ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 2766 368974 367366 2026-09-10T23:28:10Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368974 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0em;"> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" |-{{Infobox country | conventional_long_name = د بوروندي هیواد ولسمشریزه | native_name = {{ نوملړ|item_style=font-size:88%; |{{Native name|rn|Republika y'Uburundi}} |{{Native name|fr|République du Burundi}}}} | common_name = بوروندي | image_flag = Flag of Burundi.svg | image_coat = Coat of arms of Burundi.svg | image_map = Burundi (orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|countryprefix= |location_color=موظی ته ورته|region=افریقا |region_color=شین ټکی |subregion=[[آفریقایي ټولنه]] |subregion_color=شین رنګ کې د بروندي هیواد موقیعت}} | image_map2 = | national_motto = {{موملړ |{{Native name|rn|"Ubumwe, Ibikorwa, Amajambere"|italics=off|nolink=on}} |{{Native name|fr|"Unité, Travail, Progrès"|italics=off|nolink=on}} |{{Native name|en|"یوالی، کار، پرمختګ"|italics=off|nolink=on}} }} | national_anthem = {{Native name|rn|[[ملي ترانه]]|nolink=yes}}{{سخ}}{{small|''Our Burundi''}}{{سخ}}{{منځ|[[File:Burundi Bwacu (Instrumental).ogg]]}} | languages_type = [[ژبې]] | languages = [[بوروندي ژبه]] (ملی او رسمی){{سخ}}[[فرانسوي]] (رسمی){{سخ}}[[انګلیسي]] (رسمي)<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-burundi.html|title=What Languages Are Spoken In Burundi?|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-burundi.html|archive-date=13 March 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iwacu-burundi.org/englishnews/english-is-now-official-language-of-burundi/|title=English is now official language of Burundi|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214014654/http://www.iwacu-burundi.org/englishnews/english-is-now-official-language-of-burundi/|archive-date=14 February 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.assemblee.bi/Analyse-et-adoption-du-projet-de,835|title=Analyse et adoption du projet de loi portant Statut des Langues au Burundi - Assemblée Nationale du Burundi|work=Assemblée Nationale du Burundi|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313094143/http://www.assemblee.bi/Analyse-et-adoption-du-projet-de,835|archive-date=13 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://dspace.univ-tlemcen.dz/bitstream/112/7953/1/sage-jasmine-irakosz.pdf |title=The impact of English on Kirundi and French in Burundi: Use and attitudes among Burundian students |access-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813072614/http://dspace.univ-tlemcen.dz/bitstream/112/7953/1/sage-jasmine-irakosz.pdf |archive-date=13 August 2017 |url-status=live}}</ref> | capital = Bujumbura (official) {{Efn|name=central_cities|While Gitega has been established as the political capital, Bujumbura is still the seat of the government and economic capital.}} | coordinates = {{Coord|3|30|S|30|00|E|type:city}} | largest_city = [[بوجومبورا]]{{Efn|name=central_cities}} | demonym = بروندیان | ethnic_groups = {{نوملړ|۸۵٪ [[هوتو]] |۱۴٪ [[توتسي]] |{{فاصله|2}}1% [[Twa]] |~3,000 اروپایی |{{Nowrap|~2,000 سویلي افریقایان}}}} | ethnic_groups_year = <ref name="Central Intelligence Agency 2018">{{cite web | title=The World Factbook – Burundi | website=Central Intelligence Agency | date=7 August 2018 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html | access-date=13 August 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180128152115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html | archive-date=28 January 2018 | url-status=live | df=dmy-all}}</ref> | government_type = [[حاکم دولت]] [[ریاستي نظام]] [[جمهوریت]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[پیر نکورونزیزا]]<ref name=cnn01/> | leader_title2 = [[لومړی مرستیال]] | leader_name2 = [[ګاستون سیندیمو ]] | leader_title3 = [[دویم مرستیال]] | leader_name3 = جوزف بوتور | legislature = [[پارلمان]] | upper_house = [[مشرانو جرګه]] | lower_house = [[ولسي جرګه]] | sovereignty_type = وضعیت | established_event1 = د [[رواندا-اوروندی]] برخه {{سخ}}{{small|([[د ملګروملتونو امنیت سیمه]])}} | established_date1 = ۱۹۴۵–۱۹۶۲ | established_event2 = خپلواکي له [[بلجیم]] | established_date2 = ۱ جون ۱۹۶۲ | established_event3 = Republic | established_date3 = ۱ جون ۱۹۶۶ | established_event4 = [[Constitution of Burundi]] | established_date4 = ۲۸ فبروري ۲۰۰۵ | area_km2 = 27834 | area_rank = ۱۴۲ام | area_sq_mi = | area_footnote = <ref name=ISTEEBU>{{cite web |url=http://www.isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |title=Quelques données pour le Burundi |language=fr |publisher=ISTEEBU |accessdate=17 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |archive-date=28 July 2017 |url-status=live}}</ref> | percent_water = ۱۰<ref>{{Cite report |date=July 2015 |title=Annuaire statistique du Burundi |language=fr |url=http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |publisher=ISTEEBU |page=105 |accessdate=17 December 2015 |archive-date=7 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607125402/http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ۱۱٬۷۴۵٬۸۷۶ | population_estimate_year = ۲۰۱۹ | population_estimate_rank = ۸۶ام | population_census = ۸٬۰۵۳٬۵۷۴<ref name=ISTEEBU/> | population_census_year = ۲۰۰۸ | population_density_km2 = 401.6 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 20 | GDP_PPP_year = ۲۰۱۹ | GDP_PPP = $۸٫۳۸۰ بیلیونه | GDP_PPP_per_capita = $۷۲۷<ref name="imf.org">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=2&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=618&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects: Burundi|work=International Monetary Fund|accessdate=20 February 2020}}</ref> | GDP_nominal = $۳٫۵۷۳ بیلیونه | GDP_nominal_year = ۲۰۱۹ | GDP_nominal_per_capita = $۳۱۰<ref name="imf.org"/> | Gini_year = ۲۰۱۳ | Gini_change = Decrease | Gini = ۳۹٫۲ <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url= http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx |title= Gini Index, World Bank Estimate |work= World Development Indicators |publisher= The World Bank |accessdate= 13 January 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150626193432/http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx |archive-date= 26 June 2015 |url-status= live |df= dmy-all}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ۲۰۱۸<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ۰٫۴۲۳ <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[برنامه عمران ملل متحد]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ۱۸۵ام | currency = [[د بروندي فرانک]] (FBu) | currency_code = BIF | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +۲ | drives_on = ښوی | date_format = ورځ/میاشت/کال | calling_code = [[+۲۵۷]] | cctld = [[.bi]] | footnote_a = | today = }}بروندي (/bəˈrʊndi/) چې په رسمي ډول د بروندي جمهوريت دی، په کېروندي ژبه کې ورته (''Repubulika y’Uburundi'', [u.βu.ɾǔː.ndi])، سواهيلي کي (''Jamuhuri ya Burundi'') او فرانسوي ژبه کې (''République du Burundi'', [buʁundi] or [byʁyndi]) وايي. دا هېواد د ستر چاود دره (Great Rift Valley) کې په وچه کې راایسار هېواد دی، چې د افريقا د سترو جهيلونو سيمه او ختيځه افريقا په کې يو ټکي يا مرکز ته راټولېږي. شمال ته راوانډا، ختيځ او سوېل ختيځ ته تانزانيا او لويديځ ته يې د کانکو ديموکراتيک جمهوريت دی. د “Tanganyika” جهيل د هېواد د سوېل لويديځې پولې په اوږدو کې پروت دی. <ref>https://www.presidence.gov.bi/2018/07/03/6271/</ref><ref name="capital-change">{{cite web|url=https://www.presidence.gov.bi/2019/02/13/loi-n104-du-04-fevrier-2019-portant-fixation-de-la-capitale-politique-et-de-la-capitale-economique-du-burundi/|title=Loi n°1/04 du 04 février 2019 portant Fixation de la Capitale Politique et de la Capitale Economique du Burundi|access-date=24 February 2019|archive-date=25 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225103031/https://www.presidence.gov.bi/2019/02/13/loi-n104-du-04-fevrier-2019-portant-fixation-de-la-capitale-politique-et-de-la-capitale-economique-du-burundi/|url-status=dead}}</ref> د لږ تر لږه ۵۰۰ کلونو لپاره په کې د Twa, Hutu او Tutsi وګړو ژوند کړی دی. بروندي د يادې مودې له ۲۰۰ څخه د زياتو کلونو لپاره د شلمې پېړۍ تر پيل پورې يوه خپلواکه پاچهي وه؛ دا هغه مهال و، چې المان پر سيمه باندې حکومت وکړ. د لومړۍ نړيوالې جګړې او د المان له ماتې څخه وروسته د ملتونو ټولنې د بروندي سيمه د بلجيم تر واک يا قيموميت لاندې کړه. له دويمې نړيوالې جګړې څخه وروسته د متحده ايالتونو د باور پر سيمه (United Nations Trust Territory) بدله شوه. بلجيميان او المانيانو دواړو د بروندي او راوينډا پر سيمو باندې د اروپايي مستعمرې په توګه حکومت وکړ، چې د “Ruanda-Urundi” په نوم پېژندل کېږي. پر افريقا باندې د اروپايي بريد تر وخته پورې د بروندي او راويندا سيمې هيڅکله تر عام حکومت لاندې نه وې. <ref>{{cite book|first=Helmut|last=Strizek|title=Geschenkte Kolonien: Ruanda und Burundi unter deutscher Herrschaft|url=https://archive.org/details/geschenktekoloni0000stri|trans-title=Donated colonies: Rwanda and Burundi under German rule|location=Berlin|publisher=Ch. Links Verlag|year=2006|isbn=978-3861533900}}</ref><ref name="EBArchived">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa|title=German East Africa {{!}} former German dependency, Africa|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902012730/https://www.britannica.com/place/German-East-Africa|archive-date=2 September 2017|url-status=live|quote=In archived text: German East Africa, German Deutsch-Ostafrika, former dependency of imperial Germany, corresponding to present-day Rwanda and Burundi, the continental portion of Tanzania, and a small section of Mozambique. Penetration of the area was begun in 1884 by German commercial agents, and German claims were recognized by the other European powers in the period 1885–94. In 1891 the German imperial government took over administration of the area from the German East Africa Company. Although its subjugation was not completed until 1907, the colony experienced considerable economic development before World War I. During the war it was occupied by the British, who received a mandate to administer the greater part of it (Tanganyika Territory) by the Treaty of Versailles (signed June 1919; enacted January 1920). A smaller portion (Ruanda-Urundi) was entrusted to Belgium.}}</ref> بروندي په ۱۹۶۲ ز کال کې خپلواکي تر لاسه کړه او په لومړيو کې يې شاهي نظام درلود، مګر د وژنو لړيو، کودتا او د سيمې د بې ثباتۍ عمومي اقليم په ۱۹۶۶ ز کال کې د يو جمهوريت او يو ګوندي دولت په رامنځته کېدلو کې لوړې کچې ته ورسېدل. د توکمي سوچه کولو سيالۍ، وروستۍ دوه کورنۍ جګړې او عام وژنې؛ يو ځل په ۱۹۷۰ لسيزه او بل ځل په ۱۹۹۰ لسيزه کې د سلګونه زرو وګړو د مړينې لامل شوې او اقتصاد يې ناپرمختللی او نفوس يې د نړۍ تر ټولو غريبې کچه کې پرېښود. ۲۰۱۵ ز کال د پراخه کچې سياسې نښتې شاهد و؛ ولسمشر “Pierre Nkurunziza” د درېيم وار له لپاره دندې پر مخ وړل غوره کړل، د کودتا يوه هڅه بې پايلې شوه او د هېواد پارلماني او ولسمشریزې ټاکنې د نړيوالې ټولنې د غړو له لورې تر پراخه نيوکې لاندې راغلې. <ref name="xlix">[[Burundi#Eggers|Eggers]], p. xlix.</ref> د بروندي د خپلواک دولت سياسي نظام د ولسمشريز استازي ديموکراتيک جمهوريت دی، چې د ګڼ ګوندي دولت پر بنسټ دی. د هېواد ولسمشر د دولت او حکومت رئيس دی. اوسمهال په دې بروندي کې ۲۱ ثبت شوي ګوندونه دي. د ۱۹۹۲ مارچ پر ۱۳ د “Tutsi” کودتا مشر “Pierre Buyoya” يو اساسي قانون رامنځته کړ، چې د ګڼ ګوندي سياسي بهير لپاره يې لاره هواره او ګڼ ګوندي سيالي يې راغبرګه (منعکس) کړه. شپږ کالونه وروسته د ۱۹۹۸ ز کال جون پر ۶ ياد اساسي قانون د ملي جرګې د چوکيو په پراخولو او د دوو مرستيال ولسمشرانو لپاره د مقرراتو په برابرولو سره بدل شو. د اروشا سمون يا ملګرتيا “Arusha Accord” له امله بروندي په ۲۰۰۰ کال کې يو لېږدېدونکی (انتقالي) حکومت تصويب کړ. د ۲۰۱۶ ز کال په اکتوبر کې يې ملګري ملتونه له خپلې ارادې څخه خبر کړل، چې غواړي د جنايي نړيوالې محکمې څخه لاس واخلي. <ref name="state">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2821.htm Background Note: Burundi]. [[United States Department of State]]. February 2008. Retrieved on 28 June 2008.</ref><ref name="PH">{{cite web|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/BI/politics.html|title=Burundi – Politics|access-date=21 July 2008|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105115403/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/BI/politics.html|archive-date=5 January 2009}} From "The Financial Times World Desk Reference". Dorling Kindersley. 2004. Prentice Hall. Retrieved on 30 June 2008.</ref><ref name="autogenerated8">{{cite web|url=http://www.ictj.org/en/where/region1/512.html|title=Burundi|access-date=27 July 2008|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20090617232030/http://www.ictj.org/en/where/region1/512.html|archive-date=17 June 2009}} International Center for Transitional Justice. Retrieved on 27 July 2008.</ref><ref name="unburundi">{{cite journal|title=Republic of Burundi: Public Administration Country Profile|journal=United Nations' Division for Public Administration and Development Management (DPADM)|date=July 2004|pages=5–7|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf|access-date=20 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001231041/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf|archive-date=1 October 2008|url-status=live|archivedate=1 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081001231041/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.voanews.com/a/burundi-icc-withdrawal/3568311.html|title=Burundi Officially Informs UN of Intent to Leave ICC|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125110448/http://www.voanews.com/a/burundi-icc-withdrawal/3568311.html|archive-date=25 November 2016|url-status=live}}</ref> ياد هېواد په بنسټيز ډول يوه کليوالي ټولنه ده، چې يوازې ٪۱۳۴ وګړو يې په ۲۰۱۹ ز کال کې په ښاري سيمو کې ژوند کاوه. په يو کېلو متر مربع (۷۵۳ ميل مربع) سيمه کې د نږدې ۳۱۵ تنه وګړو د تراکم له مخې د نيمه صحرايي افريقا دويم ستر هېواد دی. نږدې ٪۸۵ نفوس يې د “Hutu” توکم له نسل څخه دي، ٪۱۵ يې “Tutsi” او له يو سلنې څخه لږ يې ذاتي “Twa” توکمي دي. د هېواد رسمي ژبې کېرونډي “Kirundi”، فرانسوي او انګليسي دي. کېرونډي په رسمي ډول د يوازينۍ ملي ژبې په توګه پېژندل کېږي. <ref name="official">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2OA9DQAAQBAJ&q=langues+officielles+au+burundi+kirundi+fran%C3%A7ais+anglais&pg=PA104|title=Les approches bi-plurilingues d'enseignement-apprentissage: autour du programme Écoles et langues nationales en Afrique (ELAN-Afrique): Actes du colloque du 26-27 mars 2015, Université Paul-Valéry, Montpellier, France|first=Sous la direction de Bruno|last=Maurer|date=1 October 2016|publisher=Archives contemporaines|isbn=9782813001955|via=Google Books|access-date=10 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410203233/https://books.google.com/books?id=2OA9DQAAQBAJ&lpg=PA104&ots=tFzjIGhvwU&dq=langues+officielles+au+burundi+kirundi+fran%C3%A7ais+anglais&hl=ru&pg=PA104#v=onepage&q&f=false|archive-date=10 April 2018|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated3">[[Burundi#Eggers|Eggers]], p. ix.</ref> بروندي چې د افريقا له کوچنيو هېوادونو څخه دی، ځمکه يې زياتره د پايښت کرنې او څرولو لپاره کارول کېږي، چې د ځنګلونو د له منځه تګ لامل شوې ده. تر ۲۰۰۵ ز کال پورې د هېواد ځنګلونه نږدې بشپړ له منځه تللي وو او يوازې له ٪۶ څخه لږه ځمکه يې په ونو سره پوښل شوې وه، چې نيمايي هغه يې سوداګريزې کښتونه وو. دا هېواد د فقر تر څنګ زياتره له فساد، کمزوري جوړښت، روغتيايي او د زده کړو خدمتونو ته له لږ لاسرسي او لوږې څخه رنځېږي. بروندي ګڼ نفوسه هېواد دی او زيات ځوانان د موکو [د کار] په لټه نورو سيمو ته ځي. د ۲۰۱۸ ز کال د نړۍ د خوښۍ راپور دې هېواد ته د ۱۵۶ ځای په ورکولو سره د نړۍ د تر ټولو لږ خوښ هېواد په توګه ځای کړ. بروندي د افريقايي ټولنې، ختيځې او سويلي افريقا لپاره د عام بازار، ملګرو ملتونو او ناپېيلي خوځښت غړی هېواد دی. ياد هېواد تر ۲۰۲۲ ز کال پورې د سړي سر تر ټولو ټيټ ناخالص کورنی محصول لري. <ref>{{Cite web|url=https://rainforests.mongabay.com/20burundi.htm|title=Burundi|last=Butler|first=Rhett A.|date=2006|website=Mongabay|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060505214856/https://rainforests.mongabay.com/20burundi.htm|archive-date=2006-05-05}}</ref><ref name="autogenerated4">Bermingham, Eldredge, Dick, Christopher W. and Moritz, Craig (2005). ''Tropical Rainforests: Past, Present, and Future''. Chicago, Illinois: University of Chicago Press, p. 146. {{ISBN|0-226-04468-8}}</ref><ref>Welthungerhilfe, IFPRI, and Concern Worldwide: [http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf 2013 Global Hunger Index – The Challenge of Hunger: Building Resilience to Achieve Food and Nutrition Security] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106133439/http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf|date=6 November 2014}}. Bonn, Washington D. C., Dublin. October 2013.</ref><ref name="auto1">{{cite news|newspaper=The Guardian|title=Finland is the happiest country in the world, says UN report|url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/14/finland-happiest-country-world-un-report|date=14 March 2018|last=Collinson|first=Patrick|access-date=15 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314234610/https://www.theguardian.com/world/2018/mar/14/finland-happiest-country-world-un-report|archive-date=14 March 2018|url-status=live}}</ref> == بروندي == معاصر بروندي د بروندي د پاچا (King of Burundi) په نوم نومول شوې ده. نوموړي پر سيمه باندې حکومت وکړ، چې د پيل يې په ۱۶ پېړۍ کې و. ښايي په وروستي ډول خپل نوم د سيمې له “Ha” وګړو څخه تر لاسه کړي، چې د اصليت ځای يې د “Buha” په نوم پېژندل کېده. <ref>{{Cite web|url=http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi|title=Kingdom of Burundi - Discover your Country's Long History|website=www.thehistorytalk.com|access-date=2022-05-17|تاريخ الأرشيف=2016-04-17|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160417112313/http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-04-17|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160417112313/http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160417112313/http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417112313/http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi}}</ref> == تاريخچه == بروندي لکه د بوستوانا، ليسوتو او ايستوانا غوندې هېوادونو له ډلې، له خپل ګاوند راواندا “Rwanda” تر څنګ په افريقا کې يو له څو (په شمېر) هېوادونو څخه دی، چې له استعمار څخه د مخه د افريقايي دولت يو سيده ځمکنی پرله پسې والی (تسلسل) دی. د هېواد پخوانۍ تاريخچه او په ځانګړي ډول د هېواد د درې واکمنو توکمي ډلو (Twa, Hutu او Tutsi) ونډه او طبيعت د پوهانو تر منځ خورا د بحث وړ دی. که څه يادونه کول يې مهم دي، چې د توکميزو ډلو طبيعت او کلتور تل سيال يا بهاند او بدلېدونکی دی. په داسې حال کې چې يادې ډلې ښايي دې سيمې ته په بېلابېلو وختونو کې او په بېل ډول د بېلابېلو توکميزو ډلو په توګه راغلې وي، مګر اوسني توپيرونه يې د ځينو له لورې ټولنيز-سياسي جوړښتونه ګڼل کېږي. يادو ډلو په لومړيو کې په يو څه سوله کې يو له بله سر ګډ ژوند وکړ. د دوی تر منځ د نښتو يا شخړو نېټه ۱۷ پېړۍ ته ورګرځېدلی شي. په ياده موده کې ځمکه د نفوس د پرله پسې ودې له امله خورا مخ په کمېدو وه.<ref>Uvin, Peter. 1999. "Ethnicity and Power in Burundi and Rwanda: Different Paths to Mass Violence" in Comparative Politics, Vol. 31, No. 3 (Apr. 1999), pp. 253-272 Published by: Comparative Politics, Ph.D. Programs in Political Science, City University of New York. Page 254.</ref> === د بروندي پاچهي === د بروندي دولت د لومړني ثبوت نېټه ۱۶ پېړۍ ته ورګرځي، چې په همدې موده کې پر لويديځې غونډۍ باندې راڅرګند شو. په ځان پورې د کوچنيو ګاونډيو سيمو په نښلولو سره، د راتلونکو پېړيو پر مهال پراخه شو. د سترو جهيلونو سيمه کې د بروندي يا يورندي (Urundi) پاچاهي د دوديز پاچا له لورې اداره کېده، چې تر لاسه لاندې يې بېلابېل شهزاده ګان وو او د پرله پسې والي يا ځايناستي هڅې په کې عامې وې. پاچا چې د “mwami” په نوم يادېده او د واکمن معنا لري، د شهزاده غوندې ټولواکۍ (ganwa) مشري يې وکړه چې د خاورې ډېره برخه يې درلوده او له سيمه يیزو کروندګرو (په اصل کې Hutu) او شپونکيانو (په اصل کې Tutsi) څخه يې باج يا ماليه غوښتله. د بروندي پاچهي د روحانيونو د سلسلې د يو سياسي واک او د باج له مخې د اقتصادي بدلون له مخې وپېژندل شوه. <ref name="auto">"Kingdom of Burundi". Encyclopædia Britannica (Online ed.). Retrieved 15 October 2016.</ref><ref>VANDEGINSTE, S., Stones left unturned: law and transitional justice in Burundi, Antwerp-Oxford-Portland, Intersentia, 2010, p 17.</ref> د ۱۸ پېړۍ په نيمايي کې د Tutsi سلطنت پر خاوره، توليد او د ubugabire په پرمختګ سره پر وېش باندې واک پياوړی کړ. “ubugabire” د ملاتړي پېرېدونکي يوه اړيکه وه، چې عوامو په کې د باج او د ځمکې د نيونې په بدل کې شاهي خونديتوب تر لاسه کړ. په دې موده کې شاهي محکمه له “Tutsi-Banyaruguru” توکم له وګړو څخه  جوړه شوې وه. دوی د نورو کليوالي وګړو، لکه “Tutsi-Hima” په پرتله لوړ ټولنيز دريځ درلود. د دې ټولنو په ټيټو کچو کې “Hutu” وګړي وو او “Twa” وګړو د هرم په خورا تل کې ځای درلود. که څه هم ياد نظام يو څه نرمښت درلود. ځيني Hutu وګړو په اشرافيت پورې تړلي وو او د همدې له امله يې د دولت په پرمخ وړلو کې هم نظر [ونډه] درلوده. <ref>R. O. Collins & J. M. Burns. 2007. A History of Sub-Saharan Africa, Cambridge University Press. Page 125.</ref> ==ایداري وېش== بروندي هیواد ۱۸ ولایتونه او ۱۱۷ ولسوالۍ لري. {| class="wikitable sortable" |+ |-bgcolor=#ACE1AF !ولایت !مرکز !مساحت{{سخ}}(ک. م مربع)<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/burundi_ext.aspx |title=Burundi: administrative units, extended |publisher=GeoHive |accessdate=13 July 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714122552/http://www.geohive.com/cntry/burundi_ext.aspx |archivedate=14 July 2015 |df=}}</ref> !وګړي{{سخ}}(سرشمیرنه ۲۰۰۸)<ref name=statoids>{{cite web |last=Law |first=Gwillim |url=http://www.statoids.com/ubi.html |title=Provinces of Burundi |website=Statoids |accessdate=13 July 2015}}</ref> |- |colspan=4 style="text-align:center"|'''ختیځه بوروندي''' |- |[[کانکوزو ولایت]] |[[کانکوزو]] |۱٬۹۶۴٫۵۴ |۲۲۸٬۸۷۳ |- |[[ګیتګا ولایت]] |[[ګیتګا]] |۱٬۹۷۸٫۹۶ |۷۲۵٬۲۲۳ |- |[[روتانا ولایت]] | [[روتانا]] |۱٬۹۵۹٫۴۵ |۳۳۳٬۵۱۰ |- |[[روییګي ولایت]] | [[روییګي]] |۲٬۳۳۸٫۸۸ |۴۰۰٬۵۳۰ |- |colspan=4 style="text-align:center"|'''شمالي بوروندي''' |- |[[کاروزي ولایت]] | [[کاروزي]] |۱٬۴۵۷٫۴۰ |۴۳۶٬۴۴۳ |- |[[کایانزا ولایت]] | [[کایانزا]] |۱٬۲۳۳٫۲۴ |۵۸۵٬۴۱۲ |- |[[کیروندو ولایت]] | [[کیروندو]] |۱٬۷۰۳٫۳۴ |۶۲۸٬۲۵۶ |- |[[مویینګا ولایت]] | [[کویینګا]] |۱٬۸۳۶٫۲۶ |۶۳۲٬۴۰۹ |- |[[نګوزي ولایت]] | [[انګوزي]] |۱٬۴۷۳٫۸۶ |۶۶۰٬۷۱۷ |- |colspan=4 style="text-align:center"|'''سویلي بوروندي''' |- |[[بوروري ولایت]] | [[بوروري]] |۱٬۶۴۴٫۶۸ |۳۱۳٬۱۰۲ |- |[[ماکامبا ولایت]] | [[ماکامبا]] |۱٬۹۵۹٫۶۰ |۴۳۰٬۸۹۹ |- |[[رومونګه ولایت]] | [[رومونګه]] |۱٬۰۷۹٫۷۲ |۳۵۲٬۰۲۶ |- |colspan=4 style="text-align:center"|'''لویدیځه بوروندي''' |- |[[بوبانزا ولایت]] | [[بوبانزا]] |۱٬۰۸۹٫۰۴ |۳۳۸٬۰۲۳ |- |[[بوجومبورا مایري ولایت]] | [[بوجومبورا]] |۸۶٫۵۲ |۴۹۷٬۱۶۶ |- |[[کلیوال بوجومبورای]] | [[ایساله]] |۱٬۰۵۹٫۸۴ |۴۶۴٬۸۱۸ |- |[[سیبیتوک ولایت]] |[[سیبیتوک]] |۱٬۶۳۵٫۵۳ |۴۶۰٬۴۳۵ |- |[[مورامویا ولایت]] |[[مورامویا]] |۶۹۵٫۵۲ |۲۹۲٬۵۸۹ |- |[[موارو ولایت]] |[[موارو]] |۸۳۹٫۶۰ |۲۷۳٬۱۴۳ |} [[File:Provinces of Burundi 2014 (named).png|450px]] ==کلتور== ==تاریخ== ==جغرافیه== [[File:By-map.png|thumb|alt=tan colour map of Burundi with cities|د بوروندي هیواد نقشه.]] ==اقتصاد== [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:بروندي]] [[وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه]] <references group="lower-alpha" /> f1svuiage1x6so4ytrbyqbickg00lbk 0 2912 368969 366582 2026-09-10T23:04:04Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368969 wikitext text/x-wiki {{هېواد-مالوماتبکس |ولسي نوم = بریتانیا |اوږد دوديز نوم = لویه بریتانیا |ټولگړی نوم = هم ګټي هیوادونه |image_flag = Flag of the United Kingdom.svg| |image_coat = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (St Edward's Crown).svg | | image_map = [[دوتنه:Europe-UK.svg|upright=1.15|frameless]] = |ملي ناره = |ملي سرود = |رسمي ژبې/ژبې = [[انګلیسي]] |demonym = |پلازمېنه = [[لندن]] |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm=|longEW= |لوی ښار = پلازمېنه |د حکومت بڼه = [[هم ګټي هیوادونه]] |د لارښود لقب1 = [[ولسمشر]] |د لارښود نوم1 = |د لارښود لقب2 = [[د بریتانیا د ملکو نوملړ|ملکه]] |د لارښود نوم2 = |زمکنۍ بشپړتيا = |sovereignty_note = |established_event1 = |established_date1 = |established_event2 = [[بریتانوي ټولواکمنې]] |established_date2 = |established_event3 = |established_date3 = |accessionEUdate = |EUseats = |area_rank = |area_magnitude = |ارتوالی_km2 = |area_sq_mi = |د اوبو سلنه = %۱،۳۴ |د وگړو اټکل = ۶۷،۵۴۵،۷۵۷ |د وگړو د شمېر د اټکل کال = |population_estimate_rank = |د وگړو شمېر = |د وگړو د شمېر کال = |د وگړو گڼه گونه_km2 = |د وگړو گڼه گونه په هر متر² کې = |د وېش له مخې د وگړو گڼه گونې = |مذهب = |د ټول کورني عايداتو کال = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = |Gini_year = |Gini_rank = |Gini_category = |HDI_year = |HDI = |HDI_rank = |HDI_category = |پيسه = [[اسټرلینګ پونډ]] |د پيسو نښه = |سيمه ايز وخت = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = |cctld = |پيل گڼ = |پايڅوړ1 = |پايڅوړ2 = |پايڅوړ3 = |پايڅوړ4 = }} د سترې بریتانيې او شمالي ايرلينډ متحد سلطنت، په عموم کې د انګلستان يا بریتانيې په نوم پېژندل کېږي، په شمال لوېديځه اروپا کې يو خپلواک هېواد دی چې د اروپا د مرکزي سيمو په شمال لوېدیځو ساحلونو کې موقعيت لري. په برتانيه کې د سترې برتانيې ټاپو، د ايرلينډ ټاپو شمال ختيځه برخه او د برتانيې د ټاپوګانو نورې ګڼې جزېرې شاملې دي. شمالي ايرلينډ د ايرلينډ له جمهوريت سره ګډه پوله لري. له دې پرته له بریتانيې څخه اتلانتيک بحر چاپېر دی، په ختيځ کې د شمال له سمندر، سويل ته يې انګليس کانال او سويل لوېدیځ ته يې سلتيک سمندر واقع دي، په دې ډول بریتانيه په نړۍ کې تر ټولو اوږدې ساحلې پولې لري. لويه بریتانيه او ايرلينډ د ايرلينډ د سمندر په واسطه سره جلا شوي دي. مساحت يې ۲۴۲۵۰۰ کيلو متر مربع (۹۳،۶۲۸ مربع ميله) دی، د وګړو شمېر يې په ۲۰۲۰ز کال کې اته شپېته ميليونه اټکل شوی دی.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Great-Britain-island-Europe|title=Great Britain &#124; island, Europe|website=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>{{Cite web|last=United Kingdom Permanent Committee on Geographical Names|date=May 2017|title=Toponymic guidelines for the United Kingdom|url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines|website=GOV.UK|at=10.2 Definitions|quote=usually shortened to United Kingdom ... The abbreviation is UK or U.K.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/United-Kingdom|title=United Kingdom|website=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>{{Cite web|title=Definition of Great Britain in English|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain|access-date=29 October 2014|publisher=Oxford University Press|quote=Great Britain is the name for the island that comprises England, Scotland and Wales, although the term is also used loosely to refer to the United Kingdom.|تاريخ الأرشيف=14 August 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160814114302/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/great-britain?q=Great+Britain|url-status=dead|خونديځ نېټه=14 August 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20131004223902/http://oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20131004223902/http://oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814114302/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/great-britain?q=Great+Britain}}</ref> بریتانيا يو اتحادي ديموکراتيک پارلماني او د اساسي قانون شاهي نظام لرونکی هېواد دی. پاچا يې ملکه اليزابيت دويمه له ۱۹۵۲ز کال راهيسې واکمني کوي. پلازمېنه او ستر ښار يې لندن دی، کوم چې يو نړيوال ښار او سوداګريز مرکز دی، له دې سره د نښتو نورو سيمو د دې ښار د وګړو شمېر څوارلس ميليونه دی. بریتانيا له څلورو هېوادونو جوړه شوې چې دا دي: انګلستان، سکاټلينډ، ويلز او شمالي ايرلينډ. له انګلستان پرته نور هېوادونه يې خپلواک دولتونه لري، چې هر يو يې د ځانګړي ځواک لرونکي دي.<ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx The British Monarchy, "What is constitutional monarchy?"]. Retrieved 17 July 2013</ref><ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ "United Kingdom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |date=2021-01-09 }} CIA ''The World Factbook'']. Retrieved 17 July 2013</ref><ref>{{Cite news|date=13 October 2016|title=Queen takes over longest reign mantle after Thailand's King Bhumibol dies|publisher=AOL (UK)|agency=Press Association|url=http://www.aol.co.uk/news/2016/10/13/queen-takes-over-longest-reign-mantle-after-thailands-king-bhumibol-dies/|access-date=13 October 2016|archive-date=13 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013220041/http://www.aol.co.uk/news/2016/10/13/queen-takes-over-longest-reign-mantle-after-thailands-king-bhumibol-dies/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2014|title=Summary Table for the 20 largest cities and urban areas in the EU, 2014|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Summary_table_for_20_largest_cities_urban_areas_in_the_EU,_2014_(%C2%B9)_(inhabitants)_Cities16.png|access-date=16 October 2021|publisher=Eurostat}}</ref><ref>The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2030, [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218125411/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/|date=18 February 2015}}, Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Retrieved 22 February 2015.</ref><ref name="page823">{{Cite web|date=10 January 2003|title=Countries within a country|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823|archive-date=9 September 2008|access-date=8 March 2015|publisher=Prime Minister's Office}}</ref><ref name="devoladmins">{{Cite web|title=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland|url=https://www.gov.uk/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland#devolved-administrations|access-date=17 April 2013|publisher=United Kingdom Government|quote=In a similar way to how the government is formed from members from the two Houses of Parliament, members of the devolved legislatures nominate ministers from among themselves to comprise executives, known as the devolved administrations...}}</ref><ref>{{Cite web|title=Country Overviews: United Kingdom|url=http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404062853/http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|archive-date=4 April 2010|access-date=28 March 2010|publisher=Transport Research Knowledge Centre}}</ref> بریتانيا د څو کلونو په اوږدو کې د دې هېواد د جوړوونکو هېوادونو د يو لړ يو ځای کېدنو، اتحاديو او جلا کېدنو نه بشپړشوی دی. د انګلستان د سلطنت (په کوم کې چې ويلز هم شامل و او په ۱۵۴۲ز کال کې ورسره يو ځای شوی و) او د سکاټلينډ د سلطنت تر منځ په ۱۷۰۷ز کال کې د اتحاد له تړون څخه وروسته د سترې بریتانيې سلطنت رامنځ ته شو. په ۱۸۰۱ز کال کې ورسره د ايرلينډ سلطنت په يو ځای کېدو سره دا هېواد د متحدې بریتانيې او ايرلينډ په سلطنت بدل شو. د ايرلينډ ډېره برخه په ۱۹۲۲ز کال کې له بریتانيې څخه جلا شوه او په دې سره اوسنۍ برتانيا او شمالي ايرلينډ پاتې شول او په ۱۹۲۷ز کال کې يې د سترې بریتانيې او شمالي ايرلينډ متحد سلطنت رسمي نوم غوره کړ. د من، ګرينزي او جرسي نژدې ټاپوګان د بریتانيې برخه نه دي، د بریتانيې په وليعهد پورې اړوند دي چې د بریتانيې حکومت يې د دفاع او نړيوال استازيتوب مسئوليت لري. له پولو بهر څوارلس بریتانوي ځمکې هم شته، کومې چې د بریتانوي سترواکۍ څخه راپاتې دي، له ۱۹۲۰ز کلونو راهيسې، کله چې ياده سترواکي په خپل اوج کې وه او د نړۍ د وچې ځمکې په څلورمه برخه او د نړۍ د نفوسو په درېيمه برخه يې حکومت کاوه او دا په تاريخ کې تر ټولو ستره سترواکي وه. د بریتانيې د ډېرو پخوانيو مستعمرو په ژبه، کلتور ، حقوقي او سياسي نظام کې د بریتانيې اغېزې لېدل کېږي. <ref>{{Cite web|title=Key facts about the United Kingdom|url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|archive-date=15 October 2012|access-date=6 March 2015|publisher=[[Directgov]]|quote=The full title of this country is 'the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'. Great Britain is made up of England, Scotland and Wales. The United Kingdom (UK) is made up of England, Scotland, Wales and Northern Ireland. 'Britain' is used informally, usually meaning the United Kingdom.<br /> The Channel Islands and the Isle of Man are not part of the UK.}}</ref><ref name="overseasterrirories">{{Cite web|title=Supporting the Overseas Territories|url=https://www.gov.uk/government/policies/protecting-and-developing-the-overseas-territories|access-date=9 March 2015|publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Julian Go|title=Constitutionalism and political reconstruction|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-90-04-15174-1|editor-last=Arjomand|editor-first=Saïd Amir|pages=92–94|chapter=A Globalizing Constitutionalism?, Views from the Postcolony, 1945-2000|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94}}</ref>{{sfn|Ferguson|2004|p=307}} بریتانيا د داخلي ناخالص توليد له پلوه د نړۍ پنځم ستر اقتصاد او د پېرودلو د وړتيا د برابرۍ له اړخه د نړۍ لسم ستر اقتصاد لري. دا هېواد د لوړ عايد اقتصاد او د انساني پراختيا ډېر لوړ شاخص ډېره لوړه کچه کې ځای لري چې په نړۍ کې ديارلسمه شمېره ځای کې قرار لري. بریتانيا د نړۍ لومړی صنعتي شوی هېواد دی او په نولسمه او د شلمې پېړۍ په لومړيو کې د نړۍ تر ټولو پياوړی ځواک و. اوس هم بریتانيا د نړۍ يو له سترو ځواکونو څخه ده چې په نړيواله کچه د پام وړ اقتصاد، کلتور، پوځ، علمي، ټيکنالوژيکي او سياسي اغېز لري. د هستوي وسلې لرونکي هېواد په توګه پېژندل شوی او په نړيواله کچه يې پوځي لګښتونه په څلورمه درجه کې دي. په ۱۹۴۶ز کال کې د ملګرو ملتونو د امنيت شورا د لومړۍ ناستې راهيسې، دا هېواد د دې شورا دايمي غړی دی.  <ref>{{Cite book|last=Mathias, P.|title=The First Industrial Nation: the Economic History of Britain, 1700–1914|url=https://archive.org/details/firstindustrialn00unse|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0-415-26672-7|location=London}}</ref><ref name="ferguson">{{Cite book|last=Ferguson|first=Niall|url=https://archive.org/details/empire00nial|title=Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|publisher=Basic Books|year=2004|isbn=978-0-465-02328-8|location=New York|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite book|last1=T.V. Paul|url=https://www.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59&dq="Great+power"|title=Balance of Power|last2=James J. Wirtz|last3=Michel Fortmann|publisher=State University of New York Press|year=2005|isbn=978-0-7914-6401-4|pages=59, 282}} ''Accordingly, the great powers after the Cold War are Britain, China, France, Germany, Japan, Russia and the United States'' p. 59</ref><ref name="David M. McCourt">{{Cite book|last=McCourt|first=David|url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation%27s+Role+in+International+Politics|title=Britain and World Power Since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=2014|isbn=978-0-472-07221-7|location=United States}}</ref><ref>{{Cite journal|title=IISS Military Balance 2021|journal=The Military Balance|date=January 2021|volume=121|issue=1|pages=23–29|doi=10.1080/04597222.2021.1868791|s2cid=232050862|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/04597222.2021.1868791?journalCode=tmib20|access-date=1 October 2021}}</ref> بریتانيا د ټولګټو هېوادونو، اروپايي شورا، د جي۷ هېوادونو، د لسو ډلې، د جي۲۰، ملګرو ملتونو، ناټو، AUKUS، د اقتصادي همکاريو او پراختيا سازمان، انټرپول او نړيوال سوداګريز سازمان غړی هېواد دی. دا هېواد په ۱۹۷۳ز کال کې د اروپايي ټولنو او بيا د دې د ځای ناستي اروپايي اتحاديې سره له يو ځای کېدو راهيسې، د دې سازمانونو غړی و، په ۲۰۱۶ز کال کې يوه ټولپوښتنه وشوه او بریتانيا په ۲۰۲۰ز کال کې له دې ټولنو ووتله. == د نوم رېښې او اصطلاحات == د ۱۷۰۷ ز د يووالي قانون اعلان کړل چې د انګلستان سلطنت او د سکاټلينډ سلطنت «د لويې بریتانيې تر نامه لاندې په يوه سلطنت کې متحد شول». «د متحد سلطنت» اصطلاح، کله ناکله د پخوانۍ سترې بریتانيې د سلطنت لپاره کارېده، که څه هم له ۱۷۰۷ زڅخه تر ۱۸۰۰ز کال پورې يې رسمي نوم «ستره بریتانيا» وه. د ۱۸۰۰ز کال د يووالي قوانينو په ۱۸۰۱ز کال کې د سترې بریتانيې او ايرلينډ سلطنتونه سره يو ځای کړل او په دې توګه د سترې بریتانيې او ايرلينډ متحد سلطنت رامنځ ته شو. په ۱۹۲۲ز کال کې د ايرلينډ د جلا کېدو او د ايرلينډ آزاد ايالت له خپلواکۍ وروسته، د کوم په پايله کې چې له انګلستان سره د ايرلينډ د ټاپو يوازې شمالي ايرلينډ برخه پاتې شوه، نوم يې يو ځل بيا په «د سترې بریتانيې او شمالي ايرلينډ متحد سلطنت» واوښت. <ref>{{Cite web|title=Treaty of Union, 1706|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|access-date=23 August 2011|publisher=Scots History Online|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Barnett, Hilaire|url=https://books.google.com/books?id=LYc1tSYonrQC&pg=PA165|title=Constitutional & Administrative Law|last2=Jago, Robert|publisher=Routledge|year=2011|isbn=978-0-415-56301-7|edition=8th|location=Abingdon|page=165}}</ref><ref name="name">"After the political union of England and Scotland in 1707, the nation's official name became 'Great Britain'", ''The American Pageant, Volume 1'', Cengage Learning (2012)</ref><ref name="name2">"From 1707 until 1801 ''Great Britain'' was the official designation of the kingdoms of England and Scotland". ''The Standard Reference Work: For the Home, School and Library, Volume 3'', Harold Melvin Stanford (1921)</ref><ref name="name3">"In 1707, on the union with Scotland, 'Great Britain' became the official name of the British Kingdom, and so continued until the union with Ireland in 1801". ''United States Congressional serial set, Issue 10; Issue 3265'' (1895)</ref><ref>{{Cite web|last=Gascoigne, Bamber|author-link=Bamber Gascoigne|title=History of Great Britain (from 1707)|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07|access-date=18 July 2011|publisher=History World}}</ref><ref>{{Cite book|last=Cottrell, P.|url=https://archive.org/details/irishcivilwar00cott_573|title=The Irish Civil War 1922–23|year=2008|isbn=978-1-84603-270-7|page=[https://archive.org/details/irishcivilwar00cott_573/page/n85 85]|url-access=limited}}</ref> که څه هم بریتانيا يو خپلواک هېواد دی، انګلستان، سکاټلينډ، ويلز او شمالي ايرلينډ ته هم هېوادونه ويل کېږي. د بریتانيې د لومړي وزير ويبپاڼې دا اصطلاح کارولې ده چې: «په يوه هېواد کې نور هېوادونه» تر څو بریتانيا تشرېح کړي. ځينې شمېریز لنډيزونه، لکه: د بریتانيې د دولسو NUTS 1 سيمو لپاره، د سکاټلينډ، ويلز او شمالي ايرلينډ د سيمو د يادولو لپاره کارول کېږې. شمالي ايرلينډ، همدا راز د ولايت په نوم هم يادېږي. د شمالي ايرلينډ د ښودلو لپاره کارېدونکی نوم «شونې ده چې د لانجو لامل وګرځي، ځکه ډېر ځله د يو چا د سياسي غوراوي ښودنه وکړي».<ref name="alphabeticalNI1">{{Citation|last1=S. Dunn|title=An Alphabetical Listing of Word, Name and Place in Northern Ireland and the Living Language of Conflict|year=2000|place=Lampeter|publisher=Edwin Mellen Press|quote=One specific problem – in both general and particular senses – is to know what to call Northern Ireland itself: in the general sense, it is not a country, or a province, or a state – although some refer to it contemptuously as a statelet: the least controversial word appears to be jurisdiction, but this might change.|last2=H. Dawson}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 December 2011|title=Changes in the list of subdivision names and code elements|url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf|access-date=28 May 2012|website=ISO 3166-2|publisher=International Organization for Standardization}}</ref><ref>{{Cite web|title=Statistical bulletin: Regional Labour Market Statistics|url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224045523/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml|archive-date=24 December 2014|access-date=5 March 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=13.4% Fall In Earnings Value During Recession|url=http://www.gmb.org.uk/newsroom/fall-in-earnings-value-during-recession|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103194604/http://www.gmb.org.uk/newsroom/fall-in-earnings-value-during-recession|archive-date=3 January 2014|access-date=5 March 2014}}</ref><ref name="alphabeticalNI2">{{Cite book|last1=Dunn, Seamus|title=An Alphabetical Listing of Word, Name and Place in Northern Ireland and the Living Language of Conflict|last2=Dawson, Helen.|publisher=Edwin Mellen Press|year=2000|isbn=978-0-7734-7711-7|location=Lampeter}}</ref><ref name="placeApart">{{Cite book|last=Murphy, Dervla|title=A Place Apart|url=https://archive.org/details/placeapart0000murp|publisher=Penguin|year=1979|isbn=978-0-14-005030-1|location=London}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Whyte|first1=John|title=Interpreting Northern Ireland|last2=FitzGerald|first2=Garret|publisher=Clarendon Press|year=1991|isbn=978-0-19-827380-6|location=Oxford|author-link=John Henry Whyte|author-link2=Garret FitzGerald}}</ref> «د سترې بریتانيا» اصطلاح، په عمومي توګه، د سترې بریتانيې ټاپو ته کارول کېږي، يا له سياسي اړخه په يو ځای انګلستان، سکاټلينډ او ويلز ته. کله نا کله د ټول انګلستان د نوم د مترادف په توګه هم کارول کېږي.<ref>{{Cite news|date=19 December 2008|title=Guardian Unlimited Style Guide|publisher=Guardian News and Media Limited|location=London|url=https://www.theguardian.com/styleguide/page/0,,184840,00.html|access-date=23 August 2011}}</ref><ref>{{Cite news|date=19 August 2002|title=BBC style guide (Great Britain)|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/radio_newsroom/1099593.stm#g|access-date=23 August 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Key facts about the United Kingdom|url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|archive-date=15 October 2012|access-date=8 March 2015|website=Government, citizens and rights|publisher=HM Government}}</ref><ref>[[New Oxford American Dictionary]]: "Great Britain: England, Wales, and Scotland considered as a unit. The name is also often used loosely to refer to the United Kingdom."</ref> د «بریتانيا» نوم هم د لويې بریتانيې او هم د متحده سلطنت لپاره کارول کېږي. په بېلا بېل ډول ګټه ترې پورته کېږي: د بریتانيې حکومت، په خپله ويبپاڼه د بریتانيې پر ځای د متحد سلطنت «UK» يا «British» کارول غوره ګڼي، (خو هغه مهال نه، کله چې د خپلو سفارتونو يادونه کوي)، په داسې حال کې چې څرګندوي، چې دا دواړه نومونه د بریتانيې لپاره کارول کېږي، په ورته وخت کې د «بریتانيې حکومت» اصطلاح هم، هومره کارول کېږي، څومره چې د «د متحده سلطنت حکومت» اصطلاح کارول کېږي. د بریتانيې د جغرافيايي نومونو دايمي پلاوي، د جغرافيايي سيمو لپاره د ځانګړو نومونو په لارښود کې روښانه کړې ده چې، «United Kingdom،UK،  او U.K» ټول مصطلحات، چې په لنډيز ډول هم کارول کېږي، د لويې بریتانيې او شمالي ايرلينډ جيوپوليټيکي نومونه دي. د دې لارښود په نوملړ کې «بریتانيا» نه شته، خو وايي چې دا د لويې بریتانيې لپاره د نوم اصطلاح ده، چې په دې نوم کې شمالي ايرلينډ نه داخليږي. په تاريخي لحاظ د بي بي سي اداره غوره ګڼي چې د بریتانيې نوم وکاروي، کوم چې د سترې بریتانيې لنډيز دی، که څه هم اوسنیو لارښوونو په دې اړوند کوم ځانګړی درېځ نه دی نيولی، يوازې دا چې په دې نوم کې شمالي ايرلينډ نه دی شامل.<ref name="Britain-CED">{{Cite web|title=Britain Meaning in the Cambridge English Dictionary|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain|website=dictionary.cambridge.org}}</ref><ref name="Britain-OLD">{{Cite web|title=Definition of Britain in English by Oxford Dictionaries|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/britain|website=Oxford Dictionaries – English|access-date=2021-12-18|تاريخ الأرشيف=2016-09-26|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160926204707/https://en.oxforddictionaries.com/definition/britain|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-09-26|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160926204707/https://en.oxforddictionaries.com/definition/britain|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160926204707/https://en.oxforddictionaries.com/definition/britain|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926204707/https://en.oxforddictionaries.com/definition/britain}}</ref><ref name="Britain-Col">{{Cite web|title=Britain definition and meaning|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain|website=www.collinsdictionary.com|publisher=Collins English Dictionary}}</ref><ref name="Britain-MW">{{Cite web|title=Britain – Definition for English-Language Learners|url=http://learnersdictionary.com/definition/Britain|website=learnersdictionary.com|publisher=Merriam-Webster's Learner's Dictionary}}</ref><ref name="style-guide-govuk">{{Cite web|title=A to Z – Style guide|url=https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z-of-gov-uk-style#B|website=www.gov.uk|publisher=UK Government}}</ref><ref name="PCGN-uk-guide">{{Cite web|last=Permanent Committee on Geographical Names|title=Toponymic guidelines for the United Kingdom|url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines|website=gov.uk|publisher=UK Government}}</ref><ref name="PCGN-uk-guide2">{{Cite web|last=Permanent Committee on Geographical Names|title=Toponymic guidelines for the United Kingdom|url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines|website=gov.uk|publisher=UK Government}}</ref><ref name="checklist-bbc">{{Cite web|title=Alphabetical checklist|url=https://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326162901/http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551|archive-date=26 March 2018|access-date=17 June 2018|website=BBC News|publisher=BBC}}</ref> د «بریتانوي» صفت، د بریتانيې اړوندو موضوعاتو او په قانون کې د بریتانيې تبعه او هغو موضوعاتو لپاره کارول کېږي، چې د تابعيت او هويت اړوند وي. د بریتانيې خلک، د خپل هويت د ښودلو لپاره جلا جلا اصطلاحات کاروي، کېدای شي دوی ځان ته بریتانوي، انګریز، سکاټلينډی، ويلزی، شمالي ايرلينډی يا ايرلينډی ووايي، يا ځان د ګڼو هويتونو د ترکيب په توګه پېژني. د بریتانيې د تبعه لپاره رسمي هويت «د بریتانيې تبعه» دی. <ref name="Bradley">{{Cite book|last1=Bradley, Anthony Wilfred|url=https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&pg=PA36|title=Constitutional and administrative law|last2=Ewing, Keith D.|publisher=Pearson Longman|year=2007|isbn=978-1-4058-1207-8|edition=14th|volume=1|location=Harlow|page=36}}</ref><ref>{{Cite web|year=2010|title=Which of these best describes the way you think of yourself?|url=http://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html|access-date=1 July 2010|website=Northern Ireland Life and Times Survey 2010|publisher=ARK&nbsp;– Access Research Knowledge|خونديځ نېټه=23 September 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20150923175111/http://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20150923175111/http://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175111/http://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ethnicity and National Identity in England and Wales - Office for National Statistics|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/articles/ethnicityandnationalidentityinenglandandwales/2012-12-11|access-date=25 June 2020|website=www.ons.gov.uk}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schrijver, Frans|url=https://books.google.com/books?id=u8gZklxHTMUC&pg=PA275|title=Regionalism after regionalisation: Spain, France and the United Kingdom|publisher=Amsterdam University Press|year=2006|isbn=978-90-5629-428-1|pages=275–277}}</ref> == سرچينې == o4rgv6sf31o9s6ftzaavct3vw8pbrka 0 3273 368983 367852 2026-09-11T06:46:08Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368983 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent; font-size:9pt; |title = {{resizeZ|20pix|Democratic People's<br>Republic of Korea}} |liststyle = font-weight:normal; |{{lang|ko|조선민주주의인민공화국}} |{{lang|ko|朝鮮民主主義人民共和國}} |'''''Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk''''' }} |native_name = |common_name = North Korea |image_flag = Flag of North Korea.svg |image_coat = Coat of Arms of North Korea.svg |symbol_type = Emblem |national_motto = {{unbulleted list|강성대국|''Kangsŏng Daeguk'' ({{small|[[McCune–Reischauer|Korean Romanization]]}})|{{small|''Powerful and Prosperous Nation''}}}} |national_anthem = {{unbulleted list|애국가|''[[Aegukka]]'' ({{small|[[Korean Romanization]]}})|{{small|''The Patriotic Song''}} }} |image_map = North Korea (orthographic projection).svg |map_caption = Area controlled by the Democratic People's Republic of Korea shown in green |capital = [[Pyongyang]] |latd=39 |latm=2 |latNS=N |longd=125 |longm=45 |longEW=E |largest_city = [[Pyongyang]] |official_languages = [[Korean language|Korean]] |languages_type = [[Official script]] |languages = [[Hangul|Chosŏn'gŭl]] |ethnic_groups = |ethnic_groups_year = |demonym = {{hlist |[[Demographics of North Korea|North Korean]] |[[Koreans|Korean]]}} |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[socialist state|socialist]] [[one-party state]]<!--See Talk for consensus--> |leader_title1 = {{nowrap|[[List of leaders of North Korea|Supreme Leader]]}}<ref name="leon_DPRK">{{cite web| title = DPRK has quietly amended its Constitution| last = Petrov |first = Leonid| work = Leonid Petrov's KOREA VISION| date = 12 October 2009| accessdate = 21 July 2015| url = https://leonidpetrov.wordpress.com/2009/10/12/dprk-has-quietly-amended-its-constitution/}}</ref> |leader_name1 = [[Kim Jong-un]]{{ref label|aaa|a|}} |leader_title2 = {{nowrap|[[List of heads of state of North Korea|Chairman of the<br/>Assembly Presidium]]}} |leader_name2 = [[Kim Yong-nam]]{{ref label|bbb|b|}} |leader_title3 = Director of [[General Political Bureau of the Korean People's Army|General Political Bureau]] |leader_name3 = [[Hwang Pyong-so]] |leader_title4 = [[Premier of North Korea|Premier]] |leader_name4 = [[Pak Pong-ju]] |leader_title5 = Vice Chairman of [[Executive Policy Bureau of the Workers' Party of Korea|Policy Bureau]] |leader_name5 = [[Choe Ryong-hae]] |legislature = [[Supreme People's Assembly]] |sovereignty_type = Formation |established_event1 = [[Gojoseon|First Dynasty]] |established_date1 = Before 194 BC |established_event2 = [[Three Kingdoms of Korea|Three Kingdoms]] |established_date2 = 18 BC |established_event3 = [[North-South States Period|North-South Kingdoms]] |established_date3 = 698 |established_event4 = [[History of Korea|Unitary dynasties]] |established_date4 = 918 |established_event5 = [[Korea under Japanese rule|Annexation by Japan]] |established_date5 = 29 August 1910 |established_event6 = [[Victory over Japan Day|Liberation]] |established_date6 = 15 August 1945 |established_event7 = [[Provisional People's Committee for North Korea]] established |established_date7 = February 1946 |established_event8 = Foundation of DPRK |established_date8 = 9 September 1948 |established_event9 = Chinese withdrawal |established_date9 = October 1958 |established_event10 = Current constitution |established_date10 = 1 April 2013 |area_rank = 98th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 120,540 |area_sq_mi = 46,528 |percent_water = 4.87 |population_estimate = 24,895,000 |population_estimate_rank = 48th |population_estimate_year = 2013 |population_census = 24,052,231<ref name="2008-Census">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |title=DPR Korea 2008 Population Census National Report |year=2009 |publisher=DPRK Central Bureau of Statistics |accessdate=19 February 2011 |location=Pyongyang |تاريخ الأرشيف=14 May 2011 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110514111837/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=31 March 2010 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf }}</ref> |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 198.3 |population_density_sq_mi = 513.8 |population_density_rank = 63rd |GDP_PPP = $40 billion<ref name="factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kn.html North Korea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812052526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kn.html |date=2015-08-12 }}, [[CIA World Factbook]], accessed on 31 March 2013.</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = 2011 |GDP_PPP_per_capita = $1,800<ref name="factbook"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $15,4 billion<ref name="unsd">[http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp National Accounts Main Aggregate Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205025204/http://unstats.un.org/unsd/snaama/selbasicFast.asp |date=2016-02-05 }}, [[United Nations Statistics Division]], December 2012.</ref> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2013 |GDP_nominal_per_capita = $621<ref name="unsd"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |HDI_year = 1995<!--latest as of 2016--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--><!--same rank, +0.01 pts--> |HDI = 0.766 <!--number only--><!--0.766 corresponds to "Medium human development" in the cited report; this template erroneously calls it "high".--> |HDI_ref = <ref>{{Cite web | title=Table 1.3 : HDI ranking for developing countries, 1995| work = Human Development Report 1998 | publisher = United Nations Development Program | date = 1998 | accessdate = 2016-04-23 | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/259/hdr_1998_en_complete_nostats.pdf#33 |page=33}}</ref> |HDI_rank = 75th |currency = [[North Korean won]] (₩) |currency_code = KPW |time_zone = [[Pyongyang Time]]<ref>{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/2015/08/07/northkorea-time-idINKCN0QC04C20150807| title= Turning back the clock - North Korea creates Pyongyang Standard Time | agency= Reuters|date=6 August 2015 }}</ref> |utc_offset = +8:30 |time_zone_DST = |DST_note = |utc_offset_DST = |antipodes = |date_format = {{unbulleted list |yy, yyyy년 mm월 dd일 |{{nowrap|yy, yyyy/mm/dd {{resize|75%|([[Juche calendar|CE–1911]]{{\}}[[Common Era|CE]])}}}}}} |drives_on = right |iso3166code = |calling_code = [[Telephone numbers in North Korea|+850]] |cctld = [[.kp]] |footnote_a = {{note|aaa}} Kim Jong-un holds four concurrent positions: First Secretary of the Workers' Party, Chairman of the Central Military Commission, First Chairman of the National Defence Commission and Supreme Commander of the People's Army, serving as the "supreme leader" of the DPRK. |footnote_b = {{note|bbb}} Kim Yong-nam is the "[[Head of State|head of state]] for foreign affairs". The position of president (formerly head of state) was written out of the constitution in 1998. [[Kim Il-sung]], who died in 1994, was given the appellation "[[Eternal President of the Republic|Eternal President]]" in its preamble. }} شمالي کوریا، په رسمي توګه د کوریا د خلکو ديموکراتيک جمهوريت دی، چې په ختيځه آسيا کې پروت هېواد دی. دا د کوریا ټاپووزمې شمالي نیمه برخه جوړوي. په شمال کې د چین او روسیې سره، د یالو (امنوک) او تومین سیندونو سره او د سویلي کوریا په سویل کې د کوریا بې وسلې شوي قلمرو سره ګډه پوله لري. د هیواد لویدیځ سرحد د ژيړ سمندرله خوا رامنځ ته شوی ، پداسې حال کې چې ختیځ سرحد یې د جاپان سمندر لخوا تعين شوی دی. شمالي کوریا، د خپل جنوبي سیال په څیر، د ټولې ټاپو وزمې او نږدې ټاپوګانو د مشروع حکومت ادعا کوي چې پیونګ یانګ يې پلازمېنه او لوی ښار دی.          کوريا په ۱۹۱۰ ز کال کې، د جاپان امپراتورۍ سره یوځای شوه. په ۱۹۴۵ ز کال کې، د دویمې نړیوالې جګړې په پای کې د جاپان له تسلیمیدو وروسته، کوریا د ۳۸ موازي په اوږدو کې په دوو منطقو وېشل شوی ده، چې د شوروي اتحاد له خوا يی شمال او د متحده ايالاتو لخوا يې سويلي برخه اشغال شوی و. د بیا یوځای کیدو په اړه خبرې اترې ناکامې شوې دي، په ۱۹۴۸ ز کال کې، جلا جلا حکومتونه رامنځ ته شول: په شمال کې سوسیالیست ،شوروي اتحاد او د کوريا د خلګو دیموکراتيک جمهوريت په سويل کې کپيټالست او له ختيځ سره يوځای شوی د کوريا جمهوريت و. په ۱۹۵۰ ز کال کې د کوریا جګړه د شمالي کوریا په برید سره پیل شوه، او تر ۱۹۵۳ ز کال پورې یې دوام وکړ. د کوریا د اوربند تړون یو اوربند رامنځ ته کړ، او یوغیر پوځي سیمه یی تاسيس کړه. مګر د سولې تړون هيڅکله لاسليک شوی نه دی. د دولتي اساسي قانون د لومړۍ مادې له مخې، شمالي کوریا یو "خپلواک سوسیالیستي دولت دی." ټولټاکنې ترسره کوي، مګر د خپلواکو څارونکو له خوا د شرمونکو ټاکنو په توګه نومول شوي دي، ځکه چې شمالي کوریا د کيم کورنۍ په شاوخوا کې د خپل مشروح کلتور سره یو استبدادي دیکتاتور دولت دی. د کوریا د کارګرانو ګوند، چې مشري یې د واکمنې کورنۍ د غړي په غاړه ده، يو واکمن ګوند دی او د کوریا د بیا یوځای کیدو لپاره د دیموکراتیک جبهې مشري کوي، چی یوازینی قانوني سیاسي حرکت دی. د اساسي قانون د دریمې مادې له مخې، جوچ د شمالي کوریا رسمي ایډیالوژي ده.  د دولت لخوا پرمخ وړل شوي تصدۍ او راټول شوي فارمونو له لارې د توليد وسيلې د دولت ملکيت دی. ډیری خدمتونه لکه روغتیا پاملرنې، تعلیم، کور، او د خوړو تولید د دولت لخوا تمویل شوي دي. له ۱۹۹۴ ز کال څخه تر ۱۹۹۸ ز کال پورې، شمالي کوریا له قحطۍ سره مخ شوه چې په پایله کې یې د ۲۴۰۰۰۰ او ۴۲۰۰۰۰ ترمنځ خلک مړه شول او  اوس لا هم خلک خوارځواکۍ سره مخامخ دي.<ref name="naenara">{{Cite web|title=DPRK Socialist Constitution|url=http://www.naenara.com.kp/index.php/Main/index/en/politics?arg_val=constitution|website=www.naenara.com.kp}}</ref><ref name="Spoorenberg">{{cite journal|last1=Spoorenberg|first1=Thomas|last2=Schwekendiek|first2=Daniel|title=Demographic Changes in North Korea: 1993–2008|url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_2012-03_38_1/page/133|journal=[[Population and Development Review]]|volume=38|issue=1|pages=133–158|doi=10.1111/j.1728-4457.2012.00475.x|year=2012}}</ref> شمالي کوریا د کوریا د خلکو د اردو لپاره سونګون، یا "پوځي لومړی" پالیسي تعقیبوي. اټومي وسلې لري، شمالي کوريا هغه هیواد دی چې د پوځي او نیمه پوځي پرسونل دوهم لوړ شمیر لري، په ټولیز ډول د ۷.۷۶۹ ميلیون فعال، ریزرو، او نیمه پوځي پرسونل، یا د دې نفوس نږدې ۳۰٪  سره د ۱،۲۸ ملیون سرتیرو فعال ماموریت اردو په نړۍ کې څلورم لوی پوځ دی چې د نفوس ۵٪ جوړوي. په شمالي کوریا کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې په اړه د ملګرو ملتونو له خوا د ۲۰۱۴ ز کال تحقیقاتو پایله داسې اعلان کړه چې: "د دې سرغړونو شدت، پیمانه او ماهیت داسې یو دولت څرګندوي چې په معاصره نړۍ کې هیڅ موازي نه لري،" د بښنې نړیوال سازمان او د بشري حقونو د څار اداره ورته نظرونه لري. د شمالي کوریا حکومت دغه سرغړونې ردوي. شمالي کوریا له ۱۹۹۱ ز کال راهیسې د ملګرو ملتونوغړیتوب سربیره، د بې طرفه حرکت  جي ۷۷ او د آسيان د سيمه ییزو ټولنو غړيتوب هم لري.‌<ref name="Amnesty International 2007">{{cite web|url=http://www.amnestyusa.org/countries/north_korea/index.do|title=Our Issues, North Korea|access-date=1 August 2007|author=Amnesty International|year=2007|work=Human Rights Concerns|author-link=Amnesty International|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329050950/http://www.amnestyusa.org/countries/north_korea/index.do|archive-date=29 March 2007}}</ref><ref name="ohchr.org">{{citation|title=Report of the Commission of Inquiry on Human Rights in the Democratic People's Republic of Korea, Chapter VII. Conclusions and recommendations|date=17 February 2014|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc|work=United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights|page=346|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227104633/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc|access-date=1 November 2014|archive-date=27 February 2014|url-status=live}}</ref><ref name="hrw1">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2007/05/16/nkorea15944.htm|title=Grotesque indifference|access-date=1 August 2007|author=Kay Seok|date=15 May 2007|work=[[Human Rights Watch]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929174709/http://hrw.org/english/docs/2007/05/16/nkorea15944.htm|archive-date=29 September 2007}}</ref><ref name="hrw2">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/news/2009/02/17/human-rights-north-korea|title=Human Rights in North Korea|work=hrw.org|publisher=Human Rights Watch|date=17 February 2009|access-date=13 December 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429044053/http://www.hrw.org/en/news/2009/02/17/human-rights-north-korea|archive-date=29 April 2011}}</ref><ref name="human_rights4">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-29531969|title=North Korea defends human rights record in report to UN|work=BBC News|date=8 October 2014|access-date=8 October 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141112172608/http://www.bbc.com/news/world-asia-29531969|archive-date=12 November 2014}}</ref><ref name="Taylor">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/04/22/north-korean-state-media-slams-u-n-human-rights-report-because-it-was-led-by-a-gay-man/|first=Adam|last=Taylor|title=North Korea slams U.N. human rights report because it was led by gay man|newspaper=[[The Washington Post]]|date=22 April 2014|access-date=23 April 2014}}</ref><ref name="kcna.co.jp">{{cite web|url=http://www.kcna.co.jp/item/2014/201404/news22/20140422-02ee.html|website=kcna.co.jp|publisher=the Korean Central News Agency (KCNA)|access-date=17 August 2015|date=22 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729025304/http://www.kcna.co.jp/item/2014/201404/news22/20140422-02ee.html|archive-date=29 July 2014|title=KCNA Commentary Slams Artifice by Political Swindlers}}</ref> == کيږي == اټکل کيږي چې د شمالي کوریا وسله وال ځواکونه، یا د‌ کوريا د خلکو پوځ ۱۲۸۰۰۰۰ فعال او ۶۳۰۰۰۰۰۰ احتياط او نيمه پوځي ځواکونه لري. چې په نړۍ کې يوه ستره پوځي اداره جوړوي. د‌ يوه فعال ماموريت اردو په لرلو سره چی ۵٪ نفوس جوړوي د کوريا د خلکو پوځ له چين هند او متحده ايالاتو وروسته په نړۍ کې څلورم لوی فعال پوځي ځواک دی. شاوخوا ۲۰ سلنه نارینه چې عمرونه یې ۱۷ـ۵۴ کالو پورې دي په منظمو وسله والو ځواکونو کې خدمت کوي، او نږدې په هرو ۲۵ اتباعو کې یو یې په لست کې شامل عسکر دی.<ref name="bgn">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm|title=Background Note: North Korea|author=Bureau of East Asian and Pacific Affairs|author-link=Bureau of East Asian and Pacific Affairs|date=April 2007|work=[[United States Department of State]]|access-date=1 August 2007}}</ref><ref name="auto3">{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232|title=The State of the North Korean Military|year=2020|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|تاريخ الوصول=2022-05-16|تاريخ الأرشيف=2021-08-08|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210808070637/https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-05-16|خونديځ نېټه=2021-08-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210808070637/https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210808070637/https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808070637/https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232}}</ref><ref name="economist-armied">{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/armed-forces|title=Armed forces: Armied to the hilt|date=19 July 2011|newspaper=[[The Economist]]|access-date=28 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728030228/https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/armed-forces|archive-date=28 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/mil_arm_per_percap-military-army-personnel-per-capita|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217230331/http://www.nationmaster.com/graph/mil_arm_per_percap-military-army-personnel-per-capita|archive-date=17 February 2007|title=Army personnel (per capita) by country|access-date=1 August 2007|year=2007|work=NationMaster}}</ref> په شمالي کوریا باندې د ملګرو ملتونو بندیزونو د کوریا د خلکو اردو ته د عصري تجهیزاتو پیرود یا پراختیا ستونزمنه کړې ده، چې په پراخه کچه د سړې جګړې د وخت په پخوانیو موادو تکیه کوي. له بلې خوا، په یوه برخه کې د شمالي کوریا د سونګون، یا "پوځي لومړي" پالیسي، او په ​​وسله والو ځواکونو کې د ډير شمير پرسونل له امله د یوه پیاوړي پوځي ځواک په توګه لیدل کیږي.<ref>{{Cite web|title=Force Index {{!}} National Rankings by Military Strength|url=https://militarywatchmagazine.com/forceapp/countries|access-date=28 July 2020|website=militarywatchmagazine.com|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726150138/https://militarywatchmagazine.com/forceapp/countries/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=2021 Military Strength Ranking|url=https://www.globalfirepower.com/countries-listing.php|access-date=8 August 2021}}</ref> د کوریا د خلکو پوځ په پنځو څانګو ویشل شوی دی: ځمکنی ځواک، سمندری ځواک، هوایی ځواک، د ځانګړو عملیاتو ځواک، او  د راکټ ځواک. د کوریا د خلکو د پوځ فرماندهي د کوریا د کارګرانو د ګوند دپوځ مرکزي کمېسيون او د دولت د چارو خپلواک کمیسیون کې موقعیت لري، چې د خلکو د وسله والو ځواکونو وزارت کنټرولوي.{{Sfn|Country Study|2009|p=239}} د کوريا د خلکو د پوځ په ټولو څانګو کې، ځمکنۍ ځواک تر ټولو لوی ځواک دی، چې شاوخوا يو ميليون پرسونل لري چې په ۸۰ پياده لوا، ۳۰ توپخانې لوا، ۲۵ ځانګړي جنګي لوا، ۲۰ ميخانيکي لوا، ۱۰ ټانک لوا او په ۷ ټانک کنډکونو وېشل شوي دي. دا په ۳،۷۰۰ ټانکونو، ۲۱۰۰ زغره والو پرسونل او د پياده جنګي وسایطو، ۱۷،۹۰۰ توپخانې، ۱۱۰۰۰ د الوتکې ضد ټوپک او شاوخوا ۱۰،۰۰۰ مين پیدونه او د ټانک ضد توغنديو باندې سمبال دي. اټکل کیږي چې هوایي ځواک (د ۵۴۵ - ۸۱۰ ترمنځ د جنګي مبارزينو سره)، شاوخوا ۱،۶۰۰ الوتکې لري. پداسې حال کې چې سمندري ځواک يې په نړۍ کې تر ټولو لويی تحت السمندري بيړۍ په شمول نږدې ۸۰۰ بېړۍ چلوي. د کوریا د خلکو د پوځ د ځانګړو عملیاتو ځواک هم د نړۍ تر ټولو لوی ځانګړی ځواک دی.<ref>{{cite web|url=http://www.soldiering.ru/country/guide2003/army-09.php|title=Worls militaries: K|publisher=soldiering.ru|access-date=23 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006112837/http://www.soldiering.ru/country/guide2003/army-09.php|archive-date=6 October 2014}}</ref><ref name="auto32">{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232|title=The State of the North Korean Military|year=2020|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|تاريخ الوصول=2022-05-16|تاريخ الأرشيف=2021-08-08|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210808070637/https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232|url-status=dead|لاسرسي نېټه=2022-05-16|خونديځ نېټه=2021-08-08|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210808070637/https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210808070637/https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808070637/https://carnegieendowment.org/2020/03/18/state-of-north-korean-military-pub-81232}}</ref>{{Sfn|Country Profile|2007|p=19 – Major Military Equipment}}{{Sfn|Country Study|2009|pp=288–293}}{{Sfn|Country Study|2009|p=248}}{{Sfn|Country Study|2009|p=247}} شمالي کوریا یو اټومي وسله لرونکی دولت دی، که څه هم د دې وسلو ډول او ځواک ناڅرګند دی. د ۲۰۱۸ ز کال په جنورۍ کې، د هايدروجن د بمونو په شمول د شمالي کوریا د اټومي وسلو اټکل د ۱۵ او ۶۰ بمونو ترمنځ و، د راکټ ځواک له خوا د سپارلو وړتیاوې  چمتو شوي دي، کوم چې شاوخوا ۱۰۰۰ بالستیک توغندي لري، چې تر ۱۱۹۰۰ کیلومترو (۷۴۰۰ میل) پورې واټن لري.<ref name="economist-armied2">{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/armed-forces|title=Armed forces: Armied to the hilt|date=19 July 2011|newspaper=[[The Economist]]|access-date=28 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728030228/https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/armed-forces|archive-date=28 July 2011}}</ref><ref>{{cite book|url=http://csis.org/files/publication/110712_Cordesman_KoreaMilBalance_WEB.pdf|title=The Korean Military Balance|author=Anthony H. Cordesman|year=2011|publisher=Center for Strategic & International Studies|isbn=978-0-89206-632-2|page=156|quote=The DPRK has [[Nuclear weapon design|implosion fission]] weapons.|access-date=28 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011185007/http://csis.org/files/publication/110712_Cordesman_KoreaMilBalance_WEB.pdf|archive-date=11 October 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6155956.ece|title=North Korea is fully fledged nuclear power, experts agree|access-date=25 April 2009|work=The Times|location=London|date=24 April 2009|author=Deirdre Hipwell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525120848/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article6155956.ece|archive-date=25 May 2010}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=https://www.cfr.org/backgrounder/north-koreas-military-capabilities|title=North Korea's Military Capabilities|first=Eleanor|last=Albert|publisher=Council on Foreign Relations|date=3 January 2018|access-date=16 May 2022|archive-date=7 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007121228/https://www.cfr.org/backgrounder/north-koreas-military-capabilities|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Ryall|first1=Julian|title=How far can North Korean missiles travel? Everything you need to know|url=https://www.telegraph.co.uk/news/0/far-can-north-korean-missiles-travel/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/0/far-can-north-korean-missiles-travel/|archive-date=10 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|access-date=9 August 2017|work=The Telegraph|date=9 August 2017}}{{cbignore}}</ref> شمالي کوريا د ۲۰۰۴ ز کال د سویلي کوریا د ارزونې له مخې، د کیمیاوي وسلو زیرمه هم لري. چې د ۲،۵۰۰-۵۰۰۰ ټنو ترمنځ اټکل کیږي. د اعصابو، ټوخی، وینی، او التهاب کولو ایجنټان،د بیولوژیکي وسلو په شمول د انتراکس او د ټوخي کولريا د تولید توان لري. شمالي کوریا د خپلو اټومي او توغندیو ازموینو په پایله کې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۶۹۵ ز کال پریکړې له مخې د ۲۰۰۶ ز کال د جولای، ۱۷۱۸ ز کال د اکتوبر، ۲۰۰۶ ز کال، د ۱۸۷۴ ز کال د جون، ۲۰۰۹ ز کال، د ۲۰۸۷ ز کال د جنورۍ، د ۲۰۱۳ ز کال او د ۲۰۱۷ ز کال په ډسمبر کې ۲۳۹۷ بندیزونه ولګول.{{Sfn|Country Study|2009|p=260}}<ref>{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/29/2010042901362.html|title=New Threat from N. Korea's 'Asymmetrical' Warfare|publisher=The Chosun Ilbo (English Edition)|work=English.chosun.com|date=29 April 2010|access-date=13 December 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224190403/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/04/29/2010042901362.html|archive-date=24 December 2010}}</ref><ref name="secu_UNDo">{{Cite web|title=UN Documents for DPRK (North Korea): Security Council Resolutions [View All Security Council Resolutions]|work=securitycouncilreport.org|access-date=2 October 2015|url=http://www.securitycouncilreport.org/un-documents/dprk-north-korea/}}</ref> د نورو دولتونو لهخوا په شمالي کوریا د وسلو پلورل د ملګرو ملتونو د بندیزونو له خوا منع شوي دي، او د کوریا د خلکو د اردو دودیزه وړتیاوې د ناکاره تجهیزات، د تیلو ناکافي اکمالات، د ډیجیټل کمانډ او کنټرول شتمنیو کمښت په شمول د یو شمیر فکتورونو له مخې محدود دي. د کوريا د خلکو د پوځ له خوا د دغو نیمګړتیاوو د جبرانولو لپاره، د پرسونل ضد ړندو لیزرونو، جي پي ایس جیمرونو، د اوبتلونو او د انسان تورپیډو، سټیلټ پینټ، او سایبر وارفیر واحدونو په شمول د غیر متناسب جنګي ټیکنالوژۍ پراخه لړۍ ځای په ځای کړې ده. په ۲۰۱۵ ز کال کې، شمالي کوریا راپور ورکړی و چې د چین څخه بهر د سایبر وارفیر واحد کې ۶۰۰۰ پرمختللي کمپیوټري امنیتي پرسونل ګماري. د کوریا د خلکو اردو واحدونه په ۲۰۱۴ ز کال کې د سوني عکسونو د هک کولو لپاره تورن شوي دي. او ادعا یې کړې چې د سویلي کوریا پوځي سپوږمکۍ یې بندې کړي دي.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/24/north.korea.capability/index.html|title=North Korea's military aging but sizable|publisher=CNN|date=25 November 2010|access-date=23 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903021838/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/11/24/north.korea.capability/index.html|archive-date=3 September 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/09/07/2011090700649.html|title=N.Korea Developing High-Powered GPS Jammer|newspaper=[[The Chosun Ilbo]]|date=7 September 2011|access-date=8 September 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924042157/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/09/07/2011090700649.html|archive-date=24 September 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/dprk/2010/dprk-101007-voa01.htm|title=North Korea Appears Capable of Jamming GPS Receivers|publisher=globalsecurity.org|date=7 October 2010|access-date=23 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706230353/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/dprk/2010/dprk-101007-voa01.htm|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk02500&num=6463|title=North Korea's Human Torpedoes|publisher=DailyNK|date=6 May 2010|access-date=23 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830193719/http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk02500&num=6463|archive-date=30 August 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/7960218/North-Korea-develops-stealth-paint-to-camouflage-fighter-jets.html|title=North Korea 'develops stealth paint to camouflage fighter jets'|newspaper=The Daily Telegraph|date=23 August 2010|access-date=23 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916214022/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/7960218/North-Korea-develops-stealth-paint-to-camouflage-fighter-jets.html|archive-date=16 September 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/11/05/2013110501790.html|title=N.Korea Boosting Cyber Warfare Capabilities|newspaper=The Chosun Ilbo|date=5 November 2013|access-date=23 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131210175415/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/11/05/2013110501790.html|archive-date=10 December 2013}}</ref><ref name="auto1">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-32925495|title=North Korean hackers 'could kill'|first=Dave Lee and Nick|last=Kwek|work=BBC News|date=29 May 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk00100&num=10043|title=Satellite in Alleged NK Jamming Attack|newspaper=Daily NK|date=15 November 2012|access-date=12 December 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114925/http://www.dailynk.com/english/read.php?cataId=nk00100&num=10043|archive-date=6 October 2014}}</ref> ډیری تجهیزات چې د کوریا د خلکو اردو لخوا کارول کیږي د کورني دفاعي صنعت لخوا ډيزاين او تولید شوې دي. په ټول هېواد کې شاوخوا ۱۸۰۰ وسلې د  ځمکې لاندې د دفاعي صنعت په فابریکو کې تولیدیږي. چې ډیری یې په چګنګ ولایت کې موقعیت لري. دفاعي صنعت د دې وړتیا لري چې د مستقلې او د کنټرول لاندې وسلې، توپخانې، زغره وال وسایط، ټانکونه، توغندي، چورلکې، سب میرینونه، د ځمکې لاندې کولو او نفوذي الوتکې او یاک ۱۸ روزونکي تولید کړي، تر دی چې د جیټ الوتکو د تولید محدود ظرفیت لري. د شمالي کوریا د دولتي رسنیو په وینا، په ۲۰۱۰ ز کال کې پوځي لګښتونه د دولتي بودیجې ۱۵،۸ سلنه وو. د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت اټکل کړی چې، د شمالي کوریا نظامي لګښتونه د ۲۰۰۴ ز کال څخه تر ۲۰۱۴ ز کال پورې خپل  ناخالص کورني محصول ۲۳٪ په اوسط ډول مصرف کړی دی چې په نړۍ کې ترټولو لوړه کچه ده. شمالي کوریا د ۲۰۲۱ ز کال د اکټوبر په ۱۹ نېټه په بریالیتوب سره د اوبتل په واسطه یو نوی ډول بالستیک توغندی ازمویلی دی. <ref>{{cite web|url=https://www.fas.org/irp/world/rok/nis-docs/defense09.htm|title=Defense|publisher=Federation of American Scientists|access-date=11 October 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602012219/http://www.fas.org/irp/world/rok/nis-docs/defense09.htm|archive-date=2 June 2013}}</ref><ref>{{Cite web|date=20 October 2021|title=North Korea Confirms Test of New Type of Submarine-Launched Ballistic Missile – October 20, 2021|url=https://dailynewsbrief.com/2021/10/20/north-korea-confirms-test-of-new-type-of-submarine-launched-ballistic-missile/|access-date=20 October 2021|website=Daily News Brief|language=en-US|تاريخ الأرشيف=5 December 2021|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20211205071716/https://dailynewsbrief.com/2021/10/20/north-korea-confirms-test-of-new-type-of-submarine-launched-ballistic-missile/|url-status=dead|خونديځ نېټه=5 December 2021|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20211205071716/https://dailynewsbrief.com/2021/10/20/north-korea-confirms-test-of-new-type-of-submarine-launched-ballistic-missile/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20211205071716/https://dailynewsbrief.com/2021/10/20/north-korea-confirms-test-of-new-type-of-submarine-launched-ballistic-missile/|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205071716/https://dailynewsbrief.com/2021/10/20/north-korea-confirms-test-of-new-type-of-submarine-launched-ballistic-missile/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.yonhapnews.co.kr/national/2016/12/23/26/0301000000AEN20161223000200315F.html|title=N. Korea ranks No. 1 for military spending relative to GDP: State Department report|publisher=Yonhap|date=23 December 2016}}</ref><ref name="kcna2010budget">{{cite web|title=Report on Implementation of 2009 Budget and 2010 Budget|url=http://kcna.co.jp/item/2010/201004/news09/20100409-10ee.html|agency=[[Korean Central News Agency]]|date=9 April 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429044154/http://kcna.co.jp/item/2010/201004/news09/20100409-10ee.html|archive-date=29 April 2011}}</ref>{{Sfn|Country Study|2009|p=272}} شمالي کوریا د توغندیو سیسټمونو پراختیا لپاره د متحده ایالاتو تر بندیزونو لاندې ده، که څه هم له ۲۰۱۹ ز کال راهیسې ، د شمالي کوریا سویل ختیځ ساحل ته نږدې د السوم ټاپوګانو ("السوم" معنا "د هیڅ سړي ځمکه") په نښه کولو له ۲۵ څخه ډېرې ازموینې شوې. <ref>{{cite news|last1=Lee|first1=Jeong-ho|title=Kim Jong Un Keeps Aiming His Missiles at This 'Most Hated Rock'|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-07/one-barren-island-suffers-brunt-of-kim-jong-un-s-missile-tests|access-date=8 February 2022|work=Bloomberg|date=6 February 2022}}</ref> ==بریښنا== • د شمالي کوريا په ټوله خاوره ددې هېواد د دولت له لوري برېښنا د شپې په ۱۱ بجې قطع کېږي ،د شپې لخوا يې هېواد ټول تياره وي ، ( د ځينو دولتي او نظامي ځايونو ماسوا) او سهار بيرته په ۶ بجې برېښنا راځي ؛ د سترو لاسپيکرونو له لارې چې هر ځای نصب شوي دي، خلک راپاڅول کېږي. ==پولي== • دا هېواد چې خپلې پولې په ډېر دقيق ډول کنترول کوي، دولت یې په اساني سره څوک باندنی وګړی نه ورپرېږدي او نه هم په اسانه خپل وګړي ته اجازه ورکوي چې بهرني هېواد ته سفر وکړي. • هغه کم کسان چې شمالي کوريا ورته د ورتګ اجازه ورکړې ده د خپل سفر د خاطرو په لړ کې وايي ، کله چې شمالي کوريا ته ورسېدې ، نو مجبور يې چې موبايل دې بند کړې ځکه چې نه پکې رومينګ شبکه کار کوي او نه هم ددې هېواد يوازينی دولتي مخابراتي شرکت بهر ته د زنګ وهلو اسانتيا لري. ==انټرنټ کارونه== • تاسې به هېڅوک هم په موبايل کې د خبرو کولو او يا هم انټرنيټ کارولو پر وخت ونه وينئ، ځکه په دې هېواد کې يوازې اويوازې لوړ رتبه دولتي چارواکي ، د هغوی کورنۍ او ماشومان، د دولتي ميډيا ژورناليستان او هېکران چې شمېر يې تر يوولس سوه زيات نه دی د انټرنيټ اسانتيا لري ، نور نه پکې انټرنيټ شته اونه هم څوک انټرنيټ پېژني. لپ ټاپ ، اې پېډ او سمارټ فون درلودل خو پکې بېخي لرې خبره ده. ==ولسمشر ته درناوی== • ددې هېواد هېڅ وګړی نشي کولای چې د خپل رهبر کېم جونګ اون، د هغه د پلار کېم جونګ اېل او د نېکه یې کېم جونګ سونګ نوم پرځان کېږدي. ==امنیتی اندیښني== • کله مو بخت کار وکړ او شمالي کوريا دولت خپل هېواد ته د ننوتلو اجازه درکړه، تاسې ته يو لارښود او يو موټر چلوونکی چې ددې هېواد د امنيت کسان دي، ځانګړی کېږي، او تر هغو به له تاسې سره وي چې بیرته یې په پوله نه وئ را اړولي. تاسې نه شئ کولای د لارښود له خبراوي ماسوا له هوټل څخه راووځئ. تاسې هره ورځ يوازې دوه تر دريو د سيل ځايونه ليدلی شئ ، چې په زياتره ځايونو کې یې عکس اخيستل ممنوع دي. ==رسنۍ== • په هوټل کې (چې د بهرنيانو لپاره وي)يوازې بي بي سي، د چين څو تلويزيوني شبکې او د روسيې (اين ټي وي) کتلی شئ. ==ترانسپورټ== • د عام ولس لپاره یې په ډېر کمه اندازه د موټرو او موټر سايکلو لپاره ډيزل او پترول پيدا کېږي، نو ځکه پکې ډېر کارونه له انساني ځواک څخه په کار اخيستلو تر سره کېږي. ==ساحلونه== • د شمالي کوريا په ساحلونو باندې برېښنا لرونکی اغزن سیم راګرځول شوی دی چې پر امنيت سربېره یې وګړي د لامبو وهلو جرائت ونه کړي او تاسې د داسې ځايونو څخه د عکس اخيستلو اجازه هم نه لرئ. ==عسکری== • د نفوس ۱۰ سلنه خلک یې په پوځ کې خدمت کوي هر يو اوسېدونکی یې د عادت له مخې ځان د جنرال په لقب سره یادوي دا ځکه چې کله ،کله پکې عسکري اجباري خدمت تر ۱۰ کلونو هم اوړي. ==له سویلي کوریا سره پوله== • له سويلي کوريا سره په پوله یې د پُل پر سر د دښمن د حملې او يرغل لپاره داسې سترې ،سترې ډبرې تيارې اماده ايښي دي چې لارې ته په راغورځولو سره به د دښمن د ټانکونو مخه پرې ونيسي. • د شمالي کوريا هر وګړی مجبور دی د هېواد د اوسني رهبر کېم جونګ اون د نېکه (کيم جونګ سونګ) نښه پر خپله سينه ښکاره وټومبي، او سرغړونه ترې قانوني جرم دی، يوازې کوچني ماشومان او هغه خدمتګاران چې په خپلو اصلي جامو نورې جامې اغوندي ترې مستثنی دی. خو بهرنی وګړی نشي کولای دا نښان وپېري. • تاسې نشئ کولای په شمالي کوريا کې ازادنه وګرځئ، هر ځای چيک پوسټونه، پراته دي، ستاسې د موټر پر سر به ځانګړې نښه وي چې ددې ښکارندوي کوي چې تاسې بهرنیان يئ. • په ښارونو او سړکونو يې چې ډېر پاک او سوتره ساتل کېږي کم خلک او موټر ليدل کېږي، خلک يې پياده ،او په بايسکلونو ګرځي، ځينې ځينې وخت له ملي بسونو څخه هم کار اخلي. • پر لارو باندې ټرافيکي برېښنايي نښې نه لري ، کار ټول د ټرافيک پر غاړه دی. • د شمالي کوريا زياتره خلک په لاره د تګ پر مهال لاسونه شاته قات کوي؛ ډېر کم خلک یې روښانه رنګ لرونکي جامې اغوندي. • ټول باندني وګړي د نندارې او سيل لپاره د دوی اصلي پارک ته بيول کېږي، چې خپل خلک یې هلته د ورتللو اجازه نه لري. ==د کور بدلول== • د شمالي کوريا هر وګړی چې په کوم ولايت کې اوسي د ژوند تر پايه باید هلته ګوزاره وکړي، د خپل اوسېدنې له سيمې څخه بلې سيمې ته د تګ حق نه لري خو که یې په خپل هېواد کې بلې سيمې ته د تګ لپاره زړه وشو، بايد حکومتي اجازه ولري ، له هغه ماسوا قانوني مجازات کېږي. • د شمالي کوريا اوسېدونکي اړ دي چې هر سهار د ورځني کار له پيل مخکې ددې هېواد د ستر لارښود کيم جونګ سونګ اود هغه د زوی کيم جونګ اېل مجسمو ته د درناوي مراتب وړاندې او خپل سرونه ټيټ کړي. او دوی بايد هر سهار په خپلو رسمي جامو کې له کوره راووځي ، په خپلو سينو بايد د پورته دواړو يادو شويو رهبرانو ډيزاين شوي نښې چپ طرف ته د زړه په خوا کې راځوړندې کړي.خو يوازې دا هم نه ده، کار ته بايد له ټاکلي وخت لس دقيقې مخکې ورسېږئ، او په هغه سرلين کې برخه واخلئ ،چې ۵ دقيقې پکې جذباتي ويناوې اورول کېږي، له وينا اورېدو وروسته بايد ۵ دقيقې د شمالي کوريا د دښمنانو پر ضد شعار ورکړئ. له هغه بعد مو ورځنی کار پیل کولای شئ. • د شمالي کوريا په پلازمېنه پيونګ يانګ کې هر دوه ساعته وروسته د سترو سترو لاسپيکرونو په واسطه چې ډېر قوي او هر ځای ځای پر ځای شوي دي، د نظامي مارش چيغې (ارام سئ !او تيارسئ!) اورېدل کېږي، تر څو د هېواد د پوځي جنرالانو د ځواک او دبدبې زور په خلکو کې تل پاتې وي. • هېڅ کورنۍ پکې د خوب ليدلو حق نه لري، د مثال په ډول که چېرته يو مور او پلار د شپې لخوا کوم خوب وويني او سهار یې يو بل ته ووايي، د دوی زوی يا لور اړه ده چې د مور او پلار په ليدلي خوب سربېره خپل خوب هم هغه کس ته ووايې چې د دوی په ښوونځي کې د امنيت لخوا ګومارل شوی دی. • په شمالي کوريا کې هېڅ خصوصي رسنۍ نش ==نور ولولی== [[وېشنيزه: کوريا| ]] [[وېشنيزه:شمالي کوريا]] ffmsxq1qgoojb2k0d0t14kozkyqhjai 0 4101 368982 367176 2026-09-11T06:33:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368982 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}سیکیزم یا سکېزم (/ˈsɪkɪzəm/) یا سیکې (په پنجابي ژبه: ਸਿੱਖੀ سیکي، [ˈsɪkhiː]، د پنجابي له ਸਿੱਖ څخه چې د سیک، لټونکي يا زده‌کوونکي په معنا دی اخیستل شوی، یو هندي مذهب دی چې شاوخوا د پنځلسمې پېړۍ په پای کې يې د هند شبه قارې د پنجاب له سیمې څخه سرچینه اخیستې. دا په دې وروستیو کې له نویو تاسیس شویو سازمان شویو عقیدو څخه ده. او د ۲۱ پېړۍ په پيل کې د ۲۵-۳۰ میلیونه پیروانو په لرلو سره چې سیکانو په نوم پېژندل کېږي په نړۍ کې پنځم لوی ځای لري.  <ref>Almasy, Steve. 2018 [2012]. "[https://edition-m.cnn.com/2012/08/05/us/religion-what-is-a-sikh/index.html Who are Sikhs and what do they believe?]" ''[[CNN International]]''. US: [[Turner Broadcasting System]].</ref><ref name="Nesbitt2005">{{cite book|last=Nesbitt|first=Eleanor M.|title=Sikhism: a very short introduction|url={{Google books|fvTK_CfkeasC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-280601-7|pages=21–23}}</ref><ref name="Nirbhai Singh 1990 1–3">{{cite book|last=Singh|first=Nirbhai|url=https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n26|title=Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations|publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London-->|location=New Delhi|date=1990|pages=1–3|url-access=limited}}</ref><ref name="Opinderjit Kaur Takhar 2016 147">{{cite book|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|url=https://books.google.com/books?id=UaeoDQAAQBAJ&pg=PT147|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|publisher=[[Taylor & Francis]]|location=Abingdon-on-Thames, England|date=2016|isbn=978-1-351-90010-2|page=147}}</ref><ref>{{Cite web|title=Religions: Sikhism|url=http://www.bbc.com/religion/religions/sikhism/|date=2014|work=BBC.com}}</ref><ref name="Cole">{{cite book|last1=Cole|first1=William Owen|last2=Sambhi|first2=Piara Singh|title=Sikhism and Christianity: A Comparative Study|url=https://archive.org/details/sikhismchristian0000cole|series="Themes in Comparative Religion" series|publisher=Palgrave Macmillan|date=1993|isbn=978-0-333-54107-4|location=Wallingford, England|page=[https://archive.org/details/sikhismchristian0000cole/page/117 117]}}</ref><ref>{{cite web|last=Almasy|first=Steve|title=Who are Sikhs and what do they believe?|website=CNN Digital|date=2012-08-05|url=https://www.cnn.com/2012/08/05/us/religion-what-is-a-sikh/index.html|access-date=2020-11-30}}</ref><ref name="Britannica">McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. {{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Sikhism|title=Sikhism|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=7 August 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-50374567|title=Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak}}</ref> د سکیزم مذهب د ګوروناناک (۱۴۶۹-۱۵۳۹)، لومړني عقیدوي لارښود / ګورو چې د هندوییزم مذهب زدکړې او اېډیولوژي يې رد کړې او د هغه د ځای ناستي ناین سیک له معنوي زدکړو څخه رامنځته شوی. لسم ګورو ګوبېنډ سېنګ (۱۶۶۶-۱۷۰۸)، د سیکانو د سپېڅلي کتاب څښتن ګورو ګرانټ خپل ځای ناستی ونوماوه او د انساني لارښوونکو کرښې يې سره نږدې کړې او سپېڅلی کتاب یې د وروستي لارښود په توګه د تل لپاره ژوندی وساته چې د سیکانو لپاره د روحاني او مذهبي ژوند لارښود و. ګورو ناناک داسې تعلیم ورکړ چې «فعال، خلاق او عملي ژوند» له « حقیقت، وفادارۍ، پاکۍ او پر ځان کنترول» سره ژوند کول له میتافزیکي حقیقت څخه پورته دی او اېډیال انسان له خدای سره اتحاد کوي او د هغه اراده پېژني او هغه اراده پلي کوي. ګوروهارګوبېنډ (۱۶۴۴-۱۶۰۶)، د سیکانو شپږم لارښود چې د میري/ ''miri''  (سیاسي/ مهالني) او پيري (معنوي) د متقابلې هم‌غږۍ/همزیستۍ مفهوم يې رامنځته کړ. <ref>Singh, Patwant (2000). ''The Sikhs''. New York: [[Alfred A. Knopf]]. p. 17. {{ISBN|0-375-40728-6}}.</ref><ref name="WH McLeod 2014 page 17">Fenech, Louis, and [[William Hewat McLeod]] (2014). [https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC ''Historical Dictionary of Sikhism''] (3rd ed.). [[Rowman & Littlefield]]. {{ISBN|978-1-4422-3600-4}}. pp. 17, 84–5.</ref><ref name="William James 2011 pages 241-242">James, William (2011). ''God's Plenty: Religious Diversity in Kingston.'' [[McGill–Queen's University Press]]. {{ISBN|978-0-7735-3889-4}}. pp. 241–42.</ref><ref name="granthfinalguru">{{cite book|last=Mann|first=Gurinder Singh|url={{Google books|PC4d-5xrysIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=[[Oxford University Press]]|date=2001|isbn=978-0-19-513024-9|pages=21–25, 123–24}}</ref><ref name="Marwha">{{cite book|last=Marwaha|first=Sonali Bhatt|url=https://books.google.com/books?id=ROtEr_QdB3sC|title=Colors of Truth: Religion, Self and Emotions: Perspectives of Hinduism, Buddhism, Jainism, Zoroastrianism, Islam, Sikhism and Contemporary Psychology|publisher=Concept Publishing|date=2006|isbn=978-81-8069-268-0|pages=205–206}}</ref><ref name="Marty">{{cite book|last=Marty|first=Martin E.|author-link=Martin E. Marty|url=https://books.google.com/books?id=doCmVaOnh_wC|title=Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance|publisher=[[University of Chicago Press]]|date=1996|isbn=978-0-226-50884-9|page=278}}</ref> د سیکانو سپېڅلی کتاب د اېک اونکار/''ik onkar'' (واحد خدای ੴ,) په اړه د مول منتر(ਮੂਲ ਮੰਤਰ) له بنسټيزې دعا سره پيلیږي. د سیکانو اصلي باورونه په ګروګرانټ صاحب کې تشرېح شوي، چې پر واحد خدای عقیده او تفکر، اللهي وحدت او د ټول بشریت برابري؛ په سېوا/ ''seva''  (بې خوده خدمت/له کومې تمې پرته) کې ښکېلېدل؛ د ټولو په ګټه د عدالت او نېکمرغۍ لپاره هڅه او په ګډ ژوند کې صادقانه چلند او معیشت په کې شامل دي. د سیک مذهب له دغو معیارونو څخه په پيروۍ دا ادعاګانې ردوي چې د دوی هر ځانګړی مذهبي دود د مطلق حقیقت په انحصار کې دی. <ref name="pashauramulmantar">{{cite book|first=Pashaura|last=Singh|title=The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority|url=https://books.google.com/books?id=aiwpDwAAQBAJ&pg=PT101|date=2003|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-908773-0|pages=101–102}}</ref><ref name="singhaikonkar">{{cite book|last=Singha|first=H. S.|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|title=The Encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt|date=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=20–21, 103}}</ref><ref name="Kalsi_Chelsea">{{cite book|surname=Kalsi|given=Sewa Singh|title=Sikhism|series=Religions of the World|place=Philadelphia|publisher=Chelsea House Publishers|url={{Google books|YOI1nB_zTyAC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2005|isbn=0-7910-8098-6|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|last1=Cole|first1=William Owen|last2=Sambhi|first2=Piara Singh|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|publisher=Sussex Academic Press|date=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|last=Teece|first=Geoff|title=Sikhism: Religion in focus|url=https://archive.org/details/sikhism0000teec|publisher=Black Rabbit Books|date=2004|isbn=978-1-58340-469-0|page=[https://archive.org/details/sikhism0000teec/page/4 4]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Reichberg|first1=Gregory M.|last2=Syse|first2=Henrik|url=https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ&pg=PA672|title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=2014|isbn=978-1-139-95204-0|pages=672–674}}</ref> سیکیزم په سېمرن (ਸਿਮਰਨ، د لارښود/ګورو د زده‌کړو په یاد راوړل او تفکر) ټینګار کوي، چې کولی شي د کېترن له لارې د موسیقۍ په ډول څرګند شي، یا په داخلي توګه د نام جاپنا/ ''naam japna''  (د هغه پر نوم تفکر) له لارې، د خدای د حضور د احساس لپاره د يوې وسیلې په توګه تشرېح شي. خپلو پیروانو ته دا ورښيي چې «پنځوغلو» (لکه شهوت، غوسې، تمې، تړاو او نفس) ته بدلون ورکړي.<ref>{{cite web|title=Where Hinduism and Sikhism meet|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/where-hinduism-and-sikhism-meet/articleshow/69705554.cms|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2019|work=Mumbai Mirror|access-date=2022-01-18|archive-date=2019-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610163019/https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/where-hinduism-and-sikhism-meet/articleshow/69705554.cms|url-status=dead}}</ref><ref name="Kamala">{{cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|author-link2=Jaswinder Singh Sandhu|title=The Socially Involved Renunciate: Guru Nanak's Discourse to the Nath Yogis|url=https://archive.org/details/sociallyinvolved0000naya|publisher=[[State University of New York Press]]|date=2012|isbn=978-0-7914-7950-6|page=[https://archive.org/details/sociallyinvolved0000naya/page/106 106]}}</ref> یاد دین د مذهبي ځورونې پر مهال پراختیا او تکامل وموند چې د دواړو اسلام او هندوییزم له اړولو څخه رامنځته شو. په هند کې مغلو واکمنانو دوه ډلې سیکان – ګروارجن (۱۵۶۳-۱۶۰۵) او ګرو تېغ بهادر (۱۶۲۱-۱۶۷۵) وروسته له دې چې د اسلام له منلو څخه یې انکار وکړ شکنجه او اعدام کړل. د سیکانو شکنجه او ځورول په ۱۹۶۶ کال کې د خپلواکۍ، وجدان او مذهب څخه د خوندیتوب لپاره د ګورو ګوبېنډ او د هغو غړو له خوا چې د سانت سېپاهي/ (سپېڅلي سرتېري) ځانګړتیاوې يې لرلې، د خلسا (''Khalsa'' ) د رامنځته کولو لامل شول.  <ref name="Singh2008">{{cite book|last1=Singh|first1=Pritam|title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy|date=2008|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames, England|isbn=978-1-134-04945-5|quote=A large number of Hindu and Muslim peasants converted to Sikhism from conviction, fear, economic motives, or a combination of the three (Khushwant Singh 1999: 106; Ganda Singh 1935: 73).}}</ref><ref name="pashauraarjan">Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62</ref><ref>{{cite book|first1=Pashaura|last1=Singh|first2=Louis E.|last2=Fenech|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|publisher=[[Oxford University Press]]|date=2014|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238}}</ref><ref>{{cite journal|last=Fenech|first=Louis E.|date=2001|title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=121|issue=1|pages=20–31|doi=10.2307/606726|jstor=606726}}</ref><ref>{{cite journal|last=Fenech|first=Louis E.|date=1997|title=Martyrdom and the Sikh Tradition|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=117|issue=4|pages=623–642|doi=10.2307/606445|jstor=606445}}</ref><ref>{{cite journal|last=McLeod|first=Hew|author-link=William Hewat McLeod|date=1999|title=Sikhs and Muslims in the Punjab|journal=South Asia: Journal of South Asian Studies|volume=22|issue=sup001|pages=155–165|doi=10.1080/00856408708723379}}</ref><ref name="pashauraarjan2">Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62</ref><ref name="Gandhi">{{cite book|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708|publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London-->|location=New Delhi|last=Gandhi|first=Surjit Singh|date=1 February 2008|pages=676–677|isbn=978-81-269-0857-8}}</ref><ref name="Chanchreek 2007 142">{{cite book|last=Chanchreek|first=Jain|title=Encyclopaedia of Great Festivals|date=2007|publisher=Shree Publishers|isbn=978-81-8329-191-0|page=142}}</ref><ref name="Dugga 2001 33">{{cite book|last=Dugga|first=Kartar|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|url=https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg|date=2001|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-410-3|page=[https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg/page/33 33]}}</ref> == ترمینالوژي/ اصطلاحات == د سیکانو د سپېڅلي کتاب برخه اساساً د ګورموکي (''Gurmukhī'') په الفبا لیکل شوې،  هغه لیکدود چې د ګوروانګاد په واسطه د لېندا له متن څخه چې په تاریخي ډول او د نني هند په شمال کې کارول کېده سټندرد شوی. د سیک مذهب پيروان د سیکانو په نوم پېژندل کېږي، چې  د ګورو د زده‌کوونکي یا زدکړیالانو په معنا دي. د سکیزم انګلیسي اصطلاح د سیکي (''Sikhi'') له پنجابي فعل څخه اخیستل شوې چې د زده‌کړې پر مهالني مسیر دلالت کوي او ريښه يې  سېکنا (''sikhana'' ) چې د زده‌کولو په معنا ده.  <ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Gurmukhi|last=Bahri|first=Hardev|encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=9 April 2016}}</ref><ref name="ShackleMandair2013pxxi">{{cite book|last1=Shackle|first1=Christopher|last2=Mandair|first2=Arvind|url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames, England|date=2013|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xxi–xxiii}}</ref><ref name="Mandair2013p12">{{cite book|last=Mandair|first=Arvind-Pal Singh|url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|publisher=Bloomsbury Academic|date=2013|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=3, 12–13}}</ref><ref>{{cite journal|last=Chahal|first=Devinder|title=Understanding Sikhism in the Science Age|journal=Understanding Sikhism: The Research Journal|date=July–December 2006|issue=2|page=3|url=http://www.iuscanada.com/journal/archives/2005/j0702p03.pdf|access-date=10 November 2013}}</ref> == فلسفه او تدریس == سکیزم د بوداییزم، هندوییزم او جینیزم تر څنګ د یو هندي دین په توګه طبقه‌بندي کېږي.<ref>[https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions "Classification of Religions"], ''[[Encyclopædia Britannica]] Online''.</ref> د سیک مذهب بنسټ د ګوروناناک او د هغه د ځای ناستي په لارښوونو کې نغښتی.  د سیک اخلاق پر معنوي ودې او د ورځني اخلاقي چلند تر منځ په همغږۍ تینګار کوي. د يادې عقیدې بنسټ اېښودونکی ګوروناناک دا لیدلوری داسې خلاصه کوي: " حقیقت تر ټولو لوړ فضیلت دی، خو لا تر دې هم لوړ په صداقت سره ژوند  کول دي." د سیک مذهب پر اېک نور تي سب جګ اپجییا (''Ėk nūr te sab jag upjiā'') ټينګار کوي یعني ټوله هستي له یوې روښنایۍ څخه راپورته شوې.<ref name=":0">Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). ''[https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA234 The Oxford Handbook of Sikh Studies]''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-969930-8}}.</ref> === د خدای مفهوم === د سکیزم مفهوم توحید دی، چې پر یوه خدای له عقیدې لرلو څخه دفاع کوي. او د اېک اونکار له اصطلاح سره مشخصېږي. د سیک په مذهب کې په ټوله کې د خدای مفهوم Waheguru (حیرانوونکی ښوونکی) دی. چې د نېرنکار /''nirankar''  (بې بڼې)، اکل/''akal''  (بې مهاله)، کارت پوراخ/ ''karta purakh''  (خالق) او اګاماګوچار/ ''agam agochar'' (له فهم څخه لرې او نه لېدونکی) په توګه په پام کې نیول کېږي.<ref>{{cite book|last=Rose|first=Tudor|date=2015|title=Agree to Differ|url=https://books.google.com/books?id=Mg91CQAAQBAJ&pg=PA97|publisher=[[UNESCO]]|page=97|isbn=978-92-3-100090-4}}</ref><ref>"[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/ataglance/glance.shtml Sikhism at a glance |Religions: Sikhism]." ''BBC'' (2014).</ref><ref>{{cite web|title=There is One God|url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Spiritual/2018-09-01/There-is-One-God/409124|last1=The Hans India|date=1 September 2018|work=[[The Hans India]]|access-date=2019-07-10}}</ref> په تحت الفظي مفهوم په سیک مذهب کې خدای هېڅ جنډر نه لري. که څه هم په استعاري ډول خدای مذکر او د خدای ځواک مونث ګڼل کېږي. د مثال په ډول لسم ګورو، ګورو ګوبیند سینګ جي خدای په کراتو د اکل پور (د زمان او مکان څخه پورته) او نېرانکار ( له بڼې پرته) له نوم سره یادوي . هغه همدارنګه خدای خپل پلار او د خدای ځواک خپله مور یادوي. په ورته ډول بل مثال دا دی چې سپېڅلی کتاب او ابدي ګورو او ګورو ګراند صاحب وایي ټول انسانان د روح ناوېګانې دي چې له خپل خاوند رب سره یو ځای کېدو ته لېواله دي. سربېره پردې ګروګانو/لارښوونکو په ګورو ګراند صاحب کې هم لیکلي چې ډېر عالمونه شته او خدای په هغو کې ژوند خلق کړی.<ref>{{cite book|last=Guru Nanak Dev Ji|author-link=Guru Nanak|url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=17&english=t&id=719#l719|title=Gurū Granth Sāhib|page=17|quote=If you long for your Husband Lord, O soul-bride, you must know that He is not met by falsehood.|access-date=8 June 2021}}</ref><ref>{{cite book|last=Guru Nanak Dev Ji|author-link=Guru Nanak|url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&Param=15&punjabi=t&id=632#l632|title=Gurū Granth Sāhib|page=15|quote=You are the One True Lord and Master of all the other beings, of so many worlds.|access-date=15 June 2006}}</ref> د سیک مذهب سپېڅلی کتاب د بې بڼې یو خدای یعنې اېک اونکار (ੴ) له نوم سره پیلېږي. چې د سیکانو په دود کې د واحد خدای د وحدانیت په توګه پېژندل کېږي. اېک اونکار (ځینې وختونه په لویو تورو) په لږ خلاص مفهوم د یو لوی واقعیت، یو خالق، په ټوله نړۍ کې خپور شوي روح او له خدای او مخلوق څخه د خواره خو متحد او واحد حس د تشرېح کولو لپاره  د نورو لارو په معنا دی.<ref name="singhaikonkar2">{{cite book|last=Singha|first=H. S.|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|title=The Encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt|date=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=20–21, 103}}</ref><ref name=":02">Singh, Pashaura; Fenech, Louis E. (2014). ''[https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA234 The Oxford Handbook of Sikh Studies]''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-969930-8}}.</ref><ref>{{cite book|title=Merriam-Webster's encyclopedia of world religions|last=Doniger|first=Wendy|date=1999|publisher=Merriam-Webster|page=500|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440|url-access=registration|isbn=978-0-87779-044-0}}</ref><ref>{{cite book|last=Mayled|first=John|title=Sikhism|publisher=Heinemann|date=2002|isbn=978-0-435-33627-1|page=16]|url=https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5/page/16|via=Internet Archive}}</ref> د اېک اونکار دودیز منتر تر هغه مهاله چې نانک هوسي بهي سچ  ګرو نانک / ''Nanak hosee bhee sach''  ( د سیکانو لومړی ډله) ژوندۍ وي د تل لپاره دوام مومي. د ګورو/لارښود موجودیت ابدي دی. د سچ معنا ریښتیا، حقیقت او واقعیت دی. په دې معنا چې ګورونانک له مودو راهیسې ریښتونی دی او صادق به پاتې شي. د ګوروګرانت صاحب لومړۍ کرښه او هر راتلونکی راګا/ ''raga (موسیقي)'' اېک اونکار ته اشاره کوي.<ref name="pashauramulmantar2">{{cite book|last=Singh|first=Pashaura|url=https://books.google.com/books?id=aiwpDwAAQBAJ&pg=PT101|title=The Guru Granth Sahib: Canon, Meaning and Authority|publisher=[[Oxford University Press]]|date=2003|isbn=978-0-19-908773-0|pages=101–02}}</ref> === دنیاوي خیال/توهم === مایا چې د لنډمهال یا "غیر واقعي" په توګه تعریفېږي، د خدای او ژغورنې د څارنې له اصلي انحرافاتو څخه یو دی: چېرې چې دنیاوي جاذبې یوازې له لنډمهاله خیالي رضایت او درد سره مل دي چې د خدای د عبادت له پروسې څخه منحرفېږي. له دې سره نانک ټينګار کوي چې مایا د نړۍ د غیرواقعي والي لپاره نه بلکې د هغې د ارزښتونو یوه سرچینه ده. په سیک مذهب کې باور دا  دی چې د نفس، غوسې، حرص، تړاو او شهوت اغېزې چې د پانچ چور (پنځه غلو) په نوم پېژندل کېږي په ځانګړي ډول د حواسو د ګډوډۍ او ځورونې لامل کېږي. سیکان باور لري چې نړۍ اوس مهال د کالي ګا  (د تیارو عصر) په حال کې ده. ځکه نړۍ له مایا سره د مینې او تړاو له امله د بې لارۍ په لور روانه ده. د پنځه  غلو پر وړاندې د زیان منونکو افرادو برخه لیک له خدای څخه جلاوالی دی، او دا وضیعت یوازې د خدای د جدي او نه ستړي کېدونکي عبادت له لارې بېرته سمېدی شي.<ref>{{cite book|last=Singh|first=Nirmal|title=Searches in Sikhism|date=2008|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-367-7|page=68}}</ref><ref>{{cite book|last=Parrinder|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Parrinder|date=1971|title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]]|location=London|isbn=978-0-87196-129-7|page=253}}</ref> == سرچینې == {{د فلسفې سرليکونه}} [[وېشنيزه:سکهیزم]] [[وېشنيزه:مذهب]] 063i9ril4aq54qq9wf40ni93cgwhkg6 0 9633 368976 352174 2026-09-11T00:40:41Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368976 wikitext text/x-wiki {{حج او عمرہ}} [[File:Al-Haram mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|حرم شريف]] '''حج''' د اسلام يو مهم عبادت او د [[د اسلام پنځه بنسټونه|د اسلام د پنځه ستنو]] څخه پنځمه ستن ده ۔هر کال مسلمانان د سعودي عرب ښار [[مکه معظمه|مکه معظمې]] ته ځي او هلته عبادتونه کوي د دغه عبادتونو مجموعې ته حج او دغه عبادتونو ته [[د حج مناسک]] ويلی کيږي۔ په اسلام کې حج هر هغه بالغ مسلمان باندې فرض دی کوم چې د حج کولو طاقت لري۔حج په ژوند کې يو ځل فرض دی لکه څنگه چې قرآن مجيد کې ويلی شوي دي چې {{انځوري قرآن|حج|27}}هم دا رنگې رسول الله (ص) فرمايي: {{quote|د اسلام بنياد په پنځه ستنو باندې دی، د لااله الا الله گواهي ورکول،مونځ کول،زکوة وکول، د روژې په مياشت کې روژه کېدل اور حج کول}}[[د حج مناسک]] هر کال په اسلامي نېټه په 8 ذوالحجه شورو کيږي۔ حاجيان له ټولو لومړی په [[د حج ميقات|د حج په ميقات]] کې احرام وتړي او بيا د کعبې د زيارت لپاره مکې ته ورسي۔مکې ته چې ورسي هلته طوافِ قدوم وکړي۔ بيا مېنا ته لاړ شي هلته [[يوم الترويه]] تېرولو څخه وروستو [[عرفات]] ته لاړشي ، په عرفات کې يوه ورځ هسار شي د عرفات دې ورځ ته [[يوم العرفه]] ويلی کيږي۔ == د حج اهميت == حج د اسلام ډېړ مهم عبادت دی په هر هغه مسلمان چې د حج کولو طاقت لري،په ژوند کې يو ځل فرض دی۔رسول الله فرمايي ''الله په تاسې حج فرض کړی دی نو ځکه حج کوئ''، يو بل ځای کې رسول الله فرمايي: ''د اسلام بنياد په پنځه ستنو باندې دی، د لااله الا الله گواهي ورکول،مونځ کول،زکوة وکول، د روژې په مياشت کې روژه کېدل اور حج کول''۔ د رسول الله (ص) ځخه یو ځل چا پوښتنه وکړه چې کوم عمل غوره دی ؟ هغه پ ځواب کې وفرمايل « الایمان بالله » یعني په الله ایمان لرل . بیا ترې پوښتنه اوشوه چې د هغې نه وروسته کوم عمل بهتر دی . وې فرمایل «الجهاد في سبیل الله » یعني د الله په لیار کې جهاد کول . بیا ترې پوښتنه اوشوه چې د هغې نه وروسته کوم عمل بهتر دی . وې فرمایل «الحج مبرور» یعنې حج چې پکې د گناه نه ځان ژغورل شوی وي . د بیت الله نه د طواف په دوران کې د هر قدم په ایښودلو د مسلمان گناه لیرې کیږي او مقابل کې ورته نیکي لیکل کیږي . په بیت الله کې یو لمونځ په لکونو لمونځونو حسابیږي او همدا راز په مسجد نبوي کې یو لمونځ په زرگونو لمونځونو حسابیږي . د حج په باره کې الله پاک داسې فرمایلي دي «او نیکي کوۍ او بیشکه چې خدای (ج) محبت کوي له نیکو کارو سره او پوره کړۍ حج او عمره د الله لپاره » . همدا په دې سبب د کعبې شریفې د طواف تر څنگ د صفا او مروه تر منځ د شریعت د اصولو په چوکاټ کې مزل کول د حج له ارکانو څخه مهم رکن دی ، صفا او مروه په مکه معظمه کې د کعبې شریفې تر څنگ هغه دوه غونډۍ دي چې حضرت ابراهیم علیه السلام خپله میرمن هاجره بي بي د خپل زوی حضرت اسماعیل علیه السلام سره د همدې دوه غونډیو تر منځ پریښودل . هاجرې بي بي د تندې او اوبو د نشتوالي له کبله د دې دوه غونډیو تر منځ منډې رامنډې کړې چې پایله کې الله پخپل قدرت د حضرت اسمعیل (ع) د پښو په وهلو سره د زم زم چینه روانه کړه چې اوس ترې د نړۍ ټول مسلمانان د حج د مراسمو پر مهال د تبرک لپاره اوبه څښکي۔ == د حج فرض کېدلو شرطونه == که چیرته یو مسلمان په کوز ورکړی شوي شرایطو برابر وي باید په خپل ژوند کې یو وار د بیت الله حج ادا کړي: * '''آزادي''': باید غلام نه وي * '''عقل''': باید لیونی نه وي * '''بلوغت''': باید صغیر نه وي * '''صحت''': مریض نه وي * د لیاری او حج ته د رسیدو قدرت او امکانات == د حج مناسک == == هر کال د حج کوونکو شمېر == {| class="wikitable sortable" |- ! کال !! هجري کال !! د سعودي عرب دننه څخه حجاج !! د نورو هېوادونو څخه حجاج !! ټول |- | 1920 || 1338 || || 58,584 || |- | 1921 || 1339 || || 57,255 || |- | 1922 || 1340 || || 56,319 || |- | 1996 || 1416 || 784,769 || 1,080,465 || 1,865,234 |- | 1997 || 1417 || 774,260 || 1,168,591 || 1,942,851 |- | 1998 || 1418 || 699,770 || 1,132,344 || 1,832,114 |- | 1999 || 1419 || 775,268 || 1,056,730 || 1,831,998 |- | 2000 || 1420 || 571,599 || 1,267,555 || 1,839,154 |- | 2001 || 1421 || 549,271 || 1,363,992 || 1,913,263<ref>{{cite web | title = Successful culmination of Hajj 1421 | publisher = سعودی عرب سفارت خانہ | date = 2001-03-09 | url = http://www.saudiembassy.net/archive/2001/news/page514.aspx | accessdate = 2009-07-30 | archive-date = 2020-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200311190439/https://www.saudiembassy.net/archive/2001/news/page514.aspx | url-status = dead }}</ref> |- | 2002 || 1422 || 590,576 || 1,354,184 || 1,944,760<ref name=MOH/> |- | 2003 || 1423 || 610,117 || 1,431,012 || 2,041,129<ref name=MOH/> |- | 2004 || 1424 || 592,368 || 1,419,706 || 2,012,074<ref name=MOH/> |- | 2005 || 1425 || 629,710 || 1,534,769 || 2,164,469<ref name=MOH/><ref>{{cite web | title = Prince Abdulmajeed declares Hajj 1425 a success | publisher = سعودی عرب سفارت خانہ | date = 2005-01-25 | url = http://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page806.aspx | accessdate = 2009-07-30 | archive-date = 2019-08-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190826144637/https://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page806.aspx | url-status = dead }}</ref> |- | 2006 || 1426 || 573,147 || 1,557,447 ||2,130,594<ref name=MOH/><ref>{{cite web | title = More than 2.3 million pilgrims perform the Hajj this year | publisher = سعودی عرب سفارت خانہ | date = 2006-12-30 | url = http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page5.aspx | accessdate = 2009-07-30 | archive-date = 2020-02-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200229035136/https://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page5.aspx | url-status = dead }}</ref> |- | 2007 || 1427 || 746,511 || 1,707,814 || 2,454,325<ref name=MOH/><ref>{{cite web | title = More than 1.7 million pilgrims have arrived in Saudi Arabia for the Hajj | publisher = سعودی عرب سفارت خانہ | date = 2007-12-17 | url = http://www.saudiembassy.net/archive/2007/news/page15.aspx | accessdate = 2009-07-30 | archive-date = 2020-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200302213726/https://www.saudiembassy.net/archive/2007/news/page15.aspx | url-status = dead }}</ref><ref name=SCDS>{{Cite web |url=http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/ |title="Saudi Central Department of Statistics" |access-date=2015-09-15 |تاريخ الأرشيف=2007-12-25 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20071225170345/http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-12-25 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20071225170345/http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20071225170345/http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071225170345/http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/ }}</ref> |- | 2008 || 1428 || || 1,729,841<ref name=MOH/><ref>{{cite web | title = Record number of pilgrims arrive for Hajj | publisher = سعودی عرب سفارت خانہ | date = 2008-12-06 | url = http://www.saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx | accessdate = 2009-07-30 | تاريخ الأرشيف = 2010-06-12 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20100612115203/http://saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2010-06-12 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20100612115203/http://saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20160304184226/http://saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx | archive-url = https://web.archive.org/web/20100612115203/http://saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx }}</ref> || |- | 2009 || 1429 || 154,000 || 1,613,000 || 2,521,000<ref>{{cite web | title = 2,521,000 million pilgrims participated in Hajj 1430 | publisher = سعودی عرب سفارت خانہ | date = 2009-11-29 | url = http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx | accessdate = 2009-12-08 | تاريخ الأرشيف = 2010-06-12 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20100612012925/http://saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2010-06-12 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20100612012925/http://saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20160304062357/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx | archive-url = https://web.archive.org/web/20100612012925/http://saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx }}</ref> |- | 2010 || 1430 || 989,798 || 1,799,601 || 2.8 million<ref>{{cite web | title = 2.8 million pilgrims participated in Hajj 1431 | publisher = سعودی عرب سفارت خانہ | date = 2010-11-18 | url = http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm | accessdate = 2010-12-28 | تاريخ الأرشيف = 2010-12-15 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20101215093117/http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2010-12-15 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20101215093117/http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20161109210141/http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20101215093117/http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm }}</ref> |- | 2011 || 1431 || 1,099,522 || 1,828,195 || 2,927,717<ref>{{cite web | title = 2,927,717 pilgrims performed Hajj this year | publisher = سعودی عرب سفارت خانہ | date = 2011-11-06 | url = http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx | accessdate = 2012-11-16 | تاريخ الأرشيف = 2012-06-28 | مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20120628155317/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx | url-status = dead | خونديځ نېټه = 2012-06-28 | خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20120628155317/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx | خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20160430192735/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx | archive-url = https://web.archive.org/web/20120628155317/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx }}</ref> |- | 2012 || 1432 || 1,408,641 || 1,752,932 || 3,161,573<ref>{{cite web| title = 3,161,573 حجاج کرام اس سال فریضہ حج ادا کیا| publisher = سعودی عرب سفارت خانہ| date = اکتوبر 27، 2012| url = http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx| accessdate = 2013-03-12| تاريخ الأرشيف = 2013-04-26| مسار الأرشيف = https://web.archive.org/web/20130426005515/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx| url-status = dead| خونديځ نېټه = 2013-04-26| خونديځ تړی = https://web.archive.org/web/20160530224201/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx| خونديځ-تړی = https://web.archive.org/web/20160530224201/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx| archive-url = https://web.archive.org/web/20130426005515/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx}}</ref> |- | 2013 || 1433 || 700,000 (تقریبا) <ref>{{cite web| title=Two million pilgrims taking place in Hajj| publisher=Euronews| date=October 14, 2013| url=http://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat/| accessdate=2014-02-13| تاريخ الأرشيف=2020-03-19| مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200319062016/https://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat| url-status=dead| خونديځ نېټه=2020-03-19| خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20200319062016/https://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat| خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20200319062016/https://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat| archive-url=https://web.archive.org/web/20200319062016/https://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat}}</ref> || 1,379,531 <ref>{{cite web|title=1,379,531 188 ممالک سے حج کے لئے پہنچے|publisher=سعودی عرب سفارت خانہ|date=اکتوبر 13، 2013|url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx|accessdate=2014-02-13|تاريخ الأرشيف=2014-02-21|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140221200746/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=2014-02-21|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20140221200746/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160304065109/http://saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221200746/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx}}</ref> || 2,061,573 (تقریبا) |- | 2014 || 1435 || 700,000 (تقریبا)<ref name=AN2014/> || 1,389,053<ref>{{cite web|title=Small increase in foreign pilgrims|publisher=سعودی عرب سفارت خانہ|date=2 October 2014|url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx|accessdate=7 اکتوبر 2014|تاريخ الأرشيف=9 October 2014|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20141009221349/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx|url-status=dead|خونديځ نېټه=9 October 2014|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20141009221349/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20141009221349/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009221349/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx}}</ref> || 2,089,053 (تقریبا)<ref name=AN2014>{{cite news|title=Pilgrims stone 'devil' in last major Haj ritual; Eid Al-Adha begins|publisher=Arab News|date=6 اکتوبر 2014|url=http://www.arabnews.com/featured/news/639656|accessdate=7 Oct 2014|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223405/http://www.arabnews.com/featured/news/639656|url-status=dead}}</ref> |} == نور ولولئ == * [[عمره]] {{حج}} {{د حج قسمونه}} {{مواقیت احرام}} {{مناسک حج}} {{مسجد حرام|}} {{اسلامي سرلیکونه}} == سرچينينې == [[وېشنيزه:حج]] [[وېشنيزه:اسلام]] ione3ms5kb5gyl940ztojputi86v8vs 0 16852 368987 367898 2026-09-11T10:43:18Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368987 wikitext text/x-wiki '''نيوروبورېليوسېز''' ''(په انگرېزي: Neuroborreliosis)'' د [[مرکزي عصبي نظام]] يوه بې نظمي ده چې د سپايروکيت باکټېريا، [[بورېليا]] جنس د انتانونو په سبب رامېنځ ته کېږي.<ref name="pmid18097481">{{cite journal |author=Rupprecht TA, Koedel U, Fingerle V, Pfister HW |title=The pathogenesis of lyme neuroborreliosis: from infection to inflammation |journal=Mol. Med. |volume=14 |issue=3–4 |pages=205–12 |year=2008 |pmid=18097481 |pmc=2148032 |doi=10.2119/2007-00091.Rupprecht |url=http://www.molmed.org/pdfstore/205_212.Rupprecht.00091.PDF |access-date=2012-09-04 |archivedate=2012-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209175903/http://www.molmed.org/pdfstore/205_212.Rupprecht.00091.PDF }}</ref> د دغې ناروغۍ مايکروبيولوژيکي وده د [[نيوروسيفيلس]] يا [[عصبي باو]] ناروغۍ ته ورته دی. نيوروسيفيلس يا عصبي باو يو بل ډول سپايروکيتي انتاني ناروغي ده.<ref name="pmid18817547">{{cite journal |author=Judith Miklossy, Sandor Kasas, Anne D Zurn, Shermann McCall, Sheng Yu, and Patrick L McGeer |title=Persisting atypical and cystic forms of Borrelia burgdorferi and local inflammation in Lyme neuroborreliosis |journal=Journal of Neuroinflammation |volume=5 |issue=1 |pages=40 |year=2008 |url=http://www.jneuroinflammation.com/content/5/1/40 |doi=10.1186/1742-2094-5-40 |pmid=18817547 |pmc=2564911 |unused_data=PMID 18817547 |access-date=2012-09-04 |archive-date=2012-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612081742/http://www.jneuroinflammation.com/content/5/1/40/ |url-status=dead }}</ref> نيوروبوريليوسېز د لايم ناروغۍ د آخرنۍ نابابې بڼې په توگه هم څرگندېږي. ==نښې نښانې== نيوروبورېليوسېز اکثراً د [[لايم ناروغي|لايم ناروغۍ]] ته ورته نښې نښانې ښکاره کوي، چې په دغو نښو نښانو کې [[ايريتيما ميگرانس]] يا په جلد باندې سرې لکې، والگي ته ورته نښې نښانې لکه تبه او عضلاتي دردونه شامل دي. د نيوروبوريليوسېز په عصبي نښو نښانو کې مېنېنجوراډيکولايټس (چې په اروپايي ناروغانو کې عام دی)، د کرانيال عصبي رشتو غيرنورمالتياوې او عقلي ناسوبتياوې شاملې دي. په حسي نظام کې اختلالونه هم موجود وي. په ډېرو کمو پېښو کې د اېنسېفلومايلايټس يوه پرمختللې بڼه هم ليدل کېږي. په ماشومانو کې د نيوروبورېليوسېز نښې نښانې سرخوږی، د خوب مضاهمتونه او د ککرۍ د منځ فشار د ډېروالي نښې، لکه پاپيلوايډيما هم ورسره ملې وي. د نيوروبورېليوسېز سره هغه نښې چې په ماشومانو کې لږې ليدل کېږي، هغه [[مېنېنجايټس]]، [[مايلايټس]]، [[اټاکسيا]] او کوريا دي. د سترگو د لايم ناروغي هم په ناروغانو کې ليدل شوې، او همداراز نيوروبورېليوسېز سپاينل کارډ هم اغېزمن کوي، خو دا موندنې دومره عامې نه دي.<ref>http://www.ajnr.org/cgi/content/full/30/6/1079</ref> ==توپيري تشخيص== داسې يو شمېر نورې ناروغۍ هم شته چې د نيوروبورېليوسېز ورته نښې نښانې له ځانه ښيي، په داسې ناروغيو کې: *[[الزايمر ناروغي]] *[[حاده خپره شوې اېنسېفلومايلايټس]] *[[ويروسي مننجايټس]] *[[ملټيپل سکلېروسېز]] *[[د بېل پالسي]]<ref>http://emedicine.medscape.com/article/1168285-diagnosis</ref> نيوروبورېليوسېز چې د امايوټروفېک لاټرال سکلېروسېز سره نښې نښانې لري.<ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=http://www2.lymenet.org/8525647f006e05f2/8c703fae46ce57c28525670a0009ab7e/42c29e795a2341938525650300056eea?OpenDocument |access-date=2012-09-04 |archive-date=2012-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303111152/http://www2.lymenet.org/8525647f006e05f2/8c703fae46ce57c28525670a0009ab7e/42c29e795a2341938525650300056eea?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> ==درملنه== په امريکا کې د نيوروبورېليوسېز درملنه د هغو انتيبيوتيکونو په مرسته کېږي چې د وينې-او-مغز دېوال نه تېرېدونکي خواص لري، لکه پېنسيلينونه، سېفټرايکسون او يا هم سېفوټاکسيم.<ref name="halperin">{{cite journal |author=Halperin JJ |title=Nervous system Lyme disease |journal=Infect. Dis. Clin. North Am. |volume=22 |issue=2 |pages=261–74, vi |year=2008 |month=June |pmid=18452800 |doi=10.1016/j.idc.2007.12.009 |url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2008-06_22_2/page/261}}</ref> په يوه ځانگړي ناټاکلي آزمېښتي پړاو کې دا وښودل شول چې د پېنسيلينو په پرتله سېفټرايکسون د نيوروبورېليوسېز په درملنه کې ډېر اغېزمن درمل وه.<ref>{{cite journal |author=Dattwyler RJ, Halperin JJ, Volkman DJ, Luft BJ |title=Treatment of late Lyme borreliosis--randomised comparison of ceftriaxone and penicillin |journal=Lancet |volume=1 |issue=8596 |pages=1191–4 |year=1988 |month=May |pmid=2897008 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1988-05-28_1_8596/page/1191}}</ref> ځينو ځانگړو څېړنيو ښودلې چې په ماشومانو کې سېفټرايکسون هم گټور درمل دي او د دغو درملو سپارښتنه يې کړې.<ref>{{cite journal |author=Bloom BJ, Wyckoff PM, Meissner HC, Steere AC |title=Neurocognitive abnormalities in children after classic manifestations of Lyme disease |journal=Pediatr. Infect. Dis. J. |volume=17 |issue=3 |pages=189–96 |year=1998 |month=March |pmid=9535244 |doi= 10.1097/00006454-199803000-00004|url=}}</ref> د گټورې درملنې موده له ۱۴ تر ۲۸ ورځو پورې ټاکل شوې.<ref name="idsa-guideline">{{cite journal |author=Wormser GP, Dattwyler RJ, Shapiro ED, ''et al.'' |title=The clinical assessment, treatment, and prevention of Lyme disease, human granulocytic anaplasmosis, and babesiosis: clinical practice guidelines by the Infectious Diseases Society of America |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=43 |issue=9 |pages=1089–134 |year=2006 |month=November |pmid=17029130 |doi=10.1086/508667 |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2006-11-01_43_9/page/1089}}</ref><ref>{{cite journal |author=Halperin JJ, Shapiro ED, Logigian E, ''et al.'' |title=Practice parameter: treatment of nervous system Lyme disease (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology |journal=Neurology |volume=69 |issue=1 |pages=91–102 |year=2007 |month=July |pmid=17522387 |doi=10.1212/01.wnl.0000265517.66976.28 |url=https://archive.org/details/sim_neurology_2007-07-03_69_1/page/91}}</ref> په اروپا کې گڼ شمېر څېړنو او زده کړو دا څرگنده کړې چې نيوروبورېليوسېز په درملنه کې ډوکسيسيلين هم د سېفټرايکسون په شان د ورته اغېزو نه برخمن انتيبيوتيک دي چې د رگ له لارې بايد وکارېږي. خو په امريکا کې ډوکسيسيلين د نيوروبورېليوسېز د درملنې په توگه په پراخه کچه نه دي څېړل شوي، خو په اروپا او امريکا کې پر بورېليا بورگدورفېري بری او د دغې باکټيريا په وړاندې د شته انتيبيوتيکو حساسيت يو شان گڼل کېږي. بيا هم په عام ډول ډوکسيسيلين د ماشومانو په درملنه کې د هډوکو او غاښونو د تخريب په خاطر نه ورکول کېږي.<ref name="halperin"/> د نيوروبورېليوسېز هغه درملنې چې د شک په سترگه ورته کتل کېږي او يا هم د درملنې له حيثيت نه بې برخې گڼل شوي: *[[مالاريا درملنه]] *[[هايپربېرېک آکسيجن درملنه]] *[[کولويډل سپين زر]] *د هايډروجن پرآکسايډ او بسماسين ستنه ==دا هم وگورۍ== *[[کنک-زېږنده ناروغي]] ==سرچينې== {{reflist}} [[وېشنيزه:لايم ناروغي]] p2k8qjykqop8b4hzc14j6f4yzh8tz7o 0 19662 368971 266255 2026-09-10T23:08:57Z O.sediqi93 16958 /* */ ګرامري تېروتنې اصلاح شوي. 368971 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:ARS cucumber.jpg|بټنوک|بادرنګ]] '''بادرنګ''' ''(په انګلیسي: Cucumber)'' د سابو په ډله کې راځي. دا د [[خواړه|خوړو]] په توګه کارېږي. بادرنګ د هغو سبزیو او میوو په سر کې راځې، چې له تندې سره مبارزه کوي، له رومي ، کاهو او هندواڼې هم مخکې دی چې تقريبا 92% اوبه لري. بادرنگ دکاهو، رومي په پرتله ډېره لږه کالري لري ځکه خود ډنګروالي ستوری بلل کېږي،دخوړو کارپوهان یې تل هغو کسانو ته سپارښتنه کوي، چې ډېر وزن لري پردې سربېره بادرنګ خوږه نه لري ،چې دوزن د ډېرښت لامل وګرځي. ځینو علمي څېړنو دا ښودلې ده، چې بادرنګ دا وړتیا لري چې د نارينه دجنسي ځواک فعالیت لا پسې ډېر کړي په ځانګړې توګه هغه کسان چې دکوروالي پرمهال له ځانګړې ستونزو ځورېږي ، بادرنګ جنسي ناروغیو د درملنې په سرکې راځي ، ځینې يي عضوي ویگرا گڼي. دبادرنگ له گټو یوه دا هم ده، چې دسړی ادرار زیاتوي او دا ددې لامل گرځي، چې سړی له خپل کوروالي څخه خوښ شي پردې سربېره په بدن کې دوینې دجریان فعالیت زیاتوي،چې دا چاره دسړی او ښځو لپاره مهمه او ګټور بلل شوې ده. ځینې څیړنې دا هم وايي:چې دبادرنگ بوی دښځو دراپارولو په برخه کې هم دپام وړ رول لوبوي ددې ترڅنگ هغه ښځې، چې دسترگو شاوخوا توروالې او پړسوب څخه ځوریږي کولی شي له بادرنګ څخه گټه پورته کړي، چې دا پړسوب له منځه ولاړ شي . دا هم دیادوني وړ ده چې بادرنگ دخولې بد بوی له منځه وړي . دبادرنگ ځینې ګټې په دې ډول رالنډولی شو: بادرنګ په هضم کې مرسته کوي ، له بدن څخه د زهري موادو په ویستلو کې مرستندویه ثابتېږي او پر جنسي روغتیا یې اغیز مثبت دی، سرطان ناروغۍ ته هم ګټور دی او هغه وگړي چې دبدن پوستکی یې وچ وي دبادرنګ کارول ورته گټه لري. کوای شو له بېلابېلو لارو څخه له بادرنګ ګټه پورته کړو که له هوږې او اوبو سره وخوړل شي اغیز یې ډېر دی ځینې خلک یې دجوس په بڼه هم کاروي. ==ګټې یې== لله (جل جلاله) هیڅ کوم نعمت له ګټې پرته ندی خلق کړی. ځینې خلک فکر کوي چې بادرنګ هیڅ کومه روغتیايي ګټه نه لري. خو داسې نه ده. بادرنګ هم بې شمیر روغتیايي ګټې لري. بادرنګ کې شته روغتیايي مواد انسان له ځینو مهلکو ناروغیو څخه په ژغورلو او د انسان روغتیا بهتره کولو کې ډیره زیاته مرسته کوي. دلته مو د بادرنګ له ځینو مهمو ګټو سره چې په مرسته يي کولی شئ د ځینو مهمو ناروغیو مخنیوی وکړئ اشنا کوو: د زړه سوی له منځه وړلو کې مرسته کوي. د خیټې تیزاب او خیټې کې شته دانو په درملنې کې مهم رول لوبوي. د ګردې او مثانې څخه د تیږې په له منځه وړلو کې ډیر زیات ګټور دی. د وینې فشار په نورمال ساتلو کې مرسته کوي. د خولې بد بوي له منځه وړي. زیاته اندازه اوبه لري او په دې ډول د بدن د اړتیا وړ اوبه پوره کوي. د سر درد رغوي د پوټکي روغتیا په ساتلو او بهتره کولو کې مهم رول لوبوي. د سرطان ضد خاصیت لري. ادرار راوړوونکی خاصیت لرلو له امله د بدن فاسد او زهري مواد خارجوي. جلاب راوړوونکی خاصیت لري ==دا هم وګورئ== ==سرچينې== rj6yeh5agl0lwxaicuik9o81bujse5z 368972 368971 2026-09-10T23:10:35Z O.sediqi93 16958 O.sediqi93 د [[بادرنگ]] مخ [[بادرنګ]] ته ولېږداوه: ناسم سرليک 368971 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:ARS cucumber.jpg|بټنوک|بادرنګ]] '''بادرنګ''' ''(په انګلیسي: Cucumber)'' د سابو په ډله کې راځي. دا د [[خواړه|خوړو]] په توګه کارېږي. بادرنګ د هغو سبزیو او میوو په سر کې راځې، چې له تندې سره مبارزه کوي، له رومي ، کاهو او هندواڼې هم مخکې دی چې تقريبا 92% اوبه لري. بادرنگ دکاهو، رومي په پرتله ډېره لږه کالري لري ځکه خود ډنګروالي ستوری بلل کېږي،دخوړو کارپوهان یې تل هغو کسانو ته سپارښتنه کوي، چې ډېر وزن لري پردې سربېره بادرنګ خوږه نه لري ،چې دوزن د ډېرښت لامل وګرځي. ځینو علمي څېړنو دا ښودلې ده، چې بادرنګ دا وړتیا لري چې د نارينه دجنسي ځواک فعالیت لا پسې ډېر کړي په ځانګړې توګه هغه کسان چې دکوروالي پرمهال له ځانګړې ستونزو ځورېږي ، بادرنګ جنسي ناروغیو د درملنې په سرکې راځي ، ځینې يي عضوي ویگرا گڼي. دبادرنگ له گټو یوه دا هم ده، چې دسړی ادرار زیاتوي او دا ددې لامل گرځي، چې سړی له خپل کوروالي څخه خوښ شي پردې سربېره په بدن کې دوینې دجریان فعالیت زیاتوي،چې دا چاره دسړی او ښځو لپاره مهمه او ګټور بلل شوې ده. ځینې څیړنې دا هم وايي:چې دبادرنگ بوی دښځو دراپارولو په برخه کې هم دپام وړ رول لوبوي ددې ترڅنگ هغه ښځې، چې دسترگو شاوخوا توروالې او پړسوب څخه ځوریږي کولی شي له بادرنګ څخه گټه پورته کړي، چې دا پړسوب له منځه ولاړ شي . دا هم دیادوني وړ ده چې بادرنگ دخولې بد بوی له منځه وړي . دبادرنگ ځینې ګټې په دې ډول رالنډولی شو: بادرنګ په هضم کې مرسته کوي ، له بدن څخه د زهري موادو په ویستلو کې مرستندویه ثابتېږي او پر جنسي روغتیا یې اغیز مثبت دی، سرطان ناروغۍ ته هم ګټور دی او هغه وگړي چې دبدن پوستکی یې وچ وي دبادرنګ کارول ورته گټه لري. کوای شو له بېلابېلو لارو څخه له بادرنګ ګټه پورته کړو که له هوږې او اوبو سره وخوړل شي اغیز یې ډېر دی ځینې خلک یې دجوس په بڼه هم کاروي. ==ګټې یې== لله (جل جلاله) هیڅ کوم نعمت له ګټې پرته ندی خلق کړی. ځینې خلک فکر کوي چې بادرنګ هیڅ کومه روغتیايي ګټه نه لري. خو داسې نه ده. بادرنګ هم بې شمیر روغتیايي ګټې لري. بادرنګ کې شته روغتیايي مواد انسان له ځینو مهلکو ناروغیو څخه په ژغورلو او د انسان روغتیا بهتره کولو کې ډیره زیاته مرسته کوي. دلته مو د بادرنګ له ځینو مهمو ګټو سره چې په مرسته يي کولی شئ د ځینو مهمو ناروغیو مخنیوی وکړئ اشنا کوو: د زړه سوی له منځه وړلو کې مرسته کوي. د خیټې تیزاب او خیټې کې شته دانو په درملنې کې مهم رول لوبوي. د ګردې او مثانې څخه د تیږې په له منځه وړلو کې ډیر زیات ګټور دی. د وینې فشار په نورمال ساتلو کې مرسته کوي. د خولې بد بوي له منځه وړي. زیاته اندازه اوبه لري او په دې ډول د بدن د اړتیا وړ اوبه پوره کوي. د سر درد رغوي د پوټکي روغتیا په ساتلو او بهتره کولو کې مهم رول لوبوي. د سرطان ضد خاصیت لري. ادرار راوړوونکی خاصیت لرلو له امله د بدن فاسد او زهري مواد خارجوي. جلاب راوړوونکی خاصیت لري ==دا هم وګورئ== ==سرچينې== rj6yeh5agl0lwxaicuik9o81bujse5z 0 24072 368989 361153 2026-09-11T10:53:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368989 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''هامبورګ''' ( چې په جرمني ژبه کې ورته همبورګ، په محلي ډول ورته هیمبوک او د ښکته سکزوني په لهجه کې ورته همبوک ) ویل کېـږي، په رسمي ډول د هامبورګ خپلواک او هنسیټک ښار ( په جرمني ژبه کې : فیریه اینډ هینسټد هامبورګ او د ښکته سکزوني په لهجه کې فرییه ون هیسټډ هامبورګ په شان تلفظ کېـږي) له برلین وروسته د جرمني دویم لوی ښار دي او په ټولیزه توګه په اروپا کې ۷ تر ټولو لوی ښار دي. همداراز د ۱.۸۴ میلیونه نفوس په درلودلو سره په اروپايي اتحادیې کې یو داسې ښار چې پلازمینه هم نه ده خو تر ټولو لوی ښار دي. د هامبورګ ښاري سیمه کابو د ۲.۵ میلیونه نفوس درلودونکي ده او د هامبورګ د عصري  سیمې برخه ده ، کوم چې په مجموعي توګه د ۵.۱ میلیونه وګړو څخه ډېر نفوس لري. دا ښار د البی د سیند او د هغې د دوو څانګو ( السټر او بیلی سیندونو ) تر څنګ غزېدلی دي. د جرمني د شپاړلسو فډرالي ایالاتو څخه د یوه ایالت په توګه هامبورګ  د شلسویګ – هولشتاین لخوا تر شمال او د ښکته سکزوني لخوا تر سویله پورې احاطه شوي دي. <ref name="constitution2">{{Citation|trans-title=[[Constitution of Hamburg]]|title=Verfassung der Freien und Hansestadt Hamburg|url=http://hh.juris.de/hh/gesamt/Verf_HA.htm#Verf_HA_rahmen|date=6 June 1952|edition=11th|access-date=21 September 2008|language=de|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610050056/http://hh.juris.de/hh/gesamt/Verf_HA.htm#Verf_HA_rahmen|archive-date=10 June 2007}}.</ref><ref>{{Cite news|author1=Jacqueline Brinkwirth|author2=Sophie von Wirth|author3=Gero Berndt|date=31 May 2019|title=Ranking 2019: Die zehn größten Städte Deutschlands|trans-title=The Ten Largest German Cities|newspaper=Handelsblatt|url=https://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/ranking-2019-die-zehn-groessten-staedte-deutschlands/24407466.html|language=de}}</ref><ref name="citypopulation_urban">{{cite web|url=http://citypopulation.de/en/germany/urbanareas/|author=citypopulation.de quoting Federal Statistics Office|title=Germany: Urban Areas|access-date=6 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603133151/http://citypopulation.de/en/germany/urbanareas/|archive-date=3 June 2020|url-status=live}}</ref> د دې ښار رسمي نوم د هامبورګ تاریخ انعکاس کوي چې د منځني دورې د هانسیټک اتحادیې یو غړی او د مقدس روم امپراتورۍ یو ازاد امپراتورۍ ښار و. د ۱۸۷۱ م کال د جرمني د اتحاد څخه مخکې، دا ښار په پوره توګه خپلواک و، او د ۱۹۱۹ م کال څخه مخکې یې یو مدني جمهوریت جوړ کړ چې د اساسي قانون په پر بنسټ د هانسیټک لخوا او یا د ګرنډ بارګرس د لړۍ لخوا اداره کېده. دا ښار د ناورینونو له امله په ستونزه کې ښکیل شو،  لکه د هامبورګ د سخت اور له امله ، په ۱۹۶۲ م کال کې د شمالي سمندر د سیلاب له امله همداراز د پوځي جګړو له امله چې د دویمې نړیوالي جګړي د بمونو یرغلونه هم پکې شامل دي. خو د هر ناورین وروسته دا ښار په چټکۍ سره بیرته رغول کېده. هامبورګ د روترادم او انتورپ څخه وروسته د اروپا درېیم لوی بندر دي. همدرانګه د نورډیسټچر رونډفینک یوه لویه سیمه ییزه راډیو، د ګرانر + جهار چاپ کوونکې او خپرونکې کارخانه او د ډار سپیګل او د ډای زیت ورځپاڼې دفترونه هم په هامبورګ ښار کې موقعیت لري. هامبورګ د جرمني تر ټولو لرغونۍ ځای دي او د نړۍ تر ټولو لرغونۍ سوداګریز بانک بیرنبرګ هم په هامبورګ کې دي. په دې ښار کې رسنۍ، سوداګریز، لوژیستکي او صنعتي شرکتونه په ډيرو مهمو ځایونو کې موقعیت لري، چې د هغې له جملې مهمې سرچيني  د ایربس کمپنۍ ، بلوم واس کمپنۍ ،  ایروبیس کمپنۍ ، بیرسدروف کمپنۍ او د انلیور کمپنۍ ده. هامبورګ همداراز د اروپا یو لوی ساینسي، څېړنیز او علمي مرکز دي چې څو لوی پوهنتونه او انستیتونه لري. تر ډېره حده دا ښار د ژوند کولو لپاره ډېر ښکلي دي او په ۲۰۱۹ م کال کې د میرسر د ژوند کولو د کیفیت ښودلو په یوه سروې کې نولسمه مقام خپل کړ. <ref name="mercer2019">{{cite web|title=Quality of Living City Ranking|url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings|website=mercer.com|publisher=Mercer|access-date=19 May 2020}}</ref> هامبورګ تل د نړۍ په کچه د اقتصاد متخصیصونو او په بین المللی سطحه د حقوق پوهانو کوربه توب کړيدي. له دې جملې څخه د دیپلماتیکو ادارو او د دریا په نوم د نړیوالي حقوقی څارنوالۍ، د اروپایي اتحادیې ـ لاتیني امریکا او کرابین بنسټ او د یونسکو موسسه چې د لرغونو اثار د ساتلو په برخه کې کار کوي یادولي شو، همدارانګه د لویو او څو اړخېزو نړیوالو کنفرانسونو او غونډو کوربه توب یې کړي، لکه د اروپا، چین او د جي ۲۰ هيوادونو غونډي یادولی شو. د جرمني دواړه پخواني صدراعظمان هلموټ شمیت او انګیلا میرکل په هامبورګ کې زېږيدلي دي. د هامبورګ پخواني ښاروال اولاف شولز د ۲۰۲۱ م کال د ډسمبر د میاشتې څخه د جرمني د صدراعظم په توګه دنده پیل کړه. هامبورګ ښار د کورنیو او نړیوالو ګرځندویانو لپاره ډېر ښه ځای دي. په ۲۰۱۵ م کال کې سپیچرستيد او کونتورهیسووریترل د یونسکو سازمان له لورې د نړیوال میراث په توګه ونومول شول. د هامبورګ د سیندونو او کانالونو د پاسه شاوخوا ۲۵۰۰ پلونه موجود دي چې له دې امله په ټوله اروپا کې د ډېر پلونو لرونکې ښار دي، هامبورګ د معماري د بډای میراث سربیره د هنري او کلتوري ودانیو لرونکې دي د مثال په ډول د ایلبفهیل هرمونیه او د لیسیزهالي د کنسرت تالارونه. د هامبورګر سکهیل په څېر غوځښتونو د بیټلس په شان ډلو ته لاره هواره کړه. هامبورګ همدارانګه د ځینو تیاتري او د موسیقۍ د نندارو له امله پېژندل شوي دي. د سیت پولي ريـپربان د اروپا یو له پېـژندل شوي تفریحي سیمو څخه ده. <ref>[https://marketing.hamburg.de/unesco-welterbe.html Media release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422082213/https://marketing.hamburg.de/unesco-welterbe.html |date=2021-04-22 }} on the website of Hamburg Marketing, retrieved on 19 March 2016.</ref><ref>{{Cite web|url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/719519/umfrage/europaeische-staedte-mit-den-meisten-bruecken/|title=Anzahl der Brücken in Städten Europas|website=Statista|language=de|access-date=19 May 2020}}</ref> == جغــرافیه == هامبورګ په یو طبیعي ساتل شوي بندر کې د یوټلنډ ټاپو په سويل کې د اروپا د کرې په سویل کې او د اسکاندونیا په شمال کې، د شمالي سمندر په لوېدیځ کې، د بالتیک سمندرګی په شمال ختیځ کې واقع دی. او د البه په سیند کې د السټر او بیلی تر څنګ قرار لري. د دې ښار مرکز د بیني السټر ( د السټر دننه جهیل ) او د ایوبینی السټر ( د السټر بهرنۍ جهیل) په شاوخوا کې دي،  دې دواړو جهیلونو د السټر سیند محدود کړي او د نورو جهیلونو جوړیدو ته یې لاره هواره کړي ده. د هامبورګ د واډن سمندر د ملي پارک څخه ۱۰۰ کیلومتره ( ۶۰ میله ) لیرې د نییورک، شورون او نیګورن ټاپوګان هم د هامبورګ ښار برخه ده. <ref>Hamburg Wadden Sea National Park Act {{Citation|title=Gesetz über den Nationalpark Hamburgisches Wattenmeer|url=http://www.landesrecht.hamburg.de/jportal/portal/page/bshaprod.psml?doc.id=jlr-WattMGHArahmen&st=lr&showdoccase=1&paramfromHL=true#focuspoint|date=9 April 1990|access-date=26 February 2011|language=de}}</ref> د نیوینپیلډ،ګرنز، فرین کروپ او فینکین ویردر ساحې د الټسلیڼډ ( د زړې ځمکې ) سیمې برخې دي چې په منځني اروپا کې د میوو تر ټولو ډېري تولید کوونکې سیمې دي. نیوګربین ـ فیسبیک د هامبورګ  لوړې سیمې لري چې تر ټولو لوړه سیمه یې هسلبرک ده چې د سمندر له سطحې څخه په ۱۱۶.۲ متره ( ۳۸۱ فیټه ) لوړه ده. هامبورګ د شلزوسک ــ هولشتاین او ښکته سکزوني سره پولې لري. <ref>{{Citation|author=''Geologisches Landesamt Hamburg'' (Hamburg State Geological Department)|title=Statistisches Jahrbuch 2007/2008|journal=Statistisches Jahrbuch Hamburg|year=2007|publisher=Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein|location=Hamburg|issn=1614-8045|language=de}}</ref> === اقلیم === هامبورګ د سمندري ( کوفین ) اقلیم لرونکې دي چې د هغه شاوخوا ساحلونو او د سمندرونو له امله اغیزمن شوي دي چې د اطلس سمندر څخه سرچېنه اخلي. د جرمني شمالي برخه  د سمندري اقلیم لرونکې سیمې څخه ډېره غوره ده، خو په باوري توګه د ویسټرلیز د دورې له امله په دې قطار کې راځي. ورسره نږدې لنده بلې سیمې د سمندري اقلیم څخه لرونکې دي. د واورې کچه په دې لسيزو کې توپیر لري، د ۱۹۷۰ م لسیزې په ورستیو کې او د ۱۹۸۰ م لسیزي په لومړیو کې به کله ناکله ډېري واوري وريدي. په تېرو څو کلونو کې ژمي لږ یخ و او واوره هم یوازې څو ورځې په کال کې وشوه. <ref>{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=74101&cityname=Hamburg,+Hamburg,+Germany&units=metric|title=Hamburg, Germany Köppen Climate Classification (Weatherbase)|website=Weatherbase|access-date=7 February 2019|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725055124/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=74101&cityname=Hamburg,+Hamburg,+Germany&units=metric|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.ndr.de/kultur/geschichte/chronologie/197879-Schneekatastrophe-legt-Norden-lahm,schneechaosindex100.html Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613160752/https://www.ndr.de/kultur/geschichte/chronologie/197879-Schneekatastrophe-legt-Norden-lahm,schneechaosindex100.html |date=2018-06-13 }} on the snowfall disaster of 1978/1979 in northern Germany, retrieved on 20 July 2016.</ref><ref>[http://scienceblogs.de/primaklima/2010/12/07/kalte-winter-in-europa/ Article] on the winters in Germany, retrieved on 20 July 2016.</ref><ref>[http://www.winterchronik.de/winter-chronik.jsf;jsessionid=20F25C886A43B1A698DA6B01BB5FCA95 Comparison] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007000947/http://www.winterchronik.de/winter-chronik.jsf%3Bjsessionid%3D20F25C886A43B1A698DA6B01BB5FCA95|date=7 October 2016}} of the weather and snowfall in German winters (from 1950 on), retrieved on 20 July 2016.</ref> په جرمني کې د ګرمۍ میاشتې جون، جولاۍ او اګسټ وي چې د تودوخې ترټولو لوړه درجه یې له ۲۰.۱ څخه تر ۲۲.۵ سانتي ګراد پورې وي ( ۶۸.۲ څخه تر ۷۲.۵ فارنهایټ ). تر ټولو یخې میاشتې بیا ډسمبر، جنورۍ او فبرورۍ وي چې د تودخې تر ټوله ښکته درجه یې د منفي ۰.۳ څخه تر ۱ سانتي ګراد ( ۳۱.۵ څخه تر ۳۳.۸ فارنهایت ) پورې وي. == تاریخچه == === ریښې === کلودیوس بطلمیوس ( تر میلاد ۲ پېـړۍ وروسته ) د دې څنګ یا لورې نوم تریو کېـښود. <ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/zeitgeist/mapping-ancient-germania-berlin-researchers-crack-the-ptolemy-code-a-720513-2.html|title=Mapping Ancient Germania: Berlin Researchers Crack the Ptolemy Code|first=Matthias|last=Schulz|newspaper=Der Spiegel|date=1 October 2010|via=Spiegel Online}}</ref> === ایتمولوژي === د هامبوګ نوم په دې سیمه کې د لومړني دایمي ودانۍ څخه لاسته راغلي، یوه ماڼۍ چې له میلاد وروسته په ۸۰۸ کال کې امپراتور چارلمګین په امر سره یې د جوړېدو کار پیل کړ. دا ځای د السټر او ایلب د سمندرونو تر منځ د سلاویکي یرغل پر ضد اباد شو او د هامابورګ نوم ورکړل شوې برګ د ماڼۍ یا کلا معنا لري. د هاما اصطلاح ناڅرګنده پاتې شوه خو داسې اټکل کېـږي چې هغه ځاي د نن ورځې دومپلټیز ده. <ref>{{Citation|ref=Verg|last1=Verg|first1=Erich|last2=Verg|first2=Martin|year=2007|title=Das Abenteuer das Hamburg heißt|edition=4th|location=Hamburg|publisher=Ellert&Richter|isbn=978-3-8319-0137-1|page=8|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|last=Gretzschel|first=Sven Kummereincke und Matthias|date=24 January 2014|title=Sensation: Wissenschaftler entdecken die Hammaburg|url=https://www.abendblatt.de/hamburg/article124212644/Sensation-Wissenschaftler-entdecken-die-Hammaburg.html|access-date=20 December 2020|website=www.abendblatt.de|language=de-DE}}</ref><ref>{{cite news|title=Hammaburg – der große Irrtum|url=http://www.abendblatt.de/daten/2007/12/12/826430.html|date=12 December 2007|publisher=Hamburg Abendblatt|access-date=30 September 2008|language=de}}</ref> === د منځنۍ دورې هامبورګ === په ۸۳۴ کال کې، هامبورګ د لوی واکمن د پایتخت په توګه وټاکل شو. لومړنۍ لوی واکمن  انسګر د شمال د لوی مذهبي شخص په توګه وپېژندل شو. دوه کاله وروسته، د هامبورګ ـ برمین د واکمنۍ  په توګه هامبورګ د برمین سره یوځای شو. <ref name="verg15">[[Hamburg#Verg|Verg (2007)]], p.15</ref> هامبورګ څو ځله ړنګ او ونیول شو. په ۸۴۵ کال کې، ۶۰۰ ویکینګ کښتیو د ایلب د سیند په واسطه هامبورګ ویجاړ کړ په هغه وخت کې هامبورګ ښار کابو ۵۰۰ اوسیدونکي درلودل. په ۱۰۳۰ م کال کې د پولنډ پاچا دویم میسزکو لیمبرت دا ښار وسوځولو. د ډنمارګ دویم ولادمیر په ۱۲۰۱ او ۱۲۱۴ م کلونو کې  په هامبورګ یرغل وکړ او اشغال یې کړ. همداراز په ۱۳۵۰ م کال کې تورمرګ لږ تر لږه د هامبورګ ۶۰ سلنه نفوس وواژه. هامبورګ په منځنیو پيړیو کې هم ډېر لوی اورونه تجربه کړل. <ref>{{Cite web|url=https://en.wtcf.org.cn/MemberCities/Overview/Introduction/201407308185.html|title=Hamburg - Introduction - WTCF-Better City Life through Tourism|website=en.wtcf.org.cn|access-date=9 March 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801130033/https://en.wtcf.org.cn/MemberCities/Overview/Introduction/201407308185.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|last=Snell|first=Melissa|url=http://historymedren.about.com/od/theblackdeath/a/greatmortality_2.htm|title=The Great Mortality|publisher=Historymedren.about.com|access-date=19 April 2009|year=2006|خونديځ نېټه=10 March 2009|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090310140601/http://historymedren.about.com/od/theblackdeath/a/greatmortality_2.htm|url-status=dead|تاريخ الأرشيف=10 March 2009|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090310140601/http://historymedren.about.com/od/theblackdeath/a/greatmortality_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310140601/http://historymedren.about.com/od/theblackdeath/a/greatmortality_2.htm}}</ref> په ۱۱۸۹ م کال کې، د امپراتورۍ د منشور په واسطه،د بارباروسا لومړنۍ فردریک هامبورګ د یو ازاد امپراتورۍ ښار او د مالیې څخه ازاد ( یا د سوداګرۍ لپاره ازاده سیمه ) ښار په توګه د ښکته ایلب څخه تر شمالي سمندر پورې ونوماوو، په ۱۲۶۵ م کال کې، په اټکلیزه توګه یو جعلي  لیک د هامبورګ حضور ته وړاندې شو. <ref name="verg26">[[Hamburg#Verg|Verg (2007)]], p. 26</ref><ref name="verg30">[[Hamburg#Verg|Verg (2007)]], p. 30</ref><ref>{{Citation|title=The Medieval Origins of Modern Legal Education: Between Church and State|first=David S.|last=Clark|journal=The American Journal of Comparative Law|volume=35|year=1987|pages=653–719|publisher=American Society of Comparative Law|doi=10.2307/840129|issue=4|jstor=840129|doi-access=free}}</ref><ref>[[Hamburg#Verg|Verg (2007)]], p. 39</ref> == سرچينې == sr5apdmk6f2cm3r9tc3p1x6dtzsjihj 0 24139 368981 335820 2026-09-11T05:30:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368981 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Bouwvakkers_boven_op_de_steigers_aan_het_werk,_Bestanddeelnr_254-7350.jpg|بټنوک|ښي|alt=د ودانۍ رغونه|د ودانۍ رغونه]] رغونه یوه عامه اصطلاح ده چې د توکو، سیستمونو او بنسټونو د جوړولو د هنر او علم په معنا ده، چې له لاتیني constructio (له com - «یو بل سره» او struere «یوځای کولو») او زوړ فرانسوي construction اخیستل شوی. رغول (construct) کړ(فعل) دی: د جوړولو عمل، نوم یې رغونه ده (construction): څه ډول یو شی جوړېږي، د هغه د جوړښت طبیعت.<ref name="OED">"Construction" def. 1.a. 1.b. and 1.c. ''Oxford English Dictionary'' Second Edition on CD-ROM (v. 4.0) Oxford University Press 2009</ref><ref>"Construction". ''Online Etymology Dictionary'' http://www.etymonline.com/index.php?term=construction accessed 3/6/2014</ref> د رغونې کلیمه، په خپله پراخه کارونه کې، د ودانیو، زېربنا، صنعتي بنسټونو او د هغوی تر پایه نورې اړوندې چارې نغاړي. په معمول ډول په پلان جوړونه، مالي امکاناتو برابرولو او طرح کولو سره پیلېږي او تر هغه مهاله چې ودانۍ جوړېږي او ګټنې ته وړاندې کېږي، دوام مومي. په رغونه کې بیارغونه او یا هم د یوه کار زیانونه له منځه وړل، پراختیايي چارې، د شتمنۍ پراختیا او وده ورکول او د هغو ویجاړول، له منځه وړل یا له کاره غورځول شاملېږي. د رغونې صنعت، د ډېرۍ هېوادونو د ناخالصو ملي تولیداتو په جوړولو کې ونډه لري. په ۲۰۱۲ ز کال کې په نړیواله کچه ۴ ټریلیونه ډالر په رغنیزو چارو لګول شوي و. نن ورځ د رغونې په صنعت کې د لګښتونو کچه په کلني ډول ۱۱ ټریلیونو ډالرو ته رسېږي، چې د نړیوالو داخلي ناخالصو تولیداتو ۱۳ سلنه جوړوي. داسې اټکل کېږي چې، په ۲۰۳۰ ز کال کې به دغه لګښتونه ۱۴.۸ ټریلیون ډالرو ته لوړ شي.<ref name="GCP">{{cite web|title=Global Construction Report 2030|url=https://www.databasedanalysis.com/global-construction-perspectives/|website=GCP DBA|access-date=28 October 2021|archive-date=28 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028085641/https://www.databasedanalysis.com/global-construction-perspectives/|url-status=dead}}</ref> په داسې حال کې چې د رغونې صنعت، د اقتصادي ودې لامل کېږی او ګڼ شمېر هېوادونو ته غیر پولي ګټې له ځان سره لري، خو یو له خطرناکو صنعتونو نه هم دی. د بېلګې په توګه: په ۲۰۱۹ ز کال کې د امریکا په متحده ایالاتو کې د صنعت د برخې نږدې ۲۰٪ (۱۰۶۱) زیانونه، د رغونې چارو ته اړوندېږي.<ref name="OSHA stats">{{cite web|title=Commonly Used Statistics: Worker fatalities|url=https://www.osha.gov/data/commonstats|website=Occupational Safety and Health Administration|publisher=United States Department of Labor|access-date=1 March 2021}}</ref> == تاریخچه == لومړني کورونه او پناه ځایونه په لاس یا ساده وسایلو سره جوړېدل. د برونزو په دوران کې د ښارونو په ودې سره، د حرفوي صنعتګرو ډلې، لکه: معماران او ترکاڼان راڅرګند شول. کله به هم، له غلامانو نه په رغنیزو چارو کې کار اخیستل کېده. په منځنيو پېړیو کې، رغنیز صنعتګران په مشخصو برخو کې تنظیم شول. په ۱۹ مه پېړۍ کې د بخار انرژۍ ماشینونه او وروسته په ډیزلو او برېښنا چلیدونکي نقلیه وسایط، لکه کرېنونه، سکواټر او بېلډوزر را څرګند شول. چټکې رغنیزې چارې، په ۲۱ مه پېړۍ کې په زیاتېدونکي ډول مشهورې شوې. یو شمېر اټکلونه ښيي چې، ۴۰ سلنه رغنیزې پروژې اوس مهال چټکو رغنیزو چارو ته اړوندې دي.<ref>Knecht B. [http://archrecord.construction.com/resources/conteduc/archives/0202fast-track-1.asp Fast-track construction becomes the norm]. ''Architectural Record''.</ref> == د رغونې صنعت برخې == په ټولیز ډول، رغونه په درېو څانګو وېشل کېږي: ودانۍ، زېربنا او صنعت:<ref>Chitkara, pp. 9–10.</ref> * ودانیزې رغنیزې چارې، معمولاً په هستوګنیزو او غیر هستوګنیزو چارو وېشل کېږي. * زیربنا، ورته لویې ودانیزې چارې یا د انجینرۍ لویې چارې ویل کېږي، چې په کې عامه چارې، د اوبو بندونه، پلونه، لویې لارې، رېل لیکې، د اوبو رسونې، کانالیزاسیون او برېښنا رسونې چارې شاملېږي. * په صنعتي رغنیزو چارو کې سمندري رغنیزې چارې (په عام ډول د برېښنا نصب)، د کانونو استخراج، تصفیه خونې، د برېښنا تولید، ژرندې او تولیدي کارخونې شاملېږي. معیاري صنعتي ډل بندي او د شمالي امریکا نوې صنعتي ډل بندي هغه کمپنۍ دي چې، په رغنیزو چارو کې ونډه لري، په درې کوچنیو برخو وېشي: د ودانیو رغنیزې کمپنۍ، د لویو او ساختماني انجینرۍ رغنیزې کمپنۍ او تخصصي سوداګریز هوکړه کوونکي.  د تخصصي خدمتونو، (لکه: انجینرۍ، معمارۍ، سروې او د پروژو مدیریت کوونکې) وړاندې کوونکو شرکتونو ډل بندي هم شتون لري.<ref>Halpin, pp. 15–16.</ref><ref>{{Citation|title=The Top 250|journal=[[Engineering News-Record]]|date=September 1, 2014|url=http://enr.construction.com/toplists/Top-Global-Contractors/001-100.asp|لاسرسي نېټه=January 13, 2022|خونديځ نېټه=October 26, 2015|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20151026152847/http://enr.construction.com/toplists/Top-Global-Contractors/001-100.asp|url-status=dead|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20151026152847/http://enr.construction.com/toplists/Top-Global-Contractors/001-100.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026152847/http://enr.construction.com/toplists/Top-Global-Contractors/001-100.asp}}</ref><ref>{{Citation|title=The Top 400|journal=[[Engineering News-Record]]|date=May 26, 2014|url=http://enr.construction.com/engineering/pdf/top_lists/contractors/2014_ENR_TOP_400_CONTRACTORS.pdf}}<!-- full article may be subscription based --></ref> === د ودانیو رغونه === د ودانیو جوړول د ځمکې پر سر د جوړښتونو د زیاتولو بهیر دی، چې د املاکو د اصلي سایټونو په نوم هم پېژندل کېږي. په معمول ډول، یوه پروژه د یوه ملکیت د څښتن (چې کېدای شي یو کس یا یو بنسټ وي) په واسطه یا د هغه له خوا تحریک کېږي، ځینې مهال امکان لري، چې یوه ځمکه د عامه ګټنې په موخه په جبري ډول د هغه له څښتن نه وپېرل شي. ==== د هستوګن ځایونو رغونه ==== د هستوګن ځایونو رغنیزې چارې کېدای شي، د ځمکې د څښتن (خپله یې جوړ کړي)، د کور جوړولو د متخصص، د املاکو د پراختیا ورکوونکي، عمومي قراردادیانو او یا هم د ټولنیز او عامه هستوګن ځایونو د وړاندې کوونکو (د بېلګې په توګه: سیمه ییزو چارواکو، د هستوګن ځایونو د ټولنو) له خوا ترسره شي. په هغو ځایونو کې چې د سیمه ییزو ودانیزو چارو پلان او پالیسي اجازه ورکوي، چې ګډې پراختیايي چارې ترسره شي، کېدای شي هم هستوګنیزې او هم غیر هستوګنیزې رغنیزې چارې ترسره شي، (لکه: دکانونه، پارکونه، دفترونه، عامه ودانۍ او نور). د هستوګنیزو چارو ترسره کول، له ټکنالوژي او منابعو ګټنه باید د سیمه ییزو ودانیزو چارو له قواعدو او مقرراتو سره په همغږۍ ترسره شي. په عمومي ډول د ودانیزو چارو له هغو موادو نه په ګټنه ټینګار کېږي چې، په سیمه کې د لاسرسي وړ وي، (لکه: د ډبرو او لرګیو پرځای له خښتو نه ګټنه). د کورونو جوړولو لپاره د رغنیزو چارو لګښتونه د متر مربع (یا فوټ مربع) له مخې په اساسي ډول د سیمې له شرایطو، لاسرسي مسیرونو، سیمه ییزو قواعدو، د مقیاس له مخې د لګښتونو راکمولو (په فرمایشي ډول کور جوړول په عموم ډول لګښتمن پریوزي) او ماهرو سوداګرو سره اړه لري. ==== ناهستوګنیزې رغنیزې چارې ==== د ودانۍ ډول ته په پام سره غیر هستوګنیزې ودانیزې چارې کېدای شي، په پراخه کچه د عامه او خصوصي بنسټونو له خوا چې سیمه ییزې ادارې، ښوونیز او مذهبي بنسټونه، ټرانسپورتي شرکتونه، هټیوال، هوټل لرونکي، د املاکو پراختیا ورکوونکي، مالي بنسټونه او خصوصي کمپنۍ په کې شاملېږي، تمویل شي. په دغه برخه کې ډېرې رغنیزې چارې، د عامه قراردادیانو له خوا ترسره کېږي. === زیربنايي رغنیزې چارې === په ساختماني انجینري کې ډیزاین، رغونه او د فزیکي او طبیعي محیط د جوړښت خوندیتوب شاملېږي، چې په کې عامه چارې، لکه: د سړکونو، پلونو، کانالونو، اوبو بندونو، تونلونو، هوايي ډګرونو، د اوبو او کانالیزاسیون سیستم، نل لیکې او رېل کرښې شاملېږي. یو شمېر عامه قراردادیان د ساختماني انجینري په برخه کې تخصص لري، د ساختماني انجینرۍ قراردادي شرکتونه، په دغو برخو کې کار کوي او کېدای شي چې، یو شمېر نور یې د دغو زیربناوو په ځانګړو برخو کې تخصص ولري.<ref>{{cite web|title=History and Heritage of Civil Engineering|work=[[American Society of Civil Engineers|ASCE]]|url=http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true|access-date=8 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070216235716/http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true|archive-date=16 February 2007|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ice.org.uk/careers-and-professional-development/what-is-civil-engineering|title=What is Civil Engineering|publisher=[[Institution of Civil Engineers]]|access-date=15 May 2017}}</ref> === صنعتي رغنیزې چارې === په صنعتي رغنیزو چارو کې سمندریزې رغنیزې چارې ( په عمومي ډول د انرژۍ تاسیسات: د تیلو او ګازو د استخراج تاسیسات، د بادي برېښنا تاسیسات)، د کانونو اېستل، تصفیه خونې، د اوربشو د اوبو کارخونې، د تقطیر کولو کارخونې، نورې تولیدي کارخونې، د برېښنا بندونه، د پولادو کارخونې، ګودامونه او فابریکې شاملېږي. == رغنیز بهیرونه == یو شمېررغنیزې پروژي، کوچنۍ ودانیزې او د بیارغونې چارې دي، چې د ودانۍ څښتن خپله د ټولې پروژې د طرح کوونکي، معاش اخیستونکي او کارګر رول لوبوي. په داسې حال کې چې یو شمېر پېچلې او لویې پروژې په معمول ډول څوګوني تخصص او انساني انرژي ته اړتیا لري، له همدې امله د کار څښتن کېدای شي، د یو یا څو تخصصي چارو فرمایش د کره پلان جوړونې، ډیزاین او کاري چارو د مخته وړو په موخه ورکړي. تر ډېره د کار څښتن یوه سوداګریزه ډله، له پروژۍ نه د څارنې په موخه ګوماري (کېدای شي یو طراح، قراردادي، د ودانیزو چارو مدیریت کوونکي او یا هم نورو مشوره ورکوونکو ته وسپاري). دغه ډول متخصصین، په عمومي ډول د پروژې د تحویل کولو په موخه ګومارل کېږي او مرسته کوي، څو د پروژې مالک ته د پروژې چارې روښانه کړي، د بودیجې او مهالوېش په اړه پریکړه وکړي، له اړوندو دولتي چارواکو سره اړیکه ټینګه کړي او د فرعي متخصصینو لپاره خدمات (ځنجیروي تامینات وکړي، فرعي قراردادیان ومومي) برابر کړي. په ټولو سوداګریزو چارو کې د خدمتونو د وړاندې کولو، په قانوني ډول د ټولو شرایطو له ترلاسه کولو نه د ډاډ موندلو، په خپل وخت د خدمتونو ترلاسه کولو، بودیجې معلومولو او ځانګړو چارو د خوندي اجرا په موخه قرارداد ترسره کېږي. طراحي، مالي چارې او قانوني اړخونه، ټول یو بل ته اړوند دي. ډیزاین یا طراحي نه باید یوازې د جوړښت له پلوه سالم او د ګټنې او موقعیت له مخې مناسب وي، بلکې باید له مالي پلوه د جوړېدو وړ او له قانوني پلوه د استفادې وړ وي. د وړاندې شوې طرحې لپاره باید مالي جوړښت هم مناسب وي او باید هغه پیسې چې له قانوني کچې سره برابرې وي، ولګوي. په دې توګه، قانوني جوړښت او بیا ډیزاین له نورو چارو سره مدغم کوي، مالي او نورې رغنیزې چارې د اجرا وړ ګرځوي. ==آرپوهنه == == د ودانولو ډولونه == == د ودانيو رغاوی == == د رغاونې پروسه == == د چارواکو له خوا یې رښتې == == د رغاونې بهیرونه == == د هاغو هېوادونو لړلیک چې ډېره پانگونه کوي == | data_type = {{center|Construction output in 2015 (billions in [[USD]])}} | label1 = (01) '''{{IND}}''' | data1 = 824 | label2 = (02) '''{{USA}}''' | data2 = 599 | label3 = (03) '''{{CHN}}''' | data3 = 569 | label4 = (04) '''{{JAP}}''' | data4 = 333 | label5 = (05) '''{{FRA}}''' | data5 = 147 | label6 = (06) '''{{DEU}}''' | data6 = 143 | label7 = (07) '''{{GBR}}''' | data7 = 131 | label8 = (08) '''{{CAN}}''' | data8 = 131 | label9 = (09) '''{{AUS}}''' | data9 = 115 | label10 = (10) '''{{RUS}}''' | data10 = 111 | label11 = (11) '''{{BRA}}''' | data11 = 109 | label12 = (12) '''{{ITA}}''' | data12 = 107 | label13 = (13) '''{{ESP}}''' | data13 = 104 | label14 = (14) '''{{IDN}}''' | data14 = 93 | label15 = (15) '''{{MEX}}''' | data15 = 92 | label16 = (16) '''{{KOR}}''' | data16 = 58 | label17 = (17) '''{{TUR}}''' | data17 = 35 | label18 = (18) '''{{UAE}}''' | data18 = 34 | label19 = (19) '''{{VEN}}''' | data19 = 34 | label20 = (20) '''{{NED}}''' | data20 = 34 | label21 = (21) '''{{POL}}''' | data21 = 34 | label22 = (22) '''{{CHE}}''' | data22 = 33 | label23 = (23) '''{{SAU}}''' | data23 = 32 | label24 = (24) '''{{IRN}}''' | data24 = 29 | label25 = (25) '''{{COL}}''' | data25 = 29 | caption = {{resize|88%|The twenty-five largest countries in the world by construction output (2012)<ref>Figures from the United Nations' ''UN National Accounts Database''. [http://data.un.org/Data.aspx?q=GDP&d=WDI&f=Indicator_Code%3aNY.GDP.MKTP.CDFigures for the countries of the world]. Retrieved 1 February 2014.</ref>}} }} == دا هم وگورئ == == سرچينې == {{commons category}} {{Library resources box}} {{Reflist|2}} {{Construction industry by country}} {{Technology}} [[وېشنيزه:Construction| ]] ewx3vumvmhjtp2ngqnii34cilfqhd49 0 44040 368984 315884 2026-09-11T08:02:06Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368984 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = قادر خان | image = Kader Khan 2012.jpg | caption = قادر خان په کال ۲۰۱۲ کي | birth_date = {{Birth based on age as of date |۷۸|۲۰۱۴|۱۰|۸}}<ref>{{cite news|url=http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/641121|title=Veteran Bollywood actor performs Haj discreetly|date=8 October 2014|work=[[Arab News]]|accessdate=21 January 2015|archive-date=6 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150206212005/http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/641121|url-status=dead}}</ref> | death_date = <!--he died at 6pm on 31 December 2018 in Canada, so we should state the Local time of the place he died-->{{death date and age|2018|12|31|1937|10|12|df=yes}}<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/people/article/veteran-actor-kader-khan-passes-away-at-81-confirms-family/339820|title=Veteran actor Kader Khan passes away at 81, confirms family|date=January 1, 2019|access-date=January 1, 2019}}</ref><ref name=31Dec>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/veteran-actor-writer-kader-khan-dies-at-81/articleshow/67332658.cms|title=Veteran actor-writer Kader Khan passes away at 81|date=January 1, 2019|access-date=January 1, 2019}}</ref> | birth_place = [[کابل]]، [[افغانستان]] | yearsactive = ۱۹۷۰ تراوسه | occupation = [[لوبګر]] | spouse = | alma_mater = [[اسماعیل یوسف کالج]] | ethnicity = [[پښتون]] | citizenship = *[[هند]] *[[کاناډا]] | religion = اسلام<ref name=ArabNews2014>{{cite news | url=http://www.arabnews.com/news/637731 | publisher=Arab News | title=Kader Khan in Makkah for Haj | first=Siraj | last=Wahab | date=30 September 2014 | accessdate=3 October 2014}}</ref> }} '''قادر خان''' يو افغان — هندی فلمي آداکار دی چي په ١٩٣٧م کال په کابل کې زیږیدلی دی. د پلار نوم یې عبدالرحمن دی چي اصلا د [[کندهاریان|کندهار]] او مور یې اقبال بیګم د [[پښین]] وه. قادر خان درې وروڼه لرل، شمس الرحمن، فضل الرحمن او حبیب الرحمن. ښاغلۍ قادر خان په خټه کاکړ، پښتون دی. قادر خان په سینما کې د کار کولو له کبله ډیرې جایزې او ایوارډونه هم تر لاسه کړي. زیاتره جايزې یې یا په فلمونو د بهترینې کومیډۍ او یا د ښه ډیالوګ لیکلو له کبله تر لاسه کړي. ==قادر خان او هندي سینما== په خټه افغان قادرخان څو لسیزې نه یوازې د هندي فلمونو لیکوال پاتې شوی، بلکې د هندي سینما د یو مخکښ اکټر په توګه یې هم په دې سینما کې ځان ته جلا مقام او ارزښت خپل کړی. قادر خان په هندي سینما خپل سفر له داغ فلم څخه په ۱۹۷۳ م کال کې پيل کړ. په دې فلم راجیش کنه له نوموړې سره لوبیدلی و. تر دې پيل راوروسته قادر خان په شا او خوا درې سوو هندي فلمونو کې کار کړی دی. البته هغه تر دې مخکې د لسګونو هندي فلمونو لپاره مکالمې لیکلې وې. قادر خان او امتیاب بچن ډېر ښه دوستان دي او په ډیرو فلمونو کې شریک کار کړی، له دې ډلې، دو اور دو پنج، مقدر کا سکندر، میسټر نټورلال، سوهاګ، کولي او شاهنشاه د دواړو مشهور شریک فلمونه دي. قادرخان د کولي نمبر ۱ او نورو فلمونو مکالمې هم لیکلې دي. ==زدکړې== قادر خان د بمبيي له پوهنتون سره د تړلي اسمعیل یوسف کالج څخه فارغ شوی دی. نوموړې څه وخت د محمد حاجي سابو صادق په کالج د استاد په توګه هم تدریس کړی دی. قادر خان پر دې سربیره دیني زده کړې هم کړې، د قران پاک حافظ دی، د د یو شمیر کلتوري او دیني ټلویزوني خپرونو چلوونکی هم پاتې شوی دی. ==ناروغي او مړینه== قادر خان د کاناډا په یو روغتون کې بې هوشه او په مصنوعي تنفس پايېده. نوموړې له اوږدې مې مودې راهېسې ناروغ او د کاناډا په همهغه روغتون کي وفات سو. ==سرچینې== ipgptzgq4l6tcgqol5mt22jx6tfuio2 0 46054 368967 368529 2026-09-10T21:32:20Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368967 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = آبوجا | native_name = Abuja | native_name_lang = | settlement_type = [[د نایجریا هیواد د ښارونو نوملړ|ښار]] | image_skyline = MosqueinAbuja.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Locator Map Abuja-Nigeria.png | map_alt = | map_caption = د نیجریه په نقشه کې د آبوجا موقیعت | image_map1 = Nigeria political.png | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = د نیجریا هیواد سیاسی نقشه | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[هیواد]] | subdivision_name = [[نایجیریا]] | subdivision_type1 = قلمرو | subdivision_name1 = [[د نیجیریا هیواد فدرالی سیمی موقیعت]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | established_title2 = | established_date2 = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = وزیر | leader_name = [[آدامو آلیرو]] | leader_title1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = ۷۱۳ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | area_rank = | elevation_m =۲۰۳۴ | elevation_max_footnotes = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | population_footnotes = | population_total = ۷۷۶٬۲۹۸ | population_as_of = ۲۰۰۶ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_density_rank = | population_demonym = | population_note = | timezone1 =WAT | utc_offset1 = ۱+ | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = ۰۹ ۲۳۴ | iso_code = NG-FC | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|http://fct.gov.ng/fcta/}} | footnotes = }} '''ابوجا''' (په انګلیسي:  /əˈbuːdʒə/ '''Abuja''') د نایجېریا پلازمېنه او د دې هېواد اتم تر ټولو ډېر نفوس لرونکی ښار دی. په مرکزي فدراله حوزه کې پروت دغه ښار، یو پلاني ښار دی چې تر ډېره په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې د جاپاني مهندس کېنزو تنګي له لوري د طرح شوي ماستر پلان پر بنسټ جوړ شوی دی. نوموړی ښار د پلازمېنې په توګه د ۱۹۹۱ز کال د ډسمبر په ۱۲مه نېټه د دې هېواد د تر ټولو ډېر نفوس لرونکي ښار لاګوس ځایناستی شو.<ref>{{cite web |title=Define Abuja's at Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/abuja's |access-date=14 April 2015 |website=dictionary.com |publisher=Random House, Inc.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Abuja {{!}} Geography, Development, & Population {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Abuja-national-capital-Nigeria |access-date=2022-03-12 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name="Tange">{{Cite web |title=Central area of New Federal Capital City of Nigeria |url=https://en.tangeweb.com/works/works_no-66/ |access-date=2022-02-19 |website=Tange Associates |language=en-GB |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219233941/https://en.tangeweb.com/works/works_no-66/ |url-status=dead }}</ref><ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6355269.stm|title=Life of poverty in Abuja's wealth|access-date=2007-08-10|work=news.bbc.co.uk|publisher=BBC News, Tuesday, 13 February 2007|date=2007-02-13}}</ref><ref>{{Cite web |last=titel |title=Build a house in Japan {{!}} Connect with Japanese Architects {{!}} titel |url=https://titel.jp/en |access-date=2022-03-12 |website=titel (タイテル) |language=en}}</ref><ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, USA, 2013, p. 2</ref><ref name=":2">{{Cite book|last=Alkasum|first=Abba|title=ABUJA: The making of a capital city, 1976 - 2006|year=2012}}</ref> د ابوجا جغرافیه د ۴۰۰ مترو (۱۳۰۰ فټه)  اسو کمر په واسطه چې د اوبو په واسطه توږل شوې تیږه ده، تعریف شوې ده. د ولسمشرۍ کمپلکس، ولسي جرګه، ستره محکمه او د ښار زیاتې برخې د یاد کمر سویل ته غځېدلې دي. د زوما کمر  چې یوه ۷۹۲ متره (۲۵۹۸فټه) تیږه ده، کټ مټ د ښار شمال ته کدونا ښار ته په غزېدلې لویه لاره پرته ده.<ref>{{Cite web |title=National Assembly {{!}} Federal Republic of Nigeria |url=https://www.nassnig.org/ |access-date=2020-05-30 |website=www.nassnig.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Zuma Rock |url=https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ |access-date=2022-01-04 |website=Visit Nigeria Now |language=en-GB |تاريخ الأرشيف=2022-06-27 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220627170359/https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-06-27 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220627170359/https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220627170359/https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627170359/https://www.visitnigerianow.com/tours/zuma-rock/ }}</ref> د ۲۰۰۶ز کال د سرشمېرنې پر بنسټ، د ابوجا ښار ۷۷۶۲۹۸ وګړي درلودل، چې په دې سره په نایجېریا کې یو له لسو ډېر نفوس لرونکو ښارونو څخه ګڼل کېږي (چې په ۲۰۰۶ز کال کې یې اتم ځای درلود). د ملګرو ملتونو د راپور پر بنسټ، ابوجا د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۰ز کلونو تر منځ ٪۱۳۹.۷ وده درلوده چې په دې توګه په نړۍ کې تر ټولو ګړندی مخ پر ودې ښار شمېرل کېده. د ۲۰۱۵ز کال د شمېرو پر بنسټ، دغه ښار لږ تر لږه ٪۳۵ کلنۍ وده تجربه کوي چې د دې سلنې له مخې نوموړی هېواد د افریقا د لویې وچې په کچه تر ټولو د ګړندي وده کوونکي ښار ځای خپلوي او د نړۍ په کچه له ګړندیو وده کوونکو ښارونو څخه یو ګڼل کېږي. د ۲۰۱۶ز کال د سر شمېرنې پر بنسټ، د ابوجا ګڼ مېشتې ښاري سیمې په اټکلي بڼه شپږ میلیونه نفوس درلود، چې دا ښار ته یې یوازې په لاګوس پسې ځای ورکړی و، کوم چې په نایجېریا کې تر ټولو ډېر نفوس لرونکې لویه ښاري سیمه ده. <ref name="plac">{{cite web |title=Legal Notice on Publication of 2006 Census Final Results |url=http://placng.org/Legal%20Notice%20on%20Publication%20of%202006%20Census%20Final%20Results.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319130952/http://placng.org/Legal%20Notice%20on%20Publication%20of%202006%20Census%20Final%20Results.pdf |archive-date=19 March 2013 |access-date=10 June 2012 |publisher=Policy and Legal Advocacy Centre}}</ref><ref name="euromonitor2010">{{cite web |date=2 March 2010 |title=World's Fastest Growing Cities are in Asia and Africa |url=http://blog.euromonitor.com/2010/03/special-report-worlds-fastest-growing-cities-are-in-asia-and-africa.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022953/http://blog.euromonitor.com/2010/03/special-report-worlds-fastest-growing-cities-are-in-asia-and-africa.html |archive-date=October 2015 |access-date=26 October 2015 |publisher=Euromonitor}}</ref><ref name="abujafacts5">{{cite web |date=22 April 2015 |title=Top 5 Cities To Do Business in Nigeria. ABUJA Is 2nd |url=http://www.abujafacts.ng/top-5-cities-to-do-business-in-nigeria-abuja-is-2nd/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204113031/http://www.abujafacts.ng/top-5-cities-to-do-business-in-nigeria-abuja-is-2nd/ |archive-date=4 February 2016 |access-date=26 October 2015 |publisher=Abuja Facts}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aguochi|first=O.J.J|title=Abuja: Birth of the colossus|publisher=Stirling Horden publishers|year=2004}}</ref><ref name="Jaiyeola">{{Cite web |last=Jaiyeola |first=Andrews |title=FCT Minister Harps on Development of Satellite Towns |url=http://www.thisdaylive.com/index.php/2016/03/29/fct-minister-harps-on-development-of-satellite-towns/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806020432/http://www.thisdaylive.com/index.php/2016/03/29/fct-minister-harps-on-development-of-satellite-towns/ |archive-date=6 August 2017 |access-date=22 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Abuja Nigeria |url=https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria |access-date=2020-05-30 |website=ftan.org.ng |تاريخ الأرشيف=2021-08-08 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210808194642/https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-08-08 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210808194642/https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210808194642/https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808194642/https://ftan.org.ng/index.php/nigeria-tourism-facts/258-abuja-nigeria }}</ref> مهم مذهبي ځایونه یې د نایجېریا له ملي جومات (په عربي کې: مسجد أبوجا الوطني) او ملی مسیحی مرکز څخه عبارت دي. د ننامدي ازیکیوې نړیوال هوایي ډګر د دغه ښار په چوپړ کې دی. ابوجا د افریقا په کچه یو د څو موخو لپاره د ودانو شوو او همدارنګه یو له تر ټولو شتمنو پلازمېنو څخه شمېرل کېږي.<ref>Murray, Senan. "[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6355269.stm Life of poverty in Abuja's wealth]." ''[[BBC]]''. Tuesday 13 February 2007. Retrieved 12 September 2011.</ref> ابوجا د نایجېریا اداري او سیاسي پلازمېنه ده. دا ښار همدارنګه په سیمه ییزو چارو کې د نایجېریا د ښکېلتیا له امله د افریقا په لویه وچه کې یوه خورا مهمه پلازمېنه ګڼل کېږي. ابوجا د کنفرانسونو یو مرکز هم دی چې هر کال د بېلابېلو ناستو کوربه توب کوي، لکه ۲۰۰۳زکال د مشترک المنافع هېوادونو د سر مشریزې غونډې او د ۲۰۱۴ز کال د نړۍ(افریقا څانګې) د اقتصادي مبحثونو د غونډو ډګر و.<ref>{{Cite web |title=The Nigeria Capital City – AMLSN – Salt City 2020 |url=https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |access-date=2021-01-23 |language=en-GB |تاريخ الأرشيف=2022-02-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-02-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Nigeria Capital City – AMLSN – Salt City 2020 |url=https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |access-date=2020-05-12 |language=en-GB |تاريخ الأرشيف=2022-02-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-02-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226000031/https://amlsnconference.org/the-nigeria-capital-city/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Aso Rock Declaration on Development and Democracy: Partnership for Peace and Prosperity {{!}} The Commonwealth |url=https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity |access-date=2020-05-30 |website=thecommonwealth.org |تاريخ الأرشيف=2022-01-26 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220126171843/https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity |url-status=dead |خونديځ نېټه=2022-01-26 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220126171843/https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220126171843/https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126171843/https://thecommonwealth.org/aso-rock-declaration-development-and-democracy-partnership-peace-and-prosperity }}</ref> == تاریخچه == "ابوجا" د ۲۰مې زېږدیزې پېړۍ په لومړیو کې د څنګ ته ښارګوټي نوم و چې اوس سیلوجا (Suleja) نومېږي.<ref name="fcda-about">{{cite web |date=2018 |title=The New Federal Capital |url=http://fcda.gov.ng/index.php/about-fcda/the-new-federal-capital |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519161443/https://fcda.gov.ng/index.php/about-fcda/the-new-federal-capital |archive-date=19 May 2020 |access-date=20 May 2018 |website=fcda.gov.ng |language=en-gb}}</ref> د ابوجا ځايي اوسېدونکي ګباګي (ګواري) خلک دي، چې ګباګي ژبه پخوا د سیمې لویه ژبه ګڼل کېده. په یاده سیمه کې نورې ډلې له باسا، ګواندارا، ګاد، ديبو، نوپ او کورو څخه عبارت دي. د نایجېریا له خپلواکۍ را په دې خوا د دې هېواد د نژادي او مذهبي ویشونو په رڼا کې، داسې پلانونه وړاندیز شوي وو چې پلازمېنه باید په داسې ځای کې وي چې لویو توکمیزو ډلو لپاره بې لوري او همدارنګه د نایجېریا ټولو برخو ته په نږدې موقعیت کې پرته وي. دغه موقعیت په پایله کې د هېواد په مرکز کې د ۱۹۷۰یمې لسیزې په لومړیو کې غوره کړای شو ځکه چې د بې پرې توب او ملي یووالي ښودنه یې کوله. د پلازمېنې په توګه د ابوجا په ټاکلو کې یوه بله انګېزه د لاګوس ښار د نفوس زیاتوالی و چې ښار یې له ګڼې ګوڼې ډک او شرایط یې خراب کړي وو. څرنګه چې لاګوس ښار له مخکې نه د اقتصادي ودې په لور روان و، نایجېریایي رژیم دې ته اړتیا ولیده چې یاد اقتصاد ته د هېواد مرکزي برخو ته پراختیا ورکړي، نو له همدې امله یې پرېکړه وکړه چې خپله پلازمېنه ابوجا ته ولېږدوي. کوم منطق چې وکارول شو د برازیل هېواد له خوا د پلازمېنې په توګه د برازیلیا (Brasília) ښار غوره کولو پلان ته یې ورته والی درلود.<ref>{{Cite web |title=Abuja |url=http://www.oaugf.ng/6thawam2016/index.php/about/abuja |access-date=2022-01-05 |website=www.oaugf.ng |archive-date=2022-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105033527/http://www.oaugf.ng/6thawam2016/index.php/about/abuja |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Abuja {{!}} Geography, Development, & Population {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Abuja-national-capital-Nigeria |access-date=2022-01-05 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Makinde |first1=Adeyinka |title=Abuja: Constructing Nigeria's Federal Capital {{!}} Ambitious Plans, Corrupt Practices {{!}} 1983 |url=https://www.youtube.com/watch?v=DPxOIU0-nlE&ab_channel=AdeyinkaMakinde |access-date=6 September 2020 |website=Youtube |publisher=Youtube}}</ref><ref>{{cite web |last=Yusuf |first=Omotayo |date=1 October 2015 |title=#NigeriaAt55: Top 5 Reasons Nigeria's Capital Was Moved From Lagos To Abuja (PHOTOS) |url=https://www.naij.com/574434-nigeriaat55-top-5-reasons-nigerias-capital-moved-lagos-abuja-photos.html}}</ref> د نایجېریا فدرال پوځي حکومت د ۱۹۷۶ز کال د فبروري په څلورمه نېټه خپل شپږمه ګڼه فرمان صادر کړ، د کوم له مخې چې له لاګوس څخه ابوجا ته د پلازمېنې د انتقال پیل شو. د ابوجا د ښار د پلان د طرحې او پلي کولو ابتدايي کار د مورتالا محمد (Murtala Mohammed) او اولسګون اوباسانژو (Olusegun Obasanjo) د پوځي حکومت له خوا په لاره واچول شو چې وروسته د شیحو شاګاري ادارې ته وسپارل شو. ساختماني چارې یې د ۱۹۷۰یمې لسیزې په وروستیو کې پیل شوې، اما د اقتصادي او سیاسي بې ثباتۍ له کبله، د ښار لومړني ساختماني پړاوونه د ۱۹۸۰یمې لسیزې تر وروستیو پورې نه وو بشپړ شوي. <ref name="The Political History of Nigeria's">{{cite journal|last1=Moore|first1=Jonathan|title=The Political History of Nigeria's New Capital|journal=The Journal of Modern African Studies|date=March 1984|volume=22|issue=1|pages=167–175|doi=10.1017/S0022278X00056846|jstor=160334|url=https://www.jstor.org/stable/160334|access-date=23 September 2020}}</ref><ref name="naij-why">{{cite web |last1=Yusuf |first1=Omotayo |date=1 October 2015 |title=Why The Capital Was Moved From Lagos To Abuja |url=https://www.naija.ng/574434-nigeriaat55-top-5-reasons-nigerias-capital-moved-lagos-abuja-photos.html#574434 |website=Naija.ng – Nigeria news.}}</ref><ref>{{Cite book|last=FCDA|title=Abuja: The Making of new Capital city for Nigeria|year=1988}}</ref> د نایجېریا د پلازمېنې لېږد لانجمن او پر وړاندې یې تر ټولو لوی مخالفت مشري د اوبافېمي اوولووو (Obafemi Awolowo) له خوا کېده. اوولووو د یو سیاستوال او د یوروبا د خلکو د استازي په توګه د لاګوس څخه د پلازمېنې د لېږد پر ضد له خپلو ادعاوو څخه دفاع وکړه. نوموړي د ولسمشرۍ لپاره له تاودو بحثونو په ډکو سیالیو کې، هغه ژمنه وکړه چې د ټاکل کېدو په صورت کې به امریکایي والټ دېسني شرکت د دې لپاره ګماري چې د پلازمېنې لپاره نوې ځانګړې شوې ساحه (ابوجا) په یو تفرېحي پارک باندې واړوي. په هر ترتیب، د ولسمشر په توګه الحاجي شیحو شاګاري له ټاکل کېدو وروسته، نوموړي د ابوجا د زېربنا لومړی تهداب کېښود او د ژر بشپړېدو لپاره یې هلې ځلې وکړې. له ټاکل کېدو وروسته له لاګوس نه بهر د هغه لومړی سفر ابوجا ته و، چېرې چې نوموړي د دغې پروژې په ساحه کې له قراردادیانو او کارګرانو څخه لیدنه وکړه تر څو د پروژې د چټک بشپړېدو په پار هغوی ته سپارښتنې وکړي. هغه د بېرته راستنېدو پر مهال د کار د پڅ پرمختګ په اړه خپله ناخوښي له الحاجي ابوبکر کوکو سره شریکه کړه. شیحو شیګاري ابوجا ته د پلازمېنې د پلان شوي لېږد مهال وېش له ۱۹۸۶ز کال څخه ۱۹۸۲ز کال ته له سره پلان کړ، کوم چې وروسته له ستونزو سره مخ شو.<ref name="jstor.org">{{cite journal|last1=Moore|first1=Jonathan|title=The Political History of Nigeria's New Capital|journal=The Journal of Modern African Studies|date=March 1984|volume=22|issue=1|page=173|doi=10.1017/S0022278X00056846|jstor=160334|url=https://www.jstor.org/stable/160334|access-date=22 September 2020}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Moore|first1=Jonathan|title=The Political History of Nigeria's New Capital|journal=The Journal of Modern African Studies|date=March 1984|volume=22|issue=1|page=174|doi=10.1017/S0022278X00056846|jstor=160334|url=https://www.jstor.org/stable/160334|access-date=22 September 2020}}</ref> د پلان جوړونې نړیوال سازمان (IPA)  ته د ۱۹۷۷ز کال په جون کې د پلازمېنې د فدرالي پراختیایي ادارې (FCDA) له خوا دنده وروسپارل شوه تر څو د ابوجا او د هغې د سیمه ییزې شبکې ماستر پلان چمتو کړي. د دندو د لایحې له مخې د ماستر پلان جوړونې په پروسه کې د اړوندو تخنیکي معلوماتو بیاکتنه، د پلازمېنې ښار د ساحې ټاکنه، د سیمه ییزو او ښاري پلانونو چمتو کول او د ډیزاین او پراختیا د ستندردونو د لارښود اضافه کول شامل وو.<ref>{{cite book|last=Elleh|first=Nnamdi|title=Abuja, the single most ambitious urban design project of the 20th century|url=https://books.google.com/books?id=huHVAAAAMAAJ&q=+%22Wallace%2C+McHarg%2C+Roberts+and+Todd%22|year=2001|isbn=9783897391659}}</ref><ref>{{cite web |last1=Shuaibu |first1=Umar |date=16 March 2020 |title=Unsung heroes of Abuja master plan |url=https://viewpointhousingnews.com/2020/03/16/unsung-heroes-of-abuja-master-plan/ |access-date=22 September 2020 |خونديځ نېټه=21 October 2020 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20201021071518/https://viewpointhousingnews.com/2020/03/16/unsung-heroes-of-abuja-master-plan/ |url-status=dead |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20201021071518/https://viewpointhousingnews.com/2020/03/16/unsung-heroes-of-abuja-master-plan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021071518/https://viewpointhousingnews.com/2020/03/16/unsung-heroes-of-abuja-master-plan/ }}</ref> د پلان جوړونې نړیوال سازمان (IPA) په نړیواله کچه د یو وتلي شرکت له لوري د ماستر پلان د ډیزاین لپاره د نایجېریا د حکومت له هلو ځلو او ښکېلتیا څخه د مخه موجود نه و. IPA د دریو امریکایي شرکتونو په مشترک المنافع ډول سره یو ځای کېدو سره رامنځته شو چې دغه نړیواله رقابتي داوطلبي یې وګټله. یاد شرکتونه عبارت وو له: د پلان جوړونې څېړنیز شرکت (PRC)، والاس مکهارګ، رابرټس او ټاډ، او ارکیسېستمز (د هیوغېس د نهاد یوه څانګه). د داوطلبۍ له ګټلو څخه او د پروژې له بشپړولو وروسته یاد شرکتونه بېرته سره جلا شول.<blockquote>د پروژې وروستی راپور د نایجېریا د پلازمېنې پراختیایي ادارې (FCDA) مخکښ اجرائیوي منشي ابوبکر کوکو ته د ۱۹۷۹ز کال د فبروري په ۱۵مه نېټه وړاندې شو. د ماستر پلان پر سریزه باندې د IPA مشترک المنافع شرکت له خوا لاندینۍ بیانیه لیکل شوې وه:</blockquote>"د نایجېریا د نوې پلازمېنې ابوجا لپاره دغه ماستر پلان د پلازمېنې د پراختیایي ادارې(FCDA)  د مدیره هیئت او څو مشورتي پنلونو د مشاورینو د ۱۸-میاشتو د کار پایله په ګوته کوي. د دغو متخصصینو له نه ستړې کېدونکو هڅو پرته، دغه لاسته راونه چې اوس د پلازمېنې د پلان د حقیقي پلي کېدو په پیل کې نندارې ته وړاندې کېږي، نشوای تر لاسه کېدای. دا پلان پخپله د نوې پلازمېنې ښار د ودانولو په پړاوونو کې د عطف یو ټکی په ګوته کوي. دا پلان د هغو لویو هڅو یو لازمي عنصر دی چې په پام کې ده د نایجېریا د خلکو له خوا په لاره واچول شي. "<ref>{{Cite book|last=Alkasum|first=Abba|title=Abuja: The Making of a Capital City, 1976 - 2006|year=2012}}</ref><ref name="WBC">{{cite web |title=World Bank Conference: African Regional Roundtable on Upgrading Low-income Settlements |url=http://www.citiesalliance.org/cdsdb.nsf/Attachments/South+Africa+roundtable/$File/African+Regional+Roundtable+on+Upgrading+Oct00.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928045105/http://www.citiesalliance.org/cdsdb.nsf/Attachments/South%2BAfrica%2Broundtable/%24File/African%2BRegional%2BRoundtable%2Bon%2BUpgrading%2BOct00.pdf |archive-date=28 September 2007 |access-date=2007-08-10 |work=citiesalliance.org |publisher=World Bank, 3–5 October 2000, Johannesburg, South Africa, p. 16}}</ref><ref name="bbc2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6355269.stm|title=Life of poverty in Abuja's wealth|access-date=2007-08-10|work=news.bbc.co.uk|publisher=BBC News, Tuesday, 13 February 2007|date=2007-02-13}}</ref><ref name="fig">{{cite web |title=Resettlement Issues, Squatter Settlements and the Problems of Land Administration in Abuja, Nigeria's Federal Capital |url=http://www.fig.net/pub/accra/papers/ts18/ts18_01_jibril.pdf |access-date=2007-08-10 |work=fig.net |publisher=5th FIG Regional Conference Accra, Ghana, 8–11 March 2006 |archive-date=2013-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726125057/http://www.fig.net/pub/accra/papers/ts18/ts18_01_jibril.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="NYT">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/12/13/world/africa/13abuja.html?ex=1323666000&en=9b1bb2ecd684791c&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss|title=In a Dream City, a Nightmare for the Common Man|access-date=2007-08-10|work=nyt.com|publisher=New York Times, 13 December 2006|first=Lydia|last=Polgreen|date=13 December 2006}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ekoko|first=K.O|title=El - Rufai and Abuja Urban renewal policies|year=2006}}</ref> ==تاریخ== ==جغرافیه== == سرچينې == mtndfh3luupw45m5wp24cp5me0ny0a2 0 57024 368964 368929 2026-09-10T15:50:28Z ~2026-48371-42 40626 /* بهرنۍ اړیکې */ 368964 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game|title=ماینکرافټ|image=Minecraft cover.png|caption=پروموشنل پوښ هنر|developer=[[موژنګ سټوډیو]]{{Efn|Ports to consoles developed by [[4J Studios]];<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2014/11/6/7167349/microsoft-owns-minecraft-mojang-acquisition-closes|title=Microsoft officially owns Minecraft and developer Mojang now|last=Sarkar|first=Samit|date=6 November 2014|website=Polygon|language=en|access-date=19 March 2020}}</ref> New Nintendo 3DS port developed by [[Other Ocean Interactive]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nintendo.com/games/detail/minecraft-new-nintendo-3ds-edition |title=Minecraft: New Nintendo 3DS Edition |website=www.nintendo.com|access-date=3 February 2019}}</ref>}}|publisher={{Unbulleted list | Mojang Studios{{Efn|PC/Java, Android, iOS, Wii U, Nintendo 3DS, Nintendo Switch}} | [[Microsoft Studios]]{{Efn|Xbox 360, Xbox One, Windows Phone, Windows 10 Edition}} | {{Nowrap|[[Sony Interactive Entertainment]]}}{{Efn|PlayStation 3, PlayStation 4, PlayStation Vita}} }}|series=''[[Minecraft (franchise)|Minecraft]]''|designer={{Unbulleted list | [[مارکوس پرسن]]{{Efn|۲۰۰۹–۲۰۱۱}} | [[جینس برګنسټن]]{{Efn|۲۰۱۱–حاضر}} }}|artist={{Unbulleted list | مارکوس تویونن | جیسپر بویرسټرا }}|composer=[[C418]]{{Efn|Samuel Åberg, [[Gareth Coker]], and [[Lena Raine]] have also contributed since release.}}|genre=[[سانډبکس لوبه|شګه بکس]], [[بقا لوبه|بقا]]|modes=[[یو لوبغاړی]], [[ملټي پلیر]]|platforms={{Collapsible list | title={{Nobold|[[Windows]], [[macOS]], [[Linux]]}} | [[Android (operating system)|Android]] | [[iOS]] | [[Xbox 360]] | [[Raspberry Pi]] | [[Windows Phone]] | [[PlayStation 3]] | [[Fire OS]] | [[PlayStation 4]] | [[Xbox One]] | [[PlayStation Vita]] | [[Universal Windows Platform]] | [[Wii U]] | [[tvOS]] | [[Nintendo Switch]] | [[New Nintendo 3DS]] }}}}'''ماینکرافټ''' {{Lang-en|Minecraft}} د سینډ باکس ویډیو ګېم ده چې د سویډني ویډیو لوبې پراختیا کونکي موجنګ سټوډیو لخوا رامینځته شوې. ګېم د جاوا برنامې ژبې کې د مارکوس "نوچ" پرسن لخوا رامینځته شوې. د څو لومړني خصوصي ازمونې نسخو تعقیب ، دا لومړی د می په ۲۰۰۹ کې عامه شو مخکې لدې چې په نومبر ۲۰۱۱ کې په بشپړ ډول خپور شي ، د جینس برګینسټین سره بیا پراختیا په غاړه اخلي. ''ماینکرافټ'' له هغه وروسته څو نورو پلیټفارمونو ته وړاندې شوی او د هر وخت ترټولو غوره پلورل شوې ویډیو ګېم ده ، تر ۲۰۰ ملیون ډیر کاپي پلورل شوي او ۱۲۶ ملیون میاشتني فعال کاروونکي تر ۲۰۲۰ پورې. په ''ماینکرافټ <ref>{{cite news |title=minecraft apk |url=https://dlandroid.com/minecraft-pocket-edition/|access-date=25 January 2022 |work=Minecraft |date=25 November 2021}}</ref>Minecraft '' کې ، لوبغاړي یو بلاک ، پروسیژر ډول تولید شوی 3D نړۍ په حقیقت کې د لامحدود ځمکې سره کشف کوي ، او ممکن خام توکي ، د لاسي صنایعو وسیلې او توکي کشف او استخراج کړي ، او جوړښتونه یا د ځمکې کارونه رامینځته کړي. د لوبې حالت پورې اړه لري ، لوبغاړي کولی شي د کمپیوټر کنټرول شوي خلکو سره مبارزه وکړي ، په بیله بیا په ورته نړۍ کې د نورو لوبغاړو سره همکاري یا سیالي وکړي. د لوبې حالتونو کې د بقا حالت شامل دی ، په کوم کې چې لوبغاړي باید د نړۍ رامینځته کولو او روغتیا ساتلو لپاره سرچینې ترلاسه کړي ، او تخلیقي حالت ، چیرې چې لوبغاړي لامحدود سرچینې او الوتنې ته لاسرسی لري. لوبغاړي کولی شي د لوبې نوي میکانیکونه ، توکي او شتمنۍ رامینځته کولو لپاره ګېم ترمیم کړي. == یاداښتونه == {{Notelist}} == سرچینې == <references /> == بهرنۍ اړیکې == * {{Official website|https://www.minecraft.net}} * [https://orefinder.io/ Ore Finder] – د Minecraft نړۍ کې د کانونو موندلو لپاره یوه وسیله. ejzmg91wstqe1w1tmjhl09crtk9v8ja 0 57905 368979 367269 2026-09-11T02:09:55Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368979 wikitext text/x-wiki د جنسيت د اداينې يا تنخوا توپير، د نارينه او ښځينه کارکوونکو د تنخواګانو تر مينځ د منځنۍ کچې توپير دی. ښځو ته په عمومي ډول د نارينه وو په پرتله لږه تنخوا ورکول کېږي. د تنخوا توپير په دوه ډوله دی: د غير تنظيم شوې تنخوا توپير، د تنظيم شوې تنخوا توپير په مقابل کې. وروستنۍ توپير په نمونه يي ډول د کار کولو ساعتونو، غوره شوو مسلکونو، زده کړې او کاري تجربې کې توپيرونه په پام کې نيسي. په متحده ايالاتو کې د بېلګې په توګه: د ښځينه وو غير تنظيم شوې منځنۍ کچې کلنۍ تنخوا، د نارينه منځنۍ کچې تنخوا ٪۷۹ ده، د تنظيم شوې ٪۹۵ منځنۍ کچې په پرتلنې. <ref>{{Cite web|url=http://www.genderequality.ie/en/GE/Pages/GenderPayGap|title=Gender Pay Gap|website=www.genderequality.ie}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-03-27|title=Progress on the Gender Pay Gap: 2019 - Glassdoor|url=https://www.glassdoor.com/research/gender-pay-gap-2019/|access-date=2021-03-09|website=Glassdoor Economic Research|language=en-US|خونديځ نېټه=2021-03-24|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210324153845/https://www.glassdoor.com/research/gender-pay-gap-2019/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324153845/https://www.glassdoor.com/research/gender-pay-gap-2019/}}</ref><ref>{{cite news|url=https://money.cnn.com/2015/04/13/news/economy/equal-pay-day-2015/|title=78 cents on the dollar: The facts about the gender wage gap|work=CNN Money|date=April 14, 2015|access-date=May 28, 2015|author=O'Brien, Sara Ashley|location=New York|quote=7% wage gap between male and female college grads a year after graduation even controlling for college major, occupation, age, geographical region and hours worked.|archive-date=March 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316233315/http://money.cnn.com/2015/04/13/news/economy/equal-pay-day-2015/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite report|date=Spring 2018|url=https://www.aauw.org/aauw_check/pdf_download/show_pdf.php?file=The-Simple-Truth|title=The Simple Truth About The Gender Wage Gap|location=1310 L St. NW, Suite 1000 Washington, DC 20005|access-date=19 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224051057/https://www.aauw.org/aauw_check/pdf_download/show_pdf.php?file=The-Simple-Truth|archive-date=February 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.shrm.org/resourcesandtools/hr-topics/behavioral-competencies/global-and-cultural-effectiveness/pages/study-gender-pay-gap-narrows-but-still-exists.aspx|title=Study: Global Gender Pay Gap Has Narrowed but Still Exists|journal=SHRM|date=April 2, 2019|access-date=May 25, 2020|author=Gurchiek, Kathy|quote=Average Cents/Pence Earned by Women Per Dollar/Pound/Euro of Male Earnings: .95|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805082414/https://www.shrm.org/resourcesandtools/hr-topics/behavioral-competencies/global-and-cultural-effectiveness/pages/study-gender-pay-gap-narrows-but-still-exists.aspx|url-status=dead}}</ref> لاملونه يې په حقوقي، ټولنيزو او اقتصادي عواملو پورې تړاو لري او د "مساوي کار لپاره مساوي تنخوا" څخه پراختيا مومي.<ref name=":0">https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/7896990/3-06032017-AP-EN.pdf</ref> د جنسيت د تنخوا توپير د عامه تګلارې له اړخه يوه ستونزه کېدای شي، ځکه چې دا اقتصادي محصول کموي او دا معنا ورکوي چې ، مېرمنې (په ځانګړې توګه په زاړه عمر کې) ډېر احتمال لري چې، د خير ښېګڼې په تادياتو پورې اړه ولري.<ref name="Bandara">{{cite journal|first1=Amarakoon|last1=Bandara|title=The Economic Cost of Gender Gaps in Effective Labor: Africa's Missing Growth Reserve|url=https://doi.org/10.1080/13545701.2014.986153|journal=Feminist Economics|date=3 April 2015|issn=1354-5701|pages=162–186|volume=21|issue=2|doi=10.1080/13545701.2014.986153|s2cid=154698810}}</ref><ref name="Klasen">{{cite journal|first1=Stephan|last1=Klasen|title=The Impact of Gender Inequality on Economic Performance in Developing Countries|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-resource-100517-023429|journal=Annual Review of Resource Economics|date=5 October 2018|issn=1941-1340|pages=279–298|volume=10|issue=1|doi=10.1146/annurev-resource-100517-023429}}</ref><ref name="Mandel">{{cite journal|first1=Hadas|last1=Mandel|first2=Michael|last2=Shalev|title=How Welfare States Shape the Gender Pay Gap: A Theoretical and Comparative Analysis|url=https://doi.org/10.1353/sof.0.0187|journal=Social Forces|date=1 June 2009|issn=0037-7732|pages=1873–1911|volume=87|issue=4|doi=10.1353/sof.0.0187|s2cid=20802566}}</ref> == تاريخي ليد == د جنسيت تنخوا د تاريخي مطالعې له مخې د ۲۰۲۱ ز د تاريخي جنسيت د تنخوا تناسب، د يوې مطالعې پر اساس په سويلي اروپا کې مېرمنو د ۱۳۰۰ز او ۱۸۰۰ زکلونو تر منځ د غير مسلکي نارينه وو په پرتله شاوخوا نيمايي عايد تر لاسه کړ. په شمالي او لويديځه اروپا کې دا تناسب ډېر لوړ و، مګر د ۱۵۰۰ - ۱۸۰۰ ز کلونو په موده کې لږ شو.<ref>{{Cite journal|last1=Pleijt|first1=Alexandra de|last2=Zanden|first2=Jan Luiten van|title=Two worlds of female labour: gender wage inequality in western Europe, 1300–1800†|journal=The Economic History Review|year=2021|volume=74|issue=3|pages=611–638|language=en|doi=10.1111/ehr.13045|issn=1468-0289|doi-access=free}}</ref> د ډوريس ويچسلباومر (Doris Weichselbaumer) او روډولف وينټر-ايبمر (Rudolf Winter-Ebmer) له خوا، له ۶۰ څخه د زياتو هېوادونو له ۲۶۰ څخه ډېر د تنخواګانو د توپير مطالعاتو، د ۲۰۰۵ز خپاره شوي مېټا ارزونې وموندل، چې له ۱۹۶۰ ز کلونو څخه تر ۱۹۹۰ ز کلونو پورې په ټوله نړۍ کې د اومه (په مستعار نوم غير تنظيم شوې) تنخوا توپيرونه، د پام وړ يعنې له ٪۶۵ څخه تر ٪۳۰ پورې لږ شوي دي. د دې کمښت لويه برخه د ښځو لپاره د کار بازار دشتوالي له امله وه. (د بېلګې په توګه: ښه زده کړه، روزنه او د کار ضميمه).<ref>{{cite journal|last1=Weichselbaumer|first1=Doris|last2=Winter-Ebmer|first2=Rudolf|year=2005|title=A Meta-Analysis on the International Gender Wage Gap|url=http://www.econ.jku.at/papers/2003/wp0311.pdf|journal=Journal of Economic Surveys|volume=19|issue=3|pages=479–511|doi=10.1111/j.0950-0804.2005.00256.x|citeseerx=10.1.1.318.9241|s2cid=88508221}}</ref> په ۱۹۹۸ز کې د تنخواګانو د توپير په اړه، د ۴۱ ازماېښتي مطالعاتو بل مېټا تحليل د اټکل شوې تنخوا په تشو کې د ورته وخت ميلان يا حرکت يعنې په کال کې نږدې ٪۱ کمښت وموند.<ref>{{cite journal|last1=Stanley|first1=T. D.|last2=Jarrell|first2=Stephen B.|date=1998|title=Gender Wage Discrimination Bias? A Meta-Regression Analysis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-human-resources_fall-1998_33_4/page/947|journal=The Journal of Human Resources|volume=33|issue=4|pages=947–973|doi=10.2307/146404|jstor=146404}}</ref> د بریتانيا د CMI له خوا د ۲۰۱۱ ز مطالعې په پایله کې: که چېرې د ښځينه اجرائيوي رئيسانو لپاره د تنخواګانو وده، په اوسنيو بیو کې دوام وکړي؛ د ښځينه او نارينه اجرائيوي عوایدو تر مينځ واټن به تر ۲۱۰۹ ز پورې ناڅرګند نه وي.<ref name="guardian equal pay cmi report">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/society/2011/aug/31/cmi-equal-pay-report|title=Women executives could wait 98 years for equal pay, says report|author=Goodley, Simon|date=2011-08-31|work=[[The Guardian]]|access-date=August 31, 2011|location=London|quote=While the salaries of female executives are increasing faster than those of their male counterparts, it will take until 2109 to close the gap if pay grows at current rates, the Chartered Management Institute reveals.}}</ref> == محاسبه == د جنسيت د تنخوا غير تنظيم شوې توپير يا د جنسيت د تنخوا توپير، په نمونه يي ډول په ټاکل شوې نمونه کې د ټولو نارينه او ښځينه کارکوونکو لپاره د تنخواګانو تر منځ منځنی يا مطلوب توپير دی. دا په عمومي ډول، "د نارينه او ښځينه کارکوونکو د منځني ناخالص ساعتوار [يا کلني] عايد تر مينځ توپير د نارينه ناخالص عايد٪ " د فيصدي يا تناسب په توګه ښودل کېږي.<ref name="ec.europa.eu2">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Gender_pay_gap_statistics|title=Gender pay gap statistics - Statistics Explained|website=ec.europa.eu}}</ref> ځيني ​​هېوادونه د ملي جنسيت د تشو د محاسبې لپاره يوازې د بشپړ وخت کاري نفوس کاروي. نور هېوادونه د هېواد له ټول کاري نفوس څخه د نمونې پر بنسټ دي (د نيم وخت کارکوونکو په ګډون). په دې حالت کې د بشپړ وخت معادل (FTE) د کار شوو ساعتونو تنخوا، د مساوي اندازې لپاره د تنخوا تر لاسه کولو لپاره کارول کېږي.<ref name="auto4">{{Cite web|title=How Pew Research measured the gender pay gap|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/11/how-pew-research-measured-the-gender-pay-gap/}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|date=20 February 2020|title=Australia's Gender Pay Gap Statistics|url=https://www.wgea.gov.au/data/fact-sheets/australias-gender-pay-gap-statistics|website=Australian Government Workplace Gender Equality Statistics|access-date=9 November 2021|تاريخ الأرشيف=24 October 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 October 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf}}</ref><ref name="ec.europa.eu">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Gender_pay_gap_statistics|title=Gender pay gap statistics - Statistics Explained|website=ec.europa.eu}}</ref><ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031163903/https://www.wgea.gov.au/addressing-pay-equity/what-gender-pay-gap|url=https://www.wgea.gov.au/addressing-pay-equity/what-gender-pay-gap|title=What is the gender pay gap? - The Workplace Gender Equality Agency|date=31 October 2015|work=web.archive.org|archive-date=2015-10-31|access-date=7 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gender-pay-gap.service.gov.uk/public/assets/pdf/gender-pay-gap-explained.pdf|title=The Gender Pay Gap Explained|access-date=7 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dol.gov/wb/media/gender_wage_gap.pdf|title=Breaking down the gender wage gap|work=dol.gov|access-date=7 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728035654/https://www.dol.gov/wb/media/gender_wage_gap.pdf|archive-date=28 July 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/publications/2017/demo/p60-259.html|title=Income and Poverty in the United States: 2016|first=US Census|last=Bureau|website=www.census.gov}}</ref><ref>{{cite web|url=https://africacheck.org/reports/south-african-women-earn-27-less-men/|title=Do South African women earn 27% less than men?|website=Africa Check}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|date=20 February 2020|title=Australia's Gender Pay Gap Statistics|url=https://www.wgea.gov.au/data/fact-sheets/australias-gender-pay-gap-statistics|website=Australian Government Workplace Gender Equality Statistics|access-date=9 November 2021|تاريخ الأرشيف=24 October 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|url-status=dead|خونديځ نېټه=24 October 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024073827/https://www.wgea.gov.au/sites/default/files/gender-pay-gap-statistic.pdf}}</ref> د  نا دولتي سازمانونو محاسبه، په بېلابېلو نمونو کې کاروي. ځيني سازمانونه شريکوي چې محاسبه څنګه او په کوم ډول معلوماتو باندې تر سره شوې وه. د جنسيت د تنخوا توپير، د بېلګې په توګه: د توکم، ښار او دندې له مخې يا په يوه اداره کې اندازه کېدی شي.<ref name="auto42">{{Cite web|title=How Pew Research measured the gender pay gap|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/11/how-pew-research-measured-the-gender-pay-gap/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/|title=The Gender Wage Gap: 2017 Earnings Differences by Race and Ethnicity|website=Institute for Women's Policy Research|access-date=2021-11-09|تاريخ الأرشيف=2018-08-05|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180805071229/https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/|url-status=dead|خونديځ نېټه=2019-08-31|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20180805071229/https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180805071229/https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831194009/https://iwpr.org/publications/gender-wage-gap-2017-race-ethnicity/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gender-wage-pay-gap-charts-2017-3|title=7 charts that show the glaring gap between men and women's salaries in the US|first=Sonam Sheth, Shayanne Gal, Andy|last=Kiersz|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://informationisbeautiful.net/visualizations/gender-pay-gap|title=Gender Pay Gap|first=Information is|last=Beautiful|website=Information is Beautiful}}</ref><ref>{{cite news|date=2018-03-29|title=New Numbers Show the Gender Pay Gap Is Real|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2018-03-29/the-gender-pay-gap-is-real-say-new-numbers-from-the-u-k|access-date=2020-09-26|website=Bloomberg.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2018/03/26/google-reveals-uk-gender-pay-gap-17pc/|title=Google reveals UK gender pay gap of 17pc|first=James|last=Titcomb|date=26 March 2018|via=www.telegraph.co.uk|newspaper=The Telegraph}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.microsoft.com/en-gb/2018/03/29/microsoft-publishes-gender-pay-data-for-uk/|title=Microsoft publishes gender pay data for UK|date=29 March 2018|website=Microsoft News Centre UK}}</ref> === د بېلابېلو لاملونو لپاره تنظيمول === د تنخواګانو پرتله کو،ل د معلوماتو سيټونو "په دننه کې، نه په اوږدو کې" د نورو فکتورونو يا عواملو کنټرولولو سره په يو ځانګړي فکتور تمرکز کولو کې مرسته کوي. د بېلګې په ډول: د دې لپاره چې د جنسيت د تنخوا په توپير کې د افقي او عمودي توپير رول له منځه يوسو، تنخوا په يوه ځانګړي وظيفوي فعاليت کې د جنسيت په واسطه سره پرتله کېدی شي. د دې لپاره چې د کار په بازار کې له ملي ورهاخوا توپيرونه له مينځه يوسو؛ اندازه کوونه کولی شي، پر ځای يې په يوې جغرافيايي سيمې تمرکز وکړي.<ref>{{cite web|url=https://informationisbeautiful.net/visualizations/gender-pay-gap/|title=Gender Pay Gap|first=Information is|last=Beautiful|website=Information is Beautiful}}</ref> == دلاېل == د جنسيت د تنخواګانو غير تنظيم شوې توپير، په خپله د تبعيض اندازه نه ده. دا د ښځو او نارينه وو په منځنۍ تنخوا کې توپيرونه، يو ځای کوي، چې د پرتله کولو د باروميټر (د اتموسفير د معلومولو اله يا هوا سنج) په توګه خدمت وکړي. د تنخواګانو توپيرد حرفوي بېلوالي (په لوړو تنخوا لرونکو صنعتونو کې ډېر نارينه او په ټيټو تنخوا لرونکو صنعتونو کې مېرمنې)، عمودي بېلوالي (په لوړ پوړو کې لږې مېرمنې او له همدې امله ښه تنخوا ورکول) د مساوي تنخواګانو غير ګټور قانون، د مېرمنو په ټوله کې د اداينې کاري ساعتونه او د کار بازار ته د ننوتلو پر وړاندې خنډونه، لکه: د زده کړې کچه او د واحد مور او پلار کچې له امله دی.<ref name="auto3">https://ec.europa.eu/eurostat/documents/3888793/8979317/KS-TC-18-003-EN-N.pdf</ref> ځيني ​​ بدلونونه چې د غير تنظيم شوي جنسيت تنخوا توپير په تشرېح کولو کې مرسته کوي؛هغه اقتصادي فعاليت، کاري وخت او د دندې موده راښیي. د جنسيت مشخص عوامل په وړتيا او تبعيض کې د جنډر د توپير، د تنخوا ټوليز جوړښت او د صنعت په سکتورونو کې د تنخواګانو د توپير په ګډون، ټول د جنسيت د تنخوا په توپير اغېزه کوي.<ref>{{cite journal|last1=Blau|first1=Francine D.|last2=Kahn|first2=Lawrence M.|s2cid=55685704|date=November 2000|title=Gender Differences in Pay|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=14|issue=4|pages=75–100|doi=10.1257/jep.14.4.75|url=http://www.aeaweb.org/articles.php?doi=10.1257/jep.14.4.75}}</ref> === د صنعت برخه === حرفوي يا افقې توپير، په تنخوا کې نابرابرۍ ته اشاره کوي، چې له حرفوي عايداتو سره تړاو لري.<ref>{{Cite web|url=http://sru.soc.surrey.ac.uk/SRU16/SRU16.html|title=Social Research Update 16: Occupational Gender Segregation|website=sru.soc.surrey.ac.uk|access-date=2019-01-16|archive-date=2024-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20241129131355/https://sru.soc.surrey.ac.uk/SRU16/SRU16.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurofound.europa.eu/observatories/eurwork/industrial-relations-dictionary/segregation|title=Segregation {{!}} Eurofound|website=www.eurofound.europa.eu|access-date=2019-01-16|archive-date=2023-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330213411/https://www.eurofound.europa.eu/observatories/eurwork/industrial-relations-dictionary/segregation|url-status=dead}}</ref> په جاکوبس (۱۹۹۵ ز) کې بويډ (Boyd) او همکارانو يې، د کار افقي وېش ته، چې له مخې يې د نارينه وو لپاره په "لوړې تکنالوژۍ" او ښځينه وو لپاره "High-touch" (شخصي پاملرنې او خدمت کې ښکېلتيا) ته په داسې حال کې ورګرځي، چې له لوړې ټيکنالوژۍ سره په مالي ډول د ډېرو مکافاتو نسبت ورکول کېږي. نارينه ډير احتمال لري چې په یو څه لوړه تنخوا، خطرناکو صنعتونو، لکه: کان کيندنه، ساختمان يا توليد برخې وي او ان د اتحاديې له خوا يې ملاتړ وشي. برعکس ښځې ډېر احتمال لري، چې د منشيتوب يا کتابت اړوند دندو کې وي او په خدماتي صنعت کې کار وکړي.<ref>{{Cite book|title=Gender inequality at work|date=1995|publisher=Sage Publications|others=Jacobs, Jerry A., 1955-|isbn=978-0803956964|location=Thousand Oaks, California|oclc=31013096|url=https://archive.org/details/genderinequality0000unse}}</ref><ref name="Blau">{{cite journal|author1=Blau, Francine D.|author2=Kahn, Lawrence M.|date=2007|title=The Gender Pay Gap: Have Women Gone as Far as They Can?|url=https://web.stanford.edu/group/scspi/_media/pdf/key_issues/gender_research.pdf|journal=Academy of Management Perspectives|volume=21|issue=1|pages=7–23|doi=10.5465/AMP.2007.24286161|s2cid=152531847}}</ref> په ۱۹۹۰ ز کلونو کې د متحده ايالاتو د کار ځواک يوې مطالعې وړانديز وکړ، چې په کسب، صنعت او د اتحاديې حالت کې د جنسيت توپيرونه، د تنخوا د توپير يو اټکل شوې ٪۵۳ تشرېح کوي. د امريکا په اقتصادي ژورنال ((لوی اقتصاد)) کې د ۲۰۱۷ ز کال يوې څېړنې وموندله، چې د خدماتو د برخې مخ په زياتېدونکي اهميت، په تنخوا او ساعتونو کې د جنسيت توپير په کمولو کې رول لوبولی دی. په ۱۹۹۸ ز کې په انساني پانګه او صنعت کې د دواړو توپيرونو لپاره تنظيمول، دنده او د اتحاديو د جوړول اصولو، د امريکايي مېرمنو د منځنیوعايداتو اندازه، د امريکايي نارينه وو له ٪۸۰ څخه ٪۹۱ ته زياتوي.<ref>{{Cite journal|last1=Rachel|first1=Ngai, L.|last2=Barbara|first2=Petrongolo|date=2017|title=Gender Gaps and the Rise of the Service Economy|journal=American Economic Journal: Macroeconomics|volume=9|issue=4|pages=1–44|doi=10.1257/mac.20150253|s2cid=13478654|issn=1945-7707|url=http://cep.lse.ac.uk/pubs/download/dp1204.pdf|doi-access=free|access-date=2021-11-09|archive-date=2024-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20241206161615/https://cep.lse.ac.uk/pubs/download/dp1204.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|year=2015|chapter=Gender, Economics of|encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (Second Edition)|publisher=Elsevier|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.71051-8|last=Blau|first=Francine|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|pages=757–763|isbn=9780080970875}}</ref> د متحده ايالاتو د ملي ساينس يا پوهې بنسټ (National Science Foundation) کلنۍ سرشمېرنې، د ۲۰۱۷ ز مطالعې د ساينس په بېلابېلو برخو کې د تنخوا توپير په ګوته کړی. د لوړې تنخوا ورکولو په برخو کې د نارينه وو خورا لوی تناسب شتون لري. لکه: رياضي او کمپيوټر ساينس دوه تر ټولو د لوړې تنخوا ورکونکي ساينسي ساحې دي. نارينه په هغو برخو کې د دوکتورا د درجې شاوخوا ٪۷۵ لپاره مسوول دي، (هغه تناسب چې له ۲۰۰۷ راهيسې په سختۍ سره بدل شوی) او تمه ده چې نارينه ۱۱۳۰۰۰$ تنخوا د ښځو لپاره د ۹۹۰۰۰$ تنخوا په پرتله ترلاسه کړي. په ټولنيزو علومو کې د دوکتورا په پام کې نيولو سره د نارينه او ښځينه تر منځ توپير د نارينه وو ۶۶۰۰۰ ډالر د ښځو د ۶۲۰۰۰ ډالرو تنخوا په پرتله د پام وړ کم و. په هرحالت، په ځينو برخو کې ښځې ډېره مزدوري يا تنخوا تر لاسه کوي: په کيميا کې مېرمنې ۸۵۰۰۰ ډالر تنخوا تر لاسه کوي، چې دا معاش د هغوي د نارينه همکارانو په پرتله نږدې ۵۰۰۰ ډالر زيات دی.<ref>{{Cite journal|last=Woolston|first=Chris|date=2019-01-22|title=Scientists' salary data highlight US$18,000 gender pay gap|journal=Nature|volume=565|issue=7740|pages=527|doi=10.1038/d41586-019-00220-y|pmid=30670866|doi-access=free}}</ref> د لوړ پوړو اجرائيوي تنخوامعلوماتو په اړه د مارنينګ سټار (Morningstar) ارزونې څرګنده کړه، چې لوړ پوړو اجرائيوي مېرمنو په ۲۰۱۹ ز کې د نارينه اجرائيوي رئيسانو له خوا ترلاسه شوي د هر ډالر لپاره ۸۴،۶ پيسې ترلاسه کړې. ګڼې ښځې په C-Suite (په يوه اداره کې په اجرائيوي سطحه مديريتي بستونه) کې، له ۷ څخه تر ۱ پورې پاتې شوې دي.<ref>{{Cite web|last=Cook|first=Jackie|date=February 22, 2021|title=What Will it Take to Close the Gender Pay Gap for Good?|url=https://www.morningstar.com/articles/1025601/what-will-it-take-to-close-the-gender-pay-gap-for-good|url-status=dead|access-date=2021-02-24|website=Morningstar.com|language=en|خونديځ نېټه=2021-02-23|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210223224017/https://www.morningstar.com/articles/1025601/what-will-it-take-to-close-the-gender-pay-gap-for-good|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210223224017/https://www.morningstar.com/articles/1025601/what-will-it-take-to-close-the-gender-pay-gap-for-good|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223224017/https://www.morningstar.com/articles/1025601/what-will-it-take-to-close-the-gender-pay-gap-for-good}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|last=Thorbecke|first=Catherine|date=February 17, 2021|title=Gender pay gap persists even at executive level, new study finds|url=https://abcnews.go.com/Business/gender-pay-gap-persists-executive-level-study-finds/story?id=75945000|url-status=live|access-date=2021-02-23|website=ABC News|language=en}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == pltpklnl93seg05rrzu058zmov9p1jd 0 58183 368977 368099 2026-09-11T01:28:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368977 wikitext text/x-wiki د انسان تکامل د لومړنیو انسانانو په تاریخ کې له تکاملي پروسې څخه عبارت ده چې د hominid  (انسان اړوند کورنۍ) څخه د مجزا نوعو په توګه د ''Homo sapiens'' (انسان ډوله تي لرونکو) د رامنځته کېدو لامل شوی، کوم چې سترې بیزوګانې پکې ګډون لري. دا پروسه د bipedalism (د انسان دوه پښې کېدنه) او ژبې د تدریجې ودې ترڅنګ له نورو hominins (انسان ډوله نوعو) سره جوړه کېدل هم رانغاړي. کومه چې څرګندوي د انسان تکامل په مستقیم ډول نه بلکي پېچلی وه.   <ref name="HallHallgrímsson2011c">{{cite book|author1=Brian K. Hall|author-link1=Brian K. Hall|author2=Benedikt Hallgrímsson|title=Strickberger's Evolution|url=https://books.google.com/books?id=CrJsNQ5wX8oC&pg=PA488|year=2011|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-6390-2|page=488}}</ref><ref name="Ackermann 2015">{{cite journal|title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|first1=Rebecca|last1=Rogers Ackermann|first2=Alex|last2=Mackay|first3=Michael L|last3=Arnold|journal=Evolutionary Biology|date=October 2015|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|volume=43|issue=1|pages=1–11|s2cid=14329491}}</ref><ref name="Denisovans & Neandertals">{{cite web|url=https://www.livinganthropologically.com/biological-anthropology/denisovans-neandertals-human-races/|title=Denisovans and Neandertals: Rethinking Species Boundaries|website=Living Anthropologically|last=Antrosio|first=Jason|date=August 23, 2018}}</ref><ref name="Human Hybrids">[http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf Human Hybrids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824034550/http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf |date=2018-08-24 }}. (PDF). Michael F. Hammer. ''Scientific American'', May 2013.</ref><ref name="Mosaic humans, the hybrid species">{{cite journal|last1=Yong|first1=Ed|title=Mosaic humans, the hybrid species|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34|journal=New Scientist|date=July 2011|volume=211|issue=2823|pages=34–38|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3|bibcode=2011NewSc.211...34Y}}</ref> د انسان د تکامل مطالعه د فزیکي انسان پېژندنې، تکاملي انسان پېژندنې، د لومړنیو انسانانو پېژندنې، لرغون پيژندنې، فوسیل پېژندنې، عصبي بیولوژي، حیواني رفتار پېژندنې، ژبپېژندنې، تکاملي روانپېژندنې، جنین پېژندنې او جنټیک په ګډون بیلابیلې علمي څانګې رانغاړي. جنټیکي څېړنې ښکاره کوي چې د شاوخوا 85 میلیونه کالو پخوا د ګچ دورې په وروستیو کې لومړنی انسانان له نورو تي لرونکو څخه جلا شوې دې او لومړني فوسیلونه یې 55 میلیونه کاله پخوا د پالیسون دورې کې را څرګند شوي.<ref>{{cite journal|last=Heng|first=Henry H.Q.|date=May 2009|title=The genome-centric concept: resynthesis of evolutionary theory|journal=[[BioEssays]]|volume=31|issue=5|pages=512–525|doi=10.1002/bies.200800182|issn=0265-9247|pmid=19334004|s2cid=1336952}}</ref><ref name="Marlowe 54–67">{{Cite journal|last=Marlowe|first=Frank W.|date=2005-04-13|title=Hunter-gatherers and human evolution|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.20046|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|language=en|volume=14|issue=2|pages=54–67|doi=10.1002/evan.20046}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/evolution/meet-your-ancestors.html|title=Meet Your Ancestors|last=Tyson|first=Peter|date=July 1, 2008|work=[[Nova ScienceNow]]|publisher=PBS; [[WGBH Educational Foundation]]|access-date=April 18, 2015}}</ref> د Hominoidea سترې کورنۍ کې، د Hominoidea (سترې بیزوګانې) کورنۍ تقریباً د 15-20 میلیونه کاله پخوا له Hylobatidae  (د اوږدو لاسو بیزوګانې) څخه جلا شوي؛ د Homininae  (افریقایي بیزوګانې) فرعي کورنۍ د 14 میلیونه کالو شاوخوا پخوا له Ponginae  (orangutans) څخه جلا شوي؛ د Hominini  قبیله (د انسانانو، ''Australopithecus'' او شامپانزو په ګډون) د 8-9 میلیونه کالو پخوا ترمنځ له Gorillini  (ګوریلاګانو) قبیلې څخه جلا شوي؛ او په مقابل کې، د Hominina  (انسانان او منقرض شوي دوه پښو لرونکي نیکونو) او Panina  (شمپانزو) فرعي قبیلي د 4-7 میلیونه کالو پخوا سره جلا شوې دي.<ref name="Max Planck 2012">{{harvnb|Planck|2012}} * {{cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2012/06/bonobos-join-chimps-closest-human-relatives|title=Bonobos Join Chimps as Closest Human Relatives|website=[[TimeTree]]|access-date=May 19, 2018|date=June 13, 2012|last1=Gibbons|first1=Ann}}</ref> == اناتوميک بدلونونه == د انسان تکامل د شمپانزو او انسانانو د وروستي ګډ نیکه له لومړي جلاتوب څخه د یو شمیر مورفولوژیکو، پراختایي، فزیولوژيکي، رفتاري او محیطي بدلونونو په واسطه مشخص شوی. محیطي (کلتوري) تکامل چې خورا وروسته په Pleistocene (د ځمکې پېژندنې د څلورم پړاو اړوند) دوره کې کشف شو، د انسان په تکامل کې یې د پام وړ رول ولوباوه چې د معاش د سیستم ترمنځ د انسان د لېږد له لارې څرګند شوی.  د دې سمونونو تر ټولو ډېر د پام وړ هغه یې bipedalism (دوه پښو توب)، د مغز د اندازې ډېروالی، اوږده شوې ontogeny  (اومېندواري او کوچنیوالي) او کم شوي جنسي dimorphism (دوه بڼه والی) دی. د دې بدلونونو ترمنځ اړیکه د روانې مناظرې  د بحث موضوع ده. نور د پام وړ مورفولوژیکي بدلونونه د توان او دقت نیولو تکامل رانغاړي، یو بدلون چې لومړی ځل په ''H. erectus''  کې واقع کېږي. <ref name="Marlowe 54–672">{{Cite journal|last=Marlowe|first=Frank W.|date=2005-04-13|title=Hunter-gatherers and human evolution|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.20046|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|language=en|volume=14|issue=2|pages=54–67|doi=10.1002/evan.20046}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Clark|first=Jamie L.|date=September 2011|title=The evolution of human culture during the later Pleistocene: Using fauna to test models on the emergence and nature of "modern" human behavior|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0278416511000225|journal=Journal of Anthropological Archaeology|language=en|volume=30|issue=3|pages=273–291|doi=10.1016/j.jaa.2011.04.002}}</ref><ref name="Marlowe 54–673">{{Cite journal|last=Marlowe|first=Frank W.|date=2005-04-13|title=Hunter-gatherers and human evolution|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.20046|journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews|language=en|volume=14|issue=2|pages=54–67|doi=10.1002/evan.20046}}</ref><ref>{{harvnb|Boyd|Silk|2003}}</ref><ref>{{harvnb|Brues|Snow|1965|pp=[https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 1–39]}}</ref> === دوه پښو والی === Bipedalism  (دوه پښو والی) د '''hominid''' (انسان ډوله) لومړنی سمون ده او د ټولو hominids (انسان ډوله) bipedal (دوه پښو لرونکو) ترمنځ د ګډو سکلیټي بدلونو د ټولګې ترشا د اصلي لامل په توګه منل شوی. تر ټولو مخکینی hominin (انسان ډوله)، احتمالاً د لومړنیو ''bipedalism'' (دوه پښو والا) څخه، انګېرل شوی چې ''Sahelanthropus'' یا ''Orrorin'' به وي، کوم چې دواړه یې شاوخوا 6 تر 7 میلیونه کاله پخوا راپورته شوي دي. په سمونو ګرځېدونکي د څلورو پښو لرونکي، ګوریلا او شامپانزې د ''hominin''  (انسان ډوله) له صف څخه په داسې يوه دوره کې چې عین وخت ترپوښښ لاندې راولي جلا شوي، نو ښایي چې ''Sahelanthropus'' یا ''Orrorin'' زمونږ وروستی ګډ نیکه وي. ''Ardipithecus،'' یو بشپړ ''biped'' (دوه پښو لرونکی حیوان) د شاوخوا 5.6 میلیونه کالو مخکې راپورته شوی ده. <ref name="Brunet2002">{{cite journal|last1=Brunet|first28=M.|first32=J.|last32=Sudre|first31=M.|last31=Schuster|first30=M.|last30=Sapanet|first29=J.|last29=Rage|last28=Ponce De Leon|first33=P.|first27=P.|last27=Pelaez Campomanes|first26=O.|last26=Otero|first25=G.|last25=Mouchelin|first24=G.|last24=Merceron|last33=Tassy|last34=Valentin|last23=Mahamat|title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145|bibcode=2002Natur.418..145B|pmid=12110880|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature00879|pages=145–151|issue=6894|volume=418|journal=Nature|date=July 11, 2002|first34=X.|display-authors=3|first38=C.|last38=Zollikofer|first37=A.|last37=Zazzo|first36=L.|last36=Viriot|first35=P.|last35=Vignaud|first23=A.|first22=A.|first1=Michel|last6=Ahounta|last10=Boisserie|first9=H.|last9=Bocherens|first8=C.|last8=Blondel|first7=A.|last7=Beauvilain|first6=D.|first5=A.|last11=De Bonis|last5=Likius|first4=H.|last4=Mackaye|author-link3=David Pilbeam|first3=David|last3=Pilbeam|first2=Franck|last2=Guy|author-link1=Michel Brunet (paleontologist)|first10=J.|first11=L.|last22=Louchart|first17=G.|first21=F.|last21=Lihoreau|first20=T.|last20=Lehmann|first19=D.|last19=Geraads|first18=P.|last18=Fronty|last17=Fanone|last12=Coppens|first16=V.|last16=Eisenmann|first15=P.|last15=Duringer|first14=C.|last14=Denys|first13=J.|last13=Dejax|first12=Y.|s2cid=1316969}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.1175802|first3=Y.|s2cid=20189444|bibcode=2009Sci...326...75W|first7=G.|last7=Woldegabriel|first6=G.|last6=Suwa|first5=C. O.|last5=Lovejoy|first4=Y.|last4=Haile-Selassie|last3=Beyene|pmid=19810190|first2=B.|last2=Asfaw|first1=T. D.|last1=White|year=2009|pages=75–86|issue=5949|volume=326|journal=Science|title=Ardipithecus ramidus and the Paleobiology of Early Hominids|url=https://semanticscholar.org/paper/82b9e80c26a5f783c793b4e5c4b7e95e478abb21}}</ref> لومړنیو دوه پښو لرونکو حیواناتو په پایله کې australopithecines او وروسته یې هم genus ''Homo '' ته تکامل کړی. د bipedalism (دوه پښو والي) د تطابق د ارزښت په اړه بیلابېلې تیوریګانې شتون لري. د دې امکان شته چې bipedalism (دوه پښې والی) ځکه غوره ګڼل شوی چې د خوړو د ترلاسه کولو او لېږد لپاره یې لاسونه آزاد کړي، د تحرک پرمهال یې انرژي سپمولې، د اوږده واټن ځغاسته او ښکار کول یې آسانه کړي، د لیدلو یوه غښتلې سیمه یې رامنځته کړې او د لمر مستقیمې وړانګې په معرض کې د ساحې په کمولو سره یې له hyperthermia (جل وهلو) د ځان ساتنې سره مرسته کړې ده؛ په نوي ساوانا او ځنګلي چاپیریال کې د ودې لپاره ټولې ګټورې ځانګړتیاوې د ختیځې افریقا د ریفټ درې د پرمختګ په پایله کې د پخوانیو تړل شوي ځنګل استوګنځیو په مقابل کې    رامنځته شوې. د 2007 کال یوې څېړنې د دې فرضیې لپاره چې په دوه پښو ګرځېدل، bipedalism یا (دوه پښې والی)، ځکه تکامل کړی چې نظر په پوندو ګرځېدلو څلور پښو والي ته یې کمه انرژي مصرفوله. په هر حال، وروستی څېړنې وړاندیز کوي چې دوه پښې والی به له اور څخه د ګټې اخیستنې د وړتیا پرته  د سراسري خپرېدنې لامل نه وه ګرځېدلی. په ګرځېدلو کې دا بدلون کله چې نظر د لاسونو اوږدوالي ته مقایسه شوی د پښو د نسبي اوږوالي شاهد وه، کوم چې د brachiation (هغه کړنه ده چې لومړنیو انسانانو به له یوې ونې بلې ته یواځې د لاسونو په کارولو ختل) لپاره د  له منځه وړلو د اړتیا له لارې لنډ شوي. بل بدلون د غټې ګوتې بڼه ده. وروستی څېړنې وړاندیز کوي چې australopithecines د نیوونکې غټې ګوتې د ساتنې په پایله کې لاهم ځینې وختونه په ونو کې ژوند کړی دی. دا په پرمختیایې ډول په habilines کې له منځه ولاړ. <ref name="Kwang Hyun 2015 929–934">{{Cite journal|last=Kwang Hyun|first=Ko|date=2015|title=Origins of Bipedalism|journal=Brazilian Archives of Biology and Technology|doi=10.1590/S1516-89132015060399|volume=58|issue=6|pages=929–934|arxiv=1508.02739|bibcode=2015arXiv150802739K|s2cid=761213}}</ref><ref name="DeSalleTattersall2008">{{harvnb|DeSalle|Tattersall|2008|p=[https://books.google.com/books?id=Bf4Sitw7YaIC&pg=PA146 146]}}</ref><ref name="Kwang Hyun 2015 929–9342">{{Cite journal|last=Kwang Hyun|first=Ko|date=2015|title=Origins of Bipedalism|journal=Brazilian Archives of Biology and Technology|doi=10.1590/S1516-89132015060399|volume=58|issue=6|pages=929–934|arxiv=1508.02739|bibcode=2015arXiv150802739K|s2cid=761213}}</ref><ref name="Curry2008 Child of Earth">{{harvnb|Curry|2008|pp=106–109}}</ref><ref>{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=July 17, 2007|title=Study Identifies Energy Efficiency As Reason For Evolution Of Upright Walking|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070716191140.htm|work=[[Science Daily|ScienceDaily]]|location=Rockville, MD|publisher=ScienceDaily, LLC|access-date=April 9, 2015}} * {{cite web|url=http://uanews.org/story/study-identifies-energy-efficiency-reason-evolution-upright-walking|title=Study identifies energy efficiency as reason for evolution of upright walking|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=July 16, 2007|website=UANews|publisher=The University of Arizona Office of University Communications|location=Tucson, AZ|access-date=April 23, 2015|archive-date=July 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703195556/http://uanews.org/story/study-identifies-energy-efficiency-reason-evolution-upright-walking|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sockol|issue=30|bibcode=2007PNAS..10412265S|pmid=17636134|pmc=1941460|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0703267104|pages=12265–12269|volume=104|first1=Michael D.|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|title=Chimpanzee locomotor energetics and the origin of human bipedalism|date=July 24, 2007|first3=Herman|last3=Pontzer|first2=David A.|last2=Raichlen|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=David-Barrett|first1=T.|last2=Dunbar|first2=R.I.M.|year=2016|title=Bipedality and Hair-loss Revisited: The Impact of Altitude and Activity Scheduling|doi=10.1016/j.jhevol.2016.02.006|journal=Journal of Human Evolution|volume=94|pages=72–82|pmid=27178459|pmc=4874949}}</ref> د bipedalism (دوه پښو والي) تکامل په خپل سري ډول نه یواځې پښو او حوصلې، بلکه ستون فقرات، پنجه او ښنګرو او ککرۍ کې د یو ستر شمیر سکلټي بدلونونه سره مل شوی دی. femur  (د ځنګون هډوکۍ) ډېره کمه یوه زاویه یي موقیعت ته تکامل کړی څو د ثقل مرکز د بدن هندسي مرکز لوري ته ولېږدوي. د زنګون او ښنګري مفصلونه په ډېرېدونکې توګه غښتلي شوي څو په ښه توګه له زیات شوی وزن څخه ملاتړ وکړي. عمودي موقیعت کې په هره فقره د زیات شوي وزن د ملاتړ په خاطر، د انسان ستون فقرات د S په بڼه اوښتی دی او د lumbar vertebrae (ملا مهرې) لنډې او پراخه شوې دي. په پنجه کې غټه ګوته د نورو ګوتو سره په امتداد کې لېږدول شوې څو په مخکې تګ کې مرسته وکړي. بازو او ساعد نسبت پښو ته لنډ شوی چې زغاستل آسانه کوي. foramen magnum  (مجرای نخاع) د جمجې لاندې او ډېر مخکې ځای پر ځای شوی.  <ref>{{harvnb|Aiello|Dean|1990}}</ref><ref>{{harvnb|Kondo|1985}}</ref> ډېر د پام وړ بدلونونه لګن خاصرې ته نږدې ناحیه کې واقع شوي، چېرته چې مخ پر ښکته اوږد iliac blade  د قدم وهلو پرمهال د ثقل د مرکز د ثابته ساتلو د اړتیا لپاره لنډ او پراخه شوی؛ له همدې  امله bipedal hominids  (انسان ډوله دوه پښو والا) یو لنډ مګر پراخه، کاسې ته ورته لګن خاصره لري. یوه نیمګړتیا دا ده چې د bipedal  (دوه پښو والا) بیزوګانو د زېږون کانال د knuckle-walking بیزوګانو په پرتله کوچنی دی، که څه هم د عصري انسانانو او australopithecine د هغې په پرتله پراخوالی پکې راغلی، چې نويو زېږیدلو ته د جمجمې د اندازې د ډېر والي له امله د تیریدلو اجازه ورکوي مګر له هغه ځایه چې اضافه ډيروالی په عادي ډول د bipedal (پر دوه پښو) تحرک مخنیوی کولای شي، دا چاره د پورتنۍ برخې پورې محدوده شوې ده. <ref>{{harvnb|Strickberger|2000|pp=[https://books.google.com/books?id=feMItLo5gwgC&pg=PA476 475–476]}}</ref><ref name="Srivastava2009">{{harvnb|Srivastava|2009|p=[https://books.google.com/books?id=kCerOsM8XMwC&pg=PA87 87]}}</ref> د حوصلې لنډوالې او د زیږون کوچني کانال د باپيډالیزم لپاره د اړتیا په توګه رامنځته شوې او د انسان د زیږون پر پروسې یې د پام وړ اغیزې درلودې کومه چې د نورو لومړني انسانانو په پرتله په عصري انسانانو کې خورا ستونزمنه ده. د انسان د زیږون پر مهال، د حوصلې د ساحې په اندازه کې توپیرونو له امله، د جنین سر باید د زیږون کانال ته ننوتلو په اوږدو کې په یو افقي حالت (د مور په پرتله) وي او د وتلو په شیبه کې 90 درجې څرخېږي. په لومړیو انسانانو کې د زیږون ډیر کوچنی کانال د مغز د اندازې زیاتوالي ته يو محدود کوونکې عامل وګرځید او د امیندوارۍ ډیره لنډه دوره یې رامنځته کړه چې د انسان هغه اولاد اړوندې نابالغی لامل کیږي کوم چې د 12 میاشتو څخه مخکې د ډیرو ګرځیدلو وړتیا نه لري او د نورو هغو لومړنیو انسانانو په پرتله چې په ډیر وختي عمر کې ګرځنده وي، خورا ډیر نیوټیني دي. له زیږون وروسته د مغز زیاته شوې وده او پر میندو د ماشومانو ډیره شوي اتکا په ښځینه تولیدي دورې باندې او په انسانانو کې د alloparenting کله چې له نورو hominids (انسان ډولو) سره مقایسه شوي ډېر ځلي ښکاره کېدو باندې ستره اغېزه درلوده. د انسان ځنډیدلی جنسي بلوغ هم د menopause  (کله چې په ښځو کې میاشتنی عادت بندېږي) تکامل لامل شوی چې یوه توضیح بیانوي زړې ښځې پخپله د ډیرو ماشومانو دنیا ته راوړلو په پرتله کولای شي د خپلو لوڼو د اولادونو د پالنې په واسطه په غوره توګه خپل جینونه ولېږدوي. <ref>{{harvnb|Trevathan|2011|p=[https://books.google.com/books?id=Potlqpl-jxgC&pg=PA20 20]}}</ref><ref>Hrdy, Sarah Blaffer (2011), "Mothers and Others: The Evolutionary Origins of Mutual Understanding" (Harvard Uni Press)</ref><ref name="Wayman_Sciencenews">{{cite journal|last=Wayman|first=Erin|date=August 19, 2013|title=Killer whales, grandmas and what men want: Evolutionary biologists consider menopause|url=https://www.sciencenews.org/article/killer-whales-grandmas-and-what-men-want-evolutionary-biologists-consider-menopause|journal=[[Science News]]|issn=0036-8423|access-date=April 24, 2015}}</ref><ref>Zuk, Marlene (2014), "Paleofantasy: What Evolution Really Tells Us About Sex, Diet, and How We Live" (W.W. Norton & Company)</ref> == سرچینې == t6immh239eykwqd79c04wx91wjfovzu 0 60400 368985 368160 2026-09-11T08:52:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368985 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''ماري ویټون کالکینز''' (/ˈkɔːlkɪnz, ˈkæl-/؛ ۱۸۶۳ مارچ ۳۰مه – ۱۹۳۰ فبروري ۲۶مه) یوه امریکایۍ فیلسوفه او ارواپوهه وه، چې د حافظې، خوب لیدلو او ځان د فلسفې په اړه یې تیورۍ وړاندې کړې او څېړنې یې کړې دي. مېرمن کالکینز په ۱۹۰۳ کال کې د ۵۰ هغو ارواپوهانو په نوملړ کې دولسم ځای خپل کړ چې له لوړې وړتیا برخمن وو، او نوموړې د هغې د هم‌تېنګانو لخوا غوره شوې وه. کالکینز د خپل ښځینه جنسیت له کبله د هاروارډ پوهنتون له لوري له دکتورا کولو څخه محرومه شوې وه. <ref>{{cite ANB|title=Calkins, Mary Whiton|first=Deborah|last=Johnson|url=http://www.anb.org/view/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-2000140}}</ref> مېرمن کالکینز د ښځینه ارواپوهانو په تاریخ کې یوه مهمه او کلیدي څېره ده. نوموړې په وېلېزلي کالج کې د ښځو لپاره لومړنی رواني لابراتوار تاسیس کړ. هغه لومړنۍ ښځه وه چې د هاروارډ پوهنتون د ارواپوهنې پوهنځي د ټولو استادانو په متفقه ملاتړ سره یې د ارواپوهنې په برخه کې د دوکتورا لپاره ټول اړین مدارک پوره کړي وو، خو دغه پوهنتون له دې امله د هغې له غوره کولو انکار وکړ چې هاروارډ ښځې نه منلې. نوموړې بیا وروسته د امریکا د رواني ټولنې او د امریکا د فلسفې د ټولنې مشره شوه، او په دې توګه نوموړې لومړۍ ښځه وه چې د دواړو مشره شوه. هغې د څلورو لسیزو لپاره په وېلېزلي کالج کې ارواپوهنه او فلسفه تدریس کړه، او د هغه وخت ډېره برخه یې هلته او په هاروارډ پوهنتون کې پر څېړنو تېره کړه. == مخینه == ماري ویټون کالکینز د ۱۸۶۳ کال د مارچ په ۳۰مه د کونېکتېکټ ایالت په هارتفورډ ښار کې زیږېدلې وه. نوموړې د خپلې کورنۍ د اتو ماشومانو مشره وه. د هغې مور او پلار وولکوټ او چارلوټ ویټون کالکینز وو. ماري له خپلې کورنۍ سره نږدې وه. په ۱۸۸۰ کال کې له خپلې کورنۍ سره د میساچوسېټس ایالت نیوټن ښار ته د خپلو زده‌کړو پیلولو لپاره ولاړه او د خپل ژوند پاتې برخه یې هملته تېره کړه. د هغې نوره کورنۍ هم له نیویارک څخه میساچوسېټس ایالت ته کډه شوه، ځکه د هغې پلار، چې یو مشایخي کشیش و، هلته نوې دنده ترلاسه کړې وه.<ref name="Furumoto1980">{{Cite journal|title=Mary Whiton Calkins|url=https://archive.org/details/sim_psychology-of-women-quarterly_fall-1980_5_1/page/55|last=Furumoto|first=Laurel|date=1980|journal=Psychology of Women Quarterly|doi=10.1111/j.1471-6402.1980.tb01033.x|volume=5|pages=55–68}}</ref><ref name="Bumb">{{Cite web|last=Bumb|first=Jenn|title=Mary Whiton Calkins|year=n.d.|work=Women's Intellectual Contribution to the Study of Mind and Society|url=http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|access-date=3 November 2012|ref={{harvid|Bumb}}|archive-date=23 August 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html|url-status=dead}}</ref><ref>Bumb, J. (n.d.). Mary whiton calkins. Retrieved from http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000823190407/http://www2.webster.edu/~woolflm/marycalkins.html |date=2000-08-23 }}</ref> دا چې د ماري پلار د خپلو ماشومانو د زده‌کړو په نظارت او څارنه کې فعال رول درلود او د هغې زده‌کړې یې پلان کړې وې، نوموړې له لیسې څخه تر فراغت سملاسي وروسته په کالج کې شامله شوه. په ۱۸۸۲ کال نوموړې سمیټ کالج ته د دویم کال د محصلې په توګه داخله شوه او هلته یې یو کال زده‌کړه وکړه. په ۱۸۸۳ کال کې یې د خپلې خور له مړینې وروسته له کالج څخه یو کال رخصت واخیست او له ځان سره یې زده‌کړې کولې. له کالج څخه د رخصتۍ پر وخت یې په یوناني ژبه کې خصوصي زده‌کړې وکړې. د دغه کال په اوږدو کې هغې خپلو دوو وروڼو ته هم روزنه ورکړه. په ​​۱۸۸۴ کال کې بېرته سمیټ کالج ته ستنه شوه ترڅو په کلاسیک ادب او فلسفه کې د فراغت سند ترلاسه کړي.<ref name="faculty.frostburg.edu">DiFebo, H. (n.d). Psyography: Mary whiton calkins. Retrieved from http://faculty.frostburg.edu/mbradley/psyography/marywhitoncalkins.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023214702/http://faculty.frostburg.edu/mbradley/psyography/marywhitoncalkins.html |date=2016-10-23 }}</ref> له فراغت وروسته نوموړې او د هغې کورنۍ اروپا ته اتلس میاشتنی سفر وکړ، او نوموړې وتوانېده چې پر لیپزګ، ایټالیا او یونان راوګرځي. دا چې نوموړې په کلاسیک ادب کې تحصیل کاوه، له فرصتونو څخه یې ګټه واخیسته او څو میاشتې یې پر سفرونو او د عصري یوناني او کلاسیک ادب پر زده‌کړه او مطالعه تېرې کړې. کله چې میساچوسېټس ته راستنه شوه، پلار یې د وېلېزلي کالج له رییس سره یوه لیدنه ترتیب کړه. دا په بشپړه توګه د ښځو کالج و او په دغه لیدنه کې یې د یوناني ژبې په څانګه کې د هغې لپاره د تدریس د دندې په اړه خبرې وکړې. هغې بیا هلته د دریو کلونو لپاره لومړی د روزونکې په توګه او بالاخره د ښوونکې په توګه کار وکړ. د فلسفې په څانګه کې یوه پروفیسور د مېرمن کالکینز عالي تدریس ته متوجه شو او هغې ته یې د ارواپوهنې د تدریس لپاره یو پوزېشن وړاندیز کړ، کوم چې د فلسفې د څانګې نصاب ته نوی داخل شوی و. کالکینز د یوه بېړني حالت په توګه دا وړاندیز ومانه او هیله یې څرګنده کړه چې وبه کړای شي په یوه کال کې ارواپوهنه مطالعه کړي.<ref name=":4">Christopher Green (Producer). (n.d.). Katharine Milar on the first woman president of the APA, Mary Whiton Calkins. [Audio podcast]. ''This week in the history of psychology.'' Retrieved from http://www.yorku.ca/christo/podcasts/</ref> که څه هم ښځو د هغه وخت په کالجونو کې د زده‌کړو او تدریس لپاره ډېر تعلیمي فرصتونه لرل، خو مېرمن کالکینز لاهم په دې ډګر کې د جنسیت له ستونزې سره مخ وه او د ارواپوهنې په برخه کې د ډیګرۍ ترلاسه کولو لپاره یې ډېر انتخابونه په مخ کې نه لرل. هغې په میشیګان پوهنتون کې له جان ډیوي سره، په ییل پوهنتون کې له جورج ټرمبول لاډ سره، په کلارک پوهنتون کې له ګرانویل سټینلي هال سره، او په هاروارډ پوهنتون کې له ویلیم جیمز سره د ارواپوهنې د پروګرامونو پر لوستلو فکر کاوه. هغې په یوه لابراتواري چاپېریال کې له زده‌کړې سره لېوالتیا لرله، هغه ځانګړتیا چې یوازې کلارک پوهنتون او هاروارډ پوهنتون په هغه وخت کې لرله. نوموړې احتمالا په نیوټن کې د هغې کور ته د نږدې‌والي له امله په هاروارډ پوهنتون کې د داخلېدو غوښتنه وکړه. که څه هم هاروارډ پوهنتون مېرمنو ته اجازه نه ورکوله چې هلته زده‌کړې وکړي، خو هغې ته یې د نوموړې د پلار او د وېلېزلي کالج د مشر له غوښتنې وروسته اجازه ورکړه چې په لیکچرونو کې یې ګډون وکړي. کالکینز پرېکړه وکړه چې په هاروارډ انیکس یا الحاقیه (مخکې راډکلیف کالج) کې ټولګي واخلي، چې د جوزیه رویس لخوا تدریس پکې کېده.<ref name="NoName2">{{cite web|title=Mary Whiton Calkins|work=4000 years of women in science|url=http://www.astr.ua.edu/4000WS/CALKINS.html|access-date=3 November 2012|archive-date=20 April 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/19990420200218/http://www.astr.ua.edu/4000WS/CALKINS.html|url-status=dead}}</ref> == مسلکي ژوند == مېرمن کالکینز په خپل مسلک "ارواپوهنه او فلسفه" دواړو برخو کې څلور کتابونه او له سلو ډېرې علمي مقالې خپرې کړې دي. نوموړې د حافظې په برخه کې او وروسته بیا د ذاتي یا د ځان د فلسفې په مفهوم کې لېوالتیا لرله. نوموړې د ارواپوهنې په برخه کې د خپلو مهارتونو او کمالونو او د لاسته راوړنو لپاره د هغې د مبارزې له کبله خورا مشهوره ده. وروسته له هغه چې د هاروارډ پوهنتون له لوري رد شوه، هغې د مساواتو لپاره خپل کار او هڅو ته دوام ورکړ.<ref>{{Cite web|date=March 2011|title=American Psychological Association|url=http://www.apa.org/pi/women/resources/newsletter/2011/03/mary-calkins.aspx|website=American Psychological Association}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|last=Calkins|first=Mary Whiton|url=http://content.apa.org/books/11401-002|title=A history of psychology in autobiography|date=1930|publisher=Clark University Press; Russell & Russell/Atheneum Publishers|isbn=084620097X|editor-last=Murchison|editor-first=C.|volume=I|pages=31–62|language=en|chapter=Mary Whiton Calkins|doi=10.1037/11401-002}}</ref> په ۱۹۰۳ کال کې کالکینز د ۵۰ مشهورو او تکړه ارواپوهانو په نوملړ کې دولسم ځای درلود، هغه لاسته راوړنه چې جیمز مکین کټل پکې له لسو ارواپوهانو وغوښتل چې خپل امریکايي همکاران د وړتیا له مخې رتبه بندي کړي.<ref name="Furumoto">{{cite book|last=Furumoto|first=L.|title=Women in psychology : a bio-bibliographic sourcebook|publisher=Greenwood Press|year=1990|isbn=978-0313260919|editor-last=O'Connell|editor-first=Agnes N.|edition=1. publ.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/womeninpsycholog0000unse/page/57 57&ndash;59]|chapter=Mary Whiton Calkins|editor2-last=Russo|editor2-first=Nancy Felipe|chapter-url=https://archive.org/details/womeninpsycholog0000unse/page/57|chapter-url-access=registration}}</ref> == شخصي ژوند == مېرمن کالکینز د ارواپوهنې په برخه کې له ونډې او کارونو هاخوا، د ښځو د حقونو یوه لېواله ملاتړې هم وه. کالکینز یوه ښځینه رایه ورکوونکې وه – او د ښځو د رایې ورکولو د حق لپاره په مبارزه کې فعاله وه، او مخالفت یې کاوه چې "په یوه ډیموکراتیک هېواد کې چې د خپلو وګړو د رایې له لارې اداره کېږي، او د ښځو د زده‌کړو اصولو او عمل ته په پام، د جنسیت د توپیر پر بنسټ دا توپیر مصنوعي او غیر منطقي دی." کالکینز یوه سوله غوښتونکې او د امریکا د مدني آزادیو د اتحادیې غړې وه. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په وېلېزلي کې د هغې د دندې پر مهال یې یو همکار د سوله‌ییزو نظریاتو لرلو له امله له دندې ګوښه شو. کالکینز هم خپله استعفا وړاندې کړه او ویې ویل چې نوموړې هم د هغه همکار په څېر نظریات لري چې له دندې ګوښه شوی، مګر له وېلېزلي کالج څخه د هغې استعفا د کالج د مشر یا بورډ لخوا ونه منل شوه.<ref name=":52">{{Cite book|last=Calkins|first=Mary Whiton|url=http://content.apa.org/books/11401-002|title=A history of psychology in autobiography|date=1930|publisher=Clark University Press; Russell & Russell/Atheneum Publishers|isbn=084620097X|editor-last=Murchison|editor-first=C.|volume=I|pages=31–62|language=en|chapter=Mary Whiton Calkins|doi=10.1037/11401-002}}</ref> کالکینز په وېلېزلي کالج کې ۴۰ کاله د استادې یا علمي غړې په توګه دنده ترسره کړه او بالاخره په ۱۹۲۹ کال کې تقاعد شوه. کالکینز په ۱۹۳۰ کال کې د څلورو کتابونو او تر ۱۰۰ زیاتو علمي مقالو له لیکلو وروسته مړه شوه، چې اثار یې د ارواپوهنې او فلسفې په برخو کې په مساوي ډول وېشل شوي دي.<ref name="Furumoto2">{{cite book|last=Furumoto|first=L.|title=Women in psychology : a bio-bibliographic sourcebook|publisher=Greenwood Press|year=1990|isbn=978-0313260919|editor-last=O'Connell|editor-first=Agnes N.|edition=1. publ.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/womeninpsycholog0000unse/page/57 57&ndash;59]|chapter=Mary Whiton Calkins|editor2-last=Russo|editor2-first=Nancy Felipe|chapter-url=https://archive.org/details/womeninpsycholog0000unse/page/57|chapter-url-access=registration}}</ref> == سرچینې == d2zt12wicbnv4sjywew1qspx4uhhxjw 0 61590 368986 331571 2026-09-11T09:07:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368986 wikitext text/x-wiki {{هراړخيز مالوماتبکس}}کریپټو کرنسي، کریپټو یا سیکه هغه ډیجیټل یا مجازي پیسې دي چې د کمپیوټري شبکو له لارې د تبادلې د وسیلې په توګه د کار په موخه طراحي شوې او د ساتنې او یا هم خوندیتوب له مخې هېڅ مرکزي ادارې لکه دولت یا بانک ته اړوندې نه دي. <ref name=":02">{{Cite journal|last=Milutinović|first=Monia|date=2018|title=Cryptocurrency|url=http://scindeks.ceon.rs/Article.aspx?artid=0350-137X1801105M|journal=Ekonomika|language=en|volume=64|issue=1|pages=105–122|doi=10.5937/ekonomika1801105M|issn=0350-137X}}</ref> د دغو فردي سیکو (د سیکې جمع) د مالکیت سوابق په یو ډیجیټل لیچر کې ساتل کېږي چې د هغو د راکړې ورکړې د سوابقو خوندیتوب، د اضافي سکو د جوړولو کنټرول او د سکې د مالکیت لېږدولو تائید د پیاوړي کوډ لرونکي کمپیوټري ډیټابیس په مرسته ترسره کېږي. کوډ لرونکي پیسې د هغو د نامه سربېره د پیسو په سنتي معني په پام کې نه نیول کېږي؛ چې د توکو، اسهامو او همدارنګه د پولي واحدونو په ډل بندۍ کې د هغه له په پام کې نیولو سربېره د هغو اړوند بېلابېل چلندونه ترسره کېږي او له دې سربېره په عملي ډګر کې د جلا شتمنۍ په توګه په پام کې نیول کېږي. د کوډونو یو شمېر طرحې د کریپټوکرنسیو د اعتبار ساتنې په موخه د هغو د اعتبار له ارزونې ګټنه کوي. د اسهامو د ثبات په موډل کې د هغو مالکین خپل ټوکنونه د وثیقې په توګه وړاندې کوي. چې د دغې چارې په بدل کې هغوی د خپلو اسهامو د کچې په اندازه ټوکنونه اخلي. په ټولیز ډول ډول د ټوکنونو دغه اسهام لرونکي د وخت په تیرېدو سره د شبکې د فیس، نویو جوړو شوو سکو یا هم د ګټې د نورو مکانیزمونو له مخې په ټوکنونو کې خپل ملکیت زیاتوي. <ref name="crypto currency">{{Cite news|last=Andy Greenberg|date=20 April 2011|title=Crypto Currency|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html|url-status=live|access-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140831001109/http://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html|archive-date=31 August 2014}}</ref><ref name="reuterspricing">{{Cite news|last=Polansek|first=Tom|date=2 May 2016|title=CME, ICE prepare pricing data that could boost bitcoin|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-cme-group-bitcoin-idUSKCN0XT1G1|access-date=3 May 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Pernice|first1=Ingolf G. A.|last2=Scott|first2=Brett|date=20 May 2021|title=Cryptocurrency|url=https://policyreview.info/glossary/cryptocurrency|journal=Internet Policy Review|language=en|volume=10|issue=2|doi=10.14763/2021.2.1561|issn=2197-6775}}</ref><ref>{{Cite news|date=7 March 2014|title=Bitcoin not a currency says Japan government|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-26478059|access-date=25 January 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=3 March 2020|title=Is it a currency? A commodity? Bitcoin has an identity crisis|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-crypto-currencies-idUSKBN20Q0LK|access-date=25 January 2022}}</ref><ref>{{cite web|last=Brown|first=Aaron|date=7 November 2017|title=Are Cryptocurrencies an Asset Class? Yes and No|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2017-11-07/are-cryptocurrencies-an-asset-class-yes-and-no|access-date=25 January 2022|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name="proof-stake-eth">{{Cite news|last=Bezek|first=Ian|title=What Is Proof-of-Stake, and Why Is Ethereum Adopting It?|url=https://money.usnews.com/investing/cryptocurrency/articles/what-is-proof-of-stake-and-why-is-ethereum-adopting-it|date=14 July 2021}}</ref> ==ډول== ډیجیټل یا مجازي پیسې په فزیکي توګه (د کاغذي هغو په څېر) شتون نه لري او معمولاً د یوې مرجع له لوري نه صادرېږي. دغه ډول پیسې په معمول ډول د مرکزي بانک د ډیجیټل پیسو (central bank digital currency) پر خلاف د غیر متمرکز کنټرول څخه ګټنه کوي. هغه مهال چې دغه کوډ لرونکې پیسې لا جوړه شوې نه وي او یا هم د یو خپرونکي له خوا صادرې شوې نه وي، په ټولیز ډول متمرکزې په پام کې نیول کېږي. هغه مهال چې د نا متمرکز کنټرول له مخې اجرایي حالت خپلوي، بیا نو هره یوه ځانته د خپل ویشل شوي لیچر د تکنالوژۍ له مخې عمل کوي، چې په معمول ډول د هغه بلاکي ځنځیر له مخې د راکړې ورکړې د عامه مالي ډیټابیس په توګه کار کوي. د سنتي شتمنۍ ډولونه چې د لوی اقتصاد عوامل دي لکه پیسې، توکي او اسهام په لږ کچه د مجازي پیسو یا کریپټو کرنسیو له خوا وړاندې کېږي. <ref>{{cite web|last=Allison|first=Ian|date=8 September 2015|title=If Banks Want Benefits of Blockchains, They Must Go Permissionless|url=http://www.ibtimes.co.uk/nick-szabo-if-banks-want-benefits-blockchains-they-must-go-permissionless-1518874|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912031654/http://www.ibtimes.co.uk/nick-szabo-if-banks-want-benefits-blockchains-they-must-go-permissionless-1518874|archive-date=12 September 2015|access-date=15 September 2015|website=International Business Times}}</ref><ref>{{cite web|last=Matteo D'Agnolo|title=All you need to know about Bitcoin|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/all-you-need-to-know-about-bitcoin/articleshow/48910867.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026140555/http://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/all-you-need-to-know-about-bitcoin/articleshow/48910867.cms|archive-date=26 October 2015|website=timesofindia-economictimes}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Liu|first1=Jinan|last2=Rahman|first2=Sajjadur|last3=Serletis|first3=Apostolos|date=2020|title=Cryptocurrency Shocks|url=https://www.ssrn.com/abstract=3744260|journal=SSRN Electronic Journal|language=en|doi=10.2139/ssrn.3744260|s2cid=233751995|issn=1556-5068}}</ref> کریپټوکرنسي د تبادل وړ ډیجیټل شتمني یا د ډیجیټل پیسو هغه ډول دی چې د بلاکي زنځیر د تکنالوژۍ پر بنسټ رامنځته کېږي او په آنلاین ډول شتون لري. دغه ډول پیسې له کوډونو څخه د خپل هویت او د راکړې ورکړې په برخه کې د خوندیتوب په موخه کار اخلي او نوم یې هم له همدې امله ورته ټاکل شوی. اوس مهال په نړۍ کې له زرو زیاتې بېلابېل ډوله مجازي پیسې یا کریپټو کرنسۍ شتون لري. <ref>{{Cite journal|last1=Inci|first1=A. Can|last2=Lagasse|first2=Rachel|date=11 November 2019|title=Cryptocurrencies: applications and investment opportunities|url=https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JCMS-05-2019-0032/full/html|journal=Journal of Capital Markets Studies|language=en|volume=3|issue=2|pages=98–112|doi=10.1108/JCMS-05-2019-0032|s2cid=204914861|issn=2514-4774}}</ref> په وروستیو څو کلونو کې د ډیجیټل پیسو ارزښت، کله هم زیاتوالی موندلی او کله یې هم خپل ارزښت له لاسه ورکړی. د کریپټو بازارونه دا نه تضیمن کوي، چې پانګوال پېر یا معامله په سمه بیه ترسره کوي او که نه. له همدې امله ګڼ شمېر پانګوال په څو بازارونو کې د قیمت موندلو په موخه له اربیتراژ څخه په ګټنې له دغې ښېګڼې کار اخلي. <ref>{{Cite journal|last1=Makarov|first1=Igor|last2=Schoar|first2=Antoinette|date=2020|title=Trading and arbitrage in cryptocurrency markets|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0304405X19301746|journal=Journal of Financial Economics|language=en|volume=135|issue=2|pages=293–319|doi=10.1016/j.jfineco.2019.07.001|s2cid=53072748}}</ref> لومړنۍ ډیجیټل غیرمتمرکزه کریپټو کرنسي چې د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۹ زکال کې د پرانیستي سرچینې لرونکي سافټوېر په توګه رامنځته شوه بیټ کوین وه. د بیټ کوین له رامنځته کېدو وروسته ګڼ شمېر نورې کوډ لرونکې پیسې/کریپټو کرنسۍ هم رامنځته شوې. == اقتصاد == له کوډ لرونکې پیسو څخه تر ډېره پورې د بانکي او دولتي بنسټونو بهر ګټنه کېږي او د انټرنټ له لارې یې راکړه ورکړه کېږي. === بلاکي ګټه === د کار له مخې ثابتې شوې کریپټوکرنسۍ، لکه بیټ کوین د هغو جوړوونکو/استخراج کوونکو ته د بلاکي ګټې انګېزه ورکوي. دغه ضمني باور شتون لري چې جوړوونکو ته د بلاکي ګټې یا د لېږد را لېږد د مزد ورکړه د هغو د بلاکي زنځیر پر ګټې اغېز نه کوي، خو یوې څېړنې ښودلې چې کېدای شي، د یو لړ ځانګړو شرایطو له مخې بیا داسې نه وي. <ref>{{cite web|title=On the Instability of Bitcoin Without the Block Reward|url=https://www.cs.princeton.edu/~arvindn/publications/mining_CCS.pdf|access-date=5 May 2020}}</ref> هغه ګټې چې د دغو سیکو استخراج کوونکو ته ورکول شوې، د دې لامل کېږي چې زیاتې کریپټوکرنسۍ بازار ته وړاندې کړي. په دې باندې په ډاډمنېدو چې د راکړې ورکړې تائید یوه لګښمتنه سوداګري ده او تر هغه مهاله چې ښېګڼې غوښتونکې غوټې د هغو محاسباتي توان کنټرول کوي کېدای شي د شبکې یو موټی والی وساتل شي. د تصدیق کولو لوګاریتمونه د پروسس کولو په موخه زیاتې برېښنا ته اړتیا لري نو د دې لپاره چې بلاکي زنځیر په سمه توګه کار وکړي د برېښنا زیات لګښت د تصدیق لګښت لوړ کوي. استخراج کوونکي نه یوازې باید د لوګاریتمونو لپاره د قیمتي تجهیزاتو اړوند لګښتونه د لوګاریتمي ستونزو د حل په موخه په پام کې ونیسي، بلکې د حل لارې د موندو په موخه باید په پام وړ کچه برېښنا هم په پام کې ولري. په ټولیز ډول بلاکي ګټه د برېښنا او تجهیزاتو له لګښت زیاته ده، خو کېدای شي تل داسې نه وي. <ref>{{cite web|title=Price Fluctuations and the Use of Bitcoin: An Empirical Inquiry|url=https://www.ecb.europa.eu/pub/conferences/shared/pdf/retpaym_150604/polasik_paper.pdf|access-date=5 May 2020}}</ref> د کریپټوکرنسۍ اوسنی ارزښت نه د هغو اوږد مهالی ارزښت د لګښتمن استخراج په برخو کې د استخراج کوونکو د هڅونې په موخه د ګټې ورکولو له طرحې ملاتړ کوي. یو شمېر سرچینې ادعا کوي چې د بیټ کوین اوسنۍ طراحي ډېره بې کاره ده چې د نغذي اغېزمن سیسټم په نسبت د هوساینې په رامنځته کولو کې ۱.۴ سلنه کمښت له ځانه سره لري. د دغه بېکارتوب اصلي لامل هم د استخراج لوړ لګښت دی چې په کلنۍ توګه ۳۶۰ میلیون ډالر کېږي. دا په دې معنی دی چې کاروونکي یې د دې پر ځای چې له بیټ کوین څخه د تادیاتو ورکونکي په توګه ګټنه وکړي د ۲۳۰ سلنه پړسوب(انفلاسیون) په منلو سره د هغو له نغدي سیسټم سره لېوالتیا لري. له دې سره کېدای شي د بیټ کوین د سیسټم موثریت په پام وړ توګه د هغو په جوړولو کې د لګښت راکمولو او د لېږد را لېږد د فیس په کمولو سره پرمختګ وکړي. <ref>{{cite web|title=The Economics of Cryptocurrencies – Bitcoin and Beyond|url=https://www.bis.org/events/eopix_1810/chiu_paper.pdf|access-date=5 May 2020|archive-date=10 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210101527/https://www.bis.org/events/eopix_1810/chiu_paper.pdf|url-status=dead}}</ref> === د راکړې ورکړې لګښت === د کریپټو کرنسۍ د راکړې ورکړې لګښت په اړوند مهال کې د چټک انتقال په موخه د هغو د لرونکي د غوښتنې پر وړاندې د شبکې وړتیا ته اړوندېږي. په داسې حال کې چې د شبکې بنسټونه انتقالات په ترتیب سره د هغو د لوړفیس څخه تر کم پورې اجرا کوي؛ د دغو پیسو مالک کولای شي د انتقال ځانګړي فیس وټاکي. د کریپټوکرنسۍ صرافۍ کولای شوي هغو مالکینو ته لومړیتوب ورکړي چې د فیس له مخې یې اړتیا مالومېږي چې باید په غوښتل شوي وخت کې ترسره شي. یو شمېر دغه کریپټوکرنسۍ د راکړې ورکړې هېڅ فیس نه لري او انتقالات یې د کار د اثبات او همدارنګه د سپم ضد میکانېزم له مخې لومړیتوب مومي. <ref>{{cite web|title=Bitcoin Avg. Transaction Fee Chart|url=https://bitinfocharts.com/comparison/bitcoin-transactionfees.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019113209/https://bitinfocharts.com/comparison/bitcoin-transactionfees.html|archive-date=19 October 2018|access-date=25 October 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Consumer oriented metrics for the Ethereum gas market|website=ETH Gas Station|url=https://ethgasstation.info/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026064457/https://ethgasstation.info/|archive-date=26 October 2018|access-date=25 October 2018}}</ref><ref name="scalabilityOfBitcoinAndNano">{{Citation|title=Scalability of the Bitcoin and Nano protocols: a comparative analysis|date=2018|url=http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1229650/FULLTEXT02.pdf|publisher=Blekinge Institute of Technology|language=en-US|access-date=18 December 2019}}</ref><ref name="”comparativeAnalysis”">{{Citation|last1=Pervez|first1=Huma|title=2018 12th International Conference on Open Source Systems and Technologies (ICOSST)|date=19 December 2018|pages=27–34|chapter=A Comparative Analysis of DAG-Based Blockchain Architectures|publisher=IEEE|language=en-US|doi=10.1109/ICOSST.2018.8632193|isbn=978-1-5386-9564-7|last2=Muneeb|first2=Muhammad|last3=Irfan|first3=Muhammad Usama|last4=Haq|first4=Irfan Ul|s2cid=59601449}}</ref><ref name="blockchainCompared">{{Citation|last1=Bencic|first1=Federico Matteo|title=2018 IEEE 38th International Conference on Distributed Computing Systems (ICDCS)|date=26 April 2018|pages=1569–1570|chapter=Distributed Ledger Technology: Blockchain Compared to Directed Acyclic Graph|publisher=University of Zagreb|language=en-US|arxiv=1804.10013|doi=10.1109/ICDCS.2018.00171|isbn=978-1-5386-6871-9|last2=Podnar Zarko|first2=Ivana|s2cid=13741873}}</ref> === تبادله === د کریپټوکرنسۍ صرافۍ پیرودونکو ته د دې شونتیا برابروي چې خپلې کوډ لرونکې پیسې په نور ډول شتمنیو، لکه حکمي پیسو (طلا، نقره...) واړوي او یا یې هم په بدل کې نور ډوله ډیجیټل پیسې واخلي. <ref>[https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad Banks Should Be Allowed to Trade Crypto] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102044952/https://news.cxihub.com/banks-should-be-allowed-to-trade-crypto-aaee5a23c5ad?gi=bb64c7b5062f|date=2 November 2021}}, news.cxihub.com, 1 November 2021</ref> === اټومي مبادله (نه تجزیه کېدونکې مبادله) === اټومي مبادله هغه میکانېزم دی چې له مخې یې یوه کریپټوکرنسي په مستقیم ډول په بله ډیجیټل کرنسي تبادله کېږي. په دغه ډول مبادله کې درېیم ګړي باور وړ کس یا صرافیو ته اړتیا نه پېښېږي.<ref>{{cite book|last1=Xu|first1=Jiahua|last2=Ackerer|first2=Damien|last3=Dubovitskaya|first3=Alevtina|title=A Game-Theoretic Analysis of Cross-Chain Atomic Swaps with HTLCs|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9546449|website=2021 IEEE 41st International Conference on Distributed Computing Systems (ICDCS)|pages=584–594|doi=10.1109/ICDCS51616.2021.00062|date=July 2021|arxiv=2011.11325|isbn=978-1-6654-4513-9|s2cid=227126965}}</ref> === د صرافۍ اتومات ماشینونه === د روبوکوین بنسټ اېښودونکي د ۲۰۱۴ زکال د فبروري په شلمه د بیټ کوین لومړنۍ د صرافۍ اتومات ماشین فعال کړ. په آسټین او تکزاس کې نصب شوي دغه اتومات ماشینونه د بانکونو د صرافۍ اتومات ماشینونو ته ورته دي، خو د دولت له خوا د صادر شوو پیژندپاڼو لکه د پاسپورت یا ډرایوري د لایسنس د سکن په موخه سکنرونه لري څو د ګټه اخیستونکو هویت تائید کړي. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-bitcoin-robocoin-idUSBREA1H05F20140218 First U.S. Bitcoin ATMs to open soon in Seattle, Austin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019092802/http://www.reuters.com/article/2014/02/18/us-bitcoin-robocoin-idUSBREA1H05F20140218|date=19 October 2015}}, Reuters, 18 February 2014</ref> ==د قانون په ډګر کې== === ورک کېدل، غلا او چل ول === د ۲۰۱۴ زکال په فبروري میاشت کې د نړۍ د بیټ کوین تر ټولو لویې صرافۍ Mt. Gox اعلان وکړ چې له سقوط سره مخامخ شوې. په ډېر احتمال سره د غلا له امله چې د دغه شرکت د ادعا له مخې د خپلو پېرودونکو نږدې ۷۵۰۰۰۰ بیټ کوینونه یې له لاسه وتلي. دغه شمېر د ټولو موجودو بیټ کوینونو نږدې ۷ سلنه جوړاوه چې په ټولیزه بڼه یې ۴۷۳ میلیون ډالر ارزښت درلود. Mt. Gox هکران د انتقالاتو د لوګاریتمونو په برخه کې د ستونزو جوړولو له امله د دغې چارې مسئول وبلل. له دغې پېښې ورسته د بیټ کوین قیمت د هغه له لوړې کچې څخه چې په ډسمبر میاشت کې ۱۱۶۰ ډالر وه په فبروري کې ۴۰۰ ډالرو ته راولوېده. <ref>[https://www.bloomberg.com/news/2014-02-28/mt-gox-exchange-files-for-bankruptcy.html Mt. Gox Seeks Bankruptcy After $480 Million Bitcoin Loss] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112234804/http://www.bloomberg.com/news/2014-02-28/mt-gox-exchange-files-for-bankruptcy.html|date=12 January 2015}}, Carter Dougherty and Grace Huang, Bloomberg News, 28 February 2014</ref> === کوډ لرونکو پیسو ته اړوندې ځان وژنې === هغه مهال چې د ۲۰۱۸ زکال په اګست میاشت کې د کریپټوکرنسۍ بازار سقوط وکړ، دغه بازار ته د اړوندو پانګوالو د ځان وژنې کچه لوړه شوه. دغه وضعیت په ځانګړې توګه په کوریا کې د کړکېچ کچې ته ورسېد، ځکه د کریپټو سوداګر د «ځان وژنو» شاهد و. په ریډېټ کې د کریپټوکرنسۍ یوې ټولنې آن له زیان من شوو پانګوالو سره د هغوی د ځان وژنې څخه د مخنیوي په موخه په مرستې کولو پیل وکړ.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=Are Crypto-Related Suicides A Real Problem? {{!}} Js Magazine|url=https://www.jumpstartmag.com/are-crypto-related-suicides-a-real-problem/|access-date=2 May 2022|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chinese Bitcoin Trader Commits Suicide after Losing 2,000 BTC on 100x Leverage Bet|url=https://finance.yahoo.com/news/chinese-bitcoin-trader-commits-suicide-121816354.html|access-date=2 May 2022|website=finance.yahoo.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Evans|first1=Holly|last2=Sharman|first2=Laura|date=17 February 2022|title=Bitcoin trader, 23, takes own life after break-up and losing all his money|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/heartbroken-man-took-life-after-26260173|access-date=2 May 2022|website=mirror|language=en}}</ref> == سرچينې == 1wow3s9gcbo0bqpsxpou05kg8zw0xiu 0 62288 368970 365596 2026-09-10T23:07:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368970 wikitext text/x-wiki [[دوتنه:Batteries.jpg|بټنوک|مختلف حجرې او بیټرۍ (له پورته کیڼ څخه ښکته ښیې خوا ته): دوه AA، یو D، یو لاسي هام راډیو بیټرۍ، دوه 9 ولټ (PP3)، دوه AAA، یو C، یو د کیمکارډر بیټرۍ، یو بې تار تلیفون بیټرۍ]] برېښنایي بټرۍ د برېښنایي انرژي یوه سرچینه ده، چې د یوه یا زیات الکتروکېمیاوي شیلونو (حجرې) له بهرنیو تړښتونو څخه، د برېښنایي وسیلو د انرژي تامینولو په موخه جوړه شوې ده.<ref>{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&q=battery%20one%20or%20more%20cells&pg=PA11|access-date=2016-03-18}}</ref> کله چې بټرۍ برېښنا تولیدوي، مثبت قطب یې کتود او منفي قطب یې انود دی. منفي قطب د هغو الکترونونو زېرمه ده چې د یوه بهرني برېښنایي مدار له‌لارې مثبت قطب ته بهېږي. کله چې یوه بټرۍ یوه خارجي برېښنایي بار سره وصل کېږي، یو رېدوکس ریکشن لوړې انرژي لرونکي ریکتانتونه ټیټې انرژي لرونکو ته بدلوي او د ازادې انرژي توپیر بهرني مدار ته د برېښنایي انرژي په بڼه لېږدول کېږي. له تاریخي پلوه د «بټرۍ– battery» ګړنه هغې وسیله ښیي چې له څوګونو شیلونو (حجرو) څخه جوړ شوي وي؛ سره له‌دې، د کارونې په پراخېدو سره، هغه وسیلې چې له یوه شیل څخه جوړې شوې وي، د بټریو په کتار کې راځي. <ref name="Pauling1988">{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}<!--|access-date=13 May 2016--></ref><ref>{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&q=battery%20two%20or%20more%20cells&pg=PA1|access-date=2016-03-18}}</ref> == تاریخ == === اختراع === د بغداد بټرۍ (شاوخوا ۱۵۰م‌ز تر ۶۵۰ز) داسې یوې وسیلې په توګه کارول کېدله چې برېښنایي بهیر یې ساتلای شو، خو دغه موضوع قطعي نه‌ده. د «بټرۍ–battery» ګړنه لومړی ځل د بنجامین فرانکلین له‌خوا په ۱۷۴۹ز کال کې هغه مهال وکارول شوه چې، د لیدن ښیښه‌یي لوښو تړل شویو خازنونو د یوې ټولګې په کارولو سره یې د برېښنا په هکله ازمایښتونه ترسره کول. فرانکلین یوشمېر ښیښه‌یي لوښي په داسې یوې وسیلې کې سره وتړل چې هغه ورته «بټرۍ» ویل او د وسلو د یوځای کارکړنې نظامي ګړنې څخه یې کار واخېست. د ساتونکو معلقو ظرفونو د شمېر په ضربولو سره یو خورا غښتلی چارج زېرمه کېدلای شي او د چارج په ازادېدلو سره به لا زیاته انرژي شتون ولري.<ref>{{cite web|title=The history and development of batteries|date=30 April 2015|url=https://phys.org/news/2015-04-history-batteries.html}}</ref><ref>{{cite web|title="Electrical battery" of Leyden jars, 1760-1769|url=http://www.benfranklin300.org/frankliniana/result.php?id=72&sec=0}}</ref> ایټالیایي فزیک‌پوه «الساندرو ولټا» په ۱۸۰۰ز کال کې د «ولټایي پیل» په نامه لومړنۍ الکتروکېمیاوي بټرۍ جوړه او معرفي کړه. دغه بټرۍ د مسي او جستي صفحو یوه ټولګه وه، چې نوموړې صفحې په مالګوبو کې د خیشت شویو کاغذي ډېسکونو په واسطه جلا کېدلې او د پام‌وړ مودې لپاره یې یو ثابت بهیر تولیدولای شو. ولټا پر دې پوه نه‌ؤ چې ولټېج د کېمیاوي ریکشنونو له‌امله رامنځ‌ته شوی دی. هغه ګومان کاوه چې شیلونه د انرژي نه‌ختمېدونکې سرچینه ده او په الکترود کې د رژېدنې اړوند اغېزې کوچنۍ ستونزه ده، په‌داسې حال کې چې مایکل فارادي په ۱۸۳۴ز کال کې وښودله چې په بټریو د دغې رژېدنې مخنیوی شونی نه‌دی.<ref>{{Cite web |url=http://inventors.about.com/library/inventors/bl_Alessandro_Volta.htm |title=Bellis, Mary. Biography of Alessandro Volta, Inventor of the Battery. ''About.com''. Retrieved 7 August 2008 |access-date=22 June 2022 |تاريخ الأرشيف=18 February 2020 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200218064944/https://www.thoughtco.com/alessandro-volta-1992584 |url-status=dead |خونديځ نېټه=12 July 2012 |خونديځ-تړی=https://archive.today/20120712220408/http://inventors.about.com/library/inventors/bl_Alessandro_Volta.htm |archive-date=12 July 2012 |archive-url=https://archive.today/20120712220408/http://inventors.about.com/library/inventors/bl_Alessandro_Volta.htm }}</ref><ref>Stinner, Arthur. [http://home.cc.umanitoba.ca/~stinner/stinner/pdfs/2007-alessandro.pdf Alessandro Volta and Luigi Galvani] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910203520/http://home.cc.umanitoba.ca/~stinner/stinner/pdfs/2007-alessandro.pdf|date=10 September 2008}} (PDF). Retrieved 11 August 2008.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190222020750/http://www.ideafinder.com/history/inventions/battery.htm Fascinating facts about the invention of the Electric Battery by Alessandro Volta in 1800. ''The Great Idea Finder''. Retrieved 11 August 2008]</ref> که څه هم پخوانۍ بټرۍ د ازمایښتي موخو لپاره ډېر ارزښت درلود، خو په عمل کې د هغو ولټېج په نوسان کې ؤ او د یوې پایښت لرونکې دورې لپاره یې لوی بهیر رامنځ‌ته کولای نه‌شو. «د دانیل شیل»، چې په ۱۸۳۶ز کال کې د بریتانوي کېمیاپوه «جان فرېدریک دانیل» له‌خوا جوړ شو، د برېښنا لومړنۍ عملي سرچینه وه؛ دغه شیل صنعتي معیار وګرځېده او د برېښنایي تلګراف شبکو لپاره د انرژي سرچینې په توګه، په پراخ ډول وکارول شو. دغه شیل، د مس سلفېټ محلول په واسطه له ډک شوي مسي لوښي څخه جوړ شوی دی او په هغه کې له سلفریک اسید ډک بې‌ځلانده استر لرونکی خاورین لوښي او د جست یو الکترود ډوب دی. <ref>for instance, in the discovery of [[Hans Christian Ørsted#Electromagnetism|electromagnetism]] in 1820</ref><ref>[http://www.mpoweruk.com/history.htm#daniell Battery History, Technology, Applications and Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512173049/http://www.mpoweruk.com/history.htm#daniell |date=2011-05-12 }}. ''MPower Solutions Ltd''. Retrieved 19 March 2007.</ref><ref>{{cite web|title=History of the electrical units|first=Gérard|last=Borvon|date=10 September 2012|publisher=Association S-EAU-S|url=http://seaus.free.fr/spip.php?article964|access-date=22 June 2022|archive-date=5 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105142339/http://seaus.free.fr/spip.php?article964|url-status=dead}}</ref> دغه نمجنو شیلونو کې اوبلن الکترولیتونه کارول شوي دي، چې د ناسمې کارونې په صورت کې څڅېږي او تویېږي. ډېریو د ترکیبونو د ساتلو په موخه ښیښه‌یي لوښي کارول، چې ماتېدونکي او خورا خطرناک وو. نمجن شیلونه د دغو ځانګړنو له‌امله، په لېږدېدونکو وسایلو کې نامناسب وو. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې، د وچ شیل لرونکو بټریو په اختراع سره، لېږدېدونکو برېښنایي وسایلو عملي بڼه ونیوه. په دغو بټریو کې د اوبلن الکترولیت په ځای له یو ډول ټینګو سرېښ لرونکو موادو څخه کار واخېستل شو.<ref>{{cite web|url=http://portal.acs.org/portal/PublicWebSite/education/whatischemistry/landmarks/drycellbattery/index.htm|archive-url=https://archive.today/20130223055026/http://portal.acs.org/portal/PublicWebSite/education/whatischemistry/landmarks/drycellbattery/index.htm|url-status=dead|archive-date=23 February 2013|title=Columbia Dry Cell Battery|publisher=American Chemical Society|work=National Historic Chemical Landmarks|access-date=25 March 2013}}</ref> له تاریخي پلوه، د خلا ټیوبونو په بټرۍ د «A» بټرۍ لپاره نمجن شیل (ترڅو د مزي لپاره انرژي تامین کړي) او د «B» بټرۍ لپاره وچ شیل کارول کېده (ترڅو د صفحې ولتېج تامین کړي). === راتلونکی === د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۸ز کلونو په ترڅ کې، د بټرۍ کلنۍ تقاضا کچه 30 سلنه لوړه شوه او په ۲۰۱۸ز کال کې، په ټولیز ډول، 180Gwh ساعت ته ورسېده. په محافظه‌کاره توګه، تمه کېږي چې د ودې کچه شاوخوا 25 سلنه وساتل شي او په ۲۰۳۰ز کال کې د تقاضا کچه 2600Gwh ته ورسېږي. سربېره پر دې، تمه کېږي چې د لګښت په راټیټېدلو سره به د تقاضا کچه تر 3562Gwh پورې لوړه شي.<ref name="WEFGBA2019">{{cite report|last1=Brudermüller|first1=Martin|last2=Sobotka|first2=Benedikt|last3=Dominic|first3=Waughray|date=September 2019|title=Insight Report&nbsp;— A Vision for a Sustainable Battery Value Chain in 2030 : Unlocking the Full Potential to Power Sustainable Development and Climate Change Mitigation|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_A_Vision_for_a_Sustainable_Battery_Value_Chain_in_2030_Report.pdf|publisher=World Economic Forum & Global Battery Alliance|pages=11, 29|access-date=2 June 2021}}</ref> == کېمیاوي حالت او اصلونه == بټرۍ، کېمیاوي انرژي په مستقیمه توګه برېښنایي انرژي ته اړوي. په ډېریو حالاتو کې، ازاده شوې برېښنایي انرژي د هغو فلزاتو، اکسیدونو یا مالیکولونو د پيوستون توپیر یا د اړیکې انرژي ښیي، چې د الکتروکېمیاوي ریکشنونو تر لاندې واقع شوي دي. د بېلګې په توګه: انرژي په Zn یا Li کې د ساتلو وړ ده، چې د لوړې انرژي لرونکي فلزات دي ځکه چې، د انتقالي فلزاتو پر خلاف، د d الکترون د اړیکې په واسطه نه تثبیت کېږي. بټرۍ داسې ډیزاین شوې ده چې انرژیکي مطلوب رېدوکس ریکشن یوازې د یوه سرکټ بهرنۍ برخې له‌لارې د الکترون د حرکت پر مهال رامنځ‌ته کېږي.<ref>{{cite book|title=Solid State Physics|url=https://archive.org/details/apu.530.41.ash.33521|last=Ashcroft|first=N.W.|author2=Mermin|others=N.D.|year=1976|publisher=Brooks/Cole|location=Belmont, CA}}</ref> بټرۍ له یوشمېر ولټایي شیلونو څخه جوړه شوې ده. هر شیل دوه نیمه شیلونه لري، چې د فلزي کتیون لرونکي یوه هادي الکترولیت په واسطه په پرله‌پسې توګه تړل شوي دي. یو نیمه شیل الکترولیت او منفي الکترود لري او دا هغه الکترود دی چې انیونونه (منفي چارج شوي آیونونه) وربهېږي؛ بل نیمه شیل کې الکترولیت او مثبت الکترود شتون لري او دا هغه الکترود دی چې کتیونونه (مثبت چارج شوي آیونونه) وربهېږي. کتیون په کتود کې ریدکشن کېږي (الکترونونه اضافه کېږي، په داسې حال کې چې فلزي اټومونه په انود کې اکسدېشن کېږي (الکترونونه لېرې کېږي). ځینو شیلونو کې د هر نیمه شیل لپاره جلا الکترولیتونه کارول کېږي؛ وروسته له‌هغې، د برېښنایي دورې د بشپړولو لپاره د نیمه شیلونو ترمنځ د آیونونو د بهېدلو پر مهال، د الکترولیتونو له ګډېدلو څخه د مخنیوي په موخه له یوې جلا کوونکې صفحې څخه کار اخېستل کېږي.<ref>Dingrando 665.</ref><ref name="Saslow 338">Saslow 338.</ref> == کارکړنه، ظرفیت او بې‌چارجه کېدل == د دنني کېمیاوي حالت، د بهیر تخلیه کېدو او تودوخې په‌څېر د زیات‌شمېر لاملونو له‌امله د بار دورې، د چارج دورې او د عُمر اوږدوالي په تړاو د بټرۍ ځانګړنې سره توپیر ولري. د تودوخې په ټیټه درجه کې، یوه بټرۍ زیاته انرژي لېږدولای نه‌شي. په همدې توګه، په سړو اقلیمونو کې، ځیني خلک په خپلو موټرو لپاره د بټرۍ تودوونکې وسیله کاروي او هغه داسې کوچنۍ تودوونکې حرارتي تختې دي چې د موټر بټرۍ توده ساتي. د یوې بټرۍ ظرفیت د برېښنایي چارج هغه مقدار دی چې په یوه معلوم ولټېج کې یې ورکولای شي. په هره کچه چې د شیل دننه د الکترود زیات مواد شتون ولري، د بټرۍ ظرفیت لوړېږي. د یوه کوچني شیل ظرفیت د هغه لوی شیل په پرتله، چې ورته کېمیاوي حالت لري، ټیټ دی، که څه هم دواړه د خلاص سرکټ یوشان ولټېج تولیدوي. د بټرۍ ظرفیت د اندازه کولو واحد امپیر ساعت (A.h) دی. د یوې بټرۍ معلوم ولټېج، په ټولیز ډول، په 68°F (20°C) کې د شلو ساعتونو لپاره د یوې نوې بټرۍ د تولید شوي بهیر او د نوموړې بټرۍ د تولید شوي بهیر د ضرب حاصل دی، په داسې حال کې چې په هر شیل کې د یوه قطب له مشخص ولټېج څخه لوړ پاتې کېږي. د بېلګې په توګه: د کور دننه تودوخه کې، د 100A.h ظرفیت لرونکې بټرۍ د 20 ساعتونو دورې په لړ کې 5A لېږدولای شي. د بټرۍ په واسطه د لېږدېدونکي زېرمه شوي چارج نسبت بېلابېلو لاملونو پورې تړاو لري؛ لکه: د بټرۍ کېمیاوي حالت، د چارج د لېږدولو چټکتیا (بهیر)، د قطب اړین ولټېج، د زېرمه کولو دوره، د چاپېریال تودوخه او داسې نور. <ref name="aappc">[http://www.aaportablepower.com/BatteryKnowledge/BatteryKnowledge.asp Battery Knowledge&nbsp;– AA Portable Power Corp. Retrieved 16 April 2007.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523105752/http://www.aaportablepower.com/BatteryKnowledge/BatteryKnowledge.asp|date=23 May 2007}}</ref> == سرچينې == g5eyjqgj4jqy1asw2wpp4v2a5j4cq4h 0 63370 368968 283983 2026-09-10T22:37:38Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368968 wikitext text/x-wiki ايوبي کورنۍ (عربي: الايوبيون al-Ayyubiyun؛ کردي: نه يووبيه کان Eyubiyan) د مصر د منځنيو پېړيو د سلطنت “Sultanate of Egypt” بنسټ ايښودونکې کورنۍ وه، چې په ۱۱۷۱ ز کال کې د صلاح الدين له لورې د مصر د فاطمي خلافت “Fatimid Caliphate of Egypt” له ړنګولو وروسته رامنځته شوه. د کردي اصل يو سني مسلمان صلاح الدين په اصل کې د سوريې د نورالدين په توګه خدمت کړی و، چې په فاطمي مصر کې يې د صليبيانو پر وړاندې جګړه کې د نورالدين د لښکر مشري کوله؛ نوموړی په همدې ځای يعنې فاطمي مصر کې وزير شوی و. د نورالدين له مړينې څخه وروسته صلاح الدين د مصر د لومړي سلطان په توګه اعلان شو او د حجاز، يمن، شمالي نبيا، طرابلس، سیرينيکا، سويلي اناتوليا او شمالي عراق تر څنګ چې د نوموړي د کردي کورنۍ ټاټوبی و، (د نورالدين د پخوانيو سيمو په ګډون) يې نوی سلطنت په چټکۍ سره د ختيځ يا مشرق د ډېری برخو د نيولو يا رانغاړلو په موخه د مصر د پولو تر شا پراخه کړ. د حجاز او د مکې او مدينې د سپېڅلو اسلامي ښارونو د درک په ګډون د نوموړي د سلطنت د غوره والي له امله هغه لومړنی واکمن و، چې د دوه سپېڅلو جوماعتونو د ساتونکي “Custodian of the Two Holy Mosques” په توګه يې هرکلی کېږي او دا هغه وړ نوم و، چې د ۱۵۱۷ ز کال تر عثماني بريا يا فتحې پورې د مصر د ټولو راتلونکو سلطانانو له لورې په پام کې نيول کېده. د صلاح الدين د واکمنۍ په لومړه لسيزه کې يې د فوځ مبارزو د صليبيانو پر وړاندې په بېلابېلو عربي او اسلامي دولتونو کې د مسلماناتو يو ځای (متحد) کول په نښه کړل او د خپل شتون له نږدې درې نيمو پېړيو لپاره يې د مصر د سلطنت عمومي پولې او د اغېز سيمې وټاکلې. د اورشليم پاچاهۍ په ګډون زياتره صليبي دولتونه په ۱۱۸۷ز کال د حطين جګړه “Battle of Hattin” کې د صلاح الدين له بريا څخه وروسته د نوموړي پر وړاندې مات شول. که څه هم صليبيانو په ۱۱۹۰ زلسيزه کې د فلسطين ساحل يو ځل بيا ونيو. {{sfn|Jackson|1996|page=36}}<ref name="Humphreys1987">{{harvnb|Humphreys|1987}}</ref><ref name="Ozoglu46">{{harvnb|Özoğlu|2004|p=46}}</ref><ref name="Bosworth73">{{harvnb|Bosworth|1996|p=73}}</ref><ref name="ArabNews">{{cite web |last=Fakkar |first=Galal |date=27 January 2015 |title=Story behind the king's title |url=http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/695351 |access-date=27 June 2016 |website=[[Arab News]] |location=[[Jeddah]] |archive-date=4 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804084234/http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/695351 |url-status=dead }}</ref><ref name="Eiselen89">{{harvnb|Eiselen|1907|p=89}}</ref> په ۱۱۹۳ ز کال کې د صلاح الدين له مړينې څخه وروسته يې زامنو د واک تر لاسه کولو کې سيالي وکړه، مګر په ۱۲۰۰ ز کال کې د صلاح الدين ورور العادل په ناڅاپي ډول سلطان شو. د مصر نور ټول وروستي ايوبي پاچاهان د نوموړي له نسل څخه وو. په ۱۲۳۰ ز لسيزه کې د سوريې امير له مصر څخه د خپلې خپلواکۍ تر لاسه کولو هڅه وکړه او ايوبي پاچاهي تر هغې وخته پورې وېشلې پاتې شوه، چې سلطان الصالح ايوب په ۱۲۴۷ ز کال کې له اليپو “Aleppo” يا حلب څخه پرته د سوريې د ډېری برخې نيولو سره بېرته خپل يووالی ورغوه. له هغې څخه وروسته ځايي مسلمان کورنيو له يمن، حجاز او د بين النهرين له ځينو برخو څخه ايوبيان وېستلي وو. په ۱۲۴۹ز کال کې د الصالح ايوب له مړينې څخه وروسته يې مصر کې زوی المعظم تورانشاه ځايناستی شو. که څه هم وروستی سلطنت ډېر ژر د هغه مملوک جنرالانو له لورې ړنګ شو، چې د نيل دلتا “Nile Delta” د يو صليبي بريد مخه يې نيولې وه. دې حالت په اغېزناک ډول مصر کې ايوبي واک پای ته ورساوه. د سوريې د اميرانو له لورې د مصر د بېرته نيولو هغه هڅې بې پايلې شوې، چې مشري يې د حلب الناصر يوسف کوله. په ۱۲۶۰ ز کال کې مغلو د حلب ښار لوټ کړ او ډېر ژر يې د ايوبيانو پاتې سيمې فتحه کړې. مملوکيان چې مغل يې له سيمې څخه شړلي وو، په ۱۳۴۱ ز کال کې د خپل وروستي واکمن له واکه لرې کېدلو پورې د حما ايوبي سلطنت وساته. د دوی د يو څه لنډمهاله دورې سره سره ايوبي کورنۍ په سيمه او په ځانګړي ډول مصر باندې د بدلون اغېز درلود. د ايوبي پاچاهانو تر واکمنۍ لاندې مصر چې وار له مخه په رسمي ډول شيعه خلافت و، د واکمن سني سياسي او فوځي ځواک او د سيمې اقتصادي او کلتوري مرکز شو او دا دريځ يې د ۱۵۱۷ ز کال تر هغې مودې پورې وساته، چې د عثمانيانو له لورې فتحه يا ونيول شو. ايوبي واکمنۍ د سلطنت په ټوله موده کې د اقتصادي سوکالۍ دوره کې پرمخ ولاړه او د ايوبيانو له لورې چمتو شوې اسانتياوې او ملاتړ اسلامي نړۍ کې د فکري فعاليت د بيا راپورته کېدنې لامل شول. دا دوره د دوی په سترو ښارونو کې د ګڼ شمېر مدرسو د جوړولو له مخې سيمه کې په سختۍ سره د سني مسلمانانو د پياوړي کېدونکې واکمنۍ د ايوبي بهير په واسطه هم په نښه کېږي. ان د مملوکيانو له لورې له نسکورېدلو څخه وروسته هم د صلاح الدين او ايوبيانو له لورې جوړ شوي سلطنت د نورو ۲۶۷ کالونو لپاره په مصر، مشرق او حجاز کې دوام وکړ. پر صليبيانو باندې د نوموړي د وياړلې بريا له امله چې د هغه تاج لاسته راوړونه وه، چې ۹۹ کالونه وروسته له هغې د بين النهرين بېرته نيونکی و، چې صليبيانو په خپله ياد ښار له فاطمي مصر څخه ونيو، صلاح الدين نن ورځ په بېلابېلو هغو هېوادونو کې د يو ملي اتل په توګه ستايل کېږي، چې د نوموړي د سلطنت برخه وو، چې په ځانګړي ډول مصر، سوريه، فلسطين او عراق کې د نوموړي د زېږېدنې ځای، چې له هر هېوتد سره د سوريې لپاره خوندي دي، د دوی د فوځيانو د ملي کورتۍ په توګه د صلاح الدين د نسب نامې عقاب لري. == تاريخچه == === اصليت === د ايوبي کورنۍ غور نيکه نجم الدين ايوب ابن شدهي چې د کردي راواديا ټبر پورې يې اړه درلوده، چې ياد ټبر په خپله د هادهاباني قبيلې يوه څانګه وه. د ايوب نيکونه د شمالي ارمنستان په ډوين “Dvin” ښارګوټي کې استوګن شول. راواديان په ډوين سيةه کې واکمنه کردي ډله وه، چې د ښارګوټي د سياسي او فوځي ممتازې پرګنې برخه يې جوړوله. <ref>The biographer [[Ibn Khallikan]] wrote, "Historians agree in stating that [Saladin's] father and family belonged to [[Dvin (ancient city)|Duwin]]. ... They were Kurds and belonged to the Rawādiya [sic], which is a branch of the great tribe al-Hadāniya": Minorsky (1953), p. 124.</ref><ref name="Humphreys19872">{{harvnb|Humphreys|1987}}</ref> ډوين کې حالتونه هغه وخت خراب شول، چې ترکي جنرالانو له کردي شهزاده څخه ياد ښارګوټی ونيو. شدهي د ايوب او اسد الدين شېرکوه په نوم دوه ززامن درلودل. د نوموړي ملګری مجاهد الدين بهروز چې د سلجوقيانو د واکمنۍ پر مهال د شمالي بين النهرين فوځي والي و، نوموړي ته هرکلی وکړ او هغه يې د تکريت “Tikrit” د والي په توګه وټاکه. د شدهي له مړينې څخه وروسته ايوب د خپل ورور شېرکوه په مرسته نوموړی د ښار په اداره کې بریالی کړ. دوی په ګډه د ښار چارې په ښه ډول اداره کړې، چې د ځايي اوسېدونکو له لورې يې نوم يا شهرت ور په برخه کړ. په ورته وخت کې د موصل واکمن عمادالدين زنګي د خليفه المسترشيد او بهروز په مشرۍ د عباسيانو له لورې ماتې وخوړه. د تکرت سیمې له لارې موصل ته د جګړې له ډګر څخه د نوموړي د تېښتې په هڅه کې زنګي له ايوب سره پناه واخېستله او په دې دنده کې يې د نوموړي د مرستې غوښتنه وکړه. ايوب له تګرس سيند څخه د تېرېدنې او په خوندي ډول موصل ته د رسېدلو په موخه زنګي او د هغه پلويانو ته کښتۍ ومنل او چمتو کړې. <ref name="Humphreys19873">{{harvnb|Humphreys|1987}}</ref><ref name="Ali28">{{harvnb|Ali|1996|p=28}}</ref><ref name="Ali27">{{harvnb|Ali|1996|p=27}}</ref> زنګي سره د مرستې په پايله کې عباسي چارواکو د ايوب پر وړاندې د جزايي معيارونو غوښتنه وکړه. په ورته وخت کې په يوه بېله پېښه کې شېرکوه د بهروز يو نږدې ملګری په دې تور وواژه، چې تکريت کې يې يوې ښځې باندې جنسي تېری کړی و. عباسي محکمې د ايوب او شېرکوه دواړو د نيولو فرمانونه ورکړل، مګر مخکې له دې چې ياد ورونه ونيول شي، ۱۱۳۸ز کال کې يې تکريت پرېښود او موصل ته لاړل. کله چې موصل ته ورسېدل، زنګي ورته ټولې اړينې اسانتياوې چمتو کړې او دواړه ورونه يې په خپل خدمت کې وګومارل. ايوب د بالبيک قوماندان کړای شو او شېرکوه د زنګي د زوی نورالدين په خدمت کې وګومارل شو. د تاريخپوه عبدالعلي له نظره د ايوبي کورنۍ نومياليتوب يا لوړوالي ته رسېدنه د رنګي تر څار او ملاتړ لاندې وه. <ref name="Ali282">{{harvnb|Ali|1996|p=28}}</ref> == سرچينې == ecyuhwpuptbrjg4y8754al38ahflw4u 0 63776 368980 342495 2026-09-11T02:39:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368980 wikitext text/x-wiki د سويلي کوريا اوسنی کلتور د کوريا له دوديز کلتور څخه منځ ته راغلی دی، کوم چې په لومړيو کوريايي کوچي قبايلو کې رواج و.  د زرګونو کلونو لپاره د لرغوني کوريايي کلتور په ساتلو سره، په داسې حال کې چې د لرغوني چينايي کلتور تر اغېز لاندې و، سويلي کوريا په ۱۹۴۸ز کال کې د کوريا له وېش وروسته د کلتوري ودې په خپله لاره د شمالي کوريا له کلتور څخه جلا شوه. د سويلي کوريا، په ځانګړي ډول د سيول صنعتي په کېدو، ښاري کېدو او لوېديځ پال کېدو سره، د کوريا د خلکو د ژوند په طريقه کې زيات بدلونونه راغلل. بدليدونکي اقتصاد او د ژوند طريقې ښاري کېدل منځ ته راوړل – کوم چې په سترو ښارونو (او له خلکو څځه د کلیوالو سيمو خالي کېدل) کې د خلکو متمرکز کېدل دي، په داسې حال کې چې ګڼې توکميزې کورنۍ د يو کورني ژوند کولو په نظام کې سره جلا کېدونکي دي. نن ورځ، د سويلي کوريا ډيری کلتوري عناصر، په ځانګړي ډول مشهور کلتور، په ټوله نړۍ کې خپور شوی او په نړۍ کې تر ټولو څرګند کتلوري ځواک ګرځېدلی.<ref>{{cite journal|last1=Yong Jin|first1=Dal|title=Hallyu 2.0: The New Korean Wave in the Creative Industry|journal=International Institute Journal|date=2011|volume=2|issue=1|url=https://quod.lib.umich.edu/i/iij/11645653.0002.102/--hallyu-20-the-new-korean-wave-in-the-creative-industry?rgn=main;view=fulltext}}</ref><ref>{{cite news|last1=CNN|first1=Lara Farrar for|title='Korean Wave' of pop culture sweeps across Asia|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/12/31/korea.entertainment/index.html|access-date=2022-08-21|archive-date=2014-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106203532/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/12/31/korea.entertainment/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Global Impact of South Korean Popular Culture: Hallyu Unbound ed. by Valentina Marinescu|journal=ResearchGate|url=https://www.researchgate.net/publication/293479051}}</ref><ref>{{cite news|last1=Kim|first1=Harry|title=Surfing the Korean Wave: How K-pop is taking over the world {{!}} The McGill Tribune|url=http://www.mcgilltribune.com/a-e/surfing-the-korean-wave-how-k-pop-kpop-is-taking-over-the-world-012858/|work=The McGill Tribune|date=2 February 2016|access-date=21 August 2022|archive-date=23 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200902/http://www.mcgilltribune.com/a-e/surfing-the-korean-wave-how-k-pop-kpop-is-taking-over-the-world-012858/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Duong Nguyen Hoai Phuong|first=Duong Nguyen Hoai Phuong|title=Korean Wave as Cultural Imperialism|url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/37300/Phuong_thesis_1.docx.pdf?sequence=1}}</ref> == ادب == له شلمې پېړۍ مخکې، د کوريا په ادب کې کلاسيکي چينايي ادب نفوذ کړی و. کوريايانو له زرو کلونو څخه د زياتې مودې لپاره په کوريايي ادب کې په پراخه کچه له چينايي خطاطۍ کار اخيست. اوسنی ادب ډېر ځله د هانګل (한글) له پرمختګ سره تړل شوی دی، کوم چې د «جوسين» واکمنې کورنۍ د څلورم سترواک پاچا ستر سيجونګ (세종대왕) له خوا په «هنمنجيونجيم» (훈민정음) کې جوړ شوی و. په ۱۴۴۳ز کال کې د کوريايي الفبا خپرېدل د ډېرو لپاره د حيرانتيا وړ و، ځکه چې په دې اړوند د پاچا «سيجونګ» د کار کومه تاريخچه نه شته، دا پايله تر لاسه کېدای شي چې پاچا دا کار په پټه تر سره کاوه. دا اقدام په لومړي سر کې د واکمنې علمي-رسمي طبقې، يانګان (양반) څخه، د ښځو په ګډون عامو خلکو ته د ليک لوست په خپرېدو کې د مرستې لپاره تر سره شو. د هانګل له جوړولو مخکې، هغه عام الفبا چې لوستل کېدو د هانجا په نوم و، کوم چې چينايي توري دي؛ يواځې هغو شتمنو کورنيو کولای شول چې دا توري زده کړي، چا چې کولای شول زده کړه تر لاسه کړي. سربېره پر دې، د نورو ژبو په څېر، «هانجا» نه شول کولای د ټولو هغو تورو معناوې تر لاسه کړي چې په کوريايي ژبه کې خبرې پرې کېدې، له همدې امله په دې پوهېدل ستونزمن و چې خلک د څه ويلو هڅه کوي. په هر حال، هانګل يواځې د نولسمې پېړۍ په دويمه نيمايي کې په کوريايي ادب کې يو پیاوړي ځای ته ورسېد، د کوم په پايله کې چې کوريايي ادب زياته وده وکړه، د بېلګې په ډول «سنوسيول» په هانګول کې لیکل شوی ناول دی.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nonRl2cerIgC&pg=PA15|title=The Korean Alphabet: Its History and Structure|last=Kim-Renaud|first=Young-Key|date=1997|publisher=University of Hawaii Press|isbn=9780824817237}}</ref><ref>{{Cite web |last=Language |first=Learn Korean and Speak Korean-Learning the Korean |title=zKorean - History of Hangul Part II |url=http://zkorean.com/hangul/history_of_hangul_part_2 |access-date=2019-11-03 |website=zKorean}}</ref> په نوې شاعرۍ کې، داسې هڅې شوې وې چې خيالي تګلارې او د نوې شاعرۍ طريقې متعارفې کړای شي، په ځانګړي ډول د شلمې پېړۍ په لومړيو کې د «ايزرا پونډ» او «ټي.ايس.الييوټ» په څېر ابتدايي امريکايي نويويپالو د ژباړو له لارې. د جمهوريت پړاو په لومړيو وختونو کې، هېوادپال اثار ډېر بريالي وو. د ۱۹۷۰ز لسيزې څخه وروسته غزليزه شاعري پياوړې ده. په اوسنۍ سويلی کوریا کې شاعري تر يو بريده مشهوره ده، هم د خپرو شويو اثارو د شمېر له اړخه او هم د ليکليو لیکنو له لارې.<ref>{{cite web |title=South Korean Newspapers and News Sites |url=http://www.world-newspapers.com/southkorea.html |access-date=2015-05-20 |publisher=World-newspapers.com}}</ref> == ژورنالزم (خبريالي) == سويلي کوريا کې لس مهمې ورځپاڼې او څلور مهمې نشريې لري. چوسن ايلبو، جوونګانګ البو او ډونګا البو يې درې مخکښې ورځپاڼې دي. هانکیوريه چپ پلوه ورځپانه ده،  KBS, MBC, SBS او YTN يې مهم تلويزيوني کانالونه دي. د زده کوونکو او بالغانو د زده کړې لپاره EBS هم شته. سويلي کوريا همدا راز د ګڼو وځپاڼو او مجلو نشريې هم لري. له مشهورو څخه يوه يې «چوسون ايلبو» ده، کومه چې د چوسون ايلبو په نوم د کوريايي ورځنۍ پر لیکه خپرونه ده. نورې خپرونې يې « K Scene Magazine, JoongAng Daily, Korea Post, Korea Times, Yonhap News Agency, OhmyNews International» دي. « Korea Herald» او « PRKorea Times» يې د بهرنيانو لپاره د انګليسي ژبې ورځپانې دي، کومې چې له ټولې نړۍ څخه ژوندي راپورونه وړاندې کوي. که څه هم بنسټيزې ورځپاڼې يې په کوريايي/يا انګليسي کې پر ليکه مواد وړاندې کوي، بيا هم ګڼې يواځې پر ليکه خپرونې شته. ګڼې پر لیکه خپرونې يې « Digital Chosunilbo, Seoul Times, Korean Government Homepage» او « Donga.com » دي، کومه چې په ګڼو ژبو کې کوريايي خبرونه وړاندې کوونکې پر ليکه رسنۍ ده. د « OhmyNews» په نوم يې يوه کوريايي ويبپاڼه ده چې په ۲۰۰۰ز کال کې د « Oh Yeon Ho » له خوا په دې اند جوړه شوې چې عام خلک وکولای شي د تليفون يا برېښنا ليک له لارې راپور ورکړي او د رضاکارو او مسلکي مديرانو په مټ د هغوی د اصلاح شويو خبرونو په اړوند هغوی ډېر اندونه لري. « Oh Yeon Ho» د هغه مهال د لومړي منتخب ولسمشر « Roh Moo-hyun » سره لومړۍ مرکه کړې وه.<ref>{{cite web |title=South Korean Newspapers and News Sites |url=http://www.world-newspapers.com/southkorea.html |access-date=2015-05-20 |publisher=World-newspapers.com}}</ref> == بهرنۍ اغېزې == سويلي کوريا له نږدې يوې زريزې راهيسې د چين تر کتنې وړ اغېز لاندې هېواد دی، تر څنګ يې د بېلا بېلو ګاونډيو اسيايي هېوادونو څخه هم تر يو بریده اغېزمن شوی دی. په وروستيو کلونو کې، په دې هېواد کې لوېديځې نړۍ هم تر يو بريده نفوذ کړی، تر ډېره بریده په خوراکونو کې. دې چارې همدا راز د خلکو د خوړلو عاداتو ته هم بدلون ورکړی؛ اوسمهال ډېر خلک پر دوديزو کوريايي خوراکونو سربېره، لوېديځ او نور اسيايي خوراکونه هم خوري، د سويلي اسيا په خلکو کې پيزا يو له خوښې وړ بهرنيو خوراکونو څخه ده، په داسې حال کې چې دا پېزا په لوېديځ کې د اسيايي رنګ تر څنګ وړاندې کېدونکې پيزا سره توپير لري، عموماً په دې کې جوار، خواږه الوګان، مايونيز، بلګوګي او نور مختلف اجزاء شامل وي. ډېر همبرګر، سور شوی چرګ، کافي او ايسکريم هم په سويلي کوريا کې ډېر شهرت لري. په داسې حال کې چې چای ډېر زيات مشهور دوديز څښاک دی، د دولسو سوداګريزو بنسټونو له خوا پر مخ وړل کېدونکو کافي خونو شمېر په ۲۰۱۰ز کال کې ۲۰۰۰  سيمو ته لوړ کړای شوی دی او د «کافيس» اصطلاح (keopiseu 커피스)، د دفتر په توګه د  چای خونې د کارولو د ښودلو لپاره ټاکل شوې وه.<ref>[http://elle.atzine.com/elle/elleweb_template_fashion.iht?contId=B11_20090930_00648 COACHING DECO] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707184454/http://elle.atzine.com/elle/elleweb_template_fashion.iht?contId=B11_20090930_00648|date=2011-07-07}} [[Elle Magazine]] Korea 2009.10.01</ref><ref name="Ben Schott">{{cite news|last=Schott|first=Ben|url=http://schott.blogs.nytimes.com/2010/09/10/coffice/?scp=1&sq=coffice&st=cse|title=Coffice|newspaper=[[The New York Times]]|date=September 10, 2010}}</ref><ref name="joongangdaily 2925309">{{cite news|url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2925309|title=In Korea, coffee shops just keep on multiplying|publisher=[[Korea Joongang Daily]]/IHT|date=August 30, 2010|access-date=August 21, 2022|archive-date=January 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122051340/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2925309|url-status=dead}}</ref> د څو لسيزو لپاره پر جاپاني پاپ کلتور په سويلي کوريا کې بنديزونه لګول شوي وو (که څه هم دا بنديزونه عملي نه وو)، کوم چې کوريا ته د سټلايټ تلويزيوني کانالونو او ځوانانو د کلتور فلمونو او مجلو له لارې رسېدل. په ۲۰۰۰ز کال کې، سويلي کوريا ځوانانو مانګا لوستل، جاپاني راک او راپ موسيقي يې اورېده او په کوریا کې فيشن په «هاراجوکو» او «روپونګي» کې د جاپاني د کوڅو د فيشن له بهيرونو سره ورته والی درلود. په ۲۰۰۰ز کال کې د جاپاني پاپ کلتور په وارداتو بنديزونه لرې کړای شول. <ref>{{cite news|last=Kirk|first=Don|title=South Korea opens the Gates to Pop Culture From Japan|date=July 3, 2000|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2000/07/03/news/south-korea-opens-the-gates-to-pop-culture-from-japan.html}}</ref><ref>{{cite news|last=Baker|first=Michael|date=October 29, 1996|title=S. Korea Doesn't Find It Easy To Block Japanese Culture|url=https://www.csmonitor.com/1996/1029/102996.intl.intl.3.html}}</ref> == دوديز کلتور == === پنسوري === پنسوري په کوريا کې د موسيقۍ يوه دوديزه بڼه ده چې تاريخ يې تر «جوسون» واکمنې کورنۍ (۱۳۹۲-۱۸۹۷) پورې رسېږي، «پان» معنا يوه پرانيستې سیمه، چېرته چې خلک سره راټوليږي، او د «سوري» معنا غږ ده. د پنسوري لوبول له يو سندرغاړي او يو ډول وهونکي څخه جوړ وي، سندرغاړی کيسه کوي، ځانګړي طريقې کاروي، کومې چې د کلونو تمرین ته اړتيا لري او ډول وهونکی د دې کيسې  د پر مخ وړلو لپاره اوازونه چمتو کوي، تر څنګ يې سندرغاړي ته اخلاقي ملاتړ ورکوي. د سيالبينو ځينې غړي هم هڅول کېږي چې په دې فعاليت کې برخه واخلي او سندرغاړي څخه ملاتړ وکړي.<ref name="ethno">{{Cite web |last=pansoriethnomusicology |first=Author |date=2017-05-16 |title=What is Pansori? |url=https://pansoriethnomusicology.wordpress.com/2017/05/16/what-is-pansori/ |access-date=2019-11-04 |website=Pansori: A Study}}</ref><ref name="unesco">{{Cite web |title=UNESCO - Pansori epic chant |url=https://ich.unesco.org/en/lists |access-date=2019-11-04 |website=ich.unesco.org}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=P'ansori {{!}} Korean music |url=https://www.britannica.com/art/pansori |access-date=2019-11-04 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>{{Cite web |last=Editor |date=2018-06-21 |title=What is Han? |url=https://www.hyunjinmoon.com/what-is-han/ |access-date=2019-11-04 |website=Hyun Jin Preston Moon}}</ref> == سرچينې == 3jcpahzcojbhjc3cviu10kq5r5av122 0 64149 368988 367790 2026-09-11T10:48:32Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368988 wikitext text/x-wiki د نړیوالو اوبو یا له پولو هاخوا اوبو اصطلاحات هغه وخت کارول کېږي، چې د اوبو بېلابېل ډولونه له نړیوالو حدودو نه تیرې شي لکه: سمندرونه، لوی سمندري ایکوسیستمونه، تړل شوي یا نیمه تړل شوي سیمه ایز سمندرونه او سیندونه، سیندونه، جهيلونه، د ځمکې لاندې د اوبو سیسټمونه.<ref>[http://www.undp.org/gef/05/portfolio/iw.html International Waters] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127055412/http://www.undp.org/gef/05/portfolio/iw.html|date=27 January 2009}}, ''United Nations Development Programme''</ref> «نړیوالې اوبه» په نړیوال قانون کې تعریف شوې اصطلاح نه ده. دا یوه غیر رسمي اصطلاح ده چې ځینې وختونه د هیوادونو د «ځمکنۍ بحر» نه هاخوا اوبو ته اشاره کوي او یا په بل عبارت «نړیوالې اوبه» کله ناکله د غیر رسمي اصطلاح په توګه د ازاده سمندرونو او یا په لاتیني کې Mare liberum لپاره د مترادف په توګه کارول کېږي.<ref name="buchanan">{{cite web |last1=Buchanan |first1=Michael |title=Who's in charge here? |url=https://share.america.gov/what-do-you-know-about-international-waters/ |access-date=3 August 2020 |website=ShareAmerica |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604210206/https://share.america.gov/what-do-you-know-about-international-waters/ |url-status=dead }}</ref> نړیوالې اوبه (ازاده سمندرونو) د Mare liberum د نظریې پر بڼسټ د هېڅ هېواد په واک پورې اړه نه لري، چې هېوادونه په کې د کب نیولو، تګ راتګ، په هوا کې د الوتنې، کیبلونو او پایپ لاینونو او همدارنګه د علمي څېړنو حق لري. د ازادو سمندرونو کنوانسیون، چې په ۱۹۵۸ز کال کې لاسلیک شو او ۶۳ لاسلیک کونکي یې درلودل. « ازاد سمندرونو د سمندر د هغو برخو په توګه تعریفوي چې د یو هېواد داخلي اوبو کې شاملې نه وي» او «هېڅ دولت نشي کولی د یادې اوبو پر هېڅ یوې برخه د خپل حاکمیت ادعا وکړي». د لویو سمندرونو کنوانسیون د سمندرونو د قانون په اړه د ملګرو ملتونو کنوانسیون (UNCLOS) د بنسټ په توګه کارول کېږي، چې په ۱۹۸۲ز کال کې لاسلیک شو.<ref>Text of [http://sedac.ciesin.columbia.edu/entri/texts/high.seas.1958.html CONVENTION ON THE HIGH SEAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222040400/http://sedac.ciesin.columbia.edu/entri/texts/high.seas.1958.html |date=2019-02-22 }} (U.N.T.S. No. 6465, vol. 450, pp. 82–103)</ref><ref>{{cite web |title=What is the EEZ |url=http://oceanservice.noaa.gov/facts/eez.html |access-date=2019-09-08 |publisher=National Ocean Service}}</ref> ازاد سمندرونه د ځمکې ۵۰ سلنه برخه جوړوي او د سمندرونو دوه پر درېیمه برخه ده. دغه راز د نړیوالو اوبو نړیوال واک د داخلي اوبو، ځمکنیو اوبو او ځانګړي اقتصادي زونونو سره توپیر لري. همدارنګه UNCLOS په خپله دولسمه برخه کې د سمندري چاپیریال ساتنې لپاره ځانګړي مقرارت هم لري، چې د هغه له مخې په ځینو مواردو کې بندري هېوادونو ته اجازه ورکوي چې د نړیوالو چاپیریال قوانینو (د IMO له خوا تصویب شوی) نه د سرغړونې په صورت کې په ازاده سمندرونو کې د بهرنیو بیړیو په اړه د MARPOL کنوانسیون له مخې له خپل واک نه کار واخلي.<ref>{{cite web |title=THE HIGH SEAS |url=https://www.oceanunite.org/issues/the-high-seas/ |access-date=2019-01-07 |website=Ocean Unite |language=en-US |تاريخ الأرشيف=2021-07-09 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210709184402/https://www.oceanunite.org/issues/the-high-seas/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2021-07-09 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20210709184402/https://www.oceanunite.org/issues/the-high-seas/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20210709184402/https://www.oceanunite.org/issues/the-high-seas/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184402/https://www.oceanunite.org/issues/the-high-seas/ }}</ref><ref>UNCLOS article 92(1)</ref><ref>UNCLOS article 105</ref><ref>Jesper Jarl Fanø (2019). ''Enforcing International Maritime Legislation on Air Pollution through UNCLOS''. Hart Publishing.</ref> == د اوبو نړیوالې لارې == په نیمه تړلو سمندرونو کې د تګ راتګ ازادي لپاره ځینې نړیوالو تړونونو رامنځته شوي لکه. * په ۱۸۵۷ز کال د کوپنهاګن کنوانسیون بالتیک ته د لاسرسی لپاره حق الزحمې لغوې کړې او د ټولو سوداګریزو کښتیو لپاره یې د ډنمارک تنګی په نړیوالو اوبو کې د لارې په توګه پرانیست. دغه راز د ۱۹۹۹ز کال شاهي فرمان د ډنمارک اوبو ته د بهرنیو جنګي کښتیو لاسرسی تنظیموي.<ref>{{Cite book|last=Law of the Sea Institute|title=The Law of the Sea in the 1980s|url=https://archive.org/details/lawofseain1980sp0000lawo|publisher=Law of the Sea Institute|year=1983|location=University of Virginia|pages=[https://archive.org/details/lawofseain1980sp0000lawo/page/600 600]–619}}</ref><ref>{{cite web |title=Ordinance Governing the Admission of Foreign Warships and Military Aircraft to Danish Territory in Time of Peace |url=https://www.un.org/depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/DNK_1999_Ordinance.pdf}}</ref><ref>{{cite web |title=Anordning om fremmede orlogsfartøjers og militære luftfartøjers adgang til dansk område under fredsforhold |url=https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1999/224}}</ref> * څو نور کنوانسیونونو باسفورس او داردانیل سمندرونو کې د بار وړلو لپاره لارې پرانیزي. همدارنګه د ترکیې د تنګیو په اړه د مونټریکس وروستی کنوانسیون د نړیوالو اوبو د لارې په توګه د تنګي حیثیت ساتي. نورو نړیوالو تړونونو هغه سیندونه خلاص کړي چې په دودیز ډول د نړیوالو اوبو لارې نه دي. * د ډانیوب سیند یوه نړیواله د اوبو لاره ده ترڅو المان او کروشیا او همدارنګه په وچه کې میشته اتریش، سلواکیا، هنګري، سربیا او مالدووا تور سمندر ته خوندي لاسرسی ولري. == د نړیوالو اوبو پر سر شخړه == اوسنۍ ناحل شوې شخړې چې ایا ځینې  ځانګړي اوبه نړیواله اوبه دي یا نه په لاندې ډول دي: * شمالي قطب سمندر: په داسې حال کې چې کاناډا، ډنمارک، روسیه او ناروې د شمالي قطب سمندر ټولې برخې د ملي اوبو یا داخلي اوبو په توګه پیژني، خو بیا د اروپایي ټولنې ډېری هېوادونه او متحده ایالات په رسمي توګه ټول سمندر د نړیواله اوبو په توګه پیژني، چې د کاناډا د شمالي قطب د مجمع الجزایر له لارې د شمال لوېدیځ تیریدنه یو له خورا نامتو بېلګو نه ده، کوم چې کاناډا یې د داخلي اوبه په توګه ګڼي، پداسې حال کې چې متحده ایالات او اروپایي ټولنه دا یو نړیوال تنګي ګڼي.<ref>{{Citation|last1=Carnaghan|first1=Matthew|last2=Goody|first2=Allison|title=Canadian Arctic Sovereignty|publisher=[[Library of Parliament]]|date=26 January 2006|url=http://www.lop.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/prb0561-e.htm#ATheNorthwest|access-date=16 December 2016|تاريخ الأرشيف=2 December 2016|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20161202151054/http://www.lop.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/prb0561-e.htm#ATheNorthwest|url-status=dead|خونديځ نېټه=2 December 2016|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20161202151054/http://www.lop.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/prb0561-e.htm#ATheNorthwest|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20161202151054/http://www.lop.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/prb0561-e.htm#ATheNorthwest|archive-url=https://web.archive.org/web/20161202151054/http://www.lop.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/prb0561-e.htm#ATheNorthwest}}</ref> * سویلي سمندر: اسټرالیا د خپل سویلي قطب سیمه شاوخوا کې د ځانګړي اقتصادي زون (EEZ) ادعا کوي، چې دا ادعا یوازې د څلورو نورو هېوادونو له خوا پېژندل شوی. دغه راز د EEZ ادعا اړوند هم ډېري اختلافات شتون لري. * د Okinotorishima شاوخوا ساحه: جاپان ادعا کوي چې Okinotorishima یوه ټاپو ده او له همدې امله دوی باید د هغې شاوخوا کې یو ځانګړي اقتصادي زون EEZ ولري، خو ځینې ګاونډی هېوادونه بیا داسې ادعا کوي چې دا یو مرجاني ټاپو ده نو له همدې امله باید EEZ ونه لري. * د سویلي چین سمندرګي: ځینې ​​هېوادونه د سویلي چین سمندرګي (لږترلږه یوه برخه) نړیوالې اوبه ګڼي، خو دا یو نړیوال نظر نه دی. دغه راز چین له هر هغه وړاندیز سره مخالفت کوي چې د هغه پر بنسټ ساحلي هېوادونه وکولی شي تر څو د ځانګړي اقتصادي زون سرچینې دې له نورو هغو قدرتونو سره شریکې کړاي شي چې په تاریخي ډول یې هلته کب نیونه کړې او د سویلي چین په سمندر کې د نورو ټولو ساحلي هېوادونو د ځانګړي اقتصادي زونونو د سرچینو تاریخي حق ادعا کوي. د رسمي شخړو سربیره د سومالیا حکومت د سومالیا په ځمکنیو اوبو باندې لږ کنټرول لري، چې په پایله کې ډېری سمندري غلاګانې، د کثافاتو غیرقانوني ډنډونه او پرته له اجازې کب نیولو پیښې رامنځته شوي. === نړیوال تړونونه === * د خوږو اوبو نړیوال تړونونو (یوازې د تازه اوبو)<ref>{{cite web |title=International Freshwater Treaties Database |url=http://www.transboundarywaters.orst.edu/database/interfreshtreatdata.html |access-date=2011-11-08 |website=Transboundarywaters.orst.edu |تاريخ الأرشيف=2011-11-12 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111112064109/http://www.transboundarywaters.orst.edu/database/interfreshtreatdata.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2011-11-12 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20111112064109/http://www.transboundarywaters.orst.edu/database/interfreshtreatdata.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20111112064109/http://www.transboundarywaters.orst.edu/database/interfreshtreatdata.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111112064109/http://www.transboundarywaters.orst.edu/database/interfreshtreatdata.html }}</ref> * د چاپیریال په اړه د نړیوالې همکارۍ کلنۍ کتاب او د سمندري چاپیریال او د تازه اوبو سرچینو پورې اړوند تړونونو وړاندې کول.<ref>{{cite web |title=Yearbook of International Cooperation on Environment and Development |url=http://www.fni.no/projects/ybiced.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212152619/http://www.fni.no/projects/ybiced.html |archive-date=2009-02-12}}[https://web.archive.org/web/20020214032449/http://www.greenyearbook.org/agree/mar-env/mare-ind.htm Marine Environment][https://web.archive.org/web/20011225125501/http://www.greenyearbook.org/agree/mar-liv/marl-ind.htm Marine Living Resources][https://web.archive.org/web/20011226054838/http://www.greenyearbook.org/agree/t-fresh/t-f-ind.htm Freshwater Resources]</ref> * د ۱۹۷۲ز کال د لندن کنوانسیون چې د کثافاتو او نورو موادو د مخنیوي له لارې د سمندري ککړتیا مخه نیسي (د لندن کنوانسیون ۱۹۷۲).<ref>{{cite web |title=International Maritime Organization |url=http://www.imo.org/home.asp?topic_id=1488 |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20081026225425/http://www.imo.org/home.asp?topic_id=1488 |archive-date=26 October 2008 |access-date=1 April 2017}}</ref> * د ۱۹۷۳ز کال د کښتیو د ککړتیا د مخنیوي لپاره د لندن نړیوال کنوانسیون * د سمندر د قانون په اړه د ملګرو ملتونو کنوانسیون، چې په ۱۹۸۲ز کال کې لاسلیک شوی.<ref>{{cite web |title=United Nations Convention on Law of the Sea |url=https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/closindx.htm |access-date=2011-11-08 |publisher=Un.org}}</ref> * د ۱۹۹۷ز کال د ملګرو ملتونو کنوانسیون چې په نړیوالو اوبو کې د بېړیو د کارونې قانون (CIW) دې او لا تر اوسه نه دی تصویب شوی.<ref>{{cite web |title=CIW |url=http://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/8_3_1997.pdf |access-date=2011-11-08}}</ref> * د ځمکې لاندې له پولو هاخوا اوبو تړون یا د Bellagio مسوده چې وړاندیز شوی، خو لا تر اوسه لاسلیک شوی نه دی.<ref>{{cite web |title=Bellagio Draft |url=http://www.ana.gov.br/guarani/gestao/tratados/The%20Bellagio%20Draft%20Treaty%20(ingles).pdf |access-date=2011-11-08 |تاريخ الأرشيف=2009-09-07 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090907190250/http://www.ana.gov.br/guarani/gestao/tratados/The%20Bellagio%20Draft%20Treaty%20(ingles).pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=2009-09-07 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20090907190250/http://www.ana.gov.br/guarani/gestao/tratados/The%20Bellagio%20Draft%20Treaty%20(ingles).pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20090907190250/http://www.ana.gov.br/guarani/gestao/tratados/The%20Bellagio%20Draft%20Treaty%20(ingles).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907190250/http://www.ana.gov.br/guarani/gestao/tratados/The%20Bellagio%20Draft%20Treaty%20(ingles).pdf }}</ref> * نور نړیوال کنوانسیونونه او معاهدې چې د نړیوالو اوبو لپاره اړینې دي:  ** د لندبلونو په اړه د ۱۹۷۱ز کال د رامسر کنوانسیون.<ref>{{cite web |title=Text of Ramsar Convention and other key original documents |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-documents-texts/main/ramsar/1-31-38_4000_0__ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104064807/http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-documents-texts/main/ramsar/1-31-38_4000_0__ |archive-date=4 November 2011 |access-date=2011-11-08 |publisher=Ramsar.org}}</ref> ** د بیولوژیکي تنوع په اړه د ۱۹۹۲ز کال کنوانسیون.<ref>[http://www.cbd.int/convention/convention.shtml Text of the Convention on Biological Diversity] especially Articles 12–13, as related to transboundary aquatic ecosystems</ref>''' ''' === سیمه اېز تړونونه === لږترلږه لس کنوانسیونونه د UNEP د سیمه ایزو سمندرونو په پروګرام کې شامل دي، په شمول:<ref>{{cite web |title=Regional Seas Program |url=http://www.unep.org/regionalseas/ |access-date=2011-11-08 |website=Unep.org |تاريخ الأرشيف=2011-11-06 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111106194008/http://unep.org/regionalseas/ |url-status=dead |خونديځ نېټه=2011-11-06 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20111106194008/http://unep.org/regionalseas/ |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20111106194008/http://unep.org/regionalseas/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106194008/http://unep.org/regionalseas/ }}</ref> # د لوېدیځ او مرکزي افریقا اتلانتیک ساحلونه<ref>{{cite web |title=Convention for Co-operation in the Protection and Development of the Marine and Coastal Environment of the West and Central African Region; and Protocol (1981) |url=http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.coastal.west.central.africa.1981.html |access-date=2011-11-08 |website=Sedac.ciesin.org |تاريخ الأرشيف=2004-01-09 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20040109010008/http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.coastal.west.central.africa.1981.html |url-status=dead |خونديځ نېټه=2004-01-09 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20040109010008/http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.coastal.west.central.africa.1981.html |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20040109010008/http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.coastal.west.central.africa.1981.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040109010008/http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.coastal.west.central.africa.1981.html }}</ref> # شمال ختیځ ارام سمندر (د انټيګوا کنوانسیون) # مدیترانې (د بارسلونا کنوانسیون) # پراخه کاربین (د کارټاګینا کنوانسیون) # سویل ختیځ ارام سمندر <ref>[http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.environment.coastal.south.east.pacific.1981.html Lima Convention] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417202943/http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.environment.coastal.south.east.pacific.1981.html |date=2019-04-17 }}, 1986)</ref> # سویلي ارام سمندر (د نومیا کنوانسیون) # د ختیځې افریقا ساحل<ref>[http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.coastal.east.africa.1985.html Nairobi Convention] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526083303/http://sedac.ciesin.org/entri/texts/marine.coastal.east.africa.1985.html |date=2013-05-26 }}, 1985);</ref> # د کویټ سیمه (د کویت کنوانسیون) # سور سمندر او د عدن خلیج (د جدې کنوانسیون)  د سیمه ایزو خوږو اوبو مسلو ته د رسېدو لپاره په ۱۹۹۲ز کال کې د هالسنکي کنوانسیون رامنځته شوی، چې له سرحدونو بهر اوبو او د نړیوالو جهيلونو د ساتنې او کارولو په اړه دی (UNECE/Helsinki) د اوبو کنوانسیون.<ref>{{cite web |title=Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes |url=http://www.unece.org/env/water |access-date=2011-11-08 |publisher=Unece.org}}</ref>  == د نړیواله اوبو سازمانونه == === د تازه اوبو ادارې === * د یونیسکو نړیوال هیدرولوژيکي پروګرام (IHP) * د کاناډا او متحده ایالاتو ترمنځ نړیوال ګډ کمیسیون (IJC-CMI) * د بیسن سازمانونو نړیواله شبکه (INBO) * د نړیوالو شریکو اوبو سرچینو مدیریت پروژه * د مکسیکو او متحده ایالاتو ترمنځ د اوبو د سرحدونو نړیوال کمیسیون * د اوبو د مدیریت نړیوال انستیتیوت (IWMI) * د IUCN د اوبو او طبیعت نوښت (WANI) === سمندري ادارې === * نړیواله سمندري سازمان (IMO) * د سمندري بستر نړیوال سازمان * د ویلنګ نړیوال کمیسیون * د UNEP سیمه اېز سمندر پروګرام * د یونیسکو (IOC) بین الحکومتي سمندر ګرافیک کمیسیون * د سمندر نړیوال انسټیټیوټ * IUCN نړیوال سمندري او قطبي پروګرام (GMPP) == سرچينې == 4q6sd7kecekenx8lfug3s8h0ggda3js 0 64225 368978 315623 2026-09-11T01:40:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368978 wikitext text/x-wiki متحده ایالات لومړني هېواد و چې د برازیل خپلواکۍ یې په رسمیت وپیژندنه، بل خوا بیا برازیل په سویلي امریکا کې یوازینې هېواد و چې په دوهمه نړیواله جګړه کې یې خپل ځواکونو د متحدینو سره یوځای د جګړې ميدان ته ولېـږل. که څه هم د دغو دوو هېوادونو تر منځ هيڅکله جنجال نه دي پيښ شوي، خو بیا هم دوی له یو بل سره نسبتا ليري اړیکې درلودي او یو لنډ مهاله همکاری یې سره لرله. په داسې حال کې چې په ۲۰۱۰ م کال کې ( ډیلما روسیف ) د برازیل د ولسمشر په توګه وټاکل شو او د [[ايران|ایران]] او برازیل تر منځ اړیکې ترینګلي شوي،  نو د برازیل او امریکا اړیکې د پام وړ ټینګې شوي. د ۲۰۱۳ م کال د جون په میاشت کې هغه وخت کله چې په برازیل کې د متحده ایالاتو د ډله ایزو څارنې پروګرامونه افشا شول نو د دوی تر منځ اړیکې کمزوری شوي، دا ځکه چې په روسیف باندې د امریکا د جاسوسۍ ثبوت شتون درلود. روسیف د ۲۰۱۳ م کال د سپټمبر په میاشت کې متحده ایالاتو ته خپل ټاکل شوي سفر د داسې افشا په غبرګون کې لغوه کړ. د ۲۰۱۵ م کال د جون په ۳۰ نېټه د دوی تر منځ اړیکې بیرته هغه وخت ټینګي شوي کله چې روسیف امریکا ته په دولتي سفر لاړ، د جاسوسۍ د شکونو له کبله د پخواني لغوه شوي سفر څخه دوه کاله وروسته دا سفر تر سره شو. په ۲۰۱۹ م کال کې د جیر بولسونرا د کامیابۍ سره د دغو دوه هېوادونو تر منځ یو ځل بیا د څیړنې، امنیت او دفاع په برخو کې تړونونه لاسلیک شول. د دې سربېره، دا دوه هېوادونه د مختلفو سازمانونو غړیتوب لري، چې پکې ملګري ملتونه، د نړۍ سوداګریز سازمان، د امریکايي هېوادونه سازمان، د جي ایټ یا د اتو هېوادونو سازمان او د جي شل سازمان شامل دي. برازیل د امریکايي هېوادونو د سازمان یو کلک پلوي دي. د یوې نړیوالې نظر سنجي په اساس په ۲۰۱۴ م کال کې  ۶۵ سلنه برازیلیانو متحده ایالاتو ته مثبته رایه ورکړي وه، چې دا شمېره په ۲۰۱۵ م کال کې ۷۳ سلنه ته پورته شوه. په ۲۰۱۵ م کال کې، ۶۵ سلنه برازیلیانو دا باور درلود چې اوباما به نړیوالې چارې په ښه توګه سمبال کړي. د ۲۰۱۳ م کال په ورستیو کې یوه بله نظر سنجي دا ښيي چې ۶۱ سلنه امریکایان برازیل ته په ښه سترګه ګوري او ۱۵ سلنه نور یې بیا نه خوښوي. <ref>{{cite web |date=April 22, 2010 |title=Global Indicators Database |url=http://www.pewglobal.org/database/?indicator=1&country=223&response=Favorable}}</ref><ref>{{cite web |date=December 30, 2013 |title=Which countries Americans like … and don't |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/12/30/which-countries-americans-like-and-dont/}}</ref> == تاریخ == === د پیل تاریخ === ریو دایو ژانیرو ته د پرتګال د شاهي دربار تر انتقال ، او بهرنیو کښتیو ته د بندرونو تر پرانیستل کېدو وروسته، متحده ایالات په ۱۸۱۵ م کال کې لومړني هېواد شو چې په برازیل کې یې خپله قونسلګرې پرانیسته او دا قونسلګري د برنامبوکو په ریسفیه کې جوړه شوه. همدارنګه متحده ایالات لومړني هېواد و چې له پرتګال څخه د برازیل د خپلواکۍ اعلان چې ۱۹۲۲ م کال کې خپور شوی وي ، په ۱۹۲۴ م کال کې په رسمیت وپيژانده. له اروپايي پاچاهیو څخه د امریکايي هېوادونو د خپلواکۍ په رسمیت پيژندل په اصل کې د متحده ایالاتو یوه پالیسۍ وه، چې هڅه یې کوله په دې سیمه کې اروپايي نفوذ کم کړي. <ref>{{cite web |title=U.S. Consulate General Recife |url=https://br.usembassy.gov/embassy-consulates/recife/ |access-date=June 25, 2015 |publisher=U.S. Embassy & Consulates in Brazil |archive-date=June 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617094704/https://br.usembassy.gov/embassy-consulates/recife/ |url-status=dead }}</ref> د دغو دوو هېوادونو تر منځ اړیکې په ۱۸۶۴ م کال کې د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال خرابې شوي، دا هر څه هغه وخت وشول کله چې د ( ابراهم لینکلن ) اتحادیې جنګي بېړیو د برازیل په بوهیا بندرګاه کې د کنفدراسیون په جنګي بیړیو حمله وکړه او ویې نیولي. دغه پېښه د بوهیا د پیښې په توګه ونومول شوه، او د برازیل حکومت ادعا وکړه چې د اتحادیې سمندري ځواک غیرقانوني عمل وکړ او د برازیل له بې طرفۍ څخه یې سرغړونه کړي. د نولسمې پېـړۍ په دوران کې او د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمې کې، د دغو دوه هېوادونه تر منځ تعامل د څو اړخیزو ملاقاتونو پورې محدود و، لکه د امریکا د متحده ایالاتو کنفرانس. په ۱۸۹۰ م کال کې د امریکا د ایالاتو په لومړنۍ نړیوال کنفرانس کې، د امریکا ډېریو هېوادونو، متحده ایالاتو او برازیل د سیمه ییز ادغام په پروژو بحث وکړ. متحده ایالاتو پلان درلود تر څو یوه نړیواله سوداګریزه امریکايي ( د [[اروپا]] د اقتصادي بلاک پر خلاف ) اتحادیه جوړه کړي. دغه کار دا معنا درلوده چې د امریکايي سوداګري پر خلاف بهرني تعرفي وځنډول شي او د اروپايي ــ امریکايي سوداګري پر خلاف له دې کار څخه ډاډه وشي. د ۱۹۳۰ م کال برازیلي انقلاب د الیګارچیک د کافي د کښت مالکین وځپل او د منځني پوړ ښاري طبقه یې واک ته ورسوه دا ځکه چې دوی هغه سوداګریزې ګټې چې د صنعتي کېدو او عصري کېدو لورته یې پرمختګ کاوه خوښولي. تر ۱۹۳۳ م کال پورې د صنعتي کېدو چټکټیا د برازیل اقتصاد په پښو ودروه، او امریکايي پانګوال یې پانګواني ته تشویق کړل. په ۱۹۲۰ او ۱۹۳۰ م لسیزو کې برازیلي مشرونو پریکړه وکړه چې د ارجنټاین د ضمني بهرنۍ پالیسۍ موخه دا وه چې په پرتګالي ژبه خبري کوونکي برازیل له اسپانوي ژبي خبري کوونکي ګاونډي برازیل څخه جلا کړي، تر څو په دې توګه په سویلي امریکا کې خپل اقتصادي او سیاسي نفوذ په ډېري اسانۍ سره پراخ کړي. حتا تر دې بده موضوع، د ارجنټاین د ځواکمن پوځ له خوا د برازیل په کمزوری پوځ د ناڅاپي برید ویره وه. د دې خطر سره د مقابلې لپاره، برازیل له متحده ایالاتو سره ډېري نژدې اړیکې ټینګي کړي، په همدې حال کې برازیل په مخالف جهت کې حرکت وکړ. <ref>Stanley E. Hilton, "The Argentine Factor in Twentieth-Century Brazilian Foreign Policy Strategy." ''Political Science Quarterly'' 100.1 (1985): 27-51.</ref> === دویمه نړیواله جګړه === د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال، برازیل د متحده ایالاتو یو کلک متحد و او خپل ځواکونه یې حتا هغه وخت هم د جرمني خلاف جګړې ته لېـږلي و کله چې د جرمني د اوبو لاندې جنګي کښتیو د برازیل کښتي غرقي کړي. همداراز متحده ایالتو د لینډ لیس د پلان لپاره ۱۰۰ میلیونه ډالره برابر کړل تر څو د اتلانتیک په بېلابیلو برخو کې د خپلو ځواکونو او تجهیزاتو د انتقال لپاره هوايي ډګرونه جوړ کړي، او د اوبو لاندې جنګي بیړيو پر خلاف د سمندري پوځ لپاره اډي رامنځته کړي. بل لورته، ارجنټاین په رسمي توګه بي طرفه خو بیا هم د جرمني پلوی و. <ref>Stanley E. Hilton, "Brazilian Diplomacy and the Washington-Rio de Janeiro 'Axis' during the World War II Era," ''Hispanic American Historical Review'' (1979) 59#2 pp. 201-231 [https://www.jstor.org/stable/2514412 in JSTOR]</ref> د برازیل او متحده ایالاتو تر منځ متقابلې اړیکې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال ډېري شوي. په ۱۹۴۲ م کال کې، د ګټولیو وارګیس د ولسمشري د لومړي دورې په دوران کې ( له ۱۹۳۰ څخه تر ۱۹۴۵ م کال پورې)، برازیل له خپلو متحدینو یعنې د متحده ایالاتو، [[شوروي اتحاد]] او بریټانیا سره د محور د قدرتونو پر خلاف مرسته وکړه. نو له همدې امله د برازیل او متحده ایالتو یو ګډ دفاعي کمیسیون د جمیز ګارشي اورد په مشرۍ جوړ شو تر څو د دغو دوه هېوادونو تر منځ د پوځي اړیکې په ټينګولو کې مرسته وکړي، او همداراز د متحده ایالاتو په کښتیو او سرتیرو باندې د محور د قدرتونو د ناڅاپي برید د مخنیوي لپاره و چې د اتلانتیک څخه یې افریقا او اروپا ته سفر کاوه، د دې کمیسیون د جوړېدو بل لوی لامل له سویلي امریکا څخه د محور د ځواکونو د نفوذ را کم کول و.<ref>Stetson Conn, Byron Fairchild, Office of the Chief of Military History, Department of the Army, [https://books.google.com/books?ei=-LiYU8rmCe7fsASB9IDoCA&id=ocJHAQAAIAAJ&dq=ord+joint+brazil+defense+commission&focus=searchwithinvolume&q=garesche ''The Framework of Hemisphere Defense''], 1960, page 319</ref> برازیل په شمال ختیځ کې د خپلې فضا یوه برخه په موقتي توګه د متحده ایالاتو لپاره ځانګړي کړه تر څو د شمالي امریکا هېوادونه وکولای شي چې په اروپا او افریقا کې د محور د قدرتونو پر خلاف خپلې الوتکې په دې سیمه کې هوا ته پورته کړي ( د برازیل شمال ختیځه ساحلي کرښه د امریکا د کرې تر ټولو ختیځه نقطه ده). په ۱۹۴۴ م کال کې، برازیل همدارنګه خپل عملیاتي ځواکونه د متحده ایالاتو د ځواکونو په امر اروپا ته واستول. وارګاس د فرانکلین روزلت لخوا وړکړل شوي وعدي څخه خوشحاله و چې هغه به برازیل ته د ملګرو ملتونو د امنیت په شورا کې دایمي ځای ورکوي، خو د شوروي اتحاد او بریټانیا د مقاومت له امله متحده ایالاتو دا وعده پوره نکړه. == سرچينې == 81ztrwxb9r6swjsui9lnkmt3ukj1tfv 0 69679 368975 365585 2026-09-10T23:44:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 368975 wikitext text/x-wiki {{استوګنيزه سيمه}} ترمذ (په عربي او فارسي کې هم ترمذ او په ازبکي کې Termiz/Термиз ليکل کېږي)، د ازبکستان په سويل کې د سرخان دريا سيمې مرکز دی. له اداري پلوه دا د ولسوالۍ په کچه ښار دی. د وګړو شمېر (نفوس) يې  182,800(2021) دی. دا په اکسوس سيند (امو سيند) د ستر سکندر د ښار سکندريه د ځای، د ابتدايي بودايي مذهب د مرکز، د مسلمانانو د زيارت د ځای او په افغانستان کې د شوروي اتحاد د پوځي عملياتو د مرکز په توګه، هم په توګه هم د يادونې وړ دی، کوم چې د نږدې حیرتان سرحدي معبر په مټ د لاسرسي وړ و. <ref name="class">{{cite web |date=July 2020 |title=Classification system of territorial units of the Republic of Uzbekistan |url=https://stat.uz/uploads/docs/soato(mhobt)_2020.xlsx |publisher=The State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics |language=uz, ru}}</ref><ref name="surxonstat">{{cite web |title=Urban and rural population by district |url=https://www.surxonstat.uz/files/286/Demografiya/1691/Hududlar-boyicha-shahar-va-qishloq-aholisi-soni.pdf |publisher=Surxondaryo regional department of statistics |lang=uz}}</ref> == ار پوهنه (د نوم اصل پېژندنه) == ځينې د دې ښار نوم ته د يوناني نوم « Θέρμος » (''thermos'') سره تړاو ورکوي، چې معنا يې ده تود (ګرم)، او د دې ښار د نوم تاريخ د ستر سکندر تر واکمنۍ پورې رسوي. ځينې نور بيا وړانديز کوي چې دا نوم د سنسکرت « तर्मतो » (''taramato'') څخه منځ ته راغلی چې معنا يې ده د سمندر پر غاړه.<ref>E. M. Pospelov, ''Geograficheskie nazvaniya mira'' (Moscow, 1998), p. 415</ref><ref>Sh. Kamaliddinov, ''Istoricheskaya geografiya Sogda i Toharistana''. 1996. {{ISBN|978-5640020885}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Grenet|first1=Frantz|last2=Rapin|first2=Claude|date=1998|title=Alexander, Aï Khanum, Termez: Remarks on the Spring Campaign of 328|url=http://www.jstor.org/stable/24049095|journal=Bulletin of the Asia Institute|series=New Series|volume=12|pages=83|jstor=24049095|access-date=October 2, 2021}}</ref> == تاريخ == === لرغوني وختونه === د مرکزي اسيا د لرغونو ښارونو څخه يو هم لرغونی ترمذ دی، کوم چې د اوسني ښار څخه څو کيلو متره لوېديځ لور ته د امو سيند په څنډه موقعيت لري، دا ښار له درېيمې مخزېږديزې پېړۍ مخکې کوم مهال کې جوړ شوی و. شونې ده چې دا ښار هخامنشيانو ته هم معلوم و (د لسمې پېړۍ شاهنامه د دې ښار شتون پخوانۍ افسانوي زردشتي کياني واکمنې کورنۍ پر مهال ښيي).<ref>Rtveladze, E. V. (1994). Kampir-tepe: Structures, written documents, and coins. Bulletin of the Asia Institute, 8, 141–154.</ref><ref>{{cite book|last1=Ferdowsi|first1=Abolqasem|title=Shahnameh: The Persian Book of Kings|url=https://archive.org/details/shahnamehpersian0000fird_i6k6|date=2016|publisher=Penguin Classics|isbn=9780143108320}}</ref> په 329 مخزېږديز کې، ستر سکندر شا اوخوا سيمې ونيولې، کومې چې د سغديا په نوم پېژندل کېدې. تر ټولو وروستيو علومو کې دليل ويل شوی چې ترمذ په اکسس کې د سکندريې ځای دی، خو ځينې دا سيمه د ای خانم په توګه پېژني. د سلوکيانو د واکمنۍ د يو پړاو څخه وروسته، ترمذ د جلا شوې يوناني-باختري پاچايۍ يوه برخه وګرځېده. يوني يوناني ژبه د توچاريانو د پړاو له لارې په دې سيمه کې پاتې شوه، په داسې حال کې چې د کوشاني سترواکۍ په زمانه کې، د باختري ژبې په حق کې له اداري استعمال څخه په پړاويز ډول و ايستل شوه.<ref>Edvard Rtveladze. Кампыртепа – Александрия Оксианская: город-крепость на берегу Окса в эллинистическое и постэллинистическое время (конец IV в. до н.э.- I в. до н.э.) [Kampyrtepa – Alexandria Oxiana : The city and fortress on the Oxus in the Hellenistic and post-Hellenistic epochs (from late 4th till 1st century BC)]. Материалы тохаристанской экспедиции Х. Ахеологические исследования Кампыртепа [Materials of the Tocharistan expedition X. Archeological research of Kampyrtepa], Tashkent : San’at, 2017, 148 p.</ref><ref>Falk, Harry (2001). "The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣāṇas". Silk Road Art and Archaeology VII. pp. 121–136.</ref> دا هغه پړاو و، په کوم کې ترمذ، کوم چې په چيني سرچينو کې د تاليمي (迭里迷) په نوم پېژندل کېږي، د مهاسمګيکا بودايي مذهب يو مهم مرکز وګرځېد. ترمذ په درېيمه زېږديزه پېړۍ کې په ساساني فارسي سترواکۍ شامل کړای شو، او په لرغونو تاریخچو کې يې د زردشتي-بودايي مذهبي ورته والي عناصر ليدل کېږي، په کومو کې چې د بودايي مذهب په عبادتځايونو کې د اور ممبرونه موجود دي، او بودا مزدا ته اشارې کولو يو انځوريز ډبرليک شته. <ref>Esparraguera, J. M. G., Gil, E. A., Ferreras, V. M., & Pidaev, S. R. (2015). The Buddhist occupation of Tchingiz Tepe (Termez, Uzbekistan) in the Kushan period through the ceramic contexts. Archaeological Research in Asia, 3, 19–33. {{doi|10.1016/j.ara.2015.04.003}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Scherrer-Schaub|first1=C.|last2=Salomon|first2=R.|last3=Baums|first3=S.|date=2012|title=Buddhist Inscriptions from Termez (Uzbekistan)|journal=Indo-Iranian Journal|volume=55|issue=2|pages=148|doi=10.1163/001972412x620204}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Staviskii|first1=B|last2=Mkrtychev|first2=T|title=Qara-Tepe in Old Termez: On the History of the Monument|journal=Bulletin of the Asia Institute|date=1996|volume=10|page=224|jstor=24048898|url=https://www.jstor.org/stable/24048898|access-date=5 October 2021}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Stavisky|first1=Boris|title="Buddha-Mazda" from Kara-tepe in Old Termez (Uzbekistan): A Preliminary Communication|journal=The Journal of the International Association of Buddhist Studies|date=1980|volume=3|issue=2|page=89|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8524/2431|access-date=5 October 2021}}</ref> د اومې پېړۍ په اوږدو کې، ترمذ د بودايي مذهب د راهبانو او سيلاني (Xuanzang) کوربه و، نوموړي ويلي:<blockquote>دلته نږدې لس عبادتځايونه شته چې شا اوخوا زر راهبان لري. سټوپې او د سرلوړي بودا انځورونه د بېلا بېلو روحاني ښکارندو لپاره مهشور دي. ــــ Xuanzang، په لوېديځو سيمو کې د ستر ټانګ تاریخچې</blockquote>له دې وروسته په درې لسيزو کې، کله چې امويانو فارسيان ونيول، نو ترمذ له خلافت څخه له سيند بلې غاړې ته پاتې شو. === اسلامي زرين عصر === په 676ز کال کې، دا ښار اموي خلافت ونيو.<ref>{{cite book|title=The Arab Conquests in Central Asia|first=H. A. R.|last=Gibb|author-link=H.A.R. Gibb|publisher=The Royal Asiatic Society|location=London|year=1923|url=https://archive.org/details/arabconquestsinc00gibbuoft|oclc=685253133|pages=[https://archive.org/details/arabconquestsinc00gibbuoft/page/19] 19-21}}</ref> د عباسي او ساماني سترواکيو پر مهال، د دې ښار مذهبي اهميت يو ځل بيا وده وکړه، کوم چې د حديثو د راټولونکو امام الترمذي او صوفي استاد او د الاهياتو ماهر الحاکم الترمذي په څېر نوميالي عالمان پيدا کړل. ترمذ له يوولسمې پېړۍ څخه تر ديارلسمې زېږديزې پېړۍ پورې د غزنويانو، سلجوقيانو، کره خانيانو او خوارزمشا د پاچايو تر منځ لاس په لاس شو.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Archaeological research in ancient Termez (Uzbekistan): Greek colony, a centre of Central Asian Buddhism and Islamic city in Bactriana (Central Asia) |url=https://www.ub.edu/ERAAUB/index.php/research-lines/asia/archaeological-research-in-ancient-termez-uzbekistan |access-date=2021-10-01 |website=The Archaeological and Archaeometric Research Group of the University of Barcelona |publisher=Universitat de Barcelona |quote=After the fall of the Samanids, between the 11th and the early 13th century, ancient Termez was contested between several Central Asian dynasties (i.e, Kharakanids, Ghaznavids, Seljuqs, Kara Khitays, Ghurids and the Khwarazm Shas), who alternatively controlled this powerful stronghold.}}</ref> په 1220ز کال کې، د دوه ورځې محاصرې وروسته، د جنګيز خان پوځيانو دا ښار ويجاړ کړ. د يو روايت پر بنسټ، "ټول خلک، ښځې او نارينه، بهر ميدان ته راو ايستل شول، او د دوی (مغولو) د معمول سره سم ووېشل شول، او بيا ټول ووژل شول".<ref>{{cite web |date=29 September 2007 |title=Central Asian world cities |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=18 January 2012 |access-date=14 April 2012 |publisher=Faculty.washington.edu}}</ref><ref>''See also'' [https://archive.org/details/Boyle1968IlKhansCHIran05/page/n9/mode/1up?view=theater ''Cambridge History of Iran'', Vol. V, Ch. 4, "Dynastic and Political History of the Il-Khans" (John Andrew Boyle), p.312 (1968) ("the whole population, men and women, were driven out on to the plain, and divided amongst the soldiers, by whom they were then put to death, each soldier being responsible for the execution of a fixed number of persons").]</ref> د څوارلسمې پېړۍ په لومړيو کې ابن بطوطه وليدل چې ښار بېرته جوړ شوی دی، هغه وايي:<blockquote>موږ له سمرقند څخه روان او ترمذ ته ورسېدو، کوم چې يو لوی ښار دی ښې ودانۍ او بازارونه لري، او ويالې پکې بهېږي. خوندور بوهي او انګور، او تر څنګ يې تازه غوښې او شېده پکې زيات دي. اوسېدونکي يې په حمام کې د اوبو تصفيه کولو خاورې پر ځای سرونه په شېدو مينځي؛ د هر حمام څښتن له شيدو ډکې سترې چاټۍ لري، او هر نارينه چې هلته ننوځي، د خپل سر د مينځلو لپاره يوه لوټه اخلي. په دې سره ويښتان تازه او ځلانده ساتي....د ترمذ زوړ ښار د امو درياب په غاړه اباد شوی و، او کله چې چنګيز (Tinklz) په مخروبه بدل کړ، دا نوی ښار له سيند څخه دوه ميله لېرې جوړ کړای شو. ـــ په اسيا او افريقا کې د ابن بطوطه سفرونه 1325–1354</blockquote>بيا رغول شوی ترمذ ډېر ژر د تيمور لنګ تيموري سترواکۍ تر واکمنۍ لاندې راغی، د ترمذ د سيدانو په مرسته، څوک چې يوه سيمه ييزه مذهبي اشرافيه طبقه وه، او کوم چې ادعا لري، د سيد علي اکبر د زوزات له لارې د محمد له پښت څخه دي. تيموريانو دا سيمه تر هغه وخته په خپل واک کې وساتله، تر څو په شپاړسمه پېړۍ کې د بخارا د خپلواک امارت برخه وګرځېده.<ref>{{cite book|last=Barthold|first=V|date=1956|title=Four Studies on the History of Central Asia|publisher=E, J. Brill|page=19-20}}</ref> د اتلسمې پېړۍ تر دويمې نيمايي پورې، دا ښار يو ځل بيا خوشې کړای شو، او د بيا رغول شوي ترمذ پاتې شوني نږدې کليو سلوات او پتاکيسر کې د باندې وغورځول شول. === په روسي سترواکۍ او شوري اتحاد کې === په 1887ز کال کې، روسي سترواکۍ د امو سيند په ساحلي ابو کې د سمندري ځواک فعاليت پيل کړ.<ref>{{cite journal|last1=Ochildiev|first1=F|title=The Creation of the Amudarya Fleet|journal=Theoretical and Applied Science|date=2019|volume=78|issue=10|page=583|doi=10.15863/TAS.2019.10.78.105|s2cid=213586953|url=https://www.researchgate.net/publication/337210060|access-date=3 October 2021|doi-access=free}}</ref> د 1894ز کال د ديسمبر په مياشت کې، د امو سيند له سمندري ځواک سره د امو سيند يو دېرشم سرحدي غونډ هم يوځای شو. په راتلونکو کلونو کې د سرتېرو کچه زیاته کړای شوه، په داسې حال کې چې څلورم اورينبرګ کوسيک کنډک، د ترکستان ديارلسمه ځانګړې لواء، او د اورينبرګ کوسيک دويمه بيتري هم دې سيمې ته واستول شوه.<ref name="Turopova">{{cite journal|last1=Turopova|first1=Turdievna|title=Migration Processes in Cities Under the Emirates of Bukhara|journal=JournalNX|date=2020|volume=6|issue=6|pages=510–512|url=https://media.neliti.com/media/publications/336772-migration-processes-in-cities-under-the-48a86fe0.pdf|access-date=3 October 2021|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003122653/https://media.neliti.com/media/publications/336772-migration-processes-in-cities-under-the-48a86fe0.pdf|url-status=dead}}</ref> د بخارا امات د تزار حکومت څخه د لا زياتو ځمکو د زياتېدونکو غوښتنو سره رضاييت څرګند کړ، د 1900ز کال د جنورۍ تر اوه ويشتمې نېټې، له نهه زره ايکړه (لويديځ جريب) څخه زياته ځمکه روسيې ته په خوښه ورکړل شوه، او روسي پوځ په دې سيمه کې د روسانو د ابادۍ پروګرام پیل کړ. <ref name="Turopova3">{{cite journal|last1=Turopova|first1=Turdievna|title=Migration Processes in Cities Under the Emirates of Bukhara|journal=JournalNX|date=2020|volume=6|issue=6|pages=510–512|url=https://media.neliti.com/media/publications/336772-migration-processes-in-cities-under-the-48a86fe0.pdf|access-date=3 October 2021|archive-date=3 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003122653/https://media.neliti.com/media/publications/336772-migration-processes-in-cities-under-the-48a86fe0.pdf|url-status=dead}}</ref> له روسي اوښتون سملاسي وروسته، پټکيسر د بخارايي خلکو شوروي جمهوريت، او له هغې وروسته د ازبک شوروي سوسيال جمهوريت برخه وګرځېده. په 1928ز کال کې، د شوروي اتحاد د برخې په توګه، پټکيسر نوم بدل او 1929ز کال کې يې د دې ښار لرغونی نوم ترمذ بېرته خپل کړ، او کلی  په ښار بدل شو.<ref>{{cite web |title=About Termiz City |url=http://www.asson-hotel.com/eng/about-termiz.php |access-date=4 October 2021 |website=Asson Hotel }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د شوروي د واکمنۍ په کلونو کې، څه ډول چې ترمذ د روسي پوځي فعاليتونو مرکز وګرځېد، ډېر صنعتونه جوړ شول، يوه تعلیمي اداره او يو نندارځای جوړ شول. ترمذ د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال په صنعتي پرمختګ کې د پام وړ زياتوالي شاهد و، ځکه چې شوروي اتحاد هغه صنعتي مرکزونه دلته راوړل، کوم چې په لوېديځو سيمو کې د نازيانو له بريدونو څخه اغېزمن شوي وو.<ref>{{cite journal|last1=Boronov|first1=Abdulhakim|title=Development and Progression of National Crafts in Uzbekistan|journal=Theoretical and Applied Science|date=2020|volume=87|issue=7|page=48|doi=10.15863/TAS.2020.07.87.12|s2cid=225517551|url=http://www.t-science.org/arxivDOI/2020/07-87/PDF/07-87-12.pdf}}</ref> د دويمې نړيوالې جګړې وروسته تر څو کلونو پورې، يو سل او اتمه موټر وسله واله فرقه، پخوانۍ درې سوه او شپېتمه وسله واله فرقه، په دې ښار کې مېشت وو. د شوروي-افغان جګړې (1979–1989) پر مهال، ترمذ په چټکۍ سره يو مهم پوځي مرکز وګرځېد، چې له 100,000 زيات شوروي سرتيري دلته مېشت وو. يو پوځي هوايي ډګر او د افغانستان-ازبکستان ملګرتيا پول، د امو پر سيند يو شريک پول جوړ شول. په 1989ز کال کې، شوروي پوځيان له افغانستان څخه د ترمذ پول له لارې ووتل، او په دې ډول يې جګړه پای ته ورسوله. <ref>{{cite news|last1=Neef|first1=Christian|title=Absolutism in Uzbekistan: Germany's Favorite Despot|url=https://www.spiegel.de/international/spiegel/absolutism-in-uzbekistan-germany-s-favorite-despot-a-429712.html|access-date=4 October 2021|agency=Der Spiegel|date=August 2, 2006}}</ref> == سرچينې == pobg3tw9b3btw4k7uvd3vggjw0ok6o1 3 71211 368965 300808 2026-09-10T20:12:07Z Mfield 38514 Mfield د [[د کارن خبرې اترې:Cosmic Nicolas]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Nicsmolol]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Cosmic Nicolas|Cosmic Nicolas]]" to "[[Special:CentralAuth/Nicsmolol|Nicsmolol]]" 300808 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Cosmic Nicolas}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۲۰:۰۰, ۲۶ سپټمبر ۲۰۲۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړیوال ‌وخت''']]) 1b0cqun7mhxiwr1f97ncoknh4tz3c60 3 85142 368991 357445 2026-09-11T11:51:09Z MustafaQureshi00 37882 /* وروستۍ گواښنه */ نوې برخه 368991 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=MustafaQureshi00}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۰۳:۰۹, ۱۶ نومبر ۲۰۲۵ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) == وروستۍ گواښنه == دا چې تاسو ډېر وېجاړوونکي سمونونه ترسره کړې دي، دا به تاسو ته وروستی خبرداری درکړل شي. که تاسو بيا ويکيپېډيا وېجاړه کړئ؛ نو پر تاسو به سمون بنديز ولگېږي. [[کارن:MustafaQureshi00|MustafaQureshi00]] ([[د کارن خبرې اترې:MustafaQureshi00|خبرې اترې]]) ۱۱ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۱:۵۱ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) kgbio0l72ez81ac8d9rlioec9b49zum 3 87688 368966 2026-09-10T20:12:08Z Mfield 38514 Mfield د [[د کارن خبرې اترې:Cosmic Nicolas]] مخ [[د کارن خبرې اترې:Nicsmolol]] ته ولېږداوه: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Cosmic Nicolas|Cosmic Nicolas]]" to "[[Special:CentralAuth/Nicsmolol|Nicsmolol]]" 368966 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[د کارن خبرې اترې:Nicsmolol]] 8hd1usbja07dhlby1uat4ca2pi55hso 0 87689 368973 2026-09-10T23:10:35Z O.sediqi93 16958 O.sediqi93 د [[بادرنگ]] مخ [[بادرنګ]] ته ولېږداوه: ناسم سرليک 368973 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[بادرنګ]] lcn07csidh1vexqgt2m5omr1cp6hkkf 1 87690 368990 2026-09-11T11:49:16Z MustafaQureshi00 37882 /* احتياط */ نوې برخه 368990 wikitext text/x-wiki == احتياط == دا شیان مه خپروی هيله کوم [[کارن:MustafaQureshi00|MustafaQureshi00]] ([[د کارن خبرې اترې:MustafaQureshi00|خبرې اترې]]) ۱۱ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۱:۴۹ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) bt0l02hj7u0akiurl7i5bzju1qg1i8y