ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې اېچ آی وي 0 1755 368951 367468 2026-09-09T19:32:48Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368951 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:HI-Virus.png|کيڼ|250px|بټنوک|اېچ ای وي ويروس]]د انسان د دفاعي نیمګړتیا ویروسونه( اچ آی وي) (HIV) د لینتي ویروس (Lentivirus) دوه ډولونه دي چې د ریتروویروس یوه فرعي څانګه ده او انسان ککړوي. د وخت په تېرېدو سره، دوی د ترلاسه شوي دفاعي نیمګړتیا سنډروم یا ایډز (AIDS) لامل کېږي او په دې حالت کې بیا د دفاعي سیستم پرمختللې بې ځواکي دا امکان رامنځته کوي چې ژوندګواښوونکی مغرض انتانونه او سرطانونه سر ونیسي. له درملنې پرته، په اچ آی وي له ککړېدو نه وروسته د ژوندي پاتې کېدو منځنی مهال د اچ آی وي ډول ته په کتو سره له ۹ تر ۱۱ کلونو پورې دی. په ډېری مواردو کې، اچ آی وی له جنسي لارې لېږېدودنکی انتان دی او له وینې، انزال نه وړاندې، مني او د مهبلي مایعاتو سره د تماس یا لېږد له لارې رامنځته کېږي. څېړنو (په دواړو همجنس او مخالف جنس جوړو کې) ښودلې ده چې، که د اچ آی وی درلودونکی [جنسي] شریک داسي ویروسي بار ولري چې د پېژندلو وړ نه وي، اچ آی وی د کاندوم نه پرته نیول شوې جنسي اړیکې له لارې د لېږد وړ نه ده. غیرجنسي لېږد ښايي له ککړې شوې مور نه د هغې بچي ته د د زېږېدو پر مهال له وینې یا مهبلي مایع سره د تماس پر وخت او یا هم د سینې شیدو له لارې ولېږدول شي. د بدن د دغو مایعاتو په دننه کې، اچ آی وي هم د آزادو ویروسي ذراتو او هم په ککړو شویو دفاعي حجرو کې د ویروس په بڼه شته دی. <ref name="pmid8493571">{{cite journal|vauthors=Weiss RA|title=How does HIV cause AIDS?|url=https://archive.org/details/sim_science_1993-05-28_260_5112/page/1273|journal=Science|volume=260|issue=5112|pages=1273–9|date=May 1993|pmid=8493571|doi=10.1126/science.8493571|bibcode=1993Sci...260.1273W}}</ref><ref name="pmid18947296">{{cite journal|vauthors=Douek DC, Roederer M, Koup RA|title=Emerging Concepts in the Immunopathogenesis of AIDS|journal=Annual Review of Medicine|volume=60|pages=471–84|year=2009|pmid=18947296|pmc=2716400|doi=10.1146/annurev.med.60.041807.123549}}</ref><ref name="pmid27611681">{{cite journal|vauthors=Powell MK, Benková K, Selinger P, Dogoši M, Kinkorová Luňáčková I, Koutníková H, Laštíková J, Roubíčková A, Špůrková Z, Laclová L, Eis V, Šach J, Heneberg P|title=Opportunistic Infections in HIV-Infected Patients Differ Strongly in Frequencies and Spectra between Patients with Low CD4+ Cell Counts Examined Postmortem and Compensated Patients Examined Antemortem Irrespective of the HAART Era|journal=PLOS ONE|volume=11|issue=9|pages=e0162704|year=2016|pmid=27611681|pmc=5017746|doi=10.1371/journal.pone.0162704|bibcode=2016PLoSO..1162704P|doi-access=free}}</ref><ref name="UNAIDS2007">{{cite web|date=December 2007|title=2007 AIDS epidemic update|url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf|pages=10|access-date=2008-03-12|name-list-style=vanc|author1=UNAIDS|author2=WHO|author-link1=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|author-link2=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20081122010229/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf|archive-date=November 22, 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="PARTNER2-2019">{{cite journal|vauthors=Rodger AJ, Cambiano V, Bruun T, Vernazza P, Collins S, Degen O, Corbelli GM, Estrada V, Geretti AM, Beloukas A, Raben D, Coll P, Antinori A, Nwokolo N, Rieger A, Prins JM, Blaxhult A, Weber R, Van Eeden A, Brockmeyer NH, Clarke A, Del Romero Guerrero J, Raffi F, Bogner JR, Wandeler G, Gerstoft J, Gutiérrez F, Brinkman K, Kitchen M, Ostergaard L, Leon A, Ristola M, Jessen H, Stellbrink HJ, Phillips AN, Lundgren J|display-authors=6|title=Risk of HIV transmission through condomless sex in serodifferent gay couples with the HIV-positive partner taking suppressive antiretroviral therapy (PARTNER): final results of a multicentre, prospective, observational study|journal=Lancet|volume=393|issue=10189|pages=2428–2438|date=June 2019|pmid=31056293|pmc=6584382|doi=10.1016/S0140-6736(19)30418-0|doi-access=free}}</ref><ref name="Fauci-JAMA">{{cite journal|vauthors=Eisinger RW, Dieffenbach CW, Fauci AS|title=HIV Viral Load and Transmissibility of HIV Infection: Undetectable Equals Untransmittable|url=https://archive.org/details/jama_2019-02-05_321_5/page/451|journal=JAMA|volume=321|issue=5|pages=451–452|date=February 2019|pmid=30629090|doi=10.1001/jama.2018.21167|s2cid=58599661|author-link3=Anthony S. Fauci}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mabuka J, Nduati R, Odem-Davis K, Peterson D, Overbaugh J|title=HIV-Specific Antibodies Capable of ADCC Are Common in Breastmilk and Are Associated with Reduced Risk of Transmission in Women with High Viral Loads|journal=PLOS Pathogens|volume=8|issue=6|pages=e1002739|year=2012|pmid=22719248|pmc=3375288|doi=10.1371/journal.ppat.1002739|veditors=Desrosiers RC}}</ref><ref>{{Cite book|title=Anthropology and public health : bridging differences in culture and society|url=https://archive.org/details/anthropologypubl0000unse_v3c8|date=2009|publisher=Oxford University Press|veditors=Hahn RA, Inhorn MC|isbn=978-0-19-537464-3|edition=2nd|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/anthropologypubl0000unse_v3c8/page/449 449]|oclc=192042314}}</ref><ref name="Mead">{{cite journal|author=Mead MN|title=Contaminants in human milk: weighing the risks against the benefits of breastfeeding|journal=Environmental Health Perspectives|volume=116|issue=10|pages=A426–34|year=2008|pmid=18941560|pmc=2569122|doi=10.1289/ehp.116-a426|url=http://www.ehponline.org/members/2008/116-10/focus.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081106182431/http://www.ehponline.org/members/2008/116-10/focus.html|archive-date=6 November 2008|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv|title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV|website=HIV.gov|access-date=2017-12-08|date=2017-05-15}}{{PD-notice}}</ref> اچ آی وي، د انسان د دفاعي سیستم حیاتي حجرې ککړوي، لکه مرستندويې ټي T حجرې (په ځانګړې توګه CD4+ T حجرې)، مکروفېج او دېنډرېټ حجرې. اچ آی وي انتان د یو شمېر جوړښتونو له لارې د CD4+ T د ټیټو کچو لامل کېږي، لکه د نیمګړو ککړو ټي T حجرو پیروپټوز، د ناککړو بایسټنډرډ حجرو اپوټوز، د ککړوحجرو نېغه وژنه او د CD8+ سایټوټاکسیک لېموسیت په وسیله، چې ککړې حجرې پېژني، د CD4+ T ککړو حجرو وژل. کله چې د CD4+ T حجرو شمېره د حیاتي کچې نه ښکته راولوېږي، د حجرې خوندیتوب له منځه ځي او بدن په تدریجي توګه  د مغرضو انتانونو پر وړاندې لا زیانمنونکی کېږي چې په پای کې يې ایډز رامنځته کېږي. <ref>{{cite journal|vauthors=Cunningham AL, Donaghy H, Harman AN, Kim M, Turville SG|title=Manipulation of dendritic cell function by viruses|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=13|issue=4|pages=524–9|date=August 2010|pmid=20598938|doi=10.1016/j.mib.2010.06.002}}</ref><ref name="pmid24356306">{{cite journal|vauthors=Doitsh G, Galloway NL, Geng X, Yang Z, Monroe KM, Zepeda O, Hunt PW, Hatano H, Sowinski S, Muñoz-Arias I, Greene WC|display-authors=6|title=Cell death by pyroptosis drives CD4 T-cell depletion in HIV-1 infection|journal=Nature|volume=505|issue=7484|pages=509–14|date=January 2014|pmid=24356306|pmc=4047036|doi=10.1038/nature12940|bibcode=2014Natur.505..509D}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Garg H, Mohl J, Joshi A|title=HIV-1 induced bystander apoptosis|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=3020–43|date=November 2012|pmid=23202514|pmc=3509682|doi=10.3390/v4113020|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Kumar V|title=Robbins Basic Pathology|year=2012|isbn=978-1-4557-3787-1|pages=147|url=https://books.google.com/books?id=jheBzf17C7YC&pg=PA147|edition=9th}}</ref> == ویروس پېژندنه == اچ آی وي د لینتي ویروس ډلې (genus) غړی دی چې د ریټروویریډې کورني برخه ده. لینتي ویروس ډېری ګډې مورفولوژي او بیولوژیکي ځانګړنې لرې. ډېری ډولونه (species) د لینتي ویروس په وسیله ککړېږي، او د ځانګړنو له مخې د اوږدمهالې ناروغۍ او بدن ته د میکروب له ورننوتلو نه د ناروغۍ د نښو نښانو تر څرګندېدلو پورې اوږدې مودې (long incubation period) مسئول دی. ویروسي آر اېن اې RNA جېنوم د هدف وړ حجرې ته له ننوتلو سره سم د یوه ویروسي رمزي انزایم، معکوس ترانسکریپټېز، له لارې چې د ویروسي جېنوم سره یوځای د ویروس په ذره کې لېږدول کېږي، په دوه-سره ډي اېن اې DNA بدلېږي (معکوس ترانسکرایبډ). ورپسې لاسته راغلې ویروسي ډي اېن اې د حجرې هستې ته ننوځي او له حجروي ډي اېن اې سره د ویروسي رمزي انزایم، اېنټېګرېز، او کوربه ګډوفکټورنو له لارې مدغم کېږي. وروسته له ادغام نه، ښايي ویروس ځان پټ کړي او په خپله ویروس او کوربه حجرې ته دا امکان ورکړي چې د ناټاکلي مودې لپاره د دفاعي سیستم له لوري له پېژندل کېدو نه وژغورل شي. اچ آی وي ویروس کولای شي، د انسان په بدن کې د ککړېدا له پیل نه تر لسو کلونو پورې ځان پټ وساتي او په دې موده کې ویروس د هېڅ نښې نښانې لامل نه کېږي. په بل ډول، مدغم شوې ویروسي ډي اېن اې ښايي ترانسکرایبډ شي او د هغو کوربه حجروي سرچینو نه په ګټنې سره نوي آر اېن اې جېنومونه او ویروسي پروټينونه رامنځ ته کړي چې د حجرې نه د نویو ویروسي ذراتو په توګه چې بېرته له سره به د تکثیر څرخ پیلوي، تړل شوي او آزاد شوي دي. <ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=February 28, 2006|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref><ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|access-date=February 28, 2006}}</ref><ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref><ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref><ref name="HIV Latency">{{cite journal|vauthors=Siliciano RF, Greene WC|title=HIV latency|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine|volume=1|issue=1|pages=a007096|date=September 2011|pmid=22229121|pmc=3234450|doi=10.1101/cshperspect.a007096}}</ref> دوه ډوله اچ آی وي ځانګړي شوي دي: اچ آی وي ۱ او اچ آی وي ۲ (HIV-1 & HIV-2). اچ آی وي ۱ هغه  ویروس دی چې اساساً هم د لېمفادېنوپاتي پورې تړلی ویروس (LAV) او هم د انساني ټي-لېمفوټروپیک ویروس ۳ (HTLV-III) په بڼه کشف او ونومول شو. اچ آی وی ۱ د اچ آی وي ۲ په پرتله تر ډېره وژونکی او ډېر ککړونکی دی او په نړۍ کې د ډېرو اچ آی وي انتانونو لامل دی. د اچ آی وي ۱ په پرتله د اچ آی وي ۲ ټيټه ککړونه په دې معنا ده چې پر اچ آی وي ۲ پورې اړوند ډېر لږ خلک ککړېږی. لکه څرنګه چې اچ آی وي ۲ د لېږد لږ ظرفیت لري، نو دا ویروس په لویدیځه افریقا پورې محدود پاتې شوی دی. <ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–593|date=February 28, 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref><ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human Immunodeficiency Virus Type 2|journal=[[Journal of General Virology]]|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|year=2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253|doi-access=free}}</ref> [[File:HI-virion-structure_en.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:HI-virion-structure_en.svg|بټنوک|د اچ آی وي وایریون ډیاګرام]] == جوړښت او جېنوم == د اچ آی وي جوړښت، د نورو ریتروویروسونو نه توپیر لري. دا څه ناڅه  کروي دی او نږدې ۱۲۰ نانومیټره قطر لري او د وینې د سرو کرویاتو نه شاوخوا ۶۰ ځلې کوچنی دی. دا د آر اېن اې یو-سره مثبت-حس (positive-sense single-stranded RNA) له دوو نسخو نه جوړ شوی چې د ویروس نهه جینونه کوډ کوي او د هغه مخروطي کپسېډ په وسیله چاپېر شوي چې د پی۲۴ p24 د ویروسي پروټین له ۲۰۰۰ نسخو نه جوړ شوي دي. یو-سره آر اېن اې په نوکلیوکسپېډ پروټینونو، پي۷ p7 او هغو انزایمونو پورې ټینګ نښتی دی چې د ریورس ټرانسکرېپټېز، پروټیز، ریبونوکلیز او انټېګرېز په څېر ویریون د رامنځته کولو لپاره اړین دي. یو ماټریکس چې د ویروسي پروټین p17 نه جوړ شوی دی، کسپېډ احاطه کوي او د ویریون ذراتو استحکام ډاډمنوي. <ref name="McGovern">{{cite journal|vauthors=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK|title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening|journal=Journal of Medicinal Chemistry|volume=45|issue=8|pages=1712–22|year=2002|pmid=11931626|doi=10.1021/jm010533y|hdl=11380/977912}}</ref><ref name="Microbiology3">Compared with overview in: {{cite book|vauthors=Fisher B, Harvey RP, Champe PC|title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology|url=https://archive.org/details/microbiology0000harv|series=Lippincott's Illustrated Reviews|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Hagerstown, MD|year=2007|pages=[https://archive.org/details/microbiology0000harv/page/n14 3]|isbn=978-0-7817-8215-9}}</ref><ref name="compendia">{{cite book|author=Various|year=2008|title=HIV Sequence Compendium 2008 Introduction|url=http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf|access-date=March 31, 2009|تاريخ الأرشيف=November 24, 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf|url-status=dead|archive-date=November 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf}}</ref> دا بیا په خپل وار سره د انساني کوربه حجرې غشا نه د حجرې نوې ویروسي ذرې جوړېدو پر مهال اخیستل شوي لیپیډي دوه-پټه ویروسي پوښ په وسیله چاپېر شوی دی. په دې ویروسي پوښ کې د کوربه حجرې پروټين او د اچ آی وي پوښ پروټين نسبتاً لږې کاپیګانې شته چې د ګلیکوپروټین ۱۲۰ په نامه د درېیو مالیکولونو نه جوړ یوه برغولي او د درېیو ګلیکوپروټین۴۱ مالیکولونو له یوه ډډ نه چې د ویروسي پوښ جوړښت ټینګ ساتي تشکیل شوی دی. د اچ آی وي پوښ درلودونکي جین په وسیله کوډ شوی پوښ درلودونکی پروټین، ویروس ته د دې امکان ورکوي چې په هدف وړ حجرو [[File:Protein_Structure_Diagram_of_Fusion_Peptide_Epitope_on_HIV_Spike_(41863579304).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Protein_Structure_Diagram_of_Fusion_Peptide_Epitope_on_HIV_Spike_(41863579304).jpg|بټنوک|د اچ وي سپایک پروټین (شین رنګ) یو ډیاګرام، په فیوژن پېپټاید پورې نښتی په سره رنګ په نښه شوی فیوژن پېپټایډ اېپيټوپ او په پراخه توګه خنثی کوونکې انټي باډي (ژېړ رنګ)]] پورې ونښلي، د هدف وړ حجرې له غشاء سره ویروسي پوښ ګډ کړي، حجرې ته ویروسي محتویات ورننباسي او انتاني څرخ پیل کړي. <ref name="Chan">{{cite journal|vauthors=Chan DC, Fass D, Berger JM, Kim PS|title=Core structure of gp41 from the HIV envelope glycoprotein|journal=Cell|volume=89|issue=2|pages=263–73|date=April 1997|pmid=9108481|doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6|url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|s2cid=4518241|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Klein JS, Bjorkman PJ|title=Few and far between: how HIV may be evading antibody avidity|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=5|pages=e1000908|date=May 2010|pmid=20523901|pmc=2877745|doi=10.1371/journal.ppat.1000908}}</ref> پوښ درلودونکی پروټین د اچ آی وی واکسین د هڅو یو ستر هدف دی، ځکه دا د ویروس پر مخ یوازنی ویروسي پروټین دی. د تریمیري پوښ سپایک له نیمايي ډېر حجم په N پورې تړلي ګلیکانونه (N-linked glycans) دي. کثافت يې لوړ دی ،ځکه ګلیکانونه لاندینی ویروسي پروټین د انټي بادۍ په وسیله د خنثی کولو نه خوندي ساتي. دا د پېژندل شویو ګلیکوسایلیټيډ مالیکولونو یو تر ټولو ډېر کثافت درلودونکی دی چې په انډوپلازمي او ګولګي جهاز کې د بایوجینیز پر مهال د ګلیکانونو د عادي بلوغ پروسې د مخنیوي لپاره پوره لوړ کثافت لري. له همدې امله، ډېری ګلیکانونه د نابالغو "لوړ-مانوز" ګلیکانونو په بڼه پاتې کېږي چې په عادي توګه په انساني ګلیکوپروټینونو کې چې د حجرې پر مخ ترشح کېږي یا شته دي، نشته. غیرعادي پروسس او لوړ کثافت په دې معنا دی چې نږدې ټول پراخ خنثی کوونکي انټې باډي، چې تراوسه (د هغو ناروغانو له فرعي ټولګو نه چې له ډېرو میاشتو نه تر کلونو راپه دې خوا ککړ دي) پېژندل شوې دي، له دغو پوښ درلودونکو ګلیکانونو سره تړلي یا له هغوی سره د ځان عیارولو لپاره جوړ شوي دي.<ref>{{cite journal|vauthors=Behrens AJ, Vasiljevic S, Pritchard LK, Harvey DJ, Andev RS, Krumm SA, Struwe WB, Cupo A, Kumar A, Zitzmann N, Seabright GE, Kramer HB, Spencer DI, Royle L, Lee JH, Klasse PJ, Burton DR, Wilson IA, Ward AB, Sanders RW, Moore JP, Doores KJ, Crispin M|display-authors=6|title=Composition and Antigenic Effects of Individual Glycan Sites of a Trimeric HIV-1 Envelope Glycoprotein|journal=Cell Reports|volume=14|issue=11|pages=2695–706|date=March 2016|pmid=26972002|pmc=4805854|doi=10.1016/j.celrep.2016.02.058}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pritchard LK, Spencer DI, Royle L, Bonomelli C, Seabright GE, Behrens AJ, Kulp DW, Menis S, Krumm SA, Dunlop DC, Crispin DJ, Bowden TA, Scanlan CN, Ward AB, Schief WR, Doores KJ, Crispin M|display-authors=6|title=Glycan clustering stabilizes the mannose patch of HIV-1 and preserves vulnerability to broadly neutralizing antibodies|journal=Nature Communications|volume=6|pages=7479|date=June 2015|pmid=26105115|pmc=4500839|doi=10.1038/ncomms8479|bibcode=2015NatCo...6.7479P}}</ref><ref name="nih1998">{{cite press release|author=National Institute of Health|title=Crystal structure of key HIV protein reveals new prevention, treatment targets|date=June 17, 1998|url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm|access-date=September 14, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219112450/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm|archive-date=February 19, 2006}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pritchard LK, Harvey DJ, Bonomelli C, Crispin M, Doores KJ|title=Cell- and Protein-Directed Glycosylation of Native Cleaved HIV-1 Envelope|journal=Journal of Virology|volume=89|issue=17|pages=8932–44|date=September 2015|pmid=26085151|pmc=4524065|doi=10.1128/JVI.01190-15}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Crispin M, Doores KJ|title=Targeting host-derived glycans on enveloped viruses for antibody-based vaccine design|journal=Current Opinion in Virology|volume=11|pages=63–9|date=April 2015|pmid=25747313|pmc=4827424|doi=10.1016/j.coviro.2015.02.002|author-link2=Katie Doores}}</ref> اوس د ویروسي سپایک مالیکولي جوړښت د اکسرې کرېسټالوګرافي او کریوجینیک الکټرون مایکروسکوپي په وسیله معلومېږي. په جوړښتي بیالوژۍ کې دغه پرمختګونه د ویروسي سپایک د بیاترکیب شویو ثابتو بڼو رامنځته کېدو له لارې ممکن شوي دي. <ref>{{cite journal|vauthors=Julien JP, Cupo A, Sok D, Stanfield RL, Lyumkis D, Deller MC, Klasse PJ, Burton DR, Sanders RW, Moore JP, Ward AB, Wilson IA|display-authors=6|title=Crystal structure of a soluble cleaved HIV-1 envelope trimer|journal=Science|volume=342|issue=6165|pages=1477–83|date=December 2013|pmid=24179159|pmc=3886632|doi=10.1126/science.1245625|bibcode=2013Sci...342.1477J}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lyumkis D, Julien JP, de Val N, Cupo A, Potter CS, Klasse PJ, Burton DR, Sanders RW, Moore JP, Carragher B, Wilson IA, Ward AB|display-authors=6|title=Cryo-EM structure of a fully glycosylated soluble cleaved HIV-1 envelope trimer|journal=Science|volume=342|issue=6165|pages=1484–90|date=December 2013|pmid=24179160|pmc=3954647|doi=10.1126/science.1245627|bibcode=2013Sci...342.1484L}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Sanders RW, Derking R, Cupo A, Julien JP, Yasmeen A, de Val N, Kim HJ, Blattner C, de la Peña AT, Korzun J, Golabek M, de Los Reyes K, Ketas TJ, van Gils MJ, King CR, Wilson IA, Ward AB, Klasse PJ, Moore JP|display-authors=6|title=A next-generation cleaved, soluble HIV-1 Env trimer, BG505 SOSIP.664 gp140, expresses multiple epitopes for broadly neutralizing but not non-neutralizing antibodies|journal=PLOS Pathogens|volume=9|issue=9|pages=e1003618|date=September 2013|pmid=24068931|pmc=3777863|doi=10.1371/journal.ppat.1003618}}</ref> == سرچینې == [[وېشنيزه:ويروسونه]] [[وېشنيزه:اېډز]] 7ux72hrckg79bitnep6pr2x5tcg4e8x انسان 0 8415 368935 368192 2026-09-09T17:41:40Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368935 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Akha cropped.png|بټنوک|300px|کيڼ|د انسانانو یوه ښځينه او نرينه جوړه]] '''انسانان''' (Homo sapiens) د لومړنیو حیواناتو ډېر پراخه ډولونه دي چې دوه پښې لري او لوی او پېچلي دماغ یې د پرمختللو وسایلو، کلتور او ژبې د پراختیا وړتیا لري. انسانان ډېر ټولنیز دي او لېواله دي چې له کورنیو او خپلوانو د شبکو تر سیاسي دولتونو پورې د ډېرو همکارو او سیالو ډلو څخه رامنځته شوي پېچلو ټولنیزو جوړښتونو کې ژوند کوي چې د ډېرو همکاري کوونکو او سیالو ډلو څخه جوړ شوي. د انسانانو ترمنځ ټولنیز تعامل د ارزښتونو، ټولنیزو نورمونو او دودونو داسې پراخ ډولونه یې جوړ کړي چې انساني ټولنه پیاوړې کوي. د چاپېریال په اړه پوهېدلو او تر اغېزې لاندې راوستلو او د پېښو تشریح کولو او سمبالولو په موخه، د انسان لېوالتیا او هیلې د ساینس، فلسفې، افسانې، مذهب او د پوهې په نورو برخو کې یې د انسان پرمختګ هڅولی دی. که څه هم ځینې ساینس پوهان انسانان د هومو نسل ټولو غړو سره برابروي خو په عموم کې دا هومو ساپینز ته راجع کېږي چې یوازیني شته غړي دي. هومو ساپینز نږدې ۳۰۰،۰۰۰ کلونه مخکې راڅرګند شول چې د هومو هیډیلبرګینس څخه یې وده وکړه او له افریقا بهر ته کډوال شول. په تدریجي ډول د لرغونو انسانانو د ځایي نفوس ځای یې ونیولو. د تاریخ ډېره برخه کې ټول انسانان کوچي ښکاریان وو. د نیولیتیک انقلاب چې نږدې ۱۳،۰۰۰ کاله په خوا په سویل لویدیځه اسیا کې پیل شو، د کرنې د را څرګندېدلو او د انسان دایمي مېشتېدلو شاهد ؤ. کله چې وګړي ډېر شول د ټولنو ترمنځ د حکومتوالۍ بڼې رامنځته شوې او یو شمېر تمدنونه راپورته او نړېدل خو انسانانو پراخېدلو ته دوام ورکړ چې د ۲۰۲۱ ز کال د اکتوبر په میاشت کې په په نړۍ کې د وګړو شمېرله ۷.۹ میلیاردو هم زیات شو. جینونه او چاپېریال په څرګندو ځانګړتیاوکې د انسان بیولوژیکي بدلونونه، فزیولوژي، د ناروغۍ  پر وړاندې حساسیت، ذهني وړتیاوې، د بدن اندازه او ژوند موده تراغېزې لاندې راولي. که څه هم انسانان په ډېرو ځانګړتیاوو کې توپیر لري (لکه جنیټیکي چمتووالي او فزیکي ځانګړتیاوې)، دوه انسانان په منځني ډول له ۹۹٪ څخه ډېر له یو او بل سره ورته والی لري او ډېر جنیټیکي توپیر په افریقا کې دی. انسانان له جنسي پلوه دوه شکلي (ډای مورفیک) دي. په غټوالي کې، انسانان ثانوي جنسي ځانګړتیاوو ته وده ورکوي. ښځې د امیندوارۍ وړتیا لري او میاشتنی عادت (مینوپاز) تجربه کوي او تر ۵۰ کلنۍ پورې امېدوارې کېږي. د نارینه او ښځینه جنډر رول د تاریخ له پلوه توپیر لري او په ډېرو ټولنو کې د جنډر د عمده معیارونو ننګونې تکرار شوې دي. د هومو ایریکټس له زمانې راهیسې، انسانان هر څه خوړوونکی ژوی دی د بېلابېلو ژویو او حیواني توکو د مصرفولو وړتیا لري او د خوړو د چمتو کولو او پخولو لپاره اور او د ګرمولو نورې بڼې کاروي. دوی له خوړو پرته تر اته اونیو او له اوبو پرته د درې نه تر څلور ورځو پورې ژوندي پاتې کېدلای شي. انسانان معمولاً د ورځې له خوا فعال وي، د شپې په منځنۍ کچه د اوو نه تر نهه ساعتونو پورې خوب کوي، دواړه میندې او پلرونه د خپلو هغو اولادونو ته پاملرنه کوي چې د زېږون پرمهال بې وسه وي. انسانان یو لوی او ډېر پرمختللی مخکیني دماغ (کورټیکس) لري، دا د دماغو هغه ساحه ده چې له لوړ ادراک سره تړاو لري. دوی ځیرک دي، پړاو په پړاو د یادښت وړتیا لري، د مخ انعطاف منوونکي څرګندونې/احساساتو، د ځان پوهاوي او ذهني تیورۍ وړتیا هم لري. د انسان ذهن همدارنګه د موجودیت په اړه د احساساتو ازمویلو، شخصي فکر، تصور، ارادې او نظرونو رامنځته کولو وړتیا لري. دې کار راتلونکو نسلونو ته د دلایلو او د پوهې د لېږدولو له لارې د ټیکنالوژیکي پرمختګونو او پېچلو وسایلو رامنځته کولو ته اجازه ورکړې ده. ژبه، هنر او سوداګري د انسانانو پېژندل شوې ځانګړتیاوې دي د اوږد واټن سوداګریزې لارې ښایي د کلتوري چاودنو او د سرچینو د وېش لامل شوي وي چې انسانانو ته د نورو ورته ډولونو په پرتله ګټه رسوي. == لغت پېژندنه/ایتیمولوژي او تعریف == ټول عصري انسانان د هومو ساپینز په ډولونو کې ډلبندي شوي چې د کارل لینیس له خوا د هغه د ۱۸ پېړۍ د سیسټیما نیچري اثر کې رامنځته شوي دي. عام نوم "هومو" د ۱۸ پېړۍ د لاتیني ژبې د ۱۸ مې پېړۍ د هومو ټکي څخه اخېستل شوی دی چې د هر جنس انسانانو ته راجع کېږي. د ''انسان'' کلمه د هومو جنس ټولو غړو ته راجع کېدلای شي که څه هم په عمومي کارولو کې دا عموماً یوازې ''هومو ساپینز'' ته راجع کېږي، چې دا یوازیني شته ډولونه دي. د "هومو ساپینز" نوم د "هوښیار سړي" یا "پوه سړي" معنا لري. په دې اړه اختلاف شته چې د جنس له منځه تللي غړي، یعني نیندرتالزNeanderthals باید د هومو ساپینز په فرعي ډولونو کې شامل شي او که نه. <ref>{{cite journal|vauthors=Spamer EE|date=29 January 1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences|volume=149|issue=1|pages=109–14|jstor=4065043}}</ref><ref>[[IEW|Porkorny (1959)]] s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 September 2008. {{cite dictionary|url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo|dictionary=Dictionary.com|title=Homo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/http://dictionary.reference.com/browse/homo|archive-date=27 September 2008}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Barras C|title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Definition of HUMAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/human|access-date=2021-03-31|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Spamer|first=Earle E.|date=1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|url=https://www.jstor.org/stable/4065043|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|volume=149|pages=109–114|issn=0097-3157|jstor=4065043}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Barras C|title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref> هیومن له زړې فرانسوۍ ژبې هیومین څخه پور شوی منځنۍ انګریزي کلمه ده چې په پای کې د لاتین ژبې له هیومنس څخه اخېستل شوې او د صفت بڼه یې هومو ("سړی" – د انسان په معنا) دی. د انګریزي اصلي اصطلاح ''مین'' په عمومي توګه ډولونو (د انسانیت مترادف کلمه ده) او همدارنګه نارینه انسان ته راجع کېدلای شي. دا همدارنګه ښایي د هر ډول جنس ته هم راجع شي که څه هم چې وروستۍ بڼه یې په عصري انګلیسي کې لږ عام ده.<ref>[[OED]], [[Sub verbo|s.v.]] "human."</ref><ref>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/man|title=Man|quote=Definition 2: a man belonging to a particular category (as by birth, residence, membership, or occupation) —usually used in combination|work=Merriam-Webster Dictionary|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922050822/https://www.merriam-webster.com/dictionary/man|url-status=live|access-date=14 September 2017}}</ref> د پرسن/شخص کلمه ډېری د انسان سره د تبادلې په ډول کارول کېږي، خو داسې فلسفي بحث شته چې ایا شخص والی ټولو انسانانو یا ټولو حساسو مخلوقاتو باندې پلي کېږي او که چېرته یو شخص شخصیت له لاسه ورکولای شي (لکه د دوامداره ژویو حالت ته ولاړ شي).<ref>{{Cite web|title=Concept of Personhood - MU School of Medicine|url=https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood|access-date=2021-07-04|website=medicine.missouri.edu}}</ref> == تکامل == انسانان بېزوګان دي (ستره کورنۍ یې هومینایډي ده). ګیبون بېزوګان (Hylobatidae کورنۍ) او اورنګوټان (پونګو جنس) لومړنۍ ژوندۍ ډلې وې چې له دې نسل څخه بېلې شوې دي بیا ګوریلا او په پای کې شامپنزي chimpanzees (پان جنس) دی. د انسانانو او شامپنزي نسلونو تر منځ د وېش نېټه د ۴ تر ۸ میلیونو کلونو دې مخه د مایوسین دورې په وروستیو کې او د ځینو جنیټیک پوهانو له خوا د وړاندیز شوې ۷  تر ۸ میلیون واټن ټاکل شوی دی. دې وېش پرمهال ۲ کروموزوم دوو نورو کروموزومونو له یوځای کېدو څخه جوړ شوی و او د نور بېزوګانو د ۲۴ جوړه کروموزومونو په پرتله، انسان یوازې ۲۳ جوړه کروموزومونه لري. <ref>{{Cite book|last=Tuttle|doi=10.1002/9781118584538.ieba0246|editor4-first=Clark|editor4-last=Larsen|editor3-first=Dana|editor3-last=Dufour|editor2-first=Matt|editor2-last=Cartmill|access-date=2021-05-26|author-link=Russell Tuttle|chapter=Hominoidea: conceptual history|first=Russell H.|language=en|pages=1–2|place=[[Hoboken]], [[New Jersey]], [[United States]]|editor-first=Wenda|editor-last=Trevathan|isbn=978-1-118-58442-2|publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]]|date=2018-10-04|title=International Encyclopedia of Biological Anthropology|chapter-url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Tattersall I, Schwartz J|year=2009|title=Evolution of the Genus ''Homo''|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|issue=1|pages=67–92|bibcode=2009AREPS..37...67T|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL|display-authors=6|title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=30|issue=3|pages=260–6|date=March 1990|pmid=2109087|doi=10.1007/BF02099995|s2cid=2112935|bibcode=1990JMolE..30..260G}}</ref><ref name="Ruvolo1997">{{cite journal|vauthors=Ruvolo M|date=March 1997|title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=14|issue=3|pages=248–65|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761|pmid=9066793|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|first=C.|last=Brahic|title=Our True Dawn|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2012-11-24_216_2892/page/34|journal=New Scientist|volume=216|issue=2892|pages=34–37|year=2012|doi=10.1016/S0262-4079(12)63018-8|bibcode=2012NewSc.216...34B}}</ref><ref name="fusion">{{cite web|title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes|url=http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-date=9 August 2011|access-date=18 May 2006|work=Evolution pages|vauthors=MacAndrew A}}</ref> د هومو نسل له اسټرالیوپیتیکوس څخه رامنځته شوی دی. د هومو تر ټولو لومړنی ریکارډ له ایتوپیا څخه د ۲.۸ میلیون کاله پخوانی ډول LD 350-1 دی او په لومړي ځل نومول شوي ډولونه هومو هابیلیس او هومو روډولبینسیس دي چې ۲.۳ میلیونه کلونه په خوا یې وده کړې ده. د جنس د بڼې راڅرګندېدل د ډبرینو وسایلو د تولید له اختراع سره برابردي. هومو ایریکټس (افریقایي ډول چې ځیني وختونه د هومو ایرګاسټر په نوم هم یادېږي) ۲ میلیون کاله په خوا رامنځته شوی او د لرغونو انسانانو لومړني ډولونه دي چې له افریقا څخه کډوال شوي او په ټوله  یوریشیا کې خپاره شول. هومو ایرکټوس همدارنګه لومړنی ډول و چې د ځانګړتیاو له پلوه یې د انسان د بدن پلان رامنځته کړی دی. هومو سیپي ینس په افریقا کې د هومو هیډلبرګینسیس یا هومو روډیسینسیس او د هومو ایرکټوس هغو بچیانو په توګه په عامه توګه ټاکل شوي ډولونو څخه نږدې ۳۰۰،۰۰۰ کاله په خوا را څرګند شوي چې په افریقا کې پاتې دي. هومو سیپي ینس له وچې څخه کډوال شول او په تدریجي ډول د لرغونو انسانانو ځایي وګړو ځای نیسي.<ref name="Villmoare2015">{{cite journal|first=B.|journal=[[Science (journal)|Science]]|bibcode=2015Sci...347.1352V|pmid=25739410|doi=10.1126/science.aaa1343|pages=1352–1355|issue=6228|volume=347|title=Early ''Homo'' at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352|last1=Villmoare|year=2015|display-authors=et al.|last3=Seyoum|first3=C.|last2=Kimbel|first2=W. H.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first9=Jiubing|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|bibcode=2018Natur.559..608Z|pages=608–612|issue=7715|volume=559|journal=Nature|url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0299-4|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|date=2018|s2cid=49670311|first11=Tingping|last11=Ouyang|first10=Jiangwei|last10=Han|last9=Xie|first1=Zhaoyu|first8=Yamei|last8=Hou|first7=Zhiguo|last7=Rao|first6=Shixia|last6=Yang|first5=Shifan|last5=Qiu|first4=Yi|last4=Wu|first3=Weiwen|last3=Huang|first2=Robin|last2=Dennell|pmid=29995848}}</ref><ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=May 13, 2005|title=Out of Africa Revisited|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-05-13_308_5724/page/n12|journal=[[Science (journal)|Science]]|type=This Week in ''Science''|volume=308|issue=5724|page=921|doi=10.1126/science.308.5724.921g|issn=0036-8075|s2cid=220100436}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Stringer C|title=Human evolution: Out of Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692|journal=Nature|volume=423|issue=6941|pages=692–3, 695|date=June 2003|pmid=12802315|doi=10.1038/423692a|bibcode=2003Natur.423..692S|s2cid=26693109|author-link=Chris Stringer}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Johanson D|author-link=Donald Johanson|date=May 2001|title=Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?|url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|access-date=November 23, 2009|website=[[actionbioscience]]|publisher=[[American Institute of Biological Sciences]]|location=Washington, DC}}</ref> == سرچینې == {{reflist}} [[وېشنيزه:انسان]] 8vi62vfuavhkjshpq6ttlicl4tnd1y6 پښتونستان 0 9156 368962 364795 2026-09-10T07:22:37Z Hasuait 39890 /* */ 368962 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name                     = Pashtunistan | native_name = پښتونستان | native_name_lang = ps | settlement_type = [[Historical region]] | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | motto = | image_map = | map_alt = Map of | subdivision_type = Countries | subdivision_name = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref name="auto"> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_magnitude = <!-- <ref name="auto"/> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{circa|42–50 million}}<ref name="CIA-Pak-pop"/><ref name="CIA-Afghan-pop">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|title=Afghanistan population: 30,419,928 (July 2012 est.) [Pashtun 92%] = 12,776,369|work=[[The World Factbook]]|publisher=Central Intelligence Agency (CIA)|access-date=20 September 2010|تاريخ الأرشيف=7 June 2017|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170607234625/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|url-status=dead|خونديځ نېټه=7 June 2017|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20170607234625/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20170607234625/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607234625/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af}}</ref><ref name=Ethnologue>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pbu|title=Pashto, Northern|work=[[SIL International]]|first=Paul M. |last=Lewis|quote=Ethnic population: 49,529,000 possibly total Pashto in all countries.|publisher=[[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]], Sixteenth edition|location=Dallas, Texas|year=2009|access-date=18 September 2010}}</ref> | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_note = | blank_name = سیمې | blank_info = {{hlist |[[پېښور]]   |[[گلگت بلتستان]]   |[[کوټه]]   |[[سوات]]   |[[مردان]]   |[[مينگوره]]   |[[وزيرستان]]   |[[ژوب ولسوالۍ]]   |[[موسی خېل ولسوالۍ]]   |[[چترال ولسوالۍ]] |[[سکردو]]   |[[دېره اسماعيل خان ولسوالۍ]] }} <!-- demographics (section 1) -->| demographics_type1 = Demographics | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = خلک | demographics1_info1 = [[پښتانه]] | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title2 = ژبه | demographics1_info2 = [[پښتو]]<br/> }}'''پښتونستان''' په افغانستان کې پېژندل کېږي.  ډېری اوسېدونکي یې د افغانستان پخواني پښتانه دي.  ویل کیږي چې د ډیورنډ کرښه له لاسلیک وروسته د پاچا عبدالرحمن خان لخوا پلورل شوې ده.  نیم افغانستان چې په اوسني پاکستان کې برتانوي هند دی، یا پنجاب او سند وپلورل شو.  په دې سیمو کې د خېبر پښتونخوا پلازمېنې پېښور او د بلوچستان شمالي برخې لکه ( شیرانی ، قلعه سیف الله و قلعه عبدالله ، موسی خیل ، زیارت ، پشین ، ژوب ، و کویته ) شاملې دي. په پاکستان کې دغو سیمو ته د سوبا سرحدي سیمه ویل کیږي، چې معنی یې د شمال لویدیز سرحد دی. دا سیمه اوس هم د افغانیه په نوم یادیږي چې د همدې خلکو نوم دی. د دې سیمې د خلکو ژبه پښتو وه. دپښتنو ډيرو افغانانو دشوروي اتحاد داشغال او دافغانستان دموکراتيک جمهوريت پر ضد مبارزه وکړه. حاجي [[ميرزالي خان]] د پاکستان جوړېدو نه پس په [[گوروېک]]، [[وزيرستان]] کې د پښتونستان د تحريک بنسټ ايښی وو. ==سرچینې== {{reflist}} {{پښتانه}} [[وېشنيزه:پاکستان]] [[وېشنيزه:افغانستان]] hqpajxq39en7ll34lqqlshqtqbzy1ac بازار (ځای) 0 23948 368934 271371 2026-09-09T16:16:03Z Dr. Thomas Liptak 37898 /* انځورونه */ photo updated (2026) 368934 wikitext text/x-wiki '''[[بازار]] (ځای)''' {{Lang-en|Market place}} په ټوليز ډول [[بازار]] هغه ځای ته ويل کېږي چې خلک د توکو د اخيستلو او خرڅولو لپاره په کې سره يو ځای کېږي؛ د ساري په ډول لکه د غلو بازار، [[ترکاري]] بازار، ميوو بازار. خو د [[اقتصاد]] په علم کې بازار په پراخه توگه تر مطالعې لاندې نيول کېږي. د اقتصاد په علم کې بازار کوم ځانگړي ځای ته نه ويل کېږي چې توکي په کې خرڅول يا اخيستل کېږي بلکې په دې کې ټولې هغه سيمې دخيلې دي چې د اخيستونکي او خرڅونکي تر منځ په مخامخ ډول اړيکه نيول کېږي او د يو توکي قيمت په معين وخت کې ټاکل کېږي دا اړينه نه ده چې اخيستونکی او خرڅونکی دې له يو بل سره وگوري بلکې کولای شي د تيلفون، ليک او نورو لارو څخه اړيکه ونيسي. ==تعریف== * فرانسوي عالم ښاغلي ''کرناټ'' بازار داسې تعريف کړی: له بازار څخه موخه هغه ځای نه دی چېرې چې اخيستونکي او خرڅوونکي سره يو ځای کېږي بلکې له بازار څخه موخه ټولې هغه سيمې دي چې اخيستونکي او خرڅوونکي په ازاده توگه يو له بل سره گوري د يو توکي قيمت ټاکي. * همدارنگه پروفيسور ''کلی(Clay)'' د بازار په اړه وايي : بازار يو داسې ځای دی چې ديو توکي قيمت ټاکل کېږي او دهغه د ليږد لگښتونه اضافه وي. ددې تعريف وضاحت موږ داسې کوو د ساري په ډول که په [[لغمان ولايت]] کې د يو من [[وريجې]] بيه سل افغانۍ وي او په [[ننگرهار]] کې وريجې په يو سلو لس افغانۍ وي که له لغمان څخه ننگرهار ته د وريجو وړلو لپاره کرايه لس افغانۍ وي نو بيا په لغمان او ننگرهار کې د وریجو قيمت مساوي دی ځکه لس افغانۍ يې د لېږد لگښت دی. ==د بازار اړتياوې== # '''د توکي شتون''': د بازار لپاره د توکي شتون اړين دی. توکي بايد شتون ولري، خيالي او فرضي نه وي. # '''د اخيستونکي او خرڅوونکي ترمنځ اړيکه''': د بازار لپاره دا هم اړينه ده چې بايد د اخيستونکي او خرڅوونکي ترمنځ اړيکه شتون ولري که اړيکه د تيلفون، ليک يا نورو له لارې وي د دوی ترمنځ د لېږد لگښت په نظر کې نيولو سره د توکي قيمت يو شان وټاکي. # '''د اخيستونکي او خرڅوونکي شتون''': د توکو داخيستلو او خرڅولو لپاره د اخيستونکي او خرڅوونکي شتون اړين دی د اخيستونکي او خرڅونکي لپاره اړينه نه ده چې دواړه يو ځای وي؛ کيدای شي چې يو په افغانستان او بل په هندوستان کې وي. # '''د ځای شتون''': د بازار لپاره د ځای شتون اړين دی که هغه کلی، بانډه، ښار که هر ځای وي. ==انځورونه== <gallery widths="200px" > File:Rekonstruktion Aztekenmarkt 1.jpg|''[[Tianguis]]'': Model of [[Aztec]] ''[[tianguis]]'' (marketplace) at [[Mexico City]]'s [[National Museum of Anthropology]] File:Grand-Bazaar Shop.jpg|[[Bazaar]]: [[Grand Bazaar, Istanbul]], [[Turkey]] File:Krakow rynek 01.jpg|Marketplace: [[Main Market Square, Kraków]], [[Poland]]: Europe's largest medieval town square File:Damoen Saduk Floating Market.jpg|[[Floating market]]: Damnoen Saduak Floating Market in [[Ratchaburi]], [[Thailand]], is a famous tourist attraction. Image:TWShiLinNightMarketRichy2.jpg|[[Night market]]: [[Shilin Night Market]], [[Taiwan]] Image:WetmarketHK.jpg|[[Wet market]] in [[Hong Kong]] Image:Frankfurt am Main, Flohmarkt am Schaumainkai - 2.jpg|[[Flea market]] in [[Germany]] File:Wet market in Singapore 2.jpg|Wet market in [[Singapore]] </gallery> ==تړلې لیکنې== * [[بازار]] * [[اقتصاد]] ==سرچینې== * انگریزی ویکيپېډیا «Market (place)» * محمد داوود نیازي د لیکنو څخه. [[وېشنيزه:بازار]] [[وېشنيزه:اقتصاد]] [[وېشنيزه:اقتصادی مسائل]] mm6aq1ndkr0u8a9tqlahzh71jb6gbp4 بونوبو 0 26245 368952 368009 2026-09-09T19:38:14Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368952 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = بونوبو | color=green | status = EN | trend = unknown | status_system = iucn3.1 | status_ref = {{د مینځه لارشيونکې}}<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors = Fruth, B., Benishay, J.M., Bila-Isia, I., Coxe, S., Dupain, J., Furuichi, T., Hart, J., Hart, T., Hashimoto, C., Hohmann, G., Hurley, M., Ilambu, O., Mulavwa, M., Ndunda, M., Omasombo, V., Reinartz, G., Scherlis, J., Steel, L. & Thompson, J.|year = 2008|id = 15932|title = Pan paniscus|downloaded = 4 January 2009}} Listed as Endangered (EN A4cd v3.1)</ref>{{ژوندون وضعیت}} | image = Bonobo-Head.jpg | image_width = 200px | regnum = [[ځانوران]] | phylum = [[پرۍ لرونکي]] | classis = [[زیږونکي]] | ordo = [[لومري ځیان]] | familia = [[کپی (ځانور)|کپی‌گان]] | genus = ''[[چمپانزي|چمپانزي گانۍ]]'' | species = '''''P. paniscus''''' | binomial = ''Pan paniscus'' | binomial_authority = [[ارنست شوارتز|شوارتز]]، ۱۹۲۹ | range_map = Bonobo distribution.PNG | range_map_width = 200px | range_map_caption = اوسنی ځاي د بونوبو }} بونوبو (/bəˈnoʊboʊ, ˈbɒnəboʊ/؛ پان پانیسکوس)، چې له تاریخي پلوه د '''ټیټکیو شامپانزو''' (ډېر لږ د '''ټیټو شامپانزو''' یا '''نریو شامپانزو''') په نوم هم یادیږي، یوه د ورکېدو له خطر سره مخ لویه بیزو او یو له هغو دوو نوعو څخه ده چې د پان جینس جوړوي (بله د پان تروګوډیت عامې شامپانزې دي). په داسې حال کې چې بونوبوګانې نن ورځ د یوې بېلې ډلې توګه پېژندل کېږي، په لومړیو کې داسې انګېرل کېده چې د دغو دوو ډولونو تر منځ د فزیکي شباهت له امله دا د پان تروګلوډېټ فرعي ډول دی. د ډلبندۍ له پلوه د شامپانزې / بونوبوپانیا د ټبر فرعي غړي – چې په بشپړ ډول د پان جنس څخه رامنځته شوي- په ټولیز ډول د پانین په نوم یاديږي. <ref name="NYT-20160910">{{cite news|vauthors=Angier N|title=Beware the Bonds of Female Bonobos|url=https://www.nytimes.com/2016/09/13/science/bonobos-apes-matriarchy.html|date=September 10, 2016|work=[[The New York Times]]|access-date=September 10, 2016}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Muehlenbein MP|date=2015|title=Basics in Human Evolution|url=https://www.elsevier.com/books/basics-in-human-evolution/muehlenbein/978-0-12-802652-6|publisher=Elsevier Science|pages=114–115|isbn=978-0-12-802652-6}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Diogo R, Molnar JL, Wood B|title=Bonobo anatomy reveals stasis and mosaicism in chimpanzee evolution, and supports bonobos as the most appropriate extant model for the common ancestor of chimpanzees and humans|journal=Scientific Reports|volume=7|issue=1|pages=608|date=April 2017|pmid=28377592|pmc=5428693|doi=10.1038/s41598-017-00548-3|bibcode=2017NatSR...7..608D}}</ref> بونوبوګانې په نسبي ډول د اوږدې ملا، ګلابي شونډو، ډېر تیاره مخ، تر ځوانۍ پورې د یوې څړنۍ لکۍ او د سر په برخه کې د اوږدو او پرانیستو ويښتانو په لرلو له معمولې شامپانزو څخه بېلېږي. ځینې يې په انفرادي ډول د بدن په لاندینیو برخو کې نري او ړنګي ويښتان لري. بونوبو د مرکزي افریقا د کانګو دیموکراتیک جمهوریت د کانګو ډنډوکي په ۵۰۰۰۰۰ کلیومتره مربع (۱۹۰۰۰۰ مایل مربع) مساحت لرونکې سیمه کې موندل کېږي. دا نوعه د معمولي شامانزو له‌خوا د وړاندې کړای شوي خوراکي رژیم په پرتله چې معمولاً هر څه خوړونکې دي او کوچنۍ بېزوګانې، غرڅې او شاهي هوسۍ ښکار کوي تر ډېره میوه خوړونکې ده. بونوبوګانې په لومړنیو او دویمو ځنګلونو لکه جبه‌يي ځنګلونو کې چې په فصلي ډول په اوبو کې ډوب شوي وي ژوند کوي. په سیمه کې د سیاسي بې ثباتۍ او په عمومي ډول د بونوګانو د ډار له امله په طبعي مېشت‌ځایونو کې د دغې ډول د کتنې لپاره په نسبي توګه لږ ساحوي کار تر سره شوی.  <ref>{{Cite web |last=Beaune |first=David |date=November 2012 |title=The Ecological Role of the Bonobo. Seed Dispersal Service in Congo Forests |url=https://www.researchgate.net/publication/256303376 |access-date=May 27, 2021 |website=Research Gate}}</ref> په ۲۰۱۷ کال کې د جورج واشنګټن پوهنتون د څېړونکو له‌خوا د خپرو شویو مطالعاتو پر بنسټ د پان جنس نیکونه شاوخوا ۸ میلیون کاله پخوا د انسان له نسل څخه بېل شوي دي. پر دې سربېره بونوګانې د معمولي شامپانزو له کرښې څخه شاوخوا ۲ میلیون کاله پخوا بېلې شوې دي. <ref name="GWU-201705052">{{cite news|author=Staff|title=Bonobos May Resemble Humans More Than You Think - A GW researcher examined a great ape species' muscles and found they are more closely related to humans than common chimpanzees.|url=https://gwtoday.gwu.edu/bonobos-may-resemble-humans-more-you-think|date=5 May 2017|work=[[The George Washington University]]|url-status=live|archiveurl=https://archive.ph/wip/efv64|archivedate=14 April 2023|accessdate=14 April 2023}}</ref><ref name="SR-201704042">{{cite journal|last1=Diogo|first1=Rui|last2=Molnar|first2=Julia L.|last3=Wood|first3=Bernard|title=Bonobo anatomy reveals stasis and mosaicism in chimpanzee evolution, and supports bonobos as the most appropriate extant model for the common ancestor of chimpanzees and humans|journal=[[Scientific Reports]]|date=4 April 2017|volume=7|number=608|page=608|doi=10.1038/s41598-017-00548-3|pmid=28377592|pmc=5428693|bibcode=2017NatSR...7..608D|s2cid=256924135}}</ref> د معمولي شامپانزاګانو تر څنګ بونوبوګانې انسان ته تر ټولو نږدې موجودات دي چې له جوړښتي پلوه ورسره خپلوي لري. دا چې دا دواړه ډېرې ماهرې لامبو وهونکې نه دي، په احتمالي ډول د کانګو سیند طبعي جوړښت (شاوخوا ۱.۵ تر ۲ میلیون کاله پخوا) د دې دواړو د بېل‌والي د او بونوبو نوعې د رامنځته کولو لامل شوی. بونوبوګانې د سیند په سویل کې ژوند کوي او په دې توګه له خپلو نیکونو څخه چې معمولي شامپانزاګانې دي او د سیند په شمالي برخه کې ژوند کوي بېلې شوې دي. د دوی د نفوس اړوند کره ارقام نه‌شته، خو د اټکل له مخې د ۲۹۵۰۰ او ۵۰۰۰۰ افرادو تر منځ دي. دا نوعه د IUCN (د طبیعت د ساتنې نړیواله ټولنه) په سور رنګه لېست کې د ورکېدو له خطر سره مخ ثبت شوې ده او تر ډېره د ژویو د مېشت ځایونو د تخریب له امله ګواښل کېږي، د ناقانونه سوداګریز ښکار تر څنګ د انساني نفوس وده او ځای پر ځای کېدل (همدارنګه پرلپسې مدني ناکرارۍ او کورنۍ سیاسي ښکېلتیاوې) تر ټولو مهم تهدید بلل کېږي. بونوبوګانې معمولاً په بند/اسارت کې ۴۰ کاله عمر کوي. په طبیعت کې د هغوی د عمر دوام نه دی معلوم، خو په یقني توګه ډېر لنډ دی. <ref name="NYT-201609102">{{cite news|vauthors=Angier N|title=Beware the Bonds of Female Bonobos|url=https://www.nytimes.com/2016/09/13/science/bonobos-apes-matriarchy.html|date=September 10, 2016|work=[[The New York Times]]|access-date=September 10, 2016}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Rowe N|date=1996|title=Pictural Guide to the Living Primates|url=https://archive.org/details/pictorialguideto0000rowe_p5o5|publisher=Pogonias Press|location=West Hampton|isbn=0-9648825-1-5}}</ref> == آرپوهنه/ایتمولوژي == بونوبوګانې مخکې د «ټیټکیو شامپانزو» په توګه پېژندل کېدې، له دې سره سره چې د بونوبو د بدن اندازه له معمولي/ټیټو شامپانزو سره برابره وه. د «پیګمي» یا ټیټ قدو نوم په ۱۹۲۹ کال کې د الماني ژوپوهاند ارنېسټ شوارتز له‌خوا ورکړل شو، هغه دا نوعه د بونوبو د یوې کوپړۍ پر بنست چې مخکې ناسمه لېبل کړای شوې وه ډلبندي کړه او د شامپانزو په پرتله يې د کوپړۍ کوچني‌والي ته اشاره وکړه. <ref name="Herzfeld2007">{{cite journal|vauthors=Herzfeld C|year=2007|title=L'invention du bonobo|language=fr|journal=Bulletin d'Histoire et d'Épistémologie des Sciences de la Vie|volume=14|issue=2|pages=139–162|url=http://www.chrisherzfeld.com/userfiles/publications/BONOBO.pdf|access-date=21 December 2011|doi=10.3917/bhesv.142.0139}}</ref> د بونوبو نوم د لوموړي ځل لپاره په ۱۹۵۴ کال کې څرګند شو کله چې اتریشي ژوپوهاند اېډوارډ پل تراتز او الماني ژونپوه هاینز هک هغه د ټیټکیو شامپانزو لپاره د یوې نوې او عمومي اصطلاح په توګه وړاندیز کړه. داسې ګومان کېږي چې دا نوم په کانګو سیند کې د بار وړلو پر صندوق د بولووبو ښار له ناسم لیکدود څخه اخیستل شوی، دا هغه سیمه ده چې په ۱۹۲۰ کال کې د بونوبو لومړنۍ بېلګې ورڅخه راټولې شوې دي. <ref name="Savage-Rumbaugh1994">{{cite book|vauthors=Savage-Rumbaugh S, Lewin R|year=1994|title=Kanzi: the ape at the brink of the human mind|url=https://archive.org/details/kanzi00sues|url-access=registration|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-385-40332-0|page=[https://archive.org/details/kanzi00sues/page/97 97]}}</ref><ref name="deWaal2005">{{cite book|vauthors=de Waal F|year=2005|title=Our Inner Ape|url=https://archive.org/details/ourinnerapeleadi0000waal|publisher=[[Riverhead Books]]|isbn=978-1-57322-312-6}}</ref> == ډلبندي == بونوبو د لومړي ځل لپاره په ۱۹۲۸ کال کې د آلماني اناتومي‌پوه ارنېسټ شوارټز له خوا د هغې کوپړي پر اساس چې د بلجیم ټروون په موزیم کې د ځوانې شامپانزې (پان تروګلوډېت) په توګه ډلبندي شوې وه، په رسمیت وپېژندل شوه. شوارتز خپلې پایلې په ۱۹۲۹ کال کې خپرې کړې او بونوبو يې د ''Pan satyrus paniscus'' شامپانزو د فرعي ډول په توګه ډلبندي کړه. په ۱۹۳۳ کال کې امریکايي اناتومي‌پوه هارولډ کولیج د نوعې تر حالته لوړه کړه. د بونوبو او شامپانزو تر منځ پر عامو چلندي توپیرونو د لومړي ځل لپاره په ۱۹۵۰مه لسیزه کې د ټاټزو هک له‌خوا تفصیلي بحث وشو. امریکايي پرایماتپوه او ارواپوه رابرټ یرکس پرته له دې چې له معمولي شامپانزو سره د هغوی د ډلبندۍ د توپیر په اړه معلومات ولري له مخکې يې له تمې خلاف چلندیزو توپیرونو په ۱۹۲۰مه لسیزه کې پام ځانته ورګرځولی و. <ref name="Schwarz1929">{{cite journal|vauthors=Schwarz E|date=April 1, 1929|title=Das Vorkommen des Schimpansen auf den linken Kongo-Ufer|journal=Revue de Zoologie et de Botanique Africaines|volume=16|pages=425–426|url=http://www.metafro.be/primates/English_translation_of_Schwarz.pdf|access-date=August 31, 2023|archivedate=July 19, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210719053540/http://www.metafro.be/primates/English_translation_of_Schwarz.pdf}}</ref><ref name="Coolidge1933">{{cite journal|vauthors=Coolidge Jr HJ|date=July–September 1933|title=''Pan paniscus''. Pigmy chimpanzee from south of the Congo river|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=18|issue=1|pages=1–59|doi=10.1002/ajpa.1330180113}} Coolidge's paper contains a translation of Schwarz's earlier report.</ref><ref name="Herzfeld20072">{{cite journal|vauthors=Herzfeld C|year=2007|title=L'invention du bonobo|language=fr|journal=Bulletin d'Histoire et d'Épistémologie des Sciences de la Vie|volume=14|issue=2|pages=139–162|url=http://www.chrisherzfeld.com/userfiles/publications/BONOBO.pdf|access-date=21 December 2011|doi=10.3917/bhesv.142.0139}}</ref><ref name="deWaal2002">{{cite book|vauthors=de Waal FB|year=2002|title=Tree of Origin: What Primate Behavior Can Tell Us About Human Social Evolution|url=https://archive.org/details/treeoforiginwhat0000rich|isbn=978-0-674-01004-8|publisher=Harvard University Press|page=[https://archive.org/details/treeoforiginwhat0000rich/page/51 51]}}</ref><ref>{{cite book|title=Our Inner Ape|first=Frans|last=de Waal|authorlink=Frans de Waal|page=30|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59448-196-3|url=https://books.google.com/books?id=lDP4TPccgC8C&dq=%22Robert+Yerkes%22+%22expressed+doubt+that+Prince+Chim+was+a+regular+chimp%22%22&pg=PA30}}</ref> بونوبو او شامپانزې دوه هغه نوعې/ډولونه دي چې د پان جنس جوړوي او د انسانانو (هومو ساپینس/ناطق انسان) تر ټولو نږدي ژوندي خپلوان دي. <ref name="Takahata1995">{{cite journal|vauthors=Takahata N, Satta Y, Klein J|title=Divergence time and population size in the lineage leading to modern humans|journal=Theoretical Population Biology|volume=48|issue=2|pages=198–221|date=October 1995|pmid=7482371|doi=10.1006/tpbi.1995.1026}}</ref><ref name="ChimpGenome">{{cite journal|vauthors=Waterson RH, Lander ES, Wilson RK|collaboration=Chimpanzee Sequencing Analysis Consortium|title=Initial sequence of the chimpanzee genome and comparison with the human genome|journal=Nature|volume=437|issue=7055|pages=69–87|date=September 2005|pmid=16136131|doi=10.1038/nature04072|doi-access=free|bibcode=2005Natur.437...69.}}</ref> په ۲۰۱۷ کال کې د جورج واشنګټن پوهنتون د څېړونکو له خوا د خپرو شویو څېړنو پر اساس بونوبو له شامپانزو سره یو ځای ۸ میلیون کاله پخوا د انسان له نسل څخه بېلې شوې دي. پر دې سربېره بونوګانې د معمولي شامپانزو له کرښې څخه شاوخوا ۲ میلیون کاله پخوا بېلې شوې دي. <ref name="GWU-20170505">{{cite news|author=Staff|title=Bonobos May Resemble Humans More Than You Think - A GW researcher examined a great ape species' muscles and found they are more closely related to humans than common chimpanzees.|url=https://gwtoday.gwu.edu/bonobos-may-resemble-humans-more-you-think|date=5 May 2017|work=[[The George Washington University]]|url-status=live|archiveurl=https://archive.ph/wip/efv64|archivedate=14 April 2023|accessdate=14 April 2023}}</ref><ref name="SR-20170404">{{cite journal|last1=Diogo|first1=Rui|last2=Molnar|first2=Julia L.|last3=Wood|first3=Bernard|title=Bonobo anatomy reveals stasis and mosaicism in chimpanzee evolution, and supports bonobos as the most appropriate extant model for the common ancestor of chimpanzees and humans|journal=[[Scientific Reports]]|date=4 April 2017|volume=7|number=608|page=608|doi=10.1038/s41598-017-00548-3|pmid=28377592|pmc=5428693|bibcode=2017NatSR...7..608D|s2cid=256924135}}</ref> په هر حال د پان هومو د اصلي مشترک نیکه کره نېټه بحث پاروونکې ده. خو د DNA مقایسه تر لرې کېدو وروسته شاوخوا ۴ میلیون کاله مخکې د پان او هومو ډلو د نیکونو تر منځ د تصادفي داخلي نسلګيرۍ وړاندیز کوي. د دغې دواړو نفوسونو د بېل‌والي له مخې د DNA شواهد ښيي چې بونوبو او معمولي شامپانزو ډولونه تقریباً ۸۹۰۰۰۰ تر ۸۶۰۰۰۰ کلونه مخکې په احتمالي ډول د تودو ځنګلي دښتو د پراختیا او اسیديتوب له امله په همدې وخت کې له یو بل څخه بېل شوي دي. اوس‌ مهال دغه دواړه ډولونه د کانګو د سیند په واسطه چې د بېل‌والي له زمانې څخه له ډېر مخکې مهال څخه موجود و له یو بل څخه بېل شوي دي، که څه هم اجدادي پان ښايي له هغو دالانونو څخه په ګټې اخیستنې چې اوس نه‌شته د سیند په ټولو برخو کې خورا وي. د پان لومړني پاتې‌شونې په ۲۰۰۵ کال کې د منځني [1]پلیستوسن (د شامپانزو او بونوبوګانو تر بېل‌والي وروسته) په کینیا کې د انسان له لومړنیو فسیلونو سره یوځای ترلاسه شوي.<ref name="Won2004">{{cite journal|vauthors=Won YJ, Hey J|title=Divergence population genetics of chimpanzees|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=22|issue=2|pages=297–307|date=February 2005|pmid=15483319|doi=10.1093/molbev/msi017|doi-access=free}}</ref><ref name="Won20042">{{cite journal|vauthors=Won YJ, Hey J|title=Divergence population genetics of chimpanzees|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=22|issue=2|pages=297–307|date=February 2005|pmid=15483319|doi=10.1093/molbev/msi017|doi-access=free}}</ref><ref name="McBrearty2005">{{cite journal|vauthors=McBrearty S, Jablonski NG|title=First fossil chimpanzee|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-01_437_7055/page/105|journal=Nature|volume=437|issue=7055|pages=105–8|date=September 2005|pmid=16136135|doi=10.1038/nature04008|s2cid=4423286|bibcode=2005Natur.437..105M}}</ref> د A. Zihlman په وینا د بونوبو د بدن تناسبات ډېر زیات استرالوپیتکوس (د اوسنیو انسانانو اجداد) ته ورته دي. د استرالیايي تکاملي ژونپوه ګړي کلارک او ماسیج هنبړګ په وینا، د انسانانو نیکونه بونوبو ته له ورته پړاو څخه تېر شوي چې د تريخ چلند کموالی او اناتومیکي بدلونونه په‌کې شاملېږي لکه په اردي‌کپي رامېډ (د انسانانو ورک شوی ډول) کې. <ref>{{cite journal|vauthors=Zihlman AL, Cronin JE, Cramer DL, Sarich VM|title=Pygmy chimpanzee as a possible prototype for the common ancestor of humans, chimpanzees and gorillas|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-10-26_275_5682/page/744|journal=Nature|volume=275|issue=5682|pages=744–6|date=October 1978|pmid=703839|doi=10.1038/275744a0|bibcode=1978Natur.275..744Z|s2cid=4252525}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Griffith J|author-link=Jeremy Griffith|year=2013|title=Freedom Book 1|chapter=Part 8:4H Humans’ development of integration through love-indoctrination and mate selection|publisher=WTM Publishing & Communications|isbn=978-1-74129-011-0|chapter-url=http://www.worldtransformation.com/freedom-book1-integration-through-love-indoctrination/}}</ref><ref name="Clark & Henneberg 2015">{{cite journal|doi=10.1515/anre-2015-0009|title=The life history of ''Ardipithecus ramidus'': A heterochronic model of sexual and social maturation|journal=Anthropological Review|volume=78|issue=2|pages=109–132|year=2015|vauthors=Clark G, Henneberg M|doi-access=free}}</ref> د بونوبو د جینوم د پرلپسې‌والې او راټوليدنې په اړه لومړني رسمي انتشارات د ۲۰۱۲ کال په جون کې خپاره شول. له لایپزیک له ژوبڼ څخه د یوې ښځينه بونوبو جینوم لهEMBL  (د مالیکولي بیولوژي اروپایی لابراتوار) سره په سلا له AJFE01000000 ثبت شمېرې سره د نیکلوتایدي پرلپسې‌والې د نړوالې همکارۍ ډېټابېس (DDBJ/EMBL/GenBank) ته وسپارل شو، البته وروسته له هغې چې د انساني جینوم د څېړنو د ملي بنسټ له‌خوا له مخکې تجزیه کړای شو او یاد بنسټ دا تایید کړه چې د بونوبو جینوم د شامپانزې تر جینوم ۰.۴ سلنه متفاوت دی.  <ref>{{cite journal|vauthors=Prüfer K, Munch K, Hellmann I, Akagi K, Miller JR, Walenz B, Koren S, Sutton G, Kodira C, Winer R, Knight JR, Mullikin JC, Meader SJ, Ponting CP, Lunter G, Higashino S, Hobolth A, Dutheil J, Karakoç E, Alkan C, Sajjadian S, Catacchio CR, Ventura M, Marques-Bonet T, Eichler EE, André C, Atencia R, Mugisha L, Junhold J, Patterson N, Siebauer M, Good JM, Fischer A, Ptak SE, Lachmann M, Symer DE, Mailund T, Schierup MH, Andrés AM, Kelso J, Pääbo S|display-authors=6|title=The bonobo genome compared with the chimpanzee and human genomes|journal=Nature|volume=486|issue=7404|pages=527–31|date=June 2012|pmid=22722832|pmc=3498939|doi=10.1038/nature11128|bibcode=2012Natur.486..527P}}</ref><ref name="Karow2008">{{cite web |date=2008-05-13 |title=Neandertal, bonobo genomes may shed light on human evolution; MPI, 454 preparing drafts |url=http://www.genomeweb.com/sequencing/neandertal-bonobo-genomes-may-shed-light-human-evolution-mpi-454-preparing-draft |access-date=2011-12-08 |work=In Sequence |publisher=Genome Web |vauthors=Karow J}}</ref> == جنتیک او جنومیک == له انسانانو او نورو بیزوګانو سره د بونوبوګانو اړیکې د هغوی د جینونو یا ټول جینوم له پرتلې سره تعینولی شو. حال دا چې د بونوبو لومړنی جینوم په ۲۰۱۲ کال کې خپور شو، د یوې لوړ کیفته مرجعې جینوم چې یواځې په ۲۰۲۱ کال کې د لاس‌رسي وړ شو. <ref>{{Cite journal|last1=Prüfer|first1=Kay|last2=Munch|first2=Kasper|last3=Hellmann|first3=Ines|last4=Akagi|first4=Keiko|last5=Miller|first5=Jason R.|last6=Walenz|first6=Brian|last7=Koren|first7=Sergey|last8=Sutton|first8=Granger|last9=Kodira|first9=Chinnappa|last10=Winer|first10=Roger|last11=Knight|first11=James R.|date=June 2012|title=The bonobo genome compared with the chimpanzee and human genomes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-06-28_486_7404/page/527|journal=Nature|volume=486|issue=7404|pages=527–531|doi=10.1038/nature11128|pmc=3498939|pmid=22722832|bibcode=2012Natur.486..527P}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Mao|first1=Yafei|last2=Catacchio|first2=Claudia R.|last3=Hillier|first3=LaDeana W.|last4=Porubsky|first4=David|last5=Li|first5=Ruiyang|last6=Sulovari|first6=Arvis|last7=Fernandes|first7=Jason D.|last8=Montinaro|first8=Francesco|last9=Gordon|first9=David S.|last10=Storer|first10=Jessica M.|last11=Haukness|first11=Marina|date=2021-05-05|title=A high-quality bonobo genome refines the analysis of hominid evolution|journal=Nature|volume=594|issue=7861|pages=77–81|doi=10.1038/s41586-021-03519-x|pmid=33953399|pmc=8172381|bibcode=2021Natur.594...77M}}</ref> == تولنیز نظام == د '''بونوبو''' تولنیز نظام په '''مساوات''' او '''سولې''' نه '''سکس''' جورښت اخلي.دوی تر مینځ جګره او خاشېني رفتار ډير لګ لېدل کیږې.او تل د '''سکس''' نه د یو جګرې او جنګ، دخپل مینځ نه ورل ته گته اخلي.د دوي تولنیز نظام یا جورښت کې ښځینه یو مهمه رول لرې.'''ډوډۍ''' د هغوي مینځ کې تل تقسیم کیږې.او سکس هغوي ته ډیر اهمیت لري.'''بونوبو''' د سکس نه د سټري مه شی ، او سلام پر ځای گټه اخلي. هغوي یوازینې ژوندي ځناوران دي چی لکه '''انسان''' مختلفه ډولونه د سکس په کې ډود او رواج لري لکه:(د '''فرانسوي خکولول''' او '''لواط'''<ref name="Waal 1995">Frans de Waal, "Bonobo Sex and Society" in Scientific American (March 1995), p. 82ff</ref> او '''هم نر او هم ښځې ته جنسي تمایل او موخه درلودل'''<ref name="Waal 1995"/> . د هغوي تولنه پر مور،باندي استواره ده، او د نارینه بونوبو منزلت د هغوي مور منزلت ته اریکې لري، او دا امکان شته چي ښځینه بونوبو یو کم زورى بونوبو باندي برید او حمله وکرې ولي هغوي حمله لکه معمولي چیمپانزې د هغوي د مینځه ورلو ته نده، او هغونه هم خشن ندې. '''بونوبو'''خپل په سر، او د خپل په خوښه د خپل ډوډۍ نورو سره تقسیمه کوي. == سرچينې == [[وېشنيزه:ژوي]] [[وېشنيزه:افریقایي ژوي]] pxq6k34es23vy4lqhjdxjreb31lsf86 اندرومېدا کهکشان 0 53359 368949 368915 2026-09-09T19:21:33Z InternetArchiveBot 24283 Add 22 books for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368949 wikitext text/x-wiki '''انډروميډا کهکشان''' (IPA: /ænˈdrɒmɪdə/) چې د Messier 31 يا M31 او يا NGC224 په نومونو پېژندلي کېږي او په اصل کې د انډروميډا نيبولا دی، يو بند (احاطه) شوی مارپېچ کهکشان دی چې له ځمکې څخه نږدې 2.5 ميليونه نوري کلونه (۷۷۰ کیلو في ثانيه) او د شيدو لار ته تر ټولو نږدې ستر کهکشان دی. د دې کهکشان نوم د ځمکې د اسمان له هغې برخې څخه سرچينه اخلي، چې دا په کې راښکاره کېږي. ذکر شوې برخې ته د انډروميډا د ستورو ټولګه وايي، چې د يونان افسانه پوه Perseus د مېرمنې ايتوپي يا فنيقي شهزادګۍ نوم پرې اېښودل شوی دی. د انډروميډا کهکشان ويروسي کتله، په يو ترېليون لمريزو کتلو (2.0 x 10<sup>42</sup> kilograms) په لرلو سره د شيدو لار کهکشان د پراخوالي په ډول او ترتيب سره ورته ده. په کره ډول د دواړو کهکشانونو د کتلې اټکلول ستونزمن دي، مګر د اوږدې مودې لپاره فکر کېده چې د انډروميډا کهکشان د شيدو لار څخه د ٪۲۵ يا ٪۵۰ په اندازه زيات لوی دی. دې نظريې د ۲۰۱۸ يوې څېړنې له خوا د ۲۰۱۹ ز کال پر يوې څېړنې باندې چې د شيدو لار کهکشان کتله يې يو څه زياته اټکل کړه، د پوښتنې غوښتنه کړې ده د ۲۰۱۸ ز کال څېړنې د انډروميډا کهکشان پر کتله باندې يې يو ټيټ اټکل ذکر کړی و. د انډروميډا کهکشان د نږدې 220000 ly (67kpc) قطر لري، چې د پراخوالي له مخې د Local Group يا د کهکشانونو د محلي ډلې تر ټولو پراخ کهکشان دی. په انډروميډا کهکشان کې د شته ستورو شمېر يو ترېليون (1x10<sup>12</sup>) يا د شيدو لار د ستورو په پرتله نږدې دوه برابره اټکل شوی دی. تمه ده چې د شيدو لاره او انډروميډا کهکشانونه نږدې له ۴ تر ۵ بېليون کلونو کې يو له بل سره ټکر وکړي، چې سره يو ځای کېدل به يې يو خورا ستر او پياوړی بيضوي کهکشان يا يو پراخه عدسي کهکشان رامنځته کړي. د ۳.۴ ډبلوالي په لرلو سره د انډروميډا کهکشان د Messier شيانو له منځه تر ټولو روښانه دی، چې له امله يې ياد کهکشان له ځمکې څخه د تروږميو په شپو کې هم، لکه: د پرانيستې سترګې ان له رڼا د منځنۍ ککړتيا لرونکو سيمو څخه هم ښکاري. == مشاهدوي تاریخ == نږدې په ۹۶۴ ز کال کې فارسي ستورپوه عبدالرحمن الصوفي لومړنی هغه څوک و، چې په رسمي ډول يې انډروميډا کهکشان تشرېح کړ. نوموړي ياد کهکشان په خپل کتاب «د ثابتو ستورو کتاب: Book of Fixed Stars» کې د نيبولايي داغ يا کوچنۍ اورېځ په توګه ذکر کړ. د هغه دورې د ستورو لښتليکونو انډروميډا کهکشان د کوچنۍ ورېځې په توګه په نښه کړ. جرمني ستورپوه Simon Marius په ۱۶۱۲ ز کې د انډروميډا کهکشان په اړه د دوربيني کتنو پر بنسټ يوه لومړنۍ تشرېح وړاندې کړه. Pierre Louis Maupertuis په ۱۷۴۵ ز کې اټکل وکړ، چې ياد خړ يا تت داغ يو ټاپويي نړۍ وه. Charles Messier په ۱۷۶۴ ز کې انډروميډا د M31 څيز په توګه لېست کړ او د پرانيستې سترګې په توګه د ليدلو وړ اوسېدنې تر څنګ يې په غلطۍ سره Marius ته د موندونکي امتياز ورکړ. ستورپوه William Herschel په ۱۷۸۵ ز کې د انډروميډا په مرکزي برخه کې يو لوی سوربخن يا قرمزي ته ورته بڼه يادښت کړه. نوموړي د انډروميډا په اړه باور درلود، چې د ټولو سترو نيبولا په پرتله نږدې ده او د نيبولا د رنګ او پراخولي پر بنسټ يې په ناسم ډول فکر وکړ، چې د Sirius [اسماني جسم] له واټن څخه د ۲۰۰۰ برابره يا له نږدې 18000 ly (5.5kpc) څخه زيات لوی نه دی. په ۱۸۵۰ ز کې (William Parsons, 3rd Earl of Rosse) د انډروميډا د مارپېچ جوړښت لومړنۍ انځورګري وکړه. Sir William Huggins په ۱۸۶۴ ز کې يادونه وکړه، چې د انډروميډا ليدل (طيف) له ګازي نيبولا سره توپير درلود. د انډروميډا منظر د تکرار يو دوام دی او د جذب له تيارو ليکو سره يو پر بل اېښودل شوی دی، د يوه څيز د کيمياوي ترکيب معلومولو کې مرسته کوي. د انډروميډا منظر، د انفرادي ستورو له منظرونو سره خورا ورته دی او له همدې ځايه پايله اخيستل شوې وه، چې ذکر شوی کهکشان د ستوري طبيعت لری. په ۱۸۸۵ ز کې په انډروميډا کې د S Andromeda په نوم يو ستر لنډمهالی ستوری کتل شوی و، چې دا په ياد کهکشان کې لومړنی او يوازينی ليدل شوی ستوری و. په هغه وخت کې فکر کېده چې، انډروميډا دې يو نږدې څيز وي، چې سبب يې دا فکر و چې انډروميډا يو خورا لږ ځلا لرونکی او د nova [لنډ مهالی ستوری] په نامه يوه بېله پېښه وي او د همدې له مخې يې ياد کهکشان Nova 1885 ونوماوه. Isaac Roberts په ۱۸۸۸ ز کې د انډروميډا يو تر ټولو لومړنی انځور واخيست، چې تر اوسه په عام ډول فکر کېده چې، دا به زموږ په کهکشان [د شيدو لاره] کې دننه يوه نيبولا وي. روبرتس د انډروميډا او ورته مارپېچ نيبولا په اړه ځکه سم پوه نه شو، چې د ستوري نظامونه جوړېږي. In 1912, Vesto Slipher used spectroscopy to measure the radial velocity of Andromeda with respect to our Solar System—the largest velocity yet measured, at 300 km/s (190 mi/s). Vesto Slipher په ۱۹۱۲ز کې د انډروميډا د وړانګېزې چټکتيا معلومولو په موخه Spectroscopy [د ليدلو طيف] څخه ګټه پورته کړه، چې په خپل کار کې يې زموږ لمريز نظام ته پام وکړ، چې تر اوسه د اندازه شوې چټکتيا تر ټولو زياته (په يوه ثانيه کې ۳۰۰ کېلو متر يا ۱۹۰ ميل) چټکتيا لري. === ټاپو نړۍ === په ۱۷۵۵ ز کې جرمني فيلسوف Immanuel Kant «د نړيوال طبيعت تاريخچه او د اسمان نظريه» تر سرلیک لاندې خپل کتاب کې دا انګېرنه وړاندې کړه، چې د شيدو لاره د نورو ډېرو کهکشانونو له ډلې څخه يوه دی. نوموړي استدلال کاوه چې د شيدو لار ته ورته يو جوړښت، که چېرې له پورته څخه وکتل شي، د يوه دايروي نيبولا غوندې او که له اړخ څخه وکتل شي، نو بيضوی غوندي به ښکاره شي. نوموړي له دې ځايه پايله تر لاسه کړه چې د انډروميډا غوندې ليدل شوې بيضوي نيبولا، چې په هغه وخت کې نوره نه شوه تشرېح کېدلی، د شيدو لار ته ورته نور کهکشانونه وو. Heber Curtis په ۱۹۱۷ ز کې د انډروميډا دننه يو لنډ مهالی ستوری وليد. د انځوريز ثبت له څېړلو وروسته ۱۱ نور لنډمهالی ستوري هم وموندل شول. د نوموړي پام شو چې دا لنډ مهالي ستوري د اسمان په نورو برخو کې د پېښو شويو ستورو په پرتله په منځني ډول ۱۰ برابره زيات لوی وو. Curtis د پايلې په توګه وړ و چې د 500000 ly (3.2x10<sup>10</sup> AU) واټن په يوه اټکل سره بريالی شي. نوموړی د تش په نوم «ټاپو نړۍ» نظريې يو وړاندې کوونکی شو، چې له مخې يې مارپېچ نيبولا په اصل کې خپلواک کهکشانونه وو. په ۱۹۲۰ز  کې د Harlow Shapely او Cutis تر منځ د شيدو لار، مارپېچ نيبولا او د نړۍ اړخونو په اړه ستره مناظره (Great Debate) وشوه. د دې لپاره چې Curtis د سترې انډروميډا نيبولا (Great Andromeda Nebula) د شتون (په حقيقت کې يو بانديني کهکشان) په اړه خپله ادعا پياوړې کړي، د انډروميډا دننه يې د تياره ليکو بڼه په نښه کړه، چې په لمريز نظام کې يې د دوړې له ورېځو سره ورته والی درلود او هم يې د خپلې ادعا لپاره د انډروميډا کهکشان د اغېزناکتوب په اړه د Doppler shift له تاريخي کتنو ګټه پورته کړه. په ۱۹۲۲ ز کې Ernst Opik د انډروميډا د ستورو د معلومو چټکتياوو په کارونې سره د هغې د واټن اټکلولو په موخه يو مېتود وړاندې کړ. د نوموړي د پايلې له مخې د انډروميډا نيبولا زموږ له کهکشان څخه د نږدې 450 kpc (1500 kly) په لرې واټن کې پرته ده. Edwin Hubble په ۱۹۲۵ ز کې هغه مهال مناظره برابره کړه، چې نوموړي د انډروميډا پر ستورپوهنيزو انځورونو باندې د لومړي ځل لپاره له کهکشان څخه پورته Cepheid بدلېدونکي ستوري مشخص کړل.د دې لپاره يې له ۱۰۰ انچ يا ۲،۵ ملي متر هووکر دوربين څخه ګټه واخيستله او همدې دوربين، د سترې انډروميډا نيبولا د واټن معلومول شوني کړل. د نوموړي اندازې اخيستنې د پايلې په ډول بيان کړل، چې دا بڼه يا شکل زموږ په کهکشان کې د ستورو او ګاز يوه ټولګه نه وه، بلکې په بشپړ ډول يو بېل کهکشان و، چې د شيدو لار کهکشان څخه د پام وړ واټن [لرې] کې پروت و. ==تور غارونه== زموږ کهکشان یو تور سوری (black hole) لري مګر اندرومیدا کهکشان بیا 36 تور سوري لري چی هر تور سوری یی زموږ د لمر څخه 5 یا 10 ځله غټ دي. ==لومړۍ پیژندنه== د لومړي ځل لپاره د عبدالرحمان صوفي په نوم یوه ایراني  ستورپېژندونکي دغه کهکشان کشف کړ. د تلسکوپ له اختراع څخه وروسته د سایمون ماریس په نوم یو سیانسپوه د دي کهکشان مطالعه وکړه چې په اول کې داسې فکر کېده چې دا د شيدو لارې کهکشان یوه برخه ده خو اډون هبل څیړنو وښودله چي دا یو بیل کهکشان دي چی د شېدو لارې کهکشان څخه ډېر لرې دی. ==سیارې== ==مساحت او حراکت== == سرچینې == {{reflist|refs=<ref name="ned">{{cite web | title = Results for Messier 31 | url = http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=M+031&extend=no&hconst=73&omegam=0.27&omegav=0.73&corr_z=1&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES | work = NASA/IPAC Extragalactic Database | publisher = [[NASA]]/[[Infrared Processing and Analysis Center|IPAC]] | access-date = 28 February 2019 | archive-date = 9 August 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180809115121/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=M+031&extend=no&hconst=73&omegam=0.27&omegav=0.73&corr_z=1&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES | url-status = dead }}</ref> <ref name="nature">{{cite journal | last1 = Cowen | first1 = Ron | date = 2012 | title = Andromeda on collision course with the Milky Way | url = http://www.nature.com/news/andromeda-on-collision-course-with-the-milky-way-1.10765# | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | access-date = 6 October 2014 | doi = 10.1038/nature.2012.10765 | s2cid = 124815138}}</ref> <ref name="Karachentsevetal2006">{{cite journal | last1 = Karachentsev | first1 = Igor D. | last2 = Kashibadze | first2 = Olga G. | date = 2006 | title = Masses of the Local Group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field | url = https://archive.org/details/sim_astrophysics_january-march-2006_49_1/page/3 | journal = [[Astrophysics (journal)|Astrophysics]] | volume = 49 | issue = 1 | pages = 3–18 | bibcode = 2006Ap.....49....3K | doi = 10.1007/s10511-006-0002-6 | s2cid = 120973010}}</ref> <ref name="trillion-stars">{{cite magazine | last = Young | first = Kelly | date = 6 June 2006 | title = The Andromeda Galaxy hosts a trillion stars | url = https://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html | magazine = [[New Scientist]] | access-date = 6 October 2014}}</ref> <ref name="karachentsevetal2004">{{cite journal | last1 = Karachentsev | first1 = Igor D. | last2 = Karachentseva | first2 = Valentina E. | last3 = Huchtmeier | first3 = Walter K. | last4 = Makarov | first4 = Dmitry I. | date = 2004 | title = A Catalog of Neighboring Galaxies | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 127 | issue = 4 | pages = 2031–2068 | bibcode = 2004AJ....127.2031K | doi = 10.1086/382905 | doi-access = free}}</ref> <ref name="Ribas2005">{{cite journal | last1 = Ribas | first1 = Ignasi | last2 = Jordi | first2 = Carme | last3 = Vilardell | first3 = Francesc | display-authors=3 | last4 = Fitzpatrick | first4 = Edward L. | last5 = Hilditch | first5 = Ron W. | last6 = Guinan | first6 = Edward F. | date = 2005 | title = First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy | journal = [[Astrophysical Journal Letters]] | volume = 635 | issue = 1 | pages = L37–L40 | bibcode = 2005ApJ...635L..37R | arxiv = astro-ph/0511045 | doi = 10.1086/499161 | s2cid = 119522151}}</ref> <ref name="McConnachieetal2005">{{cite journal | last1 = McConnachie | first1 = Alan W. | last2 = Irwin | first2 = Michael J. | last3 = Ferguson | first3 = Annette M. N. | display-authors=3 | last4 = Ibata | first4 = Rodrigo A. | last5 = Lewis | first5 = Geraint F. | last6 = Tanvir | first6 = Nial R. | date = 2005 | title = Distances and metallicities for 17 Local Group galaxies | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 356 | issue = 4 | pages = 979–997 | bibcode = 2005MNRAS.356..979M | arxiv = astro-ph/0410489 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2004.08514.x}}</ref> <ref name="SIMBAD-M31">{{cite web | title = M 31 | url = http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=m31 | access-date = 30 September 2018}}</ref> <ref name="GAXEL">{{cite journal | date = 2007 | title = The GALEX Ultraviolet Atlas of Nearby Galaxies | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-12_173_2/page/185 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 173 | issue = 2 | pages = 185–255 | arxiv = astro-ph/0606440 | bibcode = 2007ApJS..173..185G | doi = 10.1086/516636 | last1 = Gil de Paz | first1 = Armando | last2 = Boissier | first2 = Samuel | last3 = Madore | first3 = Barry F. | display-authors=3 | last4 = Seibert | first4 = Mark | last5 = Joe | first5 = Young H. | last6 = Boselli | first6 = Alessandro | last7 = Wyder | first7 = Ted K. | last8=Thilker |first8=David A. | last9=Bianchi |first9=Luciana | last10 = Rey | first10 = Soo‐Chang | last11 = Rich | first11 = Robert Michael | last12 = Barlow | first12 = Tom A. | last13 = Conrow | first13 = Tim | last14 = Forster | first14 = Karl | last15 = Friedman | first15 = Peter G. | last16 = Martin | first16 = D. Christopher | last17 = Morrissey | first17 = Patrick | last18 = Neff | first18 = Susan G. | last19 = Schiminovich | first19 = David | last20 = Small | first20 = Todd | last21 = Donas | first21 = Jose | last22 = Heckman | first22 = Timothy M. | last23 = Lee | first23 = Young‐Wook | last24 = Milliard | first24 = Bruno | last25 = Szalay | first25 = Alex S. | last26 = Yi | first26 = Sukyoung | s2cid = 119085482}}</ref> <ref name="milky-way-collide">{{cite web | title = NASA's Hubble Shows Milky Way is Destined for Head-On Collision | publisher = NASA | date = 31 May 2012 | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/milky-way-collide.html | access-date = 12 July 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140604191905/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/milky-way-collide.html | archive-date = 4 June 2014}}</ref> <ref name="Frommert & Kronberg 2007">{{cite web |last1 = Frommert |first1 = Hartmut |last2 = Kronberg |first2 = Christine |date = 22 August 2007 |title = Messier Object Data, sorted by Apparent Visual Magnitude |url = http://messier.seds.org/dataMag.html |publisher = [[SEDS]] |access-date = 27 August 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070712184703/http://seds.lpl.arizona.edu/messier/dataMag.html |archive-date = 12 July 2007 |url-status = dead}}</ref> <ref name="NSOG">{{cite book | last1 = Kepple | first1 = George Robert | last2 = Sanner | first2 = Glen W. | date = 1998 | title = The Night Sky Observer's Guide | volume = 1 | page = 18 | publisher = Willmann-Bell | isbn = 978-0-943396-58-3}}</ref> <ref name="Aati">{{cite book | last = Davidson | first = Norman | date = 1985 | title = Astronomy and the imagination: a new approach to man's experience of the stars | url = https://archive.org/details/astronomyimagina0000davi | page = [https://archive.org/details/astronomyimagina0000davi/page/203 203] | publisher = Routledge Kegan & Paul | isbn = 978-0-7102-0371-7}}</ref> <ref name="Herschel 1785">{{cite journal | last = Herschel | first = William | author-link=William Herschel | date = 1785 | title = On the Construction of the Heavens | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] | volume = 75 | pages = 213–266 | doi = 10.1098/rstl.1785.0012 | s2cid = 186213203}}</ref> <ref name="Huggins & Miller 1864">{{cite journal | last = Huggins | first = William | author-link=William Huggins<!-- "A Supplement to On the Spectra of Some of the Fixed Stars, by Huggins and: | last2 = Miller | first2 = William A. --> | date = 1864 | title = On the Spectra of Some of the Nebulae | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] | volume = 154 | pages = 437–444 | doi = 10.1098/rstl.1864.0013 | bibcode = 1864RSPT..154..437H | doi-access = free}}</ref> <ref name="Backhouse 1888">{{cite journal | last = Backhouse | first = Thomas W. | date = 1888 | title = Nebula in Andromeda and Nova, 1885 | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 48 | issue = 3 | pages = 108–110 | bibcode = 1888MNRAS..48..108B | doi =10.1093/mnras/48.3.108 | doi-access = free}}</ref> <ref name="Slipher 1913">{{cite journal | last = Slipher | first = Vesto M. | author-link=Vesto Slipher | date = 1913 | title = The Radial Velocity of the Andromeda Nebula | journal = [[Lowell Observatory Bulletin]] | volume = 1 | pages = 56–57 | bibcode = 1913LowOB...2...56S}}</ref> <ref name="Curtis 1988">{{cite journal | last = Curtis | first = Heber Doust | author-link=Heber Doust Curtis | date = 1988 | title = Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory | journal = [[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] | volume = 100 | pages = 6 | bibcode = 1988PASP..100....6C | doi = 10.1086/132128 | doi-access = free}}</ref> <ref name="Öpik 1922">{{cite journal | last = Öpik | first = Ernst | author-link=Ernst Öpik | date = 1922 | title = An estimate of the distance of the Andromeda Nebula | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1922-06_55_5/page/406 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 55 | pages = 406–410 | bibcode = 1922ApJ....55..406O | doi = 10.1086/142680}}</ref> <ref name="Hubble 1929">{{cite journal | last = Hubble | first = Edwin P. | author-link=Edwin Hubble | date = 1929 | title = A spiral nebula as a stellar system, Messier 31 | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1929-03_69_2/page/103 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 69 | pages = 103–158 | bibcode = 1929ApJ....69..103H | doi = 10.1086/143167}}</ref> <ref name="Baade 1944">{{cite journal | last = Baade | first = Walter | author-link=Walter Baade | date = 1944 | title = The Resolution of Messier 32, NGC 205, and the Central Region of the Andromeda Nebula | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1944-09_100_2/page/137 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 100 | pages = 137 | bibcode = 1944ApJ...100..137B | doi = 10.1086/144650}}</ref> <ref name="Gribbin 2001">{{cite book | last = Gribbin | first = John R. | date = 2001 | title = The Birth of Time: How Astronomers Measure the Age of the Universe | url = https://archive.org/details/birthoftimehowas0000grib | page = [https://archive.org/details/birthoftimehowas0000grib/page/151 151] | publisher = [[Yale University Press]] | isbn = 978-0-300-08914-1}}</ref> <ref name="Brown & Hazard 1950">{{cite journal | last1 = Brown | first1 = Robert Hanbury | last2 = Hazard | first2 = Cyril | date = 1950 | title = Radio-frequency Radiation from the Great Nebula in Andromeda (M.31) | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1950-11-25_166_4230/page/901 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 166 | pages = 901–902 | bibcode = 1950Natur.166..901B | doi = 10.1038/166901a0 | issue = 4230 | s2cid = 4170236}}</ref> <ref name="Brown & Hazard 1951">{{cite journal | last1 = Brown | first1 = Robert Hanbury | last2 = Hazard | first2 = Cyril | date = 1951 | title = Radio emission from the Andromeda nebula | journal = [[MNRAS]] | volume = 111 | issue = 4 | pages = 357–367 | bibcode = 1951MNRAS.111..357B | doi=10.1093/mnras/111.4.357 | doi-access = free}}</ref> <ref name="van der Kruit & Allen 1976">{{cite journal | last1 = van der Kruit | first1 = Piet C. | last2 = Allen | first2 = Ronald J. | date = 1976 | title = The Radio Continuum Morphology of Spiral Galaxies | journal = [[Annual Review of Astronomy and Astrophysics]] | volume = 14 | issue = 1 | pages = 417–445 | doi = 10.1146/annurev.aa.14.090176.002221 | bibcode = 1976ARA&A..14..417V}}</ref> <ref name="Ingrosso 2009">{{cite journal | last1 = Ingrosso | first1 = Gabriele | last2 = Calchi Novati | first2 = Sebastiano | last3 = De Paolis | first3 = Francesco | display-authors=3 | last4 = Jetzer | first4 = Philippe | last5 = Nucita | first5 = Achille A. | last6 = Zakharov | first6 = Alexander F. | date = 2009 | title = Pixel-lensing as a way to detect extrasolar planets in M31 | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 399 | issue = 1 | pages = 219–228 | arxiv = 0906.1050 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2009.15184.x | bibcode = 2009MNRAS.399..219I | s2cid = 6606414}}</ref> <ref name="Beck 2020">{{cite journal | last1 = Beck | first1 = Rainer | last2 = Berkhuijsen | first2 = Elly M. | last3 = Giessuebel | first3 = Rene | display-authors=3 | last4 = Mulcahy | first4 = David D. | date = 2020 | title = Magnetic fields and cosmic rays in M 31 | journal = [[Astronomy & Astrophysics]] | volume = 633 | pages = A5 | arxiv = 1910.09634 | doi = 10.1051/0004-6361/201936481 | bibcode = 2020A&A...633A...5B | s2cid = 204824172}}</ref> <ref name="Holland 1998">{{cite journal | last = Holland | first = Stephen | date = 1998 | title = The Distance to the M31 Globular Cluster System | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_1998-05_115_5/page/1916 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 115 | issue = 5 | pages = 1916–1920 | bibcode = 1998AJ....115.1916H | doi = 10.1086/300348 | arxiv = astro-ph/9802088 | s2cid = 16333316}}</ref> <ref name="Stanek & Garnavich 1998">{{cite journal | last1 = Stanek | first1 = Krzysztof Z. | last2 = Garnavich | first2 = Peter M. | date = 1998 | title = Distance to M31 With the HST and Hipparcos Red Clump Stars | journal = [[Astrophysical Journal Letters]] | volume = 503 | issue = 2 | pages = 131–141 | arxiv = astro-ph/9802121 | doi = 10.1086/311539 | bibcode = 1998ApJ...503L.131S}}</ref> <ref name="Kalirai et al 2006">{{cite journal | last1 = Kalirai | first1 = Jasonjot Singh | last2 = Gilbert | first2 = Karoline M. | last3 = Guhathakurta | first3 = Puragra | display-authors=3 | last4 = Majewski | first4 = Steven R. | last5 = Ostheimer | first5 = James C. | last6 = Rich | first6 = Robert Michael | last7 = Cooper | first7 = Michael C. | last8 = Reitzel | first8 = David B. | last9 = Patterson | first9 = Richard J. | date = 2006 | title = The Metal-Poor Halo of the Andromeda Spiral Galaxy (M31) | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-09-01_648_1/page/389 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 648 | issue = 1 | pages = 389–404 | arxiv = astro-ph/0605170 | bibcode = 2006ApJ...648..389K | doi = 10.1086/505697 | s2cid = 15396448}}</ref> <ref name="vdb">{{cite journal | last1=van den Bergh |first1=Sidney | date = 1999 | title = The local group of galaxies | journal = [[Astronomy and Astrophysics Review]] | volume = 9 | issue = 3–4 | pages = 273–318 | bibcode = 1999A&ARv...9..273V | doi = 10.1007/s001590050019 | s2cid=119392899}}</ref> <ref name="Liller & Mayer 1987">{{cite journal | last1 = Liller | first1 = William | last2 = Mayer | first2 = Ben | date = 1987 | title = The Rate of Nova Production in the Galaxy | journal = [[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] | volume = 99 | pages = 606–609 | bibcode = 1987PASP...99..606L | doi = 10.1086/132021}}</ref> <ref name="Beaton 2006">{{cite journal | last1 = Beaton | first1 = Rachael L. | last2 = Majewski | first2 = Steven R. | last3 = Guhathakurta | first3 = Puragra | display-authors=3 | last4 = Skrutskie | first4 = Michael F. | last5 = Cutri | first5 = Roc M. | last6 = Good | first6 = John | last7 = Patterson | first7 = Richard J. | last8=Athanassoula | first8=Évangélie | last9 = Bureau | first9 = Martin | date = 2006 | title = Unveiling the Boxy Bulge and Bar of the Andromeda Spiral Galaxy | journal = [[Astrophysical Journal Letters]] | volume = 658 | issue = 2 | pages = L91 | bibcode = 2007ApJ...658L..91B | doi = 10.1086/514333 | arxiv = astro-ph/0605239 | s2cid = 889325}}</ref> <ref name="Chapman et al 2006">{{cite journal | last1 = Chapman | first1 = Scott C. | last2 = Ibata | first2 = Rodrigo A. | last3 = Lewis | first3 = Geraint F. | display-authors=3 | last4 = Ferguson | first4 = Annette M. N. | last5 = Irwin | first5 = Michael J. | last6 = McConnachie | first6 = Alan W. | last7 = Tanvir | first7 = Nial R. | date = 2006 | title = A kinematically selected, metal-poor spheroid in the outskirts of M31 | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-12-10_653_1/page/255 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 653 | issue = 1 | pages = 255–266 | arxiv = astro-ph/0602604 | doi = 10.1086/508599 | bibcode = 2006ApJ...653..255C | s2cid = 14774482}} Also see the press release, {{cite press release | publisher = [[Caltech|Caltech Media Relations]] | date = 27 February 2006 | title = Andromeda's Stellar Halo Shows Galaxy's Origin to Be Similar to That of Milky Way | url = http://pr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR12801.html | access-date = 24 May 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060509072644/http://pr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR12801.html | archive-date = 9 May 2006 | url-status = dead | df = dmy-all}}</ref> <ref name="UC Santa Cruz 2001">{{cite press release |publisher=[[UC Santa Cruz]] |date=9 January 2001 |title=Astronomers Find Evidence of an Extreme Warp in the Stellar Disk of the Andromeda Galaxy |url=http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/archive/00-01/01-01/andromeda.html |access-date=24 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519081929/http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/archive/00-01/01-01/andromeda.html |archive-date=19 May 2006 |url-status=dead}}</ref> <ref name="Rubin & Ford 1970">{{cite journal | last1 = Rubin | first1 = Vera C. | last2 = Ford | first2 = W. Kent Jr. | date = 1970 | title = Rotation of the Andromeda Nebula from a Spectroscopic Survey of Emission | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1970-01_159_1/page/n382 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 159 | pages = 379 | bibcode = 1970ApJ...159..379R | doi = 10.1086/150317}}</ref> <ref name="Arp 1964">{{cite journal | last = Arp | first = Halton | author-link=Halton Arp | date = 1964 | title = Spiral Structure in M31 | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1964-05-15_139_4/page/1045 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 139 | pages = 1045 | bibcode = 1964ApJ...139.1045A | doi = 10.1086/147844}}</ref> <ref name="Braun 1991">{{cite journal | last = Braun | first = Robert | date = 1991 | title = The distribution and kinematics of neutral gas, HI region in M31 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 372 | pages = 54–66 | bibcode = 1991ApJ...372...54B | doi = 10.1086/169954 | title-link = HI region}}</ref> <ref name="ESA 1998-10-14">{{cite press release | publisher = [[European Space Agency]] | date = 14 October 1998 | title = ISO unveils the hidden rings of Andromeda | url = http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=12748 | access-date = 24 May 2006}}</ref> <ref name="Harvard-Smithsonian 2006-10-18">{{cite news | first1=David A. |last1=Aguilar | first2=Christine |last2=Pulliam | date = 18 October 2006 | title = Busted! Astronomers Nab Culprit in Galactic Hit-and-Run | publisher = [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] | url = http://www.cfa.harvard.edu/news/2006-28 | access-date = 6 October 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141008143627/http://www.cfa.harvard.edu/news/2006-28 | archive-date = 8 October 2014 | url-status = live}}</ref> <ref name="Bullock & Johnston 2005">{{cite journal | last1 = Bullock | first1 = James S. | last2 = Johnston | first2 = Kathryn V. | date = 2005 | title = Tracing Galaxy Formation with Stellar Halos I: Methods | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2005-12-20_635_2/page/931 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 635 | issue = 2 | pages = 931–949 | arxiv = astro-ph/0506467 | bibcode = 2005ApJ...635..931B | doi = 10.1086/497422 | s2cid = 14500541}}</ref> <ref name="Lauer">{{cite journal | last1 = Lauer | first1 = Tod R. | last2 = Faber | first2 = Sandra M. | last3 = Groth | first3 = Edward J. | display-authors=3 | last4 = Shaya | first4 = Edward J. | last5 = Campbell | first5 = Bel | last6 = Code | first6 = Arthur | last7 = Currie | first7 = Douglas G. | last8 = Baum | first8 = William A. | last9 = Ewald | first9 = Shawn P. | last10=Hester |first10=J. Jeff | last11=Holtzman |first11=Jon A. | last12=Kristian |first12=Jerome | last13=Light |first13=Robert M. | last14=Lynds |first14=C. Roger | last15=O'Neill |first15=Earl J. Jr. | date = 1993 | title = Planetary camera observations of the double nucleus of M31 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 106 | issue = 4 | pages = 1436–1447, 1710–1712 | bibcode = 1993AJ....106.1436L | doi = 10.1086/116737 | url = https://authors.library.caltech.edu/52347/1/1993AJ____106_1436L.pdf}}</ref> <ref name="Bender et al 2005">{{cite journal | last1 = Bender | first1 = Ralf | last2 = Kormendy | first2 = John | last3 = Bower | first3 = Gary | display-authors=3 | last4 = Green | first4 = Richard | last5 = Thomas | first5 = Jens | last6 = Danks | first6 = Anthony C. | last7 = Gull | first7 = Theodore | last8 = Hutchings | first8 = J. B. | last9 = Joseph | first9 = C. L. | date = 2005 | title = HST STIS Spectroscopy of the Triple Nucleus of M31: Two Nested Disks in Keplerian Rotation around a Supermassive Black Hole | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2005-09-20_631_1/page/280 | journal = [[Astrophysical Journal]] | volume = 631 | issue = 1 | pages = 280–300 | bibcode = 2005ApJ...631..280B | arxiv = astro-ph/0509839 | doi = 10.1086/432434 | last10 = Kaiser | first10 = M. E. | last11 = Lauer | first11 = Tod R. | last12 = Nelson | first12 = Charles H. | last13 = Richstone | first13 = Douglas | last14 = Weistrop | first14 = Donna | last15 = Woodgate | first15 = Bruce | s2cid = 53415285}}</ref> <ref name="Gebhardt et al 2000">{{cite journal | last1 = Gebhardt | first1 = Karl | last2 = Bender | first2 = Ralf | last3 = Bower | first3 = Gary | display-authors=3 | last4 = Dressler | first4 = Alan | last5 = Faber | first5 = S. M. | last6 = Filippenko | first6 = Alexei V. | last7 = Green | first7 = Richard | last8 = Grillmair | first8 = Carl | last9 = Ho | first9 = Luis C. | date=June 2000 | title = A Relationship between Nuclear Black Hole Mass and Galaxy Velocity Dispersion | journal = The Astrophysical Journal | volume = 539 | issue = 1 | pages = L13–L16 | arxiv = astro-ph/0006289 | bibcode = 2000ApJ...539L..13G | doi = 10.1086/312840 | last10 = Kormendy | first10 = John | last11 = Lauer | first11 = Tod R. | last12 = Magorrian | first12 = John | last13 = Pinkney | first13 = Jason | last14 = Richstone | first14 = Douglas | last15 = Tremaine | first15 = Scott | s2cid = 11737403}}</ref> <ref name="Tremaine 1995">{{cite journal | last = Tremaine | first = Scott | date = 1995 | title = An Eccentric-Disk Model for the Nucleus of M31 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 110 | pages = 628–633 | arxiv = astro-ph/9502065 | bibcode = 1995AJ....110..628T | doi = 10.1086/117548 | s2cid = 8408528}}</ref> <ref name="hubblesite 1993-07-20">{{cite press release | date = 20 July 1993 | title = Hubble Space Telescope Finds a Double Nucleus in the Andromeda Galaxy | url = http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1993/18/text/ | publisher = Hubble News Desk | access-date = 26 May 2006}}</ref> <ref name="Schewe & Stein 1993">{{cite news |last1=Schewe |first1=Phillip F. |last2=Stein |first2=Ben |date=26 July 1993 |title=The Andromeda Galaxy has a Double Nucleus |work=Physics News Update |publisher=[[American Institute of Physics]] |url=http://www.aip.org/pnu/1993/split/pnu138-2.htm |access-date=10 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815062838/http://www.aip.org/pnu/1993/split/pnu138-2.htm |archive-date=15 August 2009}}</ref> <ref name="Fujimoto et al 1969">{{cite journal | last1 = Fujimoto | first1 = Mitsuaki | last2 = Hayakawa | first2 = Satio | last3 = Kato | first3 = Takako | date = 1969 | title = Correlation between the Densities of X-Ray Sources and Interstellar Gas | journal = [[Astrophysics and Space Science]] | volume = 4 | issue = 1 | pages = 64–83 | bibcode = 1969Ap&SS...4...64F | doi = 10.1007/BF00651263 | s2cid = 120251156}}</ref> <ref name="Peterson 1973">{{cite book | last = Peterson | first = Laurence E. | date = 1973 | chapter = Hard Cosmic X-Ray Sources | editor = Bradt, Hale |editor2=Giacconi, Riccardo | title = X- and Gamma-Ray Astronomy, Proceedings of IAU Symposium no. 55 held in Madrid, Spain, 11–13 May 1972 | journal = X- and Gamma-Ray Astronomy | volume = 55 | pages = 51–73 | publisher = [[International Astronomical Union]] | bibcode = 1973IAUS...55...51P | doi = 10.1007/978-94-010-2585-0_5 | isbn = 978-90-277-0337-8}}</ref> <ref name="Marelli et al. 2017">{{cite journal | last1=Marelli | first1=Martino | last2=Tiengo | first2=Andrea | last3=De Luca | first3=Andrea | display-authors=3 | last4=Salvetti | first4=David | last5=Saronni | first5=Luca | last6=Sidoli | first6=Lara | last7=Paizis | first7=Adamantia | last8=Salvaterra | first8=Ruben | last9=Belfiore | first9=Andrea | last10=Israel | first10=Gianluca | last11=Haberl | first11=Frank | last12=D'Agostino | first12=Daniele | date=2017 | title=Discovery of periodic dips in the brightest hard X-ray source of M31 with EXTraS | journal=The Astrophysical Journal Letters | volume=851 | issue=2 | pages=L27 | bibcode=2017ApJ...851L..27M | doi=10.3847/2041-8213/aa9b2e | arxiv=1711.05540 | s2cid=119266242}}</ref> <ref name="Barnard Kolb & Osborne 2005">{{cite arXiv | last1 = Barnard | first1 = Robin | last2 = Kolb | first2 = Ulrich C. | last3 = Osborne | first3 = Julian P. | date = 2005 | title = Timing the bright X-ray population of the core of M31 with XMM-Newton | eprint = astro-ph/0508284}}</ref> <ref name="Barmby & Huchra 2001">{{cite journal | last1=Barmby |first1=Pauline | last2=Huchra |first2=John P. | date = 2001 | title = M31 Globular Clusters in the ''Hubble Space Telescope'' Archive. I. Cluster Detection and Completeness | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2001-11_122_5/page/2458 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 122 | issue = 5 | pages = 2458–2468 | doi = 10.1086/323457 | bibcode = 2001AJ....122.2458B | arxiv = astro-ph/0107401 | s2cid=117895577}}</ref> <ref name="hubblesite 1996-04-24">{{cite press release | publisher = Hubble news desk STSci-1996-11 | date = 24 April 1996 | title = Hubble Spies Globular Cluster in Neighboring Galaxy | url = http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/11/ | access-date = 26 May 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060701083419/http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/1996/11/ | archive-date = 1 July 2006 | url-status = live}}</ref> <ref name="Meylan et al 2001">{{cite journal | last1 = Meylan | first1 = Georges | last2 = Sarajedini | first2 = Ata | last3 = Jablonka | first3 = Pascale | display-authors=3 | last4 = Djorgovski | first4 = S. George | last5 = Bridges | first5 = Terry | last6 = Rich | first6 = Robert Michael | date = 2001 | title = G1 in M31&nbsp;– Giant Globular Cluster or Core of a Dwarf Elliptical Galaxy? | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2001-08_122_2/page/830 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 122 | issue = 2 | pages = 830–841 | doi = 10.1086/321166 | bibcode = 2001AJ....122..830M | arxiv = astro-ph/0105013 | s2cid = 17778865}}</ref> <ref name="Huxor et al 2005">{{cite journal | last1 = Huxor | first1 = Avon P. | last2 = Tanvir | first2 = Nial R. | last3 = Irwin | first3 = Michael J. | display-authors=3 | last4 = Ibata | first4 = Rodrigo A. | last5 = Collett | first5 = James L. | last6 = Ferguson | first6 = Annette M. N. | last7 = Bridges | first7 = Terry | last8 = Lewis | first8 = Geraint F. | date = 2005 | title = A new population of extended, luminous, star clusters in the halo of M31 | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 360 | issue = 3 | pages = 993–1006 | arxiv = astro-ph/0412223 | bibcode = 2005MNRAS.360.1007H | doi = 10.1111/j.1365-2966.2005.09086.x | s2cid = 6215035}}</ref> <ref name="Bekki et al 2001">{{cite journal | last1 = Bekki | first1 = Kenji | last2 = Couch | first2 = Warrick J. | last3 = Drinkwater | first3 = Michael J. | display-authors=3 | last4 = Gregg | first4 = Michael D. | date = 2001 | title = A New Formation Model for M32: A Threshed Early-type Spiral? | journal = [[Astrophysical Journal Letters]] | volume = 557 | issue = 1 | pages = L39–L42 | bibcode = 2001ApJ...557L..39B | arxiv = astro-ph/0107117 | doi = 10.1086/323075 | s2cid = 18707442}}</ref> <ref name="Ibata et al 2001">{{cite journal | last1 = Ibata | first1 = Rodrigo A. | last2 = Irwin | first2 = Michael J. | last3 = Lewis | first3 = Geraint F. | display-authors=3 | last4 = Ferguson | first4 = Annette M. N. | last5 = Tanvir | first5 = Nial R. | date = 2001 | title = A giant stream of metal-rich stars in the halo of the galaxy M31 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-07-05_412_6842/page/49 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 412 | issue = 6842 | pages = 49–52 | doi = 10.1038/35083506 | pmid = 11452300 | arxiv = astro-ph/0107090 | bibcode = 2001Natur.412...49I | s2cid = 4413139}}</ref> <ref name="Young 2000">{{cite journal | last = Young | first = Lisa M. | date = 2000 | title = Properties of the Molecular Clouds in NGC 205 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2000-11_120_5/page/2460 | journal = [[Astronomical Journal]] | volume = 120 | issue = 5 | pages = 2460–2470 | doi = 10.1086/316806 | bibcode = 2000AJ....120.2460Y | arxiv = astro-ph/0007169 | s2cid = 18728927}}</ref> <ref name="Koch & Grebel 2006">{{cite journal | last1=Koch | first1=Andreas | last2=Grebel | first2=Eva K. | date=March 2006 |title=The Anisotropic Distribution of M31 Satellite Galaxies: A Polar Great Plane of Early-type Companions | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-03_131_3/page/1405 | journal=[[Astronomical Journal]] | volume=131 | issue=3 | pages=1405–1415 | arxiv=astro-ph/0509258 | bibcode=2006AJ....131.1405K | doi=10.1086/499534 | s2cid=3075266}}</ref> <ref name="Cox & Loeb 2008">{{cite journal | last1 = Cox | first1 = Thomas J. | last2 = Loeb | first2 = Abraham | date = 2008 | title = The collision between the Milky Way and Andromeda | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 386 | issue = 1 | pages = 461–474 | bibcode = 2008MNRAS.386..461C | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x | arxiv = 0705.1170 | s2cid = 14964036}}</ref> <ref name="Cain 2007">{{cite web | last = Cain | first = Fraser | date = 2007 | title = When Our Galaxy Smashes Into Andromeda, What Happens to the Sun? | work = [[Universe Today]] | url = http://www.universetoday.com/2007/05/10/when-our-galaxy-smashes-into-andromeda-what-happens-to-the-sun/ | access-date = 16 May 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070517021426/http://www.universetoday.com/2007/05/10/when-our-galaxy-smashes-into-andromeda-what-happens-to-the-sun/ | archive-date = 17 May 2007 | url-status = live}}</ref> <ref name="Moskvitch 2010">{{cite news | last = Moskvitch | first = Katia | date = 25 November 2010 | title = Andromeda 'born in a collision' | url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11833356 | work = [[BBC News]] | access-date = 25 November 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101126042510/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11833356 | archive-date = 26 November 2010 | url-status = live}}</ref> <ref name="adam">{{cite journal|arxiv=1110.3769|doi=10.1088/0004-637X/745/2/156|title=Cepheid Period-Luminosity Relations in the Near-Infrared and the Distance to M31 from Thehubble Space Telescopewide Field Camera 3|year=2012|last1=Riess|first1=Adam G.|last2=Fliri|first2=Jürgen|last3=Valls-Gabaud|first3=David|journal=The Astrophysical Journal|volume=745|issue=2|page=156|bibcode=2012ApJ...745..156R|s2cid=119113794}}</ref> <ref name="Kafle2018">{{cite journal | first1 = Prajwal R. |last1=Kafle | first2 = Sanjib |last2=Sharma | first3 = Geraint F. |last3=Lewis | display-authors=3 | first4 = Aaron S. G. |last4=Robotham | first5 = Simon P. | last5=Driver | title = The Need for Speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda Galaxy | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 475 | issue = 3 | date = 1 February 2018 | pages=4043–4054 | bibcode = 2018MNRAS.475.4043K | issn=0035-8711 | doi = 10.1093/mnras/sty082|arxiv = 1801.03949 |s2cid=54039546}}</ref> <ref name="Jorge Peñarrubia2014">{{cite journal | first1=Jorge |last1=Peñarrubia | first2=Yin-Zhe |last2=Ma | first3=Matthew G. |last3=Walker | first4=Alan W. |last4=McConnachie | title=A dynamical model of the local cosmic expansion | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=433 | issue=3 | date=29 July 2014 | pages=2204–2222 | bibcode= 2014MNRAS.443.2204P | doi=10.1093/mnras/stu879|arxiv = 1405.0306 |s2cid=119295582}}</ref> <ref name="Ueda2014">{{cite journal | first1=Junko | last1=Ueda | first2=Daisuke |last2=Iono | first3=Min S. |last3=Yun | display-authors=3 | first4=Alison F. |last4=Crocker | first5=Desika |last5=Narayanan | first6=Shinya |last6=Komugi | first7=Daniel |last7=Espada | first8=Bunyo |last8=Hatsukade | first9=Hiroyuki |last9=Kaneko | first10=Yuichi |last10=Matsuda | first11=Yoichi |last11=Tamura | first12=David J. |last12=Wilner | first13=Ryohei |last13=Kawabe | first14=Hsi-An |last14=Pan | title=Cold molecular gas in merger remnants. I. Formation of molecular gas disks | journal=The Astrophysical Journal Supplement Series | volume=214 | issue=1 | pages=1 | bibcode= 2014ApJS..214....1U | doi=10.1088/0067-0049/214/1/1 | arxiv = 1407.6873 | year=2014 | s2cid=716993}}</ref> <ref name="Davidge & McCoonnachie 2012">{{cite journal | last1 = Davidge | first1 = Timothy (Tim) J. | last2 = McConnachie | first2 = Alan W. | last3 = Fardal | first3 = Mark A. | display-authors=3 | last4 = Fliri | first4 = Jürgen | last5 = Valls-Gabaud | first5 = David | last6 = Chapman | first6 = Scott C. | last7 = Lewis | first7 = Geraint F. | last8 = Rich | first8 = Robert Michael | date = 2012 | title = The Recent Stellar Archeology of M31 – The Nearest Red Disk Galaxy | journal = [[The Astrophysical Journal]] | volume = 751 | issue = 1 | bibcode = 2012ApJ...751...74D | doi = 10.1088/0004-637X/751/1/74 | arxiv = 1203.6081 | pages = 74 | s2cid = 59933737}}</ref> <ref name="Kafle et al. 2018">{{cite journal | last1=Kafle |first1=Prajwal R. | last2=Sharma |first2=Sanjib | last3=Lewis |first3=Geraint F. | display-authors=3 | last4=Robotham |first4=Aaron S. G. | last5=Driver |first5=Simon P. | title=The need for speed: escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | date=2018 | volume=475 | issue=3 | pages=4043–4054 | bibcode=2018MNRAS.475.4043K | doi=10.1093/mnras/sty082|arxiv = 1801.03949 |s2cid=54039546}}</ref> <ref name="Barmby 2006">{{cite journal | last1=Barmby |first1=Pauline | last2=Ashby |first2=Matthew L. N. | last3=Bianchi |first3=Luciana | display-authors=3 | last4=Engelbracht |first4=Charles W. | last5=Gehrz |first5=Robert D. | last6=Gordon |first6=Karl D. | last7=Hinz |first7=Joannah L. | last8=Huchra |first8=John P. | last9=Humphreys |first9=Roberta M. | last10=Pahre |first10=Michael A. | last11=Pérez-González |first11=Pablo G. | last12=Polomski |first12=Elisha F. | last13=Rieke |first13=George H. | last14=Thilker |first14=David A. | last15=Willner |first15=Steven P. | last16=Woodward |first16=Charles E. | title=Dusty Waves on a Starry Sea: The Mid-Infrared View of M31 | journal=The Astrophysical Journal | date=2006 | volume=650 | issue=1 | pages=L45–L49 | bibcode=2006ApJ...650L..45B | doi=10.1086/508626|arxiv = astro-ph/0608593 |s2cid=16780719}}</ref> <ref name="Barmby2007">{{cite journal | last1=Barmby |first1=Pauline | last2=Ashby |first2=Matthew L. N. | last3=Bianchi |first3=Luciana | display-authors=3 | last4=Engelbracht |first4=Charles W. | last5=Gehrz |first5=Robert D. | last6=Gordon |first6=Karl D. | last7=Hinz |first7=Joannah L. | last8=Huchra |first8=John P. | last9=Humphreys |first9=Roberta M. | last10=Pahre |first10=Michael A. | last11=Pérez-González |first11=Pablo G. | last12=Polomski |first12=Elisha F. | last13=Rieke |first13=George H. | last14=Thilker |first14=David A. | last15=Willner |first15=Steven P. | last16=Woodward |first16=Charles E. | title=Erratum: ''Dusty Waves on a Starry Sea: The Mid-Infrared View of M31'' | journal=The Astrophysical Journal | date=2007 | volume=655 | issue=1 | pages=L61 | bibcode=2007ApJ...655L..61B | doi=10.1086/511682| doi-access=free}}</ref> <ref name="Tamm2012">{{cite journal | last1=Tamm |first1=Antti | last2=Tempel |first2=Elmo | last3=Tenjes |first3=Peeter | display-authors=3 | last4=Tihhonova |first4=Olga | last5=Tuvikene |first5=Taavi | title=Stellar mass map and dark matter distribution in M 31 | journal=Astronomy & Astrophysics | date=2012 | volume=546 | bibcode=2012A&A...546A...4T | doi=10.1051/0004-6361/201220065|arxiv = 1208.5712 | pages=A4|s2cid=54728023}}</ref> <ref name="SA-20190308">{{cite news |last=Starr |first=Michelle |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |date=8 March 2019 |work=ScienceAlert.com |access-date=8 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=8 March 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="ARX-20190208">{{cite journal |arxiv=1804.11348 |author=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |pages=118 |date=2 February 2019 |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |bibcode=2019ApJ...873..118W|s2cid=85463973}}</ref> <ref name="BraunThilkerWalterbosCorbelli2009">{{cite journal | last1=Braun | first1=Robert | last2=Thilker |first2=David A. | last3=Walterbos |first3=René A. M. | last4=Corbelli |first4=Edvige | title=A Wide-Field High-Resolution H I Mosaic of Messier 31. I. Opaque Atomic Gas and Star Formation Rate Density | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-04-20_695_2/page/937 | journal=The Astrophysical Journal | date=2009 | volume=695 | issue=2 | pages=937–953 | bibcode=2009ApJ...695..937B | doi=10.1088/0004-637X/695/2/937|arxiv = 0901.4154 | s2cid=17996197}}</ref> <ref name="Andromedandust">{{cite journal | last1=Draine |first1=Bruce T. | last2=Aniano |first2=Gonzalo | last3=Krause |first3=Oliver | display-authors=3 | last4=Groves |first4=Brent | last5=Sandstrom |first5=Karin | last6=Braun |first6=Robert | last7=Leroy |first7=Adam | last8=Klaas |first8=Ulrich | last9=Linz |first9=Hendrik | last10=Rix |first10=Hans-Walter | last11=Schinnerer |first11=Eva | last12=Schmiedeke |first12=Anika | last13=Walter |first13=Fabian | title=Andromeda's Dust | journal=The Astrophysical Journal | date=2014 | volume=780 | issue=2 | bibcode=2014ApJ...780..172D | doi=10.1088/0004-637X/780/2/172|arxiv = 1306.2304 | pages=172|s2cid=118999676}}</ref> <ref name="Karachentsev2004">{{cite journal | last1=Karachentsev |first1=Igor D. | last2=Karachentseva |first2=Valentina E. | last3=Huchtmeier |first3=Walter K. | last4=Makarov |first4=Dmitry I. | title=A Catalog of Neighboring Galaxies | journal=The Astronomical Journal | date=2003 | volume=127 | issue=4 | pages=2031–2068 | bibcode=2004AJ....127.2031K | doi=10.1086/382905| doi-access=free}}</ref> <ref name="McCall2014">{{cite journal | last=McCall |first=Marshall L. | title=A Council of Giants | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | date=2014 | volume=440 | issue=1 | pages=405–426 | bibcode=2014MNRAS.440..405M | doi=10.1093/mnras/stu199|arxiv = 1403.3667 |s2cid=119087190}}</ref> <ref name="Tempel2010">{{cite journal | last1=Tempel |first1=Elmo | last2=Tamm |first2=Antti | last3=Tenjes |first3=Peeter | title=Dust-corrected surface photometry of M 31 from Spitzer far-infrared observations | journal=Astronomy and Astrophysics | date=2010 | volume=509 | id=wA91 | bibcode=2010A&A...509A..91T | doi=10.1051/0004-6361/200912186|arxiv = 0912.0124 | pages=A91 |s2cid=118705514}}</ref> <ref name="Bergh1991">{{cite journal | last1=van den Bergh |first1=Sidney | title=The Stellar Populations of M31 | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | date=1991 | volume=103 | pages=1053–1068 | doi=10.1086/132925 | bibcode=1991PASP..103.1053V}}</ref> <ref name="Hodge1966">{{cite book | last=Hodge | first=Paul W. | author-link=Paul W. Hodge | title=Galaxies and Cosmology | date=1966 | publisher=McGraw Hill | url=https://archive.org/stream/GalaxiesCosmology/Hodge-GalaxiesCosmology#page/n53/mode/1up}}</ref> <ref name="Simien1978">{{cite journal | last1=Simien |first1=François | last2=Pellet |first2=André | last3=Monnet |first3=Guy | display-authors=3 | last4=Athanassoula |first4=Évangélie | last5=Maucherat |first5=André J. | last6=Courtès|first6=Georges | title=The spiral structure of M31 – A morphological approach | url=https://archive.org/details/astronomy-and-astrophysics_1978-06_67_1/page/73 | journal=Astronomy and Astrophysics | date=1978 | volume=67 | issue=1 | pages=73–79 | bibcode=1978A&A....67...73S}}</ref> <ref name="Haas2000">{{cite journal | title=Cold dust in M31 as mapped by ISO | last=Haas |first=Martin | journal=The Interstellar Medium in M31 and M33. Proceedings 232. WE-Heraeus Seminar | date=2000 | pages=69–72 | bibcode=2000immm.proc...69H}}</ref> <ref name="Walterbos1988">{{cite journal | last1=Walterbos |first1=René A. M. | last2=Kennicutt |first2=Robert C. Jr. | title=An optical study of stars and dust in the Andromeda galaxy | url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-astronomy-and-astrophysics_1988_26/page/61 | journal=Astronomy and Astrophysics | date=1988 | volume=198 | pages=61–86 | bibcode=1988A&A...198...61W}}</ref> <ref name="M31youngclusters">{{cite book | last1=Morrison |first1=Heather | last2=Caldwell |first2=Nelson | last3=Harding |first3=Paul | display-authors=3 | last4=Kriessler |first4=Jeff | last5=Rose |first5=James A. | last6=Schiavon |first6=Ricardo | title=Young Star Clusters in M 31 | journal=Galaxies in the Local Volume, Astrophysics and Space Science Proceedings | volume=5 | date=2008 | pages=227–230 | bibcode= 2008ASSP....5..227M | doi=10.1007/978-1-4020-6933-8_50|arxiv = 0708.3856 |series=Astrophysics and Space Science Proceedings | isbn=978-1-4020-6932-1 | s2cid=17519849}}</ref> <ref name="Andromedan10kpcring">{{cite journal | last1=Pagani |first1=Laurent | last2=Lequeux |first2=James | last3=Cesarsky |first3=Diego | display-authors=3 | last4=Donas |first4=José | last5=Milliard |first5=Bruno | last6=Loinard |first6=Laurent | last7=Sauvage |first7=Marc | title=Mid-infrared and far-ultraviolet observations of the star-forming ring of M 31 | journal=Astronomy & Astrophysics | date=1999 | volume=351 | pages=447–458 | bibcode=1999A&A...351..447P|arxiv = astro-ph/9909347}}</ref> <ref name="Gordon2006">{{cite journal | last1=Gordon |first1=Karl D. | last2=Bailin|first2=J. | last3=Engelbracht |first3=Charles W. | display-authors=3 | last4=Rieke |first4=George H. | last5=Misselt|first5=K. A. | last6=Latter|first6=W. B. | last7=Young|first7=E. T. | last8=Ashby |first8=Matthew L. N. | last9=Barmby |first9=Pauline | last10=Gibson|first10=B. K. | last11=Hines|first11=D. C. | last12=Hinz |first12=Joannah L. | last13=Krause|first13=O. | last14=Levine|first14=D. A. | last15=Marleau|first15=F. R. | last16=Noriega-Crespo|first16=A. | last17=Stolovy|first17=S. | last18=Thilker |first18=David A. | last19=Werner|first19=M. W. | title=Spitzer MIPS Infrared Imaging of M31: Further Evidence for a Spiral-Ring Composite Structure | journal=The Astrophysical Journal | date=2006 | volume=638 | pages=L87–L92 | bibcode=2006ApJ...638L..87G | doi=10.1086/501046|arxiv = astro-ph/0601314 | issue=2 |s2cid=15495044}}</ref> <ref name="Block2006">{{cite journal | last1=Block |first1=David L. | last2=Bournaud |first2=Frédéric | last3=Combes |first3=Françoise | display-authors=3 | last4=Groess |first4=Robert | last5=Barmby |first5=Pauline | last6=Ashby |first6=Matthew L. N. | last7=Fazio |first7=Giovanni G. | last8=Pahre |first8=Michael A. | last9=Willner |first9=Steven P. | title=An almost head-on collision as the origin of the two off-centre rings in the Andromeda galaxy | journal=Nature | date=2006 | volume=443 | pages=832–834 | bibcode=2006Natur.443..832B | doi=10.1038/nature05184|arxiv = astro-ph/0610543 | issue=1 | pmid=17051212|s2cid=4426420}}</ref> <ref name="prostak-2012">{{cite news |title=Microquasar in Andromeda Galaxy Amazes Astronomers |url=http://www.sci-news.com/astronomy/article00779.html |agency= Sci-News.com |date=14 December 2012 |first= Sergio |last= Prostak}}</ref> <ref name="SuperStr">{{cite journal |date = 2006 |title = A 'super' star cluster grown old: the most massive star cluster in the Local Group |journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages =1443–1450 |volume =368 |bibcode= 2006MNRAS.368.1443M |last1=Ma|first1=Jun |last2= de Grijs |first2=Richard |last3= Yang|first3=Yanbin |display-authors=3 |last4= Zhou|first4=Xu |last5= Chen|first5=Jiansheng |last6= Jiang|first6=Zhaoji |last7= Wu|first7=Zhen-Yu |last8= Wu|first8=Jianghua |doi = 10.1111/j.1365-2966.2006.10231.x |issue = 3 |arxiv = astro-ph/0602608|s2cid = 15947017}}</ref> <ref name="Cohen06">{{cite journal |last = Cohen |first = Judith G. |date = 2006 |title = The Not So Extraordinary Globular Cluster 037-B327 in M31 |journal = The Astrophysical Journal |pages = L21–L23 |volume = 653 |issue = 1 |bibcode = 2006ApJ...653L..21C |doi = 10.1086/510384 |arxiv = astro-ph/0610863 |s2cid = 1733902 |url = http://authors.library.caltech.edu/7276/1/COHapjl06.pdf |access-date = 2022-03-02 |archive-date = 2022-04-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220401052826/http://authors.library.caltech.edu/7276/1/COHapjl06.pdf |url-status = dead }}</ref> <ref name="Formations">{{cite journal |date= 2004 |title = Globular Cluster and Galaxy Formation: M31, the Milky Way, and Implications for Globular Cluster Systems of Spiral Galaxies |url= https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-10-10_614_1/page/158 |journal = Astrophysical Journal |pages = 158–166 |volume = 614 |issue = 1 |bibcode = 2004ApJ...614..158B |last1= Burstein|first1=David |last2= Li|first2=Yong |last3= Freeman|first3=Kenneth C. |display-authors=3 |last4= Norris|first4=John E. |last5= Bessell|first5=Michael S. |last6= Bland-Hawthorn|first6=Joss |last7= Gibson|first7=Brad K. |last8= Beasley|first8=Michael A. |last9= Lee|first9=Hyun-chul |last10=Barbuy|first10=Beatriz |last11=Huchra|first11=John P. |last12=Brodie|first12=Jean P. |last13=Forbes|first13=Duncan A. |doi = 10.1086/423334 |arxiv = astro-ph/0406564 |s2cid = 56003193}}</ref> <ref name="Rudenko">{{cite journal |last=Rudenko |first=Pavlo |title=Intermediate age clusters in the field containing M31 and M32 stars |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=138 |issue=6 |pages=1985–1989 |date=2009 |doi=10.1088/0004-6256/138/6/1985 |author2=Worthey, Guy |author3=Mateo, Mario |bibcode = 2009AJ....138.1985R |doi-access=free}}</ref> <ref name="GalaxyMass">"The median values of the Milky Way and Andromeda masses are M<sub>G</sub> = {{val|0.8|0.4|0.3|e=12|u=solar mass}} and M<sub>A</sub> = {{val|1.5|0.5|0.4|e=12|u=solar mass}} at a 68% level" {{cite journal | first1=Jorge |last1=Peñarrubia | first2=Yin-Zhe |last2=Ma | first3=Matthew G. |last3=Walker | first4=Alan W. |last4=McConnachie | title=A dynamical model of the local cosmic expansion | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=433 | issue=3 | date=29 July 2014 | pages=2204–2222 | bibcode= 2014MNRAS.443.2204P | doi=10.1093/mnras/stu879|arxiv = 1405.0306 |s2cid=119295582}}, but compare "[we estimate] the virial mass and radius of the galaxy to be {{convert|0.8|+/-|0.1|e12solar mass|kg|abbr=on|lk=on}}" {{cite journal | first1 = Prajwal R. |last1=Kafle | first2 = Sanjib |last2=Sharma | first3 = Geraint F. |last3=Lewis | display-authors=3 | first4 = Aaron S. G. |last4=Robotham | first5 = Simon P. | last5=Driver | title = The Need for Speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda Galaxy | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 475 | issue = 3 | date = 1 February 2018 | pages=4043–4054 | bibcode = 2018MNRAS.475.4043K | issn=0035-8711 | doi = 10.1093/mnras/sty082|arxiv = 1801.03949 |s2cid=54039546}}</ref> <ref name="As-Now">[https://astronomynow.com/2019/03/11/milky-way-tips-the-scales-at-1-5-trillion-solar-masses/ "Milky Way tips the scales at 1.5 trillion solar masses"] (11 March 2019). ''AstronomyNow.com''. Retrieved 13 July 2019.</ref> <ref name="Mahon">Mahon, Chris (20 May 2018). [https://www.outerplaces.com/science/item/18522-research-milky-way-bigger "New Research Says the Milky Way Is Far Bigger Than We Thought Possible."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109093238/https://www.outerplaces.com/science/item/18522-research-milky-way-bigger |date=2020-11-09 }} ''OuterPlaces.com''. Retrieved 13 July 2019.</ref> <ref name="Schiavi">{{cite journal|last1=Schiavi|first1=Riccardo|last2=Capuzzo-Dolcetta|first2=Roberto|last3=Arca-Sedda|first3=Manuel|last4=Spera|first4=Mario|title=Future merger of the Milky Way with the Andromeda galaxy and the fate of their supermassive black holes|journal=Astronomy & Astrophysics|date=October 2020|volume=642|pages=A30|doi=10.1051/0004-6361/202038674|bibcode=2020A&A...642A..30S|arxiv=2102.10938|s2cid=224991193}}</ref> <ref name="Messie">{{cite web |url=https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ |title=M 31, M 32 & M 110 |date=15 October 2016 |تاريخ الوصول=2 March 2022 |تاريخ الأرشيف=28 January 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220128080339/https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ |url-status=dead |لاسرسي نېټه=2 March 2022 |خونديځ نېټه=28 January 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220128080339/https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220128080339/https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128080339/https://messierobjects101.com/messier-object-m31-m32-m110-andromeda-galaxy/ }}</ref> <ref name="Hafez">{{Cite thesis | last= Hafez | first= Ihsan | date= 2010 | title= Abd al-Rahman al-Sufi and his book of the fixed stars: a journey of re-discovery. | url= http://eprints.jcu.edu.au/28854/ | type= Ph.D. Thesis | publisher= James Cook University | access-date= 23 June 2016 | bibcode= 2010PhDT.......295H}}</ref> <ref name="Kant">[[Immanuel Kant|Kant, Immanuel]], ''[[Universal Natural History and Theory of the Heavens]]'' (1755)</ref> <ref name="NebPix">{{cite journal |title=photographs of the nebulæ M 31, h 44, and h 51 Andromedæ, and M 27 Vulpeculæ |author=Roberts, I. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume= 49 |pages=65–66 |year=1888 |issue=2 |doi=10.1093/mnras/49.2.65 |bibcode=1888MNRAS..49...65R|doi-access=free}}</ref> <ref name="firstName">{{Cite web|url=https://www.space.com/15590-andromeda-galaxy-m31.html|title=The Andromeda Galaxy (M31): Location, Characteristics & Images|website=[[Space.com]]}}</ref> <ref name="sciPho">{{Cite web|url=https://www.sciencephoto.com/media/480378/view/andromeda-galaxy-19th-century|title=Andromeda Galaxy, 19th century - Stock Image - C014/5148|first=ROYAL ASTRONOMICAL SOCIETY/SCIENCE PHOTO|last=LIBRARY|website=Science Photo Library}}</ref> <ref name="nake">{{cite news |title=Two naked-eye galaxies above the VLT |url=http://www.eso.org/public/images/potw1342a/ |access-date=22 October 2013 |newspaper=ESO Picture of the Week}}</ref> <ref name="Hubble-halo">{{cite web|title=Hubble Finds Giant Halo Around the Andromeda Galaxy|url=http://www.spacetelescope.org/images/opo1515a/|access-date=14 June 2015}}</ref> <ref name="Need4Speed-1">{{Cite journal |arxiv = 1801.03949|doi = 10.1093/mnras/sty082|title = The need for speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy|journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume = 475|issue = 3|pages = 4043–4054|year = 2018|last1 = Kafle|first1 = Prajwal R.|last2 = Sharma|first2 = Sanjib|last3 = Lewis|first3 = Geraint F.|last4 = Robotham|first4 = Aaron S G.|last5 = Driver|first5 = Simon P.|bibcode = 2018MNRAS.475.4043K|s2cid = 54039546}}</ref> <ref name="cosmic">{{cite web|url=https://www.icrar.org/cosmic-collision/|title=Milky Way ties with neighbour in galactic arms race|date=15 February 2018}}</ref> <ref name="Space.com">{{cite web|url=https://www.space.com/39751-andromeda-galaxy-not-bigger-than-milky-way.html|title=The Andromeda Galaxy Is Not Bigger Than the Milky Way After All|first1=Samantha Mathewson 2018-02-20T19:05:26Z|last1=Science|last2=Astronomy|website=Space.com}}</ref> <ref name="Need4Speed">{{cite journal|title=The Need for Speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy|year=2018|doi=10.1093/mnras/sty082|arxiv=1801.03949|last1=Kafle|first1=Prajwal R.|last2=Sharma|first2=Sanjib|last3=Lewis|first3=Geraint F.|last4=Robotham|first4=Aaron S G.|last5=Driver|first5=Simon P.|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=475|issue=3|pages=4043–4054|bibcode=2018MNRAS.475.4043K|s2cid=54039546}}</ref> <ref name="daily">{{Cite web|url=https://scitechdaily.com/hubble-gaia-reveal-weight-of-the-milky-way-1-5-trillion-solar-masses/|title=Hubble & Gaia Reveal Weight of the Milky Way: 1.5 Trillion Solar Masses|first1=Bethany|last1=Downer|first2=ESA/Hubble|last2=Telescope|date=10 March 2019}}</ref> <ref name="Hubble-halo-a">{{Cite web|title = HubbleSite - NewsCenter - Hubble Finds Giant Halo Around the Andromeda Galaxy (05/07/2015) - The Full Story|url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2015/15/full/|website = hubblesite.org|access-date = 7 May 2015}}</ref> <ref name="Massive">{{Cite web |title = Hubble finds massive halo around the Andromeda Galaxy |url = https://news.nd.edu/news/hubble-finds-halo-around-the-andromeda-galaxy/ |website = University of Notre Dame News |date = 7 May 2015 |first=Marissa |last=Gebhard}}</ref> <ref name="Evidence">{{Cite journal |title = Evidence for a Massive, Extended Circumgalactic Medium Around the Andromeda Galaxy |journal = The Astrophysical Journal |arxiv = 1404.6540 |date = 25 April 2014 |first1 = Nicolas |last1 = Lehner |first2 = Chris |last2 = Howk |first3 = Bart |last3 = Wakker |doi=10.1088/0004-637x/804/2/79 |bibcode=2015ApJ...804...79L |volume=804 |issue = 2 |pages=79 |s2cid = 31505650}}</ref> <ref name="HaloFind">{{Cite web|title = NASA's Hubble Finds Giant Halo Around the Andromeda Galaxy |url = http://www.nasa.gov/feature/goddard/nasa-s-hubble-finds-giant-halo-around-the-andromeda-galaxy|access-date = 7 May 2015|date = 7 May 2015}}</ref> <ref name="MWAY">{{cite journal |doi=10.1088/0004-637X/736/2/84 |title=The Mid-life Crisis of the Milky Way and M31 |date=2011 |last1=Mutch |first1=Simon J. |last2=Croton | first2=Darren J. |last3=Poole | first3=Gregory B. |journal=The Astrophysical Journal |volume=736 |issue=2 |bibcode = 2011ApJ...736...84M |arxiv = 1105.2564 |pages=84 |s2cid=119280671}}</ref> <ref name="And-Scand">{{cite web|title=Andromeda Galaxy Scanned with High-Energy X-ray Vision|website = [[Jet Propulsion Laboratory]]|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4811|access-date=22 September 2018}}</ref> <ref name="And-Clustr">{{cite web|title=Star cluster in the Andromeda galaxy|url=http://www.spacetelescope.org/images/opo1518a/|access-date=7 September 2015}}</ref> <ref name="Better needed">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/1794226|title=The Anomaly in the Candidate Microlensing Event PA-99-N2}}</ref> <ref name="Answers">{{cite web|url=http://www.spaceanswers.com/deep-space/apart-from-andromeda-are-any-other-galaxies-moving-towards-us/|title=Apart from Andromeda, are any other galaxies moving towards us? - Space Facts – Astronomy, the Solar System & Outer Space - All About Space Magazine|access-date= 3 April 2016}}</ref> <ref name="StarChild">{{Cite web|url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question15.html|title=Can you see other galaxies without a telescope?|website=starchild.gsfc.nasa.gov|access-date=2022-03-02|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501043911/https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question15.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="earthsky">{{cite web|url=https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn|title=Tonight, Find the Andromeda Galaxy|date=18 September 2019|access-date=2 March 2022|تاريخ الأرشيف=30 June 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210630035808/https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn/|url-status=dead|خونديځ نېټه=30 June 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210630035808/https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210630035808/https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630035808/https://earthsky.org/tonight/find-the-andromeda-galaxy-in-autumn/}}</ref> <ref name="S&T-obs">{{cite web|url=http://www.skyandtelescope.com/observing/how-to-see-the-farthest-thing-you-can-see090920150909/|title=How to See the Farthest Thing You Can See - Sky & Telescope|date=9 September 2015}}</ref> <ref name="physics">{{Cite web|url=http://www.physics.ucla.edu/~huffman/m31.html|title=M31.html|website=www.physics.ucla.edu}}</ref> <ref name="S&T">{{cite web|url=http://www.skyandtelescope.com/observing/watch-andromeda-blossom-in-binoculars091620151609/|title=Watch Andromeda Blossom in Binoculars - Sky & Telescope|date=16 September 2015}}</ref> <ref name="Backyard">{{Cite web|url=http://www.backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481|title=Observing M31, the Andromeda Galaxy|access-date=2022-03-02|تاريخ الأرشيف=2020-08-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200805132930/http://backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481|url-status=dead|خونديځ نېټه=2020-08-05|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200805132930/http://backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200805132930/http://backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805132930/http://backyard-astro.com/focusonarchive/m31/m31.html#Anchor-11481}}</ref> <ref name="A-Mall">{{Cite web|url=https://www.astronomy-mall.com/Adventures.In.Deep.Space/gcm31.htm|title=Globular Clusters in the Andromeda Galaxy|website=www.astronomy-mall.com|access-date=2022-03-02|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114125214/https://www.astronomy-mall.com/Adventures.In.Deep.Space/gcm31.htm|url-status=dead}}</ref>}} p4mbumymvm8ej9h0d5nd372fny2gd4h د ژوند تاریخ 0 57753 368936 368438 2026-09-09T17:43:01Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368936 wikitext text/x-wiki د ژوند تاریخ په ځمکه کې هغه بهیر څېړي چې له مخې یې ژوندي او فوسیلي ارګانیزمونه د ژوند له لومړیو تر نن پورې تکامل کړی. ځمکه شاوخوا ۴.۵ میلیارده کاله وړاندې جوړه شوې وه (ګیګانم لپاره په لنډه توګه Ga کارول کېږي) او شواهد وړاندې کوي چې ژوند د ۳.۷ ګیګانم مخکې رامنځته شوی. که څه هم د ۴.۱  تر ۴.۲۸ ګیګانم پورې د ژوند ځینې شواهد شته خو د نوموړو فوسیلونو د احتمالي غیر بیولوژیکي جوړښت له امله جنجالي پاتې دي.    <ref name="Pearce 343–364">{{cite journal|last1=Pearce|journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]]|issn=1531-1074|doi=10.1089/ast.2017.1674|bibcode=2018AsBio..18..343P|s2cid=4419671|arxiv=1808.09460|pages=343–364|issue=3|volume=18|title=Constraining the Time Interval for the Origin of Life on Earth|first1=Ben K.D.|date=March 1, 2018|display-authors=3|first4=Paul G.|last4=Higgs|author3-link=Ralph Pudritz|first3=Ralph E.|last3=Pudritz|first2=Andrew S.|last2=Tupper|pmid=29570409}}</ref><ref name="Rosing 674–676">{{cite journal|last=Rosing|first=Minik T.|date=January 29, 1999|title=<sup>13</sup>C-Depleted Carbon Microparticles in &gt;3700-Ma Sea-Floor Sedimentary Rocks from West Greenland|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-01-29_283_5402/page/674|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=283|issue=5402|pages=674–676|bibcode=1999Sci...283..674R|doi=10.1126/science.283.5402.674|issn=0036-8075|pmid=9924024}}</ref><ref name="Ohtomo 25–28">{{cite journal|last1=Ohtomo|date=January 2014|doi=10.1038/ngeo2025|bibcode=2014NatGe...7...25O|pages=25–28|issue=1|volume=7|journal=[[Nature Geoscience]]|title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks|display-authors=3|first1=Yoko|first5=Minik T.|last5=Rosing|first4=Toshiro|last4=Nagase|first3=Akizumi|last3=Ishida|first2=Takeshi|last2=Kakegawa|issn=1752-0894}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Papineau|first7=M. L.|doi=10.1038/ngeo1155|bibcode=2011NatGe...4..376P|pages=376–379|issue=6|volume=4|journal=[[Nature Geoscience]]|title=Young poorly crystalline graphite in the &gt;3.8-Gyr-old Nuvvuagittuq banded iron formation|date=June 2011|display-authors=3|last7=Fogel|first1=Dominic|first6=R. M.|last6=Stroud|first5=A.|last5=Steele|first4=J.|last4=O'Neil|first3=George D.|last3=Cody|first2=Bradley T.|last2=De Gregorio|issn=1752-0894}}</ref><ref name="PNAS-20151124-pdf">{{cite journal|last1=Bell|volume=112|access-date=2020-02-14|archive-date=2020-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213002627/https://www.pnas.org/content/pnas/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf|pmid=26483481|pmc=4664351|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1517557112|bibcode=2015PNAS..11214518B|pages=14518–14521|issue=47|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|first1=Elizabeth A.|url-status=live|url=https://www.pnas.org/content/pnas/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf|title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon|date=November 24, 2015|display-authors=3|first4=Wendy L.|last4=Mao|first3=T. Mark|last3=Harrison|first2=Patrick|last2=Boehnke|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Nemchin|date=July 3, 2008|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature07102|s2cid=4415308|bibcode=2008Natur.454...92N|pages=92–95|issue=7200|volume=454|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|title=A light carbon reservoir recorded in zircon-hosted diamond from the Jack Hills|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/92|display-authors=3|first1=Alexander A.|first6=Simon A.|last6=Wilde|first5=Robert T.|last5=Pidgeon|first4=Thorsten|last4=Geisler|first3=Martina|last3=Menneken|first2=Martin J.|last2=Whitehouse|pmid=18596808}}</ref> د اوسنیو ټولو پېژندل شویو ډولونو ترمنځ ورته والی دا په ګوته کوي چې دوی د تکامل پروسې له لارې له یو مشترک اصل او نسب څخه جلا شوي دي. اوس مهال نږدې ۱ تریلیون ډولونه په ځمکه کې ژوند کوي چې یوازې ۱.۷۵ نه تر ۱.۸ میلیون یې نومول شوي او ۱.۸ میلیونه یې په مرکزي ډیټابیس کې مستند شوي دي. دا اوسنۍ ژوندۍ ډولونه د ټولو ډولونو له یوې سلنې تر کمو استازیتوب کوي چې په ځمکه یې تر اوسه ژوند کړی. <ref>{{harvnb|Futuyma|2005}}</ref><ref name="NSF-2016002">{{cite press release|last1=Dybas|first1=Cheryl|last2=Fryling|first2=Kevin|date=May 2, 2016|title=Researchers find that Earth may be home to 1 trillion species|url=https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=138446|url-status=live|location=Alexandria, VA|publisher=[[National Science Foundation]]|id=News Release 16-052|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504111108/https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=138446|archive-date=2016-05-04|access-date=2016-12-11}} * {{cite journal|last1=Locey|first1=Kenneth J.|last2=Lennon|first2=Jay T.|date=May 24, 2016|title=Scaling laws predict global microbial diversity|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.]]|volume=113|issue=21|pages=5970–5975|doi=10.1073/pnas.1521291113|issn=0027-8424|pmc=4889364|pmid=27140646|bibcode=2016PNAS..113.5970L|doi-access=free}}</ref>{{sfn|Chapman|2009}}<ref name="col2016">{{cite web|url=http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/info/ac|title=Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist|year=2019|publisher=[[Species 2000]]; [[Integrated Taxonomic Information System]]|access-date=2020-02-16}}</ref>{{sfn|Stearns|Stearns|1999|p=[https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C&q=99%20percent x]}}{{sfn|McKinney|1997|p=[https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110&lpg=PA110&dq#v=onepage&q&f=false 110]}}<ref name="NYT-20141108-MJN">{{cite news|last=Novacek|first=Michael J.|date=November 8, 2014|title=Prehistory's Brilliant Future|url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html|url-status=live|department=[[Sunday Review]]|newspaper=[[The New York Times]]|location=New York|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110003127/https://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html|archive-date=2014-11-10|access-date=2014-12-25}} "A version of this article appears in print on Nov. 9, 2014, Section SR, Page 6 of the New York edition with the headline: Prehistory's Brilliant Future."</ref>  د ژوند لومړني شواهد د بایوجینک کاربن نښو نښانو او د ستراتولایټ فوسیلونو څخه چې د لویدیځ ګرینلند څخه ۳.۷ میلیارد کلنو زړو رسوبي ډبرو کې موندل شوي، لاس ته راځي. په ۲۰۱۵ کال کې په لویدیځه اسټرالیا کې د ۴.۱ میلیارد کلن زړو ډبرو کې د "بایوتیک ژوند پاتې شوني" وموندل شول. د ۲۰۱۷ زکال په مارچ میاشت کې په ځمکه کې احتمالاً د ژوند د بیلګو تر ټولو پخواني احتمالي شواهد د فوسیل شویو مایکرو ارګانیزمونو په شکل کې په اړه راپور ورکړل شو چې د کاناډا د کیوبیک په نووواګیتوق کمربند کې د اوبو د تودوخې په خروجي رسوباتو کې و موندل شول چې ممکن ۴.۸ میلیارده کاله د مخه یې ژوند کړی وي چې د سمندرونو له جوړښت څخه چې ۴.۴ میلیارد کاله وړاندې دی او د ځمکې له جوړښت څخه چې ۴.۵۴ میلیارد کاله وړاندې دی، لږ وروسته دی. <ref name="Rosing 674–6762">{{cite journal|last=Rosing|first=Minik T.|date=January 29, 1999|title=<sup>13</sup>C-Depleted Carbon Microparticles in &gt;3700-Ma Sea-Floor Sedimentary Rocks from West Greenland|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-01-29_283_5402/page/674|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=283|issue=5402|pages=674–676|bibcode=1999Sci...283..674R|doi=10.1126/science.283.5402.674|issn=0036-8075|pmid=9924024}}</ref><ref name="Ohtomo 25–282">{{cite journal|last1=Ohtomo|date=January 2014|doi=10.1038/ngeo2025|bibcode=2014NatGe...7...25O|pages=25–28|issue=1|volume=7|journal=[[Nature Geoscience]]|title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks|display-authors=3|first1=Yoko|first5=Minik T.|last5=Rosing|first4=Toshiro|last4=Nagase|first3=Akizumi|last3=Ishida|first2=Takeshi|last2=Kakegawa|issn=1752-0894}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Nutman|format=PDF|archive-date=2020-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102053302/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=5181&context=smhpapers|pmid=27580034|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature19355|s2cid=205250494|bibcode=2016Natur.537..535N|pages=535–538|issue=7621|volume=537|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|url-status=live|first1=Allen P.|url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=5181&context=smhpapers|title=Rapid emergence of life shown by discovery of 3,700-million-year-old microbial structures|date=September 22, 2016|display-authors=3|first5=Allan R.|last5=Chivas|first4=Martin J.|last4=Van Kranendonk|first3=Clark R.L.|last3=Friend|first2=Vickie C.|last2=Bennett|access-date=2020-02-17}}</ref><ref name="AP-20151019">{{cite news|last=Borenstein|first=Seth|date=October 19, 2015|title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth|url=https://apnews.com/e6be2537b4cd46ffb9c0585bae2b2e51|url-status=live|work=[[Associated Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712123134/https://apnews.com/e6be2537b4cd46ffb9c0585bae2b2e51|archive-date=2018-07-12|access-date=2020-02-17}}</ref><ref name="PNAS-20151124-pdf2">{{cite journal|last1=Bell|volume=112|access-date=2020-02-14|archive-date=2020-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213002627/https://www.pnas.org/content/pnas/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf|pmid=26483481|pmc=4664351|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1517557112|bibcode=2015PNAS..11214518B|pages=14518–14521|issue=47|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|first1=Elizabeth A.|url-status=live|url=https://www.pnas.org/content/pnas/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf|title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon|date=November 24, 2015|display-authors=3|first4=Wendy L.|last4=Mao|first3=T. Mark|last3=Harrison|first2=Patrick|last2=Boehnke|doi-access=free}}</ref><ref name="NAT-20170301">{{cite journal|last1=Dodd|title=Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates|access-date=2020-02-18|archive-date=2020-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213131959/https://eprints.whiterose.ac.uk/112179/1/ppnature21377_Dodd_for%20Symplectic.pdf|pmid=28252057|issn=0028-0836|s2cid=2420384|doi=10.1038/nature21377|bibcode=2017Natur.543...60D|pages=60–64|issue=7643|volume=543|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|url-status=live|url=https://eprints.whiterose.ac.uk/112179/1/ppnature21377_Dodd_for%20Symplectic.pdf|date=March 2, 2017|first1=Matthew S.|last5=Rittner|last2=Papineau|first2=Dominic|last3=Grenne|first3=Tor|last4=Slack|first4=John F.|first5=Martin|display-authors=3|last6=Pirajno|first6=Franco|last7=O'Neil|first7=Jonathan|last8=Little|first8=Crispin T. S.|doi-access=free}}</ref><ref name="NYT-20170301">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl|author-link=Carl Zimmer|date=March 1, 2017|title=Scientists Say Canadian Bacteria Fossils May Be Earth's Oldest|url=https://www.nytimes.com/2017/03/01/science/earths-oldest-bacteria-fossils.html|department=Matter|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|location=New York|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104080331/https://www.nytimes.com/2017/03/01/science/earths-oldest-bacteria-fossils.html|archive-date=2020-01-04|access-date=2017-03-02}} "A version of this article appears in print on March 2, 2017, Section A, Page 9 of the New York edition with the headline: Artful Squiggles in Rocks May Be Earth's Oldest Fossils."</ref> د ارکیان دورې په لمړیو کې د باکتریاوو او ارشیا مایکروبیل لایې د ژوند برلاسې بڼه وه او داسې فکر کېږي چې د ژوند د تکامل ډېر لوی پړواوونه په دې چاپېریال کې ترسره شوي دي. د فوتوسنتزیز تکامل، شاوخوا ۳.۵ ګیګانم، په پایله کې په اتموسفیر کې د غیر ضروري محصول، اکسیجن، د راټولیدو لامل شوی، چې د اکسیجن سره د ترکیب د لویې پیښې لامل کېږي، چې شاوخوا ۲.۴ ګیګانم کې پیل شو. د اکرایوتس (د هجرې ارګانونه له مغلقو حجرو سره) لومړني شواهد د ۱.۸۵ ګیګانم کاله تاریخ لري. خو دوی ممکن مخکې شته وو، کله چې په خپل میتابولیزم کې د اکسیجن څخه کار واخیست، د دوی تنوع ګړندۍ شوه. وروسته، د ۱.۷ ګیګانم شاوخوا، کثیرالحجروي ژوندی موجودات د مختلفو حجرو سره چې ځانګړې دندې ترسره کوي را څرګند شول. جنسي تکثیر، چې د نارینه او ښځینه تکثري حجرو د یو ځای کېدو بهیر دی (بالغې حجرې یا ګامت) څو زایګوټ رامنځته کړي، د القاح په نوم یادیږي او غیر جنسي تکثیر د دې برعکس دی چې د ډېری میکروسکوبي ارګانیزمونو لپاره د تکثیر لومړنۍ طریقه ده او نږدې ټول ایوکریاتیک (چې په کې حیوانات او نباتات شامل دي) په کې شامل دي. خو د جنسي تکثیر اصل او تکامل د بیولوژي پوهانو لپاره یوه معما پاتې ده که څه هم دا د یو عام اصل او نسب څخه رامنځته شوې چې یو واحد حجره لرونکی ایوکاریاتیک ډول دی. بای لتېریا، هغه حیوانات چې کیڼ او ښي اړخ لري د یو بل تصویرونه دي، 555 میلیون کاله وړاندې څرګند شول. <ref name="NisbetFowler1999">{{cite journal|last1=Nisbet|first1=Euan G.|last2=Fowler|first2=C.M.R.|author2-link=Mary Fowler (geologist)|date=December 7, 1999|title=Archaean metabolic evolution of microbial mats|journal=[[Proceedings of the Royal Society#Proceedings of the Royal Society B|Proceedings of the Royal Society B]]|volume=266|issue=1436|pages=2375–2382|doi=10.1098/rspb.1999.0934|issn=0962-8452|pmc=1690475}}</ref><ref name="Anbar2007">{{cite journal|last1=Anbar|last10=Garvin|issn=0036-8075|s2cid=25260892|doi=10.1126/science.1140325|bibcode=2007Sci...317.1903A|pages=1903–1906|issue=5846|volume=317|journal=[[Science (journal)|Science]]|title=A Whiff of Oxygen Before the Great Oxidation Event?|date=September 28, 2007|display-authors=3|first11=Roger|last11=Buick|first10=Jessica|first9=Clinton|first1=Ariel D.|last5=Kendall|last2=Yun|first2=Duan|last3=Lyons|first3=Timothy W.|last4=Arnold|first4=Gail L.|first5=Brian|last9=Scott|last6=Creaser|first6=Robert A.|last7=Kaufman|first7=Alan J.|last8=Gordon|first8=Gwyneth W.|pmid=17901330}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Knoll|title=Eukaryotic organisms in Proterozoic oceans|pmc=1578724|issn=0962-8436|doi=10.1098/rstb.2006.1843|pages=1023–1038|issue=1470|volume=361|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]]|date=June 29, 2006|first1=Andrew H.|display-authors=3|first4=Phoebe|last4=Cohen|first3=David|last3=Hewitt|first2=Emmanuelle J.|last2=Javaux|author-link=Andrew H. Knoll|pmid=16754612}}</ref><ref name="Fedonkin2003">{{cite journal|last=Fedonkin|issue=1|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226122725/http://www.vend.paleo.ru/pub/Fedonkin_2003.pdf|issn=1342-8144|s2cid=55178329|doi=10.2517/prpsj.7.9|pages=9–41|volume=7|first=Mikhail A.|journal=Paleontological Research|url-status=dead|url=http://www.vend.paleo.ru/pub/Fedonkin_2003.pdf|title=The origin of the Metazoa in the light of the Proterozoic fossil record|date=March 31, 2003|author-link=Mikhail Fedonkin|access-date=2008-09-02|archivedate=2009-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226122725/http://www.vend.paleo.ru/pub/Fedonkin_2003.pdf}}</ref><ref name="Bonner1999">{{cite journal|last=Bonner|first=John Tyler|author-link=John Tyler Bonner|date=January 7, 1998|title=The origins of multicellularity|journal=[[Integrative Biology]]|volume=1|issue=1|pages=27–36|doi=10.1002/(SICI)1520-6602(1998)1:1<27::AID-INBI4>3.0.CO;2-6|issn=1757-9694}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Otto|first1=Sarah P.|author1-link=Sarah Otto|last2=Lenormand|first2=Thomas|date=April 1, 2002|title=Resolving the paradox of sex and recombination|journal=[[Nature Reviews Genetics]]|volume=3|issue=4|pages=252–261|doi=10.1038/nrg761|s2cid=13502795|issn=1471-0056|pmid=11967550}}</ref><ref name="Letunic I and Bork P">{{cite web|url=https://itol.embl.de/|title=iTOL: Interactive Tree of Life|last1=Letunic|first1=Ivica|last2=Bork|first2=Peer|author2-link=Peer Bork|publisher=[[European Molecular Biology Laboratory]]|location=Heidelberg, Germany|access-date=2015-07-21}} * {{cite journal|last1=Letunic|volume=23|access-date=2015-07-21|pmid=17050570|issn=1367-4803|doi=10.1093/bioinformatics/btl529|pages=127–128|issue=1|journal=[[Bioinformatics (journal)|Bioinformatics]]|first1=Ivica|url=https://itol.embl.de/help/17050570.pdf|title=Interactive Tree Of Life (iTOL): an online tool for phylogenetic tree display and annotation|date=January 1, 2007|author2-link=Peer Bork|first2=Peer|last2=Bork|doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Letunic|volume=39|pmid=21470960|pmc=3125724|issn=0305-1048|doi=10.1093/nar/gkr201|pages=W475–W478|issue=Suppl. 2|journal=[[Nucleic Acids Research]]|first1=Ivica|url=https://itol.embl.de/help/gkr201.pdf|title=Interactive Tree Of Life v2: online annotation and display of phylogenetic trees made easy|date=July 1, 2011|author2-link=Peer Bork|first2=Peer|last2=Bork|access-date=2015-07-21}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Fedonkin|volume=286|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811081056/https://www.monash.edu/__data/assets/pdf_file/0010/75673/fedonkin2.pdf|issn=0375-6440|s2cid=331187|doi=10.1144/SP286.12|bibcode=2007GSLSP.286..157F|pages=157–179|issue=1|journal=Geological Society Special Publications|first1=Mikhail A.|url-status=live|url=https://www.monash.edu/__data/assets/pdf_file/0010/75673/fedonkin2.pdf|title=New data on ''Kimberella'', the Vendian mollusc-like organism (White Sea region, Russia): palaeoecological and evolutionary implications|date=January 1, 2007|first3=Andrei Yu.|last3=Ivantsov|first2=Alberto|last2=Simonetta|author1-link=Mikhail Fedonkin|access-date=2020-02-18}}</ref> الجی ډوله کثیر الحجروي ځمکني نباتات حتی شاوخوا یو میلیارد کاله دمخه اټکل شوي، که څه هم شواهد انګېري چې مایکرو ارګانیزمونه لږ تر لږه ۲.۷ ګیګانم د مخه ځمکني لومړني ایکوسیستمونه جوړوي. داسې انګیرل کېږي چې مایکرو ارګانیزمونو د اوردوویشین په دوره کې د ځمکې د نباتاتو د پیل لپاره لاره هواره کړې وي. د ځمکې نباتات دومره بریالي وو چې فکر کېږي دوی د وروسته د یوونین د انقراض (له منځه تلو) له پېښې سره مرسته کړې وي. (داسې ښکاري چې د علت او معلول اوږده سلسله د اریکایوپتریس ونې د لرغونو اثارو په بریالیتوب کې شامل وي، د کاربن دای اکساید (CO2) کچه یې راټیټه کړه، چې د نړیوال یخوالي او د بحر د سطحې ټیټیدو لامل شو. د اریکایوپتریس ریښې د خاورې پراختیا ته وده ورکوي چې بیا د ډبرې سولولو ته وده ورکوي او ورپسې غذايي موادو ورکه ښايي د الجی د ودې لامل شوي وي چې په پایله کې د اکسیجن د کمښت پیښې رامنځته شوې چې د سمندري ژوو د مړینې لامل کېږي. سمندرې ډولونو د وروستي ډیونین له منځه تلو لومړني قربانیان وو. <ref>{{cite journal|last1=Strother|title=Earth's earliest non-marine eukaryotes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-05-26_473_7348/page/505|issn=0028-0836|s2cid=4418860|doi=10.1038/nature09943|bibcode=2011Natur.473..505S|pages=505–509|issue=7348|volume=473|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|date=May 26, 2011|first1=Paul K.|display-authors=3|first4=Charles H.|last4=Wellman|author3-link=Martin Brasier|first3=Martin D.|last3=Brasier|first2=Leila|last2=Battison|pmid=21490597}}</ref><ref>{{cite journal|last=Beraldi-Campesi|first=Hugo|date=February 23, 2013|title=Early life on land and the first terrestrial ecosystems|journal=Ecological Processes|volume=2|issue=1|pages=1–17|doi=10.1186/2192-1709-2-1|doi-access=free|issn=2192-1709}}</ref><ref name="AlgeoScheckler1998">{{cite journal|last1=Algeo|first1=Thomas J.|last2=Scheckler|first2=Stephen E.|date=January 29, 1998|title=Terrestrial-marine teleconnections in the Devonian: links between the evolution of land plants, weathering processes, and marine anoxic events|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]]|volume=353|issue=1365|pages=113–130|doi=10.1098/rstb.1998.0195|issn=0962-8436|pmc=1692181}}</ref> ایدیاکارا دورې بوټي د دې دورې په ترځ کې څرګندېږي، په داسې حال کې چې د نورو عصري فایلم سره سم، فقاریه ژوي د کمبیرین چاودنې پرمهال شاوخوا ۵۲۵ میلیون کاله وړاندې پیدا شوي. د پرمیان د دورې په جریان کې، د تي لرونکو ژوو د اجدادو په ګډون، ساېنپسېد په ځمکه باندې مسلط شول، خو د دې ډلې ډېری برخه ۲۵۲ میلیون کاله په خوا د پرمیان – تریاسیک دورې د انقراض په پېښه کې له منځه لاړل. د دې ناورین څخه د بېرته راګرځېدو په ترڅ کې، آرکوسور د ځمکې تر ټولو پراخه فقاریه لرونکي شول؛ د ارکوسور یوې ډلې، ډیناسور، د جوراسیک او کریتاسیوس دورې واکمني وکړه. وروسته له دې چې د کریتاسیوس-پیالوجین د دورې د انقراض پېښه ۶۶ میلیون کاله وړاندې غیر الوتونکي ډیناسور له منځه یوړل، تی لرونکي په اندازه او ډول کې ګړندی وده وکړه. دا ډول ډله ییزو انقراضونو ممکن د ژوندیو نویو ډلو ته د ډولونو د فرصتونو په چمتو کولو سره وده او تکامل ګړندۍ کړی وي.    <ref>{{cite journal|last1=Jun-Yuan|display-authors=3|pmc=18256|pmid=10781044|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.97.9.4457|bibcode=2000PNAS...97.4457C|pages=4457–4462|issue=9|volume=97|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.]]|title=Precambrian animal diversity: Putative phosphatized embryos from the Doushantuo Formation of China|date=April 25, 2000|first8=Eric H.|first1=Chen|last8=Davidson|first7=Kevin J.|last7=Peterson|first6=James W.|last6=Hagadorn|author5=Feng Gao|author4=Gui-Qing Zhou|first3=Li|last3=Chia-Wei|first2=Paola|last2=Oliveri|doi-access=free}}</ref><ref name="D-G.Shu et al. 1999">{{cite journal|last1=D-G.|title=Lower Cambrian vertebrates from south China|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226122732/http://www.bios.niu.edu/davis/bios458/Shu1.pdf|issn=0028-0836|s2cid=4402854|bibcode=1999Natur.402...42S|issue=6757|doi=10.1038/46965|pages=42–46|volume=402|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|url-status=dead|url=http://www.bios.niu.edu/davis/bios458/Shu1.pdf|date=November 4, 1999|first1=Shu|display-authors=3|author10=L-Z. Chen|author9=Y. Li|author8=M. Zhu|author7=J. Han|author6=L. Chen|author5=S-X. Hu|author4=X-L. Zhang|author3-link=Simon Conway Morris|first3=Simon|last3=Conway Morris|first2=Luo|last2=H-L.|access-date=2015-01-22|archivedate=2009-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226122732/http://www.bios.niu.edu/davis/bios458/Shu1.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.csupomona.edu/~dfhoyt/classes/zoo138/SYNAPSID.HTML|title=Synapsid Reptiles|last=Hoyt|first=Donald F.|date=February 17, 1997|website=ZOO 138 Vertebrate Zoology|publisher=[[California State Polytechnic University, Pomona]]|location=Pomona, CA|type=Lecture|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520072737/http://www.csupomona.edu/~dfhoyt/classes/zoo138/SYNAPSID.HTML|archive-date=2009-05-20|access-date=2015-01-22}}</ref><ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/28jan_extinction/|url-status=live|title=The Great Dying|last=Barry|first=Patrick L.|date=January 28, 2002|editor-last=Phillips|editor-first=Tony|work=Science@NASA|publisher=[[Marshall Space Flight Center]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410015208/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/28jan_extinction/|archive-date=2010-04-10|access-date=2015-01-22}}</ref><ref name="TannerLucas2004">{{cite journal|last1=Tanner|journal=[[Earth-Science Reviews]]|archive-date=2007-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071025225841/http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf|doi=10.1016/S0012-8252(03)00082-5|bibcode=2004ESRv...65..103T|pages=103–139|issue=1–2|volume=65|url=http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf|first1=Lawrence H.|title=Assessing the record and causes of Late Triassic extinctions|date=March 2004|first3=Mary G.|last3=Chapman|author2-link=Spencer G. Lucas|first2=Spencer G.|last2=Lucas|access-date=2007-10-22}}</ref><ref>{{harvnb|Benton|1997}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Fastovsky|volume=15|archive-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322190338/https://www.geosociety.org/gsatoday/archive/15/3/pdf/i1052-5173-15-3-4.pdf|issn=1052-5173|doi=10.1130/1052-5173(2005)015<4:TEOTDI>2.0.CO;2|pages=4–10|issue=3|journal=[[Geological Society of America|GSA Today]]|first1=David E.|url-status=live|url=https://www.geosociety.org/gsatoday/archive/15/3/pdf/i1052-5173-15-3-4.pdf|title=The Extinction of the Dinosaurs in North America|date=March 2005|first2=Peter M.|last2=Sheehan|access-date=2015-01-23}}</ref><ref>{{cite news|last=Roach|first=John|date=June 20, 2007|title=Dinosaur Extinction Spurred Rise of Modern Mammals|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070620-mammals-dinos.html|url-status=dead|work=National Geographic News|location=Washington, D.C.|publisher=[[National Geographic Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511161825/https://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070620-mammals-dinos.html|archive-date=2008-05-11|access-date=2020-02-21}} * {{cite journal|last1=Wible|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|pmid=17581585|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature05854|bibcode=2007Natur.447.1003W|pages=1003–1006|issue=7147|volume=447|title=Cretaceous eutherians and Laurasian origin for placental mammals near the K/T boundary|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-06-21_447_7147/page/1003|first1=John R.|date=June 21, 2007|display-authors=3|first4=Robert J.|last4=Asher|first3=Michael J.|last3=Novacek|first2=Guillermo W.|last2=Rougier|s2cid=4334424}}</ref><ref name="Van Valkenburgh 1999 463–493">{{cite journal|last=Van Valkenburgh|first=Blaire|author-link=Blaire Van Valkenburgh|date=May 1, 1999|title=Major Patterns in the History of Carnivorous Mammals|url=https://zenodo.org/record/890156|journal=[[Annual Review of Earth and Planetary Sciences]]|volume=27|pages=463–493|bibcode=1999AREPS..27..463V|doi=10.1146/annurev.earth.27.1.463|issn=1545-4495}}</ref> == د ځمکې لومړنی تاریخ == په ځمکه کې موندل شوې تر ټولو زړې اسماني ډبرې  ټوټې شاوخوا ۴.۵۴ میلیارده کاله عمر لری. دا، چې په اصل کې د لرغونو سربو د زیرمو د نیټې دوه چنده دي، د ځمکې اټکل شوی عمریې په هغه وخت کې ټاکلی دی. سپوږمۍ د ځمکې د پوټکي یا قشر په څېر ورته جوړښت لري خو د ځمکې په څېر د اوسپنې بډایه هسته نه لري. ډېری ساینس پوهان فکر کوي چې د ځمکې له رامنځته کېدو شاوخوا ۴۰ میلیون کاله وروسته د مریخ په اندازه له یو (جسم) سره یې ټکر وکړ او په مدار کې یې د پوټکي یا قشر مواد وغورځول چې سپوږمۍ یې جوړه کړه. بله نظریه دا ده چې ځمکه او سپوږمۍ په ورته وخت کې سره یوځای کېدل خو ځمکه چې د سپوږمۍ په پرتله خورا قوي جاذبه یې لرله او په سیمه کې نږدې ټولې د اوسپنې ذرې یې جذب کړې.    <ref name="ageOfEarth">{{harvnb|Dalrymple|1991}} * {{harvnb|Newman|2007}} * {{cite journal|last=Dalrymple|pages=205–221|archive-date=2020-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213004845/https://sp.lyellcollection.org/content/190/1/205.abstract|issn=0375-6440|s2cid=130092094|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14|bibcode=2001GSLSP.190..205D|issue=1|first=G. Brent|volume=190|journal=Geological Society Special Publication|url-status=live|url=https://sp.lyellcollection.org/content/190/1/205.abstract|title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved|year=2001|author-link=Brent Dalrymple|access-date=2020-02-21}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Galimov|issue=6|citeseerx=10.1.1.502.314|issn=0253-4126|s2cid=56094186|doi=10.1007/BF02715942|bibcode=2005JESS..114..593G|pages=593–600|volume=114|first1=Erik M.|journal=[[Journal of Earth System Science]]|url=https://www.ias.ac.in/article/fulltext/jess/114/06/0593-0600|title=Origin of the Earth—Moon system|date=December 2005|first2=Anton M.|last2=Krivtsov|author1-link=Erik M. Galimov|access-date=2020-02-22}}</ref> تر ۲۰۰۱ کال پورې، په ځمکه کې موندل شوې ترټولو پخوانۍ ډبرې شاوخوا ۳.۸ میلیارد کاله زړې وې، مخکښو ساینس پوهانو اټکل وکړ چې تر هغه وخت پورې د ځمکې سطحه ټوټه شوې وه او دې ترتیب دوی د ځمکې د تاریخ دغې برخې ته د هدیان نوم ورکړ. خو، د ۴.۴ ګیګانم د زبرکان جوړ شویو د ډبرو شننې ښیي چې د ځمکې د قشر له جوړیدو څخه شاوخوا ۱۰۰ میلیون کاله وروسته د ځمکې قشر ټینګ شو او دې سیارې په چټکۍ سره سمندرونه او اتموسفیر ترلاسه کړل څو وکړای شي د ژوند د ملاتړ توان ولري.   <ref>{{cite news|last=Thompson|first=Andrea|date=September 25, 2008|title=Oldest Rocks on Earth Found|url=https://www.livescience.com/2896-oldest-rocks-earth.html|work=[[Live Science]]|publisher=[[Imaginova]]|location=Watsonville, CA|access-date=2015-01-23}}</ref><ref name="ageOfEarth2">{{harvnb|Dalrymple|1991}} * {{harvnb|Newman|2007}} * {{cite journal|last=Dalrymple|pages=205–221|archive-date=2020-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213004845/https://sp.lyellcollection.org/content/190/1/205.abstract|issn=0375-6440|s2cid=130092094|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14|bibcode=2001GSLSP.190..205D|issue=1|first=G. Brent|volume=190|journal=Geological Society Special Publication|url-status=live|url=https://sp.lyellcollection.org/content/190/1/205.abstract|title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved|year=2001|author-link=Brent Dalrymple|access-date=2020-02-21}}</ref><ref name="Cohen2000">{{cite journal|last1=Cohen|journal=[[Science (journal)|Science]]|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.290.5497.1754|bibcode=2000Sci...290.1754C|pages=1754–1756|issue=5497|volume=290|title=Support for the Lunar Cataclysm Hypothesis from Lunar Meteorite Impact Melt Ages|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-12-01_290_5497/page/1754|first1=Barbara A.|date=December 1, 2000|first3=David A.|last3=Kring|first2=Timothy D.|last2=Swindle|author1-link=Barbara Cohen (scientist)|pmid=11099411}}</ref><ref>{{cite press release|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Early Earth Likely Had Continents And Was Habitable|url=http://www.colorado.edu/news/releases/2005/11/17/early-earth-likely-had-continents-and-was-habitable-says-new-study|url-status=dead|location=Boulder, CO|publisher=[[University of Colorado]]|date=November 17, 2005|access-date=2015-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124005824/http://www.colorado.edu/news/releases/2005/11/17/early-earth-likely-had-continents-and-was-habitable-says-new-study|archive-date=2015-01-24}} * {{cite journal|last1=Harrison|display-authors=3|bibcode=2005Sci...310.1947H|pmid=16293721|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1117926|pages=1947–1950|issue=5756|volume=310|journal=[[Science (journal)|Science]]|title=Heterogeneous Hadean Hafnium: Evidence of Continental Crust at 4.4 to 4.5 Ga|date=December 23, 2005|first6=Stephen J.|first1=T. Mark|last6=Mojzsis|first5=P.|last5=Holden|first4=F.|last4=Albarede|first3=Wolfgang|last3=Müller|author2-link=Janne Blichert-Toft|first2=Janne|last2=Blichert-Toft|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Cavosie|first1=Aaron J.|last2=Valley|first2=John W.|last3=Wilde|first3=Simon A.|author4=Edinburgh Ion Microprobe Facility|date=July 15, 2005|title=Magmatic δ<sup>18</sup>O in 4400–3900 Ma detrital zircons: A record of the alteration and recycling of crust in the Early Archean|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2005-07-15_235_3-4/page/663|journal=[[Earth and Planetary Science Letters]]|volume=235|issue=3–4|pages=663–681|bibcode=2005E&PSL.235..663C|doi=10.1016/j.epsl.2005.04.028|issn=0012-821X}}</ref><ref name="Garwood2012">{{cite journal|last=Garwood|first=Russell J.|year=2012|title=Patterns In Palaeontology: The first 3 billion years of evolution|url=https://www.palaeontologyonline.com/articles/2012/patterns-in-palaeontology-the-first-3-billion-years-of-evolution/|url-status=live|journal=Palaeontology Online|volume=2|issue=Article 11|pages=1–14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121209062437/https://www.palaeontologyonline.com/articles/2012/patterns-in-palaeontology-the-first-3-billion-years-of-evolution/|archive-date=2012-12-09|access-date=2020-02-25}}</ref> له سپوږمۍ څخه شواهد ډاګیزه کوي چې له ۴ تر ۳.۸ ګیګانم پورې د لمریز نظام له جوړیدو څخه د پاتې شونو (زبالې) ناوخته درنې بمبارۍ سره مخ شوې او ځمکه باید د قوي جاذبې له امله درنه بمباري تجربه کړې. په داسې حال کې چې په ځمکه کې له ۴ څخه تر ۳.۸ ګیګانم پورې مستقیم شواهد نشته خو اړینه نه ده چې فکر وکړي چې ځمکه هم د دې ناوخته درنې بمبارۍ له خوا اغېزمنه شوې نه وه. دې پېښې ممکن هرډول پخوانۍ اتموسفیر او سمندرونه له منځه وړي وي. په دې حالت کې ګازونو او اوبو د اسمانی جسمونو د لګیدلو له امله ممکن د دوی ځای په ځای کولو کې مرسته کړې وي، که څه هم په ځمکه کې د اورغورځوونکو څخه د ګازونو خپرېدل لږترلږه نیمه برخه چمتو کوي. خو که د ځمکې لاندې مایکروبیل ژوند تر دې اندازې پورې وده کړې وای، دا به د بمبارۍ څخه ژوندی پاتې شوی وای. <ref name="Cohen20002">{{cite journal|last1=Cohen|journal=[[Science (journal)|Science]]|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.290.5497.1754|bibcode=2000Sci...290.1754C|pages=1754–1756|issue=5497|volume=290|title=Support for the Lunar Cataclysm Hypothesis from Lunar Meteorite Impact Melt Ages|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-12-01_290_5497/page/1754|first1=Barbara A.|date=December 1, 2000|first3=David A.|last3=Kring|first2=Timothy D.|last2=Swindle|author1-link=Barbara Cohen (scientist)|pmid=11099411}}</ref><ref name="space.com-bombardment">{{cite news|last=Britt|first=Robert Roy|date=July 24, 2002|title=Evidence for Ancient Bombardment of Earth|url=http://www.space.com/scienceastronomy/planetearth/earth_bombarded_020724.html|url-status=dead|work=Space.com|publisher=[[Imaginova]]|location=Watsonville, CA|archive-url=https://web.archive.org/web/20060415193738/http://space.com/scienceastronomy/planetearth/earth_bombarded_020724.html|archive-date=2006-04-15|access-date=2015-01-23}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Valley|url=http://www.geology.wisc.edu/zircon/Valley2002Cool_Early_Earth.pdf|issn=0091-7613|pmid=16196254|doi=10.1130/0091-7613(2002)030<0351:ACEE>2.0.CO;2|bibcode=2002Geo....30..351V|pages=351–354|issue=4|volume=30|journal=[[Geology (journal)|Geology]]|title=A cool early Earth|first1=John W.|date=April 1, 2002|display-authors=3|first4=Simon A.|last4=Wilde|first3=Elizabeth M.|last3=King|first2=William H.|last2=Peck|access-date=2008-09-13|archive-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216211542/http://www.geology.wisc.edu/zircon/Valley2002Cool_Early_Earth.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dauphas|first1=Nicolas|last2=Robert|first2=François|author2-link=François Robert|last3=Marty|first3=Bernard|date=December 2000|title=The Late Asteroidal and Cometary Bombardment of Earth as Recorded in Water Deuterium to Protium Ratio|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=148|issue=2|pages=508–512|bibcode=2000Icar..148..508D|doi=10.1006/icar.2000.6489|issn=0019-1035}}</ref><ref>{{cite web|url=https://astrobiology.nasa.gov/news/microbial-habitability-during-the-late-heavy-bombardment/|url-status=live|title=Microbial Habitability During the Late Heavy Bombardment|last=Scalice|first=Daniella|editor-last=Fletcher|editor-first=Julie|date=May 20, 2009|website=Astrobiology|publisher=[[NASA Astrobiology Institute#Program|NASA Astrobiology Program]]|location=Mountain View, CA|archive-url=https://archive.today/20150124225202/https://astrobiology.nasa.gov/articles/2009/5/20/microbial-habitability-during-the-late-heavy-bombardment/|archive-date=2015-01-24|access-date=2020-02-25}} * {{cite journal|last1=Abramov|first1=Oleg|last2=Mojzsis|first2=Stephen J.|date=May 21, 2009|title=Microbial habitability of the Hadean Earth during the late heavy bombardment|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-05-21_459_7245/page/419|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=459|issue=7245|pages=419–422|doi=10.1038/nature08015|issn=0028-0836|pmid=19458721|bibcode=2009Natur.459..419A|s2cid=3304147}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == {{لړسرچينې}} {{طبيعت}} 8ty6hz6vhsftztsovzv4hpxnmsnq31j جینومیک 0 58853 368958 368920 2026-09-09T20:39:27Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368958 wikitext text/x-wiki '''جینومیک''' د بیولوژۍ یوه ګڼ‌علمي څانګه ده چې د جینوم پر جوړښت، کارکړنو، تکامل، نقشې‌اخیستنې او سمون تمرکز کوي. جینوم د یوه ژوندي موجود د DNA بشپړه مجموعه ده چې د هغه ژوندي موجود ټول جینونه او سلسه‌يي درې‌اړخیزه جوړښتي شکل‌بندي په کې شاملېږي. د جنټیک برعکس چې د فردي جینونو او په وراثت کې د هغوی د رول پر څېړنه تمرکز کوي، د جینومیک موخه د یوه ژوندي موجود د جینونو د ټولیز کمیت او ځانګړنو، د هغوی د متقابلو اړیکو او پر ارګانیزم د هغوی د اغېزو مشخصول دي. جینونه ښايي د پروتینونو تولید د انزایمونو او پیغام رسوونکو مالیکولونو په مرسته مخته یوسي. پروتینونه د اندامونو او نسجونو په څېر بدني جوړښتونه جوړوي، کیمیاوي غبرګونونه کنټرولوي او د سلولونو تر منځ سګنالونه انتقالوي. د جینومیک پرمختګونو په اکتشافي څېړنو او د سیستمونو په بیولوژۍ کې داسې بدلون رامنځته کوي چې د مغز په څېر پر پېچلو سیستمونو پوهېدل یې اسانه کړي دي.<ref>{{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/140145588/Molecular-Configuration-in-Sodium-Thymonucleate-Franklin-Nature-1953|title="Molecular structure of nucleic acids. Molecular configuration in sodium thymonucleate. 1953"}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18268510/|title="Theodor and Marcella Boveri: chromosomes and cytoplasm in heredity and development"|year=2008|pmid=18268510|last1=Satzinger|first1=H.|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=9|issue=3|pages=231–238|doi=10.1038/nrg2311|s2cid=15829893}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16920639/|title="Rise, fall and resurrection of chromosome territories: a historical perspective. Part I. The rise of chromosome territories"|year=2006|pmid=16920639|last1=Cremer|first1=T.|last2=Cremer|first2=C.|journal=European Journal of Histochemistry : Ejh|volume=50|issue=3|pages=161–176}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/genomics/geneticsVSgenomics/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630170807/http://www.who.int/genomics/geneticsVSgenomics/en/|url-status=dead|archive-date=June 30, 2004|publisher=World Health Organization|title=WHO definitions of genetics and genomics}}</ref> په دې برخه کې د جینوم د داخلي پدیدو څېړنه هم شاملېږي؛ لکه اپیسټاز (پر یوه جین د بل جین اغېزې)، پلیوټراپي (یو جین چې تر یوه ډېر صفتونه تر اغېز لاندې راولي)، هټروزیس (ترکیبي ځواک) او د جین په دننه کې د موقعیتونو (locus) او اللونو (allele) تر منځ نورې متقابلې اغېزې. == تاریخچه == === د لومړني تسلسل هڅې === د DNA د مارپېچ جوړښت په اړه د روزالینډ فرانکلین له تایید، په ۱۹۵۳ ز کال کې د DNA د جوړښت په اړه د جېمز واټسون او فرانسېس کریک له خپرونو او په ۱۹۵۵ ز کال کې د انسولین د اسید امینو له تسلسل نه د فرېډ سانګر له خپرونو وروسته د نیوکلیک اسیدو تسلسل ټاکنه د لومړنیو مالیکولي بیولوژیستانو پر اصلي موخه بدله شوه. په ۱۹۶۴ ز کال کې رابرټ هالي او د هغه همکارانو د نیوکلیک اسید لومړنی ټاکلی تسلسل خپور کړ، دا د الانینو د انتقالوونکې RNA ریبونوکلیوټيډي تسلسل و. د دغه کار په پراخېدو سره مارشال نیرنبرګ او فليپ لېډرد جنیټيکي کوډ درې‌ګونی ماهیت څرګند کړ او په خپلو څېړنو کې یې له ۶۴ کډونونو نه د ۵۴ کډونونو د تسلسل پر ټاکنه او معین کولو باندې بریالي شول. په ۱۹۷۲ ز کال کې والټر فیرز او د هغه همکاران د ګنټ پوهنتون د مالیکولي بیولوژۍ په لابراتوار کې لومړني کسان شول چې د MS2 باکټریوفاژ د پوښوونکي پروتین د جین تسلسل یې معلوم کړ. د فیرز ډلې د خپل MS2 پوښوونکي پروتین کار پراخ کړ او د MS2-RNA باکټریوفاژ چې(جینوم یې په ۳۵۶۹ بنسټیزو جوړو (base pairs) کې یوازې څلورو جینونو ته کوډونه ورکوي) او ۴۰سیمیان ویروس (Simian virus 40) بشپړ نوکلیوټيدي تسلسل یې په ۱۹۷۶ او ۱۹۷۸ ز کلونو کې معلوم کړ. == څېړنېزې برخې == === ‌وظیفوي جینومیک === وظیفوي جینومیک د مالیکولي بیولوژۍ یوه څانګه ده چې هڅه کوي، د جینومیکي پروژو (لکه: د جینوم د تسلسل پروژې) په مرسته د تولید شوې ډېټا لویه برخه د جین (او پروتین) د کارکړنو او متقابلو اغېزو د تشرېح لپاره وکاروي. وظیفوي جینومیک د جینومیکي معلوماتو د ساکنو اړخونو لکه: د DNA د تسلسل یا جوړښتونو په مقابل کې پر ډینامیکي اړخونو تمرکز کوي؛ لکه د جین ټرانسکرېپشن، انتقال او د پروتین-پروتین متقابلې اغېزې. په وظیفوي جینمویک کې هڅه کېږي چې د جینونو په کچه د DNA د کارکړنو، د RNA د ترانسکرېپشنونو او پروتیني محصلولاتو اړوندو پوښتنو ته ځوابونه ورکړل شي. د وظیفوي جینومیک د څېړنو تر ټولو مهمه مشخصه د دغو پوښتنو لپاره پراخه جینوميکي تګلاره ده چې په ټولیز ډول د دودیزې «جین پر جین» تګلارې پر ځای د عملیاتي وړتیا لرونکي مېتودونه په کې شاملېږي. === جوړښتي جینومیک === جوړښتي جینومیک د هرهغه پروتین درې‌اړخیز جوړښت تشرېح کوي چې د یوه مشخص جینوم له‌خوا کوډونه ورکړل شوي وي. دغه پر جینوم ولاړه تګلاره د یوه داسې مېتود امکان برابروي چې د تجربوي او ماډل جوړوونکو تګلارو د ترکیب په واسطه د جوړښت د معلومولو لوړه وړتیا لري. د جوړښتي جینومیک او دودیزې جوړښتي وړاندوینې تر منځ اصلي توپیر دا دی چې جوړښتي جینومیک پر یوه ځانګړي پروتین د تمرکز پر ځای هڅه کوي د هر هغه پروتین جوړښت مشخص کړي چې د جینوم له‌خوا کوډونه ورکړل شوي دي. د موجودو بشپړ-جینومي تسلسلونو تر څنګ، د ازمېښتي او ماډل جوړوونکو مېتودونو د ترکیب له لارې په چټکۍ سره د جوړښت وړاندوینه کولای شو، ځانګړی دلیل دا دی چې ډېر شمېر تسلسلي جینومونو او مخکې له مخکې حل شویو پروتیني جوړښتونو ته لاسرسی، څېړونکو ته د دې امکان برابروي چې د پروتین جوړښت ته د مخکې حل شویو همولوګونو د جوړښتونو له مخې ماډل ورکړي. جوړښتي جینومیک د جوړښت د ټاکنې یا تعیین لپاره ډېرې تګلارې لري، لکه: تجربوي مېتودونه چې جینومي تسلسل په کې کارول کېږي یا پر ماډل جوړونه ولاړې تګلارې. د دودیزې جوړښتي بیولوژۍ برعکس، د پروتین د جوړښت ټاکنه د پروتین د کارکړنو په اړه تر هر څه وړاندې د جوړښتي جینومیک د هڅو په پایله کې پېژندل شوې ده. === اپي جینومیک === اپي جینومیک د یوه سلول پر جنیټيکي ماده چې د اپي جینوم په توګه پېژندل کېږي، د اپي جنیټيکي بدلونونو د بشپړې ټولګې څېړنه ده. اپي جنیټيکي بدلونونه پر DNA یا د سلول پر هستونونو د راګرځېدو وړ بدلونونه دي چې د DNA د تسلسل له بدلولو پرته د جین پر څرګندېدو اغېز کوي. دوه تر ټولو مشخص اپي جنیټيکي بدلونونه د DNA مټلېشن (DNA methylation) او د هسټون تعدیل دي. اپي جنیټکي بدلونونه د جین په څرګندولو او تنظیمولو کې مهم رول لري او په ګڼو سلولي پروسو، لکه: توپیر، پراختیا او تومور لرې کولو کې ښکېل دي. په نړیواله کچه د اپي جنیټیک څېړنه په وروستیو کې د ګټورو ازمېښتونو د عملي کولو له لارې ممکنه شوې ده. === مېتا جینومیک === مېتا جینومیک د مېتاجینومونو څېړنه ده، هغه جنیتيکي توکي دي چې په مستقیم ډول له چاپېریالي بېلګو نه ترلاسه کېږي. دغه پراخه برخه چاپېریالي جینومیک، اکوجینومیک یا د ټولنې جینومیک هم نومولی شو. په داسې حال کې چې دودیزه مایکروبیولوژي او د میکروبي جینوم تسلسل پر کلونل کښتونو تکیه کوي [د کلون (clone) معنا هغه بوټي یا ژوندي موجودات دي چې په غیر الحاقي لارو رامنځته شوي وي، لکه: د سلولونو د تثکیر له لارې چې زېږېږي یا رامنځته کېږي] د لومړنیو چاپېریالي جینونو تسلسل ځانګړي جینونه (تر ډېره 16S rRNA جین) په یوه طبیعي نمونه کې د تنوع د پېژنیال یا پروفایل د تولید لپاره رامنځته کوي. دغه ډول څېړنو وښوده چې، د ژوندیو موجوداتو ډېری میکروبي تنوع د کرنیزو مېتودونو له امله له لاسه وتلې ده. د فریډېریک سانګر د تسلسل په وروستیو څېړنو کې له ټولو جینونو نه د بې‌طرفانه بېلګو د ترلاسه کولو لپاره د ټولو هغو ټولنو له غړو نه استفاده شوې ده چې، نمونه یې اخیستل شوې ده. مېتا جینومیک د هغه ځواک له امله چې د مایکروسکوپي موجوداتو د ژوند د پخوانۍ بټې تنوع په څرګندولو کې یې لري، د میکروبي نړۍ د کتلو لپاره یو ځواکمن لنز وړاندې کوي چې د ټولو ژوندیو موجوداتو په اړه د پوهېدو بدلون رامنځته کولی شي. == سرچینې == {{Reflist|colwidth=33em|refs=<!-- Converted to LDR format using [[User:PleaseStand/References segregator]] --> <ref name = "1000genomes2012">{{cite journal | vauthors = Abecasis GR, Auton A, Brooks LD, DePristo MA, Durbin RM, Handsaker RE, Kang HM, Marth GT, McVean GA | title = An integrated map of genetic variation from 1,092 human genomes | journal = Nature | volume = 491 | issue = 7422 | pages = 56–65 | date = November 2012 | pmid = 23128226 | pmc = 3498066 | doi = 10.1038/nature11632 | bibcode = 2012Natur.491...56T }}</ref> <ref name = "Anderson_1981">{{cite journal | vauthors = Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG | display-authors = 6 | title = Sequence and organization of the human mitochondrial genome | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-04-09_290_5806/page/457 | journal = Nature | volume = 290 | issue = 5806 | pages = 457–65 | date = April 1981 | pmid = 7219534 | doi = 10.1038/290457a0 | bibcode = 1981Natur.290..457A | s2cid = 4355527 }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Anderson_1981a">{{cite journal | vauthors = Anderson S | title = Shotgun DNA sequencing using cloned DNase I-generated fragments | journal = Nucleic Acids Research | volume = 9 | issue = 13 | pages = 3015–27 | date = July 1981 | pmid = 6269069 | pmc = 327328 | doi = 10.1093/nar/9.13.3015 }}</ref> <ref name = "Ankeny_2003">{{cite journal | vauthors = Ankeny RA | title = Sequencing the genome from nematode to human: changing methods, changing science | url = https://archive.org/details/sim_endeavour_2003-06_27_2/page/n48 | journal = Endeavour | volume = 27 | issue = 2 | pages = 87–92 | date = June 2003 | pmid = 12798815 | doi = 10.1016/S0160-9327(03)00061-9 }}</ref> <ref name = "Baker_2011">{{cite journal | vauthors = Baker M | title = Synthetic genomes: The next step for the synthetic genome | journal = Nature | volume = 473 | issue = 7347 | pages = 403, 405–8 | date = May 2011 | pmid = 21593873 | doi = 10.1038/473403a | bibcode = 2011Natur.473..403B | s2cid = 205064528 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Baker_2012_Blog">{{cite web | first = Monya | last = Baker | name-list-style = vanc | title = Benchtop sequencers ship off | work = Nature News Blog | format = Blog | access-date = 2012-12-22 | date = 14 September 2012 | url = http://blogs.nature.com/news/2012/09/benchtop-sequencers-ship-off.html}}</ref> <ref name = "Barnes_2008">{{cite book | publisher = University of Chicago Press | isbn = 978-0-226-17295-8 | last1 = Barnes | first1 = Barry | last2 = Dupré | first2 = John | title = Genomes and what to make of them | url = https://archive.org/details/genomeswhattomak0000barn | location = Chicago | year = 2008 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "BBC_2004">{{cite news | title = Human gene number slashed | work = BBC | access-date = 2012-12-21 | date = 20 October 2004 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3760766.stm }}</ref> <ref name = "Bioinf_Methods">{{cite book | title = Bioinformatics | volume = 453 | pages = v–vi | year = 2008 | pmid = 18720577| doi = 10.1007/978-1-60327-429-6 | isbn = 978-1-60327-428-9 | series = Methods in Molecular Biology | editor1-first = Jonathan M | editor1-last = Keith | name-list-style = vanc | last1 = Keith | first1 = J. M. }}</ref> <ref name = "Brenner_2000">{{cite journal | vauthors = Brenner SE, Levitt M | title = Expectations from structural genomics | journal = Protein Science | volume = 9 | issue = 1 | pages = 197–200 | date = January 2000 | pmid = 10739263 | pmc = 2144435 | doi = 10.1110/ps.9.1.197 }}</ref> <ref name = "Brenner_2001">{{cite journal | vauthors = Brenner SE | title = A tour of structural genomics | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 2 | issue = 10 | pages = 801–9 | date = October 2001 | pmid = 11584296 | doi = 10.1038/35093574 | s2cid = 5656447 | url = http://compbio.berkeley.edu/people/brenner/pubs/brenner-2001-nrg-strgen.pdf }}</ref> <ref name="Brent_2008">{{cite journal | vauthors = Brent MR | title = Steady progress and recent breakthroughs in the accuracy of automated genome annotation | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 9 | issue = 1 | pages = 62–73 | date = January 2008 | pmid = 18087260 | doi = 10.1038/nrg2220 | s2cid = 20412451 | url = http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf | access-date = 2013-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130529013309/http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf | archive-date = 2013-05-29 | url-status = dead | archivedate = 2013-05-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130529013309/http://www.genomics.arizona.edu/553/Readings/2012/Brent_2008.pdf }}</ref> <ref name = "Canchaya_2003">{{cite journal | vauthors = Canchaya C, Proux C, Fournous G, Bruttin A, Brüssow H | title = Prophage genomics | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 67 | issue = 2 | pages = 238–76, table of contents | date = June 2003 | pmid = 12794192 | pmc = 156470 | doi = 10.1128/MMBR.67.2.238-276.2003 }}</ref> <ref name = "Chain_2009">{{cite journal | vauthors = Chain PS, Grafham DV, Fulton RS, Fitzgerald MG, Hostetler J, Muzny D, Ali J, Birren B, Bruce DC, Buhay C, Cole JR, Ding Y, Dugan S, Field D, Garrity GM, Gibbs R, Graves T, Han CS, Harrison SH, Highlander S, Hugenholtz P, Khouri HM, Kodira CD, Kolker E, Kyrpides NC, Lang D, Lapidus A, Malfatti SA, Markowitz V, Metha T, Nelson KE, Parkhill J, Pitluck S, Qin X, Read TD, Schmutz J, Sozhamannan S, Sterk P, Strausberg RL, Sutton G, Thomson NR, Tiedje JM, Weinstock G, Wollam A, Detter JC | title = Genomics. Genome project standards in a new era of sequencing | journal = Science | volume = 326 | issue = 5950 | pages = 236–7 | date = October 2009 | pmid = 19815760 | pmc = 3854948 | doi = 10.1126/science.1180614 | bibcode = 2009Sci...326..236C | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Chaston_2012">{{cite journal | vauthors = Chaston J, Douglas AE | title = Making the most of "omics" for symbiosis research | journal = The Biological Bulletin | volume = 223 | issue = 1 | pages = 21–9 | date = August 2012 | pmid = 22983030 | pmc = 3491573 | doi = 10.1086/BBLv223n1p21 }}</ref>> <ref name = "Church_2005">{{cite journal | vauthors = Church GM | title = Genomes for all | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2006-01_294_1/page/46 | journal = Scientific American | volume = 294 | issue = 1 | pages = 46–54 | date = January 2006 | pmid = 16468433 | doi = 10.1038/scientificamerican0106-46 | bibcode = 2006SciAm.294a..46C }}</ref> <ref name = "Church_2012">{{cite book | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-02175-8 | last1 = Church | first1 = George M | first2 = Edward | last2 = Regis | title = Regenesis : how synthetic biology will reinvent nature and ourselves | url = https://archive.org/details/regenesishowsynt0000chur | location = New York | year = 2012 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Culver_2002">{{cite encyclopedia | publisher = Macmillan Reference USA | isbn = 978-0-02-865606-9 | editor-first = Richard | editor-last = Robinson | last1 = Culver | first1 = Kenneth W | first2 = Mark A | last2 = Labow | title = Genomics | encyclopedia = Genetics | series = Macmillan Science Library | date = 8 November 2002 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/genetics0000unse }}</ref> <ref name = "Darden_2010">{{cite book | edition = Fall 2010 | editor-first = Edward N | editor-last = Zalta | last = Darden | first = Lindley | author2 = James Tabery | title = The Stanford Encyclopedia of Philosophy | chapter = Molecular Biology | year = 2010 | chapter-url = http://plato.stanford.edu/archives/fall2010/entries/molecular-biology/ | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "DNA_colony_patents">{{cite web | last1 = Kawashima | first1 = Eric H | first2 = Laurent | last2 = Farinelli | first3 = Pascal | last3 = Mayer | title = Method of nucleic acid amplification | access-date = 2012-12-22 | date = 12 May 2005 | url = http://www.google.com/patents/US20050100900 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Eisen_2007">{{cite journal | vauthors = Eisen JA | title = Environmental shotgun sequencing: its potential and challenges for studying the hidden world of microbes | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 3 | pages = e82 | date = March 2007 | pmid = 17355177 | pmc = 1821061 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050082 }}</ref> <ref name = "Eisen_2012">{{cite journal | vauthors = Eisen JA | title = Badomics words and the power and peril of the ome-meme | journal = GigaScience | volume = 1 | issue = 1 | pages = 6 | date = July 2012 | pmid = 23587201 | pmc = 3617454 | doi = 10.1186/2047-217X-1-6 }}</ref> <ref name = "Ensmbl_2013">{{cite journal | vauthors = Flicek P, Ahmed I, Amode MR, Barrell D, Beal K, Brent S, Carvalho-Silva D, Clapham P, Coates G, Fairley S, Fitzgerald S, Gil L, García-Girón C, Gordon L, Hourlier T, Hunt S, Juettemann T, Kähäri AK, Keenan S, Komorowska M, Kulesha E, Longden I, Maurel T, McLaren WM, Muffato M, Nag R, Overduin B, Pignatelli M, Pritchard B, Pritchard E, Riat HS, Ritchie GR, Ruffier M, Schuster M, Sheppard D, Sobral D, Taylor K, Thormann A, Trevanion S, White S, Wilder SP, Aken BL, Birney E, Cunningham F, Dunham I, Harrow J, Herrero J, Hubbard TJ, Johnson N, Kinsella R, Parker A, Spudich G, Yates A, Zadissa A, Searle SM | title = Ensembl 2013 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D48–55 | date = January 2013 | pmid = 23203987 | pmc = 3531136 | doi = 10.1093/nar/gks1236 | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Entrez_2011">{{cite web | title = Genome Project Statistics | work = Entrez Genome Project | access-date = 2011-11-18 | date = 7 October 2011 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genomes/static/gpstat.html}}</ref> <ref name = "Feero_2011">{{cite journal | vauthors = Hudson KL | title = Genomics, health care, and society | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-09-15_365_11/page/1033 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 365 | issue = 11 | pages = 1033–41 | date = September 2011 | pmid = 21916641 | doi = 10.1056/NEJMra1010517 }}</ref> <ref name = "Feero_2011a">{{cite journal | vauthors = O'Donnell CJ, Nabel EG | title = Genomics of cardiovascular disease | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-12-01_365_22/page/2098 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 365 | issue = 22 | pages = 2098–109 | date = December 2011 | pmid = 22129254 | doi = 10.1056/NEJMra1105239 }}</ref> <ref name = "Fiers_1976">{{cite journal | vauthors = Fiers W, Contreras R, Duerinck F, Haegeman G, Iserentant D, Merregaert J, Min Jou W, Molemans F, Raeymaekers A, Van den Berghe A, Volckaert G, Ysebaert M | title = Complete nucleotide sequence of bacteriophage MS2 RNA: primary and secondary structure of the replicase gene | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-04-08_260_5551/page/500 | journal = Nature | volume = 260 | issue = 5551 | pages = 500–7 | date = April 1976 | pmid = 1264203 | doi = 10.1038/260500a0 | bibcode = 1976Natur.260..500F | s2cid = 4289674 | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Fiers_1978">{{cite journal | vauthors = Fiers W, Contreras R, Haegemann G, Rogiers R, Van de Voorde A, Van Heuverswyn H, Van Herreweghe J, Volckaert G, Ysebaert M | title = Complete nucleotide sequence of SV40 DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-05-11_273_5658/page/113 | journal = Nature | volume = 273 | issue = 5658 | pages = 113–20 | date = May 1978 | pmid = 205802 | doi = 10.1038/273113a0 | bibcode = 1978Natur.273..113F | s2cid = 1634424 }}</ref> <ref name = "Fleischmann_1995">{{cite journal | vauthors = Fleischmann RD, Adams MD, White O, Clayton RA, Kirkness EF, Kerlavage AR, Bult CJ, Tomb JF, Dougherty BA, Merrick JM | s2cid = 10423613 | title = Whole-genome random sequencing and assembly of Haemophilus influenzae Rd | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-07-28_269_5223/page/496 | journal = Science | volume = 269 | issue = 5223 | pages = 496–512 | date = July 1995 | pmid = 7542800 | doi = 10.1126/science.7542800 | bibcode = 1995Sci...269..496F | display-authors = 6 }}</ref> <ref name = "Fouts_2005">{{cite journal | vauthors = Fouts DE | title = Phage_Finder: automated identification and classification of prophage regions in complete bacterial genome sequences | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = 20 | pages = 5839–51 | date = November 2006 | pmid = 17062630 | pmc = 1635311 | doi = 10.1093/nar/gkl732 }}</ref> <ref name = "Francis_2011">{{cite book | publisher = WW Norton | isbn = 978-0-393-07005-7 | last = Francis | first = Richard C | title = Epigenetics : the ultimate mystery of inheritance | location = New York | date = 2011 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Geba_2009">{{cite journal | vauthors = Wu D, Hugenholtz P, Mavromatis K, Pukall R, Dalin E, Ivanova NN, Kunin V, Goodwin L, Wu M, Tindall BJ, Hooper SD, Pati A, Lykidis A, Spring S, Anderson IJ, D'haeseleer P, Zemla A, Singer M, Lapidus A, Nolan M, Copeland A, Han C, Chen F, Cheng JF, Lucas S, Kerfeld C, Lang E, Gronow S, Chain P, Bruce D, Rubin EM, Kyrpides NC, Klenk HP, Eisen JA | display-authors = 6 | title = A phylogeny-driven genomic encyclopaedia of Bacteria and Archaea | journal = Nature | volume = 462 | issue = 7276 | pages = 1056–60 | date = December 2009 | pmid = 20033048 | pmc = 3073058 | doi = 10.1038/nature08656 | bibcode = 2009Natur.462.1056W }}</ref> <ref name = "Gilbert_1977">{{cite journal | vauthors = Maxam AM, Gilbert W | title = A new method for sequencing DNA | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 2 | pages = 560–4 | date = February 1977 | pmid = 265521 | pmc = 392330 | doi = 10.1073/pnas.74.2.560 | bibcode = 1977PNAS...74..560M | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Goffeau_1996">{{cite journal | vauthors = Goffeau A, Barrell BG, Bussey H, Davis RW, Dujon B, Feldmann H, Galibert F, Hoheisel JD, Jacq C, Johnston M, Louis EJ, Mewes HW, Murakami Y, Philippsen P, Tettelin H, Oliver SG | s2cid = 211123134 | title = Life with 6000 genes | url = https://archive.org/details/sim_science_1996-10-25_274_5287/page/546 | journal = Science | volume = 274 | issue = 5287 | pages = 546, 563–7 | date = October 1996 | pmid = 8849441 | doi = 10.1126/science.274.5287.546 | bibcode = 1996Sci...274..546G }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Hall_2007">{{cite journal | vauthors = Hall N | title = Advanced sequencing technologies and their wider impact in microbiology | journal = The Journal of Experimental Biology | volume = 210 | issue = Pt 9 | pages = 1518–25 | date = May 2007 | pmid = 17449817 | doi = 10.1242/jeb.001370 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Herrero_2008">{{cite book | editor-last1 = Herrero | editor-first1 = A | editor-last2 = Flores | editor-first2 = E | title = The Cyanobacteria: Molecular Biology, Genomics and Evolution | edition = 1st | publisher = Caister Academic Press | year = 2008 | url = http://www.horizonpress.com/cyan | isbn = 978-1-904455-15-8 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Holley_1965a">{{cite journal | vauthors = Holley RW, Everett GA, Madison JT, Zamir A | title = Nucleotide sequences in the yeast alanine transfer ribonucleic acid | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 240 | issue = 5 | pages = 2122–8 | date = May 1965 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)97435-1 | pmid = 14299636 | url = http://www.jbc.org/content/240/5/2122.full.pdf | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Holley_1965b">{{cite journal | vauthors = Holley RW, Apgar J, Everett GA, Madison JT, Marquisee M, Merrill SH, Penswick JR, Zamir A | title = Structure of a ribonucleic acid | url = https://archive.org/details/sim_science_1965-03-19_147_3664/page/1462 | journal = Science | volume = 147 | issue = 3664 | pages = 1462–5 | date = March 1965 | pmid = 14263761 | doi = 10.1126/science.147.3664.1462 | bibcode = 1965Sci...147.1462H | s2cid = 40989800 }}</ref> <ref name = "Hugenholz_1998">{{cite journal | vauthors = Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title = Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1998-09_180_18/page/4765 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 18 | pages = 4765–74 | date = September 1998 | pmid = 9733676 | pmc = 107498 | doi = 10.1128/JB.180.18.4765-4774.1998 }}</ref> <ref name = "illumina2012">{{cite conference | publisher = Illumina, Inc. | pages = 12 | last = Illumina, Inc. | title = An Introduction to Next-Generation Sequencing Technology | location = San Diego, California, USA | access-date = 2012-12-28 | date = 28 February 2012 | url = http://www.illumina.com/Documents/products/Illumina_Sequencing_Introduction.pdf}}</ref> <ref name = "Kadakkuzha_2013">{{cite journal | vauthors = Kadakkuzha BM, Puthanveettil SV | title = Genomics and proteomics in solving brain complexity | journal = Molecular BioSystems | volume = 9 | issue = 7 | pages = 1807–21 | date = July 2013 | pmid = 23615871 | doi = 10.1039/C3MB25391K | pmc = 6425491 }}</ref> <ref name="Kaiser_2003">{{cite journal | vauthors = Kaiser O, Bartels D, Bekel T, Goesmann A, Kespohl S, Pühler A, Meyer F | title = Whole genome shotgun sequencing guided by bioinformatics pipelines--an optimized approach for an established technique | journal = Journal of Biotechnology | volume = 106 | issue = 2–3 | pages = 121–33 | date = December 2003 | pmid = 14651855 | doi = 10.1016/j.jbiotec.2003.08.008 }}</ref> <ref name = "Klug_2012">{{cite book | edition = 10th | publisher = Pearson Education | isbn = 978-0-321-72412-0 | title = Concepts of genetics | url = https://archive.org/details/conceptsofgeneti0000unse | location = San Francisco | year = 2012}}</ref> <ref name = "Laird_2010">{{cite journal | vauthors = Laird PW | title = Principles and challenges of genomewide DNA methylation analysis | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 11 | issue = 3 | pages = 191–203 | date = March 2010 | pmid = 20125086 | doi = 10.1038/nrg2732 | s2cid = 6780101 }}</ref> <ref name = "Lu_2014">{{cite journal | vauthors = Lu YF, Goldstein DB, Angrist M, Cavalleri G | title = Personalized medicine and human genetic diversity | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 4 | issue = 9 | pages = a008581 | date = July 2014 | pmid = 25059740 | pmc = 4143101 | doi = 10.1101/cshperspect.a008581 }}</ref> <ref name = "Marco_2010">{{cite book | editor-last = Marco | editor-first = D | year = 2010 | title = Metagenomics: Theory, Methods and Applications | publisher = Caister Academic Press | isbn = 978-1-904455-54-7 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Marco_2011">{{cite book | editor-last = Marco | editor-first = D | year = 2011 | title = Metagenomics: Current Innovations and Future Trends | url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse | publisher = [[Caister Academic Press]] | isbn = 978-1-904455-87-5 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Mardis_2008">{{cite journal | vauthors = Mardis ER | title = Next-generation DNA sequencing methods | journal = Annual Review of Genomics and Human Genetics | volume = 9 | pages = 387–402 | year = 2008 | pmid = 18576944 | doi = 10.1146/annurev.genom.9.081307.164359 | url = http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf | access-date = 2013-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130518193940/http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf | archive-date = 2013-05-18 | url-status = dead | archivedate = 2013-05-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518193940/http://www.lcg.unam.mx/frontiers/files/frontiers/annurev.genom.9.081307.164359.pdf }}</ref> <ref name = "Marsden_2007">{{cite journal | vauthors = Marsden RL, Lewis TA, Orengo CA | title = Towards a comprehensive structural coverage of completed genomes: a structural genomics viewpoint | journal = BMC Bioinformatics | volume = 8 | pages = 86 | date = March 2007 | pmid = 17349043 | pmc = 1829165 | doi = 10.1186/1471-2105-8-86 }}</ref> <ref name = "Mavro_2012">{{cite journal | vauthors = Mavromatis K, Land ML, Brettin TS, Quest DJ, Copeland A, Clum A, Goodwin L, Woyke T, Lapidus A, Klenk HP, Cottingham RW, Kyrpides NC | title = The fast changing landscape of sequencing technologies and their impact on microbial genome assemblies and annotation | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 12 | pages = e48837 | year = 2012 | pmid = 23251337 | pmc = 3520994 | doi = 10.1371/journal.pone.0048837 | editor1-last = Liu | bibcode = 2012PLoSO...748837M | editor1-first = Zhanjiang | display-authors = 6 | doi-access = free }}</ref> <ref name = "McCutcheon_2011">{{cite journal | vauthors = McCutcheon JP, von Dohlen CD | title = An interdependent metabolic patchwork in the nested symbiosis of mealybugs | journal = Current Biology | volume = 21 | issue = 16 | pages = 1366–72 | date = August 2011 | pmid = 21835622 | pmc = 3169327 | doi = 10.1016/j.cub.2011.06.051 }}</ref> <ref name = "McElheny_2010">{{cite book | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-04333-0 | last = McElheny | first = Victor | title = Drawing the map of life : inside the Human Genome Project | location = New York NY | year = 2010 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/drawingmapoflife0000mcel }}</ref> <ref name = "McGrath_2007">{{cite book | editor-last1 = McGrath | editor-first1 = S | editor-last2 = van Sinderen | editor-first2 = D | title = Bacteriophage: Genetics and Molecular Biology | edition = 1st | publisher = Caister Academic Press | year = 2007 | url = http://www.horizonpress.com/phage | isbn = 978-1-904455-14-1 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Min_1972">{{cite journal | vauthors = Min Jou W, Haegeman G, Ysebaert M, Fiers W | title = Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1972-05-12_237_5350/page/82 | journal = Nature | volume = 237 | issue = 5350 | pages = 82–8 | date = May 1972 | pmid = 4555447 | doi = 10.1038/237082a0 | bibcode = 1972Natur.237...82J | s2cid = 4153893 }}</ref> <ref name = "Neilsen_2012">{{cite journal | vauthors = Nielsen R | title = Genomics: In search of rare human variants | journal = Nature | volume = 467 | issue = 7319 | pages = 1050–1 | date = October 2010 | pmid = 20981085 | doi = 10.1038/4671050a | bibcode = 2010Natur.467.1050N | doi-access = free }}</ref> <ref name = "nhgriDog2004">{{cite web | last = [[National Human Genome Research Institute]] | title = Dog Genome Assembled: Canine Genome Now Available to Research Community Worldwide | work = Genome.gov | date = 14 July 2004 | url = http://www.genome.gov/12511476 | access-date = 2012-01-20 }}</ref> <ref name = "Nuremberg_1965">{{cite journal | vauthors = Nirenberg M, Leder P, Bernfield M, Brimacombe R, Trupin J, Rottman F, O'Neal C | title = RNA codewords and protein synthesis, VII. On the general nature of the RNA code | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 53 | issue = 5 | pages = 1161–8 | date = May 1965 | pmid = 5330357 | pmc = 301388 | doi = 10.1073/pnas.53.5.1161 | bibcode = 1965PNAS...53.1161N | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Ohyama_1986">{{cite journal | last1 = Ohyama | first1 = K | last2 = Fukuzawa | first2 = H | last3 = Kohchi | first3 = T | last4 = Shirai | first4 = H | last5 = Sano | first5 = T | last6 = Sano | first6 = S | last7 = Umesono | first7 = K | last8 = Shiki | first8 = Y | last9 = Takeuchi | first9 = M | doi = 10.1038/322572a0 | last10 = Chang | first10 = Z | last11 = Aota | first11 = SI | last12 = Inokuchi | first12 = H | last13 = Ozeki | first13 = H | title = Chloroplast gene organization deduced from complete sequence of liverwort Marchantia polymorpha chloroplast DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1986-08-07_322_6079/page/572 | journal = Nature | volume = 322 | issue = 6079 | pages = 572–574 | year = 1986 | name-list-style = vanc | display-authors = 6 |bibcode = 1986Natur.322..572O | s2cid = 4311952 }}</ref> <ref name = "Oliver_1992">{{cite journal | vauthors = Oliver SG, van der Aart QJ, Agostoni-Carbone ML, Aigle M, Alberghina L, Alexandraki D, Antoine G, Anwar R, Ballesta JP, Benit P | title = The complete DNA sequence of yeast chromosome III | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-05-07_357_6373/page/38 | journal = Nature | volume = 357 | issue = 6373 | pages = 38–46 | date = May 1992 | pmid = 1574125 | doi = 10.1038/357038a0 | author-link1 = Stephen Oliver (scientist) | bibcode = 1992Natur.357...38O | s2cid = 4271784 }}</ref> <ref name = "oxford">{{cite encyclopedia | edition = Third | publisher = Oxford University Press | title = Genome, n | encyclopedia = Oxford English Dictionary | access-date = 2012-12-01 | year = 2008 | url = http://www.oed.com/view/Entry/7761 }}{{subscription required}}</ref> <ref name = "Pevsner_2009">{{cite book | edition = 2nd | publisher = Wiley-Blackwell | isbn = 978-0-470-08585-1 | last = Pevsner | first = Jonathan | title = Bioinformatics and functional genomics | location = Hoboken, NJ | year = 2009 | name-list-style = vanc | url-access = registration | url = https://archive.org/details/bioinformaticsfu00pevs_0 }}</ref> <ref name = "Pop_2008">{{cite journal | vauthors = Pop M | title = Genome assembly reborn: recent computational challenges | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 10 | issue = 4 | pages = 354–66 | date = July 2009 | pmid = 19482960 | pmc = 2691937 | doi = 10.1093/bib/bbp026 }}</ref> <ref name = "Quail_2012">{{cite journal | vauthors = Quail MA, Smith M, Coupland P, Otto TD, Harris SR, Connor TR, Bertoni A, Swerdlow HP, Gu Y | title = A tale of three next generation sequencing platforms: comparison of Ion Torrent, Pacific Biosciences and Illumina MiSeq sequencers | journal = BMC Genomics | volume = 13 | pages = 341 | date = July 2012 | pmid = 22827831 | pmc = 3431227 | doi = 10.1186/1471-2164-13-341 }}</ref> <ref name = "Sanger_1975">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Coulson AR | title = A rapid method for determining sequences in DNA by primed synthesis with DNA polymerase | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1975-05-25_94_3/page/441 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 94 | issue = 3 | pages = 441–8 | date = May 1975 | pmid = 1100841 | doi = 10.1016/0022-2836(75)90213-2 }}</ref> <ref name = "Sanger_1977">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Air GM, Barrell BG, Brown NL, Coulson AR, Fiddes CA, Hutchison CA, Slocombe PM, Smith M | title = Nucleotide sequence of bacteriophage phi X174 DNA | url = https://archive.org/details/nature-uk_1977-02-24_265_5596/page/687 | journal = Nature | volume = 265 | issue = 5596 | pages = 687–95 | date = February 1977 | pmid = 870828 | doi = 10.1038/265687a0 | bibcode = 1977Natur.265..687S | s2cid = 4206886 }}</ref> <ref name = "Sanger_1977a">{{cite journal | vauthors = Sanger F, Nicklen S, Coulson AR | title = DNA sequencing with chain-terminating inhibitors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 12 | pages = 5463–7 | date = December 1977 | pmid = 271968 | pmc = 431765 | doi = 10.1073/pnas.74.12.5463 | bibcode = 1977PNAS...74.5463S | doi-access = free }}</ref> <ref name = "Sanger_1980">{{cite web | last = Sanger | first = Fredrick | name-list-style = vanc | year = 1980 | title = Nobel lecture: Determination of nucleotide sequences in DNA | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/sanger-lecture.pdf | access-date = 2010-10-18 }}</ref> <ref name = "Shinozaki_1986">{{cite journal | vauthors = Shinozaki K, Ohme M, Tanaka M, Wakasugi T, Hayashida N, Matsubayashi T, Zaita N, Chunwongse J, Obokata J, Yamaguchi-Shinozaki K, Ohto C, Torazawa K, Meng BY, Sugita M, Deno H, Kamogashira T, Yamada K, Kusuda J, Takaiwa F, Kato A, Tohdoh N, Shimada H, Sugiura M | title = The complete nucleotide sequence of the tobacco chloroplast genome: its gene organization and expression | journal = The EMBO Journal | volume = 5 | issue = 9 | pages = 2043–2049 | date = September 1986 | pmid = 16453699 | pmc = 1167080 | display-authors = 6 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1986.tb04464.x }}</ref> <ref name = "Staden_1979">{{cite journal | vauthors = Staden R | title = A strategy of DNA sequencing employing computer programs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 6 | issue = 7 | pages = 2601–10 | date = June 1979 | pmid = 461197 | pmc = 327874 | doi = 10.1093/nar/6.7.2601 }}</ref> <ref name = "Stein_2001">{{cite journal | vauthors = Stein L | title = Genome annotation: from sequence to biology | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 2 | issue = 7 | pages = 493–503 | date = July 2001 | pmid = 11433356 | doi = 10.1038/35080529 | s2cid = 12044602 }}</ref> <ref name = "Tamarin_2004">{{cite book | edition = 7 | publisher = McGraw Hill | isbn = 978-0-07-124320-9 | last = Tamarin | first = Robert H | title = Principles of genetics | url = https://archive.org/details/principlesofgene0000robe | location = London | year = 2004 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "tenBosch2008">{{cite journal | vauthors = ten Bosch JR, Grody WW | title = Keeping up with the next generation: massively parallel sequencing in clinical diagnostics | journal = The Journal of Molecular Diagnostics | volume = 10 | issue = 6 | pages = 484–92 | date = November 2008 | pmid = 18832462 | pmc = 2570630 | doi = 10.2353/jmoldx.2008.080027 }}</ref> <ref name = "Tucker_2009">{{cite journal | vauthors = Tucker T, Marra M, Friedman JM | title = Massively parallel sequencing: the next big thing in genetic medicine | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 85 | issue = 2 | pages = 142–54 | date = August 2009 | pmid = 19679224 | pmc = 2725244 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.06.022 }}</ref> <ref name = "Viruses_2011">{{cite web | title = Complete genomes: Viruses | work = NCBI | access-date = 2011-11-18 | date = 17 November 2011 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genomes/GenomesGroup.cgi?taxid=10239 }}</ref> <ref name = "wsj_2012">{{cite news | issn = 0099-9660 | last = Hotz | first = Robert Lee | title = Here"s an Omical Tale: Scientists Discover Spreading Suffix | work = Wall Street Journal | access-date = 2013-01-04 | date = 13 August 2012 | url = https://www.wsj.com/articles/SB10000872396390444840104577551433143153716 | name-list-style = vanc }}</ref> <ref name = "Yadav_2007">{{cite journal | vauthors = Yadav SP | title = The wholeness in suffix -omics, -omes, and the word om | journal = Journal of Biomolecular Techniques | volume = 18 | issue = 5 | pages = 277 | date = December 2007 | pmid = 18166670 | pmc = 2392988 }}</ref> <ref name = "Yue_2001">{{cite journal | vauthors = Yue GH, Lo LC, Zhu ZY, Lin G, Feng F | title = The complete nucleotide sequence of the mitochondrial genome of Tetraodon nigroviridis | journal = DNA Sequence | volume = 17 | issue = 2 | pages = 115–21 | date = April 2006 | pmid = 17076253 | doi = 10.1080/10425170600700378 | s2cid = 21797344 }}</ref> <ref name = "Zimmer_2009a">{{cite news | issn = 0362-4331 | last = Zimmer | first = Carl | title = Scientists Start a Genomic Catalog of Earth's Abundant Microbes | work = The New York Times | access-date = 2012-12-21 | date = 29 December 2009 | url = https://www.nytimes.com/2009/12/29/science/29microbes.html | name-list-style = vanc }}</ref>}} 65u7jvwd5nql9djjypkg918486q1y82 د کرنې چاپيريالي اغېزې 0 59147 368955 367212 2026-09-09T20:05:31Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368955 wikitext text/x-wiki د کرنې چاپيريالي اغېزې پر شاوخوا ايکوسيستمونو باندې د بېلابېلو کرنيزو عمليو اغېزې او د دې اغېزو بېرته لومړنيو طريقو ته د ورګرځېدلو له څرنګوالي څخه عبارت دي. د کرنې چاپيريالي اغېزې د بزګرانو په واسطه د عملي شوو طريقو او د طريقې د کچې له مخې په پراخ ډول توپير لري. هغه کرنيزې ټولنې چې د خپلو کرنيزو فعاليتونو د مشخص کولو په واسطه د چاپيريالي اغېزو د کمولو هڅه کوي، د دوام وړ کرنيزې طريقې به خپلې کړي. د کرنې منفي اغېزه يوه پخوانۍ مسئله ده، چې يوه علاقه يا اړيکه پرېږدي؛ که څه هم د دې برخې ماهرين د ويجاړۍ د لږولو او د ايکو ګټورتوب د پياوړې کولو په موخه نوښتيز فکرونه طرحه کوي. که څه هم کليوالي اصالت په چاپيريالي ډول مثبت دی، مګر د معاصر حيواني کرنې طريقې پر مېوو، سبزيجاتو او نورو biomass باندې د متمرکزو کرنيزو طريقو په پرتله د چاپيريالي ويجاړتيا زيات لامل کېږي. د څارويو له ضايعاتو څخه د امونيا د غاز توليد د چاپيريالي ککړتيا په اړه بحثونه راپورته کوي. <ref>{{Cite journal|last=Frouz|first=Jan|last2=Frouzová|first2=Jaroslava|date=2022|title=Applied Ecology|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-83225-4|language=en-gb|doi=10.1007/978-3-030-83225-4}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Naujokienė|title=A Biotreatment Effect on Dynamics of Cattle Manure Composition and Reduction of Ammonia Emissions from Agriculture|doi=10.3390/agriculture11040303|pages=303|issue=4|volume=11|language=en|journal=Agriculture|date=April 2021|first1=Vilma|first4=Mantas|last4=Rubežius|first3=Rolandas|last3=Bleizgys|first2=Indrė|last2=Bagdonienė|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Gołaś|date=October 2020|doi=10.3390/agriculture10100438|pages=438|issue=10|volume=10|language=en|journal=Agriculture|title=On the Way to Sustainable Agriculture—Eco-Efficiency of Polish Commercial Farms|first5=Kinga|first1=Marlena|last5=Pogodzińska|first4=Anna|last4=Kłoczko-Gajewska|first3=Adam|last3=Wąs|first2=Piotr|last2=Sulewski|doi-access=free}}</ref> د چاپيريالي اغېزو د ارزونې پر مهال، د دې برخې ماهران دوه ډوله مقياسونه يا اندازې کاروي: “Means-based” يانې د چارې پر بنسټ، چې دا د بزرګر د توليد د مېتودونو پر بنسټ دی. دويم مقياس د اغېزې پر بنسټ دی، چې په کرنيز سيستم يا چاپيريال ته د ګازاتو د خوشې کولو پر بنسټ دی. د معنا يا چارې پر بنسټ د مقياس يوه بېلګه د ځمکې د سطحې اوبو کيفيت کېدلی شي، چې خاورې ته ورګډ شوي نايتروجن د اندازې په واسطه اغېزمن شوی دی. هغه طريقه چې د ځمکې د سطحې اوبو ته د نايتروجن له لاسه ورکولو ته انعکاس ورکوي، د اغېزې پر بنسټ طريقه يې بللی شوو. د چارې پر بنسټ ارزونه د بزګرانو کرنيزو طريقو ته پام کوي او د اغېزې پر بنسټ ارزونه د کرنيز سيستم ريښتينې اغېزې په پام کې نيسي. د بېلګې په ډول: د چارې پر بنسټ تحليل کېدای شي د بزګرانو په واسطه کارېدونکو د حشرو د له منځه وړلو او حاصلخيزۍ مېتودونو ته پام وکړي او د اغېزې پر بنسټ تحليل به دا ملاحظه کوي، چې څومره کاربن ډای اکسايد خپرېږي يا دا چې د خاورې د نايتروجن اندازه څومره ده.<ref name="sciencedirect.com">{{cite journal|last1=van der Warf|first1=Hayo|last2=Petit|first2=Jean|title=Evaluation of the environmental impact of agriculture at the farm level: a comparison and analysis of 12 indicator- methods|url=https://archive.org/details/agriculture-ecosystems-environment_2002-12_93_1-3/page/131|journal=Agriculture, Ecosystems and Environment|date=December 2002|volume=93|issue=1–3|pages=131–145|doi=10.1016/S0167-8809(01)00354-1}}</ref> د کرنې په چاپيريالي اغېزه کې په بېلابېلو شيانو باندې د بېلابېلو عواملو اغېزې شاملېږي. لکه: خاوره، اوبه، هوا، څاروي او د خاورې ډول، خلک، نباتات او په خپله غذا يا خواړه. کرنه د يو لړ هغو پراخو چاپيريالي مسئلو سره مرسته کوي، چې د اقليمي بدلون، د ځنګلونو له منځه وړنې، د چاپيريالي تنوع د بايلنې، د مرګ سيمې، جنيټيکي انجنيري، د خړوبولو ستونزو، ککړوونکو، د خاورې نابرابرتيا او کثافاتو په ګډون د چاپيريالي نابرابرۍ سبب کېږي. نړيوالې ټولنې او چاپيريالي سيستمونو ته د کرنې د اهميت له امله، نړيوالې ټولنې ژمنه کړې ده چې د (د دوام وړ پرمختګ دويمه موخه) Sustainable Development Goal 2 «لوږه ختمه کړئ، د خوړا خونديتوب تر لاسه او تغذيه پرمختللې او د توجيه وړ کرنې ته وده ورکړئ» د يوې برخې په توګه د خوړو د توليد د ساتنې وړتيا زياته کړي. د ملګرو ملتونو د چاپيريال پروګرام تر «له طبيعت سره سوله کول» تر سرليک لاندې د ۲۰۲۱ راپور کرنه د يو چلوونکي او د چاپيريالۍ نابرابرۍ تر تهديد لاندې د يو صنعت په توګه په ډاګه کړ. <ref name="Garnett-et-al-2013">{{cite journal|last1=Garnett|journal=[[Science (journal)|Science]]|last14=Thornton|first14=P. K.|last15=Toulmin|first15=C.|last16=Vermeulen|first16=S. J.|last17=Godfray|first17=H. C. J.|title=Sustainable Intensification in Agriculture: Premises and Policies|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-07-05_341_6141/page/33|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]] (AAAS)|last13=Smith|volume=341|issue=6141|date=2013-07-04|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1234485|pages=33–34|pmid=23828927|bibcode=2013Sci...341...33G|hdl=10871/19385|s2cid=206547513|first13=P.|author12-link=Irene Hoffmann|first1=T.|first6=P.|last2=Appleby|first2=M. C.|last3=Balmford|first3=A.|last4=Bateman|first4=I. J.|last5=Benton|first5=T. G.|last6=Bloomer|last7=Burlingame|first12=Irene|first7=B.|last8=Dawkins|first8=M.|last9=Dolan|first9=L.|last10=Fraser|first10=D.|last11=Herrero|first11=M.|last12=Hoffmann|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tilman|language=en|pmid=22106295|pmc=3250154|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1116437108|pages=20260–20264|issue=50|volume=108|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|first1=David|title=Global food demand and the sustainable intensification of agriculture|date=2011-12-13|first4=Belinda L.|last4=Befort|first3=Jason|last3=Hill|first2=Christian|last2=Balzer|doi-access=free}}</ref><ref>United Nations (2015) Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015, [[:File:N1529189.pdf|Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://www.un.org/sustainabledevelopment/sustainable-development-goals/ A/RES/70/1])</ref><ref>United Nations Environment Programme (2021). ''Making Peace with Nature: A scientific blueprint to tackle the climate, biodiversity and pollution emergencies''. Nairobi. https://www.unep.org/resources/making-peace-nature</ref> == د کرنیزو لارو چارو له خوا == === حيواني کرنه === د غوښې د توليد چاپيريالي اغېزه د نړۍ شاوخوا د بېلابېلو کرنيزو طريقو د کارونې له امله يو له بل سره توپير لري. د ټولو کرنيزو طريقو په اړه موندل شوي دي، چې پر چاپيريال باندې بېلابېلې اغېزې لري. ځيني هغه اغېزې چې د غوښې له توليد سره مل دي، د فوسيلي مايع يا ګاز د کارونې په واسطه ککړتيا، حيواني ميتان، خپرېدونکي کثافات او اوبه او د ځمکې استهلاک دی. غوښه د عضوي کرنې (organic farming)، (free range farming)، د اهلي څاريو توليد (intensive livestock production)، (subsistence agriculture)، ښکار کولو او ماهي نيونې په ګډون د يو لړ مېتودونو په واسطه تر لاسه کېږي. غوښه يو له هغو لومړنيو عواملو څخه ده، چې زيستي تنوع شته بحرانونو سره مرسته کوي. په ۲۰۱۹ کې د (IPBES ''Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services'') [د زيستي تنوع او ايکوسيستم خدمتونو په اړه د نړيوالې پانګه اچونې راپور] وموندل چې صنعتي کرنه او د کبانو زياته نيونه د له منځه وړنې بنسټيز عوامل دي. غوښه او د شيدو صنعتونه د پام وړ اغېزه لري. په ۲۰۰۶ کې د «کورنيو څارويو اوږد سيوری» تر عنوان لاندې د خوړو او کرنې سازمان د راپور له مخې: «د کورني، څارويو برخه په زياتو ايکوسيستمونو او په ټوله کې په سياره باندې يوه ستره فشار واردونکې برخه ده. دا په نړيواله توګه د ګلخانه يي ګازونو يوه تر ټولو ستره سرچينه او چاپيريالي تنوع په بايلنه کې يو له مهمو سببي عواملو څخه ده او په پرمختللو او ظاهرېدونکو هېوادونو کې بيا د اوبو ککړتيا مخکښه سرچينه ده. د غوښې توليد د اقليمي بدلون يو ستر عامل دی. په يو ژورنال کې د ۲۰۱۷ کال خپرې شوې څېړنې «د کاربن ميزان او تنظيم» د حيواني کرنې د نويوال ميتان ګازونو خپرېدل له IPCC [د اقليمي بدلون په اړه د حکومتونو تر منځ ډله] څخه د معلوماتو پر بنسټ د اټکل په پرتله ٪۱۱ زيات وموندل. د دې اغېزو ځيني برخه د اهلي څارويو د برخې غير غوښه ايز توليد پورې مربوطېږي. لکه: وړۍ، هګي او د شيدو محصولات او د کرکېله کې کارېدونکي اهلي څاروي. اټکل شوی دی چې اهلي څاروي د نړۍ د غله جاتو ځمکو د کرنې په برخه کې نيمايي ځواک برابروي. ګڼو څېړنو موندلې چې د غوښې زيات مصرف د انساني نفوس د ودې سره ملګری دی او د شخصي عايد زياتوالی به د کاربن ګاز توليد او د چاپيريالي تنوع له منځه تلل زيات کړي. په ۲۰۱۹ د اګست په ۸ IPCC د ۲۰۱۹ د ځانګړي راپور يو لنډيز خپور کړ، چې له مخې يې د نبات پر بنسټ diets پر وړاندې يو بدلون به د اقليمي بدلون په اداره کولو او برابرولو کې مرسته وکړي.  === اوبه لګوونه === د اوبو لګوونې چاپيريالي اغېزې د خاورې او اوبو په کميت او کيفيت کې د خړوبولو د يوې پايلې په توګه او د سيند په حوزو کې پر طبيعي او ټولنيزو حالتونو باندې د بعدي اغېزو او د اوبو لګولو د یوه سيستم د اوبتلونو په بدلونونو پورې تړلې دي. یادې اغېزې له متغيیرو هايدرولوژيکي حالتونو (hydrological conditions) څخه رامنځته کېږي، چې د اوبولګوونې د پلان يا سيستم د نصب او عمليې په واسطه اغېزمن شوي دي. د دې ستونزو له منځه ځيني يې د زياتې طراحۍ په واسطه د ځمکې لاندې د aquifers له تخليې څخه عبارت دي. خاوره د کمزوري ورته وېش يا (management wastes) اوبو او کيمياوي موادو له امله زياته خړوبېدلی شي او کېدای شي د اوبو ککړتيا لامل شي. زياته خړوبونه د اوبو د پورته کېدونکو اندازو (مېزونو) څخه د ژورې وچونې (اوبه ويستنې، زه کشي) لامل کېږي، چې د اوبونې salinity ستونزې راپورته کولی شي، چې د ځمکې د فرعي سطحې د اوبه ويستنې (subsurface land drainage) د ځينو بڼو په واسطه د (watertable control) غوښتنه کوي. که څه هم که چېرې خاوره تر اوبونې لاندې وي، د خاورې کمزورې salinity اداره ورکوي چې د خاورو پر سطحه باندې په لوړو تبخيري سيمو کې د زهري مالګو په جوړېدلو سره د خاورې زيات شوي salinity رهبري کوي. دا د ذکر شوو مالګو د لرې کولو په موخه يا چاڼ او يا د وچونې (اوبه ويستنې) مېتود ته اړتيا لري. د مالګينو يا لوړه کچه سوديم لرونکو اوبو اوبونه د الکلي خاورې ته په پام سره کېدای شي د خاورې ساختمان له منځه يوسي. == سرچینې == 3dyaa8n2ibks1of9sfe8rm9v5wfzgg0 د مريخ ځمک پېژندنه 0 59670 368945 367415 2026-09-09T18:36:09Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368945 wikitext text/x-wiki د مريخ ځمک پېژندنه د مريخ سياري د سطحې، پوښ او داخلي حالت علمي څېړنه ده. د دې سيارې په هغو اجزاوو، جوړښت، تاريخ او فزيکي پروسو تمرکز کېږي چې دا سياره ځينې جوړه شوې. مريخ د ځمکې د ځمک پېژندنې له ډګر سره نژدې ده. د سيارو په علم کې، د جيولوژي (ځمک پېژندنې) اصطلاح په پراخه معنا کارول کېږي، يعنې د سيارو او ستورو د سختو برخو مطالعه. په دې اصطلاح کې د جيوفزيک، جيوکيميا، جيو مينرالوژي (کان پېژندنه)، جيو ډيسي (مساحت پېژدنه) او کارتوګرافي (نقشه جوړول) اړخونه شامل دي. يو نوی منځ ته راغلی لغت، اريولوژي د يوناني  ټکي «Arēs» (يعنې مريخ) نه اخستل شوی دی، کله کله دا ټکی په عامه رسنيو او د خيالي علمي آثارو (لکه: د کيم سټينلي رابنسن «Mars trilogy» ) کې د مريخ د ځمک پېژندنې په معنا هم کارول کېږي. د «areology» اصطلاح په «subreddit "r/Areology"» او «Areological Society» کې هم کارول شوې ده.<ref>{{cite book|author=Greeley, Ronald|title=Planetary landscapes|publisher=Chapman & Hall|location=New York|date=1993|page=1|isbn=0-412-05181-8|edition=2nd|url=https://archive.org/details/planetarylandsca00gree/page/1}}</ref><ref>{{cite web|title=World Wide Words: Areologist|url=http://www.worldwidewords.org/turnsofphrase/tp-are1.htm|website=World Wide Words|access-date=October 11, 2017|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web|title=r/Areology|url=http://www.reddit.com/r/areology|access-date=2021-11-07|website=reddit|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Areological Society|url=https://www.areology.space/|access-date=2021-11-07|website=The Areological Society|language=en-US|تاريخ الأرشيف=2021-11-07|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211107051128/https://www.areology.space/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2021-11-07|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211107051128/https://www.areology.space/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211107051128/https://www.areology.space/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107051128/https://www.areology.space/}}</ref> == د مریخ جوړېدل == مريخ د يوې جلا ځمکې لرونکې سياره ده. د « InSight» په نامه د مريخ په سطحه ښکته کېدونکی ماموريت د دې لپاره طرحه شوی، تر څو د مريخ ژورې داخلي برخې وڅېړي. دا ماموريت د ۲۰۱۸ز کال د نومبر په شپږ وېشتمه نېټه په مريخ ښکته شو او د زلزلې د اندازه کولو يوه حساسه اله به هلته واستوي، تر څو د مریخ په ژورو داخلي برخو کې د « 3D» په ډول د نقشو د جوړولو وړتيا پیدا کړي.<ref name="NYT-2018042">{{cite news|last=Chang|first=Kenneth|title=Mars InSight: NASA's Journey Into the Red Planet's Deepest Mysteries|url=https://www.nytimes.com/2018/04/30/science/mars-insight-launch.html|work=[[The New York Times]]|date=30 April 2018|access-date=30 April 2018}}</ref><ref name="NYT-20180505">{{cite news|last=Chang|first=Kenneth|title=NASA's InSight Launches for Six-Month Journey to Mars|url=https://www.nytimes.com/2018/05/05/science/nasa-mars-insight-launch.html|date=5 May 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=5 May 2018}}</ref> == نړيواله فزيوګرافي (فزيکي جغرافيه) == مريخ يو جلا، په پراخه پيمانه د خپلې  سطحي ځانګړياوې لري، کومې چې د هغو جيولوژيکي جرياناتو څرګندونه کوي، چې د وخت په تېرېدو سره په دې سياره کې تر سره شوي دي. دا برخه د مريخ ګڼې سترې فزيوګرافي سيمې راښيي. دا سيمې په شریکه سره د جيولوجيکي جرياناتو هغه انځور وړاندې کوي، چې په څه ډول د اورشېندنې، ټيکټونيزم، اوبه، يخ او ټکرونه په ښکېلولو سره په نړيوال مقياس کې دا سياره جوړه کړې ده. === د نيمې کُرې وېش === د ټوپوګرافۍ او فزيوګرافۍ له اړخه د مريخ شمالي او سويلي نيمه کُره له يو بل نه د پام وړ توپير لري. دا وېش يا دوه ډوله والی د دې سيارې د ټولې ځمک پېژندنې يوه بنسټيزه ځانګړتيا ده. شمالي برخه يې ډېره ستره ټوپوګرافي ټيټوالی دی. د مريخ د سطحې يو په درېيمه برخه (تر ډېره بريده په شمالي نيمه کره کې) د سويلي دوه په درېيمې برخې نه له درې تر شپږ کيلو متره ښکته ده. دا د ځمکې د لويو وچو او سمندري کاسو تر منځ د لوړوالي د توپير د لومړۍ درجې پیاوړې ځانګړتيا ده. دا دوه برخه والی په دوه نورو لارو هم ښودل شوی دی چې هغه دادي: د دواړو نيمو کرو تر منځ  د ټکر د کندو په ګڼوالي او د قشر په ډبلوالي کې توپير. د سويلي نيمې کرې د وېش پوله (ډېر کرته سويلي لوړې ځمکې يا پاسنۍ ځمکې بلل کېږي) په پراخه کچه کنده شوې او لرغونې ده، نااواره سطحه لري چې تاريخ يې د غټ بمبار پړاو ته رسېږي. له بلې خوا، د شمالي وېش ښکته ځمکې کمې پراخې کندې لري، ډېرې نرمې او اوارې دي او داسې نورې ځآنګړتياوې لري او د دې ښودنه کوي چې، د سويلي لوړو ځمکو له جوړېدو وروسته يې په عمومي ډول سطحه بيا جوړه شوې. د دواړو نيمو کُرو تر منځ درېيم توپير يې د پوستکي (قشر) ډبلوالی دی. ټوپوګرافي او جيوفزيکي جاذبې قوې معلومات د دې څرګندونه کوي چې په سويلي لوړو برخو کې يې پوستکی تر ټولو زيات ډبلوالی لري، چې اته پنځوس کيلو متره (۳۶ ميله) ته رسېږي، په داسې حال کې چې د شمالي ټيټو ځمکو «څوکو» پوستکي ډبلوالی يې نږدې دوه دېرش کيلو متره (۲۰ ميله) ته رسېږي. په ټول مريخ کې د د دواړو توپيرونو پوله د جغرافيايي عرض په برخه کې سره توپير لري او په دې پورې اړه لري چې د درې فزيکي وېشونو له منځه کوم يو يې په نظر کې نيسي.<ref>{{cite journal|last1=Watters|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720094425/http://epswww.unm.edu/iom/eps465/Reading/Dichotomy.pdf|url-status=dead|bibcode=2007AREPS..35..621W|url=http://epswww.unm.edu/iom/eps465/Reading/Dichotomy.pdf|pages=621–652 [624, 626]|date=2007|volume=35|first1=Thomas R.|doi=10.1146/annurev.earth.35.031306.140220|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|title=Hemispheres Apart: The Crustal Dichotomy on Mars|first3=Rossman P.|last3=Irwin Iii|first2=Patrick J.|last2=McGovern|archive-date=2011-07-20}}</ref><ref>{{harvnb|Carr|2006|pp=78–79}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Zuber|title=Internal Structure and Early Thermal Evolution of Mars from Mars Global Surveyor Topography and Gravity|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-03-10_287_5459/page/1788|first12=P. J.|last13=Neumann|first13=G. A.|last14=Rowlands|first14=D. D.|last15=Zhong|first15=S|journal=Science|first11=F. G.|volume=287|issue=5459|pages=1788–93|date=2000|pmid=10710301|doi=10.1126/science.287.5459.1788|bibcode=2000Sci...287.1788Z|last12=McGovern|last11=Lemoine|first1=M. T.|first5=GL|last2=Solomon|first2=SC|last3=Phillips|first3=RJ|last4=Smith|first4=DE|last5=Tyler|last6=Aharonson|first10=C. L.|first6=O|last7=Balmino|first7=G|last8=Banerdt|first8=WB|last9=Head|first9=JW|last10=Johnson|display-authors=8}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Neumann|first1=G. A.|title=Crustal structure of Mars from gravity and topography|journal=Journal of Geophysical Research|volume=109|issue=E8|date=2004|doi=10.1029/2004JE002262|bibcode=2004JGRE..10908002N|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02458525/file/Neumann%20et%20al.%2C%202004.pdf|doi-access=free}}</ref> په دوو برخو کې د نيمې کُرې د وېشلو اصل او عمر تر اوسه تر بحث لاندې دي. په دې اړوند ګڼنې په دوو برخو وېشل شوې دي: لومړی، دا وېش د ستر ټکر د پېښې يا ګڼو سترو ټکرونو له امله رامنځ ته شوي چې د دې سيارې د تاريخ په لومړيو کې پېښ شوي دي (بهرني اندونه)، يا دويم، د دې سيارې په داخلي برخه کې په شمالي نيمه کُره کې د تودوخې د لېږد، په بل مخ اوښتون يا نورو حرارتي جرياناتو  په مټ د پوستکي د نري کېدو له امله دا وېش رامنځ ته شوی دی (اساسي اندونه). يوه اصلي نمونه د تختې تيکټونيکس (يوه لومړۍ ضمني پېښ) وړانديز کوي چې په شمال کې يې نری پوښ منځ ته راوړی دی، کټ مټ هغه څه ته ورته چې د ځمکې د تختو د پولو په پراخېدو کې پېښيږي. که اصل يې هر څه وي، خو داسې برېښي چې د مريخ وېش ډېر پخوا رامنځ ته شوی دی. يو نوی اند د شمالي قطب د ستر ټکر او د دولسو يو شان نيمو کرو برابرتيا د کشف د تاييد پهر بنسټ ولاړ دی، د دې ښودنه کوي چې بهرني اندونه له داخلي اندونو نه پياوړي دي او دا چې مريخ کله هم تيکتونيکي تخته نه درلوده، چې دا وېش يې يا دوه برخه والی جوړ کړي. له څرخېدنکې فضايي بېړۍ نه د ليزر الټيميټر او د رادار اواز معلوماتو د ډنډونو په اندازه ډېر جوړښتونه پېژندلي دي، کوم چې د ليدو وړ پخوانيو انځورونو کې پټ وو. دا ځآنګړتياوې چې د ښکته تلونکي داېرې (QCDs) ته ورته په نوم پېژندل کېږي، د سخت بمبار د پړاو پر مهال د ټکر له امله د رامنځ ته شويو کندو  ښودنه کوي چې اوسمهال ځوانو نازکو پوړونو پوښلي دي. د « QCDs» د کندو د شمېرلو څېړنو ښودلې ده چې د شمالي نيمې کرې ټيتې سطحې هومره زړې دي، څومره چې د سويلي لوړو ځمکو قشر زوړ ښودل شوی دی. د دې وېش لرغونی عمر د دې د اصليت پر اندونو د پام وړ محدوديتونه پرېباسي. <ref>{{Cite journal|last=Changela|first9=Catharine A.|doi=10.1017/S1473550421000276|pages=394–426|issue=6|volume=20|language=en|journal=International Journal of Astrobiology|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-astrobiology/article/mars-new-insights-and-unresolved-questions/F0E43D7EC62EA126262CB66DF069ABA0|title=Mars: new insights and unresolved questions|date=December 2021|first11=Tiffany D.|last11=Dallas|first10=Ekaterina|last10=Dadachova|last9=Conley|first=Hitesh G.|first8=Charles S.|last8=Cockell|first7=Klara Anna|last7=Capova|first6=John C.|last6=Bridges|first5=Kristian|last5=Bouw|first4=David|last4=Beaty|first3=Andre|last3=Antunes|first2=Elias|last2=Chatzitheodoridis|issn=1473-5504}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1038/309138a0|last1=Wilhelms|first1=D.E.|last2=Squyres|first2=S.W.|date=1984|title=The Martian Hemispheric Dichotomy May Be Due to a Giant Impact|journal=Nature|volume=309|issue=5964|pages=138–140|bibcode=1984Natur.309..138W|s2cid=4319084}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Frey|first1=Herbert|last2=Schultz|first2=Richard A.|title=Large impact basins and the mega‐impact origin for the crustal dichotomy on Mars|url=https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1988-03_15_3/page/n30|journal=Geophysical Research Letters|volume=15|issue=3|pages=229–232|bibcode=1988GeoRL..15..229F|date=1988|doi=10.1029/GL015i003p00229}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Andrews-Hanna|volume=453|s2cid=1981671|pmid=18580944|doi=10.1038/nature07011|bibcode=2008Natur.453.1212A|at=pp. 1212–5; see p. 1212|issue=7199|journal=Nature|first1=J.C.|title=The Borealis Basin and the Origin of the Martian Crustal Dichotomy|date=2008|first3=W. Bruce|last3=Banerdt|first2=Maria T.|last2=Zuber|display-authors=1}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wise|first1=Donald U.|last2=Golombek|first2=Matthew P.|last3=McGill|first3=George E.|title=Tectonic Evolution of Mars|journal=Journal of Geophysical Research|volume=84|issue=B14|pages=7934–7939|bibcode=1979JGR....84.7934W|date=1979|doi=10.1029/JB084iB14p07934}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Elkins-Tanton|page=E120S01|first1=Linda T.|last2=Hess|first2=Paul C.|last3=Parmentier|first3=E. M.|date=2005|issue=E12|title=Possible formation of ancient crust on Mars through magma ocean processes|volume=110|doi=10.1029/2005JE002480|journal=Journal of Geophysical Research|url=http://www.dtm.ciw.edu/users/ltelkins/pdfs_of_papers/Mars%20early%20crust%20E-T%20et%20al%20JGR%202005.pdf|bibcode=2005JGRE..11012S01E|doi-access=free}}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sleep|first1=Norman H.|title=Martian plate tectonics|journal=Journal of Geophysical Research|volume=99|issue=E3|pages=5639–5655|date=1994|doi=10.1029/94JE00216|bibcode=1994JGR....99.5639S}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Leone|journal=Geophysical Research Letters|url=https://zenodo.org/record/840176|bibcode=2014GeoRL..41.8736L|issn=1944-8007|doi=10.1002/2014GL062261|pages=2014GL062261|issue=24|volume=41|language=en|title=Three-dimensional simulations of the southern polar giant impact hypothesis for the origin of the Martian dichotomy|first1=Giovanni|date=2014-12-28|first5=Guizhi|last5=Zhu|first4=Dave A.|last4=May|first3=Taras V.|last3=Gerya|first2=Paul J.|last2=Tackley|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Leone|first=Giovanni|date=2016-01-01|title=Alignments of volcanic features in the southern hemisphere of Mars produced by migrating mantle plumes|journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research|volume=309|pages=78–95|doi=10.1016/j.jvolgeores.2015.10.028|bibcode=2016JVGR..309...78L}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=O’Rourke|first1=Joseph G.|last2=Korenaga|first2=Jun|date=2012-11-01|title=Terrestrial planet evolution in the stagnant-lid regime: Size effects and the formation of self-destabilizing crust|journal=Icarus|volume=221|issue=2|pages=1043–1060|doi=10.1016/j.icarus.2012.10.015|bibcode=2012Icar..221.1043O|arxiv=1210.3838|s2cid=19823214}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wong|first1=Teresa|last2=Solomatov|first2=Viatcheslav S|date=2015-07-02|title=Towards scaling laws for subduction initiation on terrestrial planets: constraints from two-dimensional steady-state convection simulations|journal=Progress in Earth and Planetary Science|language=En|volume=2|issue=1|pages=18|doi=10.1186/s40645-015-0041-x|issn=2197-4284|bibcode=2015PEPS....2...18W|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Watters|first1=T.R.|last2=McGovern|first2=Patrick J.|last3=Irwin|first3=R.P.|s2cid=129936814|date=2007|title=Hemispheres Apart: The Crustal Dichotomy on Mars|journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci.|volume=35|issue=1|pages=630–635|doi=10.1146/annurev.earth.35.031306.140220|bibcode=2007AREPS..35..621W}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Solomon|journal=Science|last14=Neumann|first14=G. A.|last15=Phillips|first15=R. J.|last16=Smith|first16=D. E.|last17=Zuber|first17=M. T.|title=New Perspectives on Ancient Mars|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-02-25_307_5713/page/1214|volume=307|last13=McGovern|issue=5713|pages=1214–20|date=2005|pmid=15731435|doi=10.1126/science.1101812|bibcode=2005Sci...307.1214S|display-authors=8|hdl=2060/20040191823|s2cid=27695591|first13=P. J.|first12=C. L.|first1=S. C.|first6=AJ|last2=Aharonson|first2=O|last3=Aurnou|first3=JM|last4=Banerdt|first4=WB|last5=Carr|first5=MH|last6=Dombard|last7=Frey|last12=Johnson|first7=HV|last8=Golombek|first8=MP|last9=Hauck|first9=Sa|last10=Head|first10=Jw|last11=Jakosky|first11=B. M.|hdl-access=free}}</ref> === د اورشېندنې تارسيس او اليزيوم برخې === د مريخ په نيمه لويديځه کُره کې په دوو برخو د وېش د پولو منځ يوه ستره اورغورځونکې تکتونيکي سيمه ده چې د تاريس سيمې يا تاريس راوتلو په نامه يادېږي. دا ستر او لوړ جوړښت زرګونه کيلو متره قطر لري او د دې سيارې نږدې پنځه ويشت سلنه سطحه يې پوښلې ده. د ځمکې له سطحې (د مريخ د سمندر له سطحې) نه په منځني ډول له اووه نه تر لس کيلو متره  لوړ «تارسيس» د دې سيارې پر مخ تر ټولو لوړې برخې او په شمسي نظام کې تر ټولو ستر پېژندل شوي اورشيندونکي لري. درې ستر اورشېدونکي يې دا دي: «Ascraeus Mons, Pavonis Mons, and Arsia Mons» (چې په ټوليز ډول د Tharsis Montes) په نامه پېژندل کېږي او د لوړې څوکې په اوږدو کې د «NE-SW» په برابرۍ کې پراته دي. پراخ البا مونس (مخکې د البا پاتيرا په نامه پېژندل کېدل) د دې سيمې شمالي برخه نيولې ده. د الیمپوس مونس د اورشېنونکی سپر د اصلي راوتونکي او د دې سيمې په لويديځه څنډه کې پروت دی. د تارسيس ډېر زيات پراخوالي د دې سيارې په ليتوسفير باندې زيات بوج اچولی دی. د دې په پايله کې ډېر پراخ درزونه (د ګرابن او درزونو درې) له تارسيس نه بهر وړاندې باسي، چې د دې سيارې د کُرې په شا او خوا کې  په نيمې لارې پورې پراخېږي.<ref>{{cite journal|date=1982|last1=Solomon|first1=Sean C.|last2=Head|first2=James W.|title=Evolution of the Tharsis Province of Mars: The Importance of Heterogeneous Lithospheric Thickness and Volcanic Construction|journal=J. Geophys. Res.|volume=87|issue=B12|pages=9755–9774|bibcode=1982JGR....87.9755S|doi=10.1029/JB087iB12p09755}}</ref><ref>Carr, M.H (2007). Mars: Surface and Interior in ''Encyclopedia of the Solar System,'' 2nd ed., McFadden, L.-A. et al. Eds. Elsevier: San Diego, CA, p.319</ref> يو کوچنی اورشېدونکی مرکز په ايليوم کې د تارسيس لويديځ لور ته څو زره کيلو متره لرې موقعيت لري. د ايليوم اورشېدونکې ټولګه نږدې دوه زره کيلو متره قطر لري ،چې له درې اصلي اورشېدونکو نه جوړ دی، هغه درې مرکزي اورشېدونکي دا دي: « Elysium Mons, Hecates Tholus, او  Albor Tholus». د ايليوم د اورشېدولو ډلې په اړه فکر کېږي چې د «تارسيس مونټس» يو نه توپير لري، د دې په وده کې «لاواګانې» او «پايروکلاسټيکس» دواړه شامل دي.<ref>{{cite book|author=Cattermole, Peter John|title=Mars: the mystery unfolds|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|date=2001|page=71|isbn=0-19-521726-8|url=https://archive.org/details/marsmysteryunfol00catt/page/71}}</ref> === د ستر ټکر کندې === په مريخ کې د ټکر ګڼې سترې دايروي کندې شته. تر ټولو ستره يې هغه ده چې په اسانۍ سره ليدل کېږي. د «هلاس کنده» ده، کومه چې په سويلي نيمه کُره کې موقعيت لري. دا د ټکر له امله رامنځ ته شوې دويم ستر تايید شوی جوړښت دی چې نږدې په څلور شپېته درجه ختيځ طول او څلوېښت درجه جغرافيايي عرض کې پرته ده.   د دې کندې مرکزي برخه (Hellas Planitia) يو زر اته سوه کيلو متره قطر لري، پراخه، درنده توږل شوې کړۍ ځينې راچاپېره ده، کومه چې ورته په نژدې واټن کې د نا اوارو خرابو غرونو (سره نښتې کتلې(هستې) له ځانګړتياوو پېژندل کېږي چې شونې ده، له کندو نه د مخکې زاړه قشر د لوړو شويو او ټېله کړای شويو بلاکونو ښودنه کوي.<ref>Boyce, J.M. (2008) ''The Smithsonian Book of Mars;'' Konecky&Konecky: Old Saybrook, CT, p. 13.</ref><ref>Carr, M.H.; Saunders, R.S.; Strom R.G. (1984). ''Geology of the Terrestrial Planets;'' NASA Scientific and Technical Information Branch: Washington DC, 1984, p. 223. http://www.lpi.usra.edu/publications/books/geologyTerraPlanets/</ref><ref>{{harvnb|Hartmann|2003|pp=70–73}}</ref> == سرچینې == 1cc9uwo4ph8f7ec5ar66mmanv24mqr0 بړبوکۍ 0 59715 368953 366184 2026-09-09T19:45:17Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368953 wikitext text/x-wiki بړبوکۍ ستنې ته ورته په سختۍ سره تاوېدونکې هوا ده، کومه چې هم د ځمکې له سطحې او هم له کمولونمبس وريځې يا ډېر کم ځله د کمولس (د هوارې ځمکې پر سر ټيټه راټوله شوې وريځ) وريځې له بنسټ سره په اړيکه کې وي. ډېر ځله بړبوکۍ ته «اوښتونکی»، د ګرد توپان يا ګردله هم ويل کېږي، خو د موسم په علم کې توپان (سايکلون) ټکی، هغه موسمي نظام ته کارول کېږي، د کوم د مرکز په شا اوخوا کې چې د کم فشار لرونکې سيمه وي، چې ښکته لور د ځمکې سطحې ته د کتونکي له انده، په نيمه شمالي کره کې بادونه د ساعت د عقربې په مخالف لوري او په سويلي نيمه کره کې بادونه د ساعت د عقربې په موافق لوري چلېږي. بړبوکۍ په ګڼو بڼو او اندازو کې منځ ته راځي، ډېر ځله د «کمولونمبس» وريځې (ستره توره-خړ رنګه باراني وريځ) له بنسټ نه د هغه پايپ په ډول راوتونکې ښکاري چې په بېخ کې نری او د سر خوله يې پراخه وي، تر لاندې يې د تاوېدونکو خځلو او ګردونو وريځ وي. ډېرې بړبوکيو د باد تګ(رفتار) په يو ساعت کې له يو سل او لس ميله (۱۸۰ کيلو متره يو ساعت کې) کم وي، دا له نږدې دوه سوه اوپنځوس فوټه (۸۰ متره) نه زيات وي چې له ماتېدو مخکې يو څو ميله (څو کيلو متره) سفر کوي. ډېرې سختۍ بړبوکۍ په يوه ساعت کې له درې سوه ميله (۴۸۰ کيلو متره په يو ساعت کې) نه زياتې تېزې هوا چټکتيا تر لاسه کولای شي، قطر يې له دوو ميلو (درې کيلو متره) نه زيات وي او لسګونه ميله (له سل کيلو متره زيات) په ځمکه پاتې کېدای شي.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/cyclone|title=merriam-webster.com|publisher=merriam-webster.com|access-date=2012-09-03}}</ref><ref>{{Cite book|title=Essentials of Oceanography|url=https://archive.org/details/essentialsofocea0000garr_k8u6|last=Garrison|first=Tom|publisher=Cengage Learning|year=2012|isbn=978-0-8400-6155-3}}</ref><ref>{{Cite book|title=Essentials of Oceanography|url=https://archive.org/details/essentialsofocea0000garr_k8u6|last=Garrison|first=Tom|publisher=Cengage Learning|year=2012|isbn=978-0-8400-6155-3}}</ref> د بړبوکيو په ګڼو ډولونو کې د څو ګردابونو (خرخوړۍ/غړومبۍ) لرونکې بړبوکۍ، له ځمکې نه پورته کېدونکې بړبوکۍ او له اوبو نه پورته کېدونکې بړبوکۍ شاملې دي. د اوبو پر سر بړبوکۍ تاوراتاو (مارپيچ) قيف په شکل پايپ د هوا جريان ځانګړتيا لري، چې د يوې سترې کمولوس يا کومولونيمبس دريځۍ سره نښتی وي. په عمومي توګه، په «غير سپرسيلولر» بړبوکيو کې ډلبندي کېږي، کومې چې د اوبو د هستو په سر جوړېږي، خو په دې اړه موافقه نه شته چې ايا دا ريښتينې بړبوکۍ بلل کېدای شي که نه. د هوا دا تاويدونکې ليکه د استوا له لیکې سره نژدې په تودو سيمو کې منځ ته راځي او په لوړو جغرافيايي عرضونو کې ډېرې کمې دي. بړبوکيو ته ورته نورې هغه ښکارندې چې په طبيعيت کې شته، په هغې کې ګوستناډو، د شيطان ګرد، د اور ګرداب او د شيطان بخار شامل دي.  <ref>{{cite web|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|title=Tornado Alley, USA: Science News Online, May 11, 2002|date=25 August 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060825011156/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archive-date=25 August 2006}}</ref> په شمالي امريکا کې بړبوکۍ زياتې منځ ته راځي ( په ځانګړي ډول د متحده ايالاتو په مرکزي او سويل ختيځو سيمو کې چې په عام ډول د بړبوکۍ د کوڅې په نامه يادېږي، په نړۍ کې متحده ايالات او کاناډا کې تر ټولو زياتې بړبوکۍ راځي). بړبوکۍ په سويلي افريقا، د اروپا په ډېره برخه (له هسپانيې، د الپس، بالکان او شمالي سکانډينيويا له ډېرو برخو پرته)، لوېديځه او ختيځه استراليا، نيوزيلانډ، بنګله ديش او ورسره نښتی ختيځ هندوستان، جاپان، فليپين او سويل ختيځ سويله امريکا (يوراګوای او ارجنټاين). شونې ده چې د «پلس-ډوپلر» رادار په کارولو سره د بړبوکۍ له پېښېدو مخکې يا پر مهال معلومات وکړای شي، دا معلومات د چټکتيا او انعکاس د معلوماتو په مټ تر لاسه کېدای شي، لکه «هوک ايکو» (د رادار يو ډول انځورونو انعکاس دی) يا د خځلو غونډاري، د توپان د نښو معلومولو په هڅو هم پېژندل کېدای شي.<ref name="EB tornado climatology2">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/eb/article-218357/tornado|title=Tornado: Global occurrence|access-date=2009-12-13|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|year=2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://weather.com/storms/tornado/news/tornadoes-around-world-20140329|title=TORNADO CENTRAL, Where Tornadoes Strike Around the World, February 12, 2018|date=12 February 2018}}</ref> == د بړبوکۍ د درجه بندۍ اندازه == د بړبوکۍ د پیاوړتيا د اندازه کولو لپاره ګڼې پيمانې شته. د «فوجيټا» مقياس د بړبوکۍ ويجاړۍ ته په کتنې هغه درجه بندي کوي او په ځينو هېوادونو کې په پرمختللي « Enhanced Fujita Scale» (پرمختللی فوجيټا مقياس) باندې بدل شوی دی. يو F0 يا EF0 بړبوکۍ، کومه چې تر ټولو کمزورې ده، ونې ويجاړوي، خو مهمې ودانۍ نه شي ويجاړولای. يو F5 يا EF5 بړبوکۍ، تر ټولو پیاوړې، د ودانيو بېخونه راباسي او دنګې ودانۍ له منځه وړلای شي. د TORRO پيمانه له T0 د ډېرو کمزورو بړبوکيو نه نيولې تر T11  تر ټولو ځواکمنو پېژندل شويو بړبوکيو لپاره پیمانه ده. د ډوپلر رادار معلومات، فوټوګراميټري او د ځمکې د تاوېدو نمونې (تروکويدي نښې) هم شونې ده چې د بړبوکۍ د سختوالي او د هغې د درجې د ټاکلو لپاره تحليل شي. <ref>{{cite web|url=http://www.torro.org.uk/TORRO/ECSS_Slide_Show/2004%20SPAIN%20ECSS%20Post-FINAL%20slide%20show.html|title=Wind Scales: Beaufort, T&nbsp; – Scale, and Fujita's Scale|author=Meaden, Terrance|publisher=Tornado and Storm Research Organisation|year=2004|access-date=2009-09-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100430211910/http://www.torro.org.uk/TORRO/ECSS_Slide_Show/2004%20SPAIN%20ECSS%20Post-FINAL%20slide%20show.html|archive-date=2010-04-30}}</ref><ref name="EF SPC">{{cite web|title=Enhanced F Scale for Tornado Damage|work=Storm Prediction Center|date=2007-02-01|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|url=http://www.spc.noaa.gov/efscale/ef-scale.html|access-date=2009-06-21}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1175/BAMS-D-11-00006.1|last3=Ferree|first6=William L.|last6=Coulbourne|first5=Chris|last5=Maier|first4=Kevin|last4=Scharfenberg|first3=John T.|first2=James G.|title=Tornado Intensity Estimation: Past, Present, and Future|url=https://archive.org/details/bulletin-of-the-american-meteorological-society_2013-05_94_5/page/641|last2=Ladue|first1=Roger|last1=Edwards|year=2013|pages=641–653|issue=5|volume=94|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|bibcode=2013BAMS...94..641E}}</ref> == رېښه == د انګليسي ژبې « tornado بړبوکۍ» ټکی د لاتيني ژبې له « tonare» ټکی نه اخیستل شوې چې معنا يې ده (رعد و برق/برېښناتندر)، خو شونې ده چې دا ټکی د هسپانوي ژبې له ټکي « tornado» نه اخیستل شوی وی چې معنا يې ده (تاوېدل، يا شکېدل). د بړبوکۍ مخالفه ښکارنده پراخه خپره شوی، مستقيمه ليکه ده چې «ډريچوز» (په اسمان کې ګڼې ورېځې) بلل کېږي. په عامه ژبه کې بړبوکۍ ته «تاوونکې» هم ويل کېږي، په زړه عامه اصطلاح کې د « cyclone» په نامه هم يادېږی. <ref name="etymology 1">{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=tornado|title=Online Etymology Dictionary|access-date=2009-12-13|author=Douglas Harper|year=2001}}</ref><ref name="etymology 2">{{cite book|title=Merriam Webster's Collegiate Dictionary|access-date=2009-12-13|url=https://archive.org/details/merriamwebstersc01merr|author=Frederick C Mish|edition=10th|year=1993|publisher=Merriam-Webster, Incorporated|isbn=978-0-87779-709-8}}</ref><ref name="TT">{{cite web|author=Tim Marshall|url=http://www.tornadoproject.com/cellar/tttttttt.htm|title=The Tornado Project's Terrific, Timeless and Sometimes Trivial Truths about Those Terrifying Twirling Twisters!|access-date=2008-11-09|publisher=The Tornado Project|date=2008-11-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016163615/http://www.tornadoproject.com/cellar/tttttttt.htm|archive-date=2008-10-16}}</ref><ref name="nssl faq">{{cite web|url=http://www.nssl.noaa.gov/primer/tornado/tor_faq.shtml|title=Frequently Asked Questions about Tornadoes|date=2009-07-20|publisher=National Severe Storms Laboratory|access-date=2010-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523165229/http://www.nssl.noaa.gov/primer/tornado/tor_faq.shtml|archive-date=2012-05-23|url-status=dead}}</ref> == تعريف == بړبوکۍ د هوا يوه له تشدد ډکه تاوېدونکې ستنه ده، چې له ځمکې سره نښتې وي، يا په عمودي ډول له جوړې شوې ځمکې نه راځړېدلې وي، يا له داسې وريځې لاندې وي، ډېر ځله (خو هر وخت نه) د قيف (هغه پايپ چې يو سر يې تنګ او بل آزاد وي) ته ورته وريځې په څېر ښکاري. د دې لپاره چې يو ګرداب د يوې بړبوکۍ په څېر ډلبندي شي، بايد له ځمکې او ورېځې له بنسټ دواړو سره نښتی وي. دا اصطلاح په دقيق ډول نه ده تعريف شوې؛ د بېلګې په ډول: په دې اړه اختلاف شته چې ايا له وريځې نه د داسې باد جلا جلا نښتې ښکتنۍ برخې جلا جلا بړبوکۍ بلل کېدای شي که نه. بړبوکۍ د باد ګرداب ته ويل کېږي، نه د وريځو راټولېدو ته.<ref name="Glossary of Meteorology">{{cite book|url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/Tornado|title=Tornado|author=Glossary of Meteorology|edition=2|access-date=2021-03-06|publisher=American Meteorological Society|year=2020}}</ref><ref name="SPC FAQ">{{cite web|url=http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|title=The Online Tornado FAQ|access-date=2006-09-08|author=Roger Edwards|author-link=Roger Edwards (meteorologist)|date=2006-04-04|work=[[Storm Prediction Center]]|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060929185156/http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|archive-date=2006-09-29}} {{Pd-notice}}</ref><ref name="Advanced Spotter Guide">{{cite web|url=http://www.crh.noaa.gov/oax/skywarn/adv_spotters.pdf|title=Advanced Spotters' Field Guide|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|access-date=2009-12-13|date=2003-01-03}}</ref><ref name="tornado?">{{cite web|author=Charles A Doswell III|url=http://www.cimms.ou.edu/~doswell/a_tornado/atornado.html|title=What is a tornado?|access-date=2008-05-28|publisher=Cooperative Institute for Mesoscale Meteorological Studies|date=2001-10-01}}</ref> === قيف ته ورته وريځې === اړينه نه ده چې دا بړبوکۍ دې د ليدو وړ وي، خو د ډېر تېز باد د چټکتيا (لکه چې د برنولي اصولو تشرېح کړې ده) او په تېزۍ سره تاوېدلو (د سايکلوسټروفي توازن له امله) له امله ډېر کم فشار په عمومي توګه په هوا کې د اوبو بخارات د ولاړ سوړوالي په سبب د وريځو په څاڅکو کې راټولوي. همدا چاره قيف ته ورته د ليدو وړ وريځو يا د راټول شوي قيف د جوړېدو لامل ګرځي.<ref name="Renno">{{cite journal|author=Nilton O. Renno|title=A thermodynamically general theory for convective vortices|journal=[[Tellus A]]|volume=60|issue=4|pages=688–99|date=2008-07-03|url=http://vortexengine.ca/misc/Renno_2008.pdf|doi=10.1111/j.1600-0870.2008.00331.x|access-date=2009-12-12|bibcode=2008TellA..60..688R|hdl=2027.42/73164|hdl-access=free}}</ref> د قيف ته ورته وريځې او راټول شوي قيف د تعريف په اړه هم اختلافات شته. د هوا پېژندنې د اصطلاح پر بنسټ، قيفي وريځ هره هغه تاویدونکې وريځ ده چې له «کومولوس» يا «کومولونيمبوس» نه راځړېدلې وي، په همدې بنسټ ډېرې بړبوکۍ ترهمدې تعريف لاندې راځي. د ډېرو هوا پېژندونکو په منځ کې، د «قيفي وريځ» اصطلاح په دقيق ډول تاوېدونکې وريځ بلل کېږي، کومه چې د ځمکې په مخ د تېزو بادونو سره نښتې نه وي او متراکم قيف يوه پراخه اصطلاح ده، هره هغه تاوېدونکې وريځ بلل کېږي چې په عمودي ډول  جوړې شوې وريځې لاندې تاوېږي. <ref>{{cite book|url=http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special:AllPages/F|title=Funnel cloud|work=Glossary of Meteorology|edition=2|access-date=2009-02-25|date=2000-06-30|publisher=[[American Meteorological Society]]|archive-date=2013-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205095929/http://glossary.ametsoc.org/index.php?title=Special%3AAllPages%2FF|url-status=dead}}</ref><ref name="SPC FAQ2">{{cite web|url=http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|title=The Online Tornado FAQ|access-date=2006-09-08|author=Roger Edwards|author-link=Roger Edwards (meteorologist)|date=2006-04-04|work=[[Storm Prediction Center]]|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060929185156/http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|archive-date=2006-09-29}} {{Pd-notice}}</ref> په عمومي  توګه بړبوکۍ قيف ته ورته وريځو په بڼه پيلېږي، چې د ځمکې پر مخ له تېزو بادونو سره اړيکه نه لري او ټولې دا ډول وريځې په بړبوکیو نه بدليږي. ډېرې بړبوکۍ د ځمکې پر مخ تېز بادونه توليدوي، په داسې حال کې چې د ليدو وړ قيف ته ورته جوړښت بيا هم د ځمکې پر سر وي، نو له دې امله له لرې واټن نه د قيفي وريځې او بړبوکۍ تر منځ توپير کول ستونزمن دي. <ref name="SPC FAQ3">{{cite web|url=http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|title=The Online Tornado FAQ|access-date=2006-09-08|author=Roger Edwards|author-link=Roger Edwards (meteorologist)|date=2006-04-04|work=[[Storm Prediction Center]]|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060929185156/http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|archive-date=2006-09-29}} {{Pd-notice}}</ref> === خپرېدل (وبا) او کورنۍ === کله کله، يو توپان يا په يو وخت کې يا يو له بل پسې، له يوه نه زياتې بړبوکۍ توليدوي. له يوه توپان نه پيدا شوي جلا جلا بړبوکيو ته د «بړبوکيو کورنۍ» وايي. د يوې پراخې کچې توپان له نظام نه کله ناکله ډېرې بړبوکۍ منځ ته راځي. که چېرې د دوی په فعاليت کې ځنډ رانه شي، دې ته د بړبوکۍ وبا (خپرېدل) ويل کېږي (که څه هم د «بړبوکۍ خپرېدل/وبا» اصطلاح بېلا بيل تعريفونه لري). په يوه سيمه کې (د بېلا بېلو موسمي نظامونو نه منځ ته راتلونکي) د توپان د خپريدو تر څنګ د څو پرله پسې ورځو پړاو د یوه توپان د خپرېدو لړۍ ده، کله کله دې توپان ته پراخه شوي بړبوکۍ وبا ويل کېږي.<ref name="Glossary of Meteorology2">{{cite book|url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/Tornado|title=Tornado|author=Glossary of Meteorology|edition=2|access-date=2021-03-06|publisher=American Meteorological Society|year=2020}}</ref><ref name="significant tornadoes">{{cite book|author=Thomas P Grazulis|title=Significant Tornadoes 1680–1991|url=https://archive.org/details/significanttorna0000graz|date=July 1993|publisher=The Tornado Project of Environmental Films|location=St. Johnsbury, VT|isbn=978-1-879362-03-1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/81933.pdf|title=Tornado Outbreak Day Sequences: Historic Events and Climatology (1875–2003)|access-date=2007-03-20|author1=Russell S Schneider|author2=Harold E. Brooks|author3=Joseph T. Schaefer|name-list-style=amp|year=2004}}</ref> == ځانګړتياوې == === اندازه او بڼه === ډېرې بړبوکۍ له ځمکې سره نژدې د خځلو د يوې کوچنۍ وريځې سره، څو سوه ګزه (متره) لرې واټن کې يوه نري قيف ته ورته بڼه غوره کوي. شونې ده چې بړبوکۍ د باران يا ګرد په مټ وپوښل شي. دا ډول بړبوکۍ په ځانګړي ډول ډېرې خطرناکې وي، ځکه چې شونې ده چې ډېر تجربه لرونکي د موسم پېژندونکي يې هم ونه ويني.<ref name="Handy Weather Answer Book">{{cite book|author=Walter A Lyons|title=The Handy Weather Answer Book|edition=2nd|year=1997|publisher=Visible Ink press|location=[[Detroit|Detroit, Michigan]]|isbn=978-0-7876-1034-0|pages=[https://archive.org/details/handyweatheransw00lyon/page/175 175–200]|chapter=Tornadoes|chapter-url=https://archive.org/details/handyweatheransw00lyon/page/175}}</ref> == سرچینې == e0jrqctuw7cnyhvwuyhlzh9iluyi9p6 اينګ لمان 0 60403 368948 335110 2026-09-09T19:07:59Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368948 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} Inge Lehmann چې د ۱۸۸۸ می له ۱۳ څخه يې د ۱۹۹۳ فبروري تر ۲۱ ژوند وکړ؛ يو ډنمارکۍ زلزله پېژندونکط او د ځمکې فزيکپوه وه. په ۱۹۳۶ کې يې وموندل چې ځمکه د ويلې شوې باندينۍ هستې دننه يوه جامده دننۍ هسته لري. له هغې څخه وړاندې د زلزله پېژندنکو باور درلود چې د ځمکې هسته يوه مفرده ويلې شوې بې وسه کره ده، که څه هم له زلزلو څخه د زلزليز څپو د کره اندازې اخيستنو د تشرېح لپاره چې له دې نظريې سره متناقض وې.؟ Lehmann د زلزليز څپې اندازې تحليل کړې او پايله يې تر لاسه کړه، چې له اندازه اخيستنو سره د پرتله شويو زلزليز څپو د توليد په موخه بايد ځمکه يوه جامده دننۍ او ويلې شوې باندينۍ هسته ولری. نورو زلزله پوهانو هم وازمويل او د Lehmann تشرېح يې ومنله. نوموړې يو له تر ټولو زيات عمر لرونکې پوهانو له ډلې څخه وه، چې له ۱۰۴ کالونو څخه زيات ژوند يې وکړ. <ref>{{Cite journal|last=Buffett|first=Bruce|date=2013-11-01|title=Earth’s enigmatic inner core|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/10.1063/PT.3.2178|journal=Physics Today|volume=66|issue=11|pages=37–41|doi=10.1063/PT.3.2178|issn=0031-9228}}</ref><ref name=":0">{{cite web|title=Inge Lehmann: Discoverer of the Earth's Inner Core|url=http://www.amnh.org/explore/resource-collections/earth-inside-and-out/inge-lehmann-discoverer-of-the-earth-s-inner-core/|website=American Museum of Natural History}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.famousscientists.org/inge-lehmann/|title=Inge Lehmann – Biography, Facts and Pictures|website=Famous Scientists. The Art of Genius|access-date=2 July 2017}}</ref><ref name="RoyalSociety">{{cite web|title=Lehmann; Inge (1888–1993)|url=https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Persons&dsqSearch=Code==%27NA5258%27&dsqCmd=Show.tcl|work=The Royal Society: Past Fellows|access-date=24 September 2013|تاريخ الأرشيف=21 January 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190121091622/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Persons&dsqSearch=Code==%27NA5258%27&dsqCmd=Show.tcl|url-status=dead|خونديځ نېټه=21 January 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190121091622/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Persons&dsqSearch=Code==%27NA5258%27&dsqCmd=Show.tcl|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190121091622/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Persons&dsqSearch=Code==%27NA5258%27&dsqCmd=Show.tcl|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121091622/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Persons&dsqSearch=Code==%27NA5258%27&dsqCmd=Show.tcl}}</ref><ref>{{cite journal|last=Bolt|first=Bruce A.|author-link=Bruce Bolt|title=Inge Lehmann|journal=Physics Today|date=January 1994|volume=47|issue=1|page=61|url=http://www.physicstoday.org/resource/1/phtoad/v47/i1/p61_s2?bypassSSO=1|doi=10.1063/1.2808386|bibcode=1994PhT....47a..61B|doi-access=free}}</ref> == د ژوند لومړني وختونه او زده کړې == Inge Lehmann د کوپنهاګن په يوه برخه (Østerbro) کې پيدا او لويه شوه. د يو کوچني په توګه ډېره شرمېدونکې وه، چې دې چلند يې د عمر تر پايه دوام وکړ. مور يې Ida Sophia Torsleff يوه د کور مېرمن او پلار يې Alfred George Ludvik Lehmann (۱۹۲۱ – ۱۸۵۸) يوه ازمايښتي ټولنپوه و. نوموړې د ښوونځي زده کړې په (Fællesskolen) کې تر لاسه کړې. ياد ښوونځی په پيداګوژيک ډول يو پر مخ تلونکی عالي ښوونځی و، چې له نجونو او هلکانو سره يې يو ډول چلند کاوه او دواړه يې په ورته نصابي او غير نصابي فعاليتونو کې شاملول. د Niels Bohr ترور Hanna Adler د ذکر شوي ښوونځي مشره وه. د لمان د وينا له مخې چې پلار يې او Adler د نوموړې په معنوي پرمختګ کې د پام وړ اغېزناک شخصيتونه وو. <ref>{{cite web|title=WiP: Herstory: Spotlight Scientist: Inge Lehmann|url=http://www.physics.purdue.edu/wip/herstory/lehmann.html|publisher=Purdue University|access-date=15 October 2013|archive-date=26 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326062117/http://www.physics.purdue.edu/wip/herstory/lehmann.html|url-status=dead}}</ref><ref name="CWP">{{cite web|last=Knopoff|first=Leon|title=Lehmann, Inge|url=http://www.physics.ucla.edu/~cwp/Phase2/Lehmann,_Inge@81234567.html|publisher=UCLA|access-date=15 October 2013|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518012017/http://www.physics.ucla.edu/~cwp/Phase2/Lehmann,_Inge@81234567.html|archive-date=18 May 2015}}</ref> لمان د ۱۸ کلنۍ په عمر کوپنهاګن پوهنتون ته د داخلېدلو په ازموينه کې لومړۍ درجه نمرې تر لاسه کړې. په ۱۹۰۷ کې يې په کوپنهاګن او کمبريج پوهنتونونو کې د رياضياتو، کيميا او فزيک په برخو کې زده کړې پيل کړې، مګر روغتيايي ستونزې يې د زده کړو خنډ وې. په Newnham College کې يې له ۱۹۱۰ څخه تر ۱۹۱۱ پورې په رياضياتو کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. په ۱۹۱۱ کې د کاري ستړيا له امله له کمبريج څخه راوګرځېده او د يو څه مودې لپاره يې زده کړې ونه کړې. تر هغه چې نوموړې په ۱۹۱۸ کال په کوپنهاګن پوهنتون کې بېرته خپلې زده کړې پيلولې، د څو کالونو لپاره يې د احصائيې په يو دفتر کې د کار کولو له مخې يې خپل غوره محاسبوي مهارتونه غښتلي کړل. په دوه کالونو کې يې د فزيکي پوهې او رياضياتو په څانګو کې د نوماند magisterii درجه بشپړه او په ۱۹۲۰ کې فارغه شوه. کله چې په ۱۹۲۳ کې بېرته ډنمارک ته واپس شوه، په کوپنهاګن پوهنتون کې د احصايې پوهې د پروفيسور J. F. Steffensen د مرستيالې په توګه يې دنده ومنله. <ref>{{cite web|last1=Stomberg|first1=Joseph|title=How Inge Lehmann usedearthquakes to discoverthe Earth'sinner core|url=https://www.vox.com/2015/5/13/8595157/inge-lehmann|website=Vox|access-date=8 October 2021|date=May 13, 2015}}</ref> لمان د Harriet په نوم يوه کوچنۍ خور لرله، چې د فلم ليکواله شوه او د لمان خلاف يې کورنۍ او کوچنيان لرل. د يادونې ده چې Lehmann د خپلې ځوانۍ ټول ژوند ځانته تېر کړ. <ref>{{cite web|title=Lehmann had a younger sister, Harriet, who became an actress and who had family and children in contrast to Lehmann, who lived by herself all her life; from google (Inge Lehmann married) result 2|url=http://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/geology-and-oceanography-biographies/inge-lehmann}}</ref><ref>{{cite web|title=She sacrificed marriage and family for her career, since women at that time could almost never have both; from google (Inge Lehmann married) result 1|url=https://blogs.scientificamerican.com/rosetta-stones/inge-lehmann-8220-a-small-solid-core-in-the-innermost-part-of-the-earth-8221/}}</ref><ref>{{cite web|title=She had not married and had no children; from google (Inge Lehmann married) result 3|url=http://www.famousscientists.org/inge-lehmann/}}</ref> == مسلک == په ۱۹۲۵ کې د زلزله پوهنې په برخه کې د Lehmann د مسلک هغه مهال پيل شو، چې نوموړې د مساحت متخصص Niels Erik Norlund مرستياله شوه. نوموړې له درې نورو هغو مرستيالانو سره جوړه شوه، چې له دې مخکې يې د زلزلې نقشه جوړولو په اړه هيڅکله نه و کتلي. په ډنمارک او ګرينلېنډ کې يې د زلزليز کتنځايونو د برابرولو دنده پيل کړه. نوموړې د زلزله پوهنې په برخه کې له مشرانو متخصصينو سره د درې مياشتو لپاره له هېواده د باندې لاړه. د يادو مشرانو له ډلې څخه يو هم Beno Guternberg و، چې د ننۍ منل شوې اندازې په ۱۵ کېلومترو کې يې د نه سوځېدونکې هستې تر بريد پورې واټن مشخص کړی و. په زلزله پوهنه کې د نوموړې د زده کړو پر بنسټ يې په ۱۹۲۸ کې د مساحت پوهه کې د ماسټرۍ برابر د magister scientiarum درجه تر لاسه کړه او د دولتي مساحت پوه او د ډنمارک مساحتي انسټيټيوټ (Geodetical Institute of Denmark مشري يې Norlund کوله) کې د زلزله پوهې د څانګې امرې په توګه دنده ومنله. Lehmann د اروپايي seismographic کتنځايونو څخه د اندازې اخيستنو نظم او شننې ودې ورکولو او همدارنګه نورو زياتو هڅو ته پام شو. دا پرمختګونه د نوموړې د وروستيو موندنو په زړه کې پراته دي. <ref name="DSB">{{cite web|last1=Maiken|first1=Lolck|title="Lehmann, Inge." Complete Dictionary of Scientific Biography|url=http://go.galegroup.com.rp.nla.gov.au/ps/i.do?id=GALE%7CCX2830905851&v=2.1&u=nla&it=r&p=GVRL&sw=w&asid=7c6d1a9b82c004b488f179acdeb4ab08|website=Gale Virtual Reference Library|publisher=Gale|access-date=22 May 2015|location=Vol. 22|pages=232–236|year=2008}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Inge Lehmann">{{cite web|title=Inge Lehmann|url=http://www.famousscientists.org/inge-lehmann/|website=Famous Scientists}}</ref> د P’ (1936) تر سرليک لاندې يوه مقاله کې لمان د P څپې د رسېدنو لومړنۍ ژباړنه وه، چې له دننۍ هستې (لکه د ۱۹۲۹ Murchison پياوړې زلزلې څخه) څخه د انعکاساتو په توګه د ځمکې د هستې د P څپې په سيوري کې په ناڅرګند ډول ښکاره شو.د وخت نورو مشرانو زلزله پوهانو لکه Beno Gutenberg, Charles Richter او Harold Jeffreys په دوه يا درې کالونو کې دننه د نوموړې تعبير ومنه، مګر د کمپيوټري محاسبو په واسطه په سم ډول د ښودنې په موخه يې د ژباړې لپاره تر ۱۹۷۱ کال پورې وخت ونيو. Lehmann په خپل کار کې د پام وړ حساسه وه او په دويم نړيوال جنګ کيې د ډنمارک د جرمني نيونه پر مهال نړيوالې اړيکې لرلې. نوموړې په ۱۹۴۰ او ۱۹۴۴ کالونو کې په ترتيب سره د ډنمارک د ځمکې فزيکي ټولنې د رئيسې په توګه خدمت وکړ. <ref>Lehmann, I. (1936): P', Publications du Bureau Central Seismologique International, Série A, Travaux Scientifique, 14, 87–115.</ref><ref>{{cite web|author1=Martina Kölbl-Ebert|title=Inge Lehmann's paper: " P' " (1936)|url=https://courses.seas.harvard.edu/climate/eli/Courses/EPS281r/Sources/Inner-Core/Lehmann-1936-extracts+interpretation.pdf|date=December 2001}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Bruce A.|last1=Bolt|title=50 years of studies on the inner core|url=https://archive.org/details/eos_1987-02-10_68_6/page/n8|journal=[[Eos (journal)|EOS]]|year=1987|volume=68|number=6|pages=73, 80–81|doi=10.1029/EO068i006p00073-01|bibcode=1987EOSTr..68Q..73B}}</ref><ref name="ing2015">{{cite web|last=Dahlmann|first=Jan|url=http://ing.dk/artikel/inge-lehmann-og-jordens-kerne-78611|title=Inge Lehmann og Jordens kerne|language=da|trans-title=Inge Lehmann and the core of the Earth|website=[[Ingeniøren]]|date=23 January 2005|access-date=14 May 2015}}</ref> لمان په ۱۹۵۲ کې د کوپنهاګن پوهنتون د ځمکې فزیک په څانګه کې د تخصص لپاره په پام کې نيول شوې وه، مګر ونه ټاکل شوه. په ۱۹۵۳ کې د Geodetic Institute کې له خپلې دندې تقاعد شوه. د څو کالونو لپاره متحده ايالتونو ته لاړه او له Maurice Ewing او Frank Press سره يې د ځمکې د پوښ او پورتنۍ نه سوځېدونکې برخې د پلټنو برخه کې مرسته وکړه. نوموړې د دې کار پر مهال يو بل زلزليز نه پرله پسې والی وموند، د ۱۹۰ او ۲۵۰ کېلومتر تر منځ ژوروالي کې د زلزليزو څپو په چټکتياوو کې د يو پړاو بدلون؟ زياتوالی دی. ياده موندنه له هغې څخه وروسته [مړينې څخه وروسته] د «لمان نه پرله پسې والي» ونومول شوه. Francis Birch يادونه وکړه چې د لمان نه پرله پسې والی د يو تورپوستي هنر د يو ښوونکي له خوا د زلزليز ثبتونو د سمې کره کتنې له مخې موندل شوه و، چې د کمپيوټري کولو هيڅ اندازه يې بشپړ ځايناستی نه شي کېدلی. == انعامونه او سرلوړي == Lehmann د خپلو غوره علمي لاسته راوړنو لپاره زياتې سرلوړۍ او ستاينې تر لاسه کړې، چې له منځه يې په ۱۹۶۰ کې د Gordon Wood Award، په ۱۹۶۴ کې Emil Wiechert Medal، په ۱۹۶۵ کې د پوهې او ليکونو د ډنمارکي شاهي ټولنې سرو زرو انعام، په ۱۹۳۸ او ۱۹۶۷ کې Tagea Brandt Rejselegat، په ۱۹۶۹ کې د شاهي ټولنې د يوې ملګرې [غړې] په توګه د نوموړې ټاکنه، د لومړۍ ښځې په توګه په ۱۹۷۱ کې د Willial Bowie Medal او په ۱۹۷۷ کې د امريکا د زلزله پېژندنې ټولنې انعام دی. په ۱۹۶۴ کې د کولمبيا پوهنتون او په ۱۹۶۸ کې د کوپنهاګن پوهنتون له لوري د افتخاري دوکتورا او همدارنګه ګڼو افتخاري غړيتوبونو سره ستايل شوې وه. <ref name="NYT">{{cite web|title=Fellowship of the Royal Society|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM/pubhtml|access-date=13 May 2015|work=Royal Society|archive-date=15 July 2015|archive-url=https://www.webcitation.org/6a2i9QICV?url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM/pubhtml|url-status=dead}}</ref> اسماني وړه سياره 5632 Ingelehmann د نوموړې په وياړ نومول شوې وه او په ۲۰۱۵ کې (چې په ډنمارک کې د ښځو د رايې حق غوښتلو ۱۰۰ کاليزه وه) Lehmann د شلمې پېړۍ په نيمايي کې په ډنمارک کې د شته سړي واک څېړنې ټولنې پر وړاندې د خپلې سترې هڅې په وياړ انعام تر لاسه کړ، چې د يوې نوې حشرې نوعې له هغې وروسته (''Globicornis (Hadrotoma) ingelehmannae'' sp. n., Jiří Háva & Anders Leth Damgaard, 2015) ونومول شوې. <ref>{{Cite web|url=http://amber-inclusions.dk/ingelehmannae|title=A New Species of Globicornis (Hadrotoma) (Coleoptera, Dermestidae, Megatominae) From Baltic Amber|website=amber-inclusions.dk|access-date=2 July 2017|تاريخ الأرشيف=3 February 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160203100719/http://amber-inclusions.dk/ingelehmannae|url-status=dead|خونديځ نېټه=3 February 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160203100719/http://amber-inclusions.dk/ingelehmannae|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160203100719/http://amber-inclusions.dk/ingelehmannae|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203100719/http://amber-inclusions.dk/ingelehmannae}}</ref> جيولوژيکي پوهې سره د نوموړې د مرستې له امله American Geophysical Union [د امريکا د ځمکې فزيک ټولنې] د ځمکې د نه سوځېدونکې برخې او هستې په جوړښت، ترکيب او حرکتونو باندې د پوهېدنې په برخه کې د غوره مرستو په وياړ کلنی Inge Lehmann Medal جوړ کړ. <ref name="Inge Lehmann2">{{cite web|title=Inge Lehmann|url=http://www.famousscientists.org/inge-lehmann/|website=Famous Scientists}}</ref><ref>{{cite web|title=Inge Lehmann Medal|url=https://honors.agu.org/medals-awards/inge-lehmann-medal/|website=American Geophysical Union}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Inge Lehmann|url=http://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/geology-and-oceanography-biographies/inge-lehmann|encyclopedia=Encyclopedia.com}}</ref> د نوموړې د زوکړې په ۱۲۷ کال، ګوګل خپل نړيوال Google Doodle Lehmann ته ډالۍ کړ. <ref>{{cite news|last1=Gander|first1=Kashmira|title=Inge Lehmann's 127th Birthday: Pioneering seismologist celebrated by Google Doodle|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/inge-lehmanns-127th-birthday-pioneering-seismologist-celebrated-by-google-doodle-10245694.html|access-date=12 May 2015|work=[[The Independent]]|date=12 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Kevin McSpadden|title=New Google Doodle Honors Pioneering Seismologist Inge Lehmann|url=http://time.com/3856721/inge-lehmann-google-doodle-seismology-scientist-civil-rights/|work=Time|date=13 May 2015|access-date=13 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.google.com/doodles/inge-lehmanns-127th-birthday|title=Inge Lehmann's 127th Birthday}}</ref> په ۲۰۱۷ کوپنهاګن کې پر Frue Plades باندې لمان ته ډالۍ يو نوی يادګار ودرول شو. څلی يا يادګار د Elizabeth Toubro له لوري طرحه شوی دی. <ref>{{cite web|url=http://politiken.dk/kultur/kunst/art6026616/Skulptur-p%C3%A5-Frue-Plads-i-K%C3%B8benhavn-er-et-minidrys-feministisk-retf%C3%A6rdighed|title=Skulptur på Frue Plads i København er et minidrys feministisk retfærdighed|language=da|work=Politiken|access-date=8 July 2017}}</ref> == سرچینې == 7rlb316mhhq4zyqvhcd224bgz3918vi د ځمکې د پوټکي تکامل 0 61175 368950 366732 2026-09-09T19:28:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368950 wikitext text/x-wiki د ځمکې د پوټکي په تکامل کې د دې سيارې د سطحې جوړېدل، ويجاړېدل او د بهرني ډبرين سپر بيا جوړېدل شامل دي. د نورو ځمکنيو سيارو په پرتله د ځمکې د پوټکي تنوع ډېره زياته ده. مريخ، زهره، عطارد او نور سياروي اجسام نږدې يو بل ته ورته پوستکی لري، لکه د ځمکې په څېر، کوم چې هم بحري او هم قاره يي تختې لري. دا بې ساری خاصيت، د تختو د تيتونيک د روانې پروسې په ګډون د پوټکي د پېچلې لړۍ څرګندونه کوي، کومه چې د دې سيارې د تاريخ په اوږدو کې پېښه شوې ده.<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Albarède|first1=Francis|last2=Blichert-Toft|first2=Janne|date=2007-12-19|title=The split fate of the early Earth, Mars, Venus, and Moon|url=https://www.researchgate.net/publication/228642761|journal=Comptes Rendus Geoscience|volume=339|issue=14–15|pages=917–927|doi=10.1016/j.crte.2007.09.006|bibcode=2007CRGeo.339..917A}}</ref> د ځمکې د قشر د تکامل په اړوند وړانديز شوې تګلاره د يو اند پر بنسټ نقطه نظر جوړوي. جلا جلا جيولوژيکي شواهد او څارنې د ځمکې د لومړي نظام په اړوند د ستونزو د حل لپاره اټکليز بنسټونه وړاندې کوي. په همدې بنسټ د دې نظرياتو ټولګه هم د اوسنۍ پوهې لپاره يو چوکاټ منځ ته راوړي او هم د راتلونکو مطالعاتو لپاره يو دريځ مهيا کوي. == لومړی پوټکی == === د لومړي پوټکي د جوړېدو تګلاره === لومړۍ ځمکه په بشپړ ډول وېلې شوې وه. لامل يې د لاندې پروسې له امله لوړه تودوخه جوړېدل او بيا دوام پيدا کول و: * د لومړي اتموسفير جوړېدل * چټک محوري څرخېدل * له ګاونډيو سياره وزمو سره په منظم ډول ټکرونه<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EIrwxgpc9GsC|title=Historical Geology: Understanding Our Planet's Past|last=Erickson|first=Jon|date=2014-05-14|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438109640}}</ref> دا څادر د «ارکين» (د ځمکې د تاریخ يو اوږد پړاو دی) په اوږدو کې د اوسني وخت له تودوخې څخه زيات ګرم پاتې شو.  د وخت په تېرېدو سره څومره چې سياروي يو ځای کېدل کرار شول او د وړانګو د خوشې کولو له لارې په «ماګما سمندر» کې زېرمه شوې تودوخه فضا ته خوشې شوه، په همدې اندازه ځمکې هم په يخېدو پيل وکړ.<ref>{{Cite journal|date=2016-07-01|title=A great thermal divergence in the mantle beginning 2.5 Ga: Geochemical constraints from greenstone basalts and komatiites|journal=Geoscience Frontiers|volume=7|issue=4|pages=543–553|doi=10.1016/j.gsf.2016.01.006|issn=1674-9871|last1=Condie|first1=Kent C.|last2=Aster|first2=Richard C.|last3=Van Hunen|first3=Jeroen|doi-access=free}}</ref> د ماګما د سختېدو د پيل په اړوند يو اند وايي چې: کله ځمکه په پوره اندازه يخه شوه، نو په لومړي سر کې د ماګما سمندر سوړ بېخ په سختېدو پيل وکړ. دا ځکه چې په سطحه باندې د « 25 GPa» فشار د سختو موادو د کمېدو لامل ګرځي. په وروستۍ سطحه يو نازک «سوړ پوښ» جوړېدل د لږې ژورې وروستۍ سطحې لپاره د تودوخې په وړاندې خنډ پیدا کوي او په پوره اندازه يې تود ساتي، تر څو د ژور ماګما سمندر څخه د سختېدو طريقه په خپل ځای وساتي.<ref name=":5">{{Cite journal|date=2004-09-15|title=Early Earth differentiation|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-09-15_225_3-4/page/253|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=225|issue=3–4|pages=253–269|doi=10.1016/j.epsl.2004.07.008|issn=0012-821X}}</ref> د ماګما سمندر د سختېدو د جريان پر مهال د توليد شوي سختۍ ترکيب په ژورتيا کې سره توپير درلود. د «پيروډيټيټ» ماګما د وېلې کېدو لپاره ښکېلې تجربې ښيي چې د سمندر په (>≈700 m) ژوروالي کې، شونې ده چې شته کان «Mg-perovskite» وي، په داسې حال کې چې په کمو ژورو سيمو کې به «الوين» او د خپل لوړ فشار «پوليمورفونو» سره زيات وای، د بېلګې په ډول، ګارنيټ او ميجوريټ.<ref>{{Cite journal|date=2004-06-15|title=Melting experiments of mantle materials under lower mantle conditions with implications for magma ocean differentiation|journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors|volume=143–144|pages=397–406|doi=10.1016/j.pepi.2003.09.016|issn=0031-9201|last1=Ito|first1=E.|last2=Kubo|first2=A.|last3=Katsura|first3=T.|last4=Walter|first4=M.J|bibcode=2004PEPI..143..397I}}</ref> د لومړي قاره يي پوټکي له جوړېدو سره مرسته کوونکی اند د نفوذي اورغورځونکي «ماګماټيزم» له لارې دی. د دې چاودنې په پايله کې ګرم، ډبل ليتوسفير جوړ شو، کوم چې له پردې سره په منظم ډول له يو جريان څخه تېر شو. د دا ډول اورشیندنې په مټ خوشې شوې تودوخه او تر څنګ يې د پردې د تودوخې لېږد، د لومړي پوټکي د ځمکې تودوخې ميلان مخ په زياتېدو کړ. <ref>{{Cite journal|date=2015-12-01|title=Generation of felsic crust in the Archean: A geodynamic modeling perspective|url=https://archive.org/details/sim_precambrian-research_precambrian-research_2015-12_271/page/198|journal=Precambrian Research|volume=271|pages=198–224|doi=10.1016/j.precamres.2015.10.005|issn=0301-9268|last1=Sizova|first1=E.|last2=Gerya|first2=T.|last3=Stüwe|first3=K.|last4=Brown|first4=M.|bibcode=2015PreR..271..198S}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|date=2016-10-01|title=Early Earth plume-lid tectonics: A high-resolution 3D numerical modelling approach|journal=Journal of Geodynamics|volume=100|pages=198–214|doi=10.1016/j.jog.2016.03.004|issn=0264-3707|last1=Fischer|first1=R.|last2=Gerya|first2=T.|bibcode=2016JGeo..100..198F}}</ref> == د پوټکي دوه ډوله والی (اختلاف) == د پوټکي دوه ډوله والی د سمندري او قاره يي تختو د ترکيب او طبيعيت يو جلا ټکر دی، له کوم څخه چې په ټوليز ډول پوټکی جوړ شوی. د سمندري او قاره يي پوټکي تر منځ توپير. === وخت === اوسمهال سمندري او قاره يي پوټکي د تختو د تيکتونيکو فشارونو په مټ توليد او پايدلي دي، خود دې تګلارې څخه د لومړي ليتوسفير د سخت اختلاف د پیدا کېدو شونتیا نه شته. فکر کېږي چې دا اند به په دې بنسټونو سم وي چې د قاره يي ليتوسفير د نازک، ښکته ډبلوالي د هغه برخې، چې په اصل کې يې سياره پوښلې ده، په اړه فکر کېږي چې يو د بل لاندې نه شي تللای. <ref name=":1">{{Cite journal|date=1980-02-01|title=Crustal evolution of the early earth: The role of major impacts|journal=Precambrian Research|volume=10|issue=3–4|pages=195–216|doi=10.1016/0301-9268(80)90012-1|issn=0301-9268|last1=Frey|first1=Herbert|bibcode=1980PreR...10..195F|hdl=2060/19790015389|hdl-access=free}}</ref> د پايلې په توګه، د سخت اختلاف لپاره يو پرتليز وخت وړانديز شوی دی چې وايي: د دوه ډوله والي (غبرګونوالي/اختلاف) پيل د نړيوال تختې ټيکټونيک له پيل مخکې شوی و. په همدې بنسټ شونې وه چې تختو د يو بل لاندې د تلو په وړاندې د اسانۍ منځ ته راوړلو لپاره د پوښ په ډبلوالي کې توپير منځ ته راوړل شوی دی.   <ref name=":1" /> === جوړېدل === ==== د اورشيندو د خولو ټکر ==== په ټول لمريز نظام کې په سياروي اجاسمو سترې او غټې د اورشيندي خولې موندل کېدای شي. فکر کېږي چې د دې خولو تاريخ هغه پړاو ته ورګرځي، کله چې له ځمکنيو سيارو سره د سياره ګيانو ټکرونه زيات شوي او سخت شوي وو، کوم څه چې د سخت وروستي بمبار په نوم پېژندل کېږي او د اټکل تر مخې څلور ميليارده کاله مخکې پای ته رسيدلی دی. په دوام سره دا وړانديز همدا راز ادعا کوي چې شونې ده د لمريز نظام د نورو کوچنيو سيارو په څېر ځمکه هم د دې خولو د نسبي سختوالي سره مخ شوې وي. لهذا دا یواځې د ځمکې د زياتې توږنې د اندازې او په پرله پسې ډول د تختو د ټيکټونکس له امله ده چې دا خولې (د سيارې يا ځمکې پر مخ غټ غټ خولو ته ورته غارونه) اوسمهال نه لېدل کېږي. د ځمکې له اندازې سره سم، په سپوږمۍ ښکارېدونکې د ټکر د خولو شمېر او اندازې زياتولو سره دا وړاندوينه شوې چې د ځمکې لومړی پوټکی نږدې ۵۰٪ سلنه د ټکرونو په ډنډونو پوښلی وه. دا اټکل د ځمکې په سطحه د دې تصادمي خولو (غارونو) د اغېزو کم حد وړاندې کوي.<ref name=":6">{{Cite journal|url=https://www.nature.com/collections/pjfmznbgbx|title=Bombardment of the early Solar System|journal=Nature Geoscience|access-date=2018-10-01}}</ref> ===== اغېزې ===== په لومړي ليتوسفير (د ځمکې ډبره او پوښ) د ټکر کندو يا غارونو بنسټيزې اغېزې په لاندې ډول وې: * د سترو خولو جوړېدل. «ايسوسټاټيک» بيا راګرځېدنه د دې غارونو ژوروالی برابروي چې دوی د دوی د قطر په پرتله کموي، د ځينو ژوروالی يې څلور کيلو متره او قطر يې زر کيلو متره ته رسېږي. <ref name=":2">{{Cite journal|date=1977-10-01|title=Origin of the Earth's ocean basins|journal=Icarus|volume=32|issue=2|pages=235–250|doi=10.1016/0019-1035(77)90064-1|issn=0019-1035|last1=Frey|first1=Herbert|bibcode=1977Icar...32..235F}}</ref> * د لږ ژوروالي د ټکر د ډنډونو او د اوسنيو لوړو سطحو تر منځ ټوپوګرافي وېش.<ref name=":6" /><ref name=":6" /> * د زيات بار په لرې کولو سره د فشار خوشې کېدل. په دې ډول د سطحې لاندې په ژوروالي کې د تودوخې زياته اندازه توليد شوه. د سطحې د تودوخې زياتېدل د څادر د نيمه وېلې کېدو لامل وګرځېد، کوم چې وخوټکېدل/دارې يې ووهلې او په سطحي ډنډونو کې راټول شول.<ref name=":6" /> * پيرولايټ څادر به نيمه ويلې بازالتي توليد کړي وي، کوم چې د ترکيب تر مخې د اوسني سياليک پوټکي سره په ټکر کې دی.<ref name=":6" /> د دې ټکرونو اندازه د لوړې کچې بې باورۍ سره تشرېح کېدای شي، په دې ډول چې نيمايي اقليم پوښ يې په ځمکنۍ ماريا بدل کړ او په همدې ډول يې د پوښ غبرګونوالی جوړولو لپاره طريقه برابره کړه، کوم ډول چې اوس لېدل کېږي.<ref name=":2" /> == د پوټکي ډولونه == === ابتدايي پوټکی === له ماګما سندر څخه د کاني موادو لومړي سختېدلو سره ابتدايي پوټکی منځ ته راغی. د دې چارې يوه شونې تشرېح دا وايي چې: د پردې د څنډو سختوالی شا او خوا ۴.۴۳ Ga کې منځ ته راغلی دی. په پايله کې «کوماتيايټ» لرونکې لويه وچه پیدا کړه، کومه چې ډېره زياته ويلې کېدونکې نقطه او لږه متحرکه سرېښتناکه له ميګنيشيم څخه ډکه ډبره وه. د څېړنې يوه بله لیکه په دې باندې په عمل کولو سره وړانديز کوي چې د نويو جوړو شويو سختو برخو په ډبلوالي کې توپير د پوټکي د ډبرو تر منځ د بېلېدو لامل وګرځېد، پورته پوښ يې تر ډېره بريده له درز لرونکو «ګابروز» څخه جوړ دی او ښکته پوښ يې له «انورتوزيتونو» څخه جوړ دی. د لومړۍ سختېدنې ټولې چارې نږدې شپېته کيلو متره ژورتيا کې يو لومړی پوټکی جوړ کړ.<ref name=":12">{{Cite journal|last1=Nna-Mvondo|first1=Delphine|last2=Martinez-Frias|first2=Jesus|date=2007-02-15|title=Review komatiites: from Earth's geological settings to planetary and astrobiological contexts|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=100|issue=3–4|pages=157–179|doi=10.1007/s11038-007-9135-9|issn=0167-9295|hdl=10261/8082|arxiv=physics/0512118|bibcode=2007EM&P..100..157N|s2cid=34892288}}</ref><ref name=":10">{{Cite journal|last1=Santosh|first1=M.|last2=Arai|first2=T.|last3=Maruyama|first3=S.|date=2017-03-01|title=Hadean Earth and primordial continents: The cradle of prebiotic life|journal=Geoscience Frontiers|volume=8|issue=2|pages=309–327|doi=10.1016/j.gsf.2016.07.005|issn=1674-9871|doi-access=free}}</ref> د لومړي پوټکی د جوړېدو په اړه بې باوري له دې امله ده چې اوسمهال د هغه وخت هېڅ بېلګې نه دي پاتې دي. دا ځکه چې د ځمکې د ۴.۵ Ga په تاریخ کې ځمکه په لوړه کچه توږل کېږي او له امله يې تيکټونيک تختې يو د بل لاندې ځي او ويجاړېږي. سربېره پر دې، د دې د وجود راهيسې د لومړي پوټکي په اړه فکر کېږي چې، د نورو سيارو سره د ټکرونو له کبله په منظم ډول مات شوی او بيا جوړ شوی دی. دا چاره له يو ځایوالي وروسته د څو سوه ميلیونه کاله لپاره روانه وه، کومه چې شا او خوا ۴.۴ Ga کاله مخکې پای ته ورسېده. پايله يې دا شوه چې په لومړي پوښ کې په پرله پسې ډول بدلون راځي او د دې د طبيعيت په پېژندلو کې يې ستونزې مخ په لوړه بيايي.<ref name=":12" /><ref name=":10" /><ref name=":11">{{Cite journal|last1=Taylor|first1=Stuart Ross|date=1989-04-20|title=Growth of planetary crusts|url=https://archive.org/details/sim_tectonophysics_1989-04-20_161_3-4/page/147|journal=Tectonophysics|volume=161|issue=3–4|pages=147–156|doi=10.1016/0040-1951(89)90151-0|bibcode=1989Tectp.161..147T|issn=0040-1951}}</ref> == سرچينې == rgku4tnrmc6urc7xw5f80mtxhobpr9h د ګوګل ملګري اړیکه 0 62458 368942 318124 2026-09-09T18:27:54Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368942 wikitext text/x-wiki {{مالومات}} '''د ګوګل ملګري اړيکې''' د 2008 څخه تر 2012 پورې د ټولنیزو شبکو وړیا سایټ و. <ref>Schonfeld, E. (2008) Google Confirms Friend Connect. Available: https://techcrunch.com/2008/05/12/google-confirms-friend-connect/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614082426/https://techcrunch.com/2008/05/12/google-confirms-friend-connect/|date=2017-06-14}} Last accessed: 20/04/2011</ref> د فیسبوک پلیټ فارم او MySpaceID په څیر، دا یو غیر متمرکز چلند اختیار کړی، کاروونکو ته اجازه ورکوي چې د دریمې ډلې سایټونو له لارې د معلوماتو شریکولو او تازه کولو (د پیغام رسولو، عکسونو او ویډیو منځپانګې له لارې) یو پروفایل جوړ کړي. دا سایټونه د پروفایل شریکولو او ټولنیزو تبادلو لپاره د کوربه په توګه کار کوي. <ref name="Social-Networks Connect Services">{{Cite journal|doi=10.1109/MC.2010.239|title=Social-Networks Connect Services|url=https://archive.org/details/computer_2010-08_43_8/page/n38|journal=Computer|volume=43|issue=8|pages=37|year=2010|last1=Ko|first1=Moo Nam|last2=Cheek|first2=Gorrell P.|last3=Shehab|first3=Mohamed|last4=Sandhu|first4=Ravi}}</ref> د ګوګل ملګري اړيکې خلاص معیارونه لکه OpenID ، OAuth او OpenSocial کارولي ترڅو کاروونکي د اضافي حسابونو یا کارن نومونو لپاره د راجستر کولو څخه خلاص کړي. تر تائيد وروسته دوی کولی شي خپل موجود پروفایل د پيغامونو او ليکنو خپرولو لپاره وکاروي او ټولنیز ګراف ته لاسرسی ومومي. ویل شوي چې "د ټولنیزو شبکو APIs (څنګه چې په ویب کې مختلف خدمتونه یو له بل سره خبرې کوي) لکه MySpace API ، Facebook Connect او Google Friend Connect آنلاین ټولنیز ګراف د ټولنیزو شبکو سایټونو هاخوا بهرني ویب سایټونو او غوښتنلیکونو ته لیږدوي". <ref>Shih, C. (2009) The Facebook Era: Tapping Online Social Networks to Build Better Products, Reach New Audiences, and Sell More Stuff. USA: Prentice-Hall.</ref> د دې ټولنیز ګراف ځانګړتیا یو کارونکي ته اجازه ورکړه چې د دریمې ډلې سایټ کې پیغام پوسټ کړي، مګر یوازې د کارونکي غوره شوي ټولنیز ګراف کې موجود نورو مجاز "ملګرو" ته د لیدو اجازه ورکوي. Friend Connect د مارچ په 1، 2012، او د جنوري په 11، 2016 د بلاګر سایټونو لپاره د ټولو غیر بلاګر سایټونو لپاره لیرې شو. == APIs == د Google Friend Connect APIs دا ځانګړتیاوې د ویب پاڼې مالکینو ته چمتو کړي: * د Google Friend Connect بڼه د دوی د ویب پاڼې سټایلونو او ډیزاینونو سره سمون لپاره تنظیم کول. * اعلانونه او د ویب پاڼې منځپانګه د انفرادي کاروونکي پروفایلونو سره ورته والی لري. * د کارن پروفایلونو منځپانګې پوښتل. د دریمې ډلې سایټونه د ټولنیزو شبکو سایټونو له لارې وصل شوي ترڅو کاروونکو سره اړیکه ونیسي کله چې دوی سایټ کاروي. <ref>{{Cite journal|doi=10.1109/MC.2008.61|title=Social Networking|url=https://archive.org/details/computer_2008-02_41_2/page/97|journal=Computer|volume=41|issue=2|pages=97|year=2008|last1=Weaver|first1=A.C.|last2=Morrison|first2=B.B.}}</ref> د کارونکي پروفایل په منلو سره دوی  کولی شي د کارونکي موجود پروفایل پراساس د ګټو منځپانګې وړاندیز کولو هڅه وکړي. د دریمې ډلې سایټونه چې د ټولنیزو ارتباطي خدماتو سره اړیکه لري دا په خپلو پاڼو کې د HTML / JavaScript ګیجټونو په اضافه کولو سره ترسره کوي، دوی ته اجازه ورکوي چې سمدلاسه اړونده منځپانګې بدل کړي یا اضافه کړي (د HTML کوډ بدلولو له لارې). د ګوګل ملګري ارتباط د دې کارولو ویب پاڼې تصویب ته اړتیا لري. دا د وېب پروګرام کولو په اړه هیڅ پوهه ته اړتیا نلري او هر ویب پاڼه د Hi5 ، Orkut ، Plaxo ، MySpace ، Google Talk ، Netlog او نورو ټولنیزو شبکو څخه ټولنیز غوښتنلیکونه او منځپانګې وړاندې کوي. [[ټویټر]] ، [[يوټيوب|یوټیوب]] او 30 ټولنیز بینچ مارکینګ سایټونه په 2008 کې د پیل راهیسې د ګوګل ملګري اړيکې کې يوځای شوي. څو ټولنیز ګیجټونه د ملګرو سره اړیکه فعالولو لپاره کارول کیږي. پدې کې ټولنیز بار، تبصرې، درجه بندي او بیاکتنې، ځانګړي شوي منځپانګې، د ګټو ټولپوښتنه، سپارښتنې، پیښې او لوبې شاملې دي. د 2009 کال په جون کې ګوګل د ګیجټ په توګه ClackPoint اضافه کړه. ClackPoint د ژوندی متن چیٹ، د کنفرانس زنګ وهل او د اسنادو شریکول مخلوط کوي. په ګیجټ کې د سټیټ آئیکون معنی دا ده چې کارونکي کولی شي وګوري چې څوک ډیل شوی او څوک خبرې کوي ، او کولی شي خپل ځان یا یو بل ته خاموش یا خاموش کړي او یو شریک نوټ پیډ ډیری کاروونکو ته په فوري توګه ترمیم کولو ته اجازه ورکوي. <ref>(2009) Introducing the ClackPoint gadget. Available: http://googlesocialweb.blogspot.com/2009/06/introducing-clackpoint-gadget.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817095638/http://googlesocialweb.blogspot.com/2009/06/introducing-clackpoint-gadget.html|date=2011-08-17}}. Last accessed: 19/04/2011.</ref> د ګوګل ملګري سره د ټولنې ویجیټ د یوې ادارې یا سایټ مینځپانګې ته وده ورکولو لپاره په سائډبار یا فوټر کې کیښودل کیدی شي. په ورته ډول فعال ویجټونه د BlogCatalog او فیسبوک فین پاڼې دي. <ref>Flannery, C. and Karr, D. (2010) Corporate Blogging for Dummies. USA: Wiley Publishing</ref> == احصایې == ویل کیږي چې نږدې 200,000 وېب پاڼې د ګوګل ملګري اړيکې کاروي، او له دوی څخه 2889 په انټرنیټ کې په میلیونونو لیدل شوي سایټونو کې دي. ګوګل، په هرصورت، اټکل کوي چې دا د 5 ملیون څخه ډیر سایټونه لري چې د ملګري اړيکې کاروي. <ref>(2011) Google Friend Connect Usage Statistics. Available: {{Cite web |url=https://trends.builtwith.com/javascript/Google-Friend-Connect |title=آرشیف کاپي |access-date=2022-07-04 |تاريخ الأرشيف=2017-08-24 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170824130103/https://trends.builtwith.com/javascript/Google-Friend-Connect |url-status=bot: unknown }}. Last accessed: 20/04/2011</ref> ویل شوي چې 99٪ سایټونه د Friend Connect خدماتو معرفي کولو دمخه په ټولنیز ډول فعال شوي ندي. <ref>Shiels, M. (2008) Google helps the web go social. Available: http://news.bbc.co.uk/1/hi/7397470.stm. Last accessed: 21/04/2011.</ref> == تاریخ == د Google Friend Connect لومړی ځل د 2008 په می کې د ګوګل پراختیا کونکي پیښې کې لیدل شوی و او د [[د فیسبوک پلیټ فارم|فیسبوک پلیټ فارم]] په څو ورځو کې پیل شو. په پیل کې ګوګل د Friend Connect په نوم "د دندو او غوښتنلیکونو یوه ټولګه وبلله چې د ویب پاڼې مالکینو ته دا وړتیا ورکوي چې خپل سایټونه په اسانۍ سره د راجسټریشن، بلنې، د غړو ګالري، پیغام پوسټ کولو او بیاکتنې، او همدارنګه د پرانیستې ټولنیز پراختیا کونکي ټولنې لخوا جوړ شوي غوښتنلیکونه اضافه کولو سره ټولنیز کړي". <ref>(2008) Previewing Google Friend Connect: Website owners can makeany site social. Available: https://www.google.com/intl/en/press/annc/20080512_friend_connect.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618232648/http://www.google.com/intl/en/press/annc/20080512_friend_connect.html|date=2012-06-18}}. Last accessed: 18/04/2011</ref> د 2008 په ډسمبر کې د ګوګل ملګري ارتباط هر هغه ویب ماسټر ته شتون درلود چې غواړي ټولنیز غوښتنلیکونه غوره کړي. د خپلواک موسیقۍ انګریډ مایکلسن رسمي ویب پاڼه یو له لومړنیو ویب پاڼو څخه وه چې د ګوګل لخوا د پروټوټایپ په توګه کارول کیږي ترڅو د Google Friend Connect څخه ځانګړتیاوې روښانه کړي. په Guacamole کې د ګوګل لخوا یو سایټ یو بل لومړنی نمونه سایټ و. ډیویډ ګلیزر، په ګوګل کې د انجینرۍ رییس، د Google Friend Connect "د پاتې ویب لپاره پلمبینګ" بللی. <ref>Farber,D. (2008) Google brings Friend Connect to the masses. Available: http://news.cnet.com/8301-13953_3-9941411-80.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812115925/http://news.cnet.com/8301-13953_3-9941411-80.html|date=2012-08-12}}. Last accessed: 19/04/2011</ref> د نومبر په 23، 2011 کې، د ګوګل د عملیاتو مشر مرستیال Urs Hölzle اعلان وکړ چې Friend Connect به د 2012 کال د مارچ تر 1 پورې د ټولو غیر بلاګر سایټونو لپاره تقاعد شي، او د غوره بدیل په توګه به د ګوګل پلس پاڼې او د سایټ څخه بهر پاڼې بیجونه وهڅوي. <ref name="byebye12">{{cite web|url=http://googleblog.blogspot.com/2011/11/more-spring-cleaning-out-of-season.html|title=More spring cleaning out of season|author=Urs Hölzle|publisher=Google|date=2011-11-22 <!-- 01:40:00 PM -->|access-date=2011-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801034401/https://googleblog.blogspot.com/2011/11/more-spring-cleaning-out-of-season.html|archive-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref> د ډېسمبر په 21، 2015، مایکل ګوډارډ اعلان وکړ چې دا خدمت به په بلاګر کې د جنوري په 11، 2016 کې بند شي، دا په ګوته کوي چې "موږ ولیدل چې ډیری خلک د Google اکاونټ سره د ملګري ارتباط سره لاسلیک کوي." <ref name="byebye22">{{cite web|url=http://buzz.blogger.com/2015/12/an-update-on-google-friend-connect.html|title=An update on Google Friend Connect|author=Michael Goddard|publisher=Google|date=2015-12-21|access-date=2016-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217055713/http://buzz.blogger.com/2015/12/an-update-on-google-friend-connect.html|archive-date=2016-02-17|url-status=live}}</ref> == د کاروونکي ډاټا == دلته درې ډوله معلومات شتون لري چې د ګوګل ملګري اړيکې کې د کارونکي ډیټا جوړوي. <ref name="Social-Networks Connect Services"/> * د پیژندنې ډاټا - د هویت او 'زما پروفایل' توضیحات وړاندې کوي. * ټولنیز ګراف ډیټا - د دوستۍ اړیکې لري لکه د کورنۍ غړي، همکار. * د مینځپانګې ډیټا - خوندي شوي ډیټا توکي شامل دي ، لکه 'زما پیغامونه' ، 'زما عکسونه' او داسې نور. == محرمیت == مسؤلیت انفرادي ویبپاڼو ته پریښودل کیږي ترڅو پریکړه وکړي چې د Google Friend Connect خدمت ته اجازه ورکړي یا نه. د ګوګل ملګري ارتباط ته د لاسرسي لپاره، د ګوګل اکاونټ یا نورو خدماتو لخوا لاسلیک کول چې د OpenID ملاتړ کوي لکه [[یاهو!|Yahoo]] او Chrome OS Instant Messenger. ګوګل وايي چې دا د محرمیت پنځه اصول لري. دا اصول د محرمیت اداره کولو لپاره خپل لارښودونه ټاکي. <ref>(2009) Google Friend Connect Privacy Policy. Available: https://www.google.com/intl/en_GB/policies/privacy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027172938/http://www.google.com/intl/en_GB/policies/privacy/|date=2016-10-27}} Last accessed.18/04/2011</ref> دوی وايي؛ * دوی د دې نیت سره معلومات کاروي چې کاروونکو ته ارزښتناکه محصولات او خدمات چمتو کړي. * دوی محصولات رامینځته کوي چې هدف یې د قوي محرمیت معیارونه او عملونه ساتل دي. * د دوی موخه دا ده چې هر ډول راټول شوي معلومات شفاف کړي. * دوی د محرمیت محافظت نظارت لپاره د کارونکي انتخاب وړاندیز کوي. * دوی د ترلاسه شوي معلوماتو د مسؤل "مستحق" په توګه کار کوي. === د ګوګل لخوا ترلاسه شوي معلومات کله چې د ګوګل ملګري ارتباط ته لاسرسی ومومي === * په سایټ کې د یو کارونکي د ملګري ارتباط فعالیت، پشمول کله چې دوی د سایټ له ګیجټونو سره ننوتل او تعامل کوي، د دوی کوم ملګري دوی سایټ ته د یوځای کیدو بلنه ورکړې، د دوی کوم ملګري د دوی بلنه منلې او څوک د دوی ملګري د ملګري ارتباط سایټ کې دي. . دا معلومات اړین بلل کیږي چې کارونکي ته د Friend Connect خدمت چمتو کړي او هر ډول مینځپانګه په سمه توګه ښکاره کړي (یوازې هغه خلکو ته چې کارونکي یې د شریکولو لپاره غوره کړي وي). * که یو څوک د خپلو اوسنیو ټولنیزو شبکو سایټونو څخه ملګرو ته بلنه ورکړي، ګوګل به د دې سایټ څخه د خپلو ملګرو لیست غوښتنه وکړي ترڅو بلنه واستوي. د سایټ پورې اړه لري، [[گووگل|ګوګل]] ممکن د دې ملګرو په اړه محدود معلومات ترلاسه کړي، لکه مستعار نومونه او عکسونه. [[گووگل|ګوګل]] به دا معلومات د 24 ساعتونو څخه زیات وساتي. * د هغو کاروونکو لپاره چې په خپل [[ټویټر]] حساب کې لینک لري، [[گووگل|ګوګل]] هم خپل کارن نوم او پټنوم ترلاسه کوي او ذخیره کوي؛ دوی دا معلومات یوازې د دې لپاره کاروي چې کارونکي ته خدمت چمتو کړي او دا به حذف کړي که چیرې دوی د خپل [[ټویټر]] حساب د خپل ملګري ارتباط حساب څخه منحل کول غوره کړي. * که چیرې سایټ د [[گووگل|ګوګل]] لخوا رامینځته شوي ګیجټونه کاروي نو د دې ګیجټونو لخوا راټول شوي معلومات به د ګوګل د محرمیت پالیسۍ لخوا اداره کیږي. په هرصورت، د 2010 په نومبر کې د سرغړونې راپور ورکړل شوی و، چیرته چې یو کاروونکي کاروونکو ته اجازه ورکړه چې د ننوتلو کاروونکو لپاره د بریښنالیک پتې راټول کړي کله چې یو لیدونکي ویب پاڼه کاروي. دا نه یوازې د امنیت سرغړونې یوه بیلګه وه ، بلکه د دې کاروونکو لپاره محرمیت. === د مالوماتو غوښتنه === د ګوګل حساب جوړولو لپاره شخصي معلومات اړین دي (د غیر مجاز لاسرسي خوندي کولو لپاره بریښنالیک او پټنوم). که چیرې د OpenID حساب پرځای کارول کیږي، ګوګل د پیژندونکي څخه معلومات نه ترلاسه کوي. د Google Friend Connect سایټونو کې د کارونکي فعالیت د کارونکي د ګوګل حساب یا OpenID حساب سره په اړیکه کې ساتل کیږي. === هغه څه چې ټولنیز شبکې ګوري === کاروونکي دا معلوموي چې ایا دوی غواړي خپل فعالیتونه په ځانګړي ملګري Connect سایټ کې د دوی په ټولنیز شبکه کې د دوی فعالیتونو جریانونو ته خپاره کړي (په ډیفالټ سره ، دا بند دی). که دوی د دوی خپرول غوره کړي، د دوی فعالیتونه (پوسټونه، بیاکتنې، او نور) به د دوی ټولنیزو شبکو ته واستول شي او هرڅوک چې د دوی فعالیت جریان ته لاسرسی ولري د دې تازه معلوماتو لیدلو توان ولري. برسېره پردې، که دوی د خپلو موجوده ټولنیزو شبکو څخه ملګرو ته بلنه ورکولو لپاره د ملګري ارتباط کاروي، دا ټولنیز شبکې به خپلو ملګرو ته د دې بلنې د لیږدولو لپاره اړین معلومات ترلاسه کړي. === د سایټ مالکین څه ګوري === د ګوګل ملګري اړیکه هیڅکله د سایټ مالکینو ته د کاروونکو شخصي ننوتلو معلومات نه ورکوي. د ګوګل ملګري ارتباط او هغه خدمت چې یو یې د ننوتلو لپاره کاروي - نه د سایټ مالک - د دوی د ننوتلو سندونه تاییدوي. یوځل چې یو څوک د ملګري اړیکې سایټ سره یوځای شي، د سایټ مالک کولی شي د کارونکي مستعار نوم او د غړیتوب نیټه وګوري. د سایټ مالک به د دې وړتیا هم ولري چې د یو چا عکس او هغه مینځپانګه وګوري چې دوی یې په سایټ کې خپرولو لپاره غوره کوي ، لکه د دیوال تبصره یا بیاکتنه. د سایټ مالکین هم د دې وړتیا لري چې غړي له مینځه یوسي او د دوی په سایټ کې منځپانګې منځته راوړي. === د دریمې ډلې سایټونه کوم معلومات ترلاسه کوي؟ === د دریمې ډلې سایټونه د سایټ څخه د ګوګل حساب یا OpenID کارن نوم او د کارونکي خپاره شوي معلومات ترلاسه کوي. په هرصورت، دا به د ملګرو یا بل شوي ملګرو معلومات ترلاسه نکړي. د دریمې ډلې سایټ ممکن د کارونکي معلومات راټول کړي چې د ګوګل ملګري Connect خدمت پورې تړاو نلري - کارونکي د دریمې ډلې سایټونو د محرمیت پالیسۍ لوستلو مسؤلیت لري ترڅو وګوري چې دا سایټونه کوم معلومات راټولوي. <ref>(2009)Google Friend Connect Privacy Policy. Available: https://www.google.com/friendconnect/help/privacy?hl=en_GB {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207120210/http://www.google.com/friendconnect/help/privacy?hl=en_GB|date=2012-02-07}}. Last accessed.18/04/2011</ref> == سیالي == * د ملګري ارتباط سایټونه ( [[گووگل|ګوګل]] ، مایسپیس او [[فیسبوک]] ) په ورته وختونو کې راڅرګند شول او له همدې امله د پراختیا په ټولو مرحلو کې سیالي تجربه کړه. * [[گووگل|ګوګل]] او [[فیسبوک]] د یو بل سره په څو ورځو کې د ملګري ارتباط سایټونو لپاره خپل پلانونه اعلان کړل. * د 2008 کال په می میاشت کې [[فیسبوک]] خپل کاروونکي د Google Friend Connect کارولو څخه منع کړل. بلاک د ګوګل د محرمیت پالیسۍ په اړه د فیسبوک د اندیښنو پایله وه ځکه چې [[فیسبوک]] باور درلود چې د کارونکي معلومات د کارونکي له پوهې پرته نورو ته ویشل کیدی شي. ګوګل په ځواب کې وویل چې "کاروونکي هر وخت د دوی ډیټا کنټرول لري" * "یوازې څو ساعته وروسته له دې چې یاهو د خپل سایټونو په شبکه کې د فیسبوک کنیکټ پلان شوي پلي کولو اعلان وکړ، ګوګل اعلان وکړ چې د [[ټویټر]] اسناد د ګوګل ملګري ارتباط سایټونو کې راجستر کولو لپاره کارول کیدی شي". * په 2009 کې Google Friend Connect د نصب کولو پروسه بدله کړه. دا نور د کوم فایل اپلوډونو ته اړتیا نلري. دا بدلونونه دوه ورځې وروسته له هغه راغلل چې فیسبوک کنیک د دوی د نصب کولو پروسه بدله کړه. <ref>Kincaid, J. (2009) Easy Does IT: Google Friend Connect One-Ups Facebook Connect's Install Wizard. Available: https://techcrunch.com/2009/10/02/easy-does-it-google-friend-connect-one-ups-facebook-connects-install-wizard/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923033928/https://techcrunch.com/2009/10/02/easy-does-it-google-friend-connect-one-ups-facebook-connects-install-wizard/|date=2016-09-23}}. Last accessed: 18/04/2011</ref> == برخی == === ژبې === کله چې فعال وي، د ویب پاڼې مالک د خپل سایټ ژبه وټاکه، او بیا یې کاروونکي ته اجازه ورکړه (د خپل ګوګل ملګري حساب له لارې) غوره شوي مواد په خپله ځانګړې ژبه وژباړي. <ref>(2009)Google Friend Connect Privacy Policy. Available: https://www.google.com/friendconnect/help/privacy?hl=en_GB {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207120210/http://www.google.com/friendconnect/help/privacy?hl=en_GB|date=2012-02-07}}. Last accessed.18/04/2011</ref> === نقشه کول === کاروونکي اکثرا ډیری کارونکي نومونه او پاسورډونه لري که چیرې دوی له یو څخه ډیرو ټولنیزو شبکو سایټونو یا دریمې ډلې سایټ سره راجستر شي. د ټولنیزو شبکو نښلولو خدمتونه، لکه د ګوګل ملګري ارتباط، موخه دا وه چې د یو کارونکي حساب څخه د ټولنیز شبکې سایټ کې د دوی حساب ته د دریمې ډلې سایټ ته د لینکونو اجازه ورکولو سره د ډیری راجستریشن اړتیا لرې کړي. === شخصي کول === شخصي کول د ګیجټونو له لارې ترلاسه کولو لپاره ټاکل شوي. ګیجټونه لکه 'مطلب'، د دریمې ډلې سایټونو ته اجازه ورکړه چې د سایټ ګډون کونکو ته خبر لیکونه واستوي او د کاروونکو ځوابونو پراساس خبر لیکونه دودیز کړي. د ګوګل ملګري اړيکې یو 'AdSense' ځانګړتیا درلوده چې ګوګل ته اجازه ورکوي د سایټ منځپانګې او د کارونکي ګټو پراساس اعلانات وکړي چې په عامه توګه د کاروونکي لخوا شریک شوي. <ref>(2009) Google Friend Connect, now more personalised. In Social Web Blog. Available: http://googlesocialweb.blogspot.com/2009/11/google-friend-connect-now-more.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817095833/http://googlesocialweb.blogspot.com/2009/11/google-friend-connect-now-more.html|date=2011-08-17}}. Last accessed: 19/04/2011</ref> == دا هم وګوره == == سرچينې == {{لړسرچينې|30em}}{{Google Inc.}} [[وېشنيزه:مبايل]] [[وېشنيزه:اړيکې]] [[وېشنيزه:ګوګل]] [[وېشنيزه:مخابرات په افغانستان کې]] [[وېشنيزه:ملګري]] [[وېشنيزه:Pages with unreviewed translations]] dhpcp94hq3kfxoitegbmn85vbzcyi73 ثابت عضوي ککړوونکی 0 62496 368938 368189 2026-09-09T18:04:49Z InternetArchiveBot 24283 Add 3 books for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368938 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Map of Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants.svg|بټنوک|382x382px]] '''ثابت عضوي ککړوونکي''' ('''Persistent organic pollutants''') یا ('''POPs''') چې کله کله د "د تلپاتې کیمیاوي توکو" په نوم بلل کېږي، عضوي مرکبات دي چې په کیمیاوي، بیولوژیکي او فوتولیک پروسو کې د چاپېریالي تخریب (تجزیې) په وړاندې مقاومت کوي. دا زهرجن کیمیاوي توکي دي، چې په ټوله نړۍ کې د انسان په روغتیا او په چاپېریال باندې منفي اغېزه کوي. لکه څنګه چې د باد او اوبو پر مټ د لېږد وړ دي، زیاتره ثابت عضوي ککړوونکي چې په یوه هېواد کې تولید کېږي، کولای شي له هغې ځایه چې کارول کېږي او خوشي کېږي، تر لېري ځایونو په انسانانو او وحشي حیواناتو باندې اغېزه وکړي. نړیوالې ټولنې په ۲۰۰۱ زکال د ثابتې عضوي ککړتیاو په هکله په سټاکهولم کنوانسیون کې د انسان او چاپېریال په سلامتۍ د ثابتو عضوي ککړوونکو په اغېزو باندې، د دوی د تولید د له منځه وړو یا په کلکه توګه محدودولو په اړه د بحث وکړ. متحده ایالاتو د ثابت عضوي ککړوونکو د خپرېدنې د کمولو لپاره پیاوړي کورني ګامونه اخیستي. د بېلګې په توګه، د سټاکهولم په کنوانسیون کې د ثابت عضوي ککړوونکو فهرست شوي اصلي حشره وژونکي هېڅ کوم نن ورځ په متحده ایالاتو کې د پلور او توزیع لپاره نه ثبت کېږي. کانګرس په ۱۹۷۸ زکال کې د پولي کلوریت بایفینل (polychlorinated biphenyl) یا (PCB) تولید منع کړ او د PCB د پاتې ذخیرو کارول یې په کلکه محدود کړل. د ۱۹۸۷ ز کال راهیسې د چاپېریال ساتنې ادارې او ایالتونو د متحده ایالاتو له سرچینو څخه ځمکې، هوا او اوبو ته د ډای اوکسینونو (dioxins) او فرانونو(furans) چاپېریالي خپرېدنې په اغېزمنه توګه کمې کړې دي.  <ref name="ritter">{{cite web|title=Persistent organic pollutants|author=Ritter L|author2=Solomon KR|author3=Forget J|author4=Stemeroff M|author5=O'Leary C.|url=http://www.chem.unep.ch/pops/ritter/en/ritteren.pdf|publisher=[[United Nations Environment Programme]]|access-date=2007-09-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926101350/http://www.chem.unep.ch/pops/ritter/en/ritteren.pdf|archive-date=2007-09-26}}</ref> ډېر ثابت عضوي ککړوونکي اوس مهال یا پخوا د حشره وژونکو، محلولونو، درملو او د صنعتي کیمیاوي توکو په توګه کارول کېدل. که څه هم ځینې ثابت عضوي ککړوونکي په طبیعي ډول رامنځته کېږي (مثلا له اور غورځوونې څخه)، خو زیاتره د انسان له خوا جوړ شوي دي.  <ref name="El-Shahawi, M.S. 2010">{{cite journal|author=El-Shahawi M.S., Hamza A., Bashammakhb A.S., Al-Saggaf W.T.|year=2010|title=An overview on the accumulation, distribution, transformations, toxicity and analytical methods for the monitoring of persistent organic pollutants|journal=Talanta|volume=80|issue=5|pages=1587–1597|doi=10.1016/j.talanta.2009.09.055|pmid=20152382}}</ref> == د ثابت پاتې کېدو پایلې  == ثابت عضوي ککړوونکي عموماً هلوجني عضوي مرکبات دي (لاندې نوملړ وګورئ) او له ځانه لوړ غوړ محلولیت (lipid solubility) څرګندوي. له همدې امله، دوی په غوړو نسجونو کې په بیولوژیکي ډول تراکم کوي. هلوجني مرکبات هم زیاته ټینګتیا ښيي، چې د هایدرولیز او د فوتولیک تجزیې په وړاندې د C-Cl اړیکو نه-غبرګون منعکس کوي. د عضوي مرکباتو ټینګتیا او لیپوفیلیت د خپلې هلوجني محتوا سره تړاو لري، پدې توګه پولي هلوجني عضوي مرکبات د ډېرې اندېښنې وړ دي. دوی د دوو پروسو له لارې په چاپېریال باندې خپل منفي اغېزې اچوي، د اوږده واټن انتقال، چې دوی ته اجازه ورکوي چې د خپلې سرچینې څخه لرې لاړ شي؛ بیولوژیکي تراکم، چې دا کیمیاوي مرکبات په احتمالي خطرناکو کچو باندې بیا تمرکز کوي. هغه مرکبات چې ثابت عضوي ککړوونکي جوړوي د PBTs (ثابت، بیولوژیکي تراکم کوونکي او زهرجن) یا TOMPs (زهرجن عضوي مایکرو ککړوونکي) په توګه طبقه بندي کېږي.   <ref name="Walker, C.H. 2001">Walker, C.H., "Organic Pollutants: An Ecotoxicological Perspective" (2001).</ref><ref>{{Cite web|date=2013-08-20|title=Persistent, Bioaccumulative and Toxic Chemicals (PBTs)|url=https://saferchemicals.org/get-the-facts/toxic-chemicals/persistent-bioaccumulative-and-toxic-chemicals-pbts/|access-date=2022-02-01|website=Safer Chemicals Healthy Families|language=en-US}}</ref> === د اوږده واټن لېږد   === ثابت عضوي ککړوونکي د چاپېریالي تودوخې په مشخصو درجو کې د ګاز پړاو ته بدلون مومي او د خاورې، د نباتاتو پوښښ او د اوبو له دنډو څخه فضا ته تبخیر کوي، په هوا کې د تجزیوي غبرګونونو پر وړاندې مقاومت کوي ترڅو د بیا رسوب کېدو څخه وړاندې اوږده واټنونه تېر کړي. دا له د دوی د کارونې یا خپرېدنې ځای څخه لرې سیمو کې د ثابت عضوي ککړوونکو د تراکم لامل کېږي، په ځانګړي توګه په هغو چاپېریالونو کې لکه انټرټیکا او د شمالي قطب مدار چې ثابت عضوي ککړوونکي هېڅکله ندي معرفي شوي. ثابت عضوي ککړوونکي کېدای شي په اتموسفیر کې د بخارونو په بڼه موجود وي یا د جامد ذراتو (آیروسلونو) په سطحه پورې تړلی وي. د اوږده واټن انتقال لپاره ټاکونکی فاکتور د ثابت عضوي ککړوونکي هغه برخه ده چې په آیروسلونو کې جذب کېږي. په جذب شوې بڼه کې، د ګاز مرحلې برعکس، د نوري اکسیډیشن، یعنې د مستقیم فوتولیز او همدارنګه د OH رادیکالونو یا اوزون په وسیله اکسیډیشن څخه خوندي دی.   <ref name="Kelly, B.C. 2007">{{cite journal|author=Kelly B.C., Ikonomou M.G., Blair J.D., Morin A.E., Gobas F.A.P.C.|year=2007|title=Food Web-Specific Biomagnification of Persistent Organic Pollutants|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-07-13_317_5835/page/236|journal=Science|volume=317|issue=5835|pages=236–239|doi=10.1126/science.1138275|pmid=17626882|bibcode=2007Sci...317..236K|s2cid=52835862}}</ref><ref>{{cite journal|author=Beyer A., Mackay D., Matthies M., Wania F., Webster E.|year=2000|title=Assessing Long-Range Transport Potential of Persistent Organic Pollutants|url=https://archive.org/details/environmental-science-technology_2000-02-15_34_4/page/699|journal=Environmental Science & Technology|volume=34|issue=4|pages=699–703|doi=10.1021/es990207w|bibcode=2000EnST...34..699B}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Koester|first1=Carolyn J.|last2=Hites|first2=Ronald A.|date=March 1992|title=Photodegradation of polychlorinated dioxins and dibenzofurans adsorbed to fly ash|url=https://archive.org/details/environmental-science-technology_1992-03_26_3/page/502|journal=Environmental Science & Technology|language=en|volume=26|issue=3|pages=502–507|doi=10.1021/es00027a008|bibcode=1992EnST...26..502K|issn=0013-936X}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Raff|first1=Jonathan D.|last2=Hites|first2=Ronald A.|date=October 2007|title=Deposition versus Photochemical Removal of PBDEs from Lake Superior Air|url=https://archive.org/details/environmental-science-technology_2007-10-01_41_19/page/n98|journal=Environmental Science & Technology|language=en|volume=41|issue=19|pages=6725–6731|doi=10.1021/es070789e|pmid=17969687|bibcode=2007EnST...41.6725R|issn=0013-936X}}</ref> ثابت عضوي ککړوونکي په اوبو کې د انحلال کمه وړتیا لري خو د جامد ذراتو له خوا په اسانۍ سره جذب کېږي او په عضوي مایعاتو (غوړو، شحم او مایع تېلو) کې حل کېږي. ثابت عضوي ککړوونکي په چاپېریال کې د دوی د ټنګنتیا او د تجزیې ټیټ سرعت له امله په اسانۍ سره نه تجزیه کېږي. د اوږده واټن انتقال لپاره د دې وړتیا له امله، د ثابت عضوي ککړوونکو چاپېریالي ککړتیا، حتی په هغو سیمو کې چې ثابت عضوي ککړوونکي هېڅکله نه دي کارول شوي، پراخه ده او د تجزیې په وړاندې د دوی مقاومت له امله د محدودیتونو د پلي کېدو له کلونو وروسته، به په دې چاپېریال کې پاتې کېږي.   <ref name="Wania, F. 1996">{{cite journal|author=Wania F., Mackay D.|year=1996|title=Tracking the Distribution of Persistent Organic Pollutants|journal=Environmental Science & Technology|volume=30|issue=9|pages=390A–396A|doi=10.1021/es962399q|pmid=21649427}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Astoviza|first=Malena J.|title=Evaluación de la distribución de contaminantes orgánicos persistentes (COPs) en aire en la zona de la cuenca del Plata mediante muestreadores pasivos artificiales|date=15 April 2014|pages=160|publisher=Universidad Nacional de La Plata|doi=10.35537/10915/34729|language=es|url=http://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/34729|access-date=16 April 2014|type=Tesis}}</ref> === بیولوژیکي تراکم   === د ثابت عضوي ککړوونکو بیولوژیکي تراکم عموماً د غوړ لوړ انحلال او د اوږدې مودې لپاره د ژوندیو موجوداتو په غوړو نسجونو کې د تراکم وړتیا سره تړاو لري. ثابت کیمیاوي توکي د لوړ غلظت سره تمایل لري او په سوکه ډول له منځه ځي. د خوړو رژیم تراکم یا بیولوژیکي تراکم د ثابت عضوي ککړوونکو یوه بله مهمه ځانګړتیا ده، لکه څنګه چې ثابت عضوي ککړوونکي د خوړو ځنځیر ته پورته حرکت ورکوي، د ژونديو موجوداتو په ځینو نسجونو کې دوی د پروسس او میټابولیز له امله یې غلظت زیاتیږي. د کیمیاوي توکي د متمرکز لپار د ژوو د هضمي جهاز طبیعي وړتیا او ورسره د ثابت عضوي ککړوونکو ضعیف میټابولیزي او هایدروفوبیک طبیعت، دا ډول مرکبات د بیولوژیکي تراکم لپاره زیات مستعد کوي. لذا، ثابت عضوي ککړوونکي نه یوازې په چاپېریال کې دوام کوي، بلکې د ژوو له خوا چې دوی ته بیولوژیکي تراکم ودکوي خوړل کېږي او په چاپېریال کې خپل غلظت او زهریت زیاتوي. د غلظت دا زیاتوالی د بیولوژیکي لویونې (biomagnification) په نوم یادیږي، دا په هغه ځای کې دی چې د خوړو د ځنځیر په پورته کچه کې ژوندی موجودات ثابت عضوي ککړوونکي زیات متراکم کوي. بیولوژیکي تراکم او د اوږده واټن انتقال هغه لامل دی چې ولې ثابت عضوي ککړوونکي په ژوندي موجوداتو لکه په نهنګونو کې حتی په لېرې پرتو سیمو لکه انټرکټیکا کې، تراکم کولای شي.   <ref name="Vallack, H.W. 1998">{{cite journal|author=Vallack H.W., Bakker D.J., Brandt I., Broström-Ludén E., Brouwer A., Bull K.R., Gough C., Guardans R., Holoubek I., Jansson B., Koch R., Kuylenstierna J., Lecloux A., Mackay D., McCutcheon P., Mocarelli P., Taalman R.D.F.|year=1998|title=Controlling persistent organic pollutants – what next?|journal=Environmental Toxicology and Pharmacology|volume=6|issue=3|pages=143–175|doi=10.1016/S1382-6689(98)00036-2|pmid=21781891}}</ref><ref>{{cite journal|author=Yu G.W., Laseter J., Mylander C.|year=2011|title=Persistent organic pollutants in serum and several different fat compartments in humans|journal=J Environ Public Health|volume=2011|page=417980|doi=10.1155/2011/417980|pmid=21647350|pmc=3103883|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lohmanna R., Breivikb K., Dachsd J., Muire D.|year=2007|title=Global fate of POPs: Current and future research directions|url=https://archive.org/details/sim_environmental-pollution_2007-11_150_1/page/150|journal=Environmental Pollution|volume=150|issue=1|pages=150–165|doi=10.1016/j.envpol.2007.06.051|pmid=17698265}}</ref><ref>{{Cite web|last=US EPA|first=OITA|date=2014-04-02|title=Persistent Organic Pollutants: A Global Issue, A Global Response|url=https://www.epa.gov/international-cooperation/persistent-organic-pollutants-global-issue-global-response|access-date=2022-02-01|website=www.epa.gov|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Remili|first1=Anaïs|last2=Gallego|first2=Pierre|last3=Pinzone|first3=Marianna|last4=Castro|first4=Cristina|last5=Jauniaux|first5=Thierry|last6=Garigliany|first6=Mutien-Marie|last7=Malarvannan|first7=Govindan|last8=Covaci|first8=Adrian|last9=Das|first9=Krishna|date=2020-12-01|title=Humpback whales (Megaptera novaeangliae) breeding off Mozambique and Ecuador show geographic variation of persistent organic pollutants and isotopic niches|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0269749120362631|journal=Environmental Pollution|language=en|volume=267|pages=115575|doi=10.1016/j.envpol.2020.115575|pmid=33254700|s2cid=225008427|issn=0269-7491}}</ref> == د ثابت عضوي ککړوونکو په هکله د سټاکهولم کنوانسیون  == د سټاکهولم کنوانسیون د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام (United Nations Environment Programme) یا (UNEP) له خوا د ۲۰۰۱ کال د مې میاشت په ۲۲ تصویب او عملي شو. UNEP پرېکړه وکړه چې د ثابت عضوي کړوونکي مقررات باید د راتلونکې لپاره د نړۍ په کچه په پام کې ونیول شي. د تړون د موخې بیانیه "د ثابت عضوي ککړوونکو څخه د انسان روغتیا او چاپېریال وساتل دي."  د ۲۰۱۴ کال څخه ۱۷۹هېوادونه د سټاکهولم کنوانسیون پلویان دي. کنوانسیون او  ګډونوالو یې د ثابت عضوي ککړوونکو احتمالي انساني او چاپېریالي زهریت تصدیق کړی دی. دوی تصدیق کوي چې د ثابت عضوي ککړوونکو د اوږد واټن انتقال او بیولوژیکي تراکم او بیولوژیکي لویونې لپاره پوتنشیل لري. کنوانسیون هڅه کوي چې وڅېړي او بیا قضاوت وکړي چې آیا هغو یو شمېر کیمیاوي توکو چې د ټیکنالوژۍ او ساینس په پرمختګ سره یې وده کړې د ثابت عضوي ککړوونکو په توګه طبقه بندي کېدای شي یا نه. په ۲۰۰۱ کال کې لومړنۍ غونډې د "چټل درجن" کیمیاوي توکو په نوم یو ابتدایي لېست جوړ کړ، چې د ثابت عضوي ککړوونکو په توګه طبقه بندي کېږي. متحده ایالاتو د ۲۰۲۲ کال څخه د سټاکهولم کنوانسیون لاسلیک کړی، خو تصویب یې نه کړ. کم شمېر هېوادونه شته چې دا کنوانسیون یې نه دی تصویب کړی خو د نړۍ زیاتره هېوادونو دا کنوانسیون تصویب کړی دی.   <ref name=":0">{{cite web|url=http://chm.pops.int/Portals/0/Repository/convention_text/UNEP-POPS-COP-CONVTEXT-FULL.English.PDF|title=STOCKHOLM CONVENTION ON PERSISTENT ORGANIC POLLUTANTS|pages=1–43|access-date=27 March 2014}}</ref> == سرچينې == o1qignuma2ppfbk7dc5rwk81w6fw7w7 ليتوسفير 0 62524 368940 367838 2026-09-09T18:19:43Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368940 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Plates tect2 en.svg|بټنوک|325x325px]] '''ليتوسفير''' د لرغوني يوناني «λίθος [''líthos'']» او «σφαίρα [''sphaíra'']» ترکيبي ويی دی، چې لومړۍ برخه يې د «ډبرينې» يا “rocky” او دويمه برخه يې د «کرې» يا “sphere” په معنی سره ده( د وچې د ډول سيارې يا طبيعي سپوږمکۍ کلکه او تر ټولو پورته باندنۍ کاسه ده. ليتوسفير پر ځمکه باندې له قشر او د پورتني منټل له برخې څخه جوړ شوی دی، چې د وخت تر زرګونو يا زياتو کالونو په موده کې له حالت سره سم يا په ارتجاعي ډول چلند کوي. د ځمکې د قشر او پورتني منټل برخې د کيميا او منرالوژي پر بنسټ يو له بل څخه بېلېږي. <ref>{{cite book|last1=Skinner|first1=B. J.|last2=Porter|first2=S. C.|title=Physical Geology|url=https://archive.org/details/physicalgeologyb0000unse|page=[https://archive.org/details/physicalgeologyb0000unse/page/17 17]|chapter=The Earth: Inside and Out|year=1987|publisher=[[Wiley (publisher)|John Wiley & Sons]]|isbn=0-471-05668-5}}</ref> == د ځمکې ليتوسفير == د ځمکې ليتوسفير چې د ځمکې کلک او ټينګ باندنی ولاړ يا عمود پوړ جوړوي، قشر او تر ټولو پورته منټل برخه رانغاړي. ليتوسفير له استينوسفير څخه لاندې پروت دی، چې د پورتني منټل يو څه کمزورې، ګرمه او ژوره برخه ده. د ليتوسفير او استينوسفير تر منځ بريد يا پوله د فشار پر وړاندې غبرګون کې د توپير له مخې پېژندل کېږي: ليتوسفير د جيولوژيکي وخت د خورا اوږدو دورو لپاره کلک يا ټينګ پاتې کېږي، چې په دې موده کې د حالت له مخې يا په ارتجاعي ډول بڼې ته بدلون ورکوي او يا دا چې د ژر ماتېدونکي يا چغزي ناکامۍ له لارې يې بڼه بدلېږي، په داسې حال کې چې استينوسفير په سرېښناک ډول بڼه بدلوي او د بڼې د نرم بدلون له لارې له فشار سره سمون يا جوړ جاړی کوي. په پام کې ده چې د ليتوسفير پنډوالی له همدې امله د ايزوترم ژوروالی وي، چې د ژر ماتېدونکي يا چغزي او سرېښناک چلند تر منځ په لېږد پورې اړه لري. د تودوخې (۱۰۰۰ سانتي ګريد يا ۱۸۳۰ فارنهايت) درجه چې اولووين منرال په کې لوله کېږي يا د هوارولو او اوږدولو د وړتيا کچې ته رسېږي، د دې ايزوترم د برابرولو لپاره زياتره وخت ځکه کارول کېږی، چې اولووين په عمومي ډول په پورتني منټل کې تر ټوول کمزوری منرال دی. <ref>{{cite journal|last1=Parsons|first1=B.|last2=McKenzie|first2=D.|name-list-style=amp|year=1978|title=Mantle Convection and the thermal structure of the plates|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|url=http://www.earth.ox.ac.uk/~johne/teaching/pdfs/parsons-mckenzie78.pdf|volume=83|issue=B9|page=4485|bibcode=1978JGR....83.4485P|doi=10.1029/JB083iB09p04485|citeseerx=10.1.1.708.5792}}</ref><ref name="lithothick">{{cite web|last=Pasyanos|first=M. E.|date=15 May 2008|title=Lithospheric Thickness Modeled from Long Period Surface Wave Dispersion|url=https://e-reports-ext.llnl.gov/pdf/361453.pdf|access-date=2014-04-25}}</ref> ليتوسفير په افقي ډول په ټيکټونيک پلېټونو “tectonic plates” [په عمومي ډول منل شوې پوهنيزه نظريه ده، چې د ودانۍ اړوند معنی لري] باندې وېشل شوی دی، چې ډېری وخت له نورو پلېټونو څخه يو ځای شوې د قشر ټوټې يا “terranes” رانغاړي. === د مفهوم تاريخچه === د ځمکې د پياوړي باندني پوړ په توګه د ليتوسفير مفهوم د “A. E. H. Love” له لورې د خپل ۱۹۱۱ ز کال د «د ځمکې د ميخانيکي حرکت ځينې ستونزې» تر سرليک لاندې مونوګراف کې تشرېح شو او د جوزف بېرريل “Joseph Barrell” له لورې نوره وده هم ورکړل شوه، چې د ياد مفهوم په اړه يې د مقالو يوه لړۍ وليکله او د «ليتوسفير» اصطلاح يې وړاندې کړه. دا مفهوم د ځمکې د قشر له پاسه د جاذبې قوې د پام وړ ګډوډيو د شتون پر بنسټ و، چې نوموړي ورڅخه پايله تر لاسه کړه، چې د يو څه کمزوري پوړ له پاسه بايد يو پياوړی، کلک پورتنی پوړ وي (چې نوموړي ليتوسفير وګڼه)، چې ښايي د بهېدنې ځانګړتيا ولري (چې هغه استينوسفير وګڼه). دا نظریې په ۱۹۴۰ زکال کې د ريګينالد الدورت ډالی “Reginald Aldworth Daly” له لورې تر «د ځمکې پياوړتيا او جوړښت» تر سرليک لاندې خپل اغېزناک کار کې نورې هم پراخه شوې، چې د جيولوژي پوهانو او د ځمکې فزيکپوهانو له لورې په پراخ ډول ومنل شوې. پر يو کمزوري استينوسفير باندې د يو پياوړي ليتوسفير د اوسېدلو مفهومونه د «plate tectonics» په نوم عمومي منل شوې تيوري لپاره اړين دي. <ref>{{cite journal|jstor=30056401|author=Barrell, J|date=1914|title=The strength of the Earth's crust|journal=Journal of Geology|volume=22|pages=289–314|doi=10.1086/622155|issue=4|bibcode=1914JG.....22..289B|s2cid=118354240}}</ref><ref>{{cite journal|jstor=30067162|author=Barrell, J|date=1914|title=The strength of the Earth's crust|journal=Journal of Geology|volume=22|pages=441–468|doi=10.1086/622163|issue=5|bibcode=1914JG.....22..441B|s2cid=224833672}}</ref><ref>{{cite journal|jstor=30060774|author=Barrell, J|date=1914|title=The strength of the Earth's crust|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geology_october-november-1914_22_7/page/655|journal=Journal of Geology|volume=22|pages=655–683|doi=10.1086/622181|issue=7|bibcode=1914JG.....22..655B|s2cid=224832862}}</ref><ref>{{cite journal|jstor=30067883|author=Barrell, J|date=1914|title=The strength of the Earth's crust|journal=Journal of Geology|volume=22|pages=537–555|doi=10.1086/622170|issue=6|bibcode=1914JG.....22..537B|s2cid=128955134}}</ref><ref>Daly, R. (1940) ''Strength and structure of the Earth''. New York: Prentice-Hall.</ref> === ډولونه === ليتوسفير پر سمندري او د وچې ليتوسفير باندې وېشل کېدلی شي. سمندري ليتوسفير په سممندري قشر (په يو سانتي متر مکعب کې نږدې ۲،۹ ګرام يا يو انچ مکعب کې ۰،۱۰ پونډ غلظت په درلودلو سره) پورې تړاو لري او د سمندر په کاسو يا ډنډوکو کې دی. د وچې اړوند ليتوسفير (په يو سانتي متر مکعب کې د نږدې ۲،۷ ګرام يا په يو انچ مکعب کې د ۰،۰۹۸ پونډ غلظت په درلودلو سره) د وچې په قشر  پوړې تړلی دی او د لويو وچو او د وچې اړوند تاخچو لاندې پروت دی.  <ref>{{cite book|last1=Philpotts|first1=Anthony R.|last2=Ague|first2=Jay J.|title=Principles of igneous and metamorphic petrology|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=9780521880060|pages=2–4, 29|edition=2nd}}</ref> ==== سمندري ليتوسفير ==== سمندري ليتوسفير په عمومي ډول د “mafic” منرال له قشر او “ultramafic” اورينو ډبرو له منټل (غليظ او دانه لرونکو تيږو) څخه جوړ شوی دی او د وچې د ليتوسفير په پرتله غليظ دی. ځوان سمندري ليتوسفير چې په منځنيو سمندري غونډيو کې موندل کېږي، د قشر په پرتله پنډ يا ډبل نه دی، مګر سمندري ليتوسفير د عمر په تېرېدلو سره نور هم ډبل کېږي او د سمندر له منځنۍ غونډې څخه لرې کېږی. تر ټولو پخوانی سمندري ليتوسفير په نمونه يي ډول نږدې ۱۴۰ کېلومتره (۸۷ ميل) پنډ دی. دا ډبلوالی د يخوالي د اداره کولو له مخې رامنځته کېږي، چې ګرم استينوسفير د ليتوسفير په منټل بدلوي او د دې لامل کېږي، چې سمندري ليتوسفير د عمر په تېرېدلو سره په زياتېدونکي ډول ډبل او غليظ شي. سمندري ليتوسفير په حقيقت کې په منټل کې د ثبات لپاره يوه د پولې يو حرارتي پوړ دی. د سمندري ليتوسفير د منټل برخې ډبلوالی د پولې د يو حرارتي پوړ په توګه اټکل کېدلی شي، چې د وخت د ريښې مربع په شان ډبلوالی کوي. <ref>Donald L. Turcotte, Gerald Schubert, Geodynamics. Cambridge University Press, 25 mar 2002 - 456</ref><ref name="lithothick2">{{cite web|last=Pasyanos|first=M. E.|date=15 May 2008|title=Lithospheric Thickness Modeled from Long Period Surface Wave Dispersion|url=https://e-reports-ext.llnl.gov/pdf/361453.pdf|access-date=2014-04-25}}</ref> <math display="block"> h \, \sim \, 2\, \sqrt{ \kappa t } </math> په دې ځای کې h د سمندري منټل د ليتوسفير ډبلوالی دی، k د سليکيت ډبرو لپاره (نږدې 1.0×10<sup>−6</sup> m<sup>2</sup>/s يا 6.5×10<sup>−4</sup> sq ft/min) حرارتي خپرېدنه ده او t د ليتوسفير د ورکړل شوې برخې عمر دی. عمر ډېری وخت له L/V سره برابر وي، چې “L” د سمندري منځنۍ غونډۍ له خپرېدونکي مرکز څخه واټن او “V” د ليتوسفيري پلېټ ګړنديتوب دی. <ref>{{cite book|last1=Stein|first1=Seth|last2=Stein|first2=Carol A.|chapter=Thermo-Mechanical Evolution of Oceanic Lithosphere: Implications for the Subduction Process and Deep Earthquakes|title=Subduction: Top to Bottom|series=Geophysical Monograph Series|date=1996|volume=96|pages=1–17|doi=10.1029/GM096p0001|bibcode=1996GMS....96....1S|isbn=9781118664575}}</ref> د سمندري ليتوسفير غلظت د استينوسفير په پرتله د ميليونونو کالونو لپاره د يو څو ټنونو لپاره لږ دی، مګر له دې څخه وروسته يې غلظت د استينوسفير په پرتله په زياتېدونکي ډول زياتېږي. په داسې حال کې چې په کيمياوي ډول بېل شوی سمندري قشر د استينوسفير په پرتله روښانه دی، د منټل ليتوسفير حرارتي راټولېدنه يا انقباض سمندري ليتوسفير د استينوسفير په پرتله نور هم غليظ کوي. د پوخ سمندري ليتوسفير جاذبي بې ثباتۍ کې دا اغېز لري، چې سمندري ليتوسفير د “subduction” په نوم جيولوژيکي بهير په سيمو کې په ثابت ډول تر مهم ليتوسفير لاندې ډوبېږي، چې کېدلی شي سمندري يا د وچې وي. سمندري نوی ليتوسفير په ثابت ډول د سمندر په منځنيو غونډيو کې توليدېږي او په subduction  بهير په سيمو کې بېرته د منټل پر لور دوران کوي. د پايلې په توګه سمندري ليتوسفير د وچې د ليتوسفير په پرتله خورا ځوان دی: تر ټولو پخوانی سمندري ليتوسفير نږدې ۱۷۰ ميليون کالونه عمر لري، په داسې حال کې چې د لويې وچې لیتوسفير ځينې برخې بيليونونه کالونه عمر لري. <ref name="Composition and development of the">{{cite journal|doi=10.1038/274544a0|title=Composition and development of the continental tectosphere|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-08-10_274_5671/page/544|date=1978|last1=Jordan|first1=Thomas H.|journal=Nature|volume=274|issue=5671|pages=544–548|bibcode=1978Natur.274..544J|s2cid=4286280}}</ref><ref name="Doilithos">{{cite journal|doi=10.1016/j.lithos.2009.04.028|title=Ultradeep continental roots and their oceanic remnants: A solution to the geochemical "mantle reservoir" problem?|date=2009|last1=O'Reilly|first1=Suzanne Y.|last2=Zhang|first2=Ming|last3=Griffin|first3=William L.|last4=Begg|first4=Graham|last5=Hronsky|first5=Jon|journal=[[Lithos (journal)|Lithos]]|volume=112|pages=1043–1054|bibcode=2009Litho.112.1043O}}</ref> ===== Subducted ليتوسفير ===== د ۲۱ پېړۍ په لومړيو کې جيوفزيکي څېړنې ثابتوي، چې د ليتوسفير لويې ټوټې د هستې او منټل تر منځ پولې ته نږدې د ۲۹۰۰ کېلو متر (۱۸۰۰ ميل) په ژوروالي په منټل کې ښکته کانال شوي دي، په داسې حال کې چې نور يې د پورتني منټل له پاسه ګرځي يا لامبو وهي. دا چې نور په منټل کې ۴۰۰ کېلومتر (۲۵۰ ميل) لرې مخ ښکته نښلي مګر د لويې وچې د پلېټ له پاسه نښتې پاتې کېږي، دا حالت په ۱۹۸۸ ز کال کې د جوردان “Jordan” له لورې د وړانديز شوي ټيکټوسفير له کچې سره ورته دی. سبډکټنګ “Subducting” ليتوسفير [له هغه جيولوژيکي بهير څخه تېرېدونکی ليتوسفير چې سمندري ليتوسفير په کې د ځمکې په منټل کې له متقابل پولو سره يو ځل بيا دوران کوي] د نږدې ۶۰۰ کېلو مترو (۳۷۰ميل) په ژوروالي کې کلک يا ټينګ پاتې کېږي (لکه څرنګه چې د وادادي او بينيوف “Wadati-Benioff” تر منځ سيمې په اوږدو کې ژورو زلزلو په ډاګه کړ). <ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.epsl.2004.09.015|title=Derivation of Large Igneous Provinces of the past 200 million years from long-term heterogeneities in the deep mantle|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-11-15_227_3-4/page/531|date=2004|last1=Burke|first1=Kevin|last2=Torsvik|first2=Trond H.|journal=[[Earth and Planetary Science Letters]]|volume=227|issue=3–4|pages=531|bibcode=2004E&PSL.227..531B}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0012-821X(04)00070-6|title=4-D evolution of SE Asia's mantle from geological reconstructions and seismic tomography|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-04-30_221_1-4/page/103|date=2004|last1=Replumaz|first1=Anne|last2=Kárason|first2=Hrafnkell|last3=Van Der Hilst|first3=Rob D|last4=Besse|first4=Jean|last5=Tapponnier|first5=Paul|journal=[[Earth and Planetary Science Letters]]|volume=221|issue=1–4|pages=103–115|bibcode=2004E&PSL.221..103R}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1029/2007GC001806|title=A new global model for P wave speed variations in Earth's mantle|date=2008|last1=Li|first1=Chang|last2=Van Der Hilst|first2=Robert D.|last3=Engdahl|first3=E. Robert|last4=Burdick|first4=Scott|journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems|volume=9|issue=5|pages=n/a|bibcode=2008GGG.....905018L|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1093/petrology/Special_Volume.1.11|title=Structure and formation of the continental tectosphere|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-petrology_1988-02_29_1/page/n18|journal=[[Journal of Petrology]]|volume=29|issue=1|pages=11–37|year=1988|last1=Jordan|first1=T. H.|bibcode=1988JPet...29S..11J}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Frolich|first1=C.|year=1989|title=The Nature of Deep Focus Earthquakes|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=17|pages=227–254|doi=10.1146/annurev.ea.17.050189.001303|bibcode=1989AREPS..17..227F}}</ref> ==== د لويې وچې ليتوسفير ==== د لويې وچې ليتوسفير له نږدې ۴۰ کېلو مترو (۲۵ ميل) څخه تر شايي ۲۸۰ کېلومترو (۱۷۰ ميل) پورې ژوروالی ولري، چې د لويې وچې د نمونه يي ليتوسفير پورتنۍ برخه له نږدې ۳۰ څخه تر ۵۰ کېلومترو (له ۱۹ څخه تر ۳۱ ميل) پورې قشر دی. قشر له پورتني منټل څخه په کيمياوي جوړښت کې د بدلون له مخې بېل شوی دی، چې د ځمکې د قشر او منټل تر منځ پوله يا “Moho discontinuity” کې پېښېږي. د لويې وچې ليتوسفير تر ټولو پخوانۍ برخې “cratons” لاندې پرتې دي او د منټل ليتوسفير په کې د ځانګړي يا نمونه يي په پرتله ډېر ډبل او لږ غليظ دی؛ په پرتليز ډول د دې ډول منټل ټيټ غلظت «د کراټونونو ريښې» د همدې سيمو په ثبات کې مرسته کوي. <ref name="lithothick3">{{cite web|last=Pasyanos|first=M. E.|date=15 May 2008|title=Lithospheric Thickness Modeled from Long Period Surface Wave Dispersion|url=https://e-reports-ext.llnl.gov/pdf/361453.pdf|access-date=2014-04-25}}</ref><ref name="Composition and development of the2">{{cite journal|doi=10.1038/274544a0|title=Composition and development of the continental tectosphere|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-08-10_274_5671/page/544|date=1978|last1=Jordan|first1=Thomas H.|journal=Nature|volume=274|issue=5671|pages=544–548|bibcode=1978Natur.274..544J|s2cid=4286280}}</ref><ref name="Doilithos2">{{cite journal|doi=10.1016/j.lithos.2009.04.028|title=Ultradeep continental roots and their oceanic remnants: A solution to the geochemical "mantle reservoir" problem?|date=2009|last1=O'Reilly|first1=Suzanne Y.|last2=Zhang|first2=Ming|last3=Griffin|first3=William L.|last4=Begg|first4=Graham|last5=Hronsky|first5=Jon|journal=[[Lithos (journal)|Lithos]]|volume=112|pages=1043–1054|bibcode=2009Litho.112.1043O}}</ref> په پرتليز ډول د خپل ټيټ غلظت له امله د لويې وچې هغه ليتوسفير، چې په تحت کانال سيمې ته رسېږي، د ځمکې مخ يا سطحې ته له بېرته راپورته کېدلو څخه مخکې له نږدې ۱۰۰ کېلومترو (۶۲ ميل) څخه زيات نه شي کانال کېدلی. د پايلې په توګه د وچې ليتوسفير په تحت کانال سيمو کې د سمندري ليتوسفير په څرنګوالي بيا دوران نه کوي. د دې په خلاف د لويې وچې ليتوسفير د ځمکې نږدې تل پاتې بڼه ده. <ref>{{cite journal|last1=Ernst|first1=W. G.|title=Metamorphism, partial preservation, and exhumation of ultrahigh‐pressure belts|journal=Island Arc|date=June 1999|volume=8|issue=2|pages=125–153|doi=10.1046/j.1440-1738.1999.00227.x}}</ref><ref>{{citation|doi=10.1029/2001RG000108|title=Subduction zones|journal=Reviews of Geophysics|volume=40|issue=4|pages=1012|year=2002|last1=Stern|first1=Robert J.|bibcode=2002RvGeo..40.1012S|s2cid=247695067}}</ref> == د منټل زينوليتس == د ځمکې پېژندونکي کولی شي په سيده ډول د منټل “xenoliths” په ازمايلو سره د نيمه لويې وچې د منټل طبيعت وڅېړي، چې په “kimerlite”، “lamproite” او د اورغورځونې په نورو نل ليکو کې راوړل شوي دي. د دې xenoliths تاريخ د اوزميوم “osmium” او رينيوم “rhenium” د ايزوتوبونو د ډېرښتونو د شننو په ګډون د زياتو مېتودونو له مخې پلټل شوي دي. دې ډول څېړنو تاييد کړي دي، چې د منټل د بهير تر څنګ چې د ټيکټونيک پلېټ ملګرتیا کوي، د منټل ليتوسفيرونه تر ځينو کراتونونو لاندې د ۳ بيليون څخه د زياتې مودې لپاره پاتې شوي دي. <ref>{{cite journal|doi=10.1029/2004RG000156|title=Physical, chemical, and chronological characteristics of continental mantle|date=2005|last1=Carlson|first1=Richard W.|journal=[[Reviews of Geophysics]]|volume=43|issue=1|pages=RG1001|bibcode=2005RvGeo..43.1001C|doi-access=free}}</ref><ref>Nixon, P.H. (1987) ''Mantle xenoliths'' J. Wiley & Sons, 844 p. {{ISBN|0-471-91209-3}}</ref> == سرچينې == fr5nwnlsysyfcujonm0qp27jhtu36bd په چاپېریال باندې د بشر اغېز 0 63159 368957 366381 2026-09-09T20:23:14Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368957 wikitext text/x-wiki د ژواک په چاپېریال باندې له انسانانو څخه سرچینه اخیستونکی اغېز (یا بشري اغېز) په بایوفزیکي چاپېریالونو، اېکوسېستمونو، د استوګنې په تنوع، او طبیعي سرچینو کې د داسې بدلونونو راتګ ته ویل کېږي چې په مستقیمه یا غیر مستقیمه بڼه د انسانانو په واسطه رامنځته شوي دي. د ژواک په چاپېریال کې په داسې بڼه بدلون راوستل چې د ټولنې له اړتیاوو سره سمون ولري، د نړیوالې تودوخې، چاپېریال تخریب (لکه د سمندرونو تېزابي کېدلو)، په لویه پیمانه انقراض، چاپېریالي بحران، او د چاپېریال د له منځه تللو په ګډون د ډېرو خطرناکو اغېزو لامل کېږي. ځینې بشري فعالیتونه چې د ژواک په چاپېریال باندې په نړیواله کچه (په مستقیمه یا غیر مستقیمه بڼه) اغېز کوي، د نفوس وده، له اندازې نه زیات مصرف، له اندازې نه زیاته ګټه اخیستنه، ککړتیا او د ځنګلونو له منځه وړل شاملوي. له نوموړو څخه ځینې مسئلې لکه نړیواله تودوخه یا اقلیمي بدلون او د استوګنې د تنوع له منځه تلل، د انسانانو د نوعو د ژوندي پاتې کېدو پر وړاندې د مخکښو وېروونکو خطرونو په توګه وړانیز شوي دي.<ref name="CSSR2017">{{cite document|url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/executive-summary/|title=Climate Science Special Report – Fourth National Climate Assessment (NCA4), Volume I, Executive Summary|pages=1–470|publisher=U.S. Global Change Research Program|quote=This assessment concludes, based on extensive evidence, that it is extremely likely that human activities, especially emissions of greenhouse gases, are the dominant cause of the observed warming since the mid-20th century. For the warming over the last century, there is no convincing alternative explanation supported by the extent of the observational evidence. In addition to warming, many other aspects of global climate are changing, primarily in response to human activities. Thousands of studies conducted by researchers around the world have documented changes in surface, atmospheric, and oceanic temperatures; melting glaciers; diminishing snow cover; shrinking sea ice; rising sea levels; ocean acidification; and increasing atmospheric water vapor.|access-date=2 December 2017|archive-date=14 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614150544/https://science2017.globalchange.gov/chapter/executive-summary/|url-status=live}}</ref><ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates">{{cite journal|author=Sahney, S., Benton, M.J. and Ferry, P.A.|year=2010|title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land|journal=Biology Letters|doi=10.1098/rsbl.2009.1024|volume=6|pages=544–547|issue=4|pmid=20106856|pmc=2936204}}</ref><ref>{{cite book|title=Biodiversity and Conservation in Europe|author1=Hawksworth, David L.|author2=Bull, Alan T.|page=3390|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-1402068645}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.wired.com/2015/04/biggest-threat-earth-many-kids/|title=The Biggest Threat to the Earth? We Have Too Many Kids|last=Stockton|first=Nick|date=22 April 2015|journal=[[Wired.com]]|access-date=24 November 2017|archive-date=18 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218185510/https://www.wired.com/2015/04/biggest-threat-earth-many-kids/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ripple|first1=William J.|last2=Wolf|first2=Christopher|last3=Newsome|first3=Thomas M|last4=Barnard|first4=Phoebe|last5=Moomaw|first5=William R|date=5 November 2019|title=World Scientists' Warning of a Climate Emergency|url=https://academic.oup.com/bioscience/advance-article/doi/10.1093/biosci/biz088/5610806|journal=[[BioScience]]|doi=10.1093/biosci/biz088|access-date=8 November 2019|author-link1=William J. Ripple|quote=Still increasing by roughly 80 million people per year, or more than 200,000 per day (figure 1a–b), the world population must be stabilized—and, ideally, gradually reduced—within a framework that ensures social integrity. There are proven and effective policies that strengthen human rights while lowering fertility rates and lessening the impacts of population growth on GHG emissions and biodiversity loss. These policies make family-planning services available to all people, remove barriers to their access and achieve full gender equity, including primary and secondary education as a global norm for all, especially girls and young women (Bongaarts and O’Neill 2018).|hdl=1808/30278|hdl-access=free|archive-date=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103103553/https://academic.oup.com/bioscience/advance-article/doi/10.1093/biosci/biz088/5610806|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Cook|first1=John|date=13 April 2016|title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming|journal=[[Environmental Research Letters]]|volume=11|issue=4|page=048002|bibcode=2016ERL....11d8002C|doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002|quote=The consensus that humans are causing recent global warming is shared by 90%–100% of publishing climate scientists according to six independent studies|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 August 2016 |title=Increased Ocean Acidity |url=https://www3.epa.gov/climatechange//kids/impacts/signs/acidity.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623075211/https://www3.epa.gov/climatechange//kids/impacts/signs/acidity.html |archive-date=23 June 2011 |access-date=23 November 2017 |website=[[Epa.gov]] |publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] |quote=Carbon dioxide is added to the atmosphere whenever people burn fossil fuels. Oceans play an important role in keeping the Earth's carbon cycle in balance. As the amount of carbon dioxide in the atmosphere rises, the oceans absorb a lot of it. In the ocean, carbon dioxide reacts with seawater to form carbonic acid. This causes the acidity of seawater to increase.}}</ref><ref>Leakey, Richard and Roger Lewin, 1996, ''The Sixth Extinction : Patterns of Life and the Future of Humankind'', Anchor, {{ISBN|0-385-46809-1}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Ceballos|first1=Gerardo|last2=Ehrlich|first2=Paul R.|author-link2=Paul Ehrlich|last3=Barnosky|first3=Anthony D.|author-link3=Anthony David Barnosky|last4=Garcia|first4=Andrés|last5=Pringle|first5=Robert M.|last6=Palmer|first6=Todd M.|year=2015|title=Accelerated modern human–induced species losses: Entering the sixth mass extinction|journal=[[Science Advances]]|volume=1|issue=5|page=e1400253|bibcode=2015SciA....1E0253C|doi=10.1126/sciadv.1400253|pmc=4640606|pmid=26601195}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Pimm|first1=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=30 May 2014|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|url=http://static.squarespace.com/static/51b078a6e4b0e8d244dd9620/t/538797c3e4b07a163543ea0f/1401395139381/Pimm+et+al.+2014.pdf|url-status=live|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=344|issue=6187|page=1246752|doi=10.1126/science.1246752|pmid=24876501|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107225045/http://static.squarespace.com/static/51b078a6e4b0e8d244dd9620/t/538797c3e4b07a163543ea0f/1401395139381/Pimm+et+al.+2014.pdf|archive-date=7 January 2020|access-date=15 December 2016|quote=The overarching driver of species extinction is human population growth and increasing per capita consumption.|s2cid=206552746}}</ref><ref name="Ceballos-Ehrlich-2017-05">{{cite journal|last1=Ceballos|first1=Gerardo|last2=Ehrlich|first2=Paul R|last3=Dirzo|first3=Rodolfo|date=23 May 2017|title=Biological annihilation via the ongoing sixth mass extinction signaled by vertebrate population losses and declines|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|PNAS]]|volume=114|issue=30|pages=E6089–E6096|doi=10.1073/pnas.1704949114|quote=Much less frequently mentioned are, however, the ultimate drivers of those immediate causes of biotic destruction, namely, human overpopulation and continued population growth, and overconsumption, especially by the rich. These drivers, all of which trace to the fiction that perpetual growth can occur on a finite planet, are themselves increasing rapidly.|pmc=5544311|pmid=28696295|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Perkins|first=Sid|date=11 July 2017|title=The best way to reduce your carbon footprint is one the government isn't telling you about|url=https://www.science.org/content/article/best-way-reduce-your-carbon-footprint-one-government-isn-t-telling-you-about|work=[[Science (journal)|Science]]|access-date=29 November 2017|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201030527/http://www.sciencemag.org/news/2017/07/best-way-reduce-your-carbon-footprint-one-government-isn-t-telling-you-about|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Nordström|first1=Jonas|last2=Shogren|first2=Jason F.|last3=Thunström|first3=Linda|date=15 April 2020|title=Do parents counter-balance the carbon emissions of their children?|journal=[[PLOS One]]|volume=15|issue=4|pages=e0231105|doi=10.1371/journal.pone.0231105|pmid=32294098|pmc=7159189|bibcode=2020PLoSO..1531105N|quote=It is well understood that adding to the population increases CO2 emissions.|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |date=14 September 2017 |title=New Climate Risk Classification Created to Account for Potential "Existential" Threats |url=https://scripps.ucsd.edu/news/new-climate-risk-classification-created-account-potential-existential-threats |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915210037/https://scripps.ucsd.edu/news/new-climate-risk-classification-created-account-potential-existential-threats |archive-date=15 September 2017 |access-date=24 November 2017 |website=[[Scripps Institution of Oceanography]] |publisher=[[Scripps Institution of Oceanography]] |quote=A new study evaluating models of future climate scenarios has led to the creation of the new risk categories "catastrophic" and "unknown" to characterize the range of threats posed by rapid global warming. Researchers propose that unknown risks imply existential threats to the survival of humanity.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Torres |first=Phil |date=11 April 2016 |title=Biodiversity loss: An existential risk comparable to climate change |url=https://thebulletin.org/biodiversity-loss-existential-risk-comparable-climate-change9329 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413235655/https://thebulletin.org/biodiversity-loss-existential-risk-comparable-climate-change9329 |archive-date=13 April 2016 |access-date=24 November 2017 |website=[[Thebulletin.org]] |publisher=[[Taylor & Francis]]}}</ref> د ''بشري '' کلیمې مفهوم د انسان د فعالیتونو څخه په یوې راوتلې اغېزې یا څیز باندې دلالت کوي. دغه مفهوم په خپلې تخنیکي بڼې سره د لومړي ځل لپاره د روسي جیولوجي پوه الکسي پاولوف له خوا او په انګلیسي کې د لومړي ځل لپاره د برتانوي چاپېریال پېژندونکي ارتور تانسلي له خوا د نباتاتو د اوج له ټولنو سره په تړاو وکارول شو. د اتموسفیري ساینس پوه پاول کروتزن د ۱۹۷۰یمې لسیزې په نیمایي کې د "انتروپوسین" اصطلاح معرفي کړه. دغه اصطلاح د کرنیز انقلاب له پیل څخه راهیسې زیاتره وخت د هغې ککړتیا لپاره قرینه ګڼل کېږي چې د انسانانو له فعالیتونو څخه تولید شوې وي، اما همداراز په پراخه کچه په چاپېریال باندې د انسانانو په ټولو لویو اغېزو باندې هم د پلې کېدو وړه ده. د انسانانو په واسطه په تر سره شویو اقداماتو کې زیاتره هغه یې چې د چاپېریال په ګرمېدو کې ونډه لري، د بېلابېلو منابعو له فوسیلي سوَن توکو له سوځېدو څخه سرچینه اخلي لکه: له برښنا، موټرونو، الوتکو، د فضا له ګرموونکو، تولیدي فابریکو څخه یا د ځنګلونو له منځه وړلو له لارې.<ref>Bampton, M. (1999) [https://books.google.com/books?id=Y0iX2z48qkUC&pg=PA22 "Anthropogenic Transformation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922074051/https://books.google.com/books?id=Y0iX2z48qkUC&pg=PA22|date=22 September 2020}} in Encyclopedia of Environmental Science, D. E. Alexander and R. W. Fairbridge (eds.), Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, The Netherlands, {{ISBN|0412740508}}.</ref><ref>Crutzen, Paul and [[Eugene F. Stoermer]]. "The 'Anthropocene'" in International Geosphere-Biosphere Programme Newsletter. 41 (May 2000): 17–18</ref><ref>{{cite journal|last=Scott|first=Michon|title=Glossary|journal=[[NASA Earth Observatory]]|year=2014|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Library/glossary.php3?mode=all|access-date=3 November 2008|archive-date=17 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917063754/http://earthobservatory.nasa.gov/Library/glossary.php3?mode=all|url-status=dead|archivedate=17 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080917063754/http://earthobservatory.nasa.gov/Library/glossary.php3?mode=all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Syvitski|first1=Jaia|last2=Waters|first2=Colin N.|last3=Day|first3=John|display-authors=etal.|date=2020|title=Extraordinary human energy consumption and resultant geological impacts beginning around 1950 CE initiated the proposed Anthropocene Epoch|journal=Communications Earth & Environment|volume=1|issue=32|page=32|doi=10.1038/s43247-020-00029-y|bibcode=2020ComEE...1...32S|s2cid=222415797|doi-access=free}}</ref><ref name="Elhacham2020">{{cite journal|last1=Elhacham|first1=Emily|last2=Ben-Uri|first2=Liad|display-authors=etal.|date=2020|title=Global human-made mass exceeds all living biomass|journal=Nature|volume=588|issue=7838|pages=442–444|doi=10.1038/s41586-020-3010-5|pmid=33299177|bibcode=2020Natur.588..442E|s2cid=228077506}}</ref><ref>{{cite journal|last=Scott|first=Michon|title=Glossary|journal=[[NASA Earth Observatory]]|year=2014|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Library/glossary.php3?mode=all|access-date=3 November 2008|archive-date=17 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917063754/http://earthobservatory.nasa.gov/Library/glossary.php3?mode=all|url-status=dead|archivedate=17 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080917063754/http://earthobservatory.nasa.gov/Library/glossary.php3?mode=all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Syvitski|first1=Jaia|last2=Waters|first2=Colin N.|last3=Day|first3=John|display-authors=etal.|date=2020|title=Extraordinary human energy consumption and resultant geological impacts beginning around 1950 CE initiated the proposed Anthropocene Epoch|journal=Communications Earth & Environment|volume=1|issue=32|page=32|doi=10.1038/s43247-020-00029-y|bibcode=2020ComEE...1...32S|s2cid=222415797|doi-access=free}}</ref><ref name="Elhacham20202">{{cite journal|last1=Elhacham|first1=Emily|last2=Ben-Uri|first2=Liad|display-authors=etal.|date=2020|title=Global human-made mass exceeds all living biomass|journal=Nature|volume=588|issue=7838|pages=442–444|doi=10.1038/s41586-020-3010-5|pmid=33299177|bibcode=2020Natur.588..442E|s2cid=228077506}}</ref> == د انسانانو د اضافي بیا رغونې تقاضا == === له اندازې نه زیات مصرف === له اندازې نه زیات مصرف هغه حالت ته ویل کېږي چې د سرچینو کارول د اېکوسېستم له خوا  له زغمل کېدونکي ظرفیت څخه ووځي. یاد مصرف د چاپېریال پوهنې د کرښپل (ecological footprint) په واسطه اندازه کېدای شي، چې نوموړی کرښپل د سرچینو یو محاسبوي مېتود دی کوم چې په اېکوسېستمونو باندې د انسانانو تقاضا د سیاره یي مادي د نوي کېدو له وړ مقدار سره پرتله کوي. اټکلونه<sup>[''\ د چا له خوا اټکلونه؟]''</sup> د دې ښودنه کوي چې د انسانانو اوسنۍ تقاضا، په ګډه سره د ځمکې د سیارې د ټولو اېکوسېستمونو د بیا ترمیم د میزان څخه ٪۷۰ لوړه ده. د حد نه د زیات مصرف یوه اوږد محاله نمونه د ژواک د چاپېریال د تخریب او په نهایت کې د سرچینو د بنسټونو د له منځه تللو لامل کېږي.  <ref>{{Cite web |title=Open Data Platform |url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=5001&type=BCtot,EFCtot |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=5001&type=BCtot,EFCtot |archive-date=8 August 2017 |access-date=16 November 2018 |website=Data.footprintnetwork.org}}</ref> د ځمکې په سیاره باندې د انسانانو په ټولییزه توګه اغېزه، نه یواځې د خلکو له ساده شمېر څخه بلکې د زیات شمېر عواملو په واسطه اغېزمنېږي. د هغوی د ژوند کولو بڼه (په ټولییز ډول د اغېزو او سرچینو د کارولو په ګډون) او هغه ککړتیا چې دوی یې تولیدوي (د کاربن د کرښپل په ګډون) په مساویانه ډول دواړه د اهمیت وړ دي. په ۲۰۰۸ز کال کې، ''نیو یارک ټایمز ورځپاڼې'' اظهار کړه چې د پرمختللې نړۍ د هېوادونو اوسېدونکي د نفتو او فلزاتو په څېر سرچینې د مخ پرودې نړۍ له هغو څخه کوم چې د نړۍ د انسانانو د نفوس اکثریت تشکیلوي، په ۳۲ ځله جګ میزان سره مصرفوي.<ref name="NYTimes_Diamond">Diamond, Jared: (2 January 2008). [https://www.nytimes.com/2008/01/02/opinion/02diamond.html "What's Your Consumption Factor?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226011223/http://www.nytimes.com/2008/01/02/opinion/02diamond.html|date=26 December 2016}} ''[[The New York Times]]''</ref> د انسانانو مدنیت د ٪۸۳ ټولو وحشي تي لرونکو او نیمو نباتاتو د له منځه تلو لامل شوی دی. د نړۍ چرګان د ټولو وحشي مرغانو د وزن پرتله درې چنده دي، په داسې حال کې چې اهلي غوایان او خنزیران د ټولو وحشي تي لرونکو پرتله له ۱۴ پر ۱ څخه هم درنېږي. په نړيواله کچه د غوښې مصرف په ۲۰۵۰ز کال کې له دوه چنده څخه زیات، ان ٪۷۶ ښودل شوی دی، ځکه د نړۍ نفوس ۹ میلیارده ته جګېږي، کوم به چې په راتلونکي کې د استوګنې د تنوع د لا نور له منځه تلو او د شین کوریزو ګازونو د خپراوي د ډېرښت لامل شي. <ref name="loss">{{cite web |last=Carrington |first=Damian |date=21 May 2018 |title=Humans just 0.01% of all life but have destroyed 83% of wild mammals – study |url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/21/human-race-just-001-of-all-life-but-has-destroyed-over-80-of-wild-mammals-study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911035201/https://www.theguardian.com/environment/2018/may/21/human-race-just-001-of-all-life-but-has-destroyed-over-80-of-wild-mammals-study |archive-date=11 September 2018 |access-date=23 May 2018 |website=[[TheGuardian.com]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Borenstein |first=Seth |date=21 May 2018 |title=Humans account for little next to plants, worms, bugs |url=https://apnews.com/72a5dd80a5004804ba1c458b6a438ec3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522213156/https://apnews.com/72a5dd80a5004804ba1c458b6a438ec3 |archive-date=22 May 2018 |access-date=22 May 2018 |website=[[APNews.com]]}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Pennisi|first1=Elizabeth|date=21 May 2018|title=Plants outweigh all other life on Earth|url=https://www.science.org/content/article/plants-outweigh-all-other-life-earth|access-date=22 May 2018|journal=|archive-date=23 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523011114/http://www.sciencemag.org/news/2018/05/plants-outweigh-all-other-life-earth|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Best|first=Steven|date=2014|title=The Politics of Total Liberation: Revolution for the 21st Century|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|page=160|isbn=978-1137471116|author-link=Steven Best|quote=By 2050 the human population will top 9 billion, and world meat consumption will likely double.}}</ref><ref name="Devlin2018">{{cite news|last=Devlin|first=Hannah|date=19 July 2018|title=Rising global meat consumption 'will devastate environment'|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/jul/19/rising-global-meat-consumption-will-devastate-environment|work=The Guardian|access-date=13 August 2018|archive-date=9 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009022501/https://www.theguardian.com/environment/2018/jul/19/rising-global-meat-consumption-will-devastate-environment|url-status=live}}</ref> === د نفوس وده او اندازه === یو شمېر څېړونکو، چاپېریال پوهانو او د نړۍ د نفوس د ودې مدافعینو د انسانانو د نفوس ودې یا د نفوس اندازې ته د چاپېریالي مسئلو د عامل په توګه تړاو ورکړی دی چې د هغوی له جملې څخه ځینې یې وړاندیز کوي چې دا تړاو له اندازې نه د زیات نفوس د یوې سناریو ښودنه کوي. په ۲۰۱۷ز کال کې د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه له ۱۵۰۰۰ څخه زیاتو ساینس پوهانو انسانیت ته دویم نمبر خبرداري صادر کړ، کوم چې د انسانانو د نفوس چټکه وده د زیات شمېر چاپېریالي او ان ټولنیزو تهدیدونو تر شا یواځینی عامل ونوماوه. د استوګنې د تنوع او اېکوسېستم د خدمتونو په اړه د نړیوالې ارزونې د راپور له مخې کوم چې په ۲۰۱۹ز کال کې د ملګرو ملتونو له خوا د استوګنې په تنوع او د اېکوسېستم په خدمتونو باندې د بین الدولتي ساینس او پالیسۍ د چوکاټ تر نامه لاندې خپور شوي دی، د انسانانو د نفوس وده د استوګنې د تنوع په معاصره له منځه تلنه کې یو د پام وړ فکتور بلل شوی دی. ''په تحفظي ساینس کې پولې (Frontiers in Conservation Science)'' په نوم ژورنال د خپل ۲۰۲۱ز کال په یو راپور کې وړاندیز کړی دی چې د نفوس اندازه او وده د استوګنې د تنوع په له منځه تللو، د خاورې په تخریب او د ککړتیا په رامنځته کېدو کې د پام وړ فکتورونه دي.<ref name="WorldScientists">{{cite journal|vauthors=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|journal=[[BioScience]]|date=13 November 2017|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|doi=10.1093/biosci/bix125|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stokstad |first=Erik |date=5 May 2019 |title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature |url=https://www.science.org/content/article/landmark-analysis-documents-alarming-global-decline-nature |access-date=29 October 2021 |website=[[Science (journal)|Science]] |publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] |language=en |quote="Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)"}}</ref><ref>{{cite news|last=Weston|first=Phoebe|date=13 January 2021|title=Top scientists warn of 'ghastly future of mass extinction' and climate disruption|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/jan/13/top-scientists-warn-of-ghastly-future-of-mass-extinction-and-climate-disruption-aoe|work=[[The Guardian]]|location=|access-date=13 January 2021|archive-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113050606/https://www.theguardian.com/environment/2021/jan/13/top-scientists-warn-of-ghastly-future-of-mass-extinction-and-climate-disruption-aoe|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bradshaw|first1=Corey J. A.|last2=Ehrlich|first2=Paul R.|last3=Beattie|first3=Andrew|last4=Ceballos|first4=Gerardo|last5=Crist|first5=Eileen|last6=Diamond|first6=Joan|last7=Dirzo|first7=Rodolfo|last8=Ehrlich|first8=Anne H.|last9=Harte|first9=John|last10=Harte|first10=Mary Ellen|last11=Pyke|first11=Graham|last12=Raven|first12=Peter H.|last13=Ripple|first13=William J.|last14=Saltré|first14=Frédérik|last15=Turnbull|first15=Christine|last16=Wackernagel|first16=Mathis|last17=Blumstein|first17=Daniel T.|date=2021|title=Underestimating the Challenges of Avoiding a Ghastly Future|journal=Frontiers in Conservation Science|volume=1|issue=|pages=|doi=10.3389/fcosc.2020.615419|doi-access=free}}</ref> د پینټي لېنکولا، جارد ډایمونډ او اي. او. ویلسون په ګډون ځینو ساینس پوهانو او چاپېریال پوهانو دا فرضیه وړاندې کړې ده چې د انسانانو د نفوس وده د استوګنې د تنوع لپاره ویجاړوونکې ده. د بېلګې په توګه ویلسون څرګنده کړې ده چې د عاقلو انسانونو (''Homo sapiens'') نفوس شپږو میلیاردو ته په رسېدو سره د هغوی بیولوژیکي کتله په ځمکه د اوسېدونکو ټولو ژوو د هغو نوعو څخه چې تر اوسه موندل شوي دي له ۱۰۰ چندو څخه زیاته ده. <ref>Pentti Linkola, "Can Life Prevail?", Arktos Media, 2nd Revised ed. 2011. pp. 120–121. {{ISBN|1907166637}}.</ref><ref name="978-0820343853 p83">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=heOrAAAAQBAJ&pg=PA83|title=Life on the Brink: Environmentalists Confront Overpopulation|date=2012|publisher=[[University of Georgia Press]]|isbn=978-0820343853|editor1-last=Crist|editor1-first=Eileen|location=|page=83|editor2-last=Cafaro|editor2-first=Philip}}</ref> په هر ترتیب، د انسانانو د اندازې نه زیات نفوس ته د چاپېریالي مسایلو د یو لامل په توګه نسبت ورکول یوه د بحث وړ موضوع ده. د نفوس شمېرنې په اړوندو طرحو کې ښودل شوې ده چې د نفوس وده په ورو کېدو ده او د نړۍ نفوس به په ۲۱مې زېږدیزې پېړۍ کې خپل اوج ته ورسېږي، زیاتره څېړونکي په دې باور دي چې نړیوالې سرچینې دغه مخ پر ډېرېدو تقاضا پوره کولی شي، او دا وړاندویز کوي چې په نړیواله کچه د نفوس له اندازې نه زیاتېدل یوه له شونتیا نه لرې خبره ده. نورې طرحې ښیي چې د نفوس وده به په راتلونکې پېړۍ کې هم روانه وي.  په داسې حال کې چې د برتانیې د حکومت د ۲۰۲۱ د استوګنې د تنوع د اقتصادي اړخ د بیاکتنې په شمول ځینې نورې څېړنې په دې باور دي چې د نفوس وده او له اندازې نه زیات مصرف یو له بل سره تړلي دي، منتقدین وړاندیزوي چې د چاپېریالي مسایلو په تړاو د اندازې نه د زیات نفوس پړه کیدای شي وچ په وچه د نړۍ په سوېل کې په بېوزلو جمیعتونه واچول شي، او یا ډېر پېچلي عوامل له حد نه زیات ساده کړي، په دې توګه به ځینې دغه عوامل د دې سبب شي چې ځینې کسان له اندازې نه له زیات مصرف سره د یوې جلا قضیې په توګه چلند وکړي.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Roser|first1=Max|last2=Ritchie|first2=Hannah|last3=Ortiz-Ospina|first3=Esteban|date=2013-05-09|title=World Population Growth|url=https://ourworldindata.org/world-population-growth|journal=Our World in Data}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bradshaw|first1=Corey J. A.|last2=Ehrlich|first2=Paul R.|last3=Beattie|first3=Andrew|last4=Ceballos|first4=Gerardo|last5=Crist|first5=Eileen|last6=Diamond|first6=Joan|last7=Dirzo|first7=Rodolfo|last8=Ehrlich|first8=Anne H.|last9=Harte|first9=John|last10=Harte|first10=Mary Ellen|last11=Pyke|first11=Graham|last12=Raven|first12=Peter H.|last13=Ripple|first13=William J.|last14=Saltré|first14=Frédérik|last15=Turnbull|first15=Christine|last16=Wackernagel|first16=Mathis|last17=Blumstein|first17=Daniel T.|date=2021|title=Response: Commentary: Underestimating the Challenges of Avoiding a Ghastly Future|journal=Frontiers in Conservation Science|volume=2|issue=|pages=|doi=10.3389/fcosc.2021.700869|doi-access=free|quote=On the contrary, we devoted an entire section to the interacting and inter-dependent components of overpopulation and overconsumption, which are, for instance, also central tenets of the recent Economics of Biodiversity review (Dasgupta, 2021). Therein, the dynamic socio-ecological model shows that mutual causation drives modern socio-ecological systems. Just as it is incorrect to insist that a large global population is the sole underlying cause of biodiversity loss, so too is it naïve and incorrect to claim that high consumption alone is the cause, and so forth.}}</ref><ref>{{cite web |last=Dasgupta |first=Partha |author-link=Partha Dasgupta |date=2021 |title=The Economics of Biodiversity: The Dasgupta Review Headline Messages |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/957629/Dasgupta_Review_-_Headline_Messages.pdf |access-date=December 15, 2021 |website= |publisher=UK government |page=3 |quote=Growing human populations have significant implications for our demands on Nature, including for future patterns of global consumption.}}</ref><ref>{{cite news|last=Carrington|first=Damian|date=February 2, 2021|title=Economics of biodiversity review: what are the recommendations?|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/02/economics-of-biodiversity-review-what-are-the-recommendations|work=[[The Guardian]]|location=|access-date=15 December 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2019-08-20 |title=We've worried about overpopulation for centuries. And we've always been wrong. |url=https://www.vox.com/future-perfect/2019/8/20/20802413/overpopulation-demographic-transition-population-explained |access-date=2021-10-23 |website=Vox |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Welle (www.dw.com) |first=Deutsche |title=What fewer people on the planet would mean for the environment {{!}} DW {{!}} 31.08.2020 |url=https://www.dw.com/en/overpopulation-climate-change-emissions/a-54725928 |access-date=2021-10-23 |website=DW.COM |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pearce |first=Fred |date=8 March 2010 |title=The overpopulation myth |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/the-overpopulation-myth |website=[[Prospect Magazine]]}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Gerland|first1=P.|last2=Raftery|first2=A. E.|last3=Ev Ikova|first3=H.|last4=Li|first4=N.|last5=Gu|first5=D.|last6=Spoorenberg|first6=T.|last7=Alkema|first7=L.|last8=Fosdick|first8=B. K.|last9=Chunn|first9=J.|last10=Lalic|first10=N.|last11=Bay|first11=G.|date=September 18, 2014|title=World population stabilization unlikely this century|journal=Science|publisher=AAAS|volume=346|issue=6206|pages=234–7|bibcode=2014Sci...346..234G|doi=10.1126/science.1257469|issn=1095-9203|pmc=4230924|pmid=25301627|last12=Buettner|first12=T.|last13=Heilig|first13=G. K.|last14=Wilmoth|first14=J.}}</ref> == کب نیونه او کرنه == د کرنې چاپېریالي اغېزې په نړۍ کې په پراخې کچې سره د پلي کېدونکو کرنیزو دودونو پر بنسټ بېلابېلې دي. چاپېریالي اغېزه په نهایت کې د کروندګرو له خوا په کارېدونکو د تولید په مېتودونو پورې اړه لري. چاپېریال ته د خپراوي او د کرنیزو سېستمونو تر منځ اړیکه غیر مستقیمه ده، ځکه چې نوموړي همداراز د اقلیم په نورو متحولینو لکه ورښت او د هوا حالاتو پورې تړلي دي. د چاپېریالي اغېزو دوه ډوله شاخصونه موجود دي: "د وسیلې پر بنسټ شاخصونه"، کوم چې د کروندګر د تولید په مېتودونو پورې تړلي دي، او "د اثر پر بنسټ شاخصونه"، کوم چې هغه اغېزې دي چې د کرنې مېتودونه یې د کرنې په سېستم باندې یا چاپېریال ته په خپراوي سره اچوي. د وسیلې پر بنسټ د شاخص یوه بېلګه  د ځمکنیو اوبو کیفیت دی کوم چې خاورې ته د ورکړل شوي نایتروجن تر اثر لاندې دی. هغه شاخص چې ځمکنیو اوبو ته د نایترېت له لاسه ورکول منعکس کوي یو د اثر پر بنسټ ولاړ شاخص دی.<ref name="sciencedirect.com">{{cite journal|last1=van der Warf|first1=Hayo|last2=Petit|first2=Jean|title=Evaluation of the environmental impact of agriculture at the farm level: a comparison and analysis of 12 indicator-based methods|url=https://archive.org/details/agriculture-ecosystems-environment_2002-12_93_1-3/page/131|journal=Agriculture, Ecosystems and Environment|date=December 2002|volume=93|issue=1–3|pages=131–145|doi=10.1016/S0167-8809(01)00354-1}}</ref> د کرنې اړوندې چاپېریالي اغېزې له خاورې څخه نیولې تر اوبو، هوا، د ژوو او خاورې تنوع، نباتاتو، او پخپله خوړو پورې فکتورونه شاملوي. ځینې هغه چاپېریالي مسئلې چې له کرنې سره تړاو لري د اقلیم له بدلون، د ځنګلونو له منځه وړلو، جنیتیک انجنیرۍ، د خړوبولو اړوندو ستونزو، ککړوونکو، د خاورې له تخریبېدو او کثافاتو څخه عبارت دي. === کب نیونه === د کب نیونې چاپېریالي اغېزې په هغو مسئلو باندې وېشل کېدای شي چې د نیولو لپاره د کبانو شتون پکې شاملېږي، لکه له اندازې نه زیاته کب نیونه، پایداره کب نیونه، او د کب نیونې مدیریت؛ او په هغو مسئلو باندې چې د چاپېریال په نورو عناصرو باندې د کب نیونې اغېزې شاملوي، لکه د یوې نوعې نا غوښتي نیول کېدل، او د استوګنځي لکه د مرجاني صخرو ویجاړېدل. د استوګنې په تنوع او د اېکوسېستم په خدمتونو باندې د بین الدولتي ساینس او پالیسۍ د چوکاټ تر عنوان لاندې د ۲۰۱۹ز کال راپور له مخې، له اندازې نه زیاته کب نیونه په سمندرونو کې په لویه پیمانه د نوعو د انقراض اصلي عامل بلل شوې ده.<ref>{{Cite book|title=Food Choice and Sustainability|url=https://archive.org/details/foodchoicesustai0000oppe|last=Oppenlander|first=Richard|publisher=Langdon Street Press|year=2013|isbn=978-1-62652-435-4|location=Minneapolis, MN|pages=[https://archive.org/details/foodchoicesustai0000oppe/page/120 120]–123}}</ref><ref>{{Cite web |last=Borenstein |first=Seth |date=6 May 2019 |title=UN report: Humans accelerating extinction of other species |url=https://apnews.com/aaf1091c5aae40b0a110daaf04950672 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301192840/https://apnews.com/aaf1091c5aae40b0a110daaf04950672/ |archive-date=1 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=AP News}}</ref> == سرچينې == itbmiszp8do7q0cogwim1crfq5ewf0c د څوکې ښکاریان 0 63673 368954 367935 2026-09-09T20:02:05Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368954 wikitext text/x-wiki '''د څوکې ښکاري''' (په انګلیسي: '''apex predator''') چې '''د سر ښکاري''' (په انګلیسي: '''top predator''') په نامه هم پېژندل کېږي، د طبیعي ښکاریانو څخه پرته، یو ښکاري دی چې د غذایي ځنځیر په سر کې قرار لري.<ref>{{cite web |title=predator |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=predation&searchmode=none |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090701025327/http://www.etymonline.com/index.php?search=predation&searchmode=none |archive-date=2009-07-01 |access-date=2010-01-25 |publisher=Online Etymological Dictionary}}</ref><ref>{{cite web |title=apex predator |url=https://www.pbs.org/kqed/oceanadventures/glossary/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722012639/http://www.pbs.org/kqed/oceanadventures/glossary/ |archive-date=2009-07-22 |access-date=2010-01-25 |publisher=PBS}}</ref> د څوکې ښکاریان معمولاً د خوړو د هڅې (trophic dynamics) له مخې پېژندل کېږي، په دې معنا چې دوی په تر ټولو لوړه غذایي سطح (trophic levels) کې قرار لري. د خوړو ځنځیر په وچه کې اکثره خورا لنډ وي او ممعمولاً ثانوي مصرف کوونکو ته محدود وي – د بېلګې په توګه، لېوان اکثره ستر واښه خوړونکي (اولیه مصرف کوونکي) ښکار کوي، چې بوټي (لومړني تولید کوونکي) خوري. د څوکې ښکاري مفهوم د حیات وحش په مدیریتونو چاپېریال ساتنه او چاپېریالي سیلانیت کې کارول کېږي. د څوکې ښکاریان یو اوږد تکاملي تاریخ لري چې، لږ تر لږه کېمبرین پېر ته رسېږي، هغه وخت چې د انومېلوکېدس په څېر حیواناتو په سمندر واکمني کوله انسانانو د ډېرو پېړیو لپاره د لېوه، ښکاري مرغه او تور قاز په ګډون د څوکې ښکاریانو سره، په ترتیب سره د ښکاري حیواناتو، الوتونکو او ماهیانو د ښکار لپاره تعامل کړی دی. په دې ورستیو وختونو کې یې، د څوکې ښکاریانو سره په نویو طریقو تعامل پیل کړ. په تعاملاتو کې د چاپېریالي سیلانیت له لارې لکه، له پړانګي نهنګ سره تعامل  او بېرته را ګرځونې (له اسارت یا نورو سیمو څخه حیات وحش ته د نوعو بېرته خوشې کولو) د هڅو له لارې، لکه د صحرایي پیشو وړاندیز شوې بېرته را ګرځونه، شامل دي.      == چاپېریالي رولونه == === په ټولنه باندې اغېزې === د څوکې ښکاریان د اوبو او وچې دواړو ایکوسېستمونو د ښکار کېدونکو نوعو اغېزناک نفوس (population dynamics) او د نورو ښکاریانو نفوس اغېزمنوي. د مثال په توګه، غیر بومي ښکار کوونکي کبان، کله-کله مخکني حاکم ښکاریان محو کوي. په یو سمندرګي د یوې منظمې مطالعې ترسره کېدنې وښوده، کله چې یو غیر بومي ووړ-خولی باس (کب) له سمندرګي ووېستل شو، د پردې ترشا بومي د څوکې ښکاري لېک ټروټ (یو ډول کب دی)، د خپل ښکار د انتخاب بڼه بدله کړله او خپله غذایي سطح یې لوړه کړه. د وچې د یوې بېلګې په توګه، یو د څوکې ښکاري بېډګر (یو ژوی دی چې لنډې پښې لري حشرات، واړه تي لرونکي، خزندګان، ذوحیاتین او د هغو الوتونکو چې په ځمکه ځاله جوړوي هګۍ ښکار کوي او هم یې په خوراک کې) د منځنۍ غذایي سطحې یو ښکاري چیژګي (شیشګي) سره سیالي کوي. د پېډګرانو حذف (د بوډین توبرکلوزیز په یوه ازمیښتي څېړنه کې) د شیشګي د نفوس د ګنوالي د دوه برابره کېدو لامل شو. هغه ښکاریان چې د خپلې ټولنې په ټولو ژویو له پورته-کښته خوا باندې کنټرول لري، ډېری وخت کلیدي نوعې ګڼل کېږي. انسانان معولاً د څوکې ښکاریان نه ګڼل کېږي، ځکه چې د خوړو متنوع رژیم لري، که څه هم چې، د انسانو غذایي سطح د غوښو د ډېر مصرف سره پورته ځي. <ref>{{cite journal|author1=Lepak, Jesse M.|author2=Kraft, Clifford E.|author3=Weidel, Brian C.|date=March 2006|url=http://www.dnr.cornell.edu/cek7/Publications/Lepak_et_al_2006.pdf|title=Rapid food web recovery in response to removal of an introduced apex predator|archive-url=https://web.archive.org/web/20080911091513/http://www.dnr.cornell.edu/cek7/Publications/Lepak_et_al_2006.pdf|archive-date=11 September 2008|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=63|issue=3|pages=569–575|doi=10.1139/f05-248}}</ref><ref name="Trewby 2014">{{cite journal|last1=Trewby|first1=Iain D.|last2=Young|first2=Richard|last3=McDonald|first3=Robbie A.|last4=Wilson|first4=Gavin J.|last5=Davison|first5=John|last6=Walker|first6=Neil|last7=Robertson|first7=Andrew|last8=Doncaster|first8=C. Patrick|last9=Delahay|first9=Richard J.|editor-last=Criscuolo|editor-first=François|title=Impacts of Removing Badgers on Localised Counts of Hedgehogs|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=4|date=April 2014|doi=10.1371/journal.pone.0095477|pmid=24736454|pmc=3988185|page=e95477|bibcode=2014PLoSO...995477T|doi-access=free}}</ref><ref name="Davic2003">{{cite web |author=Davic, Robert D. |year=2003 |title=Linking Keystone Species and Functional Groups: A New Operational Definition of the Keystone Species Concept |url=http://www.consecol.org/vol7/iss1/resp11/ |access-date=2011-02-03 |publisher=Conservation Ecology}}</ref><ref name="BonhommeauDubroca2013">{{cite journal|last1=Bonhommeau|first1=S.|last2=Dubroca|first2=L.|last3=Le Pape|first3=O.|last4=Barde|first4=J.|last5=Kaplan|first5=D. M.|last6=Chassot|first6=E.|last7=Nieblas|first7=A.-E.|title=Eating up the world's food web and the human trophic level|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=51|year=2013|pages=20617–20620|doi=10.1073/pnas.1305827110|pmid=24297882|pmc=3870703|bibcode=2013PNAS..11020617B|doi-access=free}}</ref> === په اېکوسېستم باندې اغېزې === د ښکار د تراکم د کنټرول او کوچنیو ښکاریانو د محدولو د پایلې په توګه، د څوکې ښکاریان ښایي په اېکوسېستمونو ژورې اغېزې ولري. دوی د اېکوسېستمونو په عملکرد، د مرضونو په تنظیم کولو او د ژوند تنوع په ساتنه کې بنسټیز رول لري. د بېلګې په توګه، کله چې ګیدړ فرعي قطبي ټاپو ګانو ته راوستل شو، د قطبي ګیدړ په واسطه د سمندري الوتونکو ښکار، شنه چمنونه په شاړو ځمکو بدل کړل. د اېکوسېستم په ټیټو سطحو دا ډول پراخې اغېزې، د خوړو ابشار بلل کېږي. د لوړې سطحې د ښکاریانو له منځه وړل، معمولاً د انساني عاملینو په واسطه، ښایي د خوړو د ابشارونو د ګډوډولو لامل شي. د بېلګې په توګه د ښکار په واسطه د څوکې ښکاري چې نسبي غذایي سطح یې ۴.۷ ده کېچېلوټ (ترټولو ستر نهنګ) د نفوس کمښت د څلورمې غذایي سطحې لرونکي، ستر سکوایډ (یو غوښه خوړونکی سمندري ژوی دی چې نورو غوښه خوړونکي خوري) د نفوس د ډېرښت لامل شوی. دا اغېزې چې د منځنۍ غذایي سطحې لرونکو ښکاریانو خپرېدل بلل کېږي، په ځمکنیو او سمندریزو اېکوسېستمونو کې پېښېږي؛ د بېلګې په توګه، په شمالي امریکا کې د څوکې غوښه خوړونکو شمېر کم شوی په داسې حال کې چې د منځنۍ سطحې ښکاریانو هغه په تېرو دوه پېړیو کې ۶۰٪ زیات شوی دی. <ref name="WallachIzhaki2015">{{cite journal|last1=Wallach|first1=Arian D.|last2=Izhaki|first2=Ido|last3=Toms|first3=Judith D.|last4=Ripple|first4=William J.|last5=Shanas|first5=Uri|title=What is an apex predator?|journal=Oikos|volume=124|issue=11|year=2015|pages=1453–1461|doi=10.1111/oik.01977}}</ref><ref name="Stier 2016">{{cite journal|last1=Stier|first1=A. C.|last2=Samhouri|first2=J. F.|last3=Novak|first3=M.|last4=Marshall|first4=K. N.|last5=Ward|first5=E. J.|last6=Holt|first6=R. D.|last7=Levin|first7=P. S.|title=Ecosystem context and historical contingency in apex predator recoveries|journal=Science Advances|volume=2|issue=5|date=May 2016|doi=10.1126/sciadv.1501769|pmid=27386535|pages=e1501769|pmc=4928970|bibcode=2016SciA....2E1769S}}</ref><ref>{{cite web |last=Egan |first=Logan Zane |author2=Téllez, Jesús Javier |date=June 2005 |title=Effects of preferential primary consumer fishing on lower trophic level herbivores in the Line Islands |url=http://stanford.sea.edu/research/EganTellez_Research_Project.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712202445/http://stanford.sea.edu/research/EganTellez_Research_Project.pdf |archive-date=2010-07-12 |access-date=2010-01-25 |work=Stanford at Sea |publisher=[[Stanford University]]}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pace|first=M. L.|author2=Cole, J. J.|display-authors=etal|date=December 1999|title=Trophic cascades revealed in diverse ecosystems|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1999_14_12/page/n30|journal=Trends in Ecology and Evolution|volume=14|issue=12|pages=483–488|doi=10.1016/S0169-5347(99)01723-1|pmid=10542455}}</ref><ref name="Berger1999">{{cite journal|last1=Berger|first1=Joel|title=Anthropogenic extinction of top carnivores and interspecific animal behaviour: implications of the rapid decoupling of a web involving wolves, bears, moose and ravens|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=266|issue=1435|year=1999|pages=2261–2267|doi=10.1098/rspb.1999.0917|pmid=10629976|url=https://sites.warnercnr.colostate.edu/joelberger/wp-content/uploads/sites/30/2017/10/1999-Ravens-Food-Web-Dynamiics-PRSB.pdf|pmc=1690453}}</ref><ref>{{cite journal|last=Croll|first=D. A.|author2=Maron, J. L.|date=March 2005|title=Introduced predators transform subarctic islands from grassland to tundra|journal=[[Science (magazine)|Science]]|volume=307|issue=5717|pages=1959–1961|doi=10.1126/science.1108485|pmid=15790855|display-authors=etal|bibcode=2005Sci...307.1959C|s2cid=19305264}}</ref><ref name="Soule1988">{{cite journal|last1=Soulé|first1=Michael E.|last2=Bolger|first2=Douglas T.|last3=Alberts|first3=Allison C.|last4=Wright|first4=John|last5=Sorice|first5=Marina|last6=Hill|first6=Scott|title=Reconstructed Dynamics of Rapid Extinctions of Chaparral-Requiring Birds in Urban Habitat Islands|journal=Conservation Biology|date=March 1988|volume=2|issue=1|pages=75–92|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/74761/j.1523-1739.1988.tb00337.x.pdf?sequence=1&isAllowed=y|doi=10.1111/j.1523-1739.1988.tb00337.x|hdl=2027.42/74761|hdl-access=free}}</ref><ref name="Baum Worm 2009">{{cite journal|last1=Baum|first1=Julia K.|author-link1=10.1111/j.1365-2656.2009.01531.x|last2=Worm|first2=Boris|title=Cascading top-down effects of changing oceanic predator abundances|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-ecology_2009-07_78_4/page/699|journal=Journal of Animal Ecology|volume=78|issue=4|year=2009|doi=10.1111/j.1365-2656.2009.01531.x|pmid=19298616|pages=699–714|doi-access=free}}</ref><ref name="Prugh 2009">{{cite journal|last1=Prugh|first1=Laura R.|last2=Stoner|first2=Chantal J.|last3=Epps|first3=Clinton W.|last4=Bean|first4=William T.|last5=Ripple|first5=William J.|last6=Laliberte|first6=Andrea S.|last7=Brashares|first7=Justin S.|title=The Rise of the Mesopredator|url=https://archive.org/details/sim_bioscience_2009-10_59_9/page/779|journal=BioScience|volume=59|issue=9|year=2009|doi=10.1525/bio.2009.59.9.9|pages=779–791|s2cid=40484905}}</ref> === ساتنه === څرنګه چې د څوکې ښکاریان پر نورو ښکاریانو، واښه خوړونکو او بوټو خورا زیات اغېز لري، دوی ښایي د طبیعت په ساتنه کې مهم رول و لري. د نشت کېدنې په شاوخوا وختونو کې، انسانانو ډېر د څوکې ښکاریان ښکار کړل، خو د نړۍ په نورو سیمو کې یاد ښکاریان اوس د بېرته را ګرځېدو په حال کې دي. یاد ښکاریان په زیاتېدونکې توګه د اقلیم د بدلون په واسطه ګواښل کېږي. د بېلګې په ډول، قطبي یږ د ښکار لپاره د سمندر پراخې یخبندان ساحې ته اړتیا لري، په ځانګړې توګه سمندري خوګ، خو اقلیمي تغیرات د شمالي قطب د سمندر یخ ویلې کوي، چې قطبي یږ اړباسي ترڅو په وچه کې د اوږدې مودې لپاره روژه ونیسي.<ref name="EstesTerborgh2011">{{cite journal|last1=Estes|first1=James A.|last2=Terborgh|first2=John|last3=Brashares|first3=Justin S.|last4=Power|first4=Mary E.|last5=Berger|first5=Joel|last6=Bond|first6=William J.|last7=Carpenter|first7=Stephen R.|last8=Essington|first8=Timothy E.|last9=Holt|first9=Robert D.|last10=Jackson|first10=Jeremy B. C.|last11=Marquis|first11=Robert J.|last12=Oksanen|first12=Lauri|last13=Oksanen|first13=Tarja|last14=Paine|first14=Robert T.|last15=Pikitch|first15=Ellen K.|last16=Ripple|first16=William J.|last17=Sandin|first17=Stuart A.|last18=Scheffer|first18=Marten|last19=Schoener|first19=Thomas W.|last20=Shurin|first20=Jonathan B.|last21=Sinclair|first21=Anthony R. E.|last22=Soulé|first22=Michael E.|last23=Virtanen|first23=Risto|last24=Wardle|first24=David A.|display-authors=6|title=Trophic Downgrading of Planet Earth|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-07-15_333_6040/page/301|journal=Science|volume=333|issue=6040|year=2011|pages=301–306|doi=10.1126/science.1205106|pmid=21764740|citeseerx=10.1.1.701.8043|bibcode=2011Sci...333..301E|s2cid=7752940}}</ref><ref>{{cite web |date=27 January 2009 |title=Climate impacts on polar bears |url=http://pbsg.npolar.no/en/issues/threats/climate-change.html |access-date=9 September 2018 |publisher=Polar Bear Specialist Group}}</ref><ref name="SillimanHughes2018">{{cite journal|last1=Silliman|first1=Brian R.|last2=Hughes|first2=Brent B.|last3=Gaskins|first3=Leo C.|last4=He|first4=Qiang|last5=Tinker|first5=M. Tim|last6=Read|first6=Andrew|last7=Nifong|first7=James|last8=Stepp|first8=Rick|title=Are the ghosts of nature's past haunting ecology today?|journal=Current Biology|volume=28|issue=9|year=2018|pages=R532–R537|doi=10.1016/j.cub.2018.04.002|pmid=29738721|doi-access=free}}</ref> په ۱۹۹۵ز کال کې د یلستون ملي پارک ته د حفاظت د اندازې د معلومولو لپاره د خړ لېوه له را وړلو وروسته، چې هم یو د څوکې ښکاري او هم یوه کلیدي نوعه وه (یو ښکاري چې په خپل اېکوسېستم خورا اغېز لري.)، په ستر یلوسټون ایکو سیستم کې لوی بدلونونه ثبت شول. ایلک، د لېوه ستر ښکار کمیابه شو او خپل رفتار ته يې بدلون ورکړ، په ساحلي سیمو کې یې څړ پرېښود او ولې، اسپینونه او دپختې بوټي یې ودې ته پرېښودل، چې په پایله کې یې د د اوبو د سپي، سترې ګَوَزې (موز) او نورو نوعو لپاره د استوګني مناسب ځای جوړ شو. د لېوانو حضور په ښکار باندې د دوی د اغېز برعلاوه، د پارک د زیان منونکو نوعو له ډلې، یږ هم تر اغېز لاندې راوست: یږان چې له ژمني خوبه راویښ شول، په میاشتو روژه یې نیولې وه، دوی د لېوانو د ښکار د مردارو پس مانده غوښې راټولې کړې، په ځانګړې توګه د مني په موسم کې چې دوی یو وار بیا د ژمني خوب لپاره تیاری کاوه. ګریزلي یږ په ژمني خوب کې دنیا ته راځي په دې بنسټ د خوړو د ډېرښت سره یې د بچیانو د ډېرښت تمه هم کېږي. لسګونه نورې نوعې لکه، عقاب، کارغه، کیشکره، پیشو پړانګ او تور خرس په پارک کې د لېوه په واسطه د وژل شوو ژوو د مړو د خوړونکو په توګه ثبت شوي.  <ref name="DobsonWilmers2005">{{cite journal|last1=Dobson|first1=Andy P.|last2=Wilmers|first2=Christopher C|last3=Getz|first3=Wayne M.|title=Gray Wolves as Climate Change Buffers in Yellowstone|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=4|year=2005|pages=e92|doi=10.1371/journal.pbio.0030092|pmid=15757363|pmc=1064850}}</ref><ref name="Robbins1998">{{cite journal|last=Robbins|first=Jim|title=Weaving a new web: wolves change an ecosystem|journal=Smithsonian Zoogoer|publisher=[[Smithsonian Institution]]|date=May–June 1998|volume=27|issue=3|url=http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/1998/3/weavingwolfweb.cfm|access-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210224148/http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/1998/3/weavingwolfweb.cfm|archive-date=10 February 2010|url-status=live|archivedate=2009-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090124173505/http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/1998/3/weavingwolfweb.cfm}}</ref><ref name="Wilmers">{{cite web |last=Wilmers |first=Christopher C. |year=2004 |title=The gray wolf – scavenger complex in Yellowstone National Park |url=http://www.cnr.berkeley.edu/~getz/dissertation/WilmersDis.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712023645/http://www.cnr.berkeley.edu/%7egetz/dissertation/WilmersDis.pdf |archive-date=2010-07-12 |access-date=2010-01-25 |pages=56, 90 and throughout}}</ref><ref>{{cite web |last=Levy |first=Sharon |date=November 2002 |title=Top Dogs |url=https://www.newscientist.com/article/mg17623675.300-top-dogs.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606182407/http://www.newscientist.com/article/mg17623675.300-top-dogs.html |archive-date=2009-06-06 |access-date=2010-01-25}}</ref><ref>Bystroff, Chris. [http://www.bioinfo.rpi.edu/~bystrc/pub/artWolves.pdf "The wolves of Yellowstone"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720041242/http://www.bioinfo.rpi.edu/~bystrc/pub/artWolves.pdf|date=2011-07-20}} (2006-04-17), p. 2. Retrieved 2010-01-25.</ref> == د انسانو غذایي سطح == چاپېریال پوهانو په دې اړه بحثونه کړي چې انسانان د څوکې ښکار کوونکي دي که نه. د بېلګې په توګه سیلوېن بونومو  او همکارانو یې په ۲۰۱۳ز کال کې استدلال وکړ چې د نړۍ په ټوله غذایي شبکه کې، د انسان د نسبي تغذیې سطح (HTL) د انسان په غذایي رژیم کې د هرې نوعې د تغذیې د سطحې د منځنۍ کچې په توګه محاسبه کولای شو، چې د انسان په غذایي رژیم کې د یوې نوعې د برخې د پیدا کولو لپاره، په ټول رژیم کې د یادې نوعې د برخې د نسبت په واسطه یې کچه معلومولای شو. دا تجزیه او تحلیل د ۲.۲۱ اوسط ورکوي، چې د ۲.۰۴ (د بورنډي لپاره، د ٪ ۹۶.۷سبزیجاتو د غزایي رژیم سره) او ۲.۵۷ (د ایرلېنډ لپاره، د ٪۵۰ غوښې او کبانو او ٪۵۰ سبزیجاتو سره) ترمنځ تغیر کوي. دا قیمتونه غیر-څوکې ښکاریانو لکه انچوی (يو ډول کوچنی کب دی) او خوګ د قیمتونو سره د پرتلې وړ دي.<ref name="BonhommeauDubroca20132">{{cite journal|last1=Bonhommeau|first1=S.|last2=Dubroca|first2=L.|last3=Le Pape|first3=O.|last4=Barde|first4=J.|last5=Kaplan|first5=D. M.|last6=Chassot|first6=E.|last7=Nieblas|first7=A.-E.|title=Eating up the world's food web and the human trophic level|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=51|year=2013|pages=20617–20620|doi=10.1073/pnas.1305827110|pmid=24297882|pmc=3870703|bibcode=2013PNAS..11020617B|doi-access=free}}</ref> په هر ترتیب، په ۲۰۱۴ز کال کې پیټر ډي. روپنېرین د بونومو په اټکل باندې نقد وکړ او استدلال یې وکړ چې انسانان د څوکې ښکاریان دي او دا چې HTL د ځمکنیو کروندو په بنسټ ترسره شوی و، چېرې چې یقیناً انسانان د غذایي ټيټه سطح لري، چې په زیاته کچه تولیدونکي (د ۱ سطحې زراعتي بوتي دي) یا لومړني مصرف کوونکي خوري (واښه خوړونکي په ۲ مه سطح کې) لکه څرنګه چې تمه کېږي انسان له دویمې سطحې څخه لږ پورته راولي. دوپنېرین د دې پر ځای د انسان موقعیت په دوه سمندری ایکو سیستمونو کې محاسبه کړ، یو د کاربین په مرجاني صخرو او بل سویلي افریقا ته نږدې بنګولیا سیمه کې. په دې سیستمونو کې انسان په زیاته کچه ښکاری کبان خوري او په ترتیب سره د ۴.۴۵ او ۴.۵ غذایي سطحې لرونکی دی، چې د دوپنېرین له نظره د دې لامل کېږي چې دا انسان د څوکې په ښکاریانو تبدیل شي.<ref name="Roopnarine2014">{{cite journal|last1=Roopnarine|first1=Peter D.|title=Humans are apex predators|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=9|year=2014|pages=E796|doi=10.1073/pnas.1323645111|pmid=24497513|pmc=3948303|bibcode=2014PNAS..111E.796R|doi-access=free}}</ref> په ۲۰۲۱ز کال کې میکي بین-ډور او همکارانو یې د انسان بیولوژي د حیواناتو سره په مختلفو غذایي سطحو کې پرتله کړه. د معدې د تېزابیت د معلومولو لپاره یې ستندرد وسایل وکارول، دوی دې نتیجې ته ورسېدل چې انسانانو د څوکې ښکاریانو په توګه تکامل کړی دی او خپل غذایي رژیم ته یې د ډېرو مېګافونانو (megafauna) د نشت کېدنې په غبرګون کې چې یو وخت د دوی د خوړو اصلي سرچینه وه، بدلون ورکړی دی.  <ref name="Ben-Dor2021">{{cite journal|last1=Ben-Dor|first1=Miki|last2=Sirtoli|first2=Raphael|last3=Barkai|first3=Ran|title=The evolution of the human trophic level during the Pleistocene|journal=[[American Journal of Physical Anthropology]]|year=2021|volume=175|pages=27–56|doi=10.1002/ajpa.24247|pmid=33675083|doi-access=free}}</ref> == سرچينې == b5npcq8d4hdcen8tiepudjfysp22zz4 قشر (ځمک‌پوهنه) 0 63910 368959 367365 2026-09-09T21:29:01Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368959 wikitext text/x-wiki په ځمک‌پوهنه یا جیولوژۍ کې '''قشر''' د یوې ډبرینې سیارې، سیاره‌ګۍ یا طبیعي سپوږمکۍ تر ټولو بېرونی جامد پوښ دی. له لاندېني پوښ سره یې توپیر معمولاً د کیمیاوي ترکیب په مرسته کېږي؛ له دې سره سره د کنګلیزو سپوږمکیو په مورد کې ښايي (د مایع پوښ په مقابل کې د جامد پوښ) پر بنسټ تشخیص شي. د ځمکې، عطارد، زهرې، مریخ، ایو، سپوږمۍ او نورو سیاروي اجرامو قشرونه د انګاري یا اور ورینو پروسو له لارې جوړ شوي دي او وروسته د توږل کېدو، اتشفشان او رسوب په مرسته اصلاح شوي دي. ډېری ځمکې ته ورته سیارې نسبتاً یو اړخیز قشرونه لري. ځمکه دوه بېلابېل قشرونه لري چې یو ډول یې قاره‌يي قشرونه او بل ډول یې سمندري قشرونه دي. دغه دواړه ډوله قشرونه متفاوت کیمیاوي ترکیبات او فزیکي خواص لري او د بېلابېلو جیولوژيکي پروسو په پایله کې رامنځته شوي دي. == د قشر ډولونه == سیاروي ځمک‌پوهان قشرونه د جوړښت د څرنګوالي او وخت له مخې په درېیو ډولونو وېشي.<ref name="Hargitai 2014 1–8">{{Cite book|title=Encyclopedia of Planetary Landforms|last=Hargitai|first=Henrik|date=2014|publisher=Springer New York|isbn=9781461492139|pages=1–8|language=en|doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_90-1|chapter=Crust (Type)}}</ref> === لومړنی قشر === دا د یوې سیارې اصلي قشر دی. د یوه مګما سمندر له انجماد څخه جوړېږي. د سیارو د ودې په وروستیو کې ځمکې ته ورته سیارو داسې سطحې لرلې چې مګمايي سمندرونه وو. دغه سطحې له سړېدو سره پر جامدو قشرونو بدلې شوې. دغه قشرونه د لویو ټکرونو په پایله کې له منځه تللي او د لویو بمبارونو د دورې پای ته د نږدې کېدو تر مهال پورې څو څو ځله بیا جوړ شوي دي.<ref>{{Cite journal|last=Chambers|first=John E.|title=Planetary accretion in the inner Solar System|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-07-15_223_3-4/page/241|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=223|issue=3–4|pages=241–252|doi=10.1016/j.epsl.2004.04.031|bibcode=2004E&PSL.223..241C|year=2004}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Taylor|first=Stuart Ross|title=Growth of planetary crusts|url=https://archive.org/details/sim_tectonophysics_1989-04-20_161_3-4/page/147|journal=Tectonophysics|volume=161|issue=3–4|pages=147–156|doi=10.1016/0040-1951(89)90151-0|bibcode=1989Tectp.161..147T|year=1989}}</ref> د لومړنیو قشرونو ماهیت لا هم د بحث وړ دی. د دغو قشرونو کیمیاوي، منرالوژي او فزیکي خواص او اتشفشاني میکانیزمونه نامعلوم دي. تر ډېره یې دلیل دا دی چې د دغو برخو څېړنه یې ستونزمنه ده. د ځمکې هېڅ کوم لومړنی قشر تر ننه پورې باقي نه دی پاتې. د ټکټونیکي تختو له امله د ځمکې د توږنې لوړې کچې د ځمکې د لومړني قشر په ګډون ټولې هغه پخوانۍ ډبرې له منځه وړې دي چې تر شاوخوا ۴ میلیارده کلونو ډېرې لرغونې دي.<ref>{{Cite book|title=Earth's oldest rocks|date=2007|publisher=Elsevier|others=Van Kranendonk, Martin., Smithies, R. H., Bennett, Vickie C.|isbn=9780080552477|edition=1st|location=Amsterdam|oclc=228148014}}</ref> له دې سره سره ځمک‌پوهان کولای شي د نورو ځمک‌ډوله سیارو په څېړنې سره د لومړني قشر په اړه معلومات ترلاسه کړي. د عطارد ارتفاعات ښايي د لومړني قشر څرګندونه وکړي، خو بیا هم دا برخه د بحث وړ ده. د سپوږمۍ انورتوزیټ ارتفاعات لومړني قشرونه دي چې د سپوږمۍ له لومړنیو مګمايي سمندرونو څخه یې د پلاجیوکلازونو شکل اخیستی او جوړ شوي دي. خو دا ډېره شونې نه ده چې ځمکه دې هم د ورته بېلګې پیروي وکړي، ځکه چې سپوږمۍ یوه بې اوبو منظومه وه او ځمکه اوبه لرونکې منظومه ده. یوه مریخي اسماني ډبره چې «ALH84001» نومېږي، ښايي د مریخ د لومړني قشر څرګندونه وکړي. خو بیا هم دا خبره د بحث وړ ده. زهره هم د ځمکې په څېر لومړني قشرونه نه‌لري، ځکه چې ټوله سیاره څو څو ځله جوړه شوې او بدله شوې ده.<ref>{{Cite book|title=Venus II—geology, geophysics, atmosphere, and solar wind environment|url=https://archive.org/details/isbn_9780816518302|date=1997|publisher=University of Arizona Press|others=Bougher, S. W. (Stephen Wesley), 1955–, Hunten, Donald M., Phillips, R. J. (Roger J.), 1940–|isbn=9780816518302|location=Tucson, Ariz.|oclc=37315367}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Albarède|first1=Francis|last2=Blichert-Toft|first2=Janne|title=The split fate of the early Earth, Mars, Venus, and Moon|journal=Comptes Rendus Geoscience|volume=339|issue=14–15|pages=917–927|doi=10.1016/j.crte.2007.09.006|bibcode=2007CRGeo.339..917A|year=2007}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Taylor|first=G. J.|date=2009-02-01|title=Ancient Lunar Crust: Origin, Composition, and Implications|journal=Elements|language=en|volume=5|issue=1|pages=17–22|doi=10.2113/gselements.5.1.17|issn=1811-5209}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Planetary crusts : their composition, origin and evolution|last=Taylor|first=Stuart Ross|date=2009|publisher=Cambridge University Press|others=McLennan, Scott M.|isbn=978-0521841863|location=Cambridge, UK|oclc=666900567}}</ref> === دویمي یا ثانوي قشر === ثانوي قشر د ځمکې په پوښ کې د سیلیکاټ موادو د جزئي ذوب یا ویلي کېدو په پایله کې جوړېږي او له همدې امله د ترکیب له نظره تر ډېره بازالټي دی.<ref name="Hargitai 2014 1–82">{{Cite book|title=Encyclopedia of Planetary Landforms|last=Hargitai|first=Henrik|date=2014|publisher=Springer New York|isbn=9781461492139|pages=1–8|language=en|doi=10.1007/978-1-4614-9213-9_90-1|chapter=Crust (Type)}}</ref> دا په لمریزه منظومه کې د قشر تر ټولو معموله بڼه ده. د عطارد، زهرې، ځمکې او مریخ ډېری سطحې له ثانوي قشر څخه جوړې دي. د ځمکې پر مخ موږ وینو چې ثانوي قشر تر ډېره د سمندر-منځي انتشار په مرکزونو کې رامنځته کېږي او دا هغه ځای دی چې د ځمکې د پوښ اډیاباټیکه را پورته کېدنه د نسبي ذوب یا ویلي کېدو لامل کېږي. === درېیم قشر === درېیم قشر تر ډېره په کیمیاوي لحاظ له لومړني او ثانوي قشر څخه تعدیل شوی دی. دغه قشر په څو ډولونو جوړېدای شي: * اتشفشاني پروسې: له کم اوبیزوالي سره یوځای د ثانوي قشر جزئي ذوب یا ویلي کېدنه<ref name=":02">{{Cite book|title=Planetary crusts : their composition, origin and evolution|last=Taylor|first=Stuart Ross|date=2009|publisher=Cambridge University Press|others=McLennan, Scott M.|isbn=978-0521841863|location=Cambridge, UK|oclc=666900567}}</ref> * توږنه او رسوب: له لومړني، ثانوي او درېیمي قشر څخه ترلاسه شوي رسوبات د درېیم قشر یوازنۍ پېژندل شوې بېلګه د ځمکې قاره‌يي قشر دی. دا معلومه نه ده چې ایا نورې ځمکې ته ورته سیارې درېیم قشر لري که نه، که څه هم شواهد څرګندوي چې هغه سیارې دا ډول نه دي. احتمالاً دلیل یې دا دی چې د درېیم قشر د جوړېدو لپاره ټکټونیکي تختو ته اړتیا ده او ځمکه د لمریزې منظومې یوازنۍ سیاره ده چې د ټکټونیکي تختو جوړښت لري. == د ځمکې قشر == د ځمکې قشر له ځمکې څخه بهر یو نازک پوښ دی چې د ځمکې څه کم ۱ سلنه حجم جوړوي. دا برخه د لیټوسفیر پورتنۍ برخه ده. لیټوسفیر د ځمکې د لایو وېش دی چې قشر او د پوښ پورتنۍ برخه په کې شاملېږي. لیټوسفیر پر هغو ټکټونیکي تختو ماتېږي چې حرکت کوي او په دې توګه تودوخه د ځمکې له داخل څخه فضا ته لېږدي.<ref>{{Cite web |title=Earth's internal heat |url=https://ugc.berkeley.edu/background-content/earths-internal-heat/#heading1}}</ref><ref>{{cite web |last1=Robinson |first1=Eugene C. |date=January 14, 2011 |title=The Interior of the Earth |url=http://pubs.usgs.gov/gip/interior/ |access-date=August 30, 2013 |publisher=[[U.S. Geological Survey]]}}</ref> == د سپوږمۍ قشر == فکر کېږي چې د «تیا» په نامه یوه تیوريکي لومړنۍ سیاره د ځمکې د جوړېدو پر مهال له ځمکې سره ټکر شوې ده، د ټکر په پایله کې ځینې مواد فضا ته پورته شوي دي او سپوږمۍ یې جوړه کړې ده. کله چې سپوږمۍ جوړه شوه، فکر کېږي چې بېرونۍ برخه یې په مذاب یا ویلې حالت کې وه چې د سپوږمیزې مګما سمندر بلل کېږي. د دغې مګما له سمندر څخه ډېره اندازه فېلډسپار پلاجیوکلازونه جوړ شول او د سطحې پر لوري وخوځېدل. دغه قشر تر ډېره له ترکیبي ډبرو څخه جوړ دی. د قشر پورتنۍ برخه په متوسط ډول شاوخوا ۸۸ سلنه پلاجیوکلازونه لري. د قشر لاندېنۍ برخه ښايي ډېره برخه فرومګنیزیم کاني توکي ولري چې پیروکسنونه او الیوین یې د بېلګې په توګه یادولی شو، خو حتا لاندېنۍ برخه یې هم په متوسط ډول شاوخوا ۷۸ سلنه پلاجیوکلازونه لري. لاندېنی پوښ یې څه ناڅه متراکم دی او ډېره برخه الیوین لري.<ref>{{Citation|last1=Wieczorek|first1=M. A.|name-list-style=amp|last2=Zuber|first2=M. T.|s2cid=28776724|year=2001|title=The composition and origin of the lunar crust: Constraints from central peaks and crustal thickness modeling|journal=Geophysical Research Letters|volume=28|issue=21|pages=4023–4026|doi=10.1029/2001GL012918|bibcode=2001GeoRL..28.4023W|doi-access=free}}</ref> د قشر ډبلوالی یې له ۲۰ څخه تر ۱۲۰ کیلومترو پورې دی. د سپوږمۍ په لیرې برخه کې د قشر ډبلوالی د نږدې برخې په پرتله په متوسط ډول ۱۲ کیلومتره ډېر دی. د متوسط ډبلوالي اټکلونه د ۵۰ تر ۶۰ کیلومترو په محدوده کې دي. د دغه قشر ډېره برخه پلاجیوکلازونه لري چې د سپوږمۍ تر جوړېدو لږ وروسته په ۴.۵ تر ۴.۳ میلیارد کاله مخکې مهال کې جوړ شوی دی. ښايي ۱۰ سلنه یا کمه برخه قشر اتشفشاني ډبرې ولري چې د لومړنیو پلاجیوکلاز لرونکو موادو تر جوړېدو وروسته ور اضافه شوې دي. په دغو اضافاتو کې تر ټولو مشخصې او حیجمې برخې بازالټونه دي چې له ۳.۹ تر ۳.۲ میلیارد کاله مخکې جوړ شوي دي. کوچنيو اتشفشانونو تر ۳.۲ میلیارد کاله یا هم ۱ میلیارد کاله مخکې مهال پورې دلته دوام کړی دی. په سپوږمۍ کې د ټکټونیکي تختو هېڅ شواهد نه‌شته. د سپوږمۍ څېړنې ښودلې ده چې قشر د یوې داسې ډبرینې سیارې پر مخ جوړېدای شي چې تر ځمکې پام وړ کوچنۍ وي. که څه هم د سپوږمۍ شعاع د ځمکې شاوخوا څلورمه برخه ده، خو د سپوږمۍ د قشر متوسط ډبلوالی په پام وړ ډول ډېر دی. دغه ډبل قشر د سپوږمۍ تر جوړېدو سملاسي وروسته رامنځته شو. مګماټېزم د اسماني ډبرې د کلک ټکر تر دورې وروسته تر شاوخوا ۳.۹ میلیارده کاله مخکې مهال پورې دوام درلود، خو تر ۳.۹ میلیارد کاله ځوانې اتشفشاني ډبرې د قشر یوه کوچنۍ برخه جوړوي.<ref>{{cite journal|doi=10.2138/rmg.2006.60.1|author=Herald Hiesinger and James W. Head III|year=2006|url=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2961_proof.pdf|title=New views of Lunar geoscience: An introduction and overview|journal=Reviews in Mineralogy & Geochemistry|volume=60|issue=1|pages=1–81|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224232636/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2961_proof.pdf|archive-date=2012-02-24|bibcode=2006RvMG...60....1H|access-date=2022-08-28|archivedate=2012-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120224232636/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2961_proof.pdf}}</ref> == سرچينې == e4msmorvnvqwokzlsqz16e7um44twzr نرښځک (هرمافروډایټ) 0 64344 368960 367980 2026-09-09T21:39:19Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368960 wikitext text/x-wiki په بیاتولیدي بیولوژۍ کې '''نرښځک''' یا '''هرمافروډایټ''' هغه موجود ته ویل کېږي چې د مثل د تولید لپاره دواړه ډوله غړي لري او کولای شي د نرینه او ښځینه جنسونو اړوند دواړه ګامېټونه تولید کړي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=The+Biology+of+Reproduction+PAGE+112|title=The Biology of Reproduction|vauthors=Fusco G, Minelli A|date=2019-10-10|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49985-9|pages=111–113|language=en|author-link2=Alessandro Minelli (biologist)|access-date=29 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401100101/https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=The+Biology+of+Reproduction+PAGE+112&hl=en|archive-date=1 April 2021|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{cite journal|vauthors=Lehtonen J, Parker GA|title=Gamete competition, gamete limitation, and the evolution of the two sexes|journal=Molecular Human Reproduction|volume=20|issue=12|pages=1161–8|date=December 2014|pmid=25323972|doi=10.1093/molehr/gau068|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|vauthors=Avise JC|url=https://books.google.com/books?id=jqiR8C0lEckC&q=Sex+is+defined+by+gametes&pg=PA1|title=Hermaphroditism: A Primer on the Biology, Ecology, and Evolution of Dual Sexuality|date=2011-03-18|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52715-6|pages=1–7|language=en}}</ref> د حیواناتو د ډلبندۍ یا ټکسونومۍ ډېری ګروپونه (تر ډېره بې‌شمزۍ یا غیر فقاریه حیوانات) جلا جلا جنسیتونه نه‌لري. په دغو ګروپونو کې نرښځکوالی یا هرمافروډایټېزم یو طبیعي حالت دی او د مثل د جنسي تولید داسې بڼه ممکنوي چې په هغې کې هر یو لوری د نرینه یا ښځینه په توګه عمل کولی شي. د بېلګې په توګه ډېری ټونیکاټونه، سږي لرونکي تن‌پوستي، اوپیستوبرانچیا، د خاورې چینجي او د سلګ په نامه یو ډول حلزون هرمافروډایټ دي. هرمافروډایټېزم د کبانو په ځینو نوعو او په لږه اندازه په فقاریه یا شمزۍ لرونکو موجوداتو کې لیدل کېږي. ډېری نباتات هم هرمافروډایټ دي. هغه حیواني نوعې چې د نرینه او ښځينه متفاوت جنسونه لري، ګورنوکوریک بلل کېږي چې د هرمافروډایټ برعکس دي.<ref>{{cite web |title=hermaphroditism |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/263151/hermaphroditism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308104232/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/263151/hermaphroditism |archive-date=8 March 2013 |access-date=9 April 2013 |publisher=[[Encyclopædia Britannica Online]]}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Mantovani B, Cesari M, Luchetti A, Scanabissi F|title=Mitochondrial and nuclear DNA variability in the living fossil Triops cancriformis (Bosc, 1801) (Crustacea, Branchiopoda, Notostraca)|url=https://archive.org/details/sim_heredity_2008-05_100_5/page/n63|journal=Heredity|volume=100|issue=5|pages=496–505|date=May 2008|pmid=18285812|doi=10.1038/hdy.2008.3|quote=While the latter comprises parthenogenetic females with an all-female progeny (thelytoky), the former can be either gonochoric, with distinct female and male individuals, or hermaphroditic with individuals producing both male and female gametes (Trusheim, 1938; Longhurst, 1955; Wingstrand, 1978; Zaffagnini and Trentini, 1980; Fryer, 1985; Eder et al., 1996; Engelmann et al., 1997; Scanabissi and Mondini, 2002; Scanabissi et al., 2005).|s2cid=23743639|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kerr AM, Baird AH, Hughes TP|title=Correlated evolution of sex and reproductive mode in corals (Anthozoa: Scleractinia)|journal=Proceedings. Biological Sciences|volume=278|issue=1702|pages=75–81|date=January 2011|pmid=20659935|pmc=2992726|doi=10.1098/rspb.2010.1196|quote=For example, the cnidarian class Anthozoa (corals and anemones) is mainly {{sic|comprised |hide=y|of}} gonochoric (separate sex) brooders or spawners, while one order, Scleractinia (skeleton-forming corals), appears to be mostly hermaphroditic spawners. Here, using the most complete phylogeny of scleractinians, we reconstruct how evolutionary transitions between sexual systems (gonochorism versus hermaphrodism) and reproductive modes (brooding versus spawning) have generated large-scale taxonomic patterns in these characters.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.toddkshackelford.com/downloads/Holub-Shackelford-Gonochorism-EACB-2021.pdf|title=Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior|vauthors=Holub AM, Shackelford TK|date=2020|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-47829-6|veditors=Vonk J, Shackelford TK|place=Cham|pages=1–3|language=en|chapter=Gonochorism|doi=10.1007/978-3-319-47829-6_305-1|s2cid=240938739|author-link2=Todd K. Shackelford}}</ref> په وروستیو کلونو کې چې هرمافروډایټ اصطلاح د انسانانو په برخه کې کارول کېږي چندان توجه یې نه ده جلب کړې، ځکه چې د نر او ښځې په ډول د انسان د مثل د تولید هېڅ کوم مشخص مورد نه دی لیدل شوی. ځینې بیولوژېستان وايي چې هرمافروډایټېزم په انسان کې نه رامنځته کېږي. د انټرسېکس فعالانو د «انټرسېکس» اصطلاح غوره بللې ده، ځکه چې هرمافروډایټ کلمه یو ډول پېغور یا بدنامي بلل کېږي، له علمي پلوه غولوونکې او له کلینیکي پلوه ستونزه جوړوونکې ده.<ref>{{Cite book|vauthors=Fusco G, Minelli A|url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=trioecy|title=The Biology of Reproduction|date=2019-10-10|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49985-9|pages=133–135|language=en}}</ref> په تي لرونکو او الوتونکو کې هېڅ کومه هرمافروډایټي نوعه نه‌شته. «ډېوېډ بي رایورز» وايي چې په حشراتو کې د هرمافروډايټېزم په اړه د نظر اختلاف موجود دی او ځینې کارپوهان په دې باور دي چې په حشراتو کې هرمافروډايټېزم نه رامنځته کېږي. ویل کېږي چې هرمافروډايټېزم د حشرو په یوه یا دوو نوعو کې رامنځته کېږي.<ref>{{Cite book|vauthors=Majerus ME|url=https://books.google.com/books?id=vDHOYPQ2mmYC|title=Sex Wars: Genes, Bacteria, and Biased Sex Ratios|date=2003|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-00981-0|pages=50|language=en}}</ref><ref>{{Citation|vauthors=Rosenfield KA|title=Hermaphrodite|date=2018|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior|pages=1–2|veditors=Vonk J, Shackelford T|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-319-47829-6_329-1|isbn=978-3-319-47829-6}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|vauthors=Phelan J|url=https://books.google.com/books?id=0RYNTYWQEnoC&q=human+hermaphrodites+do+not+exist&pg=PA243|title=What Is Life?: A Guide to Biology w/Prep-U|date=2009-03-02|publisher=Macmillan|isbn=978-1-4292-8079-2|pages=243|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|vauthors=Mills A|url=https://books.google.com/books?id=bLhcDwAAQBAJ&q=term+hermaphrodite+misleading+biology+of+sex&pg=PA309|title=Biology of Sex|date=2018-01-01|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4875-9337-7|pages=309|language=en}}</ref> == حیوانات == === متسلسل هرمافروډایټونه === متسلسل هرمافروډایټونه (ډیموګامي) په هغو نوعو کې رامنځته کېږي چې په هغه کې فرد د یوه جنس په توګه زیږېږي خو وروسته کولای شي مخالف جنس ته بدل شي. دا له هغو هم‌مهاله هرمافروډایټونو سره په ټکر کې حالت دی چې په هغه کې ښايي یو فرد داسې نرینه او ښځینه تناسلي الې ولري چې په بشپړ ډول فعالیت ولري. متسلسل هرمافروډایټېزم په کبانو (په ځانګړي ډول په هډوکي لرونکو کبانو) او ګسټروپاډونو او ځینو ګل لرونکو نباتاتو کې معمول دی. متسلسل هرمافروډایټونه یوازې یو ځل کولی شي چې خپل جنسیت بدل کړي. متسلسل هرمافروډایټېزم د چلندي ایکولوژۍ او همدا راز د تکاملي ژوند د تاریخچې د تیورۍ له نظره په ډېر ښه ډول درک کولی شو، لکه څرنګه چې د لومړي ځل لپاره «مایکل ګیسلین» وویل چې که د یوه ځانګړي جنس اړوند شخص د خپل بیاتولید په بریالیتوب کې ټاکلې اندازې ته تر رسېدو وروسته په پام وړ ډول زیاتوالی راولي، هغه جنس ته بدلون به د هغه په ګټه وي.<ref name="barrows">{{cite book|title=Animal behavior desk reference: a dictionary of animal behavior, ecology, and evolution|url=https://archive.org/details/animalbehaviorde00barr_955|url-access=limited|vauthors=Barrows EM|edition=2nd|year=2001|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Fla|isbn=978-0-8493-2005-7|oclc=299866547|page=[https://archive.org/details/animalbehaviorde00barr_955/page/n329 317]}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=eAjSBQAAQBAJ&pg=PA164|title=Sex Determination in Fish|vauthors=Pandian TJ|date=2 September 2011|publisher=CRC Press|via=Google Books|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107033127/https://books.google.co.uk/books?id=eAjSBQAAQBAJ&pg=PA164#v=onepage|archive-date=7 November 2017|isbn=9781439879191}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Warner RR|title=Sex change and the size-advantage model|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1988-06_3_6/page/133|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=3|issue=6|pages=133–6|date=June 1988|pmid=21227182|doi=10.1016/0169-5347(88)90176-0}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Ghiselin MT|title=The evolution of hermaphroditism among animals|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1969-06_44_2/page/189|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=44|issue=2|pages=189–208|date=June 1969|pmid=4901396|doi=10.1086/406066|s2cid=38139187}}</ref> == نباتات == هرمافروډایټ په بوتاني یا بوټي پېژندنه کې هغه ګل ته ویل کېږي چې هم نرینه (ګرده تولیدوونکې) برخې لري او هم ښځینه (تخمې تولیدوونکې) برخې لري.<ref>{{Cite book|last=Soni|first=N. K.|url=https://books.google.com/books?id=RvBe_bCQAukC&q=hermaphrodite+or+bisexual+flower&pg=PA87|title=Fundamentals Of Botany|date=2010-04-01|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-068177-4|pages=87|language=en}}</ref> === مانوسي === هغه ګل لرونکې نباتي نوعې چې په ورته فرد کې جلا جلا نرینه او ښځینه ګلونه لري، مانوسي بلل کېږي. نباتي مانوسي عموماً هرمافروډایټ دي، ځکه چې هم نرینه ګامېټونه تولیدوي او هم ښځینه تولیدوي. له دې سره سره، منفرد ګلونه ځکه هرمافروډایټ نه دي چې یوازې یو جنس لري. مانوسي یوازې په شاوخوا ۷ سلنه انجیوسپرم نوعو کې رامنځته کېږي. غوټۍ نیوونکي نباتات یا مخروطونه کابو ټول مانوسي دي، خو ۶۵ سلنه جیمنوسپرم نوعې بیا ډایشس دي. ځینې نباتات کولای شي د خپل ژوند په اوږدو کې خپل جنسیت بدل کړي. دغه پروسه متسلسل هرمافروډایټېزم بلل کېږي.<ref>{{Cite book|last=Glover|first=Beverley|url=https://books.google.com/books?id=uXMVDAAAQBAJ&q=Monoecy&pg=PA139|title=Understanding Flowers and Flowering Second Edition|date=February 2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-966159-6|pages=138–139|language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=17 February 2004 |title=Plant Reproductive Systems |url=http://www.geocities.com/we_evolve/Plants/breeding_sys.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091022174814/http://geocities.com/we_evolve/Plants/breeding_sys.html |archive-date=2009-10-22 |access-date=12 September 2009 |work=Evolution and the Origins of Life |publisher=Geocities.com |vauthors=Molnar S}}</ref><ref name="Walas">{{cite journal|vauthors=Walas Ł, Mandryk W, Thomas PA, Tyrała-Wierucka Ż, Iszkuło G|date=2018|title=Sexual systems in gymnosperms: A review|journal=Basic and Applied Ecology|volume=31|pages=1–9|doi=10.1016/j.baae.2018.05.009|s2cid=90740232|url=http://eprints.keele.ac.uk/4961/1/29052018_1-s2.0-S1439179117304498-main.pdf|access-date=2022-09-18|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127084144/https://eprints.keele.ac.uk/4961/1/29052018_1-s2.0-S1439179117304498-main.pdf|url-status=dead}}</ref> === انډرومانوسي === په انډرومانوسي نوعو کې ګلان بشپړ (هرمافروډایټ) ګلونه او له یو بله داسې جلا ګلونه تولیدوي چې د نرینه په څېر عمل کوي خو د ښځینه په څېر عقیم یا شنډ دي. انډرومانوسي د ګل لرونکو نباتاتو په شاوخوا ۴۰۰۰ نوعو کې موجود دي (چې د ګل لرونکو نباتاتو ۲ سلنه کېږي).<ref>{{cite journal|vauthors=Vallejo-Marín M, Rausher MD|title=The role of male flowers in andromonoecious species: energetic costs and siring success in Solanum carolinense L|url=https://archive.org/details/sim_evolution_2007-02_61_2/page/404|journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution|volume=61|issue=2|pages=404–12|date=February 2007|pmid=17348949|doi=10.1111/j.1558-5646.2007.00031.x|s2cid=781464}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kouonon LC, Jacquemart AL, Bi AI, Bertin P, Baudoin JP, Dje Y|title=Reproductive biology of the andromonoecious Cucumis melo subsp. agrestis (Cucurbitaceae)|journal=Annals of Botany|volume=104|issue=6|pages=1129–39|date=November 2009|pmid=19671577|pmc=2766191|doi=10.1093/aob/mcp196}}</ref> == انسانانو ته د دې اصطلاح کارېدنه == له تاریخي پلوه هرمافروډایټ اصطلاح په قانون کې هغو کسانو ته کارول کېده چې جنسیت یې په شک کې و. «ډیکریټم ګاټیاني» په دوولسمه پېړۍ کې وویل: "دا چې هرمافروډایټ د وصیت‌لیک شاهد کېدای شي که نه، په دې پورې اړه لري چې کوم جنسیت یې غالب دی". په همدې توګه په اوولسمه پېړۍ کې انګرېز حقوق‌پوه او قاضي «اډوارډ کوک» د انګلستان د قوانینو په انستېتیوت کې د میراث د قوانینو په اړه ولیکل: "هر وارث یا نر دی، یا ښځه ده او یا هم هرمافروډایټ دی چې هم مذکر یا نرینه او هم مؤنث یا ښځینه وي. او هرمافروډایټ (چې انډروجینوس هم بلل کېږي) وارث کېدای شي، هر جنسیت یې چې غالب وي هماغه ته په کتو سره به یا د نرینه په ډول او یا هم د ښځینه په ډول وارث کېږي".<ref>Decretum Gratiani, C. 4, q. 2 et 3, c. 3</ref><ref>{{cite web |date=February 5, 2009 |title=Decretum Gratiani (Kirchenrechtssammlung) |url=http://geschichte.digitale-sammlungen.de/decretum-gratiani/kapitel/dc_chapter_1_1585 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220084841/http://geschichte.digitale-sammlungen.de/decretum-gratiani/kapitel/dc_chapter_1_1585 |archive-date=December 20, 2016 |work=Bayerische StaatsBibliothek ([[Bavarian State Library]])}}</ref><ref>[[Edward Coke|E Coke]], The First Part of the Institutes of the Laws of England, Institutes 8.a. (1st Am. Ed. 1812).</ref><ref>{{Cite journal|volume=41|vauthors=Greenberg J|title=Defining Male and Female: Intersexuality and the Collision Between Law and Biology|url=https://archive.org/details/sim_arizona-law-review_summer-1999_41_2/page/277|journal=Arizona Law Review|date=1999|ssrn=896307|pages=277–278}}</ref> د ویکتوریا په دوره کې لیکوالانو او ډاکټرانو هڅه وکړه تر څو څرګنده کړي چې ایا انسانان هرمافروډایټ کېدای شي که نه او دغې اصطلاح ته یې یو دقیق بیولوژيکي تعریف هم رامنځته کړ. له هغې دورې راهیسې د یوویشتمې پېړۍ تر لومړیو پورې هغه انټرسېکس یا جنسیت‌منځي اشخاص هرمافروډایټ بلل کېدل چې د جنسي غدو نسج به یې د بیضو او تخمدان نسجونه لرل. که بېرونی اړخ (فنوټایپ) به یې د جنسي غدو له معمول جنسیت سره توپير درلود، نیمه یا داخلي هرمافروډایټ بلل کېدل. دغه ژبه د ناسمو تصوراتو، له دغو اصطلاحاتو سره د اړوندو ناوړه معناوو او د جینیټیک له مخې په نوم اېښودنو کې د بدلون له امله له منځه تللې ده.<ref>{{Cite book|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-9155-7|vauthors=Reis E|title=Bodies in Doubt: an American History of Intersex|url=https://archive.org/details/bodiesindoubtame0000reis|location=Baltimore|pages=[https://archive.org/details/bodiesindoubtame0000reis/page/55 55]–81|date=2009}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Dreger AD, Chase C, Sousa A, Gruppuso PA, Frader J|title=Changing the nomenclature/taxonomy for intersex: a scientific and clinical rationale|journal=Journal of Pediatric Endocrinology & Metabolism|volume=18|issue=8|pages=729–33|date=August 2005|pmid=16200837|doi=10.1515/JPEM.2005.18.8.729|url=http://www.aissg.org/PDFs/Dreger-Nomenclature-2005.PDF|access-date=27 July 2016|url-status=dead|s2cid=39459050|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220154642/http://www.aissg.org/PDFs/Dreger-Nomenclature-2005.PDF|archive-date=20 December 2016|archivedate=20 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220154642/http://www.aissg.org/PDFs/Dreger-Nomenclature-2005.PDF}}</ref><ref name="davis-dsd">{{Cite journal|url=http://www.emeraldinsight.com/books.htm?chapterid=1943090|vauthors=Georgiann D|author-link=Georgiann Davis|date=2011|title=DSD is a Perfectly Fine Term": Reasserting Medical Authority through a Shift in Intersex Terminology|veditors=McGann PJ, Hutson DJ|journal=Sociology of Diagnosis (Advances in Medical Sociology)|series=Advances in Medical Sociology|volume=12|pages=155–182|doi=10.1108/S1057-6290(2011)0000012012|isbn=978-0-85724-575-5}}</ref><ref name="morgan-name">{{cite journal|year=2011|title=The Intersex Enchiridion: Naming and Knowledge in the Clinic|journal=Somatechnics|volume=1|issue=2|pages=87–114|doi=10.3366/soma.2011.0026|vauthors=Holmes M|author-link=Morgan Holmes}}</ref><ref name="darlington2017">{{Citation|title=Darlington Statement|date=March 2017|url=https://oii.org.au/darlington-statement/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322204013/https://oii.org.au/darlington-statement/|access-date=March 21, 2017|archive-date=2017-03-22|author1-link=Androgen Insensitivity Syndrome Support Group Australia|author2-link=Intersex Trust Aotearoa New Zealand|author3-link=Organisation Intersex International Australia|author6-link=Tony Briffa (politician)|author7-link=Morgan Carpenter|vauthors=((Androgen Insensitivity Support Syndrome Support Group Australia)), ((Intersex Trust Aotearoa New Zealand)), ((Organisation Intersex International Australia)), Black E, Bond K, Briffa T, Carpenter M, Morgan, Cody C, David A, Driver B, Hannaford C, Harlow E, Hart B, Hart P, Leckey D, Lum S, Mitchell MB, Nyhuis E, O'Callaghan B, Perrin S, Smith C, Williams T, Yang I, Yovanovic|author17-link=Mani Mitchell|first24=Georgie|author14-link=Phoebe Hart|author13-link=Bonnie Hart|url-status=dead}}</ref> == تکامل == انیسوګامي تکامل ښايي د هم‌مهاله هرمافروډایټېزم او متسلسل هرمافروډایټېزم له تکامل سره مرسته کړې وي، خو له ۲۰۱۶ کال راهیسې مشخصه نه ده چې ایا انیسوګامي تکامل لومړی هرمافروډایټېزم رامنځته کړ او که ګونوکورېزم. ښايي هرمافروډایټېزم له ګونوکورېزم څخه تکامل کړی وي یا هم برعکس وي. د تکامل په اړه یې ډېری څېړنې پر نباتاتو متمرکزې دي او په حیواناتو کې یې تکامل تر ۲۰۱۷ کال پورې نامشخص دی.<ref>{{Cite journal|last=Schärer|first=Lukas|date=2017|title=The varied ways of being male and female|journal=Molecular Reproduction and Development|language=en|volume=84|issue=2|pages=94–104|doi=10.1002/mrd.22775|pmid=28032683|issn=1098-2795|doi-access=free}}</ref><ref name=":03">{{cite book|last=Kliman|first=Richard|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Evolutionary_Biology/_r4OCAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0&kptab=overview|title=Encyclopedia of Evolutionary Biology|date=2016|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-800426-5|volume=2|location=|pages=212–224|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205920/https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Evolutionary_Biology/_r4OCAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0&kptab=overview|archive-date=2021-05-06|url-status=bot: unknown|تاريخ الوصول=2022-09-18}}</ref><ref name=":3">{{cite journal|vauthors=Sasson DA, Ryan JF|date=December 2017|title=A reconstruction of sexual modes throughout animal evolution|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=17|issue=1|pages=242|doi=10.1186/s12862-017-1071-3|pmc=5717846|pmid=29207942}}</ref> هم‌مهاله هرمافروډايټېزم چې په انحصاري ډول د ځاني القاح له لارې مثل تولیدوي، څو څو ځله یې په نباتاتو او حیواناتو کې تکامل کړی دی، خو ښايي له تکاملي پلوه ډېر وخت دوام ونه‌کړي.<ref name=":15">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0rWZDwAAQBAJ&q=sexual+system|title=Transitions Between Sexual Systems: Understanding the Mechanisms of, and Pathways Between, Dioecy, Hermaphroditism and Other Sexual Systems|vauthors=Leonard JL|date=2019-05-21|publisher=Springer|isbn=978-3-319-94139-4|pages=|language=en}}</ref> == سرچينې == 4uhuvsb0h3lcsjldyrju1e5vhbv7l85 انکوجینومیک 0 64402 368941 368019 2026-09-09T18:23:13Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368941 wikitext text/x-wiki '''انکوجینومیک''' د جینومیک یوه فرعي څانګه ده چې د سرطان اړوند جینونه مشخصوي. دغه څانګه په سرطان کې پر جینوميک، ایپي‌جیینومیک او ټرانسکرېپټ بدلونونو متمرکزه ده. سرطان یوه جینیټیکي ناروغي ده چې د ډي.اېن.اې د بدلونونو او ایپي‌جنیټیکو بدلونونو د راټولېدو له امله رامنځته کېږي او د حجرو د غیر نارمل ودې او نیوپلاسم د رامنځته کېدو لامل کېږي. د انکوجینومک موخه دا ده چې نوي انکوجینونه یا د تومور داسې سرکوبوونکي جینونه وپېژني چې ښايي د سرطان په تشخیص کې نوي لیدلوري وړاندې کړي، د سرطانونو کلینیکي پایلې اټکل کړي او د سرطاني درملنو لپاره نوې موخې وړاندې کړي. د «ګلیویک»، «هیرسیپټین» او «اواسټین» په څېر د سرطان د ځینو درملنو بریالیتوب انکوجینومیک ته هیله ډېره کړې ده چې د سرطان په درملنه کې به نوي پرمختګونه رامنځته کړي.<ref name="Strausberg2004">{{cite journal|vauthors=Strausberg RL, Simpson AJ, Old LJ, Riggins GJ|title=Oncogenomics and the development of new cancer therapies|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-05-27_429_6990/page/469|journal=Nature|volume=429|issue=6990|pages=469–74|date=May 2004|pmid=15164073|doi=10.1038/nature02627|bibcode=2004Natur.429..469S|s2cid=37628107}}</ref> انکوجینومیک نه یوازې پر هغو جینیټيکي میکانیزمونو د پوهېدو په لټه کې دی چې د سرطان د راپيدا کېدو یا پرمختګ لامل کېږي، بلکې د سرطان داسې درملنه هدف ګرځوي چې په شخص پورې مختصه وي. سرطان د ډي.اېن.اې د بدلونونو او ایپي‌جینیټیک بدلونونو له امله رامنځته کېږي. که په هر ناروغ کې دغه بدلونونه هدف وګرځول شي، ښايي د درملنې ګټورتیا یا مؤثریت ورسره زیات شي. د انسان د جینوم د پروژې بشپړېدو له انکوجینوميک څانګې سره مرسته وکړه او د سرطاني غدو یا انکوجینونو په موندلو کې یې د څېړونکو وړتیا زیاته کړه. د تسلسل موندنې ټکنالوژۍ او د مېتلېشن د پروفیل کولو نړیوال تخنیکونه د انکوجینومیک په څېړنو کې کارول شوي دي. == تاریخچه == د جینومیک دوره په ۱۹۹۰یمه لسیزه کې د ډېرو ارګانېزمونو یا موجوداتو د ډي.اېن.اې د تسلسل په تولید سره پیل شوه. په ۲۱مه پېړۍ کې د انسان د جینوم د پروژې بشپړېدو د کارندو جینومیکو څېړنو او د سرطاني غدو د جینومونو د څېړنې زمینه برابره کړه. د انکوجینومیک اصلي تمرکز پر سرطان دی. د ایپي‌جینومیک دوره د ۲۰۰۰ کال په شاوخوا کې پیل شوه. د ایپي‌جینیټیک بدلون یوه لویه سرچینه د جینونو په پروموټور برخه کې د سي.پي.جي مېتلېشن ايپي‌جینیټکي بدلونونه دي. په دې وروستیو کې ځينې رامنځته شوي مېتودونه کولای شي په سرطانونو کې د ډي.اېن.اې د مېتلېشن وضعیت د طبیعي نسجونو په مقابل کې وارزوي.<ref name="pmid17158741">{{cite journal|author-link3=Stephen B. Baylin|vauthors=Ting AH, McGarvey KM, Baylin SB|title=The cancer epigenome--components and functional correlates|journal=Genes Dev.|volume=20|issue=23|pages=3215–31|year=2006|pmid=17158741|doi=10.1101/gad.1464906|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid17320506">{{cite journal|vauthors=Jones PA, Baylin SB|title=The epigenomics of cancer|journal=Cell|volume=128|issue=4|pages=683–92|year=2007|pmid=17320506|pmc=3894624|doi=10.1016/j.cell.2007.01.029}}</ref><ref name="pmid25448294">{{cite journal|vauthors=Li D, Zhang B, Xing X, Wang T|title=Combining MeDIP-seq and MRE-seq to investigate genome-wide CpG methylation|journal=Methods|volume=72|pages=29–40|year=2015|pmid=25448294|pmc=4300244|doi=10.1016/j.ymeth.2014.10.032}}</ref><ref name="pmid27493446">{{cite journal|vauthors=Wei J, Li G, Dang S, Zhou Y, Zeng K, Liu M|title=Discovery and Validation of Hypermethylated Markers for Colorectal Cancer|journal=Dis. Markers|volume=2016|pages=2192853|year=2016|pmid=27493446|pmc=4963574|doi=10.1155/2016/2192853|doi-access=free}}</ref> د سرطان د ټولو جینومونو تسلسل موندنې ته لاسرسی د سرطان (یا سرطاني جینوم) د څېړنې لپاره مهم دی، ځکه چې: * بدلونونه د سرطان د پیل اصلي لامل دی چې د تومور فینوټایپ مشخصوي. * له ورته ناروغ څخه د سرطان او نورمالو نسجونو بېلګو ته لاسرسی او دا حقیقت چې د سرطان ډېری بدلونونه سوماتیک یا بدني پېښې څرګندوي، د سرطان د ځانګړو بدلونونو د پېژندنې شونتیا برابروي. * سرطاني بدلونونه ټولیز دي او کله ناکله د ناروغۍ په پړاو پورې اړه لري. مېټاسټاز او د درملو مقاومت د توپیر وړ دي.<ref name="overview">{{cite journal|vauthors=Strausberg RL, Simpson AJ|title=Whole-genome cancer analysis as an approach to deeper understanding of tumour biology|journal=Br. J. Cancer|volume=102|issue=2|pages=243–8|date=January 2010|pmid=20029419|pmc=2816661|doi=10.1038/sj.bjc.6605497}}</ref> د مېتلېشن پروفایل کولو ته لاسرسی د سرطاني څېړنې لپاره مهم دی، ځکه چې: * ایپي‌جینومیک محرکونه له میوټېشن محرکونو سره یوځای د سرطان د بیړنیو لاملونو په توګه عمل کولی شي. <ref name="pmid235395942">{{cite journal|vauthors=Vogelstein B, Papadopoulos N, Velculescu VE, Zhou S, Diaz LA, Kinzler KW|title=Cancer genome landscapes|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-03-29_339_6127/page/n71|journal=Science|volume=339|issue=6127|pages=1546–58|year=2013|pmid=23539594|pmc=3749880|doi=10.1126/science.1235122|bibcode=2013Sci...339.1546V}}</ref> * سرطاني بدلونونه ټولیز دي او کله ناکله د ناروغۍ په پړاو یا مرحله پورې اړه لري.<ref name="pmid24793120">{{cite journal|vauthors=Luo Y, Wong CJ, Kaz AM, Dzieciatkowski S, Carter KT, Morris SM, Wang J, Willis JE, Makar KW, Ulrich CM, Lutterbaugh JD, Shrubsole MJ, Zheng W, Markowitz SD, Grady WM|title=Differences in DNA methylation signatures reveal multiple pathways of progression from adenoma to colorectal cancer|journal=Gastroenterology|volume=147|issue=2|pages=418–29.e8|year=2014|pmid=24793120|pmc=4107146|doi=10.1053/j.gastro.2014.04.039}}</ref> == پرتلیز انکوجینومیک == په پرتلیز انکوجینومیک کې د نوعو پرتلنه د سرطاني حجرو د پېژندلو لپاره کارول کېږي. په دې څېړنه کې د موږکانو په څېر په ماډل [هغه ژوندي موجودات چې طبي څېړنې پرې کېږي] ژوندیو موجوداتو کې د سرطاني جینومونو، کاپي کوونکو او پروټومونو څېړنه شامله ده؛ د دې تر څنګ احتمالي سرطاني حجرې پېژني او د انساني سرطان بېلګو ته یې راجع کوي تر څو وګوري چې ایا د دغو سرطاني حجرو همولوګونه د انساني سرطانونو په رامنځته کېدو کې مهم دي که نه. د موږک په ماډلونو کې جنیټيکي بدلونونه د انسان په سرطان کې موندل شویو بدلونونو ته ورته دي. دغه ماډلونه د میوټیجینیزیز د ځای پر ځای کولو محرکونو ته د ورته مېتودونو یا د سرطاني حجرو په کرلو سره رامنځته کېږي. == د جین کورنۍ == د جین د کورنیو تحلیل وښوده چې د ورته کورنۍ جینونه یو ډول دندې لري، لکه څرنګه یې چې د کودېنګ د ورته سلسلو او پروټین ډومینونو په مرسته اټکل کېږي. دا ډول دوې ډلې د کنیاز کورنۍ دي چې پروټینونو ته د فاسفېټ ګروپونو په اضافه کولو او د فاسفېټ کورنۍ له پروټینونو څخه د فاسفېټ ګروپونو په لرې کولو کې رول لري. دا کورنۍ لومړی د حجرو د ودې یا مړینې او د حجروي سیګنالونو په لېږد کې د څرګند رول له امله وڅېړل شوې. په ځانګړې توګه څه باندې ۵۰ سلنه کولوریکټال سرطانونه په کیناز یا فاسفتاز جین کې بدلون راولي. فاسفاټیدیلینوزیټولډ ۳- کیناز جین د لیپیډ کینازونو لپاره کودېنګ کوي چې معمولاً د کولوریکټال، سینې، معدې، سږو او نور بېلابېل سرطانونه بدلوي. د درملو په مرسته درملنه کولی شي د PIK3CA مخنیوی وکړي. بله بېلګه د BRAF جین دی او دا له هغو لومړنیو جینونو څخه دی چې په میلانوما کې موجود دی. BRAF یو سیرین/تریونین کیناز کوډ کوي چې د RAS-RAF-MAPK د ودې د سېګنال ورکولو په مسیر کې رول لري. په BRAF کې بدلونونه د میلانوما په ۵۹ سلنه کې د فاسفوریلېشن او فعالیت لامل کېږي. تر BRAF مخکې د میلانوما د رامنځته کېدو جینيټيکي میکانېزم نامعلوم و او له همدې امله یې د ناروغانو لپاره تشخیص کمزوری و.<ref name="pmid11357143">{{cite journal|vauthors=Blume-Jensen P, Hunter T|title=Oncogenic kinase signalling|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-05-17_411_6835/page/355|journal=Nature|volume=411|issue=6835|pages=355–65|date=May 2001|pmid=11357143|doi=10.1038/35077225|bibcode=2001Natur.411..355B|s2cid=4428819}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bardelli A, etal|year=2003|title=Mutational analysis of the tyrosine kinome in colorectal cancers|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-05-09_300_5621/page/949|journal=Science|volume=300|issue=5621|pages=949|doi=10.1126/science.1082596|pmid=12738854|s2cid=85934154}}</ref><ref name="pmid15016963">{{cite journal|vauthors=[[Yardena Samuels|Samuels Y]], Wang Z, Bardelli A, Silliman N, Ptak J, Szabo S, Yan H, Gazdar A, Powell SM, Riggins GJ, Willson JK, Markowitz S, Kinzler KW, Vogelstein B, Velculescu VE|title=High frequency of mutations of the PIK3CA gene in human cancers|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-04-23_304_5670/page/554|journal=Science|volume=304|issue=5670|pages=554|date=April 2004|pmid=15016963|doi=10.1126/science.1096502|s2cid=10147415}}</ref><ref name="pmid12068308">{{cite journal|vauthors=Davies H, Bignell GR, Cox C, Stephens P, Edkins S, Clegg S, Teague J, Woffendin H, Garnett MJ, Bottomley W, Davis N, Dicks E, Ewing R, Floyd Y, Gray K, Hall S, Hawes R, Hughes J, Kosmidou V, Menzies A, Mould C, Parker A, Stevens C, Watt S, Hooper S, Wilson R, Jayatilake H, Gusterson BA, Cooper C, Shipley J, Hargrave D, Pritchard-Jones K, Maitland N, Chenevix-Trench G, Riggins GJ, Bigner DD, Palmieri G, Cossu A, Flanagan A, Nicholson A, Ho JW, Leung SY, Yuen ST, Weber BL, Seigler HF, Darrow TL, Paterson H, Marais R, Marshall CJ, Wooster R, Stratton MR, Futreal PA|display-authors=6|title=Mutations of the BRAF gene in human cancer|journal=Nature|volume=417|issue=6892|pages=949–54|date=June 2002|pmid=12068308|doi=10.1038/nature00766|url=http://eprints.gla.ac.uk/121/1/Davis%2CH_2002_pdf.pdf|bibcode=2002Natur.417..949D|s2cid=3071547}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Danson S.|author2=Lorigan P.|year=2005|title=Improving outcomes in advanced malignant melanoma - Update on systemic therapy|journal=Drugs|volume=65|issue=6|pages=733–743|doi=10.2165/00003495-200565060-00002|pmid=15819587|s2cid=46969987}}</ref> == سرچينې == 8s7mhp7zzps9u57qbgike08ybef7q3v ګيسولين 0 64691 368961 339928 2026-09-09T21:45:07Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368961 wikitext text/x-wiki ګيسولين يا پيټرول يو راڼه، له پيټروليمو څخه تر لاسه شوي اور اخيستونکي مايع دی، کوم چې په تر ډېره بريده په سپرغۍ چالانېدونکو داخلي سوځونکو ډېرو ماشینونو (چې د پيټرولو د ماشين په نوم هم پېژندل کېږي) کې د سون توکو په توګه کارول کېږي. دا عموماً له عضوي اجزاوو څخه جوړ وي چې د پتروليمو د جزيي تقطير څخه تر لاسه شوی وي او په ځينو زياتو شويو انواعو سره پیاوړی شوي وي. په منځنۍ کچه، د متحده ايالاتو تصفيه کونکې کارخونې له يو بيرل خامو تيلو څخه نږدې له نولس څخه تر شل ګيلنه ګيسولين تولیدوي؛ همدا راز له يوولس څخه تر ديارلس ګيلنو پورې تصفيه شوي سون توکي توليدوي چې ډېره برخه يې د ډيزلو د سون توکو په توګه پلورل کېږي او له درې څخه تر څلورو ګيلنو پورې جيټ سون توکي توليدوي. د توليد تناسب د تيلو په يوه تصفيه خونه کې د تصفيې تر پروسې او د خامو تيلو په پاکېدو پورې اړه لري. د تيلو بيرل د متحده ايالاتو دوه څلوېښت ګيلنه لري، کوم چې شا اوخوا ۱۵۹ ليتره يا پنځه دېرش امپيريل ګيلنه کېږي.<ref>{{cite web |title=Refining crude oil - U.S. Energy Information Administration (EIA) |url=https://www.eia.gov/energyexplained/oil-and-petroleum-products/refining-crude-oil.php#:~:text=On%20average%2C%20U.S.%20refineries%20produce%2C%20from%20a%2042-gallon,and%203%20to%204%20gallons%20of%20jet%20fuel}}</ref> د ډېر ژر اور اخيستلو په وړاندې د مقاومت لپاره د يو ځانګړي ګيسولين خصوصيات (کوم چې د يو بل سره د لګېدو لامل ګرځې او په متقابلو ماشينونو کې اغېزمنتيا کموي) د هغې په «اکټين» سره اندازه کېږي، کوم چې په بېلا بېلو درجو کې توليد کېدای شي. «ټيټرايتايل» سرپ او نورو سرپو مرکبات، کوم چې يو و خت په زياته کچه د «اکټين» د اندازه بندۍ د زياتولو لپاره کارېدل، اوس له هوايي چلند، په سرک د چلېدونکو وسايلو څخه بهر او د موترو د سياليو د کارونو څخه پرته نور نه کارول کېږي. د کيمياوي ثبات او د فعاليت د ځانګړتياوو د ښه کولو، د خرابيدو د مديريت او د سون توکو سيستم ته د پاکوالي ورکولو لپاره ډېر ځله په پيټرولو کې نور کيمياوي توکي هم اضافه کولای شي. شونې ده چې ګيسولين د اکسيجن لرونکي کيمياوي موادو لرونکي وي، لکه ايتانول، MTBE يا ETBE تر څو د هغې سوځول ښه شي.<ref>{{Cite web |title=Why small planes still use leaded fuel decades after phase-out in cars |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/leaded-gas-was-phased-out-25-years-ago-why-are-n1264970 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213708/https://www.nbcnews.com/business/business-news/leaded-gas-was-phased-out-25-years-ago-why-are-n1264970 |archive-date=2 June 2021 |access-date=2 June 2021 |website=[[NBC News]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Race Fuel 101: Lead and Leaded Racing Fuels |url=https://www.sunocoracefuels.com/tech-article/race-fuel-101-lead-leaded-racing-fuels#:~:text=For%20racing%20fuels%2C%20lead%20is,a%20very%20effective%20octane%20booster. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025013618/https://www.sunocoracefuels.com/tech-article/race-fuel-101-lead-leaded-racing-fuels#:~:text=For%20racing%20fuels%2C%20lead%20is,a%20very%20effective%20octane%20booster. |archive-date=25 October 2020 |access-date=July 30, 2020}}</ref> شونې ده چې ګيسولين په چاپېريال کې داخل شي (ناسوځېدلي)، د مايع او بخار په بڼه، د توليد، نقل او حمل او لېږد پر مهال د څڅېدو او سمبالښت څخه (لکه د زېرمه کونکو ټانکرونو څخه، د تلېدو پر مهال او داسې نور). د دا ډول څڅېدو د مديريت د هڅو د يوې بېلګې په توګه، تر ځمکې لاندې ډېرو زېرمه کوونکو ټانکرونو ته د داسې اقداماتو اړتیا وي چې دا ډول څڅېدل معلوم او مخنيوی يې وکړي. په ګيسولين کې معلوم د سرطان زېږونکي مواد شته. د يو ليتر (۰.۲۶ امريکايي ګيلن) ګيسولين سوځول شا اوخوا ۲.۳ کيلوګرامه (۵.۱ پاونډه) CO<sub>2</sub> خارجوي (کاربن ډای اکسايډ)، دا د شنې خونې ګاز دی چې د انسان په سبب د اقليم په بدلون کې ونډه لري.<ref>{{Cite web |date=13 October 2014 |title=Preventing and Detecting Underground Storage Tank (UST) Releases |url=https://www.epa.gov/ust/preventing-and-detecting-underground-storage-tank-ust-releases |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201210005946/https://www.epa.gov/ust/preventing-and-detecting-underground-storage-tank-ust-releases |archive-date=10 December 2020 |access-date=14 November 2018 |publisher=United States Environmental Protection Agency |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Evaluation of the Carcinogenicity of Unleaded Gasoline |url=http://cfpub.epa.gov/ncea/cfm/recordisplay.cfm?deid=36176#Download |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627032708/http://cfpub.epa.gov/ncea/cfm/recordisplay.cfm?deid=36176#Download |archive-date=27 June 2010 |work=epa.gov |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mehlman|first1=MA|date=1990|title=Dangerous properties of petroleum-refining products: carcinogenicity of motor fuels (gasoline).|journal=Teratogenesis, Carcinogenesis, and Mutagenesis|volume=10|issue=5|pages=399–408|doi=10.1002/tcm.1770100505|pmid=1981951}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Baumbach|first1=JI|last2=Sielemann|first2=S|last3=Xie|first3=Z|last4=Schmidt|first4=H|date=15 March 2003|title=Detection of the gasoline components methyl tert-butyl ether, benzene, toluene, and m-xylene using ion mobility spectrometers with a radioactive and UV ionization source.|url=https://archive.org/details/analytical-chemistry_2003-03-15_75_6/page/1483|journal=Analytical Chemistry|volume=75|issue=6|pages=1483–90|doi=10.1021/ac020342i|pmid=12659213}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 March 2008 |title=Releases or emission of CO2 per Liter of fuel (Gasoline, Diesel, LPG) |url=https://www.econology.info/Emissions-co2-liter-fuel-gasoline-or-diesel-gpl/#:~:text=One%20liter%20of%20gasoline%20that%20weighs%200%2C74%20kg,8%20%2B%202%29%20%3D%20114%20grams%20%2F%20mole |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801054030/https://www.econology.info/Emissions-co2-liter-fuel-gasoline-or-diesel-gpl/#:~:text=One%20liter%20of%20gasoline%20that%20weighs%200%2C74%20kg,8%20%2B%202%29%20%3D%20114%20grams%20%2F%20mole |archive-date=1 August 2021 |access-date=30 July 2021}}</ref><ref>{{cite journal|title=Global Climate Change: Vital Signs of the Planet|url=https://climate.nasa.gov/|url-status=live|publisher=NASA|doi=10.1088/1748-9326/8/2/024024|s2cid=250675802|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411121502/https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/8/2/024024|archive-date=11 April 2019|access-date=16 September 2021}}</ref> == ارپوهنه == ګيسولين يو امریکایي ټکی دی چې د موترو لپاره د سون توکو ښودنه کوي. د دې اصطلاح په اړه باور کېږي چې د سوداګريزې نښې «Cazeline» يا «Gazeline» څخه په اغېز جوړ شوی، کوم نوم چې د برتانوي خپرونکي، د کافي سوداګر او ټولنيز فعال «جان کيسل» له نوم څخه اخيستل شوی دی. د ۱۸۶۲ز کال د نومبر په اوه وېشتمه نېټه، کيسل د «ټايمز اف لندن» په نشريه کې يو اعلان ورکړ:<blockquote>د کازيلين تيلو نښه، خوندي، اقتصادي او په زړه پورې [...] ټولې هغه اړتياوې لري، کومې چې د پياوړې مصنوعي رڼا د وسيلې په توګه د اوږدې مودې څخه مطلوبې دي.<ref name="The etymology of gasoline">{{cite web |title=The etymology of gasoline |url=http://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/the-origin-of-gasoline/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729091400/http://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/the-origin-of-gasoline/ |archive-date=29 July 2017 |access-date=30 July 2017 |website=[[Oxford English Dictionary]] |df=dmy-all}}</ref></blockquote>د ا د دې ټکي تر ټولو لومړی موندل شوی استعمال دی. «کيسل» خبر شو چې په «ډبلين» کې د «سيمويل بايډ» په نوم يو دوکاندار جعلي کيزلين پلورل، نو هغه ته يې لیک واستاوه او له هغه يې وغوښتل چې خپل کار بند کړي. «بايډ» هغه ته ځواب ونه وايه او يواځې د دې ټکي د (C)  توری يې په (G) بدل کړ، په دې ډول يې نوی ټکی يعنې «gazeline» جوړ کړ. د انګريزۍ اکسفرډ قاموس د خپل لومړي ثبت شوي استعمال تاريخ ۱۸۶۳ز کال ښودلی، کله چې دا ټکی د «gasolene» په توګه ليکل کېدو. د «gasoline» اصطلاح په لومړي ځل په شمالي امريکا کې په ۱۸۶۴ز کال کې وکارول شوه.<ref>See: * [https://web.archive.org/web/20180112054147/https://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/11/the-origin-of-gasoline/ Oxford Dictionaries (blog): The etymology of gasoline] * 38th Congress. Sessions I. Chapter 173: An Act to provide Internal Revenue to support the Government, to pay Interest on the Public Debt, and for other Purposes, 1864, p. 265. " … ; ''And provided, also,'' That naphtha of specific gravity exceeding eighty degrees, according to Baume's hydrometer, and of the kind usually known as gasoline, shall be subject to a tax of five per centum ad valorem." See [https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/38th-congress/session-1/c38s1ch173.pdf Library of Congress (US)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113081507/https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/38th-congress/session-1/c38s1ch173.pdf|date=13 November 2018}} * See also: Stevens, Levi, [http://pdfpiw.uspto.gov/.piw?docid=00045568&PageNum=1&IDKey=16AA8FEE495E "Improved apparatus for vaporizing and aerating volatile hydrocarbon,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827075312/http://pdfpiw.uspto.gov/.piw?docid=00045568&PageNum=1&IDKey=16AA8FEE495E|date=27 August 2018}} U.S. Patent no. 45,568 (issued: 20 December 1864). From p. 2 of the text: "One of the products obtained from the distillation of petroleum is a colorless liquid having an ethereal odor and being the lightest in specific gravity of all known liquids. This material is known now in commerce by the term "gasoline." "</ref><ref name="The etymology of gasoline2">{{cite web |title=The etymology of gasoline |url=http://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/the-origin-of-gasoline/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729091400/http://blog.oxforddictionaries.com/2012/04/the-origin-of-gasoline/ |archive-date=29 July 2017 |access-date=30 July 2017 |website=[[Oxford English Dictionary]] |df=dmy-all}}</ref> په ډېرو ټولګټو هېوادونو کې (له [[کاناډا]] پرته)، دې توليداتو ته د ګيسولين پر ځای پيټرول وايي. د پيټروليم ټکی چې په اصل کې د کاني تيلو د بېلا بېلو ډولونو لپاره استعمالېږي او لفظي معنا يې «راک ايل» (خام تيل) ده، د منځنيو پېړيو د لاتيني ژبې له پيټروليم ټکي څخه اخيستل شوی دی (petra ډبره او oleum تيل). پيټرول شا اوخوا ۱۸۷۰ز کال کې د يو محصول د نوم په توګه استعمالېدونکی ټکی و، دا د برتانوي عمده فروش «کارليس، کاپيل» او «ليونارډ» له خوا د پلورل کېدونکو تصفيه شويو کاني تيلو د تولیداتو د نوم په توګه کارول شوی دی، کوم چې دا د مايع په توګه بازار ته وړاندې کړی و. کله چې دې محصولاتو وروسته د موټرو د سون توکو په توګه نوی استعمال وموند، د «ګوټليب ډيملر» يو ملګري «فريډري سمنز» د «کارليس» څښتن «جان ليونارډ» ته مشوره وکړه چې د پټرول په نوم د سوداګرۍ نښه ثبت کړي، خو تر هغه وخته دا ټکی له پخوا څخه په عام ډول استعمالېدو، شونې ده چې د فرانسوي ټکي « pétrole» څخه اخيستل شوی وي او ثبت ته یې اجازه ورنه کړل شوه، ځکه چې دې ټکي عامه معنا درلوده؛ کارليس اوس هم د دې محصول د نوم په توګه د پيټرول د ا ستعمال څخه د دفاع وړتيا درلوده، ځکه هغه دا محصول په همدې نوم د څو کلونو لپاره پلورلی و. «کارليس» د دې محصول لپاره يو شمېر نور بديل نومونه ثبت کړل، خو پيټرول له دې سره سره په برتانوي ټولګټو هېوادونو کې د سون توکو لپاره يوه عامه اصطلاح ګرځېدلې وه.<ref>[https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum "petroleum"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516164428/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=petroleum|date=16 May 2020}}, in the American Heritage Dictionary</ref><ref>Medieval Latin: literally, rock oil = Latin petr(a) rock (< Greek pétra) + oleum oil {{cite dictionary|title=Petroleum|dictionary=The Free Dictionary|url=http://www.thefreedictionary.com/petroleum|access-date=16 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110024856/http://www.thefreedictionary.com/petroleum|archive-date=10 January 2017|url-status=live}}</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20110628204613/http://vintagegarage.co.uk/histories/carless%20capel%20%26%20leonard.htm Carless, Capel & Leonard]", vintagegarage.co.uk, accessed 5 August 2012</ref><ref>"[http://www.nationalarchives.gov.uk/a2a/records.aspx?cat=084-dbccl&cid=0#0 Carless, Capel and Leonard Ltd Records: Administrative History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629214535/http://www.nationalarchives.gov.uk/a2a/records.aspx?cat=084-dbccl&cid=0|date=29 June 2013}}", The National Archives, accessed 5 August 2012</ref><ref name="oed2">'''gasoline,''' ''n.'', and '''gasoline,''' ''n.,'' Oxford English Dictionary online edition</ref><ref name="etymonline2">{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=gasoline |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060109025338/http://www.etymonline.com/index.php?search=gasoline |archive-date=9 January 2006 |work=etymonline.com |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hincks|first=Ron|year=2004|title=Our Motoring Heritage: gasoline & Oil|journal=Chrysler Collector|issue=154|pages=16–20}}</ref> په اصل کې برتانوي تصفیه کونکو د «موټر سپريټ» (خوځښتي روح) نوم د موټرو د سون توکو لپاره د عام نوم په توګه او د هوايي چلند  د ګيسولين لپاره د «ايوشيشين سپريټ» اصطلاحات کارول. کله چې په ۱۹۳۰ز لسيزه کې «کارليس» ته د پيټرول لپاره د سوداګرۍ نښې اجازه ورنه کړل شوه، نو د دې محصولاتو سيالان د ډېر مشهور نوم پيټرولو پر ولاړل. په هر حال، د «موټر سپريټ» اصطلاح له مخکې څخه قوانينو او اوصولو ته لاره موندلې وه، په همدې بنسټ دا اصطلاح د پيټرولو لپاره د يو رسمي کارېدونکي نوم په توګه پاتې شو. دا اصطلاح په نايجيريا کې ډېره عامه کارول کېږي، چېرته چې د پيټروليمو تر ټولو ستر شرکتونه خپلو محصولاتو ته د «پریميم موټر سپريټ» نوم اخلي. سره له دې چې پيټرولو په نايجيریايي انګليسي کې قدم ايښی دی، بيا هم د «پريميم موتر سپريټ» هغه رسمي نوم دی چې په علمي خپرونو، حکومتي راپورونو او ورځپاڼو کې کارول کېږي.<ref>{{cite news|last1=Kemp|first1=John|date=18 March 2017|title=India's thirst for gasoline helps spur global oil demand: Kemp|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/india-gasoline-kemp-idUSL5N16Q3EX|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830214917/https://www.reuters.com/article/india-gasoline-kemp-idUSL5N16Q3EX|archive-date=30 August 2017|quote=India's drivers used 500,000 barrels per day of motor spirit in the 12 months ending in February 2016, according to the Petroleum Planning and Analysis Cell of the Ministry of Petroleum.|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|author1=National Energy Advisory Committee (Australia)|url=https://books.google.com/books?id=x0ANAQAAIAAJ|title=Motor Spirit: Vehicle Emissions, Octane Ratings and Lead Additives: Further Examination, March 1981|publisher=Australian Government Publishing Service|year=1981|isbn=978-0-642-06672-5|page=11|language=en|quote=Based on estimated provided by the oil refining industry, the Department of National Development and Energy has estimated that the decision to reduce the RON of premium motor spirit from 98 to 97 has resulted in an annual saving equivalent to about 1.6 million barrels of crude oil.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217140909/https://books.google.com/books?id=x0ANAQAAIAAJ|archive-date=17 February 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Premium Motor Spirit |url=http://www.oandoplc.com/oando-marketing/products/premium-motor-spirits/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217070556/http://www.oandoplc.com/oando-marketing/products/premium-motor-spirits/ |archive-date=17 February 2017 |publisher=Oando PLC |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Udonwa|first1=N. E.|last2=Uko|first2=E. K.|last3=Ikpeme|first3=B. M.|last4=Ibanga|first4=I. A.|last5=Okon|first5=B. O.|date=2009|title=Exposure of Petrol Station Attendants and Auto Mechanics to Premium Motor Sprit Fumes in Calabar, Nigeria|journal=Journal of Environmental and Public Health|volume=2009|pages=281876|doi=10.1155/2009/281876|pmc=2778824|pmid=19936128|doi-access=free}}</ref> د پيټرول پر ځای د ګيسولين ټکي استعمال له شمالي امريکا څخه دباندې عام نه دی، سره له دې په اسپانوي او پرتګالي ژبو کې هم ګيسولين ټکی کارول کېږي.<ref>{{Cite web |title=Difference Between Gasoline and Petrol |url=https://www.differencebetween.com/difference-between-gasoline-and-vs-petrol/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515034738/https://www.differencebetween.com/difference-between-gasoline-and-vs-petrol/ |archive-date=15 May 2021 |access-date=2021-05-15 |website=Compare the Difference Between Similar Terms |language=en-US}}</ref> په ډېرو ژبو کې، د دې محصول نوم له «بنزين» څخه اخيستل شوی دی، لکه په فارسي او [[الماني ژبه]] کې Benzin يا په [[ايټالوي ژبه]] کې benzina؛ خو په ارجنټاين، يوراګوای او پيراګوای کې، په عامو خبرو کې کارېدونکی نوم «نفټا» د کيمياوي موادو «نيفتا» څخه اخيستل شوی دی.<ref>{{cite web |title=Nafta in English – Spanish to English Translation |url=http://www.spanishdict.com/translate/nafta |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206210120/http://www.spanishdict.com/translate/nafta |archive-date=6 February 2010 |work=SpanishDict |df=dmy-all}}</ref> ځينې ژبې، لکه فرانسوي او ايټالوي، همدا ټکي د ګيسولين لپاره کاروي، تر څو د ډيزلو سون توکو ته اشاره وکړي.<ref>{{cite web |title=Gasolio |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gasolio/ |access-date=18 March 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Gazole |url=http://dictionnaire.sensagent.leparisien.fr/gazole/fr-fr/ |access-date=18 March 2022}}</ref> == تاريخ == د داخلي احتراق لومړي ماشينونه چې د نقل او حمل په کارونو کې د استعمال لپاره وړ وو او د «اوټو اينجنز» په نوم پېژندل کېدل، د نولسمې پېړۍ په وروستۍ ربع کې په المان کې جوړ شوي وو. د دې لومړيو ماشينونو لپاره سون توکي په پرتليز ډول بې ثباته هايډرو کاربن و، کوم چې د ډبرو سکرو له ګاز څخه تر لاسه کېدل. د ۸۵ سانتيګراد (۱۸۵ فارنهايت) سره نژدې خوټکېدو له نقطې سره (n-octane نږدې په ۴۰ سانتيګراد (۱۴۰ فارنهايت) لوړه کچه کې خوټکېږی)، دا د ابتدايي کاربوريټرونو (بخار جوړونکو) لپاره ډېر مناسب وو. د «سپری نوزل» (هغه نلۍ چې مايع شیندي) کاربوريټرونو پرمختګ په بخار د ژر بدلېدونکو سون توکو څخه ګټې اخيستلو وړتيا پيدا کړه. د انجن په فعاليت کې د زيات ښه والي هڅې د لوړ تراکم په نسبت کې وشوې، خو له وخت مخکې د سون توکو چاودنې د دې لومړیو هڅو مخه ونيوله، کومې چاودنې چې د ټکر (ضربه) په نوم يادېږي. په ۱۸۹۱ز کال کې، د «شکوف کريکنګ» پروسه د نړۍ لومړۍ سوداګريزه طريقه شوه، کومې چې په خامو تيلو کې درانده هايډرو کاربن مات کړل، تر څو د ساده تقطير په پرتله د سپکو محصولاتو سلنه زياته کړي. == سرچينې == 43oi2qtbzpmz4kvrdwvph5y2bxujlq2 انټي اکسياډينټ 0 64998 368947 367943 2026-09-09T18:55:24Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368947 wikitext text/x-wiki انټي اکسياډينټ (د اکسيايډ کېدلو ضد مواد/له نورو موادو سره د اکسيجن د ترکيب ضد مواد) انټي اکسياډينټ هغه مرکبات دی چې د اکسياډ کېدو (له نورو موادو سره د اکسيجن د يو ځای کېدو) مخه نيسي، يو داسې کيمياوي غبرګون چې کولای شي ازاد راډيکالونه او ځنځيري غبرګونونه پيدا کړی، کوم چې د يو ژوندي موجود حجرې زيانمنولای شي. انټي اکسياډنټونه لکه «تيولس» يا «ايسکوربک اسيډ» (ويټامين سي) کولای شي د دې غبرګون مخه ونيسي. د اکسياډيټ کونکي فشار د انډول برابرولو لپاره،  ژوندي موجودات انټي اکسياډيټونه لري او توليد کولای يې شي، لکه ګلوټاتيون، مايکوتيول يا بيسيليتيول. يواځيني خوراکي انټي اکسياډ کونکي وټامين ای، سي او اي، دي. «انټي اکسياډينټ» اصطلاح د صنعتي کيمياوي موادو لپاره هم کارول کېږي، کوم چې د توليد پر مهال په مصنوعي ربڼ، پلاستيک او سون توکو کې د اکسياډ کېدو مخه نيسي، يا په خوراکونو او سينګار توکو کې د خوندي کونکو په توګه ګټه ځينې اخيستل کېږي.<ref name="Ullmann">{{cite encyclopedia|doi=10.1002/14356007.a16_719.pub2|chapter=Automotive Fuels|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|year=2007|vauthors=Dabelstein W, Reglitzky A, Schütze A, Reders K|isbn=978-3-527-30673-2|url=https://books.google.com/books?id=IY-YtwEACAAJ}}</ref> په داسې حال کې چې ميوې او سبزيجات د انټي اکسياډنټ وټامينونو څخه ډکې سرچينې دي او شونې ده چې د صحي خوراک برخه وي، خو د دې لپاره کوم څرګند ثبوت نه شته چې له بوټو څخه منځ ته راغليو خوراکونو استعمال په ځانګړي ډول په خوراکونو کې موجود انټي اکسياډنټ وټامينونو له امله روغتيا ته ګټه رسولای شي. د انټي اکسياډنټ په توګه بازار ته وړاندې کېدونکي غذايي مکمل درمل، په انسانانو کې د روغتيا د ښه کولو يا د ناروغيو د مخنيوي لپاره نه دي ښودل شوي. د يو شمېر څېړنو پر بنسټ، بيټا کيروټين، وټامين ای او وټامين اي غذايي مکمل درمل د مړينې په کچه يا د سرطان پر ګواښ کوم مثبت اغېز نه غورځوي. سربېره پر دې، سيلينيم يا وټامين اي په مرسته غذايي مرسته د زړه د ناروغۍ ګواښ نه کموي.<ref name="nih">{{Cite web |date=November 2013 |title=Antioxidants: In Depth |url=https://www.nccih.nih.gov/health/antioxidants-in-depth |access-date=April 17, 2021 |publisher=NCCIH |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud C|title=Meta-regression analyses, meta-analyses, and trial sequential analyses of the effects of supplementation with beta-carotene, vitamin A, and vitamin E singly or in different combinations on all-cause mortality: do we have evidence for lack of harm?|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=9|pages=e74558|year=2013|pmid=24040282|pmc=3765487|doi=10.1371/journal.pone.0074558|bibcode=2013PLoSO...874558B|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Abner EL, Schmitt FA, Mendiondo MS, Marcum JL, Kryscio RJ|title=Vitamin E and all-cause mortality: a meta-analysis|journal=Current Aging Science|volume=4|issue=2|pages=158–70|date=July 2011|pmid=21235492|pmc=4030744|doi=10.2174/1874609811104020158}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cortés-Jofré M, Rueda JR, Corsini-Muñoz G, Fonseca-Cortés C, Caraballoso M, Bonfill Cosp X|title=Drugs for preventing lung cancer in healthy people|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=10|pages=CD002141|year=2012|pmid=23076895|doi=10.1002/14651858.CD002141.pub2}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jiang L, Yang KH, Tian JH, Guan QL, Yao N, Cao N, Mi DH, Wu J, Ma B, Yang SH|title=Efficacy of antioxidant vitamins and selenium supplement in prostate cancer prevention: a meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Nutrition and Cancer|volume=62|issue=6|pages=719–27|year=2010|pmid=20661819|doi=10.1080/01635581.2010.494335|s2cid=13611123}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rees K, Hartley L, Day C, Flowers N, Clarke A, Stranges S|title=Selenium supplementation for the primary prevention of cardiovascular disease|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=1|issue=1|pages=CD009671|year=2013|pmid=23440843|doi=10.1002/14651858.CD009671.pub2|pmc=7433291|url=http://wrap.warwick.ac.uk/53654/1/WRAP_Clarke_CD009671.pdf|access-date=23 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812041745/http://wrap.warwick.ac.uk/53654/1/WRAP_Clarke_CD009671.pdf|archive-date=12 August 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Shekelle PG, Morton SC, Jungvig LK, Udani J, Spar M, Tu W, J Suttorp M, Coulter I, Newberry SJ, Hardy M|title=Effect of supplemental vitamin E for the prevention and treatment of cardiovascular disease|journal=Journal of General Internal Medicine|volume=19|issue=4|pages=380–9|date=April 2004|pmid=15061748|pmc=1492195|doi=10.1111/j.1525-1497.2004.30090.x}}</ref> == د روغتيا څېړنه == === له خوراک سره اړيکه === که څه هم د ښې روغتيا لپاره په خوراک کې د انټي اکسياډينټ وټامينونو يوه ټاکلې کچه اړينه وي، بيا هم په دې اړوند د پام وړ بحث شته چې ايا انټي اکسياډينټ څخه ډکو خوراکونو يا غذايي مکملو درملو کې د ناروغۍ ضد فعاليت موجود وي که نه. سربېره پر دې، که دا په رښتيا هم ګټور وي، خو بيا هم دا معلومه نه ده چې کوم انټي اکسياډنټونه په خوراک کې روغتيا ښه کونکي او په کومه کچه په عام خوراک کې له اندازې څخه زيات دي. يو شمېر لیکوالان په دې اټکل اختلاف لري چې انټي اکسياډينټ وټامينونه د مزمنو ناروغيو مخه نيولای شي او ځينو اعلان کړی ده چې دا اټکلونه ثابت شوي نه او ناسم دي. د «پوليفينول» ماده چې د معاينې به بوتل کې د انټي اکسياډينټ ځانګړتياوې لري، په بدن کې ناڅرګند انټي اکسياډينټ فعاليتونه دي، د کوم لامل چې د هضم کېدو له پروسې څخه وروسته په پراخه کچه د ميټابوليزم او ګټورتيا ډېر کم طبي ثبوت دی.<ref name="Stanner">{{cite journal|vauthors=Stanner SA, Hughes J, Kelly CN, Buttriss J|title=A review of the epidemiological evidence for the 'antioxidant hypothesis'|journal=Public Health Nutrition|volume=7|issue=3|pages=407–22|date=May 2004|pmid=15153272|doi=10.1079/PHN2003543|doi-access=free}}</ref><ref name="Shenkin">{{cite journal|vauthors=Shenkin A|title=The key role of micronutrients|url=https://archive.org/details/sim_clinical-nutrition_2006-02_25_1/page/n8|journal=Clinical Nutrition|volume=25|issue=1|pages=1–13|date=February 2006|pmid=16376462|doi=10.1016/j.clnu.2005.11.006}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Woodside JV, McCall D, McGartland C, Young IS|title=Micronutrients: dietary intake v. supplement use|journal=The Proceedings of the Nutrition Society|volume=64|issue=4|pages=543–53|date=November 2005|pmid=16313697|doi=10.1079/PNS2005464|doi-access=free}}</ref><ref>''[http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER Food, Nutrition, Physical Activity, and the Prevention of Cancer: a Global Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923214620/http://www.dietandcancerreport.org/?p=ER|date=23 September 2015}}''. [[World Cancer Research Fund]] (2007). {{ISBN|978-0-9722522-2-5}}.</ref><ref name="Hail">{{cite journal|vauthors=Hail N, Cortes M, Drake EN, Spallholz JE|title=Cancer chemoprevention: a radical perspective|journal=Free Radical Biology & Medicine|volume=45|issue=2|pages=97–110|date=July 2008|pmid=18454943|doi=10.1016/j.freeradbiomed.2008.04.004}}</ref><ref name="lpi">{{cite web |date=2016 |title=Flavonoids |url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/flavonoids |access-date=24 July 2016 |publisher=Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis}}</ref> === تعاملات === له انټي اکسياډينټ ځانګړتياوو سره عام درمل جوړول (او مکملې غذاګانې) په يو شمېر د سرطان ضد درملو او اشعاعي درملنې په ګټورتيا کې مداخله کولای شي.<ref name="Lemmo, W Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy 2014">{{cite journal|vauthors=Lemmo W|title=Potential interactions of prescription and over-the-counter medications having antioxidant capabilities with radiation and chemotherapy|journal=International Journal of Cancer|volume=137|issue=11|pages=2525–33|date=September 2014|pmid=25220632|doi=10.1002/ijc.29208|s2cid=205951215|doi-access=free}}</ref> === منفي اغېزې === په پرتليز ډول پياوړي کمونکي اسيدونه د هاضمې په دستګاه کې د غذايي معدنياتو، لکه [[وسپنه]] او زنک سره په نښلېدلو او له جذب کېدو سره د هغې په مخنيوي له غذاييت څخه خوندي کونکي اغېزې درلودلای شي. بېلګې يې اکساليک اسيډ، ټيننز او فايټک اسيد دي، کوم چې له بوټو څخه جوړو شويو غذاګانو کې زيات وي. په مخ پر وده هېوادونو کې، چېرته چې غوښه کمه خوړل کېږي او له لوبيا او د غلو دانو څخه جوړه شوې ډوډۍ زياته مصرفېږي، په دې سيمو کې کلشيم او وسپنې کمی غېر معمولي خبره نه ده. په هر حال، راټوکېدل، لندېدل، يا مايکروبيل تخمير دا ټولې کورنۍ لارې چارې دي، کوم چې د نا تصفيه شويو غلو فايټيټ او پوليفينول مواد کموي. د Fe, Zn او Ca په جذب کې زياتوالي خبرتيا په هغو بالغانو کې ورکړل شوې ده چې د ډيفايټينايزډ غلې دانې خوري، په مقابل کې يې هغه غلې دانې دي، په کومو کې چې د دوی اصلي فايټيټ موجود وي.<ref>{{cite journal|vauthors=Hurrell RF|title=Influence of vegetable protein sources on trace element and mineral bioavailability|journal=The Journal of Nutrition|volume=133|issue=9|pages=2973S–7S|date=September 2003|pmid=12949395|doi=10.1093/jn/133.9.2973S|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hunt JR|title=Bioavailability of iron, zinc, and other trace minerals from vegetarian diets|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=78|issue=3 Suppl|pages=633S–639S|date=September 2003|pmid=12936958|doi=10.1093/ajcn/78.3.633S|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hunt JR|title=Bioavailability of iron, zinc, and other trace minerals from vegetarian diets|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=78|issue=3 Suppl|pages=633S–639S|date=September 2003|pmid=12936958|doi=10.1093/ajcn/78.3.633S|doi-access=free}}</ref> {| class="wikitable" |'''خوراکونه''' |'''د شته اسيد کمول''' |- |کاکو لوبيا او چاکليټ، پالک، شلغم او روبرب<ref name="Mosha">{{cite journal|vauthors=Mosha TC, Gaga HE, Pace RD, Laswai HS, Mtebe K|title=Effect of blanching on the content of antinutritional factors in selected vegetables|url=https://archive.org/details/sim_plant-foods-for-human-nutrition-nl_1995-06_47_4/page/361|journal=Plant Foods for Human Nutrition|volume=47|issue=4|pages=361–7|date=June 1995|pmid=8577655|doi=10.1007/BF01088275|s2cid=1118651}}</ref> |اکساليک اسيد |- |ټولې غلې دانې، جوار، حبوبات<ref>{{cite journal|vauthors=Sandberg AS|title=Bioavailability of minerals in legumes|journal=The British Journal of Nutrition|volume=88 Suppl 3|issue=Suppl 3|pages=S281–5|date=December 2002|pmid=12498628|doi=10.1079/BJN/2002718|doi-access=free}}</ref> |فايټک اسيد |- |چای، لوبيا (مټر)، بند ګوپي (کرم)<ref name="Beecher">{{cite journal|vauthors=Beecher GR|title=Overview of dietary flavonoids: nomenclature, occurrence and intake|journal=The Journal of Nutrition|volume=133|issue=10|pages=3248S–3254S|date=October 2003|pmid=14519822|doi=10.1093/jn/133.10.3248S|doi-access=free}}</ref> |ټيننز |} شونې ده چې په زیاته کچه يو شمېر انټي اکسياډنټونه په اوږد مهال کې زيانمنې اغېزې ولري. د سږو د سرطان په ناروغيو اخته ناروغانو د «بيټا کيروټين» او «ريټينول» ګټورتيا ازموينې (CARET) له څېړنې معلومه شوې ده چې نشه کوونکو ته «بيټا کيروټين» او د وټامين ای لرونکي غذايي مکمل درمل ورکړل شوي چې په پايله کې يې د سږو د سرطان کچه زياته شوې ده. وروستيو مطالعاتو د دې منفي اغېزو تايید کړی دی. شونې ده چې دا زيانمنې اغېزې په نشه کوونکو کې ولیدل شي، لکه چې يو «ميټا» تحليل (د پخوانيو څېړنو د پايلو ارزول)، په کوم کې چې د نږدې ۲۳۰۰۰۰ ناروغانو معلومات شامل دي، څخه معلومه شوې چې β-carotene، وټامين ای او ويټامين اي غذايي مکمل درمل له زياتې شوې مړينې سره اړيکه لري، خو له وټامين سي څخه کوم ځانګړی اغېز نه دی ليدل شوی. کله چې د ټولو بې ترتيبه مديريت شويو مطالعو په يو ځای تحليل وکړای شو، نو د روغتيا هېڅ راز ګواښ ونه ليدل شو، خو هغه مهال د مړينې په کچه کې زياتوالی وليدل شو، کله چې يواځې د لوړ معيار او  کمو ګواښونو ازموينې په جلا جلا وکتل شوې. له دې امله چې د کمو ګواښ ازموينو ډيری يې يا خو د عمر خوړليو خلکو، يا د ناروغيو لرونکو خلکو سره سروکار لري، له همدې امله دا پايلې په عامو خلکو نه شي پلې کېدای. همدې لیکوالانو وروسته دا «ميټا» تحليل بيا تکرار او پراخه کړ او د پخوانيو پايلو تايید يې وکړ. دا دواړه خپرونې د يو شمېر پخوانيو ميټا تحليلونو سره مطابقت لري، په کومو کې چې داوړانديز هم شوی و چې د وټامين اي له غذايي مکملو درملو څخه د مړينې کچه لوړه شوې وه او دا چې انټي اکسياډينټ غذايي مکمل درملو د لويې کولمې د سرطان ګواښ لوړ کړی و. «بيټا کيروټين» د سږو په سرطان کې هم زياتوالی راوستلای شي. په ټوله کې، په انټي اکسياډنټ غذايي مکملو درملو شويو طبي تجربو ډېری برخه وايي چې يا خو د دې مصنوعاتو پر روغتېا هېڅ اغېز نه غورځي، يا دا چې دا په عمر خوړليو يا کمزورو خلکو کې د مړينې يو څه زياتوالي لامل ګرځي.<ref>{{cite journal|vauthors=Omenn GS, Goodman GE, Thornquist MD, Balmes J, Cullen MR, Glass A, Keogh JP, Meyskens FL, Valanis B, Williams JH, Barnhart S, Cherniack MG, Brodkin CA, Hammar S|title=Risk factors for lung cancer and for intervention effects in CARET, the Beta-Carotene and Retinol Efficacy Trial|journal=Journal of the National Cancer Institute|volume=88|issue=21|pages=1550–9|date=November 1996|pmid=8901853|doi=10.1093/jnci/88.21.1550|url=https://academic.oup.com/jnci/article-pdf/88/21/1550/7811338/88-21-1550.pdf|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Albanes D|title=Beta-carotene and lung cancer: a case study|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=69|issue=6|pages=1345S–50S|date=June 1999|pmid=10359235|doi=10.1093/ajcn/69.6.1345S|doi-access=free}}</ref><ref name="Bjelakovic">{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud LL, Simonetti RG, Gluud C|title=Mortality in randomized trials of antioxidant supplements for primary and secondary prevention: systematic review and meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_jama_2007-02-28_297_8/page/842|journal=JAMA|volume=297|issue=8|pages=842–57|date=February 2007|pmid=17327526|doi=10.1001/jama.297.8.842}}</ref><ref name="Bj2012">{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud LL, Simonetti RG, Gluud C|title=Antioxidant supplements for prevention of mortality in healthy participants and patients with various diseases|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2012|issue=3|pages=CD007176|date=14 March 2012|pmid=22419320|doi=10.1002/14651858.CD007176.pub2|pmc=8407395|hdl=10138/136201|hdl-access=free}}</ref><ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228172604.htm Study Citing Antioxidant Vitamin Risks Based On Flawed Methodology, Experts Argue] News release from [[Oregon State University]] published on ScienceDaily. Retrieved 19 April 2007</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Miller ER, Pastor-Barriuso R, Dalal D, Riemersma RA, Appel LJ, Guallar E|title=Meta-analysis: high-dosage vitamin E supplementation may increase all-cause mortality|journal=Annals of Internal Medicine|volume=142|issue=1|pages=37–46|date=January 2005|pmid=15537682|doi=10.7326/0003-4819-142-1-200501040-00110|doi-access=free}}</ref><ref name="Bjelakovic G 2036">{{cite journal|vauthors=Bjelakovic G, Nagorni A, Nikolova D, Simonetti RG, Bjelakovic M, Gluud C|title=Meta-analysis: antioxidant supplements for primary and secondary prevention of colorectal adenoma|journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics|volume=24|issue=2|pages=281–91|date=July 2006|pmid=16842454|doi=10.1111/j.1365-2036.2006.02970.x|s2cid=20452618}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Cortés-Jofré|first1=Marcela|last2=Rueda|first2=José-Ramón|last3=Asenjo-Lobos|first3=Claudia|last4=Madrid|first4=Eva|last5=Bonfill Cosp|first5=Xavier|date=4 March 2020|title=Drugs for preventing lung cancer in healthy people|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2020|issue=3|pages=CD002141|doi=10.1002/14651858.CD002141.pub3|issn=1469-493X|pmc=7059884|pmid=32130738}}</ref> == په بيالوژي کې اکسياډيټ کونکي ننګونه == په ميتابوليزم کې يو تناقض دا دی چې په داسې حال کې چې پر ځمکه د پېچلې ژوند ډيری يې د خپل وجود لپاره اکسيجن ته اړتيا لري، اکسيجن يو زيات غبرګون کونکي عنصر دی، کوم چې غبرګون کونکي اکسيجن د انواعو په پیدا کولو سره ژونديو موجوداته زيان رسوي. د پايلې په توګه، په ژونديو موجوداتو کې د انټي اکسياډينټ ميټابولايټونو او انزايمونو يوه پېچلې شبکه موجوده وي، کومه چې ډي اين ای (DNA)، پروټين او لپډس په څېر حجروي اجزاوو د اکسياډايز کونکي زيان د مخنيوي لپاره په شریکه کار کوي. په عموم کې، انټي اکسياډينټ سيستم يا خو د هغه غبرګون لرونکو نسلونو د جوړېدو مخه نيسي، يا د حجرې مهم اجزاء د زيان رسېدو څخه مخکې لرې کوي. په هر حال، د غبرګون لرونکي اکسيجن انواعو کې هم ګټور حجروي فعاليتونه موجود وي، لکه ريډوکس سګنلنګ. په همدې بنسټ، د انټي اکسياډينټ سيستم کار دا نه دی چې اکسياډنټ په بشپړ ډول له منځه يوسي، بلکې د دې پر ځای دا په يوه ښه کچه کې ساتي.<ref name="Davies">{{cite journal|vauthors=Davies KJ|title=Oxidative stress: the paradox of aerobic life|journal=Biochemical Society Symposium|volume=61|pages=1–31|year=1995|pmid=8660387|doi=10.1042/bss0610001}}</ref><ref name="Sies">{{cite journal|vauthors=Sies H|title=Oxidative stress: oxidants and antioxidants|journal=Experimental Physiology|volume=82|issue=2|pages=291–5|date=March 1997|pmid=9129943|doi=10.1113/expphysiol.1997.sp004024|s2cid=20240552|doi-access=free}}</ref><ref name="Vertuani">{{cite journal|vauthors=Vertuani S, Angusti A, Manfredini S|title=The antioxidants and pro-antioxidants network: an overview|journal=Current Pharmaceutical Design|volume=10|issue=14|pages=1677–94|year=2004|pmid=15134565|doi=10.2174/1381612043384655}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Rhee SG|title=Cell signaling. H2O2, a necessary evil for cell signaling|journal=Science|volume=312|issue=5782|pages=1882–3|date=June 2006|pmid=16809515|doi=10.1126/science.1130481|s2cid=83598498}}</ref> په حجرو کې پیدا کېدونکو د غبرګون کونکو اکسيجن انواعو کې [[هايډروجن]] پيرواکسايډ (H2O2)، هايپوکلورس اسيد (HClO) او د ازادو راډيکلونو، لکه هايډروکسيل راډيکل (•OH) او سوپراکسايډ انيون (O<sub>2</sub><sup>−</sup>) شامل دي. هايډروکسيل راډيکل په ځانګړي ډول غېز ثابت وي او د ډېرو بيالوژيکي ماليکلونو سره په چټکۍ سره او په ناځانګړي ډول غبرګون ښيي. دا انواع له هايډروجن پيرواکسايډ څخه د فلزي کتلايز ريډوکس غبرګون په پروسه کې پیدا کېږي، لکه فينټن غبرګون. دا اکسياډينټ کيمياوي مواد د ځنځيري غبرګون په پيل کولو سره حجرو ته زيان رسولای شي، لکه «لپډ پيرواکسيډيشن»، يا د «ډي اين ای» يا پروټين په اکسډايز کولو سره. «ډي اين ای» ته رسېدونکی زيان د بدلونونو او په ممکنه ډول د سرطان لامل ګرځې، که چېرې د «ډي اين ای» د رغولو د تګلارو په مټ هغه بدل نه کړای شي، په داسې حال کې چې پروټين ته رسېدونکی زيان د اينزام د مخنيوي، بدلون او پروټين د کمښت لامل ګرځي.<ref name="emfafb">{{cite journal|vauthors=Valko M, Leibfritz D, Moncol J, Cronin MT, Mazur M, Telser J|title=Free radicals and antioxidants in normal physiological functions and human disease|journal=The International Journal of Biochemistry & Cell Biology|volume=39|issue=1|pages=44–84|year=2007|pmid=16978905|doi=10.1016/j.biocel.2006.07.001}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite journal|vauthors=Stohs SJ, Bagchi D|title=Oxidative mechanisms in the toxicity of metal ions|journal=Free Radical Biology & Medicine|volume=18|issue=2|pages=321–36|date=February 1995|pmid=7744317|doi=10.1016/0891-5849(94)00159-H|url=http://www8.umoncton.ca/umcm-gauthier_didier/bc6423/2SO/Strohs95.pdf|type=Submitted manuscript|citeseerx=10.1.1.461.6417|access-date=2022-10-14|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414074614/http://www8.umoncton.ca/umcm-gauthier_didier/bc6423/2SO/Strohs95.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nakabeppu Y, Sakumi K, Sakamoto K, Tsuchimoto D, Tsuzuki T, Nakatsu Y|title=Mutagenesis and carcinogenesis caused by the oxidation of nucleic acids|journal=Biological Chemistry|volume=387|issue=4|pages=373–9|date=April 2006|pmid=16606334|doi=10.1515/BC.2006.050|s2cid=20217256}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Valko M, Izakovic M, Mazur M, Rhodes CJ, Telser J|title=Role of oxygen radicals in DNA damage and cancer incidence|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biochemistry_2004-11_266_1-2/page/37|journal=Molecular and Cellular Biochemistry|volume=266|issue=1–2|pages=37–56|date=November 2004|pmid=15646026|doi=10.1023/B:MCBI.0000049134.69131.89|s2cid=207547763}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Stadtman ER|title=Protein oxidation and aging|journal=Science|volume=257|issue=5074|pages=1220–4|date=August 1992|pmid=1355616|doi=10.1126/science.1355616|bibcode=1992Sci...257.1220S|url=https://zenodo.org/record/1230934}}</ref> د ميټابوليک انرژۍ د توليد د پروسې د برخې په توګه د اکسيجن استعمال د غبرګون ښودونکي اکسيجن انواع توليدوي. په دې پروسه کې، د اليکترون د لېږد په ځنځير کې د څو پړاونو د اړخيز توليد په توګه «سوپراکسايډ ايون» توليدوي. په پېچلي III کې د coenzyme Q کمښت په ځانګړي ډول له اهميت څخه برخمن دي، له دې امله چې زيات غبرګون لرونکی ازاد راډيکل د یو منځګړي (Q•−) په توګه جوړوي. دا د غېر ثابت منځګړي اليکترون د «ترشح» لامل ګرځېدای شي، کله چې اليکترون نېغ په نېغه د اکسيجن پر لور ټوپ کوي او اليکترون لېږدونکي ځنځير په سم ډول د مديريت شوي غبرګون د عامې لړۍ څخه د تېرېدو پر ځای، د «سوپراکسايډ ايون» جوړوي. «پيرواکسايډ» د کم شوي «فيلوپروټينز» د اکسايډ کېدو څخه منځ ته راځي، لکه complex I. په هر حال، که څه هم دا اينزامونه اکسيډنټس توليد کولای شي، خو د اليکترون د لېږد د ځنځير د نورو پروسو په پرتله، کوم چې «پيرواکسايډ» توليدوي، څرګند نه دي. په بوټو کې، اوبړۍ او «سيانوباکټريا»، غبرګون لرونکي اکسيجن انواع همدا راز د «فوټوسينتيسس» پر مهال توليدېږي، په ځانګړي ډول د تېزې رڼا د سختوالي په حالاتو کې. دا اغېز تر يو بريده په «فوټوانهبيشن» کې د «کيروټيناډز» د ښکېلتيا څخه او د اوبړيو او سيانوبيکټریا کې، ايوډايډ او سيلينيم د زياتې اندازې څخه منځ ته راځي، په کومو کې چې دا انټي اکسياډنټس موجود وي، کوم چې د «فوټوسينټيک» غبرګون د مرکزونو د اړتيا څخه زياتو کمو بڼو سره غبرګون ښيي، تر څو د غبرګون ښودنکي اکسيجن انواعو د توليد مخه ونيسي. <ref name="Raha">{{cite journal|vauthors=Raha S, Robinson BH|title=Mitochondria, oxygen free radicals, disease and ageing|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-10_25_10/page/502|journal=Trends in Biochemical Sciences|volume=25|issue=10|pages=502–8|date=October 2000|pmid=11050436|doi=10.1016/S0968-0004(00)01674-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lenaz G|title=The mitochondrial production of reactive oxygen species: mechanisms and implications in human pathology|journal=IUBMB Life|volume=52|issue=3–5|pages=159–64|year=2001|pmid=11798028|doi=10.1080/15216540152845957|s2cid=45366190|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Finkel T, Holbrook NJ|title=Oxidants, oxidative stress and the biology of ageing|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-11-09_408_6809/page/239|journal=Nature|volume=408|issue=6809|pages=239–47|date=November 2000|pmid=11089981|doi=10.1038/35041687|bibcode=2000Natur.408..239F|s2cid=2502238}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hirst J, King MS, Pryde KR|title=The production of reactive oxygen species by complex I|journal=Biochemical Society Transactions|volume=36|issue=Pt 5|pages=976–80|date=October 2008|pmid=18793173|doi=10.1042/BST0360976}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Seaver LC, Imlay JA|title=Are respiratory enzymes the primary sources of intracellular hydrogen peroxide?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-11-19_279_47/page/48742|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=47|pages=48742–50|date=November 2004|pmid=15361522|doi=10.1074/jbc.M408754200|doi-access=free}}</ref><ref name="Pathways Ofoxidativedamage">{{cite journal|vauthors=Imlay JA|title=Pathways of oxidative damage|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2003_57/page/395|journal=Annual Review of Microbiology|volume=57|pages=395–418|year=2003|pmid=14527285|doi=10.1146/annurev.micro.57.030502.090938}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Demmig-Adams B, Adams WW|title=Antioxidants in photosynthesis and human nutrition|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-12-13_298_5601/page/2149|journal=Science|volume=298|issue=5601|pages=2149–53|date=December 2002|pmid=12481128|doi=10.1126/science.1078002|bibcode=2002Sci...298.2149D|s2cid=27486669}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krieger-Liszkay A|title=Singlet oxygen production in photosynthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2005-01_56_411/page/337|journal=Journal of Experimental Botany|volume=56|issue=411|pages=337–46|date=January 2005|pmid=15310815|doi=10.1093/jxb/erh237|citeseerx=10.1.1.327.9651}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kupper FC, Carpenter LJ, McFiggans GB, Palmer CJ, Waite TJ, ((Boneberg E-M)), Woitsch S, Weiller M, Abela R, Grolimund D, Potin P, Butler A, Luther GW, ((Kroneck PMH)), Meyer-Klaucke W, Feiters MC|title=Iodide accumulation provides kelp with an inorganic antioxidant impacting atmospheric chemistry|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=105|issue=19|year=2008|pages=6954–6958|issn=0027-8424|pmid=18458346|pmc=2383960|doi=10.1073/pnas.0709959105|bibcode=2008PNAS..105.6954K|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Szabó I, Bergantino E, Giacometti GM|title=Light and oxygenic photosynthesis: energy dissipation as a protection mechanism against photo-oxidation|journal=EMBO Reports|volume=6|issue=7|pages=629–34|date=July 2005|pmid=15995679|pmc=1369118|doi=10.1038/sj.embor.7400460}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kerfeld CA|title=Water-soluble carotenoid proteins of cyanobacteria|journal=Archives of Biochemistry and Biophysics|volume=430|issue=1|pages=2–9|date=October 2004|pmid=15325905|doi=10.1016/j.abb.2004.03.018|s2cid=25306222|url=https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt3dm533x9/qt3dm533x9.pdf|type=Submitted manuscript}}</ref> == سرچينې == 0y7achni0b9y3x2ci7rlm0u4803ws7j ځمکې ته نږدې جسم 0 65014 368946 367408 2026-09-09T18:39:26Z InternetArchiveBot 24283 Add 2 books for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368946 wikitext text/x-wiki یو ځمکې ته نږدې جسم (په انګلیسي: '''near-Earth object'''  چې مخفف یې ('''NEO''') دی) د شمسي نظام هر هغه کوچینی جسم دی چې مدار یې نوموړی ځمکې ته رانږدې کوي. دا منل شوې ده چې، د شمسي نظام یو جسم په هغه صورت کې یو ځمکې ته نږدې جسم یا NEO  بلل کېږي چې لمر (حضیض) ته یې  تر ټولو نږدې تقرب له ۱.۳ نجومي واحدونو (AU) څخه لږ وي. که چېرې د یو NEO مدار د ځمکې له مدار څخه تېرېږي او یاد جسم له ۱۴۰ مترو (۴۶۰ فټو) څخه لوی وي، نو یاد جسم په بالقوه ډول خطرناک یو جسم (PHO) ګڼل کېږي. تر ټولو ډېر پېژندل شوي بالقوه خطرناک اجسام (PHOs) او ځمکې ته نږدې اجسام (NEOs) کوچینۍ سیارې دي، اما یوه کوچینۍ برخه یې لکۍ لرونکي ستوري دي.<ref name="NEO-groups2">{{cite web |title=NEO Basics. NEO Groups |url=http://cneos.jpl.nasa.gov/neo/groups.html |access-date=2017-11-09 |publisher=NASA/JPL CNEOS}}</ref><ref name="CHAPMAN04">{{cite journal|title=The hazard of near-Earth asteroid impacts on earth|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-05-15_222_1/page/1|author=Clark R. Chapman|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=222|issue=1|pages=1–15|date=May 2004|doi=10.1016/j.epsl.2004.03.004|bibcode=2004E&PSL.222....1C}}</ref> له ۲۹۰۰۰ څخه زیاتې پېژندل شوې ځمکې ته نږدې کوچینۍ سیارې (NEAs) او له ۱۰۰ څخه زیات لنډ مهالي لکۍ لرونکي ستوري (NECs) شتون لري. د لمر په مدار څرخېدونکې یو شمېر شهابي تیږې دومره لویې وې چې له ځمکې سره له لګېدو مخکې په فضا کې د ترصد وړ وې. دا اوسمهال په پراخه توګه منل شوې ده چې په پخوا وختونو کې یو شمېر ټکرونو د ځمکې جیولوژيکي او بیولوژیکي تاریخ ته په بڼه ورکولو کې مهم رول لرلی دی. هغه کوچینۍ سیارې چې قطر یې تر ۲۰ مترو (۶۶ فټو) پوری دی خپل سیمه ییز چاپېریال او د انسانانو جمیعتونو ته د پام وړ زیان رسولی شي. هغه کوچینۍ سیارې چې جسامت یې نسبتاً لوی دی اتموسفیر ته د ځمکې تر سطحې پورې نفوذ کوي، چې له لویې وچې سره په ټکر کولو سره د اور غورځوونکو خولې رامنځته کوي یا له سمندرونو سره د ټکر په صورت کې سونامي ګانې رامنځته کوي. له ځمکې سره د نږدې اجسامو سره لېوالتیا له ۱۹۸۰یمې زېږدیزې لسیزې څخه را په دې خوا د نوموړو اجسامو د بالقوه ممکنه خطر په اړه د د لوړې کچې پوهاوي له کبله زیاته شوې ده. د کوچینیو سیارو د خطر له منځه وړل په اصولو کې د انحراف په واسطه د امکان وړ دي، او د نوموړي خطر د راکمولو په اړه څېړنې روانې دي.<ref name="BROWN02">{{cite news|url=http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/75th/rm_essay.htm|title=The Call of Catastrophes|author=Richard Monastersky|work=Science News Online|date=March 1, 1997|access-date=2017-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20040313165341/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc97/75th/rm_essay.htm|archive-date=2004-03-13}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rumpf שפרה לאור מנאל לאורה מנאלת ביום רביעי גם אני יאסה את זה|first1=Clemens M.|last2=Lewis|first2=Hugh G.|last3=Atkinson|first3=Peter M.|date=2017-04-19|title=Asteroid impact effects and their immediate hazards for human populations|journal=Geophysical Research Letters|language=en|volume=44|issue=8|pages=3433–3440|doi=10.1002/2017gl073191|issn=0094-8276|arxiv=1703.07592|bibcode=2017GeoRL..44.3433R|s2cid=34867206}}</ref><ref name="tsr20120514">{{cite journal|last=Fernández Carril|first=Luis|title=The evolution of near Earth objects risk perception|journal=The Space Review|date=May 14, 2012|url=http://www.thespacereview.com/article/2080/1|access-date=2017-11-15|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629205156/http://www.thespacereview.com/article/2080/1|archive-date=2017-06-29}}</ref> دوه مقیاسونه، د تورینو ساده مقیاس (Torino scale) او د پالېرمو یو څه پېچلی مقیاس (Palermo scale) د یوه پېژندل شوي ځمکې ته نږدې جسم له لوري د وړاندې کېدونکي خطر میزان په ځمکه باندې د هغه جسم د ضربې د احتمال پر بنسټ او دا چې د نوموړې ضربې ناوړه پایلې به څه وي، سنجوي. ځینې ځمکې ته نږدې اجسامو د هغوی له کشف نه وروسته د تورینو یا پالېرمو د مقیاس مثبت میزانونه لرلي دي. له ۱۹۸۸ز کال راهیسې، متحده ایالات، اروپایي اتحادیه، او نور هېوادونه فضایي ګارډ په نامه هلو ځلو سره ځمکې ته د نږدې اجسامو سکن تر سره کوي. ناسا ته د لږ تر لږه ۱ کیلومتر (۳۳۰۰ فټه) قطر لرونکو ځمکې ته نږدې لږ تر لږه ٪۹۰ هغو اجسامو کوم چې د نړیوال ناورین د پېښولو لپاره کافي دي، د فهرست د برابرولو په اړه د امریکا د کانګرس ابتدایي حکم تر ۲۰۱۱ز کال پورې د عمل جامه واغوسته. په وروستیو کلونو کې، د دغې سروې هڅې د هغو کوچینیو اجسامو په شاملولو سره کوم چې په لویه پیمانه تخریب وړتیا لري اما تخریب یې په نړیواله کچه نه دی، پراخې کړای شوې. <ref name="spaceguard-2004">{{cite web |date=May 26, 2004 |title=NASA on the Prowl for Near-Earth Objects |url=https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html |access-date=2018-03-06 |publisher=NASA/JPL |تاريخ الأرشيف=2021-10-01 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211001195636/https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-10-01 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211001195636/https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211001195636/https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001195636/https://www.nasa.gov/vision/universe/watchtheskies/near_earth052104.html }}</ref><ref name="law-109-155">{{cite web |title=Public Law 109–155–DEC.30, 2005 |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-109publ155/pdf/PLAW-109publ155.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201223922/https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-109publ155/pdf/PLAW-109publ155.pdf |archive-date=2017-12-01 |access-date=2017-11-09}}</ref><ref name="ETech">{{cite news|title=NASA is opening a new office for planetary defense|url=http://www.extremetech.com/extreme/220745-nasa-is-opening-a-new-office-for-planetary-defense|author=Graham Templeton|date=January 12, 2016|access-date=2017-11-10|work=ExtremeTech|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706223602/https://www.extremetech.com/extreme/220745-nasa-is-opening-a-new-office-for-planetary-defense|archive-date=July 6, 2017}}</ref> ځمکې ته نږدې اجسام ټیټه سطحي جاذبه لري، او زیاتره یې د ځمکې په څېر مدارونه لري کوم چې هغوی د فضایي سفینو پر وړاندې اسانه هدفونه ګرځوي. د ۲۰۱۹ز کال تر جنوري پورې له پنځو ځمکې ته نږدې لکۍ لرونکو ستورو او پنځو ځمکې ته نږدې کوچینیو سیارو څخه د فضایي سفینو په واسطه لیدنه شوې ده. ځمکې ته د نږدې یوه جسم یوه کوچینۍ نمونه په ۲۰۱۰ز کال کې ځمکې ته راوړل شوې ده، او دې ته د ورته ماموریتونو تر سره کېدنه جریان لري. د کوچینیو سیارو د استخراج لپاره د لومړنیو پلانونو مسودې د خصوصي تاسیس شویو شرکتونو له خوا د روباټونو د کارولو په واسطه یا ان د فضایي کان کیندونکو په توګه د خصوصي تجارتي فضا نوردانو د استولو له لارې ترتیب شوې دي.<ref name="USAToday-NEA">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/science/space/2007-02-12-asteroid_x.htm|title=Near-Earth asteroids could be 'steppingstones to Mars'|author=Dan Vergano|work=USA Today|date=February 2, 2007|access-date=2017-11-18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417034648/http://www.usatoday.com/tech/science/space/2007-02-12-asteroid_x.htm|archive-date=2012-04-17}}</ref><ref name="wired20130323">{{cite news|last=Portree|first=David S.|title=Earth-Approaching Asteroids as Targets for Exploration (1978)|url=https://www.wired.com/wiredscience/2013/03/earth-approaching-asteroids-as-targets-for-exploration-1978/|access-date=2017-11-09|magazine=Wired|date=March 23, 2013|quote=People in the early 21st century have been encouraged to see asteroids as the interplanetary equivalent of sea monsters. We often hear talk of “killer asteroids,” when in fact there exists no conclusive evidence that any asteroid has killed anyone in all of human history. … In the 1970s, asteroids had yet to gain their present fearsome reputation … most astronomers and planetary scientists who made a career of studying asteroids rightfully saw them as sources of fascination, not of worry.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112133317/http://www.wired.com/wiredscience/2013/03/earth-approaching-asteroids-as-targets-for-exploration-1978/|archive-date=2014-01-12}}</ref><ref name="TaskForceReport">{{cite book|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Report of the Task Force on potentially hazardous Near Earth Objects|location=London|publisher=British National Space Centre|date=September 2000|url=https://spaceguardcentre.com/wp-content/uploads/2014/04/full_report.pdf|access-date=2018-03-13}}</ref><ref name="DeepImpactHartley">{{Cite news|title=Mr. Hartley's Amazing Comet|first=Kelly|last=Beatty|date=November 4, 2010|work=Sky & Telescope|url=http://www.skyandtelescope.com/news/106720468.html|access-date=2018-03-19|archive-url=https://archive.today/20101107194918/http://www.skyandtelescope.com/news/106720468.html|archive-date=November 7, 2010|url-status=dead|df=dmy}}</ref><ref name="newsci20160930">{{cite news|first=Jacob|last=Aron|title=Rosetta lands on 67P in grand finale to two year comet mission|work=New Scientist|date=September 30, 2016|url=https://www.newscientist.com/article/2107585-rosetta-lands-on-67p-in-grand-finale-to-two-year-comet-mission/|access-date=2018-03-19}}</ref><ref name="Eros-NEAR">{{cite news|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/news/near_descent_pr_20010131.html|title=NEAR Mission Completes Main Task, Now Will Go Where No Spacecraft Has Gone Before|author=Donald Savage|author2=Michael Buckley|name-list-style=amp|work=Press Releases|publisher=NASA|date=January 31, 2001|access-date=2017-11-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617001709/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/news/near_descent_pr_20010131.html|archive-date=2016-06-17}}</ref><ref name="Itokawa-hayabusa">{{cite web |author=Don Yeomans |date=August 11, 2005 |title=Hayabusa's Contributions Toward Understanding the Earth's Neighborhood |url=http://neo.jpl.nasa.gov/missions/hayabusa.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050905132305/http://neo.jpl.nasa.gov/missions/hayabusa.html |archive-date=2005-09-05 |access-date=2017-11-07 |publisher=NASA/JPL Near Earth Object Program}}</ref><ref name="Toutatis-Change">{{cite news|url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2012/12141551-change-2-imaging-of-toutatis.html|title=Chang'e 2 imaging of Toutatis|author=Emily Lakdawalla|work=Blog|publisher=The Planetary Society|date=December 14, 2012|access-date=2017-11-10|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707021230/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2012/12141551-change-2-imaging-of-toutatis.html|archive-date=2017-07-07}}</ref><ref name="SFN-Hayabusa2">{{cite news|url=https://spaceflightnow.com/2014/12/03/hayabusa-2-launches-on-audacious-asteroid-adventure/|title=Hayabusa 2 launches on audacious asteroid adventure|author=Stephen Clark|work=Spaceflight Now|date=December 3, 2014|access-date=2017-11-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722120740/http://spaceflightnow.com/2014/12/03/hayabusa-2-launches-on-audacious-asteroid-adventure/|archive-date=2016-07-22}}</ref><ref name="space-osiris">{{cite news|last1=Wall|first1=Mike|title='Exactly Perfect'! NASA Hails Asteroid Sample-Return Mission's Launch|url=http://www.space.com/34020-nasa-hails-osiris-rex-asteroid-mission-launch.html|date=September 9, 2016|work=Space.com|access-date=2017-11-14|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026213733/https://www.space.com/34020-nasa-hails-osiris-rex-asteroid-mission-launch.html|archive-date=2017-10-26}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dorminey |first=Bruce |title=Does Commercial Asteroid Mining Still Have A Future? |url=https://www.forbes.com/sites/brucedorminey/2021/08/31/does-commercial-asteroid-mining-still-have-a-future/ |access-date=2021-10-11 |website=Forbes |language=en}}</ref> == تعریفونه == ځمکې ته نږدې اجسام د ټاکلي قرارداد له مخې په تخنیکي ډول د شمسي نظام له ټولو هغو اجرامو څخه عبارت دي چې د لمر چاپېره مدارونه لري  او د ۰.۹۸۳ او ۱.۳ نجومي واحدونو (AU؛ له لمر څخه د ځمکې د فاصلې) په اندازه له لمر څخه لرې دي. ځمکې ته نږدې اجسام ځکه اوسمهال په حتمي ډول ځمکې ته نږدې نه دي، اما په بالقوه ډول ځمکې ته نسبتاً نږدې تقرب کولی شي. دغه اصطلاح همداراز ځینې وختونه له ډېر انعطاف سره کارول کېږي، د بېلګې په توګه، د هغو اجسامو لپاره چې د ځمکې چاپېره په مدار کې دي یا د  شبه-سپوږمکیو لپاره چې له ځمکې سره د مدار یوه ډېره پېچلې اړیکه لري کارول کېږي.<ref name="MorbidelliAstIII">{{cite journal|url=http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|title=Origin and Evolution of Near-Earth Objects|first1=Alessandro|last1=Morbidelli|first2=William F. Jr.|last2=Bottke|first3=Christiane|last3=Froeschlé|first4=Patrick|last4=Michel|journal=Asteroids III|editor=W. F. Bottke Jr.|editor2=A. Cellino|editor3=P. Paolicchi|editor4=R. P. Binzel|pages=409–422|date=January 2002|doi=10.2307/j.ctv1v7zdn4.33|bibcode=2002aste.book..409M|access-date=2017-11-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809014123/http://www.boulder.swri.edu/%7Ebottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|archive-date=2017-08-09}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Waszczak|first1=Adam|last2=Prince|first2=Thomas A.|last3=Laher|first3=Russ|last4=Masci|first4=Frank|last5=Bue|first5=Brian|last6=Rebbapragada|first6=Umaa|last7=Barlow|first7=Tom|last8=Jason Surace|last9=Helou|first9=George|date=2017|title=Small Near-Earth Asteroids in the Palomar Transient Factory Survey: A Real-Time Streak-detection System|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|language=en|volume=129|issue=973|pages=034402|doi=10.1088/1538-3873/129/973/034402|issn=1538-3873|arxiv=1609.08018|bibcode=2017PASP..129c4402W|s2cid=43606524}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 October 2017 |title=Earth's New Buddy is Asteroid, Not Space Junk |url=https://uanews.arizona.edu/story/earths-new-buddy-asteroid-not-space-junk |access-date=14 October 2022 |archive-date=20 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200620193833/https://uanews.arizona.edu/story/earths-new-buddy-asteroid-not-space-junk |url-status=dead }}</ref> کله چې ځمکې ته یو نږدې جسم کشفېږي، د شمسي نظام د ټولو نورو کوچینیو اجرامو په څېر د هغه موقعیت او روښنایي د ستورپوهنې د نړیوالې اتحادیې ((IAU's)) د کوچینیو سیارو مرکز ((MPC) ته د فهرست لیکنې لپاره استول کېږي. د کوچینیو سیارو مرکز د ځمکې ته نږدې تایید شویو او بالقوه اجسامو لپاره جلا جدولونه لري. د ځینو ځمکې ته نږدې اجسامو مدارونه له ځمکې سره تقاطع کوي، چې یاد اجسام له همدې کبله د ټکر خطر رامنځته کوي. په هغه صورت کې چې د نوموړو اجرامو اټکلي قطر له ۱۴۰ مترو څخه زیات وي نو دغه اجرام په بالقوه توګه خطرناک اجرام ګڼل کېږي. د کوچینیو سیارو مرکز د بالقوه خطرناکو اجسامو په منځ کې د کوچینیو سیارو لپاره جلا جدول لري چې د بالقوه خطرناکو کوچینیو سیارو (PHAs) د جدول په نامه بلل کېږي. ځمکې ته نږدې اجسام همدازاز د ملي هوایي او فضایي ادارې (NASA) د جټ چلونې د لابراتوار (JPL) له لوري: ځمکې ته د نږدې اجسامو د مطالعاتو مرکز (CNEOS) او د شمسي نظام د ډینامیک ګروپ له خوا جدول بندي شوي دي.<ref name="MPC-NEO-confirm">{{cite web<!--Citation bot --> |title=The NEO Confirmation Page |url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/NEO/toconfirm_tabular.html |access-date=2017-11-09 |publisher=IAU/MPC}}</ref><ref>{{cite journal|title=The NEO Confirmation Page|url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_february-march-1998_46_2-3/page/299|journal=Planetary and Space Science|volume=46|issue=2|pages=299|bibcode=1998P&SS...46..299M|last1=Marsden|first1=B. G.|last2=Williams|first2=G. V.|year=1998|doi=10.1016/S0032-0633(96)00153-5}}</ref><ref name="neo-jpl-intro">{{cite web |date=January 5, 2018 |title=Discovery Statistics. Introduction |url=https://cneos.jpl.nasa.gov/stats/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206174102/https://cneos.jpl.nasa.gov/stats/ |archive-date=2018-02-06 |access-date=2018-02-08 |publisher=NASA/JPL CNEOS}}</ref><ref name="MPC-PHA-list">{{cite web |title=List Of The Potentially Hazardous Asteroids (PHAs) |url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/t_phas.html |access-date=2018-01-19 |publisher=IAU/MPC}}</ref><ref name="CHAPMAN042">{{cite journal|title=The hazard of near-Earth asteroid impacts on earth|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-05-15_222_1/page/1|author=Clark R. Chapman|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=222|issue=1|pages=1–15|date=May 2004|doi=10.1016/j.epsl.2004.03.004|bibcode=2004E&PSL.222....1C}}</ref> په بالقوه ډول خطرناکې کوچینۍ سیارې ځمکې ته د هغوی د خطرناک تقرب له وړتیا سره او د هغو ناوړه پایلو سره په تړاو، چې ښایي د ضربې د وقوع په صورت کې یې ولري، تعریفېږي. هغه اجرام چې د ځمکې له مدار سره د تقاطع د ۰.۰۵ نجومي واحدونو یا حد اقلې فاصلې (MOID) او ۲۲.۰ مطلقه یا له هغه څخه د لا روښانه مقدار (د لویې اندازې یو تخمیني شاخص) دواړو لرونکي دي د بالقوه خطرناکو کوچینیو سیارو په توګه په نظر کې نیول کېږي. هغه اجرام چې یا ځمکې ته له ۰.۰۵ نجومي واحدونو (۷۵۰۰۰۰۰ کیلومترو؛ ۴۶۰۰۰۰۰ مایلو) څخه نږدې (یعنې د ځمکې له مدار سره یې تر ټولو لږې فاصلې)  تقرب نشي کولي یا له H = 22.0 څخه لږ نورانیت لري (له فرضي ٪۱۴ آلبِدو  یا نورانیت سره   شاوخوا ۱۴۰ متره (۴۶۰ فټه) قطر لري، د بالقوه خطرناکو کوچینیو سیارو په توګه په نظر کې نه نیول کېږي. د ناسا د ځمکې ته نږدې اجسامو کتلاک د کوچینیو سیارو او لکۍ لرونکو ستورو د تقرب پر فاصلې مشتمل دی ( چې د قمري فاصلو په توګه بیان شوې ده).<ref name="NEO-close">{{citation-attribution|{{cite web |url=https://cneos.jpl.nasa.gov/ca/ |title=NEO Earth Close Approaches |publisher=NASA/JPL CNEOS |access-date=2017-11-09 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019211133/https://cneos.jpl.nasa.gov/ca/ |archive-date=2017-10-19 }}}}</ref><ref name="NEO-groups">{{cite web |title=NEO Basics. NEO Groups |url=http://cneos.jpl.nasa.gov/neo/groups.html |access-date=2017-11-09 |publisher=NASA/JPL CNEOS}}</ref> == ځمکې ته د نږدې اجسامو په اړه د انسانانو د پوهې تاریخچه == ځمکې ته نږدې تر تولو لومړني مشاهده شوي اجسام لکۍ لرونکي ستوري وو. د نوموړو اجسامو اسماني ماهیت له هغې وروسته وپېژندل او تایید شو چې په ۱۵۷۷ز کال کې ټایکو براهه هڅه وکړه تر څو د یوه لکۍ لرونکي ستوري فاصله د هغه د منظر د اختلاف (parallax ) له لارې اندازه ګیري کړي او تر ټولو ټیټه محدوده چې نوموړي په لاس راوړه د ځمکې له قطر څخه په کافي اندازه لوړه وه. د ځینو لکۍ لرونکو ستورو تناوب د لومړي ځل لپاره په ۱۷۰۵ز کال کې، کله چې اډمونډ هالي د راستنېدونکي جسم په اړه چې د هالي د لکۍ لرونکي ستوري په نامه پېژندل کېږي، خپل د مدار اړوند محاسبات خپاره کړه، تشخیص کړای شو. د ۱۷۵۸-۱۷۵۹ کلونو تر منځ د هالي د لکۍ لرونکي ستورو راګرځېدنه د لکۍ لرونکي ستوري لومړنی ظهور و چې په اړه یې وړاندوینه وشوه. داسې ویل کېږي چې د۱۷۷۹ز کال د لېکسېل لکۍ لرونکی ستوری ځمکې ته نږدې تر ټولو لومړنی کشف شوی جسم و.<ref>{{Cite journal|last1=Ye|first1=Quan-Zhi|last2=Wiegert|first2=Paul A.|last3=Hui|first3=Man-To|date=2018-03-21|title=Finding Long Lost Lexell's Comet: The Fate of the First Discovered Near-Earth Object|journal=The Astronomical Journal|volume=155|issue=4|pages=163|doi=10.3847/1538-3881/aab1f6|issn=1538-3881|arxiv=1802.08904|bibcode=2018AJ....155..163Y|s2cid=118895688}}</ref><ref>{{cite book|last=Stoyan|first=Ronald|title=Atlas of Great Comets|date=2015|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=WAZEBgAAQBAJ&pg=PA101|pages=101–103|isbn=978-1-107-09349-2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301114413/https://books.google.com/books?id=WAZEBgAAQBAJ&pg=PA101&lpg=PA101|archive-date=2018-03-01}}</ref><ref name="Halley-synopsis">{{cite book|last=Halley|first=Edmund|date=1705|title=A synopsis of the astronomy of comets|url=https://library.si.edu/digital-library/book/synopsisofastron00hall|location=London|publisher=John Senex|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201055040/https://library.si.edu/digital-library/book/synopsisofastron00hall|archive-date=2017-12-01}}</ref> لومړنۍ کوچینۍ سیاره چې ۱۸۹۸ز کال کې کشف شوه 433 Eros وه. نوموړې کوچینۍ سیاره د څو پراخو مشاهداتي ماموریتونو سره تړلې وه، په ځانګړې توګه په دې دلیل چې د نوموړې سیارې د مدار اندازه ګیرۍ د هغه وخت د ځمکې او لمر تر منځ د نیمګړې پېژندل شوې فاصلې په دقیق ډول اندازه ګیرۍ یې ممکنه کړه.<ref name="Scholl">{{Cite journal|last1=Scholl|first1=Hans|author-link=Hans Scholl (astronomer)|last2=Schmadel|first2=Lutz D.|title=Discovery Circumstances of the First Near-Earth Asteroid (433) Eros|journal=Acta Historica Astronomiae|bibcode=2002AcHA...15..210S|volume=15|pages=210–220|date=2002}}</ref><ref>{{cite web |title=Eros comes on stage, finally a useful asteroid |url=http://near.jhuapl.edu/eros/history/eros_useful.html |access-date=2017-11-14 |publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory}}</ref> په ۱۹۳۷ز کال کې، د69230  هېرمېس په نامه کوچینۍ سیاره هغه وخت کشف شوه چې کله له ځمکې سره د سپوږمۍ په دوه چنده فاصله کې له ځمکې څخه تېرېده. هېرمېس یو تهدید وبلل شوه ځکه نوموړې له کشفېدو وروسته ورکه شوه. نو ځکه یې مدار او له ځمکې سره د هغې د ټکر بالقوه احتمال په دقیق ډول معلوم نشو. هېرمېس یوازې په ۲۰۰۳ز کال کې یو ځل بیا کشف شوه، او اوسمهال یې په اړه څېړنې ښیي چې لږ تر لږه د راتلونکې سلیزې لپاره تهدید نه ده.<ref name="RadarHermes">{{cite web |title=Radar observations of long-lost asteroid 1937 UB (Hermes) |url=http://www.astro.cornell.edu/~jlm/NEAs/Hermes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170524082001/http://www.astro.cornell.edu/~jlm/NEAs/Hermes/ |archive-date=2017-05-24 |access-date=2017-11-14 |work=Cornell University, Arecibo Observatory}}</ref><ref name="Marsden1998">{{cite news|date=March 29, 1998|title=How the Asteroid Story Hit: An Astronomer Reveals How a Discovery Spun Out of Control|work=Boston Globe|author=Brian G. Marsden|author-link=Brian G. Marsden|url=http://www.minorplanetcenter.net/iau/pressinfo/1997XF11Globe.html|access-date=2017-11-14|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617210302/http://www.minorplanetcenter.net/iau/pressinfo/1997XF11Globe.html|archive-date=June 17, 2012}}</ref> د ۱۹۶۸ز کال د جون په ۱۴مه نېټه د ۱.۴ کیلومتره قطر لرونکې کوچینۍ سیاره ۱۵۶۶ ایکاروس له ځمکې څخه د ۰.۰۴۲ نجومي واحدونو (۶۳۰۰۰۰۰ کیلو مترو) یا د سپوږمۍ په ۱۶ چنده فاصلې سره تېره شوه.<ref name="jpl-close">{{cite web |date=June 13, 2017 |title=1566 Icarus (1949 MA). Close-Approach Data |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1566;cad=1#cad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301114413/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=1566;cad=1#cad |archive-date=2018-03-01 |access-date=2017-11-10 |publisher=NASA/JPL}}</ref><ref name="Pettengill-1969">{{Cite journal|display-authors=6|first1=G. H.|last1=Pettengill|first2=I. I.|last2=Shapiro|first3=M. E.|last3=Ash|first4=R. P.|last4=Ingalls|first5=L. P.|last5=Rainville|first6=W. B.|last6=Smith|first7=M. L.|last7=Stone|date=May 1969|title=Radar observations of Icarus|journal=Icarus|volume=10|issue=3|pages=432–435|bibcode=1969Icar...10..432P|doi=10.1016/0019-1035(69)90101-8|issn=0019-1035}}</ref><ref name="Goldstein-1968">{{Cite journal|last=Goldstein|first=R. M.|date=November 1968|title=Radar Observations of Icarus|url=https://archive.org/details/sim_science_1968-11-22_162_3856/page/903|journal=Science|volume=162|issue=3856|pages=903–904(SciHomepage)|bibcode=1968Sci...162..903G|doi=10.1126/science.162.3856.903|pmid=17769079|s2cid=129644095}}</ref> == سرچينې == q42dbn03lp19qp9msg2uzlwap9twyop محاسبوي فایلوجنتیک 0 65094 368939 367608 2026-09-09T18:10:30Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368939 wikitext text/x-wiki محاسبوي فایلوجنتیک (په [[انګلیسي]]: Computational Phylogenetics)، د فایلوجنتیک تحلیلونو په موخه د محاسبوي الګورېتمونو، مېتودونو او پروګرامونو کارونه ده.اصلي موخه یې د داسې یوې فایلوجنتیکي ونې (شجرې) جوړول دي چې د جېنونو، نوعو یا نورو ډلو د یوې ټولګې د تکاملي اصل او نسب په هکله یوه فرضیه وړاندې کړای شي. د بېلګې په توګه: دغه طریقې د هامینیدي (انسانیان) نوعو د نسب شجرې، او د اورګانیزمونو ډېرشمېر ډولونو له‌خوا د ګډو ځانګړو جېنونو ترمنځ د اړیکو په راسپړلو کې کارول کېږي.<ref name="Strait">{{cite journal|vauthors=Strait DS, Grine FE|title=Inferring hominoid and early hominid phylogeny using craniodental characters: the role of fossil taxa|journal=Journal of Human Evolution|volume=47|issue=6|pages=399–452|date=December 2004|pmid=15566946|doi=10.1016/j.jhevol.2004.08.008}}</ref><ref name="Hodge">{{cite journal|vauthors=Hodge T, Cope MJ|title=A myosin family tree|journal=Journal of Cell Science|volume=113|issue=19|pages=3353–4|date=October 2000|doi=10.1242/jcs.113.19.3353|pmid=10984423}}</ref> دودیز فایلوجنتیک، د نمونوي اورګانیزمونو د فېنوټایپي ځانګړنو له اندازه کولو او کمیت سنجونې له‌لارې ترلاسه شوې مورفولوجیکي ارقام او معلوماتو باندې ډډه لګوي، په داسې حال کې چې د مالیکولي فایلوجنتیک یوه نوې څانګه، د ډلبندي د بنسټ په توګه، د [[پروټين|پروټینونو]] کوډ کوونکو امینو اسیدي لړیو یا د جېنونو کوډ کوونکو نوکلوتیدي لړیو څخه کار اخلي. د مالیکولي فایلوجنتیک زیات‌شمېر بڼې، د هغو فایلوجنتیکي ونو په جوړښت او نوږونه کې د لړیو له صف‌بندي سره نږدې اړیکې لري، چې د نارېوندو نوعو په جېنومونو کې د وړاندې شویو هومولوګي جېنونو ترمنځ د تکاملي اړیکو د ډلبندي په موخه کارول کېږي. محال دی چې ګواکې د محاسبوي مېتودونو له‌لارې جوړې شوې فایلوجنتیکي ونې په بشپړه توګه هغه تکاملي ونې رامنځ‌ته کړي، چې د تجزیې او تحلیل اړوند نوعو ترمنځ تاریخي اړیکې ښیي. د نوعو تاریخي ودنه د یوه واحد هومولوګي جېن (چې د نوموړو نوعو له‌خوا وېشل شوی دی) له تاریخي ونې سره توپیر لري. == د فایلوجنتیکي ونو او شبکو ډولونه == د محاسبوي فایلوجنتیکي مېتودونو له‌لارې ترلاسه شوې فایلوجنتیکي ونې، ورکړل شویو ارقامو او کارول شوي الګورېتم ته په کتو سره، کېدای شي ریښه‌لرونکې یا بې‌ریښې وي. ریښه‌لرونکې ونه یو جهت‌لرونکی ګراف دی چې په څرګنده توګه تر ټولو وروستی ګډ اصل (جد) یا MRCA ښکاره کوي او دا تر ډېره یوه معرفي شوې لړۍ ده چې په ورکړل شویو ارقامو کې نه وړاندې کېږي. د جنتیکي واټن اندازه کول کېدای شي د داسې یوې ونې رسمولو لپاره وکارول شي چې په هغو کې ورکړل شوې لړۍ (د پاڼو د ګنډو په توګه) او له ریښې څخه د نوموړو ګنډو واټنونه (چې له فرضي MRCA څخه له جنتیکي واټن سره متناسب دي) کارول کېږي. د یوې ریښې پېژندنې لپاره، په ټولیز ډول، په لومړنیو ارقامو او معلوماتو کې لږ تر لږه د یوه «بهر ډلې» شاملول اړین دي؛ نوموړلی ګروپ یا ډله د داسې یوې ډلې په توګه پېژندل کېږي چې له ورکړل شویو لړیو سره ډېره لېرې اړیکه لري. بې‌ریښې ونې بیا، په توپیر سره، د لومړنیو لړیو ترمنځ اړیکې او واټنونه رسموي، پرته له‌دې چې د هغو نسب په پام کې ونیسي. یوه بې‌رېښې ونه تل د یوې رېښه‌لرونکې ونې له‌مخې رسمېدلای شي، خو د همرېوندو کچو په هکله له اضافي ارقامو پرته (لکه: د مالیکولي ساعت فرضیه)، یوه ریښه پر بې‌ریښې ونې باندې کېښودلای نه‌شو.<ref name="mount">{{cite book|vauthors=Mount DM|date=2004|url=https://books.google.com/books?id=bvY21DGa1OwC&q=phylogenetic|title=Bioinformatics: Sequence and Genome Analysis|edition=2nd|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|location=Cold Spring Harbor, New York|isbn=978-0-87969-712-9}}</ref> د لومړنیو لړیو یوې ورکړل شوې ټولګې لپاره، د ټولو ممکنه فایلوجنتیکي ونو مجموعه، د یوې مجزا تعریف شوې څواړخیزې «ونه‌ییزې فضا» په توګه تصور کېدلای شي، چې د هغې له‌لارې د غوره‌ګرځونې الګوریتمونو په مرسته د لټونې مسیرونه موندلای شو. که څه هم کېدای شي د توپولوجي ونې په تعریف کې د بدلون راوړلو له‌لارې د لومړنیو لړیو مبهم شمېر لپاره د ونو مجموعي شمېرنه لا پېچلې کړای شي، خو دغه مسأله تل صدق کوي چې د معلومو لومړنیو ارقامو او د پارامترونو غوراوي لپاره د ریښه‌لرونکو ونو شمېر د بې‌ریښو په پرتله زیات دی.<ref name="felsenstein2">{{cite book|vauthors=Felsenstein J|date=2004|title=Inferring Phylogenies|url=https://archive.org/details/inferringphyloge0000fels|publisher=Sinauer Associates|location=Sunderland, Massachusetts|isbn=978-0-87893-177-4}}</ref> دواړه ریښه‌لرونکې او بې‌ریشې فایلوجنتیکي ونې، ریښه‌لرونکو او بې‌ریښو فایلوجنتیکي شبکو ته تعمیمېدلای شي، چې د پیوند وهلو یا د جېن افقي انتقال په څېر د تکاملي ښکارندو د موډل جوړولو لپاره زمینه برابروي. == د ارقامو کوډ کول او د هومولوجي تعریف == === مورفولوجیکي شننه === په مورفولوجیکي فایلوجنتیک کې لویه ستونزه د یوه داسې مټریکس لیکل دي چې، د ډلبندي کوونکي په توګه د کارول شویو فېنوټایپي ځانګړنو لپاره له ښودونکو اندازو سره د هرې پرتله شوې نوعې نقشه وړاندې کړي. د دغه مټریکس لیکلو لپاره د فېنوټایپي ارقامو ډولونه له پرتله کېدونکې نوعې پورې تړاو لري؛ د منفردو نوعو لپاره، کېدای شي د بدن منځنۍ کچې، د ځانګړو هډوکو اوږدوالي یا اندازو یا نورو فزیکي ځانګړنو، یا ان د چلندي څرګندونو په اندازه کولو کې شامل وي. البته، له هغه ځایه چې د شننې لپاره هره ممکنه فېنوټایپي ځانګړنه اندازه کېدلای نه‌شي، دا چې کومې ځانګړنې د اندازه کولو لپاره وټاکل شي، د دغه مېتود لپاره یو لوی خنډ او ننګونه ده. دغه پرېکړه، چې کوم صفتونه د مټریکس لپاره د بنسټ په توګه وکارول شي، په اړینه توګه د هغه څه په هکله یوه فرضیه وړاندې کوي، چې له تکاملي پلوه، د نوعو یا د ډلبندي لا لوړ پوړ کوم صفتونه اړوند دي. د فېنوټایپونو د همرېونده تکامل د بېلګو له‌لارې، مورفولوجیکي مطالعات تر پوښتنې لاندې راتللای شي. د ګټورو ټولګیو (کلاسونو) په جوړښت کې یوه ستره ننګونه، د فېنوټایپ د تنوع په توزېع کې د ډلبندۍ پوړونو ترمنځ د تضاعف (overlap کېدنې) لوړ احتمال دی. په مورفولوجیکي شننه کې د منقرض شوې نوعې شاملول، د فوسیلونو نابشپړوالی یا نه‌شتون له‌امله، ډېري وخت ستونزمن دي، خو ښودل شوې ده چې پر رسم شویو ونو باندې د پام وړ اغېزه درلودلای شي؛ په یوې ترسره شوې مطالعه کې، یوازې د انسان‌ډوله بیزوګانو (Apes) منقرض شویو نوعو په شاملولو سره، له مورفولوجیکي پلوه داسې مشتق شوې ونه رامنځ‌ته کړه چې له مالیکولي ارقامو او معلوماتو څخه له رامنځ‌ته شوې ونې سره یې مطابقت درلود.<ref name="Swiderski">{{cite journal|vauthors=Swiderski DL, Zelditch ML, Fink WL|title=Why morphometrics is not special: coding quantitative data for phylogenetic analysis|url=https://archive.org/details/sim_systematic-biology_1998-09_47_3/page/508|journal=Systematic Biology|volume=47|issue=3|pages=508–19|date=September 1998|pmid=12066691|jstor=2585256}}</ref><ref name="Gaubert">{{cite journal|vauthors=Gaubert P, Wozencraft WC, Cordeiro-Estrela P, Veron G|title=Mosaics of convergences and noise in morphological phylogenies: what's in a viverrid-like carnivoran?|journal=Systematic Biology|volume=54|issue=6|pages=865–94|date=December 2005|pmid=16282167|doi=10.1080/10635150500232769|doi-access=free}}</ref><ref name="Strait2">{{cite journal|vauthors=Strait DS, Grine FE|title=Inferring hominoid and early hominid phylogeny using craniodental characters: the role of fossil taxa|journal=Journal of Human Evolution|volume=47|issue=6|pages=399–452|date=December 2004|pmid=15566946|doi=10.1016/j.jhevol.2004.08.008}}</ref> ځینې فېنوټایپي ډلبندي، په تېره بیا هغه چې د خورا تنوع لرونکو ډلو یا نوعو د تجزیې او تحلیل پر مهال کارول کېږي، ناتړلې او بې‌ابهامه دي؛ د بېلګې په توګه: د لکۍ لرلو یا نه‌لرو او همدا راز د سترګو یا د ملا مریو په څېر ځانګړنو د شمېر له‌مخې، د اورګانیزمونو ډلبندي په ډېریو حالتونو کې اسانه ده. سره له‌دې، په مناسب ډول د هغو فېنوټایپي اندازو وړاندې کول، چې تل د بدلون په حال کې دي، یو لانجمنه ستونزه ده او یوه ټولیزه حل‌لاره نه‌لري. یو عام مېتود دا دی چې په اسانۍ سره د پام وړ اندازې په دو یا زیاتو ټولګیو کې ترتیب او لېدل شوي دوامداره بدلونونو په جلا توګه ډلبندي کړو (د بېلګې په توګه: ټولې هغه بېلګې چې د مټو هډوکي یې له یوې ټاکل شوې اندازې څخه اوږده دي، د لومړي حالت غړو په توګه ولیکل شي او ټولې هغه بېلګې چې د مټو هډوکي یې تر نوموړې اندازې څخه لنډ وي، د دوه‌یم حالت غړو په توګه په پام کې ونیول شي). په‌دې توګه، په اسانۍ سره به د ارقامو یوه ترتیب شوې ټولګه لاس‌ته راشي، خو د ټولګیو د تعریفونو لپاره د بنسټ په هکله ناوړه او ضعیف راپور او له هغو مېتودونو سره په پرتله کې، چې په‌کې د اندازو متمادي وزني توزېع کارول کېږي، پر لا زیاتو معلوماتو باندې سترګې پټولو له‌امله، دغه مېتود تر نیوکو لاندې راغلی دی.<ref name="Wiens">{{cite journal|vauthors=Wiens JJ|title=Character analysis in morphological phylogenetics: problems and solutions|url=https://archive.org/details/sim_systematic-biology_september-october-2001_50_5/page/n70|journal=Systematic Biology|volume=50|issue=5|pages=689–99|year=2001|pmid=12116939|doi=10.1080/106351501753328811|doi-access=free}}</ref><ref name="Jenner">{{cite journal|vauthors=Jenner RA|title=Bilaterian phylogeny and uncritical recycling of morphological data sets|journal=Systematic Biology|volume=50|issue=5|pages=730–42|year=2001|pmid=12116943|doi=10.1080/106351501753328857|doi-access=free}}</ref> === مالیکولي شننه === په مالیکولي شننې او تحلیل کې د ارقامو کوډ کولو ستونزه په ډېر توپير سره څرګندېږي، ځکه چې د بیولوجیکي لړۍ ارقام او معلومات چټک او په جلا (ناتړلې) توګه تعریف شوي دي – د DNA یا RNA په لړیو کې متمایز نوکلوتیدونه او د پروټین په لړیو کې متمایز او جلا امینو اسیدونه. سره له‌دې، د څوګونو لړیو په صف‌بندي کې د بنسټیزو ستونزو د شتون له‌امله، د هومولوجي تعریف به له ننګونو سره مل وي. د یوې ورکړل شوې خلا لرونکې MSA لپاره، څوګونې ریښه‌لرونکې فایلوجنتیکي ونې جوړېدلای شي؛ خو له دغه پلوه، چې د نسبي ارقامو پر وړاندې کوم بدلونونو «اوښتنې یا موټېشنونه» او کومې پېښې درج شوې اوښتنې یا حذف شوې اوښتنې دي، دغه ونې به د تفسیر له ګوټ څخه سره توپير ولري. د بېلګې په توګه: له یوې خلا برخې سره، دوه په دوه صف‌بندۍ ته په کتو سره، ناشونې به وي که چېرې وغواړو معلومه کړو چې یوه لړۍ درج شوې اوښتنه ښیي که حذف شوې اوښتنه. څرنګه چې په MSA کې دغه خلاوې نامضاعفې دي او نه صف‌بندي کېږي، نو نوموړې ستونزه په لا ښه توګه د تصور وړ ده. د عمل په ډګر کې، د ونې په محاسبه کې د ګڼو ارقامو له یوځای کېدلو څخه د مخنیوي په موخه، کېدای شي د یوې محاسبه شوې صف‌بندۍ لویې او د پام وړ برخې د فایلوجنتیکي ونې په جوړښت له پامه وغورځول شي. == سرچينې == 2zcga1wjermn21zzylpkdwkqqqss4xg د پروستات سرطان 0 65753 368943 368037 2026-09-09T18:31:04Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368943 wikitext text/x-wiki د پروستات سرطان د پروستات غدې د سرطان ناروغي ده. د پروستات سرطان په ټوله نړۍ کې د رامنځته کېدو د کچې له مخه دویم رایج سرطاني تومور او همدارنګه د نارینه و ترمنځ د مړینې پنځم لوی علت دی. پروستات د نارینه و په تناسلي آله کې هغه غده ده چې د ادرار مجرا د مثانې په لاندې برخه کې احاطه کوي او د خیټې په هیپوګاستریک برخه کې موقعیت لري. د هغو د موقعیت د کره څرګندونې په موخه لکه څه ډول چې د هغو په انځورونو کې ښوول کېږي مثانه د هغو د پاسه موقعیت لري. یوازې هغه کسان چې مردانه تناسلي غړي لري په دغه ناروغۍ اخته کېږي. د پروستات ډېری سرطانونه ډېره کمزورې وده لري. سرطاني حجرات یې کېدای شي د وجود نورو برخو په ځانګړې توګه هډوکو او لنفاوي غدو ته پراختیا ومومي. دغه ناروغي کېدای شي په پیل کې هېڅ نښه له ځانه وه نه ښيي. د راتلونکو پړاونو په علایمو کې یې بیا درد یا په ادرار کولو کې ستونزه، په ادرار کې وینه راتلل او یا هم په ملا او خاصره لګن (د کونې هډوکی) کې درد شاملېږي. د پروستات هیپرپلازی سلیم سرطان کېدای شي ورته علایم رامنځته کړي. په نورو راتلونکو علایمو کې یې د وینې د سروکرویاتو د حجراتو د کمښت له امله دایمي ستړیا شاملېږي.<ref>{{cite journal|vauthors=Luining WI, Cysouw MC, Meijer D, Hendrikse NH, Boellaard R, Vis AN, Oprea-Lager DE|title=Targeting PSMA Revolutionizes the Role of Nuclear Medicine in Diagnosis and Treatment of Prostate Cancer|journal=Cancers|volume=14|issue=5|pages=1169|date=February 2022|pmid=35267481|pmc=8909566|doi=10.3390/cancers14051169|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Prostate Cancer? |url=https://www.cancer.org/cancer/prostate-cancer/about/what-is-prostate-cancer.html |access-date=2022-09-28 |website=www.cancer.org |language=en}}</ref> هغه عوامل چې د پروستات په سرطان باندې د اخته کېدو ګواښ زیاتوي لوړ عمر لرل، کورنی مخینه او نژاد دي. د دغه سرطان نږدې ۹۹ سلنه موارد یې د ۵۰ کلنۍ څخه د عمر په زیاتوالي رامنځته کېږي. په دغه ناروغۍ باندې د کورنۍ د لومړي درجه خپلوان اخته توب کېدای شي د کورنۍ په نورو غړو کې د دغه ډول سرطان د رامنځته کېدو ګواښ دوه تر درې چنده زیات کړي. په نورو عواملو کې یې هغه غذایي رژیم چې په لوړه کچه په کې د غوښې اړوند محصولات او سره غوښه شتون ولري شاملېږي، په داسې حال کې چې په زیاته کچه د شیدو څښلو له امله د هغو د رامنځته کېدو خطر قطعي نه دي. دغه ناروغي له سوزاک سره اړیکه لري، خو د دغې اړیکې هېڅ لامل تر اوسه نه دی موندل شوی. همدارنګه د دغې ناروغۍ ګواښ له BRCA جنټیکي مورد (BRCA mutations) سره هم اړیکه لري. د تشخیص طریقه یې هم بیوپسي (نمونه ګیري) ده. کېدای شي طبي انځور اخیستنه هم د متاستاز د شتون اړوند ترسره شي. <ref name="WCR20142">{{cite book|title=World Cancer Report|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|chapter=Chapter 5.11}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kalish LA, McDougal WS, McKinlay JB|title=Family history and the risk of prostate cancer|url=https://archive.org/details/sim_urology_2000-11_56_5/page/803|language=English|journal=Urology|volume=56|issue=5|pages=803–806|date=November 2000|pmid=11068306|doi=10.1016/S0090-4295(00)00780-9}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Koh KA, Sesso HD, Paffenbarger RS, Lee IM|title=Dairy products, calcium and prostate cancer risk|journal=British Journal of Cancer|volume=95|issue=11|pages=1582–1585|date=December 2006|pmid=17106437|pmc=2360740|doi=10.1038/sj.bjc.6603475}}</ref><ref name="CainiGandini2014">{{cite journal|vauthors=Caini S, Gandini S, Dudas M, Bremer V, Severi E, Gherasim A|title=Sexually transmitted infections and prostate cancer risk: a systematic review and meta-analysis|journal=Cancer Epidemiology|volume=38|issue=4|pages=329–338|date=August 2014|pmid=24986642|doi=10.1016/j.canep.2014.06.002}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee MV, Katabathina VS, Bowerson ML, Mityul MI, Shetty AS, Elsayes KM, Balachandran A, Bhosale PR, McCullough AE, Menias CO|display-authors=6|title=BRCA-associated Cancers: Role of Imaging in Screening, Diagnosis, and Management|journal=Radiographics|volume=37|issue=4|pages=1005–1023|date=2016|pmid=28548905|doi=10.1148/rg.2017160144|doi-access=free}}</ref><ref name="NCI2013TxPt">{{cite web |date=2014-04-08 |title=Prostate Cancer Treatment (PDQ) – Patient Version |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/Patient/page1/AllPages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705121244/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/Patient/page1/AllPages |archive-date=5 July 2014 |access-date=1 July 2014 |publisher=National Cancer Institute}}</ref> د پروستات د سرطان له وخت وړاندې معاینه کول له دې ډلې د پروستات د ځانګړي انټي جن (PSA) ازموینه د هغو د سرطاني توب غوره تشخیص ته لار برابروي اما دا چې په پایلو کې مرسته کولای شي د بحث موضوع ده. له ۵۵ کلنۍ څخه تر ۶۹ کلنۍ پورې وګړو ته د هغو اړوند د اګاهانه پرېکړې کولو لارښوونه کېږي. که چېرې معاینه ترسره شي د هغو کسانو لپاره چې اوږده ژوند لرلو ته هیله لري غوره چاره ده. په داسې حال کې چې ښکاري چې ۵اې مهار کوونکي روډوکتاز (5α-reductase inhibitors) د لوړې درجې لرونکي سرطان ګواښ راکموي خو په لوړه درجه سرطان اغېز نه کوي او په دغه ډول حالت کې یې توصیه نه کېږي. دا نه ده مالومه چې بشپړونکي ویټامینونه او یا هم منرالونه دې د ګواښ په راکمولو کې اغېز ولري. <ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|chapter=Chapter 5.11}}</ref><ref name="NCI2018TxPro">{{cite web |date=6 February 2018 |title=Prostate Cancer Treatment |url=https://www.cancer.gov/types/prostate/hp/prostate-treatment-pdq#section/all |access-date=1 March 2018 |website=National Cancer Institute |language=en |quote=Controversy exists regarding the value of screening... reported no clear evidence that screening for prostate cancer decreases the risk of death from prostate cancer}}</ref><ref name="Catalona2018">{{cite journal|vauthors=Catalona WJ|title=Prostate Cancer Screening|journal=The Medical Clinics of North America|volume=102|issue=2|pages=199–214|date=March 2018|pmid=29406053|pmc=5935113|doi=10.1016/j.mcna.2017.11.001}}</ref><ref name="NHS2015Screen">{{cite web |date=3 January 2015 |title=PSA testing |url=https://www.nhs.uk/conditions/prostate-cancer/psa-testing/ |access-date=5 March 2018 |website=nhs.uk}}</ref><ref name="USPSTF2018">{{cite web |title=Final Recommendation Statement: Prostate Cancer: Screening |url=https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Document/RecommendationStatementFinal/prostate-cancer-screening1 |access-date=30 August 2018 |website=www.uspreventiveservicestaskforce.org |publisher=US Preventive Services Task Force (USPSTF) |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Grossman DC, Curry SJ, Owens DK, Bibbins-Domingo K, Caughey AB, Davidson KW, Doubeni CA, Ebell M, Epling JW, Kemper AR, Krist AH, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Silverstein M, Simon MA, Siu AL, Tseng CW|display-authors=6|title=Screening for Prostate Cancer: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement|journal=JAMA|volume=319|issue=18|pages=1901–1913|date=May 2018|pmid=29801017|doi=10.1001/jama.2018.3710|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cabarkapa S, Perera M, McGrath S, Lawrentschuk N|title=Prostate cancer screening with prostate-specific antigen: A guide to the guidelines|journal=Prostate International|volume=4|issue=4|pages=125–129|date=December 2016|pmid=27995110|pmc=5153437|doi=10.1016/j.prnil.2016.09.002}}</ref><ref name="Strat2011">{{cite journal|vauthors=Stratton J, Godwin M|title=The effect of supplemental vitamins and minerals on the development of prostate cancer: a systematic review and meta-analysis|journal=Family Practice|volume=28|issue=3|pages=243–252|date=June 2011|pmid=21273283|doi=10.1093/fampra/cmq115|doi-access=free}}</ref> ډیری موارد یې د فعال نظارت او یا هم وخت پر وخت درملنې پربنسټ مدیریت کېږي. د درملنې په لارو چارو کې یې کېدای شي د جراحۍ، وړانګ درملنې (راډیوتراپي)، هورمون درملنې او د کیمیاوي درملنې ترکیب شامل شي. پروستات ته محدود تومورونه کېدای شي د درملنې وړ وي. په دغه ناروغۍ کې د درد ضد درمل، بیس فسفوناتونه (bisphosphonates) او همدارنګه هدفمنده درملنه د نورولارو چارو په پرتله ګټمن دي. د هغو نتایج د ناروغ روغتیايي حالت او د سرطان برید کوونکې کچې او پراخوالي ته اړوند دي. د پروستات په سرطان اخته ډېری نارینه د هغو له امله نه مري. په متحده ایالاتو کې له دغه ناروغۍ څخه د بچ شوو ناروغانو کچه د پنځه کلونو له مخې ۹۸٪ ده. <ref name="NCI2014TxPro">{{cite web |date=2014-04-11 |title=Prostate Cancer Treatment (PDQ) – Health Professional Version |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/HealthProfessional/page1/AllPages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705121331/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/HealthProfessional/page1/AllPages |archive-date=5 July 2014 |access-date=1 July 2014 |publisher=National Cancer Institute}}</ref><ref name="Luszczak 2020 7">{{cite journal|vauthors=Luszczak S, Kumar C, Sathyadevan VK, Simpson BS, Gately KA, Whitaker HC, Heavey S|title=PIM kinase inhibition: co-targeted therapeutic approaches in prostate cancer|journal=Signal Transduction and Targeted Therapy|volume=5|issue=1|pages=7|date=January 2020|pmid=32296034|pmc=6992635|doi=10.1038/s41392-020-0109-y}}</ref><ref name="NCI2013TxPt2">{{cite web |date=2014-04-08 |title=Prostate Cancer Treatment (PDQ) – Patient Version |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/Patient/page1/AllPages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705121244/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/Patient/page1/AllPages |archive-date=5 July 2014 |access-date=1 July 2014 |publisher=National Cancer Institute}}</ref><ref name="SEER2014">{{cite web |title=SEER Stat Fact Sheets: Prostate Cancer |url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/prost.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706142501/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/prost.html |archive-date=6 July 2014 |access-date=18 June 2014 |website=NCI}}</ref> دغه سرطان په ټوله نړۍ کې تر ټولو دود دویم سرطان دی. په نارینه و کې د مړینې لوی پنځم علت هم دی. په ۲۰۱۸ زکال کې په دغه ناروغۍ د اخته کسانو شمېر ۱.۲ میلیونه تنه وښودل شو چې له امله یې ۳۹۵۰۰۰ تنه مړه شوي. دغه سرطان په ۸۴ هېوادونو کې د نارینه و ترمنځ معمول سرطان دی چې تر ډېره پورې په پرمختلوو هېوادونو کې وګړي پرې اخته کېږي. دغه کچې په مخ پر ودې هېوادونو کې وده لرلې. په ډېری برخو کې د دغه ناروغۍ تشخیص د PSA ازموینو په زیاتوالي سره پراختیا موندلې. د پروستات د سرطان اړوند یوې څېړنې ښوولې چې له ۶۰ کلونو زیات عمر لرونکو روسي او جاپاني نارینه و کې د دغه ډول سرطان کچه له ۳۰ څخه ۷۰ سلنه پورې ده او اخته کسان پرې د نامعلومو لاملونو له امله مړه شوي. <ref name="NCI2014TxPro2">{{cite web |date=2014-04-11 |title=Prostate Cancer Treatment (PDQ) – Health Professional Version |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/HealthProfessional/page1/AllPages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705121331/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/HealthProfessional/page1/AllPages |archive-date=5 July 2014 |access-date=1 July 2014 |publisher=National Cancer Institute}}</ref><ref name="Baade2009">{{cite journal|vauthors=Baade PD, Youlden DR, Krnjacki LJ|title=International epidemiology of prostate cancer: geographical distribution and secular trends|journal=Molecular Nutrition & Food Research|volume=53|issue=2|pages=171–184|date=February 2009|pmid=19101947|doi=10.1002/mnfr.200700511}}</ref><ref name="Bray2018">{{cite journal|vauthors=Bray F, Ferlay J, Soerjomataram I, Siegel RL, Torre LA, Jemal A|title=Global cancer statistics 2018: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries|journal=CA|volume=68|issue=6|pages=394–424|date=November 2018|pmid=30207593|doi=10.3322/caac.21492|s2cid=52188256|doi-access=free}}</ref><ref name="WCR2014Epi">{{cite book|title=World Cancer Report|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|chapter=Chapter 1.1}}</ref> == نښې نښانې == د پروستات سرطان په پیل کې څرګندې نښې نه لري. هغه مهال چې نښې یې څرګندېږي تر ډېره پورې د پروستات هیپرپلازي سلیم سرطان ته ورته وي. په دغو نښو کې د ادرار کولو تکرار، په شپه کې د ادرار زیاتوالی (nocturia)، د ادرار د ثابت جریان په پیل او دوام کې ستونزه، په ادرار کې وینه (hematuria)، په ادرار کولو کې د درد لرل (dysuria یا سوزاک) او همدارنګه د وینې د کمښت له امله خستګي او د هډوکو درد شاملېږي. یوې څېړنې ښوولې چې په دغه ناروغۍ اخته ډېرو کسانو له دغو علامو څخه یوه یا هم زیاتې لرلې دي. <ref>Leslie SW, Soon-Sutton TL, Sajjad H, Siref LE. Prostate Cancer. 2020 Oct 28. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; {{PMID|29261872}}.</ref><ref name="prostateCApresentation">{{cite journal|vauthors=Miller DC, Hafez KS, Stewart A, Montie JE, Wei JT|title=Prostate carcinoma presentation, diagnosis, and staging: an update form the National Cancer Data Base|journal=Cancer|volume=98|issue=6|pages=1169–1178|date=September 2003|pmid=12973840|doi=10.1002/cncr.11635|s2cid=22077473|doi-access=free|hdl=2027.42/34379}}</ref> د پروستات سرطان د ادرار کولو په عمل کې له اختلال سره مل دی ځکه چې د پروستات غده د ادرار مجرا چاپېره کړې. په غده کې دننه تغیرات په مستقیم ډول د ادرار کولو په ډول اغېز کوي. له دې امله چې مني لېږدونکې لولې د ادرار له پروستاتي مجرا تېرېږي د پروستات ترشحات په مني مایع کې ګډېږي؛ همدا دی چی د پروستات سرطان په جنسي فعالیت کې هم ستونزې رامنځته کوي لکه د نارینه تناسلي الې په شخوالي (erection) کې ستونزه رامنځته کوي یا هم د دردناک انزال لامل ګرځي. <ref>{{cite journal|vauthors=Henninger S, Neusser S, Lorenz C, Bitzer EM|title=[Prostate cancer in routine healthcare: health-related quality of life after inpatient treatment]|journal=Der Urologe. Ausg. A|volume=53|issue=12|pages=1793–1799|date=December 2014|pmid=25297490|doi=10.1007/s00120-014-3615-0}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Bauer RM|title=Urinary Dysfunction in Prostate Cancer|chapter=Urinary Dysfunction in Prostate Cancer: Male Slings|date=2016|chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-23817-3_4|work=Urinary Dysfunction in Prostate Cancer: A Management Guide|pages=53–69|veditors=Sandhu JS|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-319-23817-3_4|isbn=978-3-319-23817-3|access-date=2022-04-28}}</ref><ref name="prostateCApresentation2">{{cite journal|vauthors=Miller DC, Hafez KS, Stewart A, Montie JE, Wei JT|title=Prostate carcinoma presentation, diagnosis, and staging: an update form the National Cancer Data Base|journal=Cancer|volume=98|issue=6|pages=1169–1178|date=September 2003|pmid=12973840|doi=10.1002/cncr.11635|s2cid=22077473|doi-access=free|hdl=2027.42/34379}}</ref> د پروستات متاستاتیک سرطان کېدای شي یو شمېر نور علایم هم رامنځته کړي. تر ټولو څرګنده علامه یې هم د هډوکو درد دی چې تر ډېره په مهرو (د ملا د تیر په مهرو)، لګن خاصره او یا هم پوښتیو کې احساس کېږي. نورو هډوکو ته د سرطان سرایت لکه د ورانه هډوکي ته په معمول ډول په هغه هډوکي کې ژر رامنځته کېږي چې پروستات ته نږدې وي. د ملا په تیر کې د پروستات سرطان کېدای شي د شوکي نخاع په ریښه فشار راوړي او د پښې د بې حسه کېدو، ضعیفه کېدو او یا هم د ادرار او غایطه موادو د بې اختیارۍ لامل وګرځي. <ref>{{cite journal|vauthors=Liu Z, Murphy SF, Huang J, Zhao L, Hall CC, Schaeffer AJ, Schaeffer EM, Thumbikat P|display-authors=6|title=A novel immunocompetent model of metastatic prostate cancer-induced bone pain|journal=The Prostate|volume=80|issue=10|pages=782–794|date=July 2020|pmid=32407603|pmc=7375026|doi=10.1002/pros.23993}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=van der Cruijsen-Koeter IW, Vis AN, Roobol MJ, Wildhagen MF, de Koning HJ, van der Kwast TH, Schröder FH|title=Comparison of screen detected and clinically diagnosed prostate cancer in the European randomized study of screening for prostate cancer, section rotterdam|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-07_174_1/page/121|journal=The Journal of Urology|volume=174|issue=1|pages=121–125|date=July 2005|pmid=15947595|doi=10.1097/01.ju.0000162061.40533.0f}}</ref> == د ګواښ رامنځته کوونکي عوامل == د پروستات د سرطان رامنځته کوونکي لومړني عوامل چاغوالی، د عمر زیاتوالی او کورنۍ مخینه ده. په زیات وزن لرونکو نارینه و کې د طبیعي وزن لرونکو په پرتله د پروستات د سرطان له امله د مړینې کچه ۳۴ سلنه زیاته ده. له ۴۵ کلنو څخه په لږ عمر لرونکو نارینه و کې د پروستات سرطان یوه غیرطبیعي چاره ده، خو د عمر په زیاتوالي بیا دود ده. د تشخیص پر مهال د عمر اوسط کچه ۷۰ کاله ښوول شوې. د چینايي، جرمني، اسرائیلي، جامئیکايي، سویډني او یوګانډايي وګړو د اجسادو پلټنې چې د بېلابېلو لاملونو له امله یې خپل ژوند له لاسه ورکړی و، وښودله چې د پروستات سرطان په ۳۰ سلنه ۵۰ کلنو او ۸۰ سلنه ۷۰ کلنو کسانو کې شتون درلود. <ref name="pmid127117372">{{cite journal|vauthors=Calle EE, Rodriguez C, Walker-Thurmond K, Thun MJ|title=Overweight, obesity, and mortality from cancer in a prospectively studied cohort of U.S. adults|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-04-24_348_17/page/1625|journal=The New England Journal of Medicine|volume=348|issue=17|pages=1625–1638|date=April 2003|pmid=12711737|doi=10.1056/NEJMoa021423|s2cid=22714795}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Maistro S, Xavier CD, Serio PA, Katayama ML, Roela RA, Koike Folgueira MA|date=2019-05-20|title=Cancer driver genes in prostate cancer from young men.|url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.2019.37.15_suppl.e16586|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=37|issue=15_suppl|pages=e16586|doi=10.1200/JCO.2019.37.15_suppl.e16586|s2cid=190897312|issn=0732-183X}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Smith CV, Bauer JJ, Connelly RR, Seay T, Kane C, Foley J, Thrasher JB, Kusuda L, Moul JW|display-authors=6|title=Prostate cancer in men age 50 years or younger: a review of the Department of Defense Center for Prostate Disease Research multicenter prostate cancer database|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2000-12_164_6/page/1964|journal=The Journal of Urology|volume=164|issue=6|pages=1964–1967|date=December 2000|pmid=11061892|doi=10.1016/S0022-5347(05)66929-7}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hankey BF, Feuer EJ, Clegg LX, Hayes RB, Legler JM, Prorok PC, Ries LA, Merrill RM, Kaplan RS|display-authors=6|title=Cancer surveillance series: interpreting trends in prostate cancer--part I: Evidence of the effects of screening in recent prostate cancer incidence, mortality, and survival rates|journal=Journal of the National Cancer Institute|volume=91|issue=12|pages=1017–1024|date=June 1999|pmid=10379964|doi=10.1093/jnci/91.12.1017|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Breslow N, Chan CW, Dhom G, Drury RA, Franks LM, Gellei B, Lee YS, Lundberg S, Sparke B, Sternby NH, Tulinius H|display-authors=6|title=Latent carcinoma of prostate at autopsy in seven areas. The International Agency for Research on Cancer, Lyons, France|journal=International Journal of Cancer|volume=20|issue=5|pages=680–688|date=November 1977|pmid=924691|doi=10.1002/ijc.2910200506|s2cid=42501757}}</ref><ref name="pmid25821151">{{cite journal|vauthors=Bell KJ, Del Mar C, Wright G, Dickinson J, Glasziou P|title=Prevalence of incidental prostate cancer: A systematic review of autopsy studies|journal=International Journal of Cancer|volume=137|issue=7|pages=1749–1757|date=October 2015|pmid=25821151|pmc=4682465|doi=10.1002/ijc.29538}}</ref><ref name="pmid25557753">{{cite journal|vauthors=Jahn JL, Giovannucci EL, Stampfer MJ|title=The high prevalence of undiagnosed prostate cancer at autopsy: implications for epidemiology and treatment of prostate cancer in the Prostate-specific Antigen-era|journal=International Journal of Cancer|volume=137|issue=12|pages=2795–2802|date=December 2015|pmid=25557753|pmc=4485977|doi=10.1002/ijc.29408}}</ref> هغه نارینه چې د وینې لوړ فشار لري تر ډېره د پروستات په سرطان د اخته کېدو له ګواښ سره مخ دي. د دغه ګواښ په رامنځته کېدو کې د ورزش نه کول ډېر لږ رول لري. د وینې د ټسټوسټرون د کچې زیاتوالی یې بیا ګواښ زیاتوي. <ref name="pmid19949849">{{cite journal|vauthors=Martin RM, Vatten L, Gunnell D, Romundstad P|title=Blood pressure and risk of prostate cancer: Cohort Norway (CONOR)|journal=Cancer Causes & Control|volume=21|issue=3|pages=463–472|date=March 2010|pmid=19949849|doi=10.1007/s10552-009-9477-x|s2cid=30484327}}</ref><ref name="pmid8757191">{{cite journal|vauthors=Gann PH, Hennekens CH, Ma J, Longcope C, Stampfer MJ|title=Prospective study of sex hormone levels and risk of prostate cancer|journal=Journal of the National Cancer Institute|volume=88|issue=16|pages=1118–1126|date=August 1996|pmid=8757191|doi=10.1093/jnci/88.16.1118|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Friedenreich CM, Neilson HK, Lynch BM|title=State of the epidemiological evidence on physical activity and cancer prevention|journal=European Journal of Cancer|volume=46|issue=14|pages=2593–2604|date=September 2010|pmid=20843488|doi=10.1016/j.ejca.2010.07.028}}</ref> == اپیډیمولوژي == له ۲۰۱۲ زکال راهیسې د پروستات سرطان په نړۍ کې دویم ډېر رامنځته کېدونکی سرطان (په نارینه و کې د ټولو سرطانونو ۱۵سلنه برخه جوړوي) او همدارنګه په ټوله نړۍ کې د سرطان ناروغیو له امله د نارینه و د مړینې شپږم لوی لامل دی. په ۲۰۱۰ زکال کې د پروستات سرطان د ۲۵۶۰۰۰ کسانو د مړینې لامل وګرځېد په داسې حال کې چې په ۱۹۹۰ زکال کې د همدغې ناروغۍ له امله د مړینې کچه ۱۵۶۰۰۰ تنو ته رسېده. د هېوادونو له مخې په دغه ناروغۍ د اخته کېدو کچه یو له بله پراخ توپیرونه لري. دغه ناروغي د آسیا په ختیځ او سوېل کې معموله ده خو تر هغو زیاته په اروپا، شمالي امریکا، اسټرالیا او نیوزلنډ کې شتون لري. په آسیايي وګړو کې ډېره لږ شتون لري او د نارینه و ترمنځ تور پوستي ورباندې ډېر زیات اخته کېږي چې سپین پوستي یې په منځنۍ کچه کې دي. <ref>{{cite book|title=World Cancer Report 2014|publisher=International Agency for Research on Cancer, World Health Organization|isbn=978-92-832-0432-9}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Jemal A, Bray F, Center MM, Ferlay J, Ward E, Forman D|title=Global cancer statistics|journal=CA|volume=61|issue=2|pages=69–90|year=2011|pmid=21296855|doi=10.3322/caac.20107|s2cid=30500384|doi-access=free}}</ref><ref name="Loz2012">{{cite journal|vauthors=Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, Abraham J, Adair T, Aggarwal R, Ahn SY, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Barker-Collo S, Bartels DH, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bhalla K, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Blyth F, Bolliger I, Boufous S, Bucello C, Burch M, Burney P, Carapetis J, Chen H, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahodwala N, De Leo D, Degenhardt L, Delossantos A, Denenberg J, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Erwin PJ, Espindola P, Ezzati M, Feigin V, Flaxman AD, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabriel SE, Gakidou E, Gaspari F, Gillum RF, Gonzalez-Medina D, Halasa YA, Haring D, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Hoen B, Hotez PJ, Hoy D, Jacobsen KH, James SL, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Karthikeyan G, Kassebaum N, Keren A, Khoo JP, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lipnick M, Lipshultz SE, Ohno SL, Mabweijano J, MacIntyre MF, Mallinger L, March L, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGrath J, Mensah GA, Merriman TR, Michaud C, Miller M, Miller TR, Mock C, Mocumbi AO, Mokdad AA, Moran A, Mulholland K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nasseri K, Norman P, O'Donnell M, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Phillips D, Pierce K, Pope CA, Porrini E, Pourmalek F, Raju M, Ranganathan D, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Rivara FP, Roberts T, De León FR, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Salomon JA, Sampson U, Sanman E, Schwebel DC, Segui-Gomez M, Shepard DS, Singh D, Singleton J, Sliwa K, Smith E, Steer A, Taylor JA, Thomas B, Tleyjeh IM, Towbin JA, Truelsen T, Undurraga EA, Venketasubramanian N, Vijayakumar L, Vos T, Wagner GR, Wang M, Wang W, Watt K, Weinstock MA, Weintraub R, Wilkinson JD, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Yip P, Zabetian A, Zheng ZJ, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA|display-authors=6|title=Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|journal=Lancet|volume=380|issue=9859|pages=2095–2128|date=December 2012|pmid=23245604|doi=10.1016/S0140-6736(12)61728-0|hdl-access=free|s2cid=1541253|hdl=10536/DRO/DU:30050819|url=http://www.cobiss.si/scripts/cobiss?command=DISPLAY&base=cobib&rid=1537267652&fmt=11}}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="prostates.com.au">{{cite web |title=Prostate Cancer Statistics |url=http://www.prostates.com.au/statistics/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624145341/http://www.prostates.com.au/statistics/ |archive-date=24 June 2016 |access-date=19 June 2016 |publisher=Laparoscopic Urology}}</ref><ref name="cancer.org">[http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_2_2X_What_causes_prostate_cancer_36.asp?sitearea= Overview: Prostate Cancer – What Causes Prostate Cancer?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404065618/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_2_2X_What_causes_prostate_cancer_36.asp?sitearea=|date=2006-04-04}} American Cancer Society (2 May 2006). Retrieved on 5 April 2007</ref><ref name="Prostate Cancer FAQs">[http://www.hsc.stonybrook.edu/som/urology/urology_cp_prostatecancer.cfm Prostate Cancer FAQs.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060529193822/http://www.hsc.stonybrook.edu/som/urology/urology_cp_prostatecancer.cfm|date=2006-05-29}} State University of New York School of Medicine Department of Urology (31 August 2006). Retrieved on 5 April 2007</ref> له ۱۹۸۸ زکال څخه تر ۱۹۹۲ زکال پورې په کلنۍ اوسط بڼه دغه ناروغي په متحده ایالاتو کې د میشتو چینایانو ترمنځ د هغو چینایانو په پرتله چې په شانګهای او تیانجین کې و ۱۵ سلنه زیاته وه، خو دغه لوړه کچه کېدای شي د اخته کېدو د لوړې کچې تر اغېز لاندې راشي. ډیری څرګندوي چې د پروستات د سرطانونو ډېر لږ راپور ورکول کېږي، خو په چین او جاپان کې د پروستات د سلیم سرطان کچه د لویدیځو هېوادونو سره یوشان ده. <ref name="cancer.org2">[http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_2_2X_What_causes_prostate_cancer_36.asp?sitearea= Overview: Prostate Cancer – What Causes Prostate Cancer?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404065618/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_2_2X_What_causes_prostate_cancer_36.asp?sitearea=|date=2006-04-04}} American Cancer Society (2 May 2006). Retrieved on 5 April 2007</ref><ref name="Prostate Cancer FAQs2">[http://www.hsc.stonybrook.edu/som/urology/urology_cp_prostatecancer.cfm Prostate Cancer FAQs.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060529193822/http://www.hsc.stonybrook.edu/som/urology/urology_cp_prostatecancer.cfm|date=2006-05-29}} State University of New York School of Medicine Department of Urology (31 August 2006). Retrieved on 5 April 2007</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee MM, Gomez SL, Chang JS, Wey M, Wang RT, Hsing AW|title=Soy and isoflavone consumption in relation to prostate cancer risk in China|url=https://archive.org/details/cancer-epidemiology-biomarkers-prevention_july-december-2003_12_7-12/page/n100|journal=Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention|volume=12|issue=7|pages=665–668|date=July 2003|pmid=12869409}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Potosky AL, Miller BA, Albertsen PC, Kramer BS|title=The role of increasing detection in the rising incidence of prostate cancer|url=https://archive.org/details/sim_jama_1995-02-15_273_7/page/548|journal=JAMA|volume=273|issue=7|pages=548–552|date=February 1995|pmid=7530782|doi=10.1001/jama.273.7.548}}</ref><ref>Hanno P.M., Malcowicz S.B., Wein A.J., "Clinical Manual of Urology" McGraw Hill 2001</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Homma Y, Kawabe K, Tsukamoto T, Yamanaka H, Okada K, Okajima E, Yoshida O, Kumazawa J, Gu FL, Lee C, Hsu TC, dela Cruz RC, Tantiwang A, Lim PH, Sheikh MA, Bapat SD, Marshall VR, Tajima K, Aso Y|display-authors=6|title=Epidemiologic survey of lower urinary tract symptoms in Asia and Australia using the international prostate symptom score|journal=International Journal of Urology|volume=4|issue=1|pages=40–46|date=January 1997|pmid=9179665|doi=10.1111/j.1442-2042.1997.tb00138.x|s2cid=19636484}}</ref> له ۸۰ سلنه څخه زیات نارینه تر اتیا کلنۍ پورې د پروستات په سرطان اخته کېږي. <ref>{{cite book|vauthors=Bostwick DG, Eble JN|year=2007|title=Urological Surgical Pathology|url=https://archive.org/details/urologicsurgical00fcap|url-access=limited|location=St. Louis|publisher=Mosby|page=[https://archive.org/details/urologicsurgical00fcap/page/n473 468]|isbn=978-0-323-01970-5}}</ref> == سرچينې == qvkb5nuh9o31kbncopxuace9xfvzitq د ګلخانه يي ګازونو سوداګري 0 71083 368937 367138 2026-09-09T17:44:08Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368937 wikitext text/x-wiki د ګلخانه یي ګازونو سوداګري د هوا د ککړتیا د کنټرول په موخه د اقتصادي انګېزو په وړاندې کولو سره د هوا ککړونکو ګازونو له خپرېدو څخه د مخنیوي په لار کې د بازار پر بنسټ کړنلارې ته ویل کېږي. دغه مفهوم همدارنګه د سرپوښ او سوداګرۍ (cap and trade) او د ګازونو د خپرېدو د سوداګرۍ د طرحې (emissions trading scheme) په توګه پېژندل کېږي. د کاربن ډای اکساید او نورو ګلخانه يي ګازونو د خپرېدو څخه د مخنیوي په موخه د کاربن د خپرېدو سوداګري په چین، اروپايي اتحادیې او نورو هېوادونو کې د اقلیمي بدلونونو څخه د مخنیوي په برخه کې د کلیدي حل لارې په توګه معرفي شوې. په نورو طرحو کې یې سلفر ډای اکسایډ او نور ککړونکي شاملېږي. <ref name="stavins012">{{Cite journal|first=Robert N.|last=Stavins|date=November 2001|access-date=2010-05-20|title=Experience with Market-Based Environmental Policy Instruments|url=http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf|journal=Discussion Paper 01-58|publisher=Resources for the Future|location=Washington, D.C.|quote=Market-based instruments are regulations that encourage behavior through market signals rather than through explicit directives regarding pollution control levels or methods|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf|archive-date=2011-05-01|url-status=dead|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf}}</ref> د ګلخانه یي ګازونو د سوداګرۍ د طرحې له مخې یو مرکزی چارواکی یا هم یوه دولتي اداره په یوه ځانګړې مهالیزه دوره کې په ټاکل شوې کچه د ککړونکو ګازونو د خپرولو اجازه یو بنسټ ته ورکوي او یا یې هم پر هغو پلوري. دغه بنسټونه موظف دي چې د خپل جواز سره برابر ګازونه په هوا کې خپاره کړي. هغه شرکتونه چې غواړي په هوا کې د ګلخانه یي ګازونو د خپرولو کچه زیاته کړي باید له هغو شرکتونو څخه چې د خپل دغه ډول جواز د پلور لیوالتیا لري جواز وپېري. <ref name="glossary">{{cite web |date=January 2011 |title=Cap and Trade: Key Terms Glossary |url=http://www.c2es.org/docUploads/climate101-captrade.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005153958/http://www.c2es.org/docUploads/climate101-captrade.pdf |archive-date=2017-10-05 |access-date=27 October 2014 |work=Climate Change 101 |publisher=Center for Climate and Energy Solutions}}</ref><ref name="stavins01">{{Cite journal|first=Robert N.|last=Stavins|date=November 2001|access-date=2010-05-20|title=Experience with Market-Based Environmental Policy Instruments|url=http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf|journal=Discussion Paper 01-58|publisher=Resources for the Future|location=Washington, D.C.|quote=Market-based instruments are regulations that encourage behavior through market signals rather than through explicit directives regarding pollution control levels or methods|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf|archive-date=2011-05-01|url-status=dead|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf}}</ref><ref>{{cite web |title=Allowance Trading |url=http://www.epa.gov/airmarkets/trading/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109083314/http://www.epa.gov/airmarkets/trading/ |archive-date=November 9, 2014 |access-date=Oct 21, 2014 |publisher=U.S. Environment Protection Agency}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Judson Jaffe|author2=Matthew Ranson|author3=Robert N. Stavins|year=2009|url=http://www.boalt.org/elq/documents/elq36-4-01-jaffe-2009-1209.pdf|title=Linking Tradable Permit Systems: A Key Element of Emerging International Climate Policy Architecture|journal=Ecology Law Quarterly|volume=36|issue=789|access-date=2010-08-25|archive-date=2010-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202193202/http://www.boalt.org/elq/documents/elq36-4-01-jaffe-2009-1209.pdf|url-status=dead|archivedate=2010-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100202193202/http://www.boalt.org/elq/documents/elq36-4-01-jaffe-2009-1209.pdf}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1093/oxrep/19.3.400|author=Tietenberg, Tom|year=2003|title=The Tradable-Permits Approach to Protecting the Commons: Lessons for Climate Change|url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_autumn-2003_19_3/page/400|journal=Oxford Review of Economic Policy|volume=19|issue=3|pages=400–419|author-link=Tietenberg, Tom}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Stavins, Robert N.|date=November 2001|url=http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf|title=Experience with Market-Based Environmental Policy Instruments|series=Discussion Paper 01-58|publisher=Resources for the Future|location=Washington, D.C.|access-date=2010-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf|archive-date=2011-05-01|url-status=dead|archivedate=2011-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501113141/http://www.rff.org/documents/RFF-DP-01-58.pdf}}</ref> د ګلخانه یي ګازونو سوداګري د انعطاف منونکو چاپېریالي مقرراتو ډول دی چې سازمانونو او بازارونو ته د دې اجازه ورکوي څو پرېکړه وکړي چې څه ډول په تر ټولو غوره توګه د اقلیمي بدلونونو څخه د مخنیوي د پالیسۍ موخو ته ورسېږي. دغه چاره د قوماندې او کنټرول په بڼه د چاپېریالي قواعدو لکه د غورې لاسرسي وړ ټکنالوژۍ (BAT) د معیارونو او دولتي مالي همکاریو پر خلاف ده. <ref name=":1">{{Cite journal|last1=Teeter|first1=Preston|last2=Sandberg|first2=Jorgen|date=2016|title=Constraining or Enabling Green Capability Development? How Policy Uncertainty Affects Organizational Responses to Flexible Environmental Regulations|journal=British Journal of Management|volume=28|issue=4|pages=649–665|doi=10.1111/1467-8551.12188|s2cid=157986703|url=http://wrap.warwick.ac.uk/93826/1/WRAP-constraining-enabling-green-policy-flexible-Sandberg-2017.pdf|access-date=2020-06-06|archive-date=2020-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506055116/http://wrap.warwick.ac.uk/93826/1/WRAP-constraining-enabling-green-policy-flexible-Sandberg-2017.pdf|url-status=live}}</ref> == معرفي == ککړتیا د بازار د جانبي اغېزو څرګنده نمونه ده. یو جانبي اغېز پر یو سوداګریز واحد (لکه یو کس) باندې د یو شمېر فعالیتونو هغه اغېز دی چې د اړوند فعالیت د بازار د معاملې اړخ ته اړوند نه دی او له مالي پلوه د هغو پر تولید کوونکي نه اچول کېږي او یا یې هم نه دی ترلاسه کړی. ککړتیا د یو منفي جانبي اغېز څرګندويي کوي، په دې معنی چې دغه اغېز د ژوندانه د چاپېریال لپاره مضر دی. له همدې امله د هوا د ککړتیا د کمښت په موخه یو سیسټم رامنځته شوی چې په بریالۍ توګه د انسانانو د روغتیا او د چاپېریال د ساتنې په برخه کې ترې ګټنه شوې ده. د ګلخانه يي ګازونو د خپرېدو سوداګري د بازار پر بنسټ له ککړتیا سره د مبارزې کړنلار ده. د ګلخانه یي ګازونو د سوداګرۍ د طرحې ټولیزه موخه دا ده چې د دغه ډول ګازونو د خپرولو لپاره د ټاکل شوې موخې لګښت تر ټولو ټیټې کچې ته را ورسوي. <ref name="cap101">[http://www.americanprogress.org/issues/2008/01/capandtrade101.html Cap and Trade 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424171855/http://www.americanprogress.org/issues/2008/01/capandtrade101.html|date=2012-04-24}}, [[Center for American Progress]], January 16, 2008.</ref><ref name="boswall">Boswall, J. and Lee, R. (2002). Economics, ethics and the environment. London: Cavendish. pp.62–66.</ref> د ګلخانه يي ګازونو د سوداګرۍ په یوه سیسټم کې دولت د دغه ډول ګازونو خپرېدو ته یو ټولیز محدودیت ټاکي او هغو ته اړوند جوازونه (چې هغو ته مالي مرستې هم ویل کېږي) یا د ګازونو د خپرولو محدود جوازونه ورکوي څو د ګازونو د خپرېدو ټولیزه کچه وټاکي. دولت کېدای شي دغه ډول جوازونه وپلوري، خو په ډېری موجودو طرحو کې ګډونوالو (تنظیم شوو ککړونکو) ته د هر ګډون کوونکي د لږ کچې خپرواي سره برابر د ګازونو د خپرولو جواز ورکوي. د انطباق د څرګندولو په موخه، یو ګډون کوونکي باید لږ تر لږه د دومره کچې هوا د ککړولو جواز لري چې په یوه ټاکل شوې مهالیزه دوره کې ورته اجازه ورکړل شوې وي. که چېرې هر ګډون کوونکی دا رعایت کړي، ټوله خپره شوې ککړتیا به د فردي حدودو له اکثریت کچې سره برابره وي. له دې امله چې دغه ډول جوازونه د پلور او پېر وړ دي، ګډون کوونکي کولای شي (د خپراوي د کچې په کمښت) له خپل جواز سره مطابق ککړونکي ګازونه په هوا کې خپاره کړي او یا هم له هغو کم خپاره کړي او د پاتې اجازه وپلوري. یا هم دا چې له خپلې کچې زیات هوا ککړونکي ګازونه خپاره کړي او له نورو ګډون کوونکو څخه جوازونه وپېري. په دې توګه پېرودونکی د ککړتیا لګښت ورکوي، په داسې حال کې چې پلورونکی د لږ ګلخانه یي ګازونو د تولید له امله ګټه ترلاسه کوي. <ref name="parlinfo.aph.gov.au">[http://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/library/prspub/2501441/upload_binary/2501441.pdf "Emissions trading schemes around the world"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110012804/https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/library/prspub/2501441/upload_binary/2501441.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/library/prspub/2501441/upload_binary/2501441.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|date=2020-01-10}}, Parliament of Australia, 2013.</ref><ref name="parlinfo.aph.gov.au2">[http://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/library/prspub/2501441/upload_binary/2501441.pdf "Emissions trading schemes around the world"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110012804/https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/library/prspub/2501441/upload_binary/2501441.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://parlinfo.aph.gov.au/parlInfo/download/library/prspub/2501441/upload_binary/2501441.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|date=2020-01-10}}, Parliament of Australia, 2013.</ref><ref>{{cite web |title=Cap and Trade 101 |url=http://www.epa.gov/captrade/captrade-101.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150805145622/http://www.epa.gov/captrade/captrade-101.html |archive-date=5 August 2015 |access-date=27 October 2014 |publisher=United States Environmental Protection Agency}}</ref> اوس مهال د هوا د څو ډوله ککړونکو اړوند فعاله سوداګریز پروګرامونه شتون لري. له دغې چارې څخه یو له لومړنیو ګټنو د متحده ایالاتو په ملي بازار کې د اسیدي باران د کمښت په برخه کې وه. (دا د سرپوښ او سوداګرۍ د سیسټم لومړنۍ بریالۍ نمونه وه چې په شمالي امریکا کې یې د متحده ایالاتو د اسیدي باران د پروګرام په اډانه کې د سلفر ډای اکساید خپراوی په نښه کړ). متحده ایالات اوس مهال د نایتروجن اوکساید په برخه کې یو شمېر سیمه ییز مارکېټونه لري. د ګلخانه یي ګازونو په برخه کې چې د اقلیمي بدلونونو لامل ګرځي، په اروپايي اتحادیه، چین، بریتانیا، اسټرالیا، نیوزلنډ د کالیفورنیا او د شمال ختیځو ایالتونو د ټولګې په ګډون د متحده ایالاتو په یو شمېر ایالتونو او همدارنګه نورو هېوادونو کې د کاربن د خپراوي سوداګري معرفي شوې ده.<ref>[[Arthur O'Sullivan (economist)|O'Sullivan, Arthur]], and [[Steven M. Sheffrin]]. ''Economics: Principles in Action''. Upper Saddle River, New Jersey, 2003. {{ISBN|0-13-063085-3}}</ref><ref name="cap1012">[http://www.americanprogress.org/issues/2008/01/capandtrade101.html Cap and Trade 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424171855/http://www.americanprogress.org/issues/2008/01/capandtrade101.html|date=2012-04-24}}, [[Center for American Progress]], January 16, 2008.</ref><ref>{{cite web |title=USEPA's Clean Air Markets web site |url=http://www.epa.gov/airmarkets/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724044337/http://www.epa.gov/airmarkets/ |archive-date=2010-07-24 |access-date=2009-11-03 |publisher=US EPA}}</ref> == تاریخچه == هغه موثریت چې وروسته د هوا د ککړتیا د کمښت په موخه د «سرپوښ او سوداګرۍ» د کړنلارې په نوم ونومول شو، د لومړي ځل لپاره له ۱۹۶۷ زکال څخه تر ۱۹۷۰ زکال پورې د هوا د ککړتیا د کنټرول کوونکې ملي ادارې (د متحده ایالاتو د چاپېریال ساتنې په اداره کې د هوا او تشعشعاتو د ادارې مخکښ دفتر) لپاره د مایکرو اقتصادي کمپیوټري ورته والي توب د څېړنو پر مهال د ایلیسون برټون او ویلیام سنجور له خوا وړاندې شو. په دغو څېړنو کې د ګڼ شمېر ښارونو او د هغوی د هوا ککړونکو منابعو له ریاضیکي موډلونو ګټنه وشوه څو د بېلابېلو کنټرول کوونکو ستراتیژیو موثریت او لګښت پرتله کړي. <ref>Burton, Ellison, and William Sanjour (1967) ''An Economic Analysis of the Control of Sulphur Oxides Air Pollution'' DHEW Program Analysis Report No. 1967-69 Washington, D.C.: Ernst and Ernst.</ref><ref>Burton, Ellison, and William Sanjour. (1968). ''A Cost-Effectiveness Study of Particulate and {{chem|SO|x}} Emission Control in the New York Metropolitan Area''. NTIS: PB-227 121/1. Contract Number: PH-86-68-37. Washington, D.C.: Ernst and Ernst.</ref><ref>Burton, Ellison, and William Sanjour. (1969). ''A Cost-Effectiveness Study of Air Pollution Abatement in the Greater Kansas City Area''. NTIS: PB-227 116/1. Washington, D.C.: Ernst and Ernst.</ref><ref>Burton, Ellison, and William Sanjour. (1969). ''A Cost-effectiveness Study of Air Pollution Abatement in the National Capital Area''. NAPCA Contract No. PH 86-68-37, NTIS: PB227110. Washington, D.C.: Ernst and Ernst.</ref><ref>Burton, Ellison, and William Sanjour. (1970). ''Applications of Cost-Effectiveness Analysis to Air Pollution Control''. DHEW Contract No. CPA 22-69-17. Washington, D.C.: Ernst and Ernst.</ref> د کمښت هره ستراتیژي د کمپیوټري پروګرام پر مټ د تولید شوې «کم لګښته حل لارې» سره پرتله شوه څو د کمښت موخې ته د رسېدو په لار کې تر ټولو لږ لګښتمنه لار وموندل شي. په هر مورد کې وموندل شوه چې دغه حل لارې په پام وړ توګه د کمښت د هرې دود ستراتیژۍ پر مټ د ککړکتیا د کمښت له کچې ارزانه پرېوزي. برټون او وروسته بیا سنجور له اډوارډ اچ پچان سره په ګډه دغو کمپیوټري موډلونو ته د ودې ورکولو په موخه د متحده ایالاتو د چاپېریال ساتنې په نوې رامنځته شوې اداره کې کار ته دوام ورکړ. دغې ادارې د لږ لګښت لرونکو ستراتیژیو (لکه د ګلخانه يي ګازونو سوداګري) اړوند د کمپیوټري ماډلونو مفهوم د پاکې هوا د لګښت په برخه کې په ۱۹۷۲ زکال کې کانګرس ته د خپل کلني راپور په ترڅ کې وړاندې کړ. دغه چاره د «سرپوښ او سوداګرۍ» د مفهوم د رامنځته کېدو لامل وګرځېده چې د ککړتیا د کمښت ټاکلې کچې ته د رسېدو په موخه «لږ لګښت لرونکې حل لار» وبلل شوه.  <ref>{{cite journal|last1=Burton|first1=E. S.|last2=Sanjour|first2=William|year=1970|title=A Simulation Approach to Air Pollution Abatement Program Planning|url=https://archive.org/details/sim_socio-economic-planning-sciences_1970_4/page/147|journal=Socio-Economic Planning Sciences|volume=4|pages=147–150|doi=10.1016/0038-0121(70)90036-4}}</ref><ref>Burton, Ellison S., Edward H. Pechan III, and William Sanjour. (1973). ''A Survey of Air Pollution Control Models''. Rolf A. Deininger, ed. Ann Arbor: Ann Arbor Science Publishers.</ref><ref>{{cite journal|last1=Burton|first1=Ellison S.|last2=Edward|first2=H. Pechan III|last3=Sanjour|first3=William|year=1973|title=Solving the Air Pollution Control Puzzle|url=https://archive.org/details/environmental-science-technology_1973-05_7_5/page/412|journal=Environmental Science and Technology|volume=7|issue=5|pages=412–5|doi=10.1021/es60077a011|pmid=22283532|bibcode=1973EnST....7..412B}}</ref><ref>U.S. Environmental Protection Agency. (1972). ''The Economics of Clean Air'', Annual Report of the Environmental Protection Agency to the Congress of the United States. Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office.</ref><ref>{{cite journal|last1=Voss|first1=Jan-Peter|year=2007|title=Innovation processes in governance: the development of ''emissions trading'' as a new policy instrument|journal=Science and Public Policy|volume=34|issue=5|pages=329–343|doi=10.3152/030234207x228584}}</ref> == سرچينې == 7ayctjyp7tn9d051plhgjdjm5dv25hz مارګاریت هاملتون د سافت ویر انجنیره 0 72063 368956 305676 2026-09-09T20:10:23Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368956 wikitext text/x-wiki مارګاریت هامیلتون د سافت ویر انجنیره چې د کال ۱۹۳۶ د اګست په ۱۷ زېږېدلې ده یوه امریکایۍ کمپیتور پوهه، د سیستم انجنیره او د تجارت څښتنه ده. هغه د ام آی ټي آلاتو جوړولو د لابراتوار د سافت انجنیرۍ د برخې مشره چې د اپولو ناسا پروګرام کې یې د الوتنې سافت ویر جوړ کړل. هغې وروسته د سافت وېر دوه کمپنۍ جوړې کړې چې یوه یې هایر آردر سافت ویر کمپنۍ وه چې په کال ۱۹۷۶ کې یې تأسیس کړه او بله د هامیلټون د تکنالوزۍ په نامه کمپنۍ وه چې په کال ۱۹۸۶کې یې تأسیس کړه او دواړه کمپنۍ یې کمبریج ماساچوسیت کې تأسیس کړې. هامیلتون د ۶۰ پروژو او شپږو سترو پروګرامونو په هکله څه د پاسه ۱۳۰ مقالې، راپورونه او مذاکراتي شرحې خپرې کړې. هغې د سافت ویر انجنیری اصطلاح کشف کړه، هغه وایي (( ما د سافت ویر انجنیری اصطلاح کارول پیل کړل تر څو هغه له هارد وېر او نورو ډولونو انجنیریو څخه جلا کړل شی او د انجینیرۍ هر ډول لاتراوسه د انجینیرۍ د عمومې سیستم د پروسې په توګه په پام کې لرم. د کال ۲۰۱۶ د نومبر په ۲۲ هغې ته د ناسا اپولو د ماموریت لپاره پروازته سافت ویر جوړولو کې د کار کولو په پار  ولسمشر بارک اوباما له خوا د آزادۍ و لسمشریزمدال ورکړل شو. <ref name="Cameron 2018">{{cite web |last=Cameron |first=Lori |date=2018-10-05 |title=First Software Engineer |url=https://www.computer.org/publications/tech-news/events/what-to-know-about-the-scientist-who-invented-the-term-software-engineering |access-date=2023-03-25 |website=IEEE Computer Society}}</ref><ref name="InventionsBoardReport2003">{{cite web |year=2003 |editor-last=Thereon |editor-first=Bradley |title=The NASA Heritage Of Creativity |url=http://www.nasa.gov/pdf/251093main_The_NASA_Heritage_Of_Creativity.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529035816/http://www.nasa.gov/pdf/251093main_The_NASA_Heritage_Of_Creativity.pdf |archive-date=May 29, 2016 |access-date=June 16, 2023 |work=2003 Annual Report of the NASA Inventions & Contributions Board |publisher=NASA}}</ref><ref name="Computer History Museum 2017">{{cite book|title=Hamilton, Margaret oral history - 102738243|website=Computer History Museum|date=2017-04-13|url=https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102738243|access-date=2023-03-25}}</ref>v<ref name=":3">{{Cite web |date=2016-11-16 |title=President Obama Names Recipients of the Presidential Medal of Freedom |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2016/11/16/president-obama-names-recipients-presidential-medal-freedom |access-date=2022-07-26 |website=whitehouse.gov |language=en}}</ref>  == د ژوند لومړې وختونه او زده کړې == مارګاریت الین د کال ۱۹۳۶ د اګست په ۱۷ د اندیانا په پاولې کې وزېږېده د هغې مور او پلار کنیت هیفلد او روت ایستر هیفلد نومیدل. دهغې کورنۍ وروسته مشیګن ته ولېږدېدل چې هلته مارګاریت په کال ۱۹۵۴ کې د هانکاک له لېسې څخه فارغه شوه. مخکې له دې چې هغه ایرل هام کالج ته چې هلته یې یووخت مور هم زده کړه کوله لاړه شي هغې په کال ۱۹۵۵ کې د مشیګن په پوهنتون کې د ریاضیاتو زده کړه وکړه او په کال ۱۹۵۸ کې په ریاضیاتو کې د بې اې سند تر لاسه کړ او څه زده کړه یې په فلسفه کې  هم وکړه. هغه فلورینس لانګ چې د ایرلهام د کالج د ریاضاتو برخې مشر و هغه څوک ښیي چې د اختصارې ریاضیاتو په اړوند یې د دې  د هیلې په لاس ته راوړلو کې مرسته وکړه او دا د ریاضیاتو یوه پروفېسوره شوه. دا وایي چې دهغه شاعر پلار او نیکه یې چې د مکتب مدیر و دا وهڅوله چې په خپلو زده کړو کې کمه فلسفه هم شامله کړي.   <ref name="Spicer2017">{{Cite web |last=Spicer |first=Dan |date=April 27, 2017 |title=2017 CHM Fellow Margaret Hamilton |url=http://www.computerhistory.org/atchm/2017-chm-fellow-margaret-hamilton/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190351/https://www.computerhistory.org/atchm/2017-chm-fellow-margaret-hamilton/ |archive-date=February 12, 2019 |access-date=February 11, 2019 |website=Computer History Museum}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&pg=RA2-PA62|title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology|date=February 28, 2019|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-61069-094-2|editor-last=Welch|editor-first=Rosanne|volume=3|pages=62|language=en|editor-last2=Lamphier|editor-first2=Peg A.}}</ref><ref>{{cite web |title=Ruth Esther Heafield |url=http://wujekcalcaterra.tributes.com/show/Ruth-Esther-Heafield-89810802 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216014535/http://wujekcalcaterra.tributes.com/show/Ruth-Esther-Heafield-89810802 |archive-date=December 16, 2014 |access-date=December 15, 2014 |website=Wujek-Calcaterra & Sons – Tributes.com}}</ref><ref>{{Cite news|date=December 10, 1952|title=Commings, Goings and Events|work=The Evening News|location=[[Sault Ste Marie, Michigan]]|url=https://www.newspapers.com/clip/34522969/the_evening_news/}}</ref><ref name="michigan">{{Cite web |title=Pioneers in Computer Science |url=https://cs.usu.edu/news/pioneers-in-cs-margaret-hamilton |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917191701/https://cs.usu.edu/news/pioneers-in-cs-margaret-hamilton |archive-date=September 17, 2016 |access-date=May 25, 2019 |website=[[Utah State University]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=August 15, 1969|title=Former Earlham Student Had Role in Moon Flight|work=Palladium-Item|location=Richmond, Indiana|url=https://www.newspapers.com/clip/34523809/palladiumitem/|via=Newspapers.com}}</ref><ref name="michigan2">{{Cite web |title=Pioneers in Computer Science |url=https://cs.usu.edu/news/pioneers-in-cs-margaret-hamilton |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917191701/https://cs.usu.edu/news/pioneers-in-cs-margaret-hamilton |archive-date=September 17, 2016 |access-date=May 25, 2019 |website=[[Utah State University]]}}</ref><ref name="earlham">{{Cite web |title=2009 Outstanding Alumni and Distinguished Service Awards |url=http://www.earlham.edu/alumni/homecoming-and-reunions/alumni-awards/award-recipient-archives/2009-outstanding-alumni-and-distinguished-service-awards/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094553/http://www.earlham.edu/alumni/homecoming-and-reunions/alumni-awards/award-recipient-archives/2009-outstanding-alumni-and-distinguished-service-awards/ |archive-date=May 18, 2015 |access-date=December 15, 2014 |website=Earlham College}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Woman Who Taught Me – Margaret Hamilton MAKERS Moment |url=https://www.makers.com/videos/596d0c549efa894cdf38430b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525203858/https://www.makers.com/videos/596d0c549efa894cdf38430b |archive-date=May 25, 2019 |access-date=May 6, 2019 |website=Makers.com |language=en-us}}</ref><ref name="Futurism">{{Cite news|date=July 20, 2016|title=Margaret Hamilton: The Untold Story of the Woman Who Took Us to the Moon|language=en-US|newspaper=Futurism|url=http://futurism.com/margaret-hamilton-the-untold-story-of-the-woman-who-took-us-to-the-moon/|url-status=live|access-date=December 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220104403/http://futurism.com/margaret-hamilton-the-untold-story-of-the-woman-who-took-us-to-the-moon/|archive-date=December 20, 2016}}</ref> == مسلک == په بوسټون کې، هاملتون په پیل کې قصد وکړ ځان د برندیس د پوهنتون د اختصاري ریاضیاتو په تکمیلې زده کړو کې شامل کړي، خو د کال ۱۹۵۹ په نیمایي کې ادوارد نورتون لورینز ( یو امریکایي ریاضي پوه و) لپاره د ماساچوست د تکنولوژۍ انستیتوت (ام آی ټي) کې د هوا پېژندنې په څانګه کې کار پیل کړ. هغې د هوا د وړاندوېنې لپاره سافت وېرونه، اود ماروین مینسکي ( یو امریکایی کمپیوتر پوه و) د مک په پروژه کې یې د LGP-30 او PDP-1 کمپیوترونو لپاره  پروګرامونه جوړ کړل . دهغې کار د لورینز په خپرونو کې چې د chaos theory ( کمپیوتري ګډوډۍ) نظریې په اړوند یې کولې برخه در لوده . په دې وخت کې کمپیتور ساینس او د سافتوېر انجنیري دسیلینونه نه و ایجاد کړي، او په ځای یې پروګرامرانو  د دندې په مهال په فزیکې ډول د کمپیوتري سیستم په کار اچول زده کول. هغې د کال ۱۹۶۱ په دوبې  کې بله پروژه پیل کړه او الین فېتر ( داهم یوه امریکایۍ کمپیوتر پوهه وه) یې د ځان د ځای ناستې په توګه وروزله او وګومارله. <ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&pg=RA2-PA62|title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology|date=February 28, 2019|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-61069-094-2|editor-last=Welch|editor-first=Rosanne|volume=3|pages=62|language=en|editor-last2=Lamphier|editor-first2=Peg A.}}</ref><ref name="ProfessorLorenz">{{cite journal|url=http://eaps4.mit.edu/research/Lorenz/The_Statistical_Prediction_of_Solutions_1962.pdf|last=Lorenz|first=Edward|title=The statistical prediction of solutions of dynamic equations|date=March 1962|journal=Proceedings of the International Symposium on Numerical Weather Prediction in Tokyo, November 7–13, 1960|pages=629–635|publisher=The Meteorological Society of Japan|access-date=September 3, 2019|archive-date=May 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523190103/http://eaps4.mit.edu/research/Lorenz/The_Statistical_Prediction_of_Solutions_1962.pdf|url-status=dead|archivedate=May 23, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190523190103/http://eaps4.mit.edu/research/Lorenz/The_Statistical_Prediction_of_Solutions_1962.pdf}}</ref><ref name="Wayne2011">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gPGZJ_YuMwgC&pg=PA480|title=American Women of Science Since 1900|last=Wayne|first=Tiffany K.|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2011|isbn=978-1-59884-158-9|pages=480–82|access-date=April 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317110451/http://books.google.com/books?id=gPGZJ_YuMwgC&pg=PA480|archive-date=March 17, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title=Hackers: Heroes of the Computer Revolution|last=Levy|first=Steven|publisher=[[Doubleday (publisher)|Doubleday]]|year=1984|isbn=0-385-19195-2|pages=Chapter 5:The Midnight Computer Wiring Society|title-link=Hackers: Heroes of the Computer Revolution}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Sokol |first=Joshua |date=May 20, 2019 |title=The Hidden Heroines of Chaos |url=https://www.quantamagazine.org/hidden-heroines-of-chaos-ellen-fetter-and-margaret-hamilton-20190520/ |access-date=May 25, 2019 |website=Quanta Magazine}}</ref><ref name="klabs">{{Cite web |title=About Margaret Hamilton |url=http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206145513/http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=May 25, 2019 |website=klabs.org}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Sokol |first=Joshua |date=May 20, 2019 |title=The Hidden Heroines of Chaos |url=https://www.quantamagazine.org/hidden-heroines-of-chaos-ellen-fetter-and-margaret-hamilton-20190520/ |access-date=May 25, 2019 |website=Quanta Magazine}}</ref> === د سېج  (SAGE)پروژه === له کال ۱۹۶۱ څخه تر ۱۹۶۳ پورې، هامیلتون د ماساچوست د تکنالوژۍ د انستیتوت د لینکولن په لابراتوار کې د نیمه اتوماتیک ځمکني چاپېریال Semi-Automatic Ground Environment (SAGE) په پروژه کار وکړ. په دې پروژه کې دا یو له هغو پروګرام جوړونکو وه چې د AN/FSQ-7  لومړۍ نمونې کمپیوتر لپاره د the XD-1 سافت وېر چمتو کړ چې د امریکا د هوایي قواوو له خوا د دښمن د الوتکو د لټولو لپاره کارول کېده. هغې د کمبردیج د تحقیقاتي لابراتوار لپاره د ستلایت د څرک لګولو یو سافت ویر هم چمتو کړ. د سېج پروژه د ویرل ویند د پروژې دوام و چې د ماساچوست د تکنالوژۍ د انستیتوت له خوا پیل شوې وه تر څو داسې یو کمپیوتري سیستم جوړ کړي چې د هوا د وړاندوېنې سیستمونه پېشبینی کړي او د مشابه جوړونکو آلاتو په کارونې سره د دې سیستمونو څرک ولګوي. د سېج پروژې ته ډېر ژر د هوایي دفاع په برخه کې د الوتکو ضد لپاره پراختیا ورکړل شوه. <ref name="Wayne20112">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gPGZJ_YuMwgC&pg=PA480|title=American Women of Science Since 1900|last=Wayne|first=Tiffany K.|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2011|isbn=978-1-59884-158-9|pages=480–82|access-date=April 29, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317110451/http://books.google.com/books?id=gPGZJ_YuMwgC&pg=PA480|archive-date=March 17, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Spicer20172">{{Cite web |last=Spicer |first=Dan |date=April 27, 2017 |title=2017 CHM Fellow Margaret Hamilton |url=http://www.computerhistory.org/atchm/2017-chm-fellow-margaret-hamilton/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190351/https://www.computerhistory.org/atchm/2017-chm-fellow-margaret-hamilton/ |archive-date=February 12, 2019 |access-date=February 11, 2019 |website=Computer History Museum}}</ref><blockquote>هاملتون به ویل: کله چې تاسو دې مؤسسې ته د تازه کار په توګه راشۍ، نو هغه څه چې دوی یې تر سره کوي هغه داده چې هغوی به تاسو ته داسې پروګرام  درکړی چې هېچا نشو کشف کولای او نه به یې پر مخ بیولای شو. کله چې په دې مؤسسه کې تازه کاره وم، دوی ماته همداسې پروګرام راکړ، هغه څه چې پېښ شول هغه دا وه چې دا يوه پېچلې پروګرام ليکنه وه، اوهغه چا چې دالیکلی وه په دې خوښ و چې ټول نظریات یې په لاتینه او یوناني ژبه وي. ماته دا پروګرام وسپارل شواو ما داسې جوړ کړ چې کار یې وکړ. دې پروګرام حتی خپل ځوابونه په لاتینې او یوناني ژبه چاپ کړل. زه لومړی څوک وم چې دا پروګرام مې په کار واچاوه. په دې پروژه کې د هامیلتون هڅې د دې لامل شوې چې هغه په ناسا کې د اپولو د الوتنې د سافت وېر جوړونکې موقف ته کاندیده وي. <ref>{{Cite web |title=AGC – Conference 1: Margaret Hamilton's introduction |url=http://authors.library.caltech.edu/5456/1/hrst.mit.edu/hrs/apollo/public/conference1/hamilton-intro.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131233720/http://authors.library.caltech.edu/5456/1/hrst.mit.edu/hrs/apollo/public/conference1/hamilton-intro.htm |archive-date=January 31, 2016 |access-date=December 9, 2015 |website=authors.library.caltech.edu |df=mdy-all}}</ref><ref name=":03">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&pg=RA2-PA62|title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology|date=February 28, 2019|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-61069-094-2|editor-last=Welch|editor-first=Rosanne|volume=3|pages=62|language=en|editor-last2=Lamphier|editor-first2=Peg A.}}</ref></blockquote> === د ماساچوست د تکنالوزۍ د انستیتوت د اندازه اخیستلو د آلاتو د کارونې لابراتوار او د اپولو لارښود کمپیوتر === هامیلتون له دې وروسته، د ماساچوسیت د تکنالوژۍ په انستیتوت کې د انداز اخیستلو د آلاتو د کارونې په لابراتوار کې کار پیل کړ چې دې لابراتوار په سپوږمي که د اپولو د اکتشافي پروګرام لپاره کمپیوتر جوړ کړ. هامیلتون هغه لومړۍ پروګرامره وه چې د اپولو د پروژې لپاره وګومارل شوه او په کال ۱۹۶۵ کې د سافت وېر انجنیري برخې مشره شوه. هغه د هغه ټیم مسؤله وه چې د اپولو د هوایي بېړۍ د پرواز ، قوماندې، د سپوږمۍ مودیول او له هغه وروسته د سکېلاب د فضایي ستشن سافت وېرونه چمتو او ازمایل. د هغې د ټيم بلې برخې د سیستم سافت وېرونه دیزان او جوړ کړل چې په دې سافت وېرونو کې د بیا چالانولو او د ربط ورکوونکو روتینونو  په څیر د تېروتنو موندلو او رغولو سافت وېرونه  چې د لومړیتوب ښودونکو په نامه هم یاديږې شامل و، دې ټولو سافت ویرونو ته هامیلتون پراختیا ورکړه. کله چې د کمپوتر ساینس کورسونه غیر معمول و او د سافت انجنیری کورسونه نه وه هغې هڅه وکړه چې په فزیکی ډول د کمپیوترې پروسې کارولو کې تجربه لاس ته راوړي. <ref>{{Cite web |last1=Magazine |first1=Smithsonian |last2=George |first2=Alice |title=Margaret Hamilton Led the NASA Software Team That Landed Astronauts on the Moon |url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/margaret-hamilton-led-nasa-software-team-landed-astronauts-moon-180971575/ |access-date=2023-03-05 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref><ref name="CHM">{{Cite web |title=Margaret Hamilton 2017 Fellow |url=http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/margaret-hamilton |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629015545/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/margaret-hamilton/ |archive-date=June 29, 2017 |access-date=June 26, 2017 |website=[[Computer History Museum]]}}</ref><ref>{{cite web |title=NASA Engineers and Scientists-Transforming Dreams Into Reality |url=http://www.nasa.gov/50th/50th_magazine/scientists.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629170224/http://www1.nasa.gov/50th/50th_magazine/scientists.html |archive-date=June 29, 2010 |access-date=July 29, 2010 |website=NASA}}</ref><ref name="Hoag">{{cite report|url=http://klabs.org/history/history_docs/mit_docs/1711.pdf|last=Hoag|first=David|title=The History of Apollo On-board Guidance, Navigation, and Control|date=September 1976|publisher=[[Charles Stark Draper Laboratory]]|access-date=September 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105060425/http://klabs.org/history/history_docs/mit_docs/1711.pdf|archive-date=November 5, 2016|url-status=live}}</ref><ref name="klabs2">{{Cite web |title=About Margaret Hamilton |url=http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206145513/http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=May 25, 2019 |website=klabs.org}}</ref><ref name="HQ_03281">''Michael Braukus'' NASA News [http://www.nasa.gov/home/hqnews/2003/sep/HQ_03281_Hamilton_Honor.html "NASA Honors Apollo Engineer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124231727/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2003/sep/HQ_03281_Hamilton_Honor.html|date=November 24, 2010}} (September 3, 2003)</ref><ref name="PriorityDisplays">{{cite report|url=http://www.ibiblio.org/apollo/hrst/archive/1706.pdf|last=Green|first=Alan|title=Keyboard and Display Program and Operation|page=29|date=June 1967|publisher=Charles Stark Draper Laboratory|access-date=September 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160717160137/http://www.ibiblio.org/apollo/hrst/archive/1706.pdf|archive-date=July 17, 2016|url-status=live}}</ref><ref name="klabs3">{{Cite web |title=About Margaret Hamilton |url=http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206145513/http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=May 25, 2019 |website=klabs.org}}</ref> هغې په لاندې برخو کې مهارتونه درلودل: د سیستمونو دیزاین او د سافت وېر پراختیا، تجارت او دپروسې مودل جوړول، د نمونې پراختیا، درسمي سیستونو د مدل جوړولو ژبې، دسیستم د مودل جوړولو او پراختیا لپاره په سیستم ولاړ اشیاء، د ژوند د دوران اتومات چاپېریالونه، د سافت وېرونو باوري کېدو او بیا کارونې د ډېرولو متودونه، د سیستمونو د حوزې تحلیل، د داخلي ژبې د خصوصیاتو په واسطه اصلاح کول، د ځواکمنو سیستمونو لپاره د پرانستې معمارۍ تخنیکونه، د ژوند د بشپړ دوران اتومات کول، د کیفیت تضمین، بې درزه یوه ټوټه کول، د تېروتنې د کشف او رغونې تخنیکونه، د بشر او ماشین ربط ورکوونکي سیستمونه، عملیاتي سیستمونه، سر تر پایه ازمایښت کوونکي سیستمونه او د ژوند د دوران د مدیریت تخنیکونه. دا تخنیکونه د دې لپاره په پام کې نیول کیږي چې کودونه نور هم د باور وړ شي ځکه کودونه پروګرام جوړونکو سره مرسته کوي چې تېروتنې د پرمختیا په پروسه کې  ژر تشخیص کړي او ورغوي.  <ref name="klabs4">{{Cite web |title=About Margaret Hamilton |url=http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206145513/http://klabs.org/home_page/hamilton.htm |archive-date=December 6, 2010 |access-date=May 25, 2019 |website=klabs.org}}</ref><ref name="Weinstock2016">{{Cite web |last=Weinstock |first=Maia |date=August 17, 2016 |title=Scene at MIT: Margaret Hamilton's Apollo code |url=https://news.mit.edu/2016/scene-at-mit-margaret-hamilton-apollo-code-0817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818061951/http://news.mit.edu/2016/scene-at-mit-margaret-hamilton-apollo-code-0817 |archive-date=August 18, 2016 |access-date=August 17, 2016 |website=MIT News}}</ref> ==== د اپولو ۱۱ ناسته ==== د اپولو ۱۱ د ماموریت په یوه حساسه شېبه کې، د اپولو د لارښودنې کمپیوتر، د هوایي بیړۍ د پروار داخلي سافت وېر سره په سپوږمۍ د ښکته کېدو مخنیوی وکړ. درې دقیقي دمخه چې په سپوږمۍ کې ښکته کېدونکې هوایي بېړۍ د سپوږمۍ سطحې ته ورسيږي، د خطرڅو کمپیوترې زنګونه فعال شول. د سافت وېر انجینیر رابرت ویلز په وېنا، بوز الدرین ( دا یو امریکایي ستور مزلی او دویم کس و چې په سپوږمۍ کې یې قدم کېښود) کودونه داخل کړل ترڅو له کمپیوتر وغواړي چې د بحر له سطحې څخه ارتفاع او نورمعلومات د کمپیوټر په سکرین ښکاره کړي. د کمپيوټر سیستم داسې ديزاین شوی و چې په هم مهاله توګه اوه پروګرامونه وچلوی خو د الدرین غوښتنه اتمه غوښتنه وه. دا هغه عمل و چې ده څو ځله په داسې حال کې وغوښت چې ده په مشابه کوونکې دستګاه باندې کار کاوه. پایله د ژوندې ښکته کېدو په مهال یولړغیر متوقعه اشتیباه کودونه و. په الوتکه کې د نصب شوي کاریال ( سافت وېر) دا خبرداری (( هېڅکله د پېښېدو تمه نه درلودلو ښودنه )) له لارې ترلاسه کړل. او د ستور مزلو د لومړيتوب لرونکي خبرداري ښودلو کې یې خلل پیدا کړ.    هامیلتون کلونه پخوا د داسې شرایطو لپاره چمتو شوې وه:   <ref>{{cite web |date=July 15, 2019 |title=Moon landing memories:'Apollo 11 changed civilisation and I had a part in it' |url=https://www.thetimes.co.uk/article/moon-landing-memories-apollo-11-changed-civilisation-and-i-had-a-part-in-it-2b8mx53km?region=global |url-access=registration |newspaper=The Times of London}}</ref> د سیستم د تخریب د مخنیوي لپاره یو بل څه هم و چې هامیلتون غوښتل په یاد یې ولري. د هغې له خوا د (( د لومړيتوب د ښودونکي)) نوښت دا خطر پیدا کړی و چې د ستورمزلی او کمپیوتر له همغږۍ څخه هغه وخت بهر شي چې دا همغږي ډېره مهمه وه.  څنګه چې خبرداري بند شول، او د عادي ښودنو ځای د لومړیتوب ښودنو ونیو، دسکرینونو شاته نویو پروګرامونو ته فعلي بدلون د نن ورځې په پرتله (( یو ګام کرار )) د منځ ته راتلو په حال کې و. <ref name="EylesTales">{{cite journal|url=http://www.doneyles.com/LM/Tales.html|last=Eyles|first=Don|title=Tales from the Lunar Module Guidance Computer|access-date=July 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720013844/http://www.doneyles.com/LM/Tales.html|archive-date=July 20, 2016|journal=27th Annual Guidance and Control Conference of the American Astronautical Society|url-status=live|via=DonEyles.com}}</ref><ref name="BlairSmith2011">{{cite journal|last=Blair-Smith|first=Hugh|journal=IEEE Aerospace and Electronic Systems Magazine|volume=26|issue=11|pages=16–24|title=System integration issues in Apollo 11|date=November 7, 2011|doi=10.1109/MAES.2011.6065654|s2cid=13420135}}</ref><ref name="USL">{{cite journal|last1=Hamilton|first1=Margaret|first2=William|last2=Hackler|title=Universal Systems Language: Lessons Learned from Apollo|url=https://archive.org/details/computer_2008-12_41_12/page/34|journal=[[IEEE Computer]]|volume=41|issue=12|pages=34–43|date=December 12, 2008|doi=10.1109/MC.2008.541|s2cid=15870726|issn=1558-0814}}</ref><ref>{{cite web |last=Wills |first=Robert |date=October 26, 2019 |title=Light-years ahead |url=https://www.youtube.com/watch?v=B1J2RMorJXM&t=4124s |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/B1J2RMorJXM |archive-date=2021-12-21 |via=The National Museum of Computing}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite book|last1=Collins|first1=Michael|last2=Aldrin|first2=Edwin E. Jr.|author-link2=Buzz Aldrin|editor-last=Cortright|editor-first=Edgar M|editor-link=Edgar Cortright|title=Apollo Expeditions to the Moon|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-350/cover.html|access-date=June 13, 2013|date=1975|publisher=NASA|location=Washington, D.C.|oclc=1623434|id=NASA SP-350|chapter=A Yellow Caution Light|chapter-url=https://history.nasa.gov/SP-350/ch-11-4.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219204538/https://history.nasa.gov/SP-350/ch-9-5.html|archive-date=February 19, 2008|url-status=live}} Chapter 11.4.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.americanscientist.org/article/moonshot-computing|magazine=American Scientist|last=Hayes|first=Brian|title=Moonshot Computing|date=May–June 2019}}</ref><ref name="EylesTales2">{{cite journal|url=http://www.doneyles.com/LM/Tales.html|last=Eyles|first=Don|title=Tales from the Lunar Module Guidance Computer|access-date=July 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720013844/http://www.doneyles.com/LM/Tales.html|archive-date=July 20, 2016|journal=27th Annual Guidance and Control Conference of the American Astronautical Society|url-status=live|via=DonEyles.com}}</ref><ref name="DigitalApollo149">{{cite book|last=Mindell|first=David A.|title=Digital Apollo|publisher=[[MIT Press]]|year=2011|page=149}}</ref> هامیلتون  په دې اړوند پخوا او جدي فکر کړی و. دا په دې معنی و چې که الدرین، ډېر ژر د لومړيتوب د ښودونکې تڼۍ کېکاږي هغه به لاهم د (( نارمل ځواب تر لاسه کړي)). د هاملیتون حل لاره دا وه: کله چې تاسو د لومړیتوب ښودونکی ووينئ نو په پیل کې تر پنځو شمار وکړئ. <ref name="HQ_032812">''Michael Braukus'' NASA News [http://www.nasa.gov/home/hqnews/2003/sep/HQ_03281_Hamilton_Honor.html "NASA Honors Apollo Engineer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124231727/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2003/sep/HQ_03281_Hamilton_Honor.html|date=November 24, 2010}} (September 3, 2003)</ref><ref name="MITNEWSDL">{{Cite web |last=Lickly |first=Dan |date=July 17, 2009 |title=Recalling the 'Giant Leap' |url=https://news.mit.edu/2009/apollo-vign-0717 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915221805/http://news.mit.edu/2009/apollo-vign-0717 |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 8, 2016 |website=MIT News}}</ref> == سرچينې == dwokr8iwma5nwhn5fhi76ntcyol1qi9 ویلیام شاکلي 0 72807 368944 368148 2026-09-09T18:32:55Z InternetArchiveBot 24283 Add 1 book for (20260909sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 368944 wikitext text/x-wiki '''ویلیام برادفورډ شاکلي ژونیور''' (په انګلیسي: William Bradford Shockley Jr.؛ پیدایښت: ۱۳-فبروري-۱۹۱۰؛ مړینه: ۱۲-اګوسټ-۱۹۸۹) یو امریکایي مخترع، فزیک‌پوه او توکمیز اصلاح‌پال ؤ. هغه د بېل په لابراتوارونو کې د یوې څېړنیزې ډلې مشر ؤ، چې په دې ډله کې جان باردین او والتر براتین هم شامل وو. درې واړو ساینس‌پوهانو په ۱۹۵۶ز کال کې «د نیمه‌هادي اجسامو په هکله څېړنې او د ترانزېسټور اغېزې کشف» په پار، په ګډه د فزیک نوبل جایزه وګټله. <ref name=":7">{{Cite journal|last=Borrell|first=Jerry|date=2001|title=They would be gods|url=https://archive.org/details/sim_upside_2001-10_13_10/page/53|journal=Upside|volume=13|issue=10|pages=53|via=ABI/INFORM Global}}</ref> د ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ز لسیزو په اوږدو کې د کالیفورنیا «د سیلیکان وادي» د برېښنایي وسایلو د نوښتونو مرکز وګرځېد او د نورو فعالیتونو ترڅنګ، یو لامل یې د ترانزېسټور نوي ډیزاین سوداګریز کولو لپاره د شاکلي هلې‌ځلې وې.<ref name=":10">{{Cite web|last=SFGATE|first=Mike Moffitt|date=2018-08-21|title=How a racist genius created Silicon Valley by being a terrible boss|url=https://www.sfgate.com/tech/article/Silicon-Valley-Shockley-racist-semiconductor-lab-13164228.php|access-date=2022-07-17|website=SFGATE|language=en-US}}</ref> شاکلي د خپل ژوند په وروستیو کلونو کې، کله چې په ستانفورډ پوهنتون کې د برېښنا انجنیري استاد ؤ، د توکم‌پالو لیدلورو لرلو او د توکمیزې اصلاح‌پالنې ملاتړ له‌امله مشهور شو.<ref name="latimesobit">{{cite news|last1=Boyer|first1=Edward J.|date=August 14, 1989|title=Controversial Nobel Laureate Shockley Dies|newspaper=Los Angeles Times|url=http://articles.latimes.com/1989-08-14/news/mn-369_1_nobel-laureate-shockley|access-date=May 11, 2015}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|date=December 26, 1987|title=Inventors of the transistor followed diverse paths after 1947 discovery|url=https://news.google.com/newspapers?id=nqlJAAAAIBAJ&pg=4602,1428735|access-date=2022-07-13|website=Bangor Daily News|publisher=Associated Press|quote=Although he has received less publicity in recent years, his views have become, if anything, more extreme. He suggested in an interview the possibility of bonus payments to black people for undergoing voluntary sterilization.}}</ref><ref name=":11">{{Cite web|title=Palo Alto History|url=http://www.paloaltohistory.org/william-shockley.php|access-date=December 14, 2020|website=www.paloaltohistory.org|quote=In Palo Alto, William's temper improved little at first. But ignoring psychiatric recommendations for more socialization, his parents decided to home school William until age eight. Finally, feeling they were unable to keep him out of a school setting any longer, they sent him to the Homer Avenue School for two years, where his behavior improved dramatically --- he even earned an "A" in comportment in his first year.|archive-date=July 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727215905/http://www.paloaltohistory.org/william-shockley.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Thorp|first=H. Holden|date=2022-11-18|title=Shockley was a racist and eugenicist|url=https://archive.org/details/science_2022-11-18_378_6621/page/n6|journal=Science|language=en|volume=378|issue=6621|pages=683|doi=10.1126/science.adf8117|pmid=36395223|bibcode=2022Sci...378..683T|s2cid=253582584|issn=0036-8075|doi-access=free}}</ref> == د ژوند لومړي کلونه او زده‌کړې == شاکلي د ۱۹۱۰ز کال د فبروري پر ۱۳<sup>مه</sup>، له امریکایي مور او پلار څخه په لندن کې زېږېدلی ؤ او له ۳ کلنۍ وروسته د خپلې کورنۍ په ټاټوبي ــ د کالیفورنیا پالو آلتو ــ کې لوی شو. پلار یې ویلیام هیلمن شاکلي نومېده او د کانونو انجنیر ؤ، چې د ژوند لګښتونو پیدا کولو لپاره یې د کانونو احتکار کاوه او په اتو ژبو غږېدلای شو. مور یې «مې» په برادفورډ کې زېږېدلې او په د امریکا په لوېدیځ کې لویه شوې وه؛ له ستانفورډ پوهنتون څخه فارغه او لومړۍ مېرمن وه چې د متحده ایالاتو د کانونو سروې مرستیاله شوه. له یوې خوا د شاکلي کورنۍ له عامه دولتي ښوونځیو سره جوړ نه‌وو او له بلې خوا شاکلي له ماشومانو او همزولو سره تل په شخړه کې ؤ، نو له‌دې امله تر اته کلنۍ پورې په کور کې درس ولوست. شاکلي په ځوانۍ کې له خپل یوه ګاونډي څخه، چې په ستانفورډ پوهنتون کې د فزیک استاد ؤ، څه ناڅه فزیک زده‌کړ. هغه دوه کاله د پالو آلتو په نظامي اکاډمۍ کې تېر کړل، وروسته د لنډې مودې لپاره د لاس‌ انجلس په روزنیز ښوونځي کې شامل شو ترڅو په فزیک برخه کې درس ووایي او وروسته، په ۱۹۲۷ز کال کې، له هالیووډ عالي لېسې څخه فارغ شو.<ref name=":112">{{Cite web|title=Palo Alto History|url=http://www.paloaltohistory.org/william-shockley.php|access-date=December 14, 2020|website=www.paloaltohistory.org|quote=In Palo Alto, William's temper improved little at first. But ignoring psychiatric recommendations for more socialization, his parents decided to home school William until age eight. Finally, feeling they were unable to keep him out of a school setting any longer, they sent him to the Homer Avenue School for two years, where his behavior improved dramatically --- he even earned an "A" in comportment in his first year.|archive-date=July 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727215905/http://www.paloaltohistory.org/william-shockley.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=September 10, 1974|title=William Shockley|url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4889|access-date=2022-07-17|website=American Institute of Physics|language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-dec-02-tm-10501-story.html|title=The Twisted Legacy of William Shockley|first=Michael A.|last=Hiltzik|website=Los Angeles Times|date=December 2, 2001}}</ref><ref>{{Cite book|last=Moll|first=John L.|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/shockley-w.pdf|title=A Biographical Memoir of William Bradford Shockley|publisher=National Academies Press|year=1995|location=Washington, D.C.}}</ref> شاکلي په ساینس کې د لېسانس سند د کالیفورنیا ټکنالوجي انسټیټوت (کالټک) څخه په ۱۹۳۲ او د ډوکتورا سند د ماساچوست ټکنالوجي انسټیټوت (MIT) څخه په ۱۹۳۶ز کال کې ترلاسه کړ. د ډوکتورا تیزس سرلیک یې «په سوډیم کلوراید کې برقي اړیکې» ؤ؛ دغه موضوع ورته د لارښود استاد جان ک. سالتر له‌خوا وړاندیز شوې وه. == کاري ژوند == شاکلي په بېل لابراتوارونو کې له لومړیو کسانو څخه ؤ چې د مېروین کېلي له‌خوا وګومارل شو؛ کلونه وروسته، کېلې په ۱۹۳۶ز کې د نوموړې کمپنۍ د څېړنې مشر شو او ټول پام یې «د جامد حالت فزیک‌پوهانو» ته شو ترڅو په لابراتوار کې یې وګوماري. شاکلي د نیوجرسي په موري هېل کې یوې بلې ډلې سره یوځای شو؛ د دې ډلې مشر فزیک‌پوه «کلېنتون داویسن» ؤ. د بېل لابراتوارونو کارپوهانو یوه تیوري وړاندې کړې وه چې نیمه‌هادي اجسام به لا ښه جامد بدیلونه وي ترڅو د هېواد په عمومي «بېل» ټېلفوني سیسټم کې د خلا کارول شویو ټیوبونو په ځای وکارول شي. شاکلي د مس اکسایډ د نیمه‌هادي موادو پر بنسټ یوشمېر طرحې وپنځولې او که څه هم هڅې یې بریالۍ ونه‌ختې، له والتر براتین سره یې په ۱۹۳۹ز کال کې یوه لومړنۍ نمونه جوړه کړه.<ref name=":5">[https://www.britannica.com/technology/transistor/Innovation-at-Bell-Labs Transistor – Innovation at Bell Labs] Encyclopedia Britannica</ref><ref>{{Cite book|last=Cooper|first=David Y.|url=http://dx.doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1302153|title=Shockley, William Bradford (13 February 1910–12 August 1989), physicist|date=2000|publisher=Oxford University Press|series=American National Biography Online|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1302153}}</ref> شاکلي «د جامد حالت فزیک» په هکله یوشمېر اساسي لیکنې په «Physical Review» علمي ژورنال کې خپرې کړې. په ۱۹۳۸ز کال کې یې خپله لومړۍ اختراع «د الکترون بې‌چارجه کولو آله» د الکترون مضاعف کوونکو وسایلو په برخه ثبت کړه. د دوه‌یمې نړیوالې جګړې په پیلېدو سره، د شاکلي مخکېنۍ څېړنې په ټپه ودرېدې او هغه په منهټن (نیویارک ښار) کې د رادار اړوند څېړنو باندې بوخت شو. د ۱۹۴۲ز کال په مې میاشت کې یې له بېل لابراتوارونو څخه رخصتي واخېسته او د کولمبیا پوهنتون د اوبتل ضد جنګي عملیاتو په ډله کې د څېړنو مشر شو. هلته یې، په پرمختللو تخنیکونو د سمبالو اوبتلونو تکتیکونو پر وړاندې د مبارزې مېتودونه وپنځول او د عمقي (اوبو لاندې) بمونو د نمونو په غوره ګرځونه کې یې هلې‌ځلې وکړې. شاکلي ډېري وخت پنټاګون او واشنګټن ته د لوړپوړو چارواکو او دولتي مقاماتو لیدنې لپاره سفر کاوه.<ref>''Broken Genius'' p. 65–67</ref><ref>{{Cite book|last=Dean Barrett|first=David|url=https://www.worldcat.org/oclc/1149147965|title=140 days to Hiroshima : the story of Japan's last chance to avert Armageddon|date=2020|isbn=978-1-63576-580-9|location=New York|oclc=1149147965}}</ref> === د ترازېسټور پنځونه === په ۱۹۴۵ز کال کې د دوه‌یمې نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو څخه لږ څه وروسته، د بېل لابراتوارونو د شاکلي او کېمیاپوه «ستانلي مورګان» په مشرۍ «د جامد حالت فزیک» یوه ډله رامنځ‌ته کړه؛ په دې ډله کې جان باردین، والتر براتین، فزیک‌پوه جرالد پیرسون، کېمیاپوه رابرټ ګیبني، د برېښنایي ټکنالوجۍ کارپوه هېلبرټ مور او یوشمېر تخیکي کارګران شامل وو. د ډلې دنده، د خلا کمزورو او ماتېدونکو ښیښه‌یي ټیوب مضاعف کوونکو لپاره د جامدو بدیلونو موندل وو. لومړنۍ هلې‌ځلې، پر نیمه‌هادي اجسامو باندې د هغو د هدایت وړتیا بدلولو په موخه د یوې بهرنۍ برېښنایي ساحې کارولو په هکله د شاکلي نظریو پر بنسټ ترسره شوې. دغه ازمایښتونه هر ځلي د بېلابېلو موادو او ترتیبونو په کارولو سره پاتې راغلل. د ډلې بې‌پایلې فعالیت بې‌پایلې په ټپه ولاړ ؤ، تر هغو چې باردین یوه نوې تیوري وړاندې کړه؛ په‌دې تیوري کې هغه د سطحې هغو حالتونو [هغه برېښنایي حالتونه چې د موادو په سطحه کې موندل کېږي] په لټه کې شو چې نیمه‌هادي اجسامو ته د برېښنایي ساحې د نفوذ مخنیوی کوي. ډلې خپل ټول پام د سطحو دغو حالتونو ته ورواړوه او هره ورځ سره ټولېدل ترڅو د کار په هکله وغږېږي. د ډلې غړو سره ښې اړیکې درلودې او په ازاده توګه یې خپلې څرګندونې سره شریکولې.<ref>Brattain quoted in ''Crystal Fire'' p. 127</ref> د ۱۹۴۶ز کال په ژمي کې هغوی پوره پایلې لاس‌ته راوړې وې او باردین د سطحې حالتونو په هکله یوه مقاله «Physical Review» علمي ژورنال ته د خپرېدو لپاره ولېږله. براتین یوشمېر ازمایښتونه پیل کړل ترڅو د نیمه‌هادي اجسامو پر سطحه باندې د یوه ځلاندې رڼا د ځلېدلو پر مهال د ترسره شویو مشاهدو له‌لارې د سطحې حالتونه مطالعه کړي. په‌دې توګه یې څوګونې نورې مقالې ولیکلې (چې یوه یې د شاکلي په همکارۍ ولیکله) او د دغو لیکنو په ترڅ کې یې د سطحې حالتونو د کثافت لپاره داسې اټکلي قیمتونه پیدا کړ چې د نابریالیو ازمایښتونو د تشو موندلو لپاره یې له حده زیات کفایت کاوه. کله چې هغوی د نیمه‌هادي اجسامو او له الکترولیتونو سره د هدایت کوونکو سیمونو ترمنځ د نقطوي اتصالونو پر چاپېره څېړنې پیل کړې، کارونه یې په خورا چټکۍ پرمخ ولاړل. «مور» داسې یو سرکټ جوړ کړ چې هغوی ته یې د لومړني ورکړل شوي سېګنال فریکونسي په اسانۍ سره بدلوله. په پای کې، کله چې پیرسون د شاکلي وړاندیز له‌مخې، په p-n اتصال کې د کېښودل شوي ګلایکول بوراټ پر یوه کوچني څاڅکي باندې یو ولتاژ تطبیق کړ، د برېښنا د مضاعف او تقویت کېدو ځینې نښې ولیدل شوې.<ref name="Crystal Fire p. 132">''Crystal Fire'' p.132</ref> د بېل لابراتوارونو مدافع وکیلانو ډېر ژر وموندله چې چې د شاکلي [برېښنایي] ساحې د اغېزې د اصل وړاندوینه لا پخوا شوې وه او د هغو پر بنسټ د رامنځ‌ته شویو آلو د اختراع حق په ۱۹۳۰ز کې د جولیوس لیلین‌فېلډ په نامه ثبت دی، چا چې خپله MESFET-ډوله اختراع د ۱۹۲۵ز کال د اکټوبر پر ۲۲<sup>مه</sup> نېټه په کاناډا کې ثبت کړه. که څه هم دغه اختراع «ماتېدونکې» برېښېدله (یعنې کار یې نه‌ورکاوه)، د اختراع د ثبت مدافع وکیلانو د اختراع له څلورو غوښتنلیکونو څخه یو غوښتنلیک یوازې د باردین-براتین د نقطوي اتصال طرحې لپاره ډک کړ. درې نور غوښتنلیکونه (چې لومړی لېږل شوي وو) د الکترولیت پر بنسټ ترانزېسټورونو لپاره وړاندې شوي وو چې د اختراع کوونکو په توګه د باردین، ګیبني او براتین نومونه لیکل شوي وو.<ref>{{patent|CA|272437|"Electric current control mechanism", first filed in Canada on October 22, 1925}}</ref><ref>[http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/lilienfeld.htm Lilienfeld] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002065548/http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/lilienfeld.htm|date=October 2, 2006}}</ref> د اختراع په هېڅ غوښتنلیک کې د شاکلي نوم لیکل شوی نه‌ؤ. شاکلي ته غوسه ورغله او خپه شو او ویل یې چې د نورو ترڅنګ د هغه نوم هم باید لیکل شوی ؤ، ځکه چې ټول کار د هغه د برېښنایي ساحې اغېزې د نظریې پر بنسټ ترسره شوی ؤ. ان هغه هڅه وکړه او باردین او براتین ته وویل چې اختراع یوازې د هغه په نامه ثبت شي.<ref>{{cite web|url=http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/William_Shockley|title=William Shockley|work=IEEE Global History Network|publisher=IEEE|access-date=July 18, 2011}}</ref> شاکلي په غوسه ؤ چې ولې یې نوم د اختراع د ثبت په غوښتنلیکونو کې نه‌ؤ، په پټه یې خپل کار ته دوام ورکړ او غوښتل یې داسې یو جلا ترانزېسټور جوړ کړي چې د نقطوي تماسونو پر ځای له اتصالونو څخه کار واخلي؛ د هغه په اند دغه طرحه به په دېر احتمال سره، د سوداګرۍ له پلوه، ډېره وده او اوږدې مودې لپاره به دوام وکړي. د هغه په باور، د نقطوي تماس (اتصال) ترانزېسټورونه ماتېدونکي او تولیدول یې ګران دي. <ref>''Crystal Fire'' p. 278</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/transistor/album1/shockley/shockley3.html|title=Bill Shockley, Part 3 of 3|first=ScienCentral|last=ScienCentral|website=www.pbs.org}}</ref> شاکلي شاوخوا په ۱۹۵۳ز کال کې د بېل لابراتوارونه پرېښودل او په کالیفورنیا ټکنالوجي انسټیټوت (کالټک) کې یې دنده واخېسته.<ref name=":4">{{Cite web|date=1999|title=Transistorized! William Shockley|url=https://www.pbs.org/transistor/album1/shockley/shockley2.html|access-date=2022-07-10|website=www.pbs.org}}</ref> شاکلي، باردین او براتین په ۱۹۵۶ز کال کې د فزیک نوبل جایزه وګټله.<ref name=":72">{{Cite journal|last=Borrell|first=Jerry|date=2001|title=They would be gods|url=https://archive.org/details/sim_upside_2001-10_13_10/page/53|journal=Upside|volume=13|issue=10|pages=53|via=ABI/INFORM Global}}</ref> == سرچينې == pcxu3xy45jsnq8onp3r4cu5p0flgs0y د کارن خبرې اترې:Hasuait 3 87687 368963 2026-09-10T07:22:39Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 368963 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Hasuait}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> <sup><font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font></sup> ۱۰ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۷:۲۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) bkl7cwnfuyqy3q81lw2cf3fj6sr17bq