ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 2765 369002 368232 2026-09-13T09:39:11Z CommonsDelinker 161 Replacing Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg with [[File:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) · The 369002 wikitext text/x-wiki '''بورکینا فاسو''' Burkina Faso) په [[لویدیځه افریقا|لویدیځې افریقا]] کې په وچې پورې تړلی یو هیواد دی. پلازنینه یې [[آواګادوګو]] او مساحت یې ۰۰۰'۲۷۴ کیلومتره مربع دی، د یاد هیواد رسمي ژبه [[فرانسوي]] ده او ۲۲۸'۲۲۸'۱۳ میلیونه وګړي لري.د بورکینافاسو د پیسو واحد د یاد هیواد [[د لویدیځې افریقا سی اف ای فرانک|فرانک (XOF)]] دی، په ۱۹۶۰ د اګست په ۵ یې له [[فرانسه]] نه خپله خپلواکي ترلاسه کړې. {{Infobox country | conventional_long_name = بورکینافاسو هیواد | common_name = بورکینافاسو | image_flag = Flag of Burkina Faso.svg | image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg | national_motto = {{Native name|fr|"Unité–Progrès–Justice"|italics=off}}{{سخ}}{{small|"تنهایی، پرمختګ، ورکونه"}} | national_anthem = {{Nowrap|{{native phrase|fr|[[Une Seule Nuit]] / Ditanyè|nolink=yes}}{{سخ}}{{small|''له شپو څخه / Hymn of Victory''}}}}{{سخ}}{{منځ‌چین}}[[File:Hymne National du Burkina Faso.ogg]]{{پای}} | image_map = Burkina Faso (orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|countryprefix=|location_color=په شین رنګ کې د نړۍ پرمخ د بورکینا فاسو هیواد موقیعت|region=[[افریقا]]|region_color=شین ټکی subregion=the [[افریقایي ټولنه]]|subregion_color=light blue|legend=Location Burkina Faso AU Africa.svg}} | image_map2 = Burkina Faso - Location Map (2013) - BFA - UNOCHA.svg | capital = [[واګادوګو]] | coordinates = {{Coord|12|20|N|1|40|W|type:city}} | largest_city = پلازمینه | official_languages = [[فرانسوي]] | national_languages = [[دیولا ژبه]]{{سخ}}[[فولاني ژبه]]{{سخ}}[[ language]]<ref>{{Cite journal|last=André|first=Géraldine|date=31 May 2007|title=École, langues, cultures et développement|journal=Cahiers d'Études Africaines|language=fr|volume=47|issue=186|pages=221–247|doi=10.4000/etudesafricaines.6960|issn=0008-0055}}</ref> | ethnic_groups = {{ |۵۲% [[یوسف لنګو]] |۸٫۴٪ [[فولانیان]] |۲٫۴% [[لوبیان]] |۴٫۹% [[محذاحمد]] |۰٫۸% [[دیولایان خلک]] |۴٫۵% [[سنوفو]] |۴٫۶% [[ګورونزي خلک]] |۷% [[ګورما]] |۱٫۹٪ [[طوارقیان]] }} | ethnic_groups_year = ۲۰۱۰<ref name="CIAFactbook2019uv">{{cite web |title=Africa: Burkina Faso The World Factbook - Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/uv.html |website=www.cia.gov |accessdate=22 December 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190615035718/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/uv.html |archivedate=15 June 2019 |date=2019 |url-status=live}}</ref> | religion = <!-- See Religion section --> | demonym = [[بورکینا فاسویان]] | government_type = [[دولت|حاکم نظام]] [[نظام|نیمه ریاستي نظام]], [[اساسي قانون]] [[جمهوريت]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[روچ مارک کریستیان کبور]] | leader_title2 = [[لومړی وزیر]] | leader_name2 = [[کریستوف جوزف ماري دابیر]] | legislature = [[ولسي جرګه|ملي جرګه]] | sovereignty_type = خپلواکي | established_event1 = له [[فرانسه|فرانسې]] | established_date1 = ۵ اوت ۱۹۶۰ | area_km2 = ۲۷۴٬۲۰۰ | area_rank = ۷۴ام | area_sq_mi = ۱۰۵٬۸۶۹ <!--Do not remove per [[ویکیپېډیا]]--> | percent_water = ۰٫۱۴۶٪ | population_estimate = ۲۰٬۱۰۷٬۵۰۹<ref name="The World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|title=Burkina Faso population projection|year=2017|accessdate=8 January 2018|language=en|تاريخ الأرشيف=6 September 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=6 September 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html}}</ref> | population_census = ۱۴٬۰۱۷٬۲۶۲ | population_estimate_year = ۲۰۱۷ | population_estimate_rank = ۶۱ام | population_census_year = ۲۰۰۶ | population_density_km2 = ۶۴ | population_density_sq_mi = ۱۶۳٬۶۳ <!--Do not remove per [[تاریخ]]--> | population_density_rank = ۱۳۷ام | GDP_PPP = $۴۵٫۳۳۹ بیلیونه | GDP_PPP_year = ۲۰۲۰ | GDP_PPP_per_capita = $۲٬۲۰۷<ref name="imf.org">{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=88&pr.y=8&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= | title=Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_nominal = $۱۶٫۲۲۶ بیلیونه | GDP_nominal_year = ۲۰۲۰ | GDP_nominal_per_capita = $۷۹۲<ref name="imf.org"/> | Gini = ۳۹٫۵ <!-- number only --> | Gini_year = ۲۰۰۷ | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref =<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Distribution of family income – Gini index|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=1 September 2009|تاريخ الأرشيف=13 May 2009|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=13 August 2008|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20080813045724/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20080813045724/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813045724/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ۰٫۴۳۴ <!--number only--> | HDI_year = ۲۰۱۸ <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[برنامه عمران ملل متحد]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ۱۸۲ام | currency = [[د لویدیځې افریقا سی اف ای فرانک]]<ref>CFA Franc BCEAO. Codes: XOF / 952 [http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml ISO 4217 currency names and code elements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407090907/http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml|date=7 April 2014}}. ISO.</ref> | currency_code = XOF | utc_offset = {{Sp}} | time_zone = [[نړیوال ساعت|GMT]] | drives_on = ښوی | calling_code = [[+۲۲۶]] | iso3166code = BF | cctld = [[.bf]] | footnotes = The data here is an estimation for the year 2005 produced by the International Monetary Fund in April 2005. | today = }} بروکينا فاسو (انګليستان: /bɜːrˌkiːnə ˈfæsoʊ/، متحده ايالتونه: /- ˈfɑːsoʊ ، فرانسوي: [buʁkina faso]) د ۲۷۴۲۰۰ کېلومتر مربع (۱۰۵۹۰۰ ميل مربع) پراخوالي په لرلو سره د لويديځې افريقا په وچه کې را ایسار هېواد دی، چې شمال لويديځ ته له مالي، شمال ختیځ ته له نايجير، سويل ختيځ ته له بينين، سوېل ته له ټوګو او غانا او سويل لويديځ ته له (Ivory) ساحل سره پوله لري. نفوس يې (۲۰۳۲۱۳۷۸) تنه دی. پخوا (۱۹۸۴۰۱۹۵۸) ورته د پورته ولټا جمهوريت (Republic of Upper Volta) ويل کېدل، چې د ولسمشر توماس سنکارا (Thomas Sankara) له لورې بورکينا فاسو ونومول شو. اتباع يې د “Burkinabe” (/bɜːrˈkiːnəbeɪ/ ''bur-KEE-nə-bay'') په نوم يادېږي او پلازمېنه او لوی ښار يې واګاډوګو (Ouagadougou) دی. <ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/burkina-faso|title=burkina-faso noun – Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|access-date=20 November 2017}}</ref><ref name="worldpopulationreview.com">{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/burkina-faso-population|title=Burkina Faso Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs)|website=worldpopulationreview.com}}</ref> په بورکينا فاسو کې تر ټولو لويه توکمي ډله د Mossi خلک دي، چې په ۱۱ او ۱۳ پېړۍ کې په ياده سيمه کې استوګن شول. دوی لکه د Ouagadougou, Tenkodogo او Yatenga په شان پياوړې پاچاهۍ رامنځته کړې. دا هېواد په ۱۸۹۶ ز کال کې د فرانسې د لويديځې افريقا د برخې په توګه د فرانسې له لورې مستعمره شو، چې په ۱۹۵۸ز کال کې (Upper Volta) په فرانسوي ټولنه کې خپلواکه مستعمره شوه. په ۱۹۶۰ ز کال کې يې د ولسمشر “Maurice Yameogo” په مرسته بشپړه خپلواکي تر لاسه کړه. په لومړيو کالونو کې د بې ثباتۍ، وچکاليو، قحطۍ او فساد ښکار وه. په ۱۹۶۶، ۱۹۸۰، ۱۹۸۲، ۱۹۸۳، ۱۹۸۷ ز کلونو کې په کې بېلابېلې کودتاګانې پېښې او په ۱۹۸۹، ۲۰۱۵ او ۲۰۲۲ زکلونو کې په کې د کودتا هڅې وشوې. توماس سنکارا (Thomas Sankara) پر هېواد باندې له ۱۹۸۲ څخه د ۱۹۸۷ز کال کودتا کې د وژل کېدلو تر وخته پورې واکمني وکړه. د يادې کودتا مشري (Blaise Compaore) کوله، چې له بريا وروسته ولسمشر شو او د ۲۰۱۴ ز کال د اکتوبر پر ۳۱ نېټه له واک څخه تر لرې کېدلو پورې يې پر هېواد حکومت وکړ. سنکارا د لوړې هيلې يوه ټولنيزه اقتصادي خپرونه پيل کړه، چې د لوست يا سواد يوه ملي مبارزه، بزګرانو ته د ځمکو بيا وېش، د اورګاډي د پټلۍ او سړک جوړښت او د ښځينه جنسي الې د پرېکولو، د زور ودونو او په يوه وخت کې له يو څخه زياتو مېړونو سره د واده له قانون څخه سرغړونه يې راونغاړله. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/10/31/world/africa/burkina-faso-protests-blaise-compaore.html|title=Violent Protests Topple Government in Burkina Faso|date=October 31, 2014|work=The New York Times}}</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/06/tens-thousands-attend-burkina-faso-protest-20146102919189695.html Tens of thousands attend Burkina Faso protest, Protesters voice opposition to referendum that would allow Blaise Campaore to extend his presidential term], Al Jazeera (Reuters). Last updated: 1 June 2014 01:34.</ref><ref name="ReutersChe2">[https://www.reuters.com/assets/print?aid=USL17577712 Burkina Faso Salutes "Africa's Che" Thomas Sankara] by Mathieu Bonkoungou, [[Reuters]], 17 October 2007</ref><ref name="UprightDVD">''[[Thomas Sankara: the Upright Man]]'' by ''[[California Newsreel]]''</ref><ref name="Grila2">[https://web.archive.org/web/20120124093433/http://www.zcommunications.org/commemorating-thomas-sankara-by-farid-omar Commemorating Thomas Sankara] by Farid Omar, ''Group for Research and Initiative for the Liberation of Africa'' (GRILA), 28 November 2007</ref><ref name="DailyTelegraph">{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Burkina Faso coup: military says it now controls country after arresting leaders|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burkinafaso/11870962/Burkina-Faso-coup-military-says-it-now-controls-country-after-arresting-leaders.html|archive-url=https://archive.today/20150919023742/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burkinafaso/11870962/Burkina-Faso-coup-military-says-it-now-controls-country-after-arresting-leaders.html|url-status=dead|archive-date=19 September 2015|newspaper=[[The Daily Telegraph]] (Online edition)|location=United Kingdom|date=17 September 2015|access-date=17 September 2015}}</ref><ref name="BBC World News">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34334430|title=Burkina Faso coup: Michel Kafando reinstated as president|date=23 September 2015|work=BBC News|access-date=23 September 2015}}</ref> بورکينا فاسو د ۲۰۱۰ ز لسيزې راهيسې په Sahel کې د اسلام پال ترور له راپورته کېدنې څخه په سخت ډول اغېزمن شوی دی. بېلابېلې ملېشې چې يو څه يې له اسلامي دولت (Islamic State “IS”) يا القاعده سره متحدې دي، له مالي او نايجير سره د هېواد په پولو کې فعاليت کوي. د هېواد د ۲۱ ميليونه اوسېدونکو له ډلې له يو ميليون څخه زيات يې د هېواد دننه بې ځايه شوي وګړي دي. د ۲۰۲۲ ز کال د جنوري پر ۲۴ پوځ او «د خونديتوب او بيارغونې لپاره د هېوادپالنې خوځښت» يې په ګډه ځان واکمن اعلان کړ. پوځ وار له مخه د ولسمشر روک مارک کابوري (Roch Marc Kabore) پر وړاندې کودتا کړې وه. د جنوري پر ۳۱ د پوځ دولتي شورا اساسي قانون بيا نوی (تمديد) کړ او “Paul-Henri Sandaogo Damiba” يې د انتقالي ولسمشر په توګه وټاکه. <ref>{{Cite web|title=Burkina Faso restores constitution, names coup leader president|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/31/burkina-faso-restores-constitution-names-coup-leader-president|access-date=2022-01-31|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> ياد هېواد د ۱۶۲۶۶ بېليون امريکايي ډالر ناخالص کورني محصول په درلودلو سره يو وروسته پاتې هېواد دی. ٪۶۳ وګړي يې د اسلام او ٪۲۲ يې د عيسويت پيروي کوي. د فرانسوي استعمار له امله د هېواد د حکومت رسمي ژبه او سوداګري فرانسوي ده. ۵۹ هېوادنۍ يا اصلي ژبې په کې ويل کېږي، چې تر ټولو عامه ژبه په کې “Moore” ده چې نږدې ٪۵۰ اوسېدونکي پرې خبرې کوي. بورکينا فاسو د اجرائيه، مقننه او قضايه قوو په درلودلو سره د يو نيمه [مشروطه] ولسمشريز جمهوريت په توګه اداره کېږي. د ملګرو ملتونو، La Francophonie او د اسلامي مرستو سازمان غړيتوب لري. اوسمهال يې له “ECOWAS” او افريقايي ټولنې څخه غړيتوب ځنډول شوی دی. <ref>{{cite web|last1=Brion|first1=Corinne|title=Global voices Burkina Faso: Two languages are better than one|url=https://kappanonline.org/global-voices-burkina-faso-two-languages-brion/|website=Phi Delta Kappan|date=November 2014|access-date=12 October 2020}}</ref><ref name="CIAWorldFactBook2020">{{cite web|title=Africa :: Burkina Faso – People and Society – The World Factbook – Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|website=cia.gov|publisher=CIA|access-date=11 March 2020|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead}}</ref> == رېښه == ياد هېواد چې وار له مخه د “Upper Volta” جمهوريت و، د ۱۹۸۴ ز کال د اګسټ پر ۴ نېټه د وخت ولسمشر “Thomas Sankara” له لورې بورکينا فاسو (Burkina Faso) ونومول شو. د “Burkina” او “Faso” وییکی په هېواد کې له بېلابېلو ويونکو ژبو څخه سرچينه اخلي: “Burkina” له “Mossi” ژبې څخه اخيستل شوې، چې د «سم، نېغ يا عمود» معنا لري او پر خپل سپېڅلتوب يا رښتينولۍ باندې د خلکو د وياړ کولو څرنګوالی څرګندوي. د “Faso” ويی له “Dioula” ژبې څخه اخېستل شوی دی، چې په انکو کې د ( ߝߊ߬ߛߏ߫ ''faso'') په ډول ليکل کېږي او د «پلارنۍ ځمکې يا د لغت له مخې د پلار کور» معنا لري. د “Burkina” له ويي سره د “-be” وروستاړي يو ځای کېږي، چې د “Burkinabe” ترکيب جوړوي. “Burkinabe” په خپل وار د “Fula” ژبې ويی دی، چې د «ښځو يا سړیو» معنا لري. د امريکا د استخباراتو مرکزي اداره (CIA) د هېواد ايتمولوژي «د رښتينو (فساد نه منونکو) خلکو خاوره» په توګه لنډيز کوي. <ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|title=Africa – Burkina Faso|date=21 December 2018|website=CIA|access-date=16 January 2019|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://afrolegends.com/2013/09/12/why-the-name-burkina-faso/|title=Why the name: Burkina Faso?|date=12 September 2013}}</ref> د “Upper Volta” فرانسوي مستعمره د Volta سيند (تور، سور او سپين اولټا) پر پورتنيو برخو باندې د درک له امله [Upper Volta] ونومول شوه. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=by3eqBwNRyIC&pg=PA21|title=iAfrica – Ancient History UNTOLD|publisher=Forbidden Fruit Books LLC|pages=21|language=en}}</ref> == تاريخچه == د اوسني بورکينا فاسو شمال لويديځه برخه کې له ميلاد څخه مخکې (۵۰۰۰-۱۴۰۰۰) کلونو کې ښکاري، راټولېدونکي مېښت شول. د کيندنې الې، ترښځ او د غښو د څوکو په ګډون توکي يې د لرغون پېژندنې د کيندنو له لارې په ۱۹۷۳ ز کال کې وموندل شول. کرنيزې استوګنې په کې له ميلاد څخه مخکې د ۳۶۰۰ او ۲۶۰۰ کالونو تر منځ رامنځته شوې. د “Bura” په نوم کلتور د اوسپنې دورې يو تمدن و، چې مرکز يې د اوسني نايجير په سوېل لويديځه برخه او د معاصرې بورکينا فاسو په سوېل ختيځه برخه کې و. د توکو او ټوپکونو لپاره په وېلې کولو او پښ ګرۍ کې د اوسپنې صنعت له ميلاد څخه مخکې ۱۲۰۰ کال پورې په نيمه سهارايي افريقا کې پرمختګ کړی و. تر اوسه پورې د اوسپنې وېلي کوونې ثبوت چې په بورکينا فاسو کې موندل شوی دی، له ميلاد څخه مخکې (۷۰۰-۸۰۰) نېټه څرګندوي او د لرغوني فيروس فلزي دورې نړيواله ميراثي سيمه (Ancient Ferrous Metallurgy World Heritage Site) جوړوي. له درېيمې څخه تر ۱۳ ميلادي پېړۍ پورې د اوسپنې دورې د بورا کلتور د ننني سوېل ختيځ بورکينا فاسو او سوېل لويديځ نايجير په سيمو کې شتون درلود. د اوسني بورکينا فاسو بېلابېلې توکميزې ډلې، لکه “Mossi”، “Fula” او “Dioula” د اتمې او ۱۵ پېړيو تر منځ په پرله پسې څپو کې راورسېدلې. له ۱۱ پېړۍ څخه د Mossi [توکم] خلکو راز راز بېلې پاچهۍ رامنځته کړې. <ref name=":0">{{Cite web|title=Burkina Faso|url=https://www.smoketreemanor.com/burkina-faso/|date=23 October 2019|website=Smoke Tree Manor|language=en-US|access-date=30 May 2020}}</ref><ref>{{Cite journal|doi=10.1017/S0021853700025949|jstor=182719|title=Early Metal Working in Sub-Saharan Africa: A Review of Recent Research.|journal=The Journal of African History|volume=35|issue=1|pages=1–36|year=2009|last1=Miller|first1=D. E.|last2=Van Der Merwe|first2=N. J.|s2cid=162330270}}</ref><ref>{{cite journal|title=Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_1968-02_9_1/page/54|author=Stuiver, Minze|author2=van der Merwe, Nicolaas J.|journal=Current Anthropology|volume=9|issue=1|year=1968|pages=54–58|jstor=2740446|doi=10.1086/200878|s2cid=145379030}}</ref><ref name="whc.unesco.org">UNESCO World Heritage Centre. [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5045/ "Site archéologique de Bura"]. UNESCO.</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1602|title=Ancient Ferrous Metallurgy Sites of Burkina Faso|website=UNESCO World Heritage List|publisher=UNESCO|access-date=21 March 2021}}</ref> === له اتمې تر ۱۸ پېړۍ پورې === سيمې ته د بورکينا فاسو د زياتو توکميزو ډلو د راتګ د کره نېټو په اړه د نظر اختلاف دی. د “Proto-Mossi” توکم د اتمې او ۱۱ پېړيو تر منځ د ننني بورکينا فاسو لرې ختيځې برخې ته ورسېدل. “Samo” توکم ۱۵ پېړۍ ته نږدې وختونو کې سيمې ته ورسېدل، “Dogon” توکم د هېواد په شمالي او شمال لويديځو سيمو کې د ۱۵ او ۱۶ پېړيو تر يو څه وخته پورې ژوند وکړ او د هېواد د نفوس جوړښتي نورې توکميزې دلې د همدې وخت پر مهال سيمې ته ورسېدلې. <ref name="ReferenceA">[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p.&nbsp;28</ref><ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p.&nbsp;27</ref> د منځنيو پېړيو پر مهال “Mossi” توکم د “Tenkodogo”، “Yatenga”، “Zandoma” او “Ouagadougou” د پاچاهيو په ګډون څو بېلابېلې پاچهۍ رامنځته کړې. د ۱۳۲۸ او ۱۳۳۸ تر منځ یو څه موده کې موسي جنګياليو پر “Timbuktu” باندې يرغل وکړ، مګر په ۱۴۸۳ ز کال مالي کې يې د “Kobi” په جګړه کې “Songhai” د سني علي (Sonni Ali) له لورې ماته وخوړه. <ref name="Nations 2014">"Encyclopedia of the Nations." History. Advameg, Inc., n.d. Web. 8 October 2014.</ref><ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p. xxvioi</ref> د ۱۶ پېړۍ په لومړيو کې “Songhai” پر ننني بورکينا فاسو باندې د غلامۍ زيات بريدونه وکړل. د ۱۸ پېړۍ پر مهال په “Bobo Dioulasso” کې د ګوېرېکو سترواکي (Gwiriko Empire) رامنځته شوه او توکمي ډلې لکه “Dyan”، “Lobi” او “Birifor” د تور ولټا (Black Volta) په اوږدو کې هستوګن شوې. <ref>[[Burkina Faso#Rupley|Rupley]], p. xxvix</ref> ==وګړي== [[دوتنه:A woman in Burkina Faso.jpg|vignette|upright|Une femme [[Peuls|peule]] au Burkina Faso.]] یوه بورکینا فاسویي میرمن. ==اقتصاد== ==ایداري وېش== د بورکینا فاسو هیواد د ولایتونو نوملړ. [[دوتنه:BurkinaFaso Regions.png|400px]] * بوکل دو موهون * کاسکادس * مرکز * مرکز-لویدیځ * مرکز-شمال * مرکز-ختیځ * مرکز-سویل * لویدیځ * هاوتز-باسیني * شمال * پلاتیو مرکز * ساحل * شمال ختیځ ==کلتور== ==جغرافیه== [[دوتنه:Burkina sat.png|vignette|Image satellite du Burkina Faso.]] د بورکینا فاسو طبیعي نقشه. [[دوتنه:Lac de Bam MS 2553.jpg|vignette|Le [[lac Bam]], situé dans la région [[Centre-Nord (Burkina Faso)|Centre-Nord]].]] ==تاریخ== [[وېشنيزه:بورکینا فاسو]] [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه]] i784uipuadd1a9nwdn6lhdbsrith6j7 0 18192 369001 368248 2026-09-13T07:44:27Z Amherst99 18658 /* */ 369001 wikitext text/x-wiki '''املوک''' يا '''سور املوک''' ({{Lang-en|persimmon}})<ref>کتاب:پښتو انگرېزي قاموس، ليکوال:د افغانستان علومو اکاډمۍ، خپروونکی: قاموسونه ټکی کام، وېبتړ:https://qamosona.com/j/</ref><ref>کتاب:پښتو انگرېزي قاموس، ليکوال:سيداحمدشاه، خپروونکی: قاموسونه ټکی کام، وېبتړ:https://qamosona.com/j/</ref><ref>وېبپاڼه:د پښتو ډېکشنري، لينک:https://www.thepashto.com/word.php?english=Persimmon&roman=&pashto=</ref><ref>وېبپاڼه:لېوال قاموس او ژباړن، لينک:https://lq.liwal.com/?mtn_ltwn=Persimmon</ref> يو ډول سور رنگه مېوه ده کله چې پخه شي، نو منځ يې نرم او خوږ وي.<ref>وېبپاڼه:لېوال قاموس او ژباړن، لينک:https://lq.liwal.com/?mtn_ltwn=Persimmon</ref><ref>کتاب:انگرېزي پښتو قاموس، ليکوال:د افغانستان علومو اکاډمۍ، خپروونکی: قاموسونه ټکی کام، وېبتړ:https://qamosona.com/j/</ref> چې په ډېرو هېوادونو کې پيدا کيږي.{{مالومات}} املوک په خپل ترکيب کې ۹٪ ويټامين سي او ۸٪ ويټامين بي ۶ لري چې د سترگو ليد او د بدن د پوستکي تازه ساتلو کې خورا مهمه ونډه اخلي<ref>{{cite web |last = عبد |first = الله |date = ۲۰۲۱ اپريل ۲۸ مه |title = د املوکو اته «۸» په زړه پوري ګټې |url = https://www.nunn.asia/111936/%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D8%AA%D9%87-%DB%B8-%D9%BE%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A-%DA%AB%D9%BC%DB%90/ |website = نن ټکی اسيا |access-date = 2025-03-13 |archive-date = 2025-04-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250416173527/https://www.nunn.asia/111936/%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D8%AA%D9%87-%DB%B8-%D9%BE%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A-%DA%AB%D9%BC%DB%90/ |url-status = dead }}</ref>، ترڅنگ يې ۸۰ سلنه اوبه لري<ref>{{cite web |last = صديقي |first = مريم |date = ۲۰۲۴ نومبر ۳۰ مه |title = د املوکو له دې ګټو خبر وئ؟ |url = https://www.khaama.com/pashto/archives/73324 |website = خامه پښتو }}</ref>، چې دا هم د بدن د انرژۍ د تولید لپاره ګټور خاصیت دی.<ref>{{cite web |last = افغان |first = محمد |date = ۲۰۱۶ اکتوبر ۲۲ مه |title = د املوکو ګڼ شمیر ورغتیايي ګټې |url = https://kabull.com/?p=22130 |website = کابل ټکی کام }}</ref> له دې ورهاخوا املوک د سرطان ضد مواد لري او ترڅنگ يې د اکسيدريشن (زنگ) مخنيوي مواد هم لري چې د زهرجنو موادو مخنيوی کوي او د مکروبونو د جوړښت مخنيوی کوي.<ref>{{cite web |last = عبد |first = الله |date = ۲۰۲۱ اپريل ۲۸ مه |title = د املوکو اته «۸» په زړه پوري ګټې |url = https://www.nunn.asia/111936/%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D8%AA%D9%87-%DB%B8-%D9%BE%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A-%DA%AB%D9%BC%DB%90/ |website = نن ټکی اسيا |access-date = 2025-03-13 |archive-date = 2025-04-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250416173527/https://www.nunn.asia/111936/%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%88%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D8%AA%D9%87-%DB%B8-%D9%BE%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D9%8A-%DA%AB%D9%BC%DB%90/ |url-status = dead }}</ref> == د املوک انځورونه == <gallery widths="190px" heights="150px"> دوتنه:Fuyu Persimmon (Diospyros Kaki).jpg|د سره املوک جوړه انځور دوتنه:Plaquemine. Kaki. Japanese persimmon, kaki persimmon. (Diospyros kaki Thunb., 1780).JPG|روغ او پرې شوي سره جاپاني املوک دوتنه:Persimmon tree with many fruits - 2.jpg|د املوک ونه د مېوې پخېدو پرمهال دوتنه:Kaki Blatt Frucht.jpg|املوک ونه او مېوه مخکې له پخېدو دوتنه:Persimmon young fruit 10.jpg|بټنوک|املوک د لويېدو پرمهال </Gallery> == سرچينې == {{لړسرچينې}} c418fsts3vk2lz6zufewnmids19uc9w 3 87693 369000 2026-09-13T06:13:18Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[Template:Welcome|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369000 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Malika ahsas}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۳ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۶:۱۳ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) goju9dl0h8y7c92sydr7hhsci4qqrj8