{{sfn|Gordon|2012|pages=141–142}}{{sfn|Gordon|2012|page=142}} == سرچینې == {{Reflist|20em|refs=<ref name=buyu>{{cite book |title=The Blackwell Dictionary of Western Philosophy |last=Bunnin & Yu |year=2004 |publisher=Oxford: Blackwell Publishing}}</ref> <ref name=jones>{{cite book |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary. 17th edition |first=Daniel |last=Jones |year=2006 |publisher=Cambridge UP }}</ref> <ref name=laerti2>[[Apollodorus of Athens]] (reported by [[Diogenes Laërtius]], ''Lives of Eminent Philosophers'', [http://www.attalus.org/old/diogenes10a.html#14 10.14–15]) gives his birth on the fourth day of the month February in the third year of the 109th [[Olympiad]], in the [[Archon of Athens|archonship]] of Sosigenes</ref> <ref name=stanf>{{Cite book |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/epicurus/#2 |title=Epicurus - Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher= Metaphysics Research Lab, Stanford University|chapter=Epicurus |year=2018 }}</ref> <ref name=brita>{{cite web |url=http://advocacy.britannica.com/blog/advocacy/2010/08/the-hidden-history-of-greco-roman-vegetarianism/ |title=The Hidden History of Greco-Roman Vegetarianism |date=10 August 2010 |access-date=14 March 2022 |archive-date=29 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429072554/http://advocacy.britannica.com/blog/advocacy/2010/08/the-hidden-history-of-greco-roman-vegetarianism/ |url-status=dead }}</ref> <ref name=dombr>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=nSLoTGecabsC&q=haussleiter+correctly+judges&pg=PA81 |title=The Philosophy of Vegetarianism |first=Daniel A. |last=Dombrowski |year=1984 |isbn=978-0870234316 }}</ref> <ref name="bitsori">{{cite journal |last1=Bitsori |first1=Maria |last2=Galanakis |first2=Emmanouil |title=Epicurus' death |journal=World Journal of Urology |year=2004 |volume=22 |issue=6 |pages=466–469 |doi=10.1007/s00345-004-0448-2 |pmid=15372192 |s2cid=41741603 }}</ref> <ref name=laerti3>In the second year of the 127th Olympiad, in the archonship of Pytharatus, according to [[Diogenes Laërtius]], ''Lives of Eminent Philosophers'', [http://www.attalus.org/old/diogenes10a.html#15 10.15]</ref> <ref name=intra>{{cite web | url=http://www.intratext.com/IXT/LAT0230/_PL.HTM | title=Epistulae morales ad Lucilium}}</ref> <ref name=folse>{{cite book |url=http://www.loyno.edu/~folse/Epicurus.html |title=How Epicurean Metaphysics leads to Epicurean Ethics |first=Henry |last=Folse |year=2005 |publisher=Department of Philosophy, Loyola University, New Orleans, LA }}</ref> <ref name=konstan>{{cite book |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/epicurus/ |title=Epicurus, The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=David |last=Konstan |year= 2018|publisher= Metaphysics Research Lab, Stanford University|chapter=Epicurus |edition=Fall 2013 }}forthcoming URL = <http://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/epicurus/></ref> <ref name=yapij>{{cite journal |last=C |first=Yapijakis |title=Hippocrates of Kos, the father of clinical medicine, and Asclepiades of Bithynia, the father of molecular medicine. Review |journal=In Vivo |volume=23 |issue=4 |pages=507–14 |year=2009 |pmid=19567383}}</ref> <ref name=classics>{{cite web |url=http://classics.mit.edu/Epicurus/princdoc.html |title=Epicurus Principal Doctrines 5 and 31 transl. by Robert Drew Hicks |date=1925 }}</ref> <ref name=tufts>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Lucr.+2.251 |title=On the Nature of Things, 289-293 |via=Perseus Project}}</ref> <ref name=infop>{{cite web |url=http://www.informationphilosopher.com/solutions/philosophers/epicurus/ |title=Epicurus page on Information Philosopher; cf. Letter to Menoeceus, §134 }}</ref> <ref name=smitwood>{{cite book |title=Reason and religion in Socratic philosophy |url=https://archive.org/details/isbn_0195133226 |first=Nicholas |last=D. Smith |year= 2000|isbn=978-0-19-513322-6 |page=[https://archive.org/details/isbn_0195133226/page/160 160] }}</ref> <ref name=glad>{{cite book |title=Paul and Philodemus: adaptability in Epicurean and early Christian psychology |year=1995 |url=https://archive.org/details/paulphilodemusad0000glad_q3y0 |first=Clarence E. |last=Glad |isbn=978-90-04-10067-1 |page=[https://archive.org/details/paulphilodemusad0000glad_q3y0/page/176 176] }}</ref> <ref name=nussb>{{cite book |title=The Therapy of Desire: Theory and Practice in Hellenistic Ethics |first=Martha Craven |last=Nussbaum |year= 2009|isbn=978-0-691-14131-2 |page=119 }}</ref> <ref name=clay>{{cite book |title=Paradosis and survival: three chapters in the history of Epicurean philosophy |first=Diskin |last=Clay |year= 1998|isbn=978-0-472-10896-1 |page=76 }}</ref>}} a19skxu9iyy5mp692hwsr2mzj0y3nwa لویدیځ "غربی" کلتور 0 60785 368918 367412 2026-09-08T17:45:52Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368918 wikitext text/x-wiki غربي کلتور چې د لويديځ تمدن، اقليمي کلتور، يا غربي ټولنې په نوم هم ياديږي، د لويديځې نړۍ د ټولنيزو نورمونو، اخلاقي ارزښتونو، عنعنوي دودونو، عقيدوي یا سياسي نظامونو، هنري آثارو او تکنالوژۍ ميراث دی. غربي ارزښتونه د غربي ټولنو د کلتور لپاره چې د واک له لارې د غالب ذهنیت سمبول ګرځي. دا اصطلاح د اروپا څخه بهر په هغو هیوادونو او کلتورونو باندې هم تطبیق کیږي چې تاریخونه یې د کډوالۍ، استعمار، یا نفوذ له لارې په کلکه له اروپا سره تړلي دي. د بېلګې په توګه:غربی کلتور د امریکا او اوشینیا هېوادونو کې شامل دي. لويديځ کلتور تر ډېره د يوناني فلسفې، روم قانون او عيسوي کلتور تر اغېز لاندې دی.<ref>{{Cite web|title=Westernization {{!}} Definition, Overview, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Westernization|access-date=2022-02-17|website=www.britannica.com|language=en}}</ref><ref name="PerryChase2012">{{cite book|author=Marvin Perry, Myrna Chase, James Jacob, Margaret Jacob, Theodore H. Von Laue|title=Western Civilization: Since 1400|url=https://books.google.com/books?id=N6jytVCocwMC|date=1 January 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-111-83169-1|page=XXIX}}</ref> د ختیځې مدیترانې په هیلنیسټیک نړۍ کې د یوناني کلتور پراختیا، د یونان او نږدې ختیځ کلتورونو تر مینځ د ترکیب لامل شوه او په ادبیاتو ، انجینرۍ او ساینس کې لوی پرمختګونه  او د لومړني مسیحیت پراختیا او کلتور ته وده ورکړه. د یونان نوې عهد نامه په دې دوره کې له روم سره یوځای روانه وه او تعقیب شوه، کوم چې د قانون، حکومت، انجینرۍ او سیاسي سازمان په برخه کې مهمې مرستې کړې.<ref name="Green">Green, Peter. ''Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age''. Berkeley: University of California Press, 1990.</ref><ref>{{cite book|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why It Had To Be Reborn|url=https://archive.org/details/forgottenrevolut0000russ|last=Russo|first=Lucio|publisher=Springer|year=2004|isbn=3-540-20396-6|location=Berlin|author-link=Lucio Russo}}</ref><ref name="eb">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/260307/Hellenistic-Age|title=Hellenistic Age|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|access-date=8 September 2012}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite book|title=Alexander The Great and the Hellenistic Age|page=xiii|last=Green|first=P|isbn=978-0-7538-2413-9|year=2008}}</ref><ref name="Daly2013">{{cite book|author=Jonathan Daly|title=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization|url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ|date=19 December 2013|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-1851-6|pages=7–9}}</ref> د لوېدځې نړی کلتور، د يو لړهنري، فلسفي، ادبي او حقوقي موضوعاتو او دودونو له مخې پېژندل شوى دى. د یهودیت په څېر عیسویت هم په لومړي سر کې د روم کاتولیک کلیسا او وروسته پروتستانتزم لږ تر لږه د څلورمې پیړۍ راهیسې د لویدیځ تمدن په جوړښت کې مهم رول لوبولی دی. د غربي آند بنسټ ډبره، په لرغوني یونان کې پیل او د منځني پیړیو او عصری کولو سره جوغت روان دی، د ژوند په مختلفو برخو کې د عقلیت مفکوره ده چې د هیلنیسټیک فلسفې، سکالستیزم او انسانیت له خوا رامینځته شوې. تجربې وروسته ساینسي تګلارې، ساینسي بدلون او روښانه عصر ته وده ورکړه.<ref>{{cite book|last=Spielvogel|first=Jackson J.|title=Western Civilization: A Brief History, Volume I: To 1715|url=https://archive.org/details/westerncivilizat0000spie_q0c7|year=2016|isbn=978-1-305-63347-6|edition=Cengage Learning|page=[https://archive.org/details/westerncivilizat0000spie_q0c7/page/156 156]}}</ref><ref>{{cite book|last=Neill|first=Thomas Patrick|title=Readings in the History of Western Civilization, Volume 2|year=1957|edition=Newman Press|page=224}}</ref><ref>{{cite book|author-link=Gerald O'Collins|last1=O'Collins|first1=Gerald|title=Catholicism: The Story of Catholic Christianity|url=https://archive.org/details/isbn_2900199259952|year=2003|isbn=978-0-19-925995-3|publisher=Oxford University Press|last2=Farrugia|first2=Maria|page=v (preface)}}</ref><ref>Karl Heussi, ''Kompendium der Kirchengeschichte'', 11. Auflage (1956), Tübingen (Germany), pp. 317–319, 325–326</ref><ref>[https://www.britannica.com/topic/The-Protestant-Heritage-1354359/Protestantisms-influence-in-the-modern-world The Protestant Heritage], Britannica</ref><ref>{{cite book|last=McNeill|first=William H.|title=History of Western Civilization: A Handbook|year=2010|isbn=978-0-226-56162-2|edition=University of Chicago Press|page=204}}</ref><ref>{{cite book|last=Faltin|first=Lucia|title=The Religious Roots of Contemporary European Identity|url=https://archive.org/details/religiousrootsco00falt|url-access=limited|year=2007|isbn=978-0-8264-9482-5|edition=A&C Black|author2=Melanie J. Wright|page=[https://archive.org/details/religiousrootsco00falt/page/n99 83]}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507284/Roman-Catholicism Roman Catholicism], "Roman Catholicism, Christian church that has been the decisive spiritual force in the history of Western civilization". [[Encyclopædia Britannica]]</ref><ref name="Caltron J.H Hayas">Caltron J.H Hayas, ''Christianity and Western Civilization'' (1953), Stanford University Press, p. 2: That certain distinctive features of our Western civilization—the civilization of western Europe and of America—have been shaped chiefly by Judaeo–Christianity, Catholic and Protestant.</ref><ref name="Orlandis">Jose Orlandis, 1993, "A Short History of the Catholic Church," 2nd edn. (Michael Adams, Trans.), Dublin:Four Courts Press, {{ISBN|1851821252}}, preface, see [https://books.google.com/books?id=KYdbpwAACAAJ], accessed 8 December 2014. p. (preface)</ref><ref name="How The Catholic Church Built Western Civilization">[[Thomas E. Woods]] and Antonio Canizares, 2012, "How the Catholic Church Built Western Civilization," Reprint edn., Washington, D.C.: Regnery History, {{ISBN|1596983280}}, see [https://books.google.com/books?id=jYvmAgAAQBAJ, accessed 8 December 2014. p. 1: "Western civilization owes far more to Catholic Church than most people—Catholic included—often realize. The Church in fact built Western civilization."]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Perry2012">{{cite book|author=Marvin Perry|title=Western Civilization: A Brief History, Volume I: To 1789|url=https://books.google.com/books?id=U2pnv0Aoh2EC&pg=PA33|date=1 January 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-111-83720-4|pages=33–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Western civilization : beyond boundaries|url=https://archive.org/details/westerncivilizat0000nobl_u9l2|last=Noble|first=Thomas F. X.|isbn=978-1-133-60271-2|edition=7th|location=Boston, MA|pages=[https://archive.org/details/westerncivilizat0000nobl_u9l2/page/107 107]|oclc=858610469|date=1 January 2013}}</ref><ref>{{Cite book|title=Western Civilization: Ideas, Politics, and Society, Volume I: To 1789|author=Marvin Perry|author2=Myrna Chase|author3=James Jacob|author4=Margaret Jacob|author5=Jonathan W Daly|publisher=Cengage Learning|year=2015|isbn=978-1-305-44548-2|pages=105}}</ref><ref>{{Cite book|title=Judaism and Hellenism : studies in their encounter in Palestine during the early Hellenistic period|url=https://archive.org/details/judaismhellenism0000mart_e8n1|first=Martin|last=Hengel|date=2003|publisher=Wipf & Stock Publishers|isbn=978-1-59244-186-0|location=Eugene, OR|oclc=52605048}}</ref><ref>{{Cite book|title=Early Christianity in its Hellenistic context. Volume 2, Christian origins and Hellenistic Judaism : social and literary contexts for the New Testament|url=https://archive.org/details/christianorigins0000unse_b8b9|date=2013|publisher=Brill|last=Porter|first=Stanley E.|isbn=978-9004234765|location=Leiden|oclc=851653645}}</ref> لوېدیځ کلتور د منځنیو پیړیو په اوږدو کې په اروپایی ټولنه کې د عیسویت پراختیا ته دوام ورکړ، هغه اصلاحات چې د دولسمې او دیارلسمې پیړۍ د رینسانس "د منځنۍ دورې څخه عصري دورې ته د لیږد" له لارې د الاندلس او سیسلي له لارې د اسلامي نړۍ تر اغېز لاندې راغلل (د ټیکنالوژۍ لېږد په شمول. د ساینس او فلسفې په اړه د عربي متنونو ختیځ، او لاتیني ژباړې) او د ایټالوي رینسانس په توګه یوناني پوهان چې د قسطنطنیې د مسلمانانو له فتحې وروسته د بیزانتینی سترواکۍ له سقوط څخه وتښتېدل کلاسیک دودونه اوفلسفې را وړې. دا لوی بدلون د لویدیځو هېوادو پرته، نورو هیوادونو او د هغوی د استوګنو لپاره د عصري کولو په برخه کې د پرمختګ ښکارندوی دی. د منځنیو پیړیو عیسویت ته د عصري پوهنتون، عصري روغتیایي سیسټم، ساینسي اقتصاد او طبیعي قانون (چې وروسته به د نړیوال قانون په جوړولو اغېزه وکړي) د جوړولو اعتبار ورکړل شوی دی. عیسویت په کافرو ټولنو کې د عامو رواجونو په پای ته رسولو، لکه: د انسان قرباني، غلامۍ، ماشوم وژنې "سقط جنین" او څو ګونو ودونو کې رول لوبولی دی. اروپایی کلتور د منځنیو پېړیو د فلسفې، پوهې پالنې "پوهاویزم"، تصوف او عیسوی او سیکولر انسان پالنې پېچلې لړۍ ته وده ورکړه. هغه نظریات چې دعصري لویدیځو ټولنو د تعریف لپاره راغلي دي، د سیاسي ټولنې مفهوم، انفرادیت، د مهمو فرعي یا ضد کلتورونو (لکه د نوي عصر حرکتونه) او د نړیوال کېدو او بشري مهاجرت په پایله کې د کلتوري همغږۍ زیاتوالی دي.<ref name="Haskins">{{Citation|last=Haskins|first=Charles Homer|title=The Renaissance of the Twelfth Century|location=Cambridge|publisher=Harvard University Press|year=1927|isbn=978-0-6747-6075-2|url=https://archive.org/details/renaissanceoftw00char}}</ref><ref name="Sarton">[[iarchive:guidetohistoryof00sart|George Sarton: ''A Guide to the History of Science'']] Waltham Mass. U.S.A. 1952</ref><ref name="Burnett">Burnett, Charles. "The Coherence of the Arabic-Latin Translation Program in Toledo in the Twelfth Century," ''Science in Context'', 14 (2001): 249–288.</ref><ref name="Geanakoplos 1989">{{Cite book|last=Geanakoplos|first=Deno John|url=https://www.worldcat.org/oclc/19353503|title=Constantinople and the West : essays on the late Byzantine (Palaeologan) and Italian Renaissances and the Byzantine and Roman churches|date=1989|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=0-299-11880-0|location=Madison, Wis.|oclc=19353503}}</ref><ref>{{Cite web|title=Western Civilization: Roots, History and Culture|url=https://www.timemaps.com/civilizations/western-civilization/|access-date=2022-02-17|website=TimeMaps|language=en-US}}</ref><ref name="Rüegg, Walter 1992">Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: ''A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. xix–xx</ref><ref name="harnvb|Verger|1999">{{harnvb|Verger|1999}}</ref><ref name="Risse 59">{{cite book|title=Mending Bodies, Saving Souls: A History of Hospitals|url=https://archive.org/details/mendingbodiessav00riss|url-access=limited|last=Risse|first=Guenter B.|date=April 1999|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/mendingbodiessav00riss/page/n79 59]|isbn=978-0-19-505523-8}}</ref><ref name="Schumpeter 1954">{{cite book|title=History of Economic Analysis|url=https://archive.org/details/historyofeconomi0000schu_e7y6|last=Schumpeter|first=Joseph|year=1954|publisher=Allen & Unwin|location=London}}</ref><ref name="National Review Book Service">{{cite web|title=Review of ''How the Catholic Church Built Western Civilization'' by Thomas Woods, Jr.|url=http://www.nrbookservice.com/products/bookpage.asp?prod_cd=c6664|work=National Review Book Service|accessdate=16 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822150152/http://www.nrbookservice.com/products/BookPage.asp?prod_cd=c6664|archive-date=22 August 2006|url-status=dead}}</ref><ref>Cf. [[Jeremy Waldron]] (2002), ''God, Locke, and Equality: Christian Foundations in Locke's Political Thought'', Cambridge University Press, Cambridge (UK), {{ISBN|978-0-521-89057-1}}, pp. 189, 208</ref><ref name="Chadwick, Owen p. 242">Chadwick, Owen p. 242.</ref><ref name="Hastings, p. 309">Hastings, p. 309.</ref><ref>Sailen Debnath, 2010, "Secularism: Western and Indian," New Delhi, India:Atlantic Publishers & Distributors, {{ISBN|8126913665}}.{{page needed|date=February 2015}}</ref> == اصطلاح پېژندنه == لويديځ د يوې جغرافيايي سيمې په توګه په څرګنده توګه نه دی تعريف شوى. ډېری وختونه د یو دولت د اوسیدونکو نظریه هغه څه دي چې د لویدیځې ټولنې د ډلبندۍ لپاره کارول کیږي. د قومونو د ډلبندۍ په اړه اختلاف شته. د ختیځ روم (بیزانتینی) سترواکۍ ډېری برخې د ډیرو پوهانو لخوا د لویدیځ او ختیځ څخه جلا ګڼل کېږی، دا چې د بیزانتین سترواکي په لمړنیو کې د ایران او عربستان سره د نږدېوالي او کلتوري ورته والي له امله د ختیځ له دودونو څخه اغیزمنه وه. د افلاتون، ارستو او یونانی ریاضی پوه (ایوکلید) په شاوخوا کې د پوهاوي دودونه په لویدیځ کې هیر شوي او د ایټالویانو له خوا د رینسانس په جریان کې د ختیځ روم (بیزانتینی) سترواکۍ له سقوط څخه د تښتېدلو پوهانو لخوا بیا کشف شوي. په دې توګه، د ختیځ او لویدیځ له لوری پیژندل شوی کلتور په خپله د وخت او ځای سره له پخوانۍ نړۍ څخه عصری نړۍ ته اوړی په ننۍ جغرافیه کې لویدیځ (په ځانګړې توګه هغه هیوادونه چې په ټولیز ډول اروپایي اتحادیه جوړوي)، انګلستان، ناروې، او سویس په ګډه د انګلیسي ژبې نړۍ او په پراخه کچه  هسپانیداد، لوسسفیراو فرانکوفوني داروپا اضافي سیمې دی. څرنګه چې شرایط خورا متعصب او په حالاتو پورې تړلي دي، د "لویدیځ" لپاره کوم ځانګړي تعریف شتون نه لري.<ref name="Geanakoplos 19892">{{Cite book|last=Geanakoplos|first=Deno John|url=https://www.worldcat.org/oclc/19353503|title=Constantinople and the West : essays on the late Byzantine (Palaeologan) and Italian Renaissances and the Byzantine and Roman churches|date=1989|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=0-299-11880-0|location=Madison, Wis.|oclc=19353503}}</ref> == سرچينې == 8c8anfcmez7yvp0wf401r9s9pn1619p هندو فلسفه 0 60945 368911 365677 2026-09-08T16:14:40Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368911 wikitext text/x-wiki هندو فلسفه د هندوییزم هغه فلسفې، نړۍ‌لیدونه او ښوونې رانغاړي چې په لرغوني هند کې رامنځ‌ته شوې وې او شپږ نظامه (shad-darśana) په‌کې شامل دي: سامخیا، یوګا، نیایا، وایشېشیکا، میمامسا او وېدانتا. په هندي دود کې، د فلسفې لپاره د «Darshana- درشن» ګړنه کارول کېږي او د لیدلوري یا لرلید په معنی دی، او ریښه یې د سانسکرېټ ګړنې «drish» ګړنې ته رسېږي چې د «لیدلو، ازمایلو» معنی ورکوي.<ref>[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=darzana&direction=SE&script=HK&link=yes&beginning=0 Soken Sanskrit, ''darzana'']</ref><ref>[https://www.esamskriti.com/e/Spirituality/Philosophy/What-does-DARSHANA-mean-1.aspx Meaning of word Darshana]</ref><ref name="andrewoverview">Andrew Nicholson (2013), Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History, Columbia University Press, {{ISBN|978-0231149877}}, pages 2–5</ref> دغه دودونه د استیکا (خدای‌باوري) فلسفي دودونو په نوم هم یادېږي او وېدایان د پوهې د معتبرې او مهمې سرچینې په توګه مني. لرغونی او د منځنیو پېړیو هند د ګڼ‌شمېر داسې فلسفي مکتبونو سرچینه وه چې په فلسفي مفهومونو کې سره موافق وو، خو وېدایان یې رد کړي دي، او دغه مکتبونه د ناستیکا هندي فلسفو (هترودوکس یا غیرارتودوکس) په نامه یادوي. په ناستیکا هندي فلسفو کې بودیزم، جاینیزم، چارواکا، آجیویکا او داسې نور شامل دي.<ref name="KK26">[[Klaus Klostermaier]] (2007), Hinduism: A Beginner's Guide, {{ISBN|978-1851685387}}, Chapter 2, page 26</ref><ref name="bilimoriaastika">P Bilimoria (2000), Indian Philosophy (Editor: Roy Perrett), Routledge, {{ISBN|978-1135703226}}, page 88</ref> لوېدیځ څېړونکي د استیکا فلسفو دننیو او له ناستیکا فلسفو سره د هغو د اړیکو او توپیرونو په هکله بحث کړی دی، چې د اتلسمې او نولسمې پېړیو د هندپېژندونکو او ختیځ‌پېژندونکو له لیکنو سره پیلېږي، چې په‌خپل وار سره له هندي محدودو ادبیاتو او د منځنیو پېړیو له دوکسوګرافیو څخه اخېستل شوې دي. په هندو فلسفه کې هم‌توکمه بېلابېل شامل دودونه متنوع دي، او د یوه ګډ تاریخ او مفهومونو، یوشان متني سرچینو، سره ورته خلقت‌پوهنیز او ټولنپوهنیز تمرکز او کیهان‌پوهنې له‌لارې، سره یو شوي دي. په داسې حال کې چې د بودیزم او جاینیزم فلسفې او مذهبونه سره جلا ګڼل کېږي، یوشمېر هترودوکسي (ناستیکا) دودونه (لکه، چارواکا) په هندو فلسفه کې ډېري وخت د جلا مکتبونو په توګه پېژندل کېږي، ځکه چې د «هندو» وییکی یو پردی نوم دی او له تاریخي پلوه، قاره‌وزمه هند کې د مېشتو وګړو لپاره د یوه جغرافیایي او هڅوبي مشخصې په توګه کارول شوی دی.<ref name="frazierintrop2">{{cite book|last1=Frazier|first1=Jessica|title=The Continuum companion to Hindu studies|url=https://archive.org/details/continuumcompani0000unse_q7j3|date=2011|publisher=Continuum|location=London|isbn=978-0-8264-9966-0|pages=[https://archive.org/details/continuumcompani0000unse_q7j3/page/1 1]–15}}</ref><ref>Carl Olson (2007), The Many Colors of Hinduism: A Thematic-historical Introduction, Rutgers University Press, {{ISBN|978-0813540689}}, pages 101-119</ref><ref>{{Cite book|last=Pennington|first=Brian K.|title=Was Hinduism Invented?: Britons, Indians, and the Colonial Construction of Religion|url=https://archive.org/details/washinduisminven0000penn|year=2005|isbn=978-0-19-803729-3|location=Oxford university press|pages=[https://archive.org/details/washinduisminven0000penn/page/111 111]–118}}</ref><ref>R Thomas (2014), Hindu Perspectives on Evolution: Darwin, Dharma, and Design. Sociology of Religion, Vol. 75, No. 1, pages 164–165, '''Quote''': "some of the ancient Hindu traditions like Carvaka have a rich tradition of materialism, in general, other schools..."</ref><ref name="KN Tiwari 1998 page 67">KN Tiwari (1998), Classical Indian Ethical Thought, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120816077}}, page 67; '''Quote''': "Of the three heterodox systems, the remaining one, the Cārvāka system, is a Hindu system.";</ref><ref>V.V. Raman (2012), Hinduism and Science: Some Reflections, Zygon – Journal of Religion and Science, 47(3): 549–574, Quote (page 557): "Aside from nontheistic schools like the Samkhya, there have also been explicitly atheistic schools in the Hindu tradition. One virulently anti-supernatural system is/was the so-called Carvaka school.", {{doi|10.1111/j.1467-9744.2012.01274.x}} Bill Cooke (2005), Dictionary of Atheism, Skepticism, and Humanism, {{ISBN|978-1591022992}}, page 84; For a general discussion of Cārvāka and other atheistic traditions within Hindu philosophy, see Jessica Frazier (2014), Hinduism in The Oxford Handbook of Atheism (Editors: Stephen Bullivant, Michael Ruse), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199644650}}, pages 367–378</ref> په هندو فلسفه کې څوګوني خدای‌باوره فرعي فلسفي مکتبونه شامل دي، چې د شپږو ارتودوکس فلسفو له شپږو مفکورو څخه دوه یا له هغو ډېرې مفکورې سره یوځای کوي، لکه: د نیایا واقعیت‌پالنه، د وایشېشیکا طبیعت‌پالنه، د سامخیا دوه‌ګون‌پالنه، د ادویتا د خلاصون لپاره اړینه ځاني غیردوه‌ګون‌پالنه او پوهنه، د یوګا اصول او ریاضت او د خدای‌باوري مفکورو اساسي عنصرونه. د دغو فلسفي مکتبونه بېلګې، پاشوپاتا شیوا، شیوا سیدهانتا، پراتیابهیجنا، رسېشوارا او ویشاناوا دي. ځیني فرعي فلسفي مکتبونه د هغو مفکورو سره چې له بودایي دودونو څخه جوتېږي، سره توافق لري. د دغو فرعي فلسفي مکتبونو مفکورې په پُرانا او اګاما کې د موندلو وړ دي.<ref name="klaussaiva">Klaus K. Klostermaier (1984), Mythologies and Philosophies of Salvation in the Theistic Traditions of India, Wilfrid Laurier University Press, {{ISBN|978-0889201583}}, pages 124–134, 164–173, 242–265</ref>{{sfn|Flood|1996|pp=132–136, 162–169, 231–232}}<ref>Teun Goudriaan and Sanjukta Gupta (1981), Hindu Tantric and Śākta Literature, A History of Indian Literature, Volume 2, Otto Harrassowitz Verlag, {{ISBN|978-3447020916}}, pages 7–14</ref><ref>Klaus K. Klostermaier (1984), Mythologies and Philosophies of Salvation in the Theistic Traditions of India, Wilfrid Laurier University Press, {{ISBN|978-0889201583}}, pages 28–35</ref><ref>Jayandra Soni (1990), Philosophical Anthropology in Śaiva Siddhānta, Motilal Banarsidass Publishers, {{ISBN|978-8120806320}}, pages vii–xii</ref><ref>Hilko Schomerus and Humphrey Palme (2000), Śaiva Siddhānta: An Indian School of Mystical Thought, Motilal Banarsidass Publishers, {{ISBN|978-8120815698}}, pages 13–19</ref> د هندو فلسفې هر مکتب د پرامانشاسترا تر سرلیک لاندې د پوهنپوهنیز ادبیات او همدا راز د مېتافزیک، ارزښت‌پوهنې او نورو سکالوګانو په هکله تیوري‌ګانې لري.<ref name="karlpotterov">Karl H. Potter (1961), [https://www.jstor.org/stable/2050985 A Fresh Classification of India's Philosophical Systems], The Journal of Asian Studies, Vol. 21, No. 1, pages 25–32</ref>{{sfn|Guttorm Fløistad|1993|p=137-154}}{{sfn|Potter|1991|p=172}} == ډلبندي == د هند د تاریخ په اوږدو کې، د عام پېر (CE) له پیل څخه دمخه، شپږ ارتودوکس فلسفي مکتبونه رامنځ‌ته شوي وو او ځینو مکتبونو په لوړ احتمال سره، آن له بودا څخه دمخه ظهور کړی دی. ځینو څېړونکو دغه پوښتنه مطرح کړې ده چې، «د هندي فلسفې په هر ستر مکتب کې د لیدلورو تنوع او تکامل ته په کتو سره، له ځینو فرعي مکتبونو سره چې هترودوکس او ارتودوکس لیدلوري سره یوځای کوي، ایا د هترودوکس او ارتودوکس مکتبونو ډلبندي بشپړه او دقیقه ده او که نه؟».<ref>Students' Britannica India (2000), Volume 4, Encyclopædia Britannica, {{ISBN|978-0852297605}}, page 316</ref>{{sfn|Potter|1991|p=98-102}} له لرغوني پېر راهیسې، هندي فلسفه د استیکا او ناستیکا پر فکري مکتبونو باندې ډلبندي کېږي. د هندي فلسفې ارتودوکس مکتبونو ته «شاد درشن» («شپږ نظامونه») ویل کېږي. دغه شېما د دولسمې او شپاړلسمې پېړیو ترمنځ د وېدانتایانو له‌خوا رامنځ‌ته شوې او وروسته بیا د لومړیو لوېدیځي هندپېژندونکو له‌خوا منل شوې او د هندي فلسفې پر نومهالو پوهاویو باندې خپره شوې ده. <ref name="uh14">{{cite book|last1=Nicholson|first1=Andrew J.|title=Unifying Hinduism: philosophy and identity in Indian intellectual history|date=2014|publisher=[[Columbia University Press]]|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=LSg0RGmMaTwC|isbn=9780231149877}}</ref><ref name="uh142">{{cite book|last1=Nicholson|first1=Andrew J.|title=Unifying Hinduism: philosophy and identity in Indian intellectual history|date=2014|publisher=[[Columbia University Press]]|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=LSg0RGmMaTwC|isbn=9780231149877}}</ref>{{sfn|Nicholson|2010}} === استیکا === د استیکا (ارتودوکس) شپږ فکري مکتبونه شتون لري. هر یوه ته یې «درشن» ویل کېږي او هر درشن، وېدایانو ته د اقتدار په سترګه ګوري. د استیکا هر درشن، همدا راز دغه فرضیه مني چې آتمان (ابدي ژوند) شتون لري. د استیکا فلسفي مکتبونه په لاندې ډول دي: <ref name="KK262">[[Klaus Klostermaier]] (2007), Hinduism: A Beginner's Guide, {{ISBN|978-1851685387}}, Chapter 2, page 26</ref><ref>John Plott, James Dolin and Russell Hatton (2000), Global History of Philosophy: The Axial Age, Volume 1, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120801585}}, pages 60–62</ref> # '''سامخیا:''' د شعور او مادې په هکله یوه پیاوړې دوه‌ګون‌پاله تیوریکي څرګندنه او د خدای یا خدایانو له شتون څخه منکره نظریه. # '''یوګا:''' د توحید یو مکتب چې د سامخیا له‌منځه یې ظهور کړی او د سامخیا تیوري پر عملي کارونې باندې ټینګار لري: غور، تفکر او خلاصون. # '''نیایا یا هندي منطق:''' د پوهنپوهنې مکتب چې د پوهې سرچینې راسپړي. # '''وایشېشیکا:''' د اتومیزم یو تجربه‌پال مکتب. # '''میمامسا:''' د ریاضت او عرفان یو مخالف ارتوپراکسي مکتب. دغه مکتب په وېدایانو کې د آیتونو له سم تفسیر سره سر او کار لري. # '''وېدانتا:''' په وېدایانو کې د پوهې وروستۍ برخه، یا جناناکاڼاډا (د پوهې برخه). وېدانتا د اوتارا-میمامسا په نوم هم پېژندل کېږي. وېدانتا، له منځنیو پېړیو وروسته د هندوییزم په فلسفه کې برلاسی دی. === ناستیکا === ناستیکا هغه فلسفي مکتبونه دي چې د وېدایانو اقتدار نه‌مني. د ناستیکا (هترودوکس) څلور ستر مکتبونه شتون لري:<ref name="bilimoriaastika2">P Bilimoria (2000), Indian Philosophy (Editor: Roy Perrett), Routledge, {{ISBN|978-1135703226}}, page 88</ref> # '''چارواکا:''' یو مادیت‌پال مکتب چې د ازادې ارادې شتون مني.<ref name="bhattacarv">R Bhattacharya (2011), Studies on the Carvaka/Lokayata, Anthem, {{ISBN|978-0857284334}}, pages 53, 94, 141–142</ref><ref name="bronkhorst">>[[Johannes Bronkhorst]] (2012), Free will and Indian philosophy, Antiqvorvm Philosophia: An International Journal, Roma Italy, Volume 6, pages 19–30</ref> # '''اجیویکا:''' یو مادیت‌پال مکتب چې د ازادې ارادې شتون ردوي.<ref>James Lochtefeld, "Ajivika", The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing. {{ISBN|978-0823931798}}, page 22</ref><ref>AL Basham (2009), History and Doctrines of the Ajivikas – a Vanished Indian Religion, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120812048}}, Chapter 1</ref> # '''بودیزم:''' یو فلسفي مکتب چې د آتمان (تلپاتي ژوند) شتون ردوي او د ګوتاما بودا د ښوونو او روښاندۍ پر بنسټ رامنځ‌ته شوی دی.<ref>Steven Collins (1994), Religion and Practical Reason (Editors: Frank Reynolds, David Tracy), State Univ of New York Press, {{ISBN|978-0791422175}}, page 64; '''Quote:''' "Central to Buddhist soteriology is the doctrine of not-self (Pali: anattā, Sanskrit: anātman, the opposed doctrine of ātman is central to Brahmanical thought). Put very briefly, this is the [Buddhist] doctrine that human beings have no soul, no self, no unchanging essence."; John C. Plott et al (2000), Global History of Philosophy: The Axial Age, Volume 1, Motilal Banarsidass, {{ISBN|978-8120801585}}, page 63, '''Quote:''' "The Buddhist schools reject any Ātman concept. As we have already observed, this is the basic and ineradicable distinction between Hinduism and Buddhism" KN Jayatilleke (2010), Early Buddhist Theory of Knowledge, {{ISBN|978-8120806191}}, pages 246–249, from note 385 onwards; Katie Javanaud (2013), [https://philosophynow.org/issues/97/Is_The_Buddhist_No-Self_Doctrine_Compatible_With_Pursuing_Nirvana Is The Buddhist 'No-Self' Doctrine Compatible With Pursuing Nirvana?], Philosophy Now (2013, Subscription Required);</ref> # '''جاینیزم:''' یو فلسفي مکتب چې د آتمان شتون مني او د «تېرتهنکر» په نامه د څلورویشت ښوونکو (چې لومړی یې ریشابها او څلورویشتم یې مهاویرا دی) د ښوونو او روښاندۍ پر بنسټ رامنځ‌ته شوی دی.<ref>Paul Dundas (2002), The Jains, 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0415266055}}, pages 1–19, 40–44</ref> === نور مکتبونه === د سترو ارتودوکسي او غیرارتودوکسي مکتبونه ترڅنګ، فرعي ترکیبي مکتبونه هم شتون لري چې د مفکورو له یوځای کولو سره یې نوې مفکورې معرفي کړې دي. د منځنیو پېړیو پوهان مدهاواچاریا، چې ځینو ویدیارانیا هم نومولی، په خپل کتاب «سروا-درشن-سنګراها» کې، له بودیزم او جاینیزم سره یوځای لاندې مکتبونه د هندو فلسفې د فرعي مکتبونو په توګه یادوي:<ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n21/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 12–35</ref><ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n45/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 36–63</ref> * پاشوپاتا شیویزم: چې د ناکولیسا له‌خوا پنځېدلی دی.<ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n111/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 103–111</ref> * شیوا سیدهانتا: خدای‌باوره سامخیا مکتب.<ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n121/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 112–127</ref>{{sfn|King|2007|p=45}} * پراتیابهیجنا: د کشمیر شیویزم، تریکا د پېژندنې مکتب.<ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n137/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 128–136</ref><ref>Carl Olson, [https://books.google.com/books?id=RVWKClYq4TUC&pg=PA237&lpg=PA237&dq=Pratyabhij%C3%B1a+%2B+trika&source=bl&ots=XMtcasRsNW&sig=vm9DvUxFM7HwppycoxtFWAsK96M&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwim5dWp6oTdAhUEfysKHfDADRcQ6AEwBHoECAMQAQ#v=onepage&q=Pratyabhij%C3%B1a%20%2B%20trika&f=false The Many Colors of Hinduism], Rutgers University Press, 2007, page 237</ref> * رسیشوارا: د شیوا یو مکتب چې ازلي ژوند ته د رسېدلو لپاره، د «پارې-mercury» کارول تاییدوي.<ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n145/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 137–144</ref> * د رامانوجا مکتب<ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n73/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 64–86</ref> * د پُراناپرانجا (مدهواکاریا) مکتب<ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n95/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 87–102</ref> * د پاڼینیا مکتب<ref>Cowell and Gough (1882, Translators), [https://archive.org/stream/Sarva-Darsana-Samgraha.by.Madhavacharya-Vidyaranya.tr.by.E.B.Cowell#page/n211/mode/2up The Sarva-Darsana-Samgraha or Review of the Different Systems of Hindu Philosophy] by Madhva Acharya, Trubner's Oriental Series, pages 203–220</ref> == سرچينې == 79jch3ssn21xki2m0hnsjfwtcyuk0w1 ماپوچي ژبه 0 61112 368933 327058 2026-09-09T11:56:09Z شاه زمان پټان 26102 368933 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}''' ماپوچي ژبه''' (په {{Lang-en|Mapudungun}}) د سوېلي امريکا په چيلي او ارجنټاين کې د اوسېدونکي ماپوچي قوم ژبه ده چې په ځايي ژبه کې ورته ماپودونگون وايي چې د ځمکې د ژبې په مانا ده. د دې ژبې ويونکو شمېر له ۲۰۰۰۰۰-۲۶۰۰۰۰ ترمنځ دی. == مخينه او لرغونتوب == == سرچينې == [[وېشنيزه:ژبې]] 3ydiiiusjmqzs5t0wd1slr8yna376kz د عثماني سترواکۍ راپرزېدل 0 63318 368913 367342 2026-09-08T16:42:23Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368913 wikitext text/x-wiki د عثماني سترواکۍ رامنځته کېدل او عروج د تاریخ هغه دوره ده، چې په ۱۳۹۰زکال کې د عثماني سترواکۍ (Osmanlı Beyliğ) له راپرزېدو سره پیل په ۱۴۵۳ز کال کې پای ته ورسېد، چې دا دوره د بیتینیا په شمال لوېدیځ اناتولي سیمه کې د عثماني سلطنت له خوا د بیزانس په پولو کې د یوې کوچنۍ سلطنت نه د بالکان، اناتولیا، منځنۍ ختیځ او شمالي افریقا په سترواکۍ بدل شوه. له همدې امله، دا دوره د یادې سترواکۍ په تاریخ کې د «د سترواکۍ لومړۍ دوره» په توګه بیان شوې ده. د دې دورې په اوږدو کې یوازې عثمانیان په سیمه کې یو له ډېرو سیالو دولتونو نه و، چې د سیمه اېزو جنګسالارانو، غازیانو او د بادارانو په ملاتړ یې د خپلې خاورې کنټرول ساتلی و. د ۱۵مې پېړۍ په نیمایي کې عثماني سلطانان وتوانیدل چې کافي شخصي ځواک او واک ترلاسه کړي او په دې توګه یو مرکزي امپراتوري دولت رامنځته کړي، چې دا لړۍ د دویم سلطان محمود  (له ۱۴۵۱زکال نه تر ۱۴۸۱ز کال پورې واکمن و) له خوا پایله شوې وه. په ۱۴۵۳زکال کې د قسطنطنیه فتح د یوې سمبولیکې شیبې په توګه لیدل کېده، ځکه د عثمانیانو له خوا نوی راپورته شوی دولت له یو سلطنتي دولت نه په سترواکۍ بدل شو او په دې ډول په تاریخ کې یو لوی بدلون په ګوته کوي.<ref>{{cite book|last=Murphey|first=Rhoads|title=Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image, and Practice in the Ottoman Imperial Household, 1400-1800|publisher=Continuum|place=London|year=2008|isbn=978-1-84725-220-3|pages=41–3}}</ref><ref>{{cite book|last=Atçıl|first=Abdurrahman|title=Scholars and Sultans in the Early Modern Ottoman Empire|pages=212|date=2017|publisher=Cambridge University Press|place=Cambridge|quote=The conquest of Constantinople (Istanbul) in 1453 can be taken as a watershed moment for Ottoman power, ideology, and governance that is usually characterized as a transition from principality to empire.}}</ref><ref>{{cite book|last=Murphey|first=Rhoads|title=Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image, and Practice in the Ottoman Imperial Household, 1400-1800|publisher=Continuum|place=London|year=2008|isbn=978-1-84725-220-3|pages=41}}</ref>   د عثمانيانو برياليتوب یو عامل پورې نه وه تړلې او په ټوله دوره کې يې توپيردرلود ځکه چې عثمانيانو په پرله پسې ډول له بدلیدونکو شرايطو سره بدلېدل. دغه راز د عثماني دورې د لومړۍ برخې یعنې  د ۱۴ پېړۍ مطالعه د سرچینو د کمښت له امله د تاریخپوهانو لپاره ستونزمن دي. ځکه د لومړي عثمان له واکمنۍ راهیسې یو لیکل شوی سند هم نه دی. سربیره پردې، عثمانیانو د ډېرو پېښو نه سل کاله وروسته چې دوی یې بیانوي یعنې  تر ۱۵مې پېړۍ پورې د خپل تاریخ په ثبتول پیل نه و کړی. له همدې امله د وروستیو تاریخونو د کیسو په تحلیل کې د حقیقت او افسانو تر منځ توپیر کول د تاریخپوهانو لپاره یوه لویه ننګونه ده. <ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/120 120]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=xii|quote=There is still not one authentic written document known from the time of ʿO<u>s</u>mān, and there are not many from the fourteenth century altogether.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/93 93]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Finkel|first=Caroline|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923|url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink|page=[https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink/page/6 6]|publisher=Basic Books|date=2005|quote=Modern historians attempt to sift historical fact from the myths contained in the later stories in which the Ottoman chroniclers accounted for the origins of the dynasty|isbn=978-0-465-02396-7}}</ref><ref>{{Cite book|last=Imber|first=Colin|editor=Elizabeth Zachariadou|title=The Ottoman Emirate (1300-1389)|page=75|date=1991|publisher=Crete University Press|place=Rethymnon|quote=Almost all the traditional tales about Osman Gazi are fictitious. The best thing a modern historian can do is to admit frankly that the earliest history of the Ottomans is a black hole. Any attempt to fill this hole will result simply in more fables.}}</ref> == اناتولیا له عثماني خلافت نه مخکې == د ۱۳مې  پېړۍ په پیل کې اناتولیا د دوو نسبتا ځواکمنو دولتونو په لوېدیځ کې د بیزانسي سترواکۍ او په مرکز کې د اناتولي سلجوقیانو تر منځ ووېشل شوه، چې د دوی تر منځ انډول په ۱۲۴۳ز کال کې د Köse Dağ له جګړې وروسته د مغولانو یرغل او د سلجوقیانو فتح او په ۱۲۶۱ز کال کې د بیزانس پالیولوګوس کورنۍ له خوا د قسطنطنیه فتح کولو له امله له منځه لاړه او په دې ډول د اناتولي پولو نه یې د بیزانس پام واړوه. د مغولانو تر فشار لاندې د ترکانو کوچي قومونه دې ته اړ شو چې لوېدیځ لوري ته کډوال شي چیرته چې د بیزانسانو دفاع ډېره کمزورې وه. تر راتلونکو دوو پېړیو پورې اناتولیا د مغولانو په ځانګړې توګه د الخانانو له خوا واکمنه شوه، چې په اناتولیا کې د دې دورې په اوږدو کې سکې د الخان واکمنان ته اشاره کوي او په دې توګه  له ۱۲۶۰ لسیزې نه وروسته اناتولیا د بیزانسانو له کنټرول نه ووتله.<ref>{{Cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300-1650: The Structure of Power|edition=2|publisher=Palgrave Macmillan|place=New York|date=2009|pages=6–7}}</ref> په دې توګه د ۱۳ پېړۍ په پای کې لوېدیځه اناتولیا کې سیاسي واک د محلي واکمنانو، قبیلوي ډلو، مقدس شخصیتونو او جنګسالارانو تر منځ ووېشل شو که څه هم د بیزانس او سلجوق واک تل موجود و، خو په چټکۍ سره له منځه لاړه. د واک وېش د دې لامل شو چې ډېړي تاریخپوهان د ۱۳مې او ۱۴مې پېړۍ کې د اناتولیا سیاسي بنسټونه د طائف یا «کوچني پاچاهانو» په توګه یاد کړي، چې په هسپانیا کې یې د منځنۍ پېړۍ د وروستیو مسلمانو له تاریخ سره پرتله کاوه. د دې ډلو ځواک تر ډېره بریده په نظامي ځواک کې د خلکو جذبولو پورې تړلی و. دغه راز لوېدیځه اناتولیا په هغه وخت کې د یرغلیزو فعالیتونو مرکز و او جنګیالیو په خپله خوښه د هر هغه مشر بیعت کاوه چې د لوټمارۍ او ویاړ زمینه یې ورته برابرول.<ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|pages=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/125 125]–6}}</ref><ref>{{cite journal|last=Kafadar|first=Cemal|title=A Rome of One's Own: Cultural Geography and Identity in the Lands of Rum|journal=Muqarnas|volume=24|date=2007|page=8}}</ref><ref>{{cite book|last=Murphey|first=Rhoads|title=Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image, and Practice in the Ottoman Imperial Household, 1400-1800|publisher=Continuum|place=London|year=2008|isbn=978-1-84725-220-3|pages=43}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/130 130]}}</ref> == د عثماني دولت پیدایښت == عثماني کورنۍ د لومړي عثماني واکمن یعنې عثمان په نوم ونومول شوه، چې هغه د یوې ترکۍ قبیلې و او د مغولانو له فتحو وروسته له منځنۍ اسیا نه کډوال شو، دغه راز د هغه د واکمنۍ پر مهال د ضرب شوو سکو له مخې دا څرګندیږي چې د هغه پلار ارطغرل نومېده. د عثماني سترواکۍ منشاء په یقین سره نه ده معلومه، خو دا څرګنده ده چې د منځنۍ اسیا د ترکانو له خوا تاسیس شوي چې د مغولانو تر واکمنۍ اناتولیا ته کډوال شوي و.<ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/60 60]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/122 122]|quote=The Ottoman historical tradition maintains, with some exceptions, that the tribe that later represented the core of Osman's earliest base of power came to Asia Minor in his grandfather's generation in the wake of the Chingisid conquest in central Asia. This makes chronological and historical sense, but otherwise the details of their story, including the identity of the grandfather, are too mythological to be taken for granted.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/122 122]|quote=That they hailed from the Kayı branch of the Oğuz confederacy seems to be a creative "rediscovery" in the genealogical concoction of the fifteenth century. It is missing not only in Ahmedi but also, and more importantly, in the Yahşi Fakih-Aşıkpaşazade narrative, which gives its own version of an elaborate genealogical family tree going back to Noah. If there was a particularly significant claim to Kayı lineage, it is hard to imagine that Yahşi Fakih would not have heard of it.}} * {{Cite book|last=Lindner|first=Rudi Paul|title=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia|publisher=Indiana University Press|date=1983|page=10|quote=In fact, no matter how one were to try, the sources simply do not allow the recovery of a family tree linking the antecedents of Osman to the Kayı of the Oğuz tribe.}}</ref> په همدې توګه، په دې اړه هېڅ سند شتون نه لري چې د لومړي عثمان د سلطنت (بیلیک) د رامنځته کېدو څرنګوالی په ډاګه کړي، خو ځینې سرچینې چې هېڅ معاصره نه دي ډېری مختلفې او متضادې کیسې بیانوي. هغه څه چې یقیني دي دا دي چې د ۱۳مې پېړۍ په وروستیو کې عثمان د یوې کوچنۍ دولت د مشر په توګه راڅرګند شو، چې مرکز یې د بتینیا په شمال لوېدیځ اناتولیا سیمه کې د سوغوت ښار په شاوخوا کې و. لکه څنګه چې د هغه په نوم د سکو صادرول د عثمان ظهور د یو مشر په توګه په ډاګه کوي. همدارنګه شهزاده عثمان په پیل کې د ترکي کوچیانو د قبیلوي ځواک له خوا ملاتړ کېده، چې عثمان له هغوی سره په سیمه کې د بیزانسي سیمو په وړاندې د بریدونو مشري کوله. دغه راز عثماني قبيله د سياسي مصلحت پر بنسټ ولاړه وه او په دې توګه د بیزانس اصلي خلکو په شمول ټول هغو کسان چې له عثماني قبیلې سره یې د یو ځای کېدو لیوالتیا درلوده شامل وو. همدارنګه د عثماني شرکت مشري د څو لویو جنګیالیو کورنیو لکه د کوسه میهال کورنۍ چې یوناني عیسویان و او د هرانیسلاو کورنۍ چې بلغاریایان وه له خوا روانه وه. دغه راز اسلام او ایراني کلتور له پیل نه د عثماني هویت یوه برخه ګڼل کېده. <ref>{{Cite book|last=Lindner|first=Rudi Paul|title=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia|publisher=Indiana University Press|date=1983|pages=20–1}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lindner|first=Rudi Paul|title=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia|publisher=Indiana University Press|date=1983|pages=23–5}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lindner|first=Rudi Paul|title=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia|publisher=Indiana University Press|date=1983|page=33}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lowry|first=Heath|title=The Nature of the Early Ottoman State|url=https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr|publisher=SUNY Press|date=2003|pages=[https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr/page/59 59]}} * {{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/127 127]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Finkel|first=Caroline|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923|url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink|pages=[https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink/page/9 9]–10|publisher=Basic Books|date=2005}}</ref> == حکومت == د عثمانیانو د امپراتورۍ په پیل کې مخکې له دې چې عثمانیان د ۱۵مې پېړۍ په نیمایي کې د مرکزي حکومت سیسټم رامنځته کولو ځواک پیدا کړي د واکمنانو واکونه د بېلابېلو قدرتونو لکه د سترواکۍ دننه کې د ترکيې د قبایلي مشرانو او د بالکان متحدین او واکدارانو تر منځ تر ډېر بریده محدود او په محافظه کار ایتلافونو او اتحادونو پورې تړلي وو.<ref>{{cite book|last=Murphey|first=Rhoads|title=Exploring Ottoman Sovereignty: Tradition, Image, and Practice in the Ottoman Imperial Household, 1400-1800|publisher=Continuum|place=London|year=2008|isbn=978-1-84725-220-3|pages=41}}</ref> کله چې عثماني دولت د لومړي ځل لپاره د ۱۳مې پېړۍ په پای کې د لومړي عثمان په مشرۍ راڅرګند شو، یوازې یوه قبیلوي اداره یې درلوده، چې د سترواکۍ له پراخېدو سره واکمنان یې د ډېرو خلکو د اداره کولو له ننګونې سره مخ شول، همدارنګه عثمانیانو د اداري  کارو په برخه کې د روم سلجوقیان د خپلې الګو په توګه او د پوځي جګړو په برخه کې سې ایلخانیان د الګو په توګه غوره کړل او تر ۱۳۲۴ز کال پورې دوی وتوانیدل چې د فارسي ژبې بیوروکراتیک اسناد د سلجوقیانو په سبک کې چمتو کړي.<ref name="Lowry72">{{Cite book|last=Lowry|first=Heath|title=The Nature of the Early Ottoman State|url=https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr|publisher=SUNY Press|date=2003|pages=[https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr/page/72 72]–3}}</ref> د عثماني سترواکۍ لومړني واکمنانو په خپلو خلکو باندې د ټیټو مالیاتو د وضع کولو له امله د پام وړ وو، چې دا موضوعاتو د هوساینې لپاره ایډیالوژیکي اندیښنه او همدارنګه د نوي فتح شوي خلکو د وفادارۍ لاس ته راوړلو لپاره عملي اړتیا په ګوته کوله. خو لکه څنګه چې په ۱۵مه پېړۍ کې عثماني دولت ډېر مرکزي شو او د مالیاتو بار زیات شو د لیکوالانو له خوا یې نیوکې راپارولې. د عثمانیانو د بریالیتوب یو مهم عامل د دوی وړتیا وه چې په نسلونو کې د سترواکۍ ساتنه وکړي. نورو ترکي ډلو زیاتره خپلې سیمې د وژل شوي واکمن د وارثانو ترمنځ وېشلې. په داسې حال کې چې عثماني سترواکۍ په پرله پسې توګه د یوه وارث تر واکمنۍ لاندې ساتلې وې.<ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=121}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|pages=131–2}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kafadar|first=Cemal|title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State|url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa|date=1995|page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/136 136]}}</ref> == سرچينې == jigu6l9levjdmobm9ehu2z275fm2524 نیکول اورېسمې 0 63381 368912 283997 2026-09-08T16:32:36Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368912 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}نیکول اورېسمې (په فرانسوي: [nikɔl ɔʁɛm]، یا نیکول اوغیم، له شاوخوا ۱۳۲۰ – ۱۳۲۵ څخه د ۱۳۸۲ کال د جولای تر ۱۱)، چې د نیکولاس اورېسمې، یا نیکولاس دي اورېسمې په نوم هم پېژندل کېږي، د منځنیو پېړیو فرانسوی فیلسوف و. نوموړي د اقتصاد، ریاضیاتو، فزیک، طالع پوهنې او ستورپوهنې، فلسفې او خدای پېژندنې په اړه اغېزمن اثار لیکلي. همدارنګه نوموړی د د لیزیوکس کشیش، ژباړن، د فرانسې د پاچا پنځم چارلز سلاکار او د ۱۴ پېړۍ د اروپا له برلاسو اندیالانو و.  <ref name="Wallace">{{cite book|last=Wallace|first=William A.|title=Prelude to Galileo: essays on medieval and sixteenth-century sources of Galileo's thought|year=1981|publisher=Springer Science & Business|isbn=978-9027712158|url=https://books.google.com/books?id=2Ix6kR6iN-UC&pg=PA42}}</ref><ref>{{cite book|author=Léon Warnant|title=Dictionnaire de la prononciation française dans sa norme actuelle|url=https://archive.org/details/dictionnairedela0000warn|edition=3rd|year=1987|publisher=J. Duculot, S. A.|location=Gembloux|language=fr|isbn=978-2-8011-0581-8}}</ref> == ژوند == نیکول اورېسمې چې د نورماندي کان سیمې ته نږدې د بایو کلیسا په سیمه کې د الیماګنیس په کلي کې (د نن ورځې فلیغی-سیغ-اوغنه) شاوخوا ۱۳۲۰ – ۱۳۲۵ کلونو کې زیږېدلی. تقریباً د هغه د کورنۍ په اړه هېڅ معلومات نشته. دا حقیقت چې اورېسمې د ناوارې په شاهي تمویل شوي او سبسایډي کالج کې، چې د پاریس په پوهنتون کې د ډېرو بېوزلو زده کونکو لپاره یو انستیتیوت و، درس لوستلی، دا شونتیا په ګوته کوي چې نوموړي له کومې کلیوالې بزګرې کورنۍ و. <ref>Edward Grant, ed., ''De proportionibus proportionum and Ad pauca respicientes,'' (Madison: University of Wisconsin Pr., 1966), p. 4.</ref> اورېسمې په پاریس کې د ژان بوریډان (چې د طبیعي فلسفې د فرانسوي ښوونځي بنسټ ایښودونکی دی)، د ساکسوني له البرت او ممکن د انګین له مارسیلیس سره یوځای "هنرونه" ولوستل، او هلته یې هنرونو په برخه کې ماسټري ترلاسه کړه. نوموړي له وړاندې په ۱۳۴۲ کال کې د اوکام د ویلیام د طبیعي فلسفې په اړه د پېښو په اوږدو کې د هنرونو په برخه کې کادري ماسټر و. <ref>William J. Courtenay, The Early Career of Nicole Oresme, ''Isis'', Vol. 91, No.3 (Sept. 2000), pp 542–548.</ref> نوموړی په ۱۳۴۸ کال کې په پاریس کې د خدای پېژندنې په برخه کې محصل و. هغه په ۱۳۵۶ کال کې دوکتورا تر لاسه کړه او په همدې کال د ناوارې په کالج کې لوی ماسټر شو. نوموړي په ۱۳۶۴ کال کې د روان د جامع کلیسا رئیس وټاکل شو. شاوخوا په ۱۳۶۹ کال کې، نوموړي د پنځم چارلز له غوښتنې سره سم د ارسطو د اثارو د ژباړې لړۍ پیل کړه. چارلزهغه ته په ۱۳۷۱ کال کې تقاعد منظور کړ او هغه یې په ۱۳۷۷ کال کې د لیزېیو کشیش وټاکه. نوموړي په ۱۳۸۲ کال کې په لیزېیو کې مړ شو.  <ref>Edward Grant, ed., ''De proportionibus proportionum and Ad pauca respicientes,'' (Madison: University of Wisconsin Pr., 1966), pp. 4–10.</ref> == علمي کار == === کیهان پوهنه === نوموړي په خپل Livre du ciel et du monde Oresme اثر کې په خپل محور باندې د ځمکې د ورځنۍ څرخېدنې په اړه او دهغې په ضد په یو لړ شواهدو بحث وکړ. د ستورپوهنې له اړخه، هغه دا ثابته کړه چې که ځمکه حرکت کولای او نورو آسماني کرو حرکت نه کولای، ټول هغه حرکتونه چې موږ یې په اسمانونو کې ګورو او د ستورپوهانو له خوا محاسبه کېږي، به کټ مټ داسې ښکارېدل چې ګواکي نورې کرې له ځمکې چاپېره حرکت کوي. هغه دا فزيکي استدلال رد کړ چې که ځمکه حرکت کوي، نو هوا به شاته پاتې شي چې له ختيځ څخه لويدېځ ته د لویو بادنو لامل کېږي. د نوموړي په ​​اند، ځمکه، اوبه او هوا ټول یوځای حرکت کوي. د روحاني لیکنو په اړه چې د لمر د حرکت په اړه خبرې کوي، نوموړی دې پایلې ته ورسېد چې "دا لیکنې دودیزو مشهورو ویناوو ته ورته دي" او نه باید کره وګڼل شي. هغه دا یادونه هم وکړه چې دا به د کوچنۍ ځمکې لپاره خورا آسانه وي چې په خپل محور حرکت وکړي، نه دا چې د ستورو پراخه ساحه له ځمکې چاپېره حرکت وکړي. په هر حال، هغه دې پایلې ته ورسېد چې د دې دلیلونو څخه هېڅ یو قطعي نه دی او لکه څنګه چې زه په دې اند یم "هرڅوک په دې اند دي چې اسمانونه حرکت کوي، نه ځمکه."<ref>Edward Grant, ''The Foundations of Modern Science in the Middle Ages'', (Cambridge: Cambridge University Press, 1996), pp. 114–16.</ref><ref>Oresme, ''Le Livre du ciel et du monde'', pp. 521–3</ref><ref>Oresme, ''Le Livre du ciel et du monde'', p. 531</ref><ref>Oresme, ''Le Livre du ciel et du monde'', p. 535</ref><ref>Oresme, ''Le Livre du ciel et du monde'', p. 537</ref> === په ستورپونه نیوکې === په خپل ریاضیاتي کار کې، اورېسمې د نامتناسبو کسرونو اند ته وده ورکړه. دا هغه کسرونه دي چې د یو بل د توانونو په توګه نه شي ښودل کېدای، او احتمالاتي، احصایوي دلیلونه یې د دوی د نسبي فریکونسۍ په توګه وړاندې کړل. له دې څخه، هغه استدلال وکړ چې پراخ احتمال شته چې د ورځې او کال اوږدوالی نامتناسب (غیر ناطق) وي، چې په همدې ډول به په حقیقت کې د سپوږمۍ او نورو سیارو د حرکتونو دورې وي. د دې پر بنسټ، هغه یادونه وکړه چې د سیاروي تقارن او تقابل به هېڅکله هم په ورته ډول تکرار نشي. اورېسمې ټینګار وکړ چې دا د هغو ستورپوهانو ادعاوې ردوي چې فکر کوي "دوی د حرکتونو، مسیر، تقارن او تقابل د دقت په اړه پوهېږي ... او د راتلونکو پیښو په اړه په بيړه او غلطۍ [قضاوت کوي]." <ref name="Franklin">{{cite book|last=Franklin|first=James|author-link=James Franklin (philosopher)|date=2001|title=The Science of Conjecture, Evidence and Probability before Pascal|url=https://www.google.com.au/books/edition/The_Science_of_Conjecture/1zDECQAAQBAJ|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University Press|pages=140–145|isbn=9780801865695}}</ref><ref>Oresme, ''Ad pauca respicientes'', p. 383.</ref> د ستورپوهنې په اړه په نیوکه کې اورېسمې په خپل Livre de divinacions  اثر کې وویل چې دا شپږ برخې لري. لومړی، اساسي ستورپوهنه، چې د آسماني اجسامو حرکتونه دي، هغه غوره پوهه ګڼي، خو په کره توګه یې د پوهې وړ نه بولي. دوهمه برخه هغه دي چې په ټولو کچو کې په ځمکنیو پیښو باندې د آسماني اجسامو اغېزو تر بحث لاندې راولي. اورېسمې دا ډول اغېزې نه ردوي، خو عامه نظریاتو سره سم وایي چې یا دا کېدای شي په خالص سمبولیک ډول د آسماني اجسامو نظم دا پېښې په ګوته کړي، یا دا چې دوی حقیقت کې په قطعي ډول د داسې پېښو لامل کېږي. د منځنیو پېړیو پوه چاونسي ووډ څرګندوي چې دا لویه نظریه "دا ډېره ستونزمنه کوي ​​چې دا معلومه کړي چې څوک د ستورپوهنې په اړه څه باور لري".<ref name="Coopland">{{cite book|title=Nicole Oresme and the Astrologers: A Study of his Livre de Divinacions|publisher=Harvard University Press; Liverpool University Press|author=Coopland, G. W.|year=1952|pages=53–57}}</ref><ref name="Wood9">Wood, 1970. p. 9</ref> دریمه برخه د وړاندوینې په اړوند دي، چې پیښې په دریو بېلابېلو کچو کې تر پوښښ لاندې راولي: یعني د انسان په طبعیت باندې له اغېزو سره، یعنې د بدن په څلورو ارسطويي مایعاتو باندې له اغېزو سره، لویې پیښې لکه وبا، لوږه، سیلابونه او جګړې؛ هوا، بادونه او طوفان؛ او طب تر پوښښ لاندې راولي. اورېسمې دا ټول د بېلاره کوونکو په توګه تر نیوکه لاندې راولي، که څه هم هغه مني چې وړاندوینه د مطالعې مشروع ساحه ده، او استدلال کوي چې په هوا باندې اغېزه، په لویو پیښو د اغېزو په پرتله لږ شهرت لري. نوموړي مشاهده کړه چې ماڼوګان او بزګران د ستورپوهانو په پرتله د هوا په وړاندوینه کې برلاسي دي او په ځانګړې توګه د ستوپوهنې په بنسټ وړاندوینه تر نیوکه لاندې راولي. نوموړی په کره توګه یادونه کوي چې، له هغه وخته چې دایره البروج په لومړی ځل پخوا وړاندې شو، دایره البروج (د میاشتو دوران) د ثابتو ستورو په نسبت (د اعتدال د دقت له امله) حرکت کړی. دا لومړۍ دری برخې هغه څه دي چې اورېسمې په ځمکه کې د ستورو او سیارو (د لمر او سپوږمۍ په ګډون) فزیکي اغېزې په پام کې نیسي، او پداسې حال کې چې نوموړي په هغوی نیوکې وړاندې کوي، خو مني چې اغېزې شتون لري. وروستۍ درې برخې هغه څه دي چې اورېسمې یې د (ښه یا بد) بخت اړوند بولي. دا پوښتنې دي، پدې معنی چې د ستورو څخه پوښتنه کېږي چې کوم وخت کارونه ترسره کړي، لکه سوداګریزې راکړې ورکړې. بل ځینې ټاکنې دي، پدې معنی چې د چارو د ترسره کولو لپاره، لکه واده یا جګړه، کوم وخت غوره وخت غوره دی. او بل یې زیږون دی، په دې معنې چې د زیږون د ستورپوهنه چې د زیږون جدولونه لري، د عصري ستورپوهنې ډیری برخه جوړوي. اورېسمې دا پوښتنې او ټاکنې د "بشپړو ناسمو" هنرونو په توګه طبقه بندي کوي، خو د زیږون په اړه د نوموړي نیوکې په پراخه کچه په اند کې نیول کېږي. هغه دا ردوي چې هر ډول لاره د آسماني اجسامو له لوري له مخکې ټاکل شوې ده، ځکه چې انسانان آزاد تقدیر لري، خو هغه دا مني چې آسماني اجسام کولای شي د هر انسان د طبعیت د جوړښت له لارې د هغه په چلند او عادت اغېزه وکړي. په ټولیز ډول، د اورېسمې شکاکیت په بنسټیزه توګه د ستورپوهنې د ساحې په اړه د هغه د پوهېدو پر بنسټ رامنځ ته شوی. نوموړی هغه شیان مني چې عصري شکاکیت یې ردوي، او ځینې شیان ردوي - لکه د سیاریوي حرکتونو د پوهې وړتیا، او په هوا باندې اغېزې - چې د عصري ساینس لخوا منل شوي دي. <ref name="Wood8">Wood, 1970. pp. 8–11</ref> == سرچينې == 99pmsxkrt62vhdxhupvedmr45xzt3yr نوکلوزوم 0 64342 368926 367915 2026-09-08T18:53:53Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368926 wikitext text/x-wiki نوکلوزوم، په یوکاریوتونو کې د ځای په ځای شوې DNA بنسټیزه جوړښتي برخه ده. د نوکلوزوم جوړښت د DNA داسې یوې برخې څخه رامنځ‌ته شوی دی چې د 8 هېستون پروټینونو پر شاوخوا پېچل شوی دی او هغه تار ته پاتې کېږي چې د یوه ګوټک پر چاپېره تاو شوی وي. نوکلوزوم د کروماتین بنسټیزه فرعي برخه ده. هر نوکلوزوم، د هېستون په نامه 8 پروټینونو د یوې ټولګې پر چاپېره د لږ څه دوه ځلي تاو شوې DNA څخه رامنځ‌ته شوی دی؛ د 8 پروټینونو دغې ټولګې ته «هېستون اوکتامر» ویل کېږي. هر هېستون اوکتامر د هېستون د H2A، H2B، H3 او H4 هر پروټین له دوو نسخو څخه جوړ شوی دی.<ref name="Campbell">{{cite book|vauthors=Reece J, Campbell N|title=Biology|publisher=Benjamin Cummings|location=San Francisco|year=2006|isbn=978-0-8053-6624-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/biologyc00camp}}</ref> DNA باید نوکلوزمونو کې متراکمه شي ترڅو د حجرې په هسته کې ځای په ځای شي. د نوکلوزوم پر پېچېدلو سربېره، یوکاریوتي کروماتین د یو لړ لا پېچلو جوړښتونو په بڼه د قاتېدلو له‌لارې لا زیات متراکم کېږي او په پای کې یو کروموزوم رامنځ‌ته کوي. د انسان هره حجره کابو ۳۰ میلیونه نوکلوزومونه لري.<ref name="AlbertsMBOCp207">{{cite book|vauthors=Alberts B|title=Molecular biology of the cell|publisher=Garland Science|location=New York|year=2002|page=207|isbn=978-0-8153-4072-0|edition=4th|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?highlight=Nucleosome&rid=mboc4.section.608#630}}</ref><ref name="howmany">{{cite book|title=Chromosomal DNA and Its Packaging in the Chromatin Fiber|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26834/#:~:text=On%20average%2C%20therefore%2C%20nucleosomes%20repeat,contains%20approximately%2030%20million%20nucleosomes|vauthors=lberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P}}</ref> داسې ګومان کېږي چې نوکلوزومونه ارثي اېپي‌جنتیکي معلومات د هغو د هستو هېستونونو د کوولانسي بدلونونو په بڼه انتقالوي. په جېنوم کې د نوکلوزوم موقعیتونه تصادفي نه‌دي او مهمه ده پوه شو چې هر نوکلوزوم چېرې موقعیت لري، ځکه چې په‌دې توګه تنظیموونکو پروټینونو ته د DNA لاسرسی معلومېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Teif VB, Clarkson CT|title=Nucleosome Positioning|journal=Encyclopedia of Bioinformatics and Computational Biology|volume=2|pages=308–317|date=2019|doi=10.1016/B978-0-12-809633-8.20242-2|isbn=9780128114322|s2cid=43929234}}</ref> نوکلوزومونه د لومړي ځل لپاره په ۱۹۷۴ز کال کې د دان او آدا اولینز له‌خوا، په الکتروني میکروسکوپ کې د ذراتو په توګه مشاهده شوي وو او (د کابو ۲۰۰ د DNA قاعدې جوړو په واسطه د هېستون چاپېر شویو اوکتامرونو په ډول) د هغو شتون او جوړښت د راجر کورن‌بېرګ له‌خوا وړاندې شو. د ټرانسکرپشن د تنظیموونکي په توګه د نوکلوزوم ونډه، په لابراتواري ډول د لورچ او مرستیالانو له‌خوا په ۱۹۸۷ز کې او په ژوندي موجود کې د هان او ګرونستین او کلارک آدامز او مرستیالانو له‌خوا په ۱۹۸۸ز کال کې وښودل شوه.<ref>{{cite journal|vauthors=Olins AL, Olins DE|title=Spheroid chromatin units (v bodies)|url=https://archive.org/details/sim_science_1974-01-25_183_4122/page/330|journal=Science|volume=183|issue=4122|pages=330–332|date=January 1974|pmid=4128918|doi=10.1126/science.183.4122.330|s2cid=83480762|bibcode=1974Sci...183..330O}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=McDonald D|title=Milestone 9, (1973-1974) The nucleosome hypothesis: An alternative string theory|journal=Nature Milestones: Gene Expression.|date=December 2005|url=http://www.nature.com/milestones/geneexpression/milestones/articles/milegene09.html|doi=10.1038/nrm1798}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kornberg RD|title=Chromatin structure: a repeating unit of histones and DNA|url=https://archive.org/details/sim_science_1974-05-24_184_4139/page/868|journal=Science|volume=184|issue=4139|pages=868–871|date=May 1974|pmid=4825889|doi=10.1126/science.184.4139.868|bibcode=1974Sci...184..868K}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lorch Y, LaPointe JW, Kornberg RD|title=Nucleosomes inhibit the initiation of transcription but allow chain elongation with the displacement of histones|url=https://archive.org/details/cell_1987-04-24_49_2/page/203|journal=Cell|volume=49|issue=2|pages=203–210|date=April 1987|pmid=3568125|doi=10.1016/0092-8674(87)90561-7|s2cid=21270171}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Han M, Grunstein M|title=Nucleosome loss activates yeast downstream promoters in vivo|url=https://archive.org/details/cell_1988-12-23_55_6/page/1137|journal=Cell|volume=55|issue=6|pages=1137–1145|date=December 1988|pmid=2849508|doi=10.1016/0092-8674(88)90258-9|s2cid=41520634}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Clark-Adams CD, Norris D, Osley MA, Fassler JS, Winston F|title=Changes in histone gene dosage alter transcription in yeast|journal=Genes & Development|volume=2|issue=2|pages=150–159|date=February 1988|pmid=2834270|doi=10.1101/gad.2.2.150}}</ref> د نوکلوزوم د هستې ذره د DNA د قاعدې له کابو ۱۴۶ جوړو (bp) څخه رامنځ‌ته شوې ده چې کیڼې خوا ته د یوه هېستون اوکتامر پر چاپېره په مارپېچه توګه 1.67 ځلي تاو شوې ده او د هستې د H2A، H2B، H3 او H4 له هر هېستون څخه دوه نسخې په‌کې شتون لري. د هستې ذرات د ارتباطي DNA په اوږدو کې سره وصل شوي دي، چې کولای شي تر کابو 80bp پورې اوږدوالی ولري. له تخنیکي اړخه، یو نوکلوزوم د هستې د ذرې او د دغو ارتباطي برخو څخه د یوې برخې په توګه تعریف شوی دی؛ سره له‌دې، دغه ګړنه د هستې ذرې سره مترادفه ګڼل کېږي. د جېنوم په کچه د نوکلوزوم د موقعیت موندنې نقشې اوس‌مهال، د موږ ځیګر او ماغزو په شمول، د ګڼ‌شمېر موډلي اورګانیزمونو لپاره د لاسرسي وړ دي.<ref name="diffbp2">In different crystals, values of 146 and 147 basepairs were observed</ref><ref name="autogenerated1">{{cite journal|vauthors=Luger K, Mäder AW, Richmond RK, Sargent DF, Richmond TJ|title=Crystal structure of the nucleosome core particle at 2.8 A resolution|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-09-18_389_6648/page/251|journal=Nature|volume=389|issue=6648|pages=251–260|date=September 1997|pmid=9305837|doi=10.1038/38444|s2cid=4328827|bibcode=1997Natur.389..251L}}</ref><ref name="Alberts5edp211">{{cite book|vauthors=Alberts B|title=Molecular Biology of the Cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0000unse_b0d8|publisher=Garland Science|location=New York|year=2007|page=[https://archive.org/details/molecularbiology0000unse_b0d8/page/211 211]|isbn=978-0-8153-4106-2|edition=5th}}</ref><ref name="pmid22821566">{{cite journal|vauthors=Bargaje R, Alam MP, Patowary A, Sarkar M, Ali T, Gupta S, Garg M, Singh M, Purkanti R, Scaria V, Sivasubbu S, Brahmachari V, Pillai B|display-authors=6|title=Proximity of H2A.Z containing nucleosome to the transcription start site influences gene expression levels in the mammalian liver and brain|journal=Nucleic Acids Research|volume=40|issue=18|pages=8965–8978|date=October 2012|pmid=22821566|pmc=3467062|doi=10.1093/nar/gks665}}</ref> د H1 په څېر ارتباطي هېستونونه او د هغو ورته بڼې د کروماتین په منقبض کولو کې ونډه لري او د DNA د دننه کېدو او بهر کېدو ټکو ته نږدې، چې د DNA ارتباطي برخې ته وصل کېږي، د نوکلوزوم په قاعده کې ځای نیسي. که چېرې نامنقبض شوي نوکلوزومونه پرته له ارتباطي هېستون څخه په الکتروني میکروسکوپ کې ولېدل شي، «د DNA پر څانګه باندې کوچنیو مریو» ته ورته بڼه لري.<ref>{{cite journal|vauthors=Zhou YB, Gerchman SE, Ramakrishnan V, Travers A, Muyldermans S|title=Position and orientation of the globular domain of linker histone H5 on the nucleosome|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-09-24_395_6700/page/402|journal=Nature|volume=395|issue=6700|pages=402–405|date=September 1998|pmid=9759733|doi=10.1038/26521|s2cid=204997317|bibcode=1998Natur.395..402Z}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Thoma F, Koller T, Klug A|title=Involvement of histone H1 in the organization of the nucleosome and of the salt-dependent superstructures of chromatin|journal=The Journal of Cell Biology|volume=83|issue=2 Pt 1|pages=403–427|date=November 1979|pmid=387806|pmc=2111545|doi=10.1083/jcb.83.2.403}}</ref> له ډېریو یوکاریوتي حجرو سره په توپیر کې، د بالغ سپرم حجرې په پراخه توګه د خپلې جېنومي DNA راغونډولو لپاره، له پروتامینونو څخه کار اخلي، چې په ډېر احتمال د راغونډولو لوړ نسبت ترلاسه کوي. د هېستون معادلې بڼې او د کروماتین یو ساده شوی جوړښت هم په آرکیا کې موندل شوی دی او ښیي چې یوکاریوتونه یوازېني اورګانیزمونه نه‌دي چې له نوکلوزومونو څخه کار اخلي.<ref name="pmid1297351">{{cite journal|vauthors=Clarke HJ|title=Nuclear and chromatin composition of mammalian gametes and early embryos|url=https://archive.org/details/sim_biochemistry-and-cell-biology_october-november-1992_70_10-11/page/856|journal=Biochemistry and Cell Biology|volume=70|issue=10–11|pages=856–866|year=1992|pmid=1297351|doi=10.1139/o92-134}}</ref><ref name="pmid12540921">{{cite journal|vauthors=Felsenfeld G, Groudine M|title=Controlling the double helix|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=448–453|date=January 2003|pmid=12540921|doi=10.1038/nature01411|doi-access=free|bibcode=2003Natur.421..448F}}</ref> == جوړښت == === د هستې د ذرې جوړښت === ==== ټولیزه کتنه ==== په ۱۹۸۰ز کال کې، د آرون کلاګ ډلې له‌خوا د جوړښت په هکله مخکښو ترسره شویو مطالعاتو لومړني شواهد وړاندې کړل چې د هېستون پروټینونو یو اوکتامر د DNA پر چاپېره کېڼې خوا ته په مارپېچه بڼه کابو 1.7 ځلي تاوېږي. په ۱۹۹۷ز کال کې د نوکلوزوم لومړنی کرستالي جوړښت څه ناڅه په اټومي ژورلید سره د ریچموند ډلې له‌خوا حل شو، چې د دغې ذرې تر ټولو مهم جزئیات ښیي. د انسان د الفا سپوږمکۍ پالیندرومیکه (متناظره) DNA چې په ۱۹۷۷ز کال کې د نوکلوزوم کرستالي جوړښت په ترلاسه کولو کې خورا ارزښت درلود، د تینسي ایالت د اوک ریج په ملي لابراتوار کې د بونیک ډلې له‌خوا رامنځ‌ته شوه. تر اوس‌مهاله د نوکلوزومي هستو له ۲۰ زیاتو ذرو جوړښتونه حل شوي دي، په‌دې کې هغه ذرې هم شاملې دي چې بېلابېل هېستونونه او د بېلابېلو نوعو هېستونونه لري. د نوکلوزومي هستې د ذرې جوړښت تر ډېره بریده ساتل شوی دی او ان د څینګښې او خمیرمایې ترمنځ د ۱۰۰ زیاتو پاتې شونو بدلون په پایله کې، د الکترون په تراکمي نقشو کې د مربعاتي اوسط د جذر ټولیز انحراف یوازې 1.6 انګستروم دی.<ref>{{cite journal|vauthors=Harp JM, Palmer EL, York MH, Gewiess A, Davis M, Bunick GJ|title=Preparative separation of nucleosome core particles containing defined-sequence DNA in multiple translational phases|journal=Electrophoresis|volume=16|issue=10|pages=1861–1864|date=October 1995|pmid=8586054|doi=10.1002/elps.11501601305|s2cid=20178479}}</ref><ref name="pmid8678288">{{cite journal|vauthors=Palmer EL, Gewiess A, Harp JM, York MH, Bunick GJ|title=Large-scale production of palindrome DNA fragments|url=https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1995-10-10_231_1/page/109|journal=Analytical Biochemistry|volume=231|issue=1|pages=109–114|date=October 1995|pmid=8678288|doi=10.1006/abio.1995.1509}}</ref><ref name="pmid15299701">{{cite journal|vauthors=Harp JM, Uberbacher EC, Roberson AE, Palmer EL, Gewiess A, Bunick GJ|title=X-ray diffraction analysis of crystals containing twofold symmetric nucleosome core particles|journal=Acta Crystallographica. Section D, Biological Crystallography|volume=52|issue=Pt 2|pages=283–288|date=March 1996|pmid=15299701|doi=10.1107/S0907444995009139|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid11092917">{{cite journal|vauthors=Harp JM, Hanson BL, Timm DE, Bunick GJ|title=Asymmetries in the nucleosome core particle at 2.5 A resolution|journal=Acta Crystallographica. Section D, Biological Crystallography|volume=56|issue=Pt 12|pages=1513–1534|date=December 2000|pmid=11092917|doi=10.1107/s0907444900011847}}</ref><ref name="pmid14870658">{{cite journal|vauthors=Hanson BL, Alexander C, Harp JM, Bunick GJ|title=Preparation and crystallization of nucleosome core particle|journal=Methods in Enzymology|volume=375|pages=44–62|year=2004|pmid=14870658|doi=10.1016/s0076-6879(03)75003-4|isbn=9780121827793}}</ref><ref name="pmid15680970">{{cite journal|vauthors=Chakravarthy S, Park YJ, Chodaparambil J, Edayathumangalam RS, Luger K|title=Structure and dynamic properties of nucleosome core particles|journal=FEBS Letters|volume=579|issue=4|pages=895–898|date=February 2005|pmid=15680970|doi=10.1016/j.febslet.2004.11.030|s2cid=41706403|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid11566884">{{cite journal|vauthors=White CL, Suto RK, Luger K|title=Structure of the yeast nucleosome core particle reveals fundamental changes in internucleosome interactions|journal=The EMBO Journal|volume=20|issue=18|pages=5207–5218|date=September 2001|pmid=11566884|pmc=125637|doi=10.1093/emboj/20.18.5207}}</ref><ref name="pmid6482966">{{cite journal|vauthors=Richmond TJ, Finch JT, Rushton B, Rhodes D, Klug A|title=Structure of the nucleosome core particle at 7 A resolution|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-10-11_311_5986/page/532|journal=Nature|volume=311|issue=5986|pages=532–7|date=1984|pmid=6482966|doi=10.1038/311532a0|bibcode=1984Natur.311..532R|s2cid=4355982}}</ref> ==== د نوکلوزوم د هستې ذره (NCP) ==== د نوکلوزوم د هستې ذره د DNA د قاعدې له کابو ۱۴۶ جوړو څخه جوړه شوې ده چې کیڼې خوا ته د یوه هېستون اوکتامر پر شاوخوا په مارپېچ ډول 1.67 ځلي تاو شوې ده او د هستې د H2A، H2B، H3 او H4 له هر هېستون څخه دوه نسخې په‌کې شتون لري. څنګ په څنګ نوکلوزومونه د «ارتباطي DNA» په نامه د ازادې DNA د یوې ټوټې په واسطه سره یوځای کېږي (چې اوږدوالی یې، نوعو او د نسج ډول ته په کتو سره، له 10 څخه تر 80bp پورې رسېږي). ټول جوړښت بیا، د 11nm په قطره او 5.5nm په لوړوالی سره یوه استوانه‌یي بڼه رامنځ‌ته کوي.<ref name="diffbp">In different crystals, values of 146 and 147 basepairs were observed</ref><ref name="pmid125409212">{{cite journal|vauthors=Felsenfeld G, Groudine M|title=Controlling the double helix|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=448–453|date=January 2003|pmid=12540921|doi=10.1038/nature01411|doi-access=free|bibcode=2003Natur.421..448F}}</ref> د نوکلوزوم د هستې ذرات هغه مهال د مشاهدې وړ دي چې په انترفاز کې شته کروماتین زیات شي چې له‌امله یې کروماتین تر یوه بریده خلاصېږي. د یوه الکتروني میکروسکوپ له‌لارې ترلاسه شوی انځور «پر څانګه باندې کوچنیو مریو» بڼه ښیي. دغه څانګه، DNA ده، چې په نوکلوزوم کې کوچنیو مریو ته ورته هره بڼه د هستې یوه ذره ده. د نوکلوزوم د هستې ذره له DNA او د هېستون له پروټینونو څخه جوړه شوې ده.<ref>{{cite book|vauthors=Alberts B|title=Essential Cell Biology|edition=2nd|location=New York|publisher=Garland Science|date=2009}}</ref> د کروماتین برخیز DNAse (دي‌اوکسي‌ریبونوکلیز) پوهاوی د هغه د نوکلوزوم جوړښت څرګندوي. څرنګه چې د DNAse لپاره د نوکلوزوم هستې د ذراتو د DNA برخو ته د ارتباطي برخو په پرتله لا لږ لاسرسی کېږي، DNA په داسې کوچنیو ټوټو وېشل کېږي چې اوږدوالی یې د نوکلوزومونو ترمنځ د واټن له حاصل‌ضرب سره مساوي دی (180، 360، 540bp او داسې نور). له‌دې امله، د نوموړې DNA د جېل الکتروفورېز کولو پر مهال، زینې ته ورته خورا ځانګړې نمونې د لېدلو وړ دي. په لنډو ټوټه دغه وېش کېدای شي د اپوپتوسیس («د حجرې ځان‌وژنه» یا د حجرې پروګرام شوې مړینه) پر مهال په طبیعي حالتونو کې هم رامنځ‌ته شي، ځکه چې، په معمول ډول، د DNA اتوماتیک تخریب د هغې دنده ده.<ref name="Stryer95">{{cite book|vauthors=Stryer L|year=1995|title=Biochemistry|url=https://archive.org/details/biochemistry0000stry|publisher=W. H. Freeman and Company|location=New York - Basingstoke|edition=fourth|isbn=978-0716720096}}</ref> ===== د نوکلوزوم دننه د پروټین متقابل عمل ===== د هستې هېستوني پروټینونه د «د هېستون ګونځې» په نامه یوه ځانګړې جوړښتي بڼه لري، چې له درې الفا مارپېچونو (α1-3) څخه جوړېږي او د دوو حلقو (L1-2) په واسطه سره جلا شوې دي. هېستونونه په محلول کې H2A-H2B هترودایمرونه او H3-H4 هتروتترامرونه رامنځ‌ته کوي. هېستونونه د α2 اوږدو مارپېچونو پر شاوخوا په غیرموازي جهت کې دایمر کېږي، او د H3 او H4 په صورت کې، دوه دغسې دایمرونه یوه 4 مارپېچ لرونکې ټولګه رامنځ‌ته کوي چې د H3-H3’ پراخ متقابل عمل پر مټ په انډول کې ساتل کېږي. د H2A/H2B دایمرونه د H4 او H2B ترمنځ د متقابل عمل له‌امله له H3/H4 تترامر سره وصل کېږي، چې د یوې هایدروفوبیکې ګېډۍ جوړښت په کې شامل دی. د هېستون اوکتامر د یوه مرکزي H3/H4 تترامر په واسطه، چې د دوو H2A/H2B دایمرونو ترمنځ یې ځای نیولی دی، رامنځ‌ته کېږي. د هستې د واړو څلورو هېستونونو د خورا اساسي چارج له‌امله، د هېستون اوکتامر، یوازې د DNA یا د مالګې خورا زیات غلظت د شتون په صورت کې، په انډول کې دی.<ref name="autogenerated12">{{cite journal|vauthors=Luger K, Mäder AW, Richmond RK, Sargent DF, Richmond TJ|title=Crystal structure of the nucleosome core particle at 2.8 A resolution|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-09-18_389_6648/page/251|journal=Nature|volume=389|issue=6648|pages=251–260|date=September 1997|pmid=9305837|doi=10.1038/38444|s2cid=4328827|bibcode=1997Natur.389..251L}}</ref> == سرچينې''':''' == imoy20vqijansfzydlizean9g6r2u6y محمد بن عبدالوهاب 0 64667 368917 366188 2026-09-08T17:39:13Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368917 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''محمد بن عبدالوهاب بن سلیمان التمیمي''' (''محمد د عبدالوهاب زوی د سلیمان التمیمي لمسی، زوکړه'' ۱۷۰۳ز کال ـــ مړینه ۱۷۹۲ز کال.) یو عرب مسلمان عالم، فقیه، دعوتګر، فعال، مذهبي مشر، اصلاح کوونکی، او د جزیرة العرب په مرکز نجد کې یو فقیه و، چې د وهابي خوځښت بنسټ ایښودونکی ګڼل کیږي. د هغه نامتو زده کوونکي د هغه زامن حسین، عبدالله، علي او ابراهیم، د هغه لمسی عبدالرحمن بن حسن، د هغه زوم عبدالعزیز بن محمد بن سعود په ګډون حماد ابن ناصر ابن معمّر او حسین الغنّام وو.<ref>{{Cite book|last=Mouline|first=Nabil|title=The Clerics of Islam: Religious Authority and Political Power in Saudi Arabia|url=https://archive.org/details/clericsofislamre0000moul|publisher=Yale University Press|year=2014|isbn=978-0-300-17890-6|location=London|page=[https://archive.org/details/clericsofislamre0000moul/page/62 62]|quote="He was not a great intellectual like Ibn Qudama, Ibn Taymiyya, or Ibn al-Qayyim but rather an activist."}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (d. 1791 ) |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e916 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712051853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e916 |archive-date=12 July 2016 |website=Oxford Islamic Studies Online}}</ref><ref>{{Cite book|last=L. Esposito|first=John|title=The Oxford Dictionary of Islam|url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-512558-4|location=New York|pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/123 123]|quote="lbn Abd al-Wahhab, Muhammad (d.1791) Saudi fuabian conservative theologian, Hanbali jurist, reformer, and ideologue of the Wahhabi movement. Prodaimed the necessity of returning directly to the Quran and hadith, rather than relying on medieval interpretations."}}</ref><ref>{{Cite book|last=Richard Netton|first=Ian|title=Encyclopedia of Islamic Civilisation and Religion|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_h2t8|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0-7007-1588-6|location=New York|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_h2t8/page/246 246]|chapter=IBN 'ABD AL-WAHHAB, MUHAMMAD (1703–92)}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|editor=Schacht, J|editor2=Lewis, B|editor3=Pellat, C|editor4=Ménage, V.L.|encyclopedia=The Encyclopaedia of Islam: New Edition|date=1986|isbn=90-04-08118-6|volume=III|publisher=E.J. Brill|location=Leiden, The Netherlands|pages=677–679|title=The Encyclopaedia of Islam}}</ref><ref>{{Cite book|last=E. Campo|first=Juan|title=Encyclopedia of Islam|url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp|publisher=Facts on File Inc.|year=2009|isbn=978-0-8160-5454-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofis0000camp/page/324 324]–325|quote="Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (1703–1791) conservative religious reformer who launched the Wahhabi movement."}}</ref> د "وهابي" لقب د هغه لارویانو لخوا نه دی غوره شوی بلکې ډېری د لودیځوالو پوهانو او همدارنګه د ده نیوکوالو لخوا کارول شوی دی. محمد بن عبدالوهاب د فقیهانو په یوه کورنۍ کې زيږېدلی، د ده لومړنۍ زده کړې د یو ښه او منظم نصاب پر بنسټ د حنبلي مذهب له فقهې څخه عبارت وې چې د ده په ټاټوبي کې تر ټولو غوره او مروج د زده کړو سېسټم و. هغه د اصیلو اسلامي قوانینو په کلکه رعایت ته خلک را وبلل، د منځنیو پیړیو نظریو او شرحو باندې د تکیه کولو پر ځای د قرآن او حدیثو نصوصو ته راستنیدل یې اړین وبلل، او ټینګار یې وکړ چې هر مسلمان - نارینه او ښځینه – باید په خپله د قرآن لوستنه او مطالعه وکړي.<ref name="ReferenceB">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Haykel|2013|pages=231–32}}{{sfn|Commins|2015|page=151}}{{sfn|Silverstein|2010|pages=112–13}}{{sfn|Esposito|2004|page=123}}<ref name="ReferenceB2">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Ágoston|Masters|2009|page=260}}<ref name="Crooke 2014">{{cite news|last=Crooke|first=Alastair|author-link=Alastair Crooke|orig-date=First published 27 August 2014|date=30 March 2017|title=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia|url=https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html|location=New York|work=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140828141900/https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html|archive-date=28 August 2014|url-status=live|access-date=10 September 2020}}</ref><ref name="ReferenceB3">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Ágoston|Masters|2009|page=260}}<ref name="Crooke 20142">{{cite news|last=Crooke|first=Alastair|author-link=Alastair Crooke|orig-date=First published 27 August 2014|date=30 March 2017|title=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia|url=https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html|location=New York|work=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140828141900/https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html|archive-date=28 August 2014|url-status=live|access-date=10 September 2020}}</ref>{{sfn|Bokhari|Senzai|2013|pages=82-3}}<ref>{{Cite web |title=Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (d. 1791 ) |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e916 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712051853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e916 |archive-date=12 July 2016 |website=Oxford Islamic Studies Online |quote="Plans for socioreligious reform in society were based on the key doctrine of tawhid (oneness of God)"}}</ref><ref>{{Cite book|last=J. Delong-Bass|first=Natana|title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=0195169913|location=New York|pages=13}}</ref><ref>{{Cite book|last=Weismann|first=Itzchak|title=Taste of Modernity: Sufism, Salafiyya, and Arabism in Late Ottoman Damascus|publisher=Brill|year=2001|isbn=90-04-11908-6|location=Koninklijke Brill nv, Leiden, The Netherlands|pages=268|chapter=7: Local Renaissance under the Centralizing Regimes (1883-1918)}}</ref>{{sfn|Khatab|2011|pages=56–76}}{{sfn|Bokhari|Senzai|2013|pages=82-3}} هغه د تقليد (پټو سترګو منلو) مخالفت وکړ او اجتهاد (د نصوصو د څېړنې له لارې د خپلواک صحیح استدلال) کول یې اړین وبلل. ابن عبدالوهاب د سني مذهب لومړنۍ دودیزې زده کړې درلودې، هغه په تدریجي ډول د ډیرو مشهورو، لا تر اوسه جنجالي، مذهبي کړنو سره مخالفت ښکاره کړ لکه د مسلمانو اولیاوو د زیارتونو او مقبرو څخه لیدنه او مقدس ګڼل، چې هغه یې بدعت یا ان تر دې چې له بت پرستۍ سره یې برابر بلل. د ټولنیز سمون او اصلاح لپاره په ټولنه کې د هغه دعوت د توحید (د خدای وحدانیت) اصل پر بنسټ ولاړه و. سره له دې چې د هغه ښوونې او نظریې د هغه پلار او ورور (سلیمان بن عبدالوهاب) په ګډون د وخت د ډیرو سني عالمانو لخوا رد او مخالفت ورسره وشو، ده له محمد بن سعود سره د دیني او سیاسي معاهدې له لارې د الدرعیة د امارت یعنې د سعودي لومړني حکومت په جوړولو کې مرسته وکړه او د دوی کورنیو تر منځ یې د خانداني یووالي او د واک ویش پیل کړ چې تر نن ورځې پورې د سعودي عربستان په پاچاهۍ کې هماغه لړۍ دوام لري. آل الشیخ، د سعودي عربستان مخکښه مذهبي کورنۍ، د ابن عبد الوهاب اولاده ده، او په تاریخي لحاظ یې د سعودي په دولت کې د دیني عالمانو مشري کړې او د دولت دیني ادارې په لاس کې لري.{{sfn|Brown|2009|page=245}}<ref name="ReferenceB4">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Khatab|2011|pages=56–76}}<ref name="Traboulsi 2002">{{cite journal|last=Traboulsi|first=Samer|date=January 2002|title=An Early Refutation of Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb's Reformist Views|editor-last=Brunner|editor-first=Rainer|journal=[[Die Welt des Islams]]|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|volume=42|issue=3: ''Arabic Literature and Islamic Scholarship in the 17th/18th Century: Topics and Biographies''|pages=373–415|doi=10.1163/15700600260435038|eissn=1570-0607|issn=0043-2539|jstor=1571420}}</ref>{{sfn|Brown|2009|page=245}}<ref name="ReferenceB5">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref>{{sfn|Khatab|2011|pages=56–76}}<ref name="Traboulsi 20022">{{cite journal|last=Traboulsi|first=Samer|date=January 2002|title=An Early Refutation of Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb's Reformist Views|editor-last=Brunner|editor-first=Rainer|journal=[[Die Welt des Islams]]|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|volume=42|issue=3: ''Arabic Literature and Islamic Scholarship in the 17th/18th Century: Topics and Biographies''|pages=373–415|doi=10.1163/15700600260435038|eissn=1570-0607|issn=0043-2539|jstor=1571420}}</ref>{{sfn|Esposito|2004|page=123}}{{sfn|Haykel|2013|pages=231–32}}<ref name="meforum.org">{{cite journal|author=Nawaf E. Obaid|date=September 1999|title=The Power of Saudi Arabia's Islamic Leaders|journal=Middle East Quarterly|publisher=Middle East Forum|volume=6|issue=3|pages=51–58|url=http://www.meforum.org/482/the-power-of-saudi-arabias-islamic-leaders|access-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806023223/http://www.meforum.org/482/the-power-of-saudi-arabias-islamic-leaders|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}</ref>{{sfn|Gaye|2021|page=212}} == د ژوند لومړني کلونه == === شالید === ویل کیږي چې محمد بن عبد الوهاب په 1703 ز کال کې په مرکزي عربستان، نجد سیمه کې د عیینه په کلي کې د بنو تمیم په ځایي او بې وزله عربه قبیله کې زیږیدلی و. د وهابي خوځښت تر ظهور وړاندې په سيمه کې د اسلامي زده کړو تاريخ ډېر محدود و. له همدې امله ابن عبدالوهاب په ځوانۍ کې اسلامي زده کړو ته لږ لاس رسی درلود. خو بیا هم په دغه سیمه کې د سني فقهې د حنبلي مذهب یو شمیر د پام وړ فقیهانو شتون درلود، هغه فقهي مذهب چې په دې سیمه کې په پراخه کچه عمل پرې کېدو. په حقیقت کې د ابن عبدالوهاب خپله کورنۍ کې هم زیات شمیر دیني عالمان شته وو چې د ده پلار عبدالوهاب د نجد یو حنبلي مذهبه مفتي و او د ده نیکه سلیمان د حنبلي مذهب قاضي و.<ref name="ReferenceB6">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref><ref name="Philby 1930: 8">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Phi30|Philby 1930]]: 8</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Gla03|Glassé 2003]]: 470</ref><ref name="Saudi46">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D9pJAgAAQBAJ&q=ibn+%27Abd+al-Wahhab+born+najd&pg=PA46|title=The Politics of Truth Management in Saudi Arabia|last=Shahi|first=Afshin|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1134653195|page=46}}</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#EI1Hou|EI1]]: 1086</ref><ref>[http://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a509109.pdf Navalk Post Graduate School Thesis, September 2009, Michael R. Dillon: ''Wahhabism: Is it a factor in the spread of global terrorism?'', p. 13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407090159/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a509109.pdf|date=7 April 2014}} Linked 3 March 2015</ref><ref name="Gha">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Gha|ibn Ghannam]]: 75–76</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Hop72|Hopwood 1972]]: 55</ref><ref name="EI2: 677-678">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#EI2Lao|EI2]]: 677–78</ref> === لومړنۍ زده کړې === ابن عبدالوهاب لومړنۍ زده کړې له خپل پلار څخه کړې، چې د قرآن  له زده کړې او حفظ او د حنبلي فقهې او د عقایدو له ټیټې کچې زده کړو څخه لکه څرنګه چې د ابن قدامة المقدسي (مړینه: ۱۲۲۳ز کال) په اثارو کې راغلي دي، عبارت وې، ابن قدامه د منځنیو پېړیو د حنبلي مذهب یو مخکښ عالم و چې آثار یې په نجد کې "زیات معتبر او ارزښتمن" بلل کېدل. په اولیاوو باندې عقیده او د خدای په فضل سره د معجزو (کرامت) په ترسره کولو کې د اولیاوو وړتیا په ټوله اسلامي نړۍ کې د سني مسلمانانو د عقیدې یو لوی اړخ ګرځیدلی و چې د ډیری پخوانيو عالمانو لخوا منل شوی هم و. ابن عبدالوهاب په خپله سیمه کې د خلکو له خوا د اولیاوو د تقدیس او پرستښ اړونده بېلابېلو افراطي عقیدو او کړنو سره مخ و. په هغه زمانه کې ګڼ شمېر عقیدو او دودونو چې له کوډو، خرافاتو، غیب ویلو، د اعدادو له مخې بخت کتنې او نورو رواجونو پورې یې اړه درلوده، د جزیرة العرب په زیات شمېر ښارونو او کلیو کې په پراخه کچه شتون درلود. ویل کېږي چې دی له نجد څخه د دې لپاره ووت تر څو څېړنه وکړي چې ایا دا ډول عقیدې او دودونه د اسلامي نړۍ په نږدې او ګاونډیو ځایونو کې هم شتون لري او که د ده پلرنی مېنه کې د صحیح او پوره زدکړو د نه شتون له کبله را منځته شوي دي. خو لا تر اوسه هم د هغه له لوري د نجد د پرېښودلو لامل روښانه نه دی.<ref>Al-Ashʿarī, ''al-Ibāna ʿan uṣūl al-diyāna'', ed. Fawqiyya Ḥusayn Maḥmūd (Cairo: Dār al-Anṣār, 1397/1977), 31, 33: "It is possible for God to single out the righteous (''ṣāliḥīn'') by making signs (''āyāt'') appear at their hands."</ref><ref>Al-Ṭaḥāwī, ''Matn al-ʿaqīda al-ṭaḥāwiyya'', ed. Muḥammad Nāṣir al-Dīn al-Albānī (Beirut: al-Maktab al-Islāmī, 1398/1978), 59: "[W]e believe in what has come via sound transmission through trustworthy narrators (''ṣaḥḥa ʿan al-thiqāt min ruwātihim'') from among their [the saints'] miracles."</ref><ref>Ibn Qudamah, cited in Ahmet T. Karamustafa, ''Sufism: The Formative Period'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007, p. 132).</ref><ref>{{cite encyclopedia|last1=Radtke|first1=B.|last2=Lory|first2=P.|last3=Zarcone|first3=P.|last4=DeWeese|first4=Th.|last5=Gaborieau|first5=D.|last6=Denny|first6=M., F. M.|last7=Aubin|first7=Françoise|last8=Hunwick|first8=J. O.|last9=Mchugh|first9=N.|title=Walī|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1335|isbn=978-9004161214}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Samin|first=Nadav|date=18 February 2022|title=Poetry, Magic, and the Formation of Wahhabism|url=https://brill.com/view/journals/jesh/65/1-2/article-p1_1.xml|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=65|issue=1–2|pages=1–26|doi=10.1163/15685209-12341561|s2cid=247162037|via=Brill}}</ref><ref name="ReferenceB7">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref> == سفرونه == === په مکه کې د حج مراسم تر سره کول === ابن عبدالوهاب د شلو کلونو په عمر کې له عُیینې څخه له وتلو وروسته، په مکه مکرمه کې د حج فريضه ادا کړه، چې د هغه ځای د عالمانو نظریې او ښوونې ده ته په زړه پورې نه وې. له دې وروسته مدینې ته ولاړ، او داسې ښکاري چې هلته پاتې کېدل "د هغه د فکر د وروستي لوري په ''جوړولو کې ټاکونکی'' رول درلود." په مدینه منوره کې یې د نجد له یوه حنبلي فقیه عبدالله بن ابراهیم النجدي سره ولیدل چې د ابن تیمیه (مړینه: ۱۳۲۸ز کال)  د وروستیو حنبلي اثارو او نظریو ملاتړی و، څوک چې تر هغه نېټې پورې د منځنیو پېړیو یو لانجمن عالم او ښوونې یې د ګڼ شمېر مهمو موضوعاتو په اړه د سني مسلمانو د غوڅ اکثریت عالمانو له نظره د تېرو سره په مخالفت کې او غلطې ګڼل کېدې. <ref>Rapoport, Yossef; Ahmed, Shahab (1 January 2010). ''Ibn Taymiyya and His Times''. Oxford University Press. p. 305.</ref><ref>[[Ibn Hajar al-Haytami]], in Rapoport, Yossef; Ahmed, Shahab (1 January 2010). ''Ibn Taymiyya and His Times''. Oxford University Press. p. 274.</ref><ref>[[Ibn Hajar al-Haytami]]: "Ibn Taymiyya is a servant whom God has forsaken, led astray, made blind and deaf, and degraded. Such is the explicit verdict of the leading scholars who have exposed the rottenness of his ways and the errors of his statements" (in Rapoport, Yossef; Ahmed, Shahab (1 January 2010). ''Ibn Taymiyya and His Times''. Oxford University Press. p. 271.</ref><ref>Taqi al-Din al-Hisni referred to Ibn Taymiyyah as a "heretic from Harran"; see Rapoport, Yossef; Ahmed, Shahab (1 January 2010). ''Ibn Taymiyya and His Times''. Oxford University Press. p. 271</ref><ref name="ReferenceB8">{{cite encyclopedia|last=Laoust|first=H.|title=Ibn ʿAbd al-Wahhāb|orig-date=1993|year=2012|editor1-last=Bearman|editor1-first=P. J.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C. E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E. J.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W. P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|Encyclopaedia of Islam, Second Edition]]|volume=11|location=[[Leiden]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033|isbn=978-9004161214}}</ref> === د السندي سره زده کړې === د ابن عبدالوهاب ښوونکي عبدالله ابن ابراهیم بن سیف دغه ځوان په مدینه کې محمد حیات السندي ته چې د تصوف نقشبندیه طریقې پورې یې تړاو درلود ولېږه او د زده کوونکي په توګه یې وروپېژاند. محمد ابن عبد الوهاب او السندي ډېر سره نږدې شول او ابن عبد الوهاب د څه مودې لپاره ورسره پاتې شو. محمد حيات السندي محمد ابن عبد الوهاب ته دا ښوونه وکړه چې د وليانو او د هغوی د قبرونو سره تړلي مشهور مذهبي دودونه رد کړي. هغه دی دې ته هم وهڅاوه چې د منځنيو پېړيو د فقهي آراوو او نظریو تقليد رد کړي او د نصوصو څېړنه (اجتهاد) وکړي. ابن عبد الوهاب د السندي له لارښوونو څخه اغېزمن شو او شته مذهبي سېستم یې رد کړ او هغه یې دې ته وهڅاوه چې په خپل فکري طریقه کې د فقهې اصول په پام کې و نه نیسي. ابن عبدالوهاب په خپلو لیکنو کې ډېر کم له فقهې او نورو بېلابېلو نظریو څخه کار اخیستی او د ده نظریې په ټوله کې له نصوصو څخه د مستقیم درک او پوهې پر بنسټ ولاړې دي.<ref name="Voll">[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Vol75|Voll 1975]]: 32–39 "Scholars have described Muhammad Hayya as having an important influence on Ibn 'Abd al-Wahhab, encouraging him in his developing determination to denounce rigid imitation of medieval commentaries and to utilize informed individual analysis (ijtihad). Muhammad Hayya also taught Ibn 'Abd al-Wahhab a rejection of popular religious practices associated with 'saints' and their tombs that is similar to later Wahhdbi teachings."</ref><ref>[[User:حجاوي (بيت الحكمة)/sandbox#Haj|ibn 'Hajar]]: 17–19</ref><ref>Official sources on Ibn ʿAbd al-Wahhab's life put his visits to these cities in different chronological orders, and the full extent of such travels remains disputed among historians. As well, dates are missing in a great many cases, making it difficult to reconstruct a chronology of his life up until his return to 'Uyayna in 1740.</ref><ref>John L. Esposito (ed.), ''The Oxford Dictionary of Islam'', Oxford University Press (2004), p. 296</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nE1DAQAAIAAJ|title=Islamic Law and Society|year=2006|publisher=E.J. Brill|page=216|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=M. Naf'i|first=Basheer|date=2006|title=A Teacher of Ibn 'Abd al-Wahhāb: Muḥammad Ḥayāt al-Sindī and the Revival of Asḥāb al-Ḥadīth's Methodology|journal=Islamic Law and Society|publisher=Brill Publishers|volume=13|issue=2|pages=208, 240|doi=10.1163/156851906776917552|jstor=40377907|quote=}}</ref> == سرچينې == 2dk5mupcfc70lbx74nisryac6zuvc95 شمن باوري 0 65700 368916 366197 2026-09-08T17:01:35Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368916 wikitext text/x-wiki شمن باوري یا شمنېزم هغه مذهبي چاره ده چې په کې یو عمل کوونکی (شمن) د جذبې، خلسې یا د آرامښت د حالت په څېر تغیر موندلو حالتونو پر مټ له هغه څه سره چې پر باور یې د ارواه ګانو نړۍ ده تعامل کوي او یا هم اړیکه ټینګوي. د دغې چارې موخه په معمول ډول د ارواه هدایت کول یا هم په فزیکي نړۍ کې د رغېدو، طالع لیدنې او یا هم د ځینو نورو لارو له مخې د معنوي انرژۍ ترلاسه کول دي. <ref name=":0">{{Cite journal|last=Singh|first=Manvir|title=The cultural evolution of shamanism|url=https://www.researchgate.net/publication/318255042|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=41|pages=e66: 1–61|doi=10.1017/S0140525X17001893|pmid=28679454|year=2018|s2cid=206264885}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mircea Eliade |last2=Vilmos Diószegi |date=May 12, 2020 |title=Shamanism |url=https://www.britannica.com/topic/shamanism |access-date=May 20, 2020 |website=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica |quote=Shamanism, religious phenomenon centred on the shaman, a person believed to achieve various powers through trance or ecstatic religious experience. Although shamans’ repertoires vary from one culture to the next, they are typically thought to have the ability to heal the sick, to communicate with the otherworld, and often to escort the souls of the dead to that otherworld.}}</ref> هغه اعمال او باورونه چې د «شماني» اعمالو په توګه ډلبندي کېږي د بېلابېلو څانګو د پوهانو له دې ډلو د انسان پوهانو، لرغون پوهانو، تاریخ پوهانو، دیني عالمانو، فیلسوفانو او ارواه پوهانو پام یې ځانته اړولی. د دغې موضوع اړوند په سلګونو کتابونه او علمي مقالې لیکل شوې چې آن څو سیال علمي ژورنالونه د شمنېزم مطالعې ته ځانګړي شوي دي. په شلمه پېړۍ کې غیر بومي لویدیځ وګړو په کلتور ضد خوځښتونو لکه په هیپي او د نوي عصر د معنویت په خوځښتونو کې په ښکیل کېدو د خپلو نظریاتو له مخې د بومي مذاهبو سره په مخالفت داسې جاودیي – مذهبي چارې رامنځته کړې چې د نیوشمنېزم او نیوشمنیک خوځښت اصطلاحات ورته کارول کېږي. <ref>{{cite book|last1=Gredig|first1=Florian|title=Finding New Cosmologies|date=2009|publisher=Lit Verlag Dr. W. Hopf|location=Berlin}}</ref><ref name="Waveland Press">{{cite book|last1=Kehoe|first1=Alice Beck|title=Shamans and religion : an anthropological exploration in critical thinking|url=https://archive.org/details/shamansreligiona0000keho|date=2000|publisher=Waveland Press|location=Prospect Heights, Ill.|isbn=978-1-57766-162-7}}</ref><ref name="Wernitznig2">Wernitznig, Dagmar, ''Europe's Indians, Indians in Europe: European Perceptions and Appropriations of Native American Cultures from Pocahontas to the Present''. University Press of America, 2007: p.132. "What happens further in the [[Plastic Shaman]]<nowiki>'s [fictitious] story is highly irritating from a perspective of cultural hegemony. The Injun elder does not only willingly share their spirituality with the white intruder but, in fact, must come to the conclusion that this intruder is as good an Indian as they are themselves. Regarding Indian spirituality, the Plastic Shaman even out-Indians the actual ones. The messianic element, which Plastic Shamanism financially draws on, is installed in the Yoda-like elder themselves. They are the ones - while melodramatically parting from their spiritual offshoot - who urge the Plastic Shaman to share their gift with the rest of the world. Thus Plastic Shamans wipe their hands clean of any megalomaniac or missionizing undertones. Licensed by the authority of an Indian elder, they now have every right to spread their wisdom, and if they make (quite more than) a buck with it, then so be it.--The neocolonial ideology attached to this scenario leaves less room for cynicism."}}</nowiki></ref> == ترمینولوژي == === ریښه موندنه === د شمنېزم معاصر انګلیسي لغت د روسي شمن (šamán) لغت څخه اخیستل شوی چی په خپل نوبت سره یې د تونګوزي ژبې – په ډېر احتمال سره د اونکي ژبې ویونکو شمال لویدیځې لهجې ته اړوندېږي چی صیام اونکي وګړي یې کاروي او یا هم د مانچو ژبې ډول دی- له شمان (samān) لغت څخه سرچینه اخیستې. د دغه لغت ریښه ځینې مهال هم د تونګوزي د سا (sā) – معنی یې «پوهېدل» دي- ریښې ته اړوندېږي. له دې سره فنلنډي کلتوري ژب پوه جوها جانهونین دغه اړوندتیا د دغو ژبنیو دلایلو له امله له پوښتنې سره مخ کوي: «دغه امکان نشو کولای په بشپړه توګه رد کړو، خو نه باید یې هم له قید او شرط پرته ومنو، ځکه چې د مفروض اشتقاقي اړیکه د غږ پوهنې (فونولوژي) له مخې نامنظمه ده (په ځانګړې توګه د غږ لرونکو حروفو کمیت ته په پام). <ref>{{Cite book|title=Shamans: Siberian Spirituality and the Western Imagination|first=Ronald|last=Hutton|date=2001|publisher=TPB|oclc=940167815}}</ref><ref>Juha Janhunan, Siberian shamanistic terminology, ''Mémoires de la Société Finno-Ougrienne'' 1986, 194:97.</ref><ref>{{cite book|last=Crossley|first=Pamela Kyle|title=The Manchus|publisher=Blackwell Publishers|year=1996|isbn=978-1-55786-560-1|url=https://archive.org/details/manchus00cros}}</ref><ref name="cogmap">Hoppál 2005: 15</ref><ref name="Diószegi 1962:13">Diószegi 1962: 13</ref><ref>Januhnan, 1986: 98.</ref> میرچا الیاده څرګندوي چې د سانسکرېټ شرامنا (śramaṇa) چې یوې لار ورکې صومعې یا مقدس شخصیت ته اشاره کوي، د بودېزم په خوا کې یې د مرکزي آسیا ډیری ژبو ته پراختیا موندلی او کېدای شي د شمن د کلمې اصلي ریښه همدې ته اړونده وي. <ref>{{cite book|last=Eliade|first=Mircea|author-link=Mircea Eliade|year=1989|title=Shamanism|url=https://archive.org/details/shamanismarchaic0000elia_f7q7|publisher=Arkana Books|page=[https://archive.org/details/shamanismarchaic0000elia_f7q7/page/495 495]}}</ref> دغه اصطلاح د هغو روسانو له خوا چې د سایبریا له بومي وګړو سره په تعامل کې و، ومنل شوه. دغه موضوع د روسي تبعیدي کلیسايي آواکوم په خاطراتو کې یاده شوې. شل کاله وروسته هالنډي مسافر نیکولاس وېټسن د تونګوزي بومي وګړو او په سایبریا کې د سامویدي ژب ویونکو بومي وګړو سره د خپلې استوګنې اړوند کیسې په خپل کتاب Noord en Oost Tataryen (۱۶۹۲ زکال) کې ولیکلې او په دې سره یې دغه اصطلاح لویدیځې اروپا ته راوړه. لوبک ښار ته اړوند سوداګر آدام برانډ په ۱۶۹۸ زکال کې په چین کې د روسیې له سفارت څخه خپل مشاهدات خپاره کړل؛ د هغه د اثرپه ژباړې سره چې په همدغه کال کې خپره شوه د شمن کلمه انګلیسي ژب ویونکو ته ور معرفي شوه. <ref>Written before 1676, first printed in 1861; see [[Shamanism#Hut01|Hutton 2001]]. p. vii.</ref><ref>[[Shamanism#Hut01|Hutton 2001]], p. 32.</ref><ref>Adam Brand, ''Driejaarige Reize naar China'', Amsterdam 1698; transl. ''A Journal of an Ambassy'', London 1698; see Laufer B., "Origin of the Word Shaman," ''American Anthropologist,'' 19 (1917): 361–71 and Bremmer J., "Travelling souls? Greek shamanism reconsidered", in Bremmer J.N. (ed.), ''The Rise and Fall of the Afterlife,'' London: Routledge, 2002, pp. 7–40. ([http://theol.eldoc.ub.rug.nl/FILES/root/2002/594/c3.pdf PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202222218/http://theol.eldoc.ub.rug.nl/FILES/root/2002/594/c3.pdf|date=2013-12-02}})</ref> انسان پېژندونکې او لرغون پوهې سیلویا توماسکوا استدلال کړی چې د ۱۶۰۰مې لسیزې په نیمايي کې ډیری اروپایانو د شیطان عربي اصطلاح ټولو هغو غیر عیسوي اعمالو او باورونو ته کاروله چې د اورال غرونو هاخوا بومي وګړو ته اړوند و. هغه استدلال کوي چې کېدای شي د شمن اصطلاح همدې ډول د تونګوزي ژبو بېلابېلو لهجو ته لار موندلې وي او بیا وروسته مسیحي مبلغینو، کاشفینو، سرتېرو او استعماري واکمنانو ته ویل شوې وي؛ هغه چې وګړو د پېړیو لپاره ورسره سره مخ پر زیاتوالي اړیکه لرله. <ref>Tomaskova, 2013, 76–78, 104–105.</ref> د شمن د ښځینه بڼې لپاره ځینې مهال شمانکا کارول کېږي چې واقعي تونګوزي اصطلاح نه ده بلکې یوازې له شمن سره د ښځینه نومونو اړوند د «کا» روسی وروستاړی ور اضافه شوی. <ref>Tomaskova, 2013, 76–78, 104–105.</ref> === تعریفونه === د انسان پوهانو ترمنځ د «شمنېزم» د کلمې لپاره هېڅ واحد د ټولو د توافق وړ تعریف شتون نه لري. توماس ډاونسون د شمنېزم درې مشترکو عناصرو په توګه د لاندې مواردو وړاندیز کوي: تمرین کوونکي تل د خپلې آګاهۍ کچې ته تغیر ورکوي، ټولنه په آګاهۍ کې بدلون ته د یوې مهمې آئیني چارې په توګه ګوري او همدارنګه د دغه عمل اړوند پوهه کنټرول کېږي. انګلیسي تاریخ لیکونکی رونالډ هالتون څرګندوي چې د ۲۱مې پېړۍ په نوي پیل کې د دغې اصطلاح څلورو جلا تعریفونو شتون درلود او داسې ښکارېده چې له ټولو یې ګټنه کېږي: * د دغې اصطلاح لومړنی مورد «ټولو هغو کسانو ته چې د بدلون موندلې آګاهۍ په حالت کې دي او د ارواه ګانو له نړۍ سره اړیکه ټینګولی شي» استفاده کېږي. * په دویم تعریف کې دغه اصطلاح هغو کسانو ته اطلاق کېږي چې د نورو په لارښوونه د ارواه ګانو له نړۍ سره اړیکه نیسي په داسې حال کې چې خپله د بدلون موندلې آګاهۍ په حالت کې دي. * دریم تعریف یې هڅه کوي شمنان له نورو جادویي مذهبي متخصصینو څخه چې باور پر دې دی؛ له ارواه ګانو سره اړیکه لري لکه له «روحي واسطه ګرایانو»، «جادوګرانو»، «معنوي شفا کوونکو» او نورو څخه د دغې ادعا پر بنسټ چې شمنان له خپلو ځانګړي تخنیکونو په کار اخیستو چې د نورو له خوا نه کارول کېږي؛ جلا کړي. (ستونزمنه خو دا ده چې هغه څېړونکي چې له دغه دریم تعریف څخه ملاتړ کوي تر اوسه نه دي توانېدلي د دغو تخنیکونو په تعریف یوې هوکړې ته ورسېږي). * څلورم تعریف چې د هاتون له خوا وړاندې شوی، شمنېزم سایبریايي او هغو ته په نږدې اسیایي سیمو کې بومي ادیانو ته کاروي. د شاماني مطالعاتو د ګلوموت مرکز د څېړنو له مخې د شمنانو یو منګولیايي سازمان د شمن کلمه په کره توګه د «کشیش» په معنی کارولې ده. <ref>[[Shamanism#Hut01|Hutton 2001]]. pp. vii–viii.</ref><ref>{{cite web |title=Circle of Tengerism |url=http://www.tengerism.org/table_of_contents.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126071823/http://www.tengerism.org/table_of_contents.html |archive-date=2013-01-26}}</ref> د اکسفورډ انګلیسي ډیکشنري له مخې شمن (/ˈʃɑːmən/ ''SHAH-men''، /ˈʃæmən/ یا /ˈʃeɪmən/) هغه کس ته ویل کېږي چې د ارواه ګانو په نړۍ کې خیر غوښتونکو او شرغوښتونکو ته لاسرسی او په هغو نفوذ لري، چې په معمول ډول د یو لړ مراسمو په حالت کې د خلسې یا آرامښت حالت ته ننوزي او په فال لیدلو او نورو ورته چارو لاس پورې کوي. د «شمن» کلمې په ډېر احتمال سره د شمالي آسیا  د تونګوزي اونکي ژبې څخه سرچینه اخیستې. د جوها جانهونن په خبره «دغه کلمه په ټولو «تونګوزي عباراتو» لکه په نګیدال، لاموت، اودهه/اوروچي، نانايي، ایلچا، اوروک، مانچو او اولچا کې تائید شوې او «هېڅ داسې څه شتون نه لري چې له دغه فرض سره په ټکر کې وي چې د «شمن» معنی له مخکنۍ تونګوزي» اخیستل شوې؛ آن کېدای شي چې داسې ریښې دې ولري چې لږ تر لږه دوه زره کاله مخینه لري. دغه اصطلاح په ۱۵۵۲ زکال کې د روسي ځواکونو له خوا د کازان شمنستي خاناتو له فتح کولو وروسته لویدیځ ته ور وپېژندل شوه.<ref name="OED">{{cite web |title=Definition of Shaman by Oxford Dictionaries |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/shaman |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402074808/https://en.oxforddictionaries.com/definition/shaman |archive-date=April 2, 2017}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last=Singh|first=Manvir|title=The cultural evolution of shamanism|url=https://www.researchgate.net/publication/318255042|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=41|pages=e66: 1–61|doi=10.1017/S0140525X17001893|pmid=28679454|year=2018|s2cid=206264885}}</ref><ref>Juha Janhunen, Siberian shamanistic terminology, ''Suomalais-ugrilaisen Seuran toimituksia/ Mémoires de la Société Finno-Ougrienne,'' 1986, 194: 97–98</ref> د «شمنېزم» اصطلاح د لومړي ځل لپاره د بهرنیو ناظرینو په توګه د لویدیځو انسان پوهانو له خوا د ترکانو او مغولانو او همدارنګه د تونګوزي د ګاونډیو وګړو او سامویدي ژب ویونکو د لرغونو دینونو لپاره وکارول شوه. په ټوله نړۍ کې د ډېری مذهبي سنتونو په مشاهده کولو سره لویدیځو انسان پوهانو له دغې اصطلاح څخه پراخې ګټې اخیستنې ته مخه کړه. دغه اصطلاح د هغو نا اړوندو جادویي – مذهبي اعمالو لپاره چې په یو شمېر قبایلي ادیانو کې یې شتون درلود وکارول شوه؛ دغه ډول ادیانو په اسیا، افریقا، استرالیا او حتا د امریکا لویې وچې ته په بشپړه توګه نا اړوندو سیمو کې شتون درلود او باور پر دې دی چې چارې یو بل ته ورته دي. په داسې حال کې چې دغه اصطلاح د یو شمېر کلتوري بهرنیانو له خوا د ډېری بومي معنوي چارو لپاره کارول شوې، خو له دې سره بیا هم د «شمن» او «شمنېزم» کلمات په دقیقه توګه د بومي معنویت تنوع او پیچلتیا نه توصیف کوي. هر قوم او قبیله ځانته ځانګړې د ژوندانه طریقه لري او د هماغو له مخې په خپلو ژبو کې یو شمېر اصطلاحات کاروي. <ref>{{Cite book|title=Shamanism, Discourse, Modernity|last=Alberts|first=Thomas|publisher=Ashgate|year=2015|isbn=978-1-4724-3986-4|location=Farnham|pages=73–79}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-07-19 |title=Fatal Naming Rituals |url=https://hazlitt.net/feature/fatal-naming-rituals |access-date=2020-03-05 |website=Hazlitt |language=en}}</ref> میرچا الیاده لیکي: «له دغې پیچلې ښکارندې څخه لومړنی تعریف کېدای شي د هغو تر ټولو لږ ګواښ لرونکی تعریف وي: شمنېزم = «د مذهبي جذبې، خلسې یا آرامښت تخنیک». شمنېزم دغه فرضیې ته اړوندېږي چې شمنان د انساني نړۍ او د ارواه ګانو د نړۍ ترمنځ پیغام وړونکي دي.<ref name="Eli72">Mircea Eliade, ''Shamanism, Archaic Techniques of Ecstasy'', Bollingen Series LXXVI, Princeton University Press 1972, pp. 3–7.</ref> == سرچينې == 3fwspflvru9o0l6z9acswj1dfp031ih بیت الحکمه 0 72261 368923 365953 2026-09-08T18:37:34Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368923 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}'''بیت الحکمه''' (په عربي ژبه: بيت الحكمة، په رومي: ''Bayt al-Ḥikmah'')، چې '''د بغداد د ستر کتابتون''' په نوم هم پېژندل کېږي، په بغداد کې د عباسي خلافت ستره عامه اکادمي او فکري مرکز او د اسلام د طلايي دوران په بهیر کې د نړۍ له سترو عامه کتابتونونو څخه وه. بیت الحکمه یا د خلیفه هارون الرشید د ټولګو لپاره د یو کتابتون په توګه د اتمې پېړۍ په وروستیو کې تاسیس شوې وه یا هم یوه خصوصي ټولګه وه چې د المنصور (واکمني. ۷۵۴-۷۷۵) له‌خوا د عربي ژبې د نادرو کتابونو او شعري ټولګو لپاره جوړه شوې وه. چې د خلیفه ال-مامون د واکمنۍ پر مهال په یوه عامه اکادمۍ او کتابتون بدله شوه.<ref name="Gutas19982">{{cite book|author=Dimitri Gutas|title=Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ʻAbbāsid Society (2nd–4th/8th–10th Centuries)|url=https://books.google.com/books?id=6cm_KK6Ubk8C&pg=PA53|year=1998|publisher=Psychology Press|isbn=978-0415061322|pages=53–60}}</ref><ref name="Al-Khalili20112">{{cite book|author=Jim Al-Khalili|title=The House of Wisdom: How Arabic Science Saved Ancient Knowledge and Gave Us the Renaissance|chapter-url=https://books.google.com/books?id=aJ5zDM1KfewC&pg=PT53|year=2011|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-1101476239|page=53|chapter=5: The House of Wisdom}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/45652201|title=The house of wisdom (Bait Al-Hikmah): A sign of glorious period of Abbasids caliphate and development of science|journal=International Journal of Engineering and Information Systems|issn=2643-640X|date=January 2021|last1=Chandio|first1=Abdul Rahim|access-date=2022-07-09|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326023107/https://www.academia.edu/45652201|url-status=live}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|last1=Brentjes|first1=Sonja|title=The New Cambridge History of Islam|last2=Morrison|first2=Robert G.|publisher=Cambridge University Press|year=2010|volume=4|location=Cambridge|pages=569|chapter=The Sciences in Islamic Societies|author-link=Sonja Brentjes}} ISBN 978-0521838245</ref> بیت الحکمه او محتویات یې په ۱۲۵۸ کال کې د بغداد په محاصره کې له‌منځه لاړل او د لرغونپوهنې لږ نسبي شواهد ترې پاتې شول، داسې چې په دې تړاو ترلاسه شوي ډېری اثار د هغه وخت د معاصرو پوهانو لکه ال-طبري او ابن الندیم دي.<ref name=":52">{{Cite book|last1=Brentjes|first1=Sonja|title=The New Cambridge History of Islam|last2=Morrison|first2=Robert G.|publisher=Cambridge University Press|year=2010|volume=4|location=Cambridge|pages=569|chapter=The Sciences in Islamic Societies|author-link=Sonja Brentjes}} ISBN 978-0521838245</ref> == مخینه == بیت الحکمه د عباسي خلافت پر مهال د ژباړې د ستر غورځنګ د یوې برخې په توګه موجود و، چې له یوناني او سریاني څخه يې اثار عربي ژبې ته ژباړل، خو دا امکان نه لري چې بیت الحکمه به دې دغه ډول کارونو د یوازیني مرکز په توګه موجود و. ځکه د ژباړې سترې هڅې په قاهره او دمشق کې ان د بیت الحکمې د جوړېدلو له وړاندیز څخه مخکې ترسره شوې وې. د ژباړې دې غورځنګ په اسلامي نړۍ کې د هغو اصلي څېړنو په ژباړه بېړه وکړه چې د یوناني، فارسي او هندي ژبو له سرچینو يې متنونو ته لاس‌رسی درلود. د وخت په بهیر کې د مسلمانانو لومړني موجودیت تل د کتابتون له بنسټ سره اړیکه لرله چې نه یوازې د تعقیب یو میکانیزم و بلکې په نسبي ډول د ټول انسانیت لپاره د عقل او فکري میراث یوه زېرمه وه. د اسلامي/عربي ساینس د تعقیب لپاره د ریاضیاتو، سازمان شویو مطالعاتو، ستورپوهنې، فلسفې او طب په برخه کې په پراخو څېړنو کې زیاتوالی راغی. دغه علمي غورځنګ ډېرو او تازه ژباړو ته تقاضا رامنځته کړه.<ref name=":2">{{Cite book|title=Medieval Islamic medicine|url=https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm|last1=Pormann|first1=Peter E.|last2=Savage-Smith|first2=Emilie|author-link2=Emilie Savage-Smith|date=2007|publisher=Georgetown University Press|isbn=978-1589011601|location=Washington, D.C.|pages=[https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm/page/20 20]–29|oclc=71581787}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mohadi|first=Mawloud|date=September 2017|title=The House of Wisdom (Bayt al-Hikmah) and Its Civilizational Impact on Islamic libraries: A Historical Perspective|url=https://www.mcser.org/journal/index.php/mjss/article/view/10072/9704|journal=Mediterranean Journal of Social Sciences|volume=8|issue=5|pages=179–187|doi=10.1515/mjss-2017-0036|s2cid=55170291|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210052428/https://www.mcser.org/journal/index.php/mjss/article/view/10072/9704|url-status=live}}</ref> بیت الحکمه بغداد ته د عربي، فارسي او نورې اسلامي نړۍ د علماوو د دوامداره جریان له امله د عباسي خلافت د پلازمېنې په توګه خپل موقعیت ممکن کړ. دا په بغدااد کې د ۸مې او ۹مې پېړۍ تر منځ د الجاحز، الکندي او د نورو تر منځ غزالي په څېر زیاتو سترو علماوو له زده‌کړو څخه ښکاري چې ټولو د یوې فعاله علمي ټولنې په رامنځته کولو کې ونډه اخیستې وه، چې په بغداد کې يې د رسمي اکادمۍ موجودیت ته له پام پرته ګڼ شمېر مخکښ اثار تولید کړل. فلسفه، ریاضیات، طب، ستورپوهنه او د نور فزیک هغه علمي څانګې وې چې له بیت الحکمه سره همکارو پوهانو په کې ونډه لرله خو د هغوی کار یوازې په یادو برخو کې محدود نه و. د دغې کتابتون لومړنی نوم خزانة الحکمه (په لفظي توګه «د حکمتونو زېرمه»)، چې د نادرو کتابونو او اشعارو د ساتنې د ځای په توګه يې له فعالیت څخه اخیستل شوی و او د ویجاړېدلو تر مهاله دا د بیت الحکمه اصلي دنده وه. لیکوالان، ژباړونکي، مولفان، ساینس پوهان، کاتبان او نور هره ورځ په بیت الحکمه کې د لیکلو، ژباړلو، بحثونو، لوستلو او خبرو اترو لپاره راټولېدل. د حکمت په دې کور کې بېلابېل اسناد او کتابونه په څوګونو علمي مفاهیمو کې فلسفي موضوعات او وړاندیزونه په بېلابېلو ژبو وژباړل شول.  <ref name=":3">{{Cite book|title=The house of wisdom : how the Arabs transformed Western civilization|last=Lyons|first=Jonathan|publisher=Bloomsbury Press|year=2009|isbn=9781596914599|location=New York|url-access=registration|url=https://archive.org/details/houseofwisdomhow00lyon}}</ref><ref name=":22">{{Cite book|title=Medieval Islamic medicine|url=https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm|last1=Pormann|first1=Peter E.|last2=Savage-Smith|first2=Emilie|author-link2=Emilie Savage-Smith|date=2007|publisher=Georgetown University Press|isbn=978-1589011601|location=Washington, D.C.|pages=[https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm/page/20 20]–29|oclc=71581787}}</ref><ref>"Al-Khalili 2011, p. 88</ref><ref>{{Cite web|date=May 22, 2019|title=The House of Wisdom: Baghdad's Intellectual Powerhouse|url=https://www.1001inventions.com/feature/house-of-wisdom/|url-status=live|website=1001 inventions|access-date=December 4, 2021|archive-date=December 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204010039/https://www.1001inventions.com/feature/house-of-wisdom/}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Algeriani|first1=Adel Abdul-Aziz|last2=Mohadi|first2=Mawloud|date=11 September 2017|title=The House of Wisdom (Bayt al-Hikmah) and Its Civilizational Impact on Islamic libraries: A Historical Perspective|url=https://core.ac.uk/display/275906664|journal=Mediterranean Journal of Social Sciences|volume=8|issue=5|pages=179–187|doi=10.1515/mjss-2017-0036|s2cid=55170291|via=[[CORE (research service)|CORE]]|access-date=16 July 2022|archive-date=16 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220716082134/https://core.ac.uk/display/275906664|url-status=live}}</ref><ref name="Gutas19982" /> == تاریخچه == === اصلي سرچینې او بنسټ   === د ۴مې تر ۷مې پېړۍ په بهیر کې د عربي ژبې کار یا نوی پیل شوی و یا هم د یوناني کېدلو له دورې څخه را انتقال شوی. د کلاسیک حکمت د زده‌کړې او لېږد په مرکزونو کې د نصیبین ښوونځۍ او وروسته د ادسا/الرها ښوونځی او وروسته د ګندي شاپور نامتو روغتون او طبي اکادمي په کې شامل وو؛ په کتابتونو کې د اسکندریې کتابتون او د قسطنطنیې سترواکۍ کتابتون شامل و؛ د ژباړې او زده‌کړې نورو مرکزونو په مرو، سالونیک، نیشاپور او تیسفون کې د هغې سیمې په سویلې سیمه کې فعالیت درلود چې وروسته بغداد شو.  <ref>Kaser, Karl [https://books.google.com/books?id=j3i8muwLf8AC&pg=PA137 The Balkans and the Near East: Introduction to a Shared History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128060615/https://books.google.com/books?id=j3i8muwLf8AC&pg=PA137#|date=2015-11-28}} p. 135.</ref><ref>Yazberdiyev, Dr. Almaz [http://www.turkmenhost.com/documents/Journal2/merv.html Libraries of Ancient Merv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032324/http://www.turkmenhost.com/documents/Journal2/merv.html#|date=2016-03-04}} Dr. Yazberdiyev is Director of the Library of the Academy of Sciences of Turkmenistan, Ashgabat.</ref> د امویانو د واکمنۍ په وخت کې لومړي معاویه په دمشق کې د کتابونو د ټولګې په راټولولو پیل وکړ. وروسته یې یو کتابتون جوړ کړ چې د «بیت الحکمه» په نوم یادیده. هغه کتابونه چې د طب، کیمیا، فزیک، ریاضیاتو، ستورپوهنې او نورو څانګو په برخه کې په یوناني، لاتیني او فارسي ژبو لیکل شوي و په هم‌هغه وخت کې د مسلمانانو پوهانو له‌خوا راټول او وژباړل شول. امویانو همدارنګه د کاغذ جوړونې تخنیکونه له چینایانو څخه ځانته تخصیص کړل او د هغوی تر واکمنۍ لاندې له ډېرو لرغونو فکری مرکزونو سره یوځای شول چې ګڼ شمېر مسیحي او پارسي پوهان یې د عربي ژبې اثارو د ژباړې او د نوې پوهې د پراختیا لپاره په کار وګومارل. دا هغه اساسي عناصر وو چې په مستقیم ډول يې په عربي نړۍ کې د پوهې په سپړېدلو/وده کې مرسته وکړه.  <ref name="Al-Khalili 2011, pp. 67–78">Al-Khalili 2011, pp. 67–78</ref><ref name="Lyons">Lyons, pp. 55–77</ref><ref>Meri, Josef W. and Jere L. Bacharach. [https://books.google.com/books?id=MypbfKdMePIC&pg=PA304 “Medieval Islamic Civilization”. Vol. 1 Index A–K]. 2006, p. 304.</ref><ref>{{cite book|title=The Legend of the Middle Ages: Philosophical Explorations of Medieval Christianity, Judaism, and Islam|url=https://archive.org/details/legendofmiddleag0000brag|first=Rémi|last=Brague|year=2009|isbn=9780226070803|page=[https://archive.org/details/legendofmiddleag0000brag/page/164 164]|publisher=University of Chicago Press|quote=Neither were there any Muslims among the Ninth-Century translators. Amost all of them were Christians of various Eastern denominations: Jacobites, Melchites, and, above all, Nestorians.}}</ref><ref name="Lyons2">Lyons, pp. 55–77</ref> اموي کورنۍ په ۷۵۰ کال کې په اسلامي سترواکۍ د واکمنې کرړې په توګه د عباسي کورنۍ ځای ناستې شوه او په ۷۶۲ کال کې خلیفه المنصور (واکمني. ۷۵۴-۷۷۵) بغداد جوړ کړ او هغه یې د دمشق پر ځای خپله پلازمېنه کړ. د بغداد موقعیت او ګڼ ملیتي نفوس يې د یو سوداګریز او باثباته فکري مرکز لپاره یو مناسب ځای و. د عباسیانو کورنۍ فارسي ته ډېر پیاوړی تمایل درلود او له ساساني سترواکۍ څخه يې ډېری طریقې خپلې کړې چې له ډلې يې د خارجي اثارو ژباړه یادولی شو خو له دغې توپیر سره چې اوس یې متنونه په عربي ژبه ژباړل کېدل. المنصور د دې موخې لپاره د ساساني سترواکۍ له یو شاهي کتابتون څخه په نمونه اخیستلو په ماڼۍ کې یو کتابتون جو کړ او په هغه کې له کارکوونکو روښانفکرانو څخه یې سیاسي او اقتصادي ملاتړ وکړ. هغه همدارنګه له هند او نورو ځایونو څخه د علماوو پلاوي راوبلل تر څو د ریاضیاتو او ستورپوهنې په برخه کې له نوي عباسي دربار سره خپله پوهه شریکه کړي.<ref name="Wiet. Baghdad">{{Cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/med/wiet.html#|title=Wiet. Baghdad<!-- Bot generated title -->|access-date=2006-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107030859/http://www.fordham.edu/halsall/med/wiet.html#|archive-date=2010-01-07|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/342865699|title=The House of Wisdom (Bayt al-Hikmah), an Educational Institution during the Time of the Abbasid Dynasty. A Historical Perspective|date=February 2019|journal=Pertanika Journal of Social Science and Humanities|volume=27|issue=2|pages=1297–1313|first=Mawloud|last=Mohadi}}</ref><ref name="Lyons3">Lyons, pp. 55–77</ref> په عباسي سترواکۍ کې ډېری خارجي اثار له یوناني، چیني، سانسکریت، فارسي او سریاني ژبو څخه عربي ژبې ته وژباړل شول. د ژباړې غورځنګ د خلیفه هارون الرشید د واکمنۍ پر مهال ډېر زور واخیست، ځکه هغه د خپل سلف /مخکیني مشر په څېر له شعر او ادب سره ډېره مینه لرله. په اصل کې متنونه د طب، ریاضیاتو او ستورپوهنې په اړه و؛ خو نورې څانګې په ځانګړي ډول فلسفه هم ډېر زر وڅارل شوه. د الرشید کتابتون د حکمت د کور مستقیم سلف و، چې د بیت الحکمه په نوم یا د تاریخ پوه القفطي په وینا د خزانتۀ کتوب الحکمه (د «حکمت د کتابونو زېرمې» لپاره عربي کلیمه) په نوم هم پېژندل کېده.<ref name="Al-Khalili 2011, pp. 67–782">Al-Khalili 2011, pp. 67–78</ref> = سرچينې = <references /> tjt86u55j9g9zu2sda94fynblu5exco ابو اسحاق شامي 0 87617 368924 368409 2026-09-08T18:44:49Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260908)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368924 wikitext text/x-wiki   {{لړسرچينې}}{{Authority control}}<templatestyles src="Nobold/styles.css" />  '''ابو اسحاق شامي''' چشتي ؛ مړ شوی ۹۴۰) یو مسلمان عالم و چې ډیری وختونه د صوفي چشتي سلسلې بنسټ ایښودونکی ګڼل کیږي. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Jackson |first=Roy |url=https://books.google.com/books?id=sMotCgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Mawlana Mawdudi and Political Islam: Authority and the Islamic State |year=2011 |isbn=978-0-415-47411-5 |location=Abingdon, Oxfordshire |page=10}}</ref> هغه د چشتي نسب ( ''سلسله'' ) کې لومړنی کس و چې په [[چشت شریف|چشت]] کې ژوند کاوه <ref>{{کتابي سرچينه |last=Karamustafa |first=Ahmet T. |title=Sufism: The Formative Period |url=https://archive.org/details/sufismformativep0000kara |publisher=[[University of California Press]] |year=2011 |isbn=978-0-520-25268-4 |page=[https://archive.org/details/sufismformativep0000kara/page/60 60]}}</ref> او د "چشتي" نوم یې غوره کړ، نو که چیرې چشتي سلسله پخپله د هغه سره تړاو ولري، نو دا د صوفیانو یو له پخوانیو ثبت شویو سلسلو څخه دی. د هغه اصلي نوم، شامي، دا په ګوته کوي چې هغه [[سوريه|د سوریې]] ( الشام ) څخه راغلی و. هغه په دمشق کې مړ شو او د قاصیون په غره کې ښخ شوی دی، چیرې چې [[ابن عربي]] وروسته ښخ شو. == ماسټران او زده کونکي == د ابو اسحاق شامي استاد ممشاد الدینوري وو، چې خپل استاد یې ابو هبیره البصري وو، چې د حذیفه المرعشي شاګرد وو او په خپل وار د [[ابراهيم د ادهم ځوی|ابراهیم بن ادهم]] شاګرد وو ( ''ابو بن ادهم'' په لویدیځ روایت کې.) چشتیه ''سلسله'' د ابو اسحاق شامي د شاګرد ابو احمد عبدالچشتي له لارې دوام وکړ. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Jackson |first=Roy |url=https://books.google.com/books?id=sMotCgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Mawlana Mawdudi and Political Islam: Authority and the Islamic State |year=2011 |isbn=978-0-415-47411-5 |location=Abingdon, Oxfordshire |page=10}}</ref> په جنوبي آسیا کې، معین الدین چشتي ، چې ''سلسله'' یې ابو اسحاق شامي ته ځي، هغه بنسټ ایښودونکی پلار و چې سیمې ته یې د چشتي تعلیم راوړ. == هم وګورئ == * [[تصوف]] == ماخذونه == {{لړسرچينې}} == بهرنۍ اړیکې == * [https://web.archive.org/web/20090602130206/http://www.soofie.org.za/ صوفي (صوفي)] {{Authority control}} oy75whcfm7s9rdq1p1rq7pev3j58gdg