ويکيپېډيا pswiki https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8C_%D9%85%D8%AE MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter رسنۍ ځانگړی خبرې اترې کارن د کارن خبرې اترې ويکيپېډيا د ويکيپېډيا خبرې اترې دوتنه د دوتنې خبرې اترې مېډياويکي د مېډياويکي خبرې اترې کينډۍ د کينډۍ خبرې اترې لارښود د لارښود خبرې اترې وېشنيزه د وېشنيزې خبرې اترې تانبه د تانبې خبرې اترې مهال‌ليک د مهال‌ليک خبرې اترې چلنوال د چلنوال خبرې اترې پېښه د پېښې خبرې اترې 0 2766 369049 368974 2026-09-17T00:08:51Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369049 wikitext text/x-wiki {| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" |- | style="text-align:right;" | <div style="padding-bottom:0em;"> {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" |-{{Infobox country | conventional_long_name = د بوروندي هیواد ولسمشریزه | native_name = {{ نوملړ|item_style=font-size:88%; |{{Native name|rn|Republika y'Uburundi}} |{{Native name|fr|République du Burundi}}}} | common_name = بوروندي | image_flag = Flag of Burundi.svg | image_coat = Coat of arms of Burundi.svg | image_map = Burundi (orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|countryprefix= |location_color=موظی ته ورته|region=افریقا |region_color=شین ټکی |subregion=[[آفریقایي ټولنه]] |subregion_color=شین رنګ کې د بروندي هیواد موقیعت}} | image_map2 = | national_motto = {{موملړ |{{Native name|rn|"Ubumwe, Ibikorwa, Amajambere"|italics=off|nolink=on}} |{{Native name|fr|"Unité, Travail, Progrès"|italics=off|nolink=on}} |{{Native name|en|"یوالی، کار، پرمختګ"|italics=off|nolink=on}} }} | national_anthem = {{Native name|rn|[[ملي ترانه]]|nolink=yes}}{{سخ}}{{small|''Our Burundi''}}{{سخ}}{{منځ|[[File:Burundi Bwacu (Instrumental).ogg]]}} | languages_type = [[ژبې]] | languages = [[بوروندي ژبه]] (ملی او رسمی){{سخ}}[[فرانسوي]] (رسمی){{سخ}}[[انګلیسي]] (رسمي)<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-burundi.html|title=What Languages Are Spoken In Burundi?|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-burundi.html|archive-date=13 March 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iwacu-burundi.org/englishnews/english-is-now-official-language-of-burundi/|title=English is now official language of Burundi|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214014654/http://www.iwacu-burundi.org/englishnews/english-is-now-official-language-of-burundi/|archive-date=14 February 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.assemblee.bi/Analyse-et-adoption-du-projet-de,835|title=Analyse et adoption du projet de loi portant Statut des Langues au Burundi - Assemblée Nationale du Burundi|work=Assemblée Nationale du Burundi|access-date=12 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313094143/http://www.assemblee.bi/Analyse-et-adoption-du-projet-de,835|archive-date=13 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://dspace.univ-tlemcen.dz/bitstream/112/7953/1/sage-jasmine-irakosz.pdf |title=The impact of English on Kirundi and French in Burundi: Use and attitudes among Burundian students |access-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813072614/http://dspace.univ-tlemcen.dz/bitstream/112/7953/1/sage-jasmine-irakosz.pdf |archive-date=13 August 2017 |url-status=live}}</ref> | capital = Bujumbura (official) {{Efn|name=central_cities|While Gitega has been established as the political capital, Bujumbura is still the seat of the government and economic capital.}} | coordinates = {{Coord|3|30|S|30|00|E|type:city}} | largest_city = [[بوجومبورا]]{{Efn|name=central_cities}} | demonym = بروندیان | ethnic_groups = {{نوملړ|۸۵٪ [[هوتو]] |۱۴٪ [[توتسي]] |{{فاصله|2}}1% [[Twa]] |~3,000 اروپایی |{{Nowrap|~2,000 سویلي افریقایان}}}} | ethnic_groups_year = <ref name="Central Intelligence Agency 2018">{{cite web | title=The World Factbook – Burundi | website=Central Intelligence Agency | date=7 August 2018 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html | access-date=13 August 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180128152115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html | archive-date=28 January 2018 | url-status=live | df=dmy-all}}</ref> | government_type = [[حاکم دولت]] [[ریاستي نظام]] [[جمهوریت]] | leader_title1 = [[ولسمشر]] | leader_name1 = [[پیر نکورونزیزا]]<ref name=cnn01/> | leader_title2 = [[لومړی مرستیال]] | leader_name2 = [[ګاستون سیندیمو ]] | leader_title3 = [[دویم مرستیال]] | leader_name3 = جوزف بوتور | legislature = [[پارلمان]] | upper_house = [[مشرانو جرګه]] | lower_house = [[ولسي جرګه]] | sovereignty_type = وضعیت | established_event1 = د [[رواندا-اوروندی]] برخه {{سخ}}{{small|([[د ملګروملتونو امنیت سیمه]])}} | established_date1 = ۱۹۴۵–۱۹۶۲ | established_event2 = خپلواکي له [[بلجیم]] | established_date2 = ۱ جون ۱۹۶۲ | established_event3 = Republic | established_date3 = ۱ جون ۱۹۶۶ | established_event4 = [[Constitution of Burundi]] | established_date4 = ۲۸ فبروري ۲۰۰۵ | area_km2 = 27834 | area_rank = ۱۴۲ام | area_sq_mi = | area_footnote = <ref name=ISTEEBU>{{cite web |url=http://www.isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |title=Quelques données pour le Burundi |language=fr |publisher=ISTEEBU |accessdate=17 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |archive-date=28 July 2017 |url-status=live}}</ref> | percent_water = ۱۰<ref>{{Cite report |date=July 2015 |title=Annuaire statistique du Burundi |language=fr |url=http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |publisher=ISTEEBU |page=105 |accessdate=17 December 2015 |archive-date=7 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607125402/http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = ۱۱٬۷۴۵٬۸۷۶ | population_estimate_year = ۲۰۱۹ | population_estimate_rank = ۸۶ام | population_census = ۸٬۰۵۳٬۵۷۴<ref name=ISTEEBU/> | population_census_year = ۲۰۰۸ | population_density_km2 = 401.6 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 20 | GDP_PPP_year = ۲۰۱۹ | GDP_PPP = $۸٫۳۸۰ بیلیونه | GDP_PPP_per_capita = $۷۲۷<ref name="imf.org">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=2&sy=2019&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=618&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects: Burundi|work=International Monetary Fund|accessdate=20 February 2020}}</ref> | GDP_nominal = $۳٫۵۷۳ بیلیونه | GDP_nominal_year = ۲۰۱۹ | GDP_nominal_per_capita = $۳۱۰<ref name="imf.org"/> | Gini_year = ۲۰۱۳ | Gini_change = Decrease | Gini = ۳۹٫۲ <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url= http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx |title= Gini Index, World Bank Estimate |work= World Development Indicators |publisher= The World Bank |accessdate= 13 January 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150626193432/http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx |archive-date= 26 June 2015 |url-status= live |df= dmy-all}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ۲۰۱۸<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ۰٫۴۲۳ <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[برنامه عمران ملل متحد]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ۱۸۵ام | currency = [[د بروندي فرانک]] (FBu) | currency_code = BIF | time_zone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +۲ | drives_on = ښوی | date_format = ورځ/میاشت/کال | calling_code = [[+۲۵۷]] | cctld = [[.bi]] | footnote_a = | today = }}بروندي (/bəˈrʊndi/) چې په رسمي ډول د بروندي جمهوريت دی، په کېروندي ژبه کې ورته (''Repubulika y’Uburundi'', [u.βu.ɾǔː.ndi])، سواهيلي کي (''Jamuhuri ya Burundi'') او فرانسوي ژبه کې (''République du Burundi'', [buʁundi] or [byʁyndi]) وايي. دا هېواد د ستر چاود دره (Great Rift Valley) کې په وچه کې راایسار هېواد دی، چې د افريقا د سترو جهيلونو سيمه او ختيځه افريقا په کې يو ټکي يا مرکز ته راټولېږي. شمال ته راوانډا، ختيځ او سوېل ختيځ ته تانزانيا او لويديځ ته يې د کانکو ديموکراتيک جمهوريت دی. د “Tanganyika” جهيل د هېواد د سوېل لويديځې پولې په اوږدو کې پروت دی. <ref>{{Cite web |title=آرشیف کاپي |url=https://www.presidence.gov.bi/2018/07/03/6271/ |access-date=2022-05-17 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616022648/https://www.presidence.gov.bi/2018/07/03/6271/ |url-status=dead }}</ref><ref name="capital-change">{{cite web|url=https://www.presidence.gov.bi/2019/02/13/loi-n104-du-04-fevrier-2019-portant-fixation-de-la-capitale-politique-et-de-la-capitale-economique-du-burundi/|title=Loi n°1/04 du 04 février 2019 portant Fixation de la Capitale Politique et de la Capitale Economique du Burundi|access-date=24 February 2019|archive-date=25 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225103031/https://www.presidence.gov.bi/2019/02/13/loi-n104-du-04-fevrier-2019-portant-fixation-de-la-capitale-politique-et-de-la-capitale-economique-du-burundi/|url-status=dead}}</ref> د لږ تر لږه ۵۰۰ کلونو لپاره په کې د Twa, Hutu او Tutsi وګړو ژوند کړی دی. بروندي د يادې مودې له ۲۰۰ څخه د زياتو کلونو لپاره د شلمې پېړۍ تر پيل پورې يوه خپلواکه پاچهي وه؛ دا هغه مهال و، چې المان پر سيمه باندې حکومت وکړ. د لومړۍ نړيوالې جګړې او د المان له ماتې څخه وروسته د ملتونو ټولنې د بروندي سيمه د بلجيم تر واک يا قيموميت لاندې کړه. له دويمې نړيوالې جګړې څخه وروسته د متحده ايالتونو د باور پر سيمه (United Nations Trust Territory) بدله شوه. بلجيميان او المانيانو دواړو د بروندي او راوينډا پر سيمو باندې د اروپايي مستعمرې په توګه حکومت وکړ، چې د “Ruanda-Urundi” په نوم پېژندل کېږي. پر افريقا باندې د اروپايي بريد تر وخته پورې د بروندي او راويندا سيمې هيڅکله تر عام حکومت لاندې نه وې. <ref>{{cite book|first=Helmut|last=Strizek|title=Geschenkte Kolonien: Ruanda und Burundi unter deutscher Herrschaft|url=https://archive.org/details/geschenktekoloni0000stri|trans-title=Donated colonies: Rwanda and Burundi under German rule|location=Berlin|publisher=Ch. Links Verlag|year=2006|isbn=978-3861533900}}</ref><ref name="EBArchived">{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa|title=German East Africa {{!}} former German dependency, Africa|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902012730/https://www.britannica.com/place/German-East-Africa|archive-date=2 September 2017|url-status=live|quote=In archived text: German East Africa, German Deutsch-Ostafrika, former dependency of imperial Germany, corresponding to present-day Rwanda and Burundi, the continental portion of Tanzania, and a small section of Mozambique. Penetration of the area was begun in 1884 by German commercial agents, and German claims were recognized by the other European powers in the period 1885–94. In 1891 the German imperial government took over administration of the area from the German East Africa Company. Although its subjugation was not completed until 1907, the colony experienced considerable economic development before World War I. During the war it was occupied by the British, who received a mandate to administer the greater part of it (Tanganyika Territory) by the Treaty of Versailles (signed June 1919; enacted January 1920). A smaller portion (Ruanda-Urundi) was entrusted to Belgium.}}</ref> بروندي په ۱۹۶۲ ز کال کې خپلواکي تر لاسه کړه او په لومړيو کې يې شاهي نظام درلود، مګر د وژنو لړيو، کودتا او د سيمې د بې ثباتۍ عمومي اقليم په ۱۹۶۶ ز کال کې د يو جمهوريت او يو ګوندي دولت په رامنځته کېدلو کې لوړې کچې ته ورسېدل. د توکمي سوچه کولو سيالۍ، وروستۍ دوه کورنۍ جګړې او عام وژنې؛ يو ځل په ۱۹۷۰ لسيزه او بل ځل په ۱۹۹۰ لسيزه کې د سلګونه زرو وګړو د مړينې لامل شوې او اقتصاد يې ناپرمختللی او نفوس يې د نړۍ تر ټولو غريبې کچه کې پرېښود. ۲۰۱۵ ز کال د پراخه کچې سياسې نښتې شاهد و؛ ولسمشر “Pierre Nkurunziza” د درېيم وار له لپاره دندې پر مخ وړل غوره کړل، د کودتا يوه هڅه بې پايلې شوه او د هېواد پارلماني او ولسمشریزې ټاکنې د نړيوالې ټولنې د غړو له لورې تر پراخه نيوکې لاندې راغلې. <ref name="xlix">[[Burundi#Eggers|Eggers]], p. xlix.</ref> د بروندي د خپلواک دولت سياسي نظام د ولسمشريز استازي ديموکراتيک جمهوريت دی، چې د ګڼ ګوندي دولت پر بنسټ دی. د هېواد ولسمشر د دولت او حکومت رئيس دی. اوسمهال په دې بروندي کې ۲۱ ثبت شوي ګوندونه دي. د ۱۹۹۲ مارچ پر ۱۳ د “Tutsi” کودتا مشر “Pierre Buyoya” يو اساسي قانون رامنځته کړ، چې د ګڼ ګوندي سياسي بهير لپاره يې لاره هواره او ګڼ ګوندي سيالي يې راغبرګه (منعکس) کړه. شپږ کالونه وروسته د ۱۹۹۸ ز کال جون پر ۶ ياد اساسي قانون د ملي جرګې د چوکيو په پراخولو او د دوو مرستيال ولسمشرانو لپاره د مقرراتو په برابرولو سره بدل شو. د اروشا سمون يا ملګرتيا “Arusha Accord” له امله بروندي په ۲۰۰۰ کال کې يو لېږدېدونکی (انتقالي) حکومت تصويب کړ. د ۲۰۱۶ ز کال په اکتوبر کې يې ملګري ملتونه له خپلې ارادې څخه خبر کړل، چې غواړي د جنايي نړيوالې محکمې څخه لاس واخلي. <ref name="state">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2821.htm Background Note: Burundi]. [[United States Department of State]]. February 2008. Retrieved on 28 June 2008.</ref><ref name="PH">{{cite web|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/BI/politics.html|title=Burundi – Politics|access-date=21 July 2008|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105115403/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/BI/politics.html|archive-date=5 January 2009}} From "The Financial Times World Desk Reference". Dorling Kindersley. 2004. Prentice Hall. Retrieved on 30 June 2008.</ref><ref name="autogenerated8">{{cite web|url=http://www.ictj.org/en/where/region1/512.html|title=Burundi|access-date=27 July 2008|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20090617232030/http://www.ictj.org/en/where/region1/512.html|archive-date=17 June 2009}} International Center for Transitional Justice. Retrieved on 27 July 2008.</ref><ref name="unburundi">{{cite journal|title=Republic of Burundi: Public Administration Country Profile|journal=United Nations' Division for Public Administration and Development Management (DPADM)|date=July 2004|pages=5–7|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf|access-date=20 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001231041/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf|archive-date=1 October 2008|url-status=live|archivedate=1 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081001231041/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.voanews.com/a/burundi-icc-withdrawal/3568311.html|title=Burundi Officially Informs UN of Intent to Leave ICC|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125110448/http://www.voanews.com/a/burundi-icc-withdrawal/3568311.html|archive-date=25 November 2016|url-status=live}}</ref> ياد هېواد په بنسټيز ډول يوه کليوالي ټولنه ده، چې يوازې ٪۱۳۴ وګړو يې په ۲۰۱۹ ز کال کې په ښاري سيمو کې ژوند کاوه. په يو کېلو متر مربع (۷۵۳ ميل مربع) سيمه کې د نږدې ۳۱۵ تنه وګړو د تراکم له مخې د نيمه صحرايي افريقا دويم ستر هېواد دی. نږدې ٪۸۵ نفوس يې د “Hutu” توکم له نسل څخه دي، ٪۱۵ يې “Tutsi” او له يو سلنې څخه لږ يې ذاتي “Twa” توکمي دي. د هېواد رسمي ژبې کېرونډي “Kirundi”، فرانسوي او انګليسي دي. کېرونډي په رسمي ډول د يوازينۍ ملي ژبې په توګه پېژندل کېږي. <ref name="official">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2OA9DQAAQBAJ&q=langues+officielles+au+burundi+kirundi+fran%C3%A7ais+anglais&pg=PA104|title=Les approches bi-plurilingues d'enseignement-apprentissage: autour du programme Écoles et langues nationales en Afrique (ELAN-Afrique): Actes du colloque du 26-27 mars 2015, Université Paul-Valéry, Montpellier, France|first=Sous la direction de Bruno|last=Maurer|date=1 October 2016|publisher=Archives contemporaines|isbn=9782813001955|via=Google Books|access-date=10 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410203233/https://books.google.com/books?id=2OA9DQAAQBAJ&lpg=PA104&ots=tFzjIGhvwU&dq=langues+officielles+au+burundi+kirundi+fran%C3%A7ais+anglais&hl=ru&pg=PA104#v=onepage&q&f=false|archive-date=10 April 2018|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated3">[[Burundi#Eggers|Eggers]], p. ix.</ref> بروندي چې د افريقا له کوچنيو هېوادونو څخه دی، ځمکه يې زياتره د پايښت کرنې او څرولو لپاره کارول کېږي، چې د ځنګلونو د له منځه تګ لامل شوې ده. تر ۲۰۰۵ ز کال پورې د هېواد ځنګلونه نږدې بشپړ له منځه تللي وو او يوازې له ٪۶ څخه لږه ځمکه يې په ونو سره پوښل شوې وه، چې نيمايي هغه يې سوداګريزې کښتونه وو. دا هېواد د فقر تر څنګ زياتره له فساد، کمزوري جوړښت، روغتيايي او د زده کړو خدمتونو ته له لږ لاسرسي او لوږې څخه رنځېږي. بروندي ګڼ نفوسه هېواد دی او زيات ځوانان د موکو [د کار] په لټه نورو سيمو ته ځي. د ۲۰۱۸ ز کال د نړۍ د خوښۍ راپور دې هېواد ته د ۱۵۶ ځای په ورکولو سره د نړۍ د تر ټولو لږ خوښ هېواد په توګه ځای کړ. بروندي د افريقايي ټولنې، ختيځې او سويلي افريقا لپاره د عام بازار، ملګرو ملتونو او ناپېيلي خوځښت غړی هېواد دی. ياد هېواد تر ۲۰۲۲ ز کال پورې د سړي سر تر ټولو ټيټ ناخالص کورنی محصول لري. <ref>{{Cite web|url=https://rainforests.mongabay.com/20burundi.htm|title=Burundi|last=Butler|first=Rhett A.|date=2006|website=Mongabay|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060505214856/https://rainforests.mongabay.com/20burundi.htm|archive-date=2006-05-05}}</ref><ref name="autogenerated4">Bermingham, Eldredge, Dick, Christopher W. and Moritz, Craig (2005). ''Tropical Rainforests: Past, Present, and Future''. Chicago, Illinois: University of Chicago Press, p. 146. {{ISBN|0-226-04468-8}}</ref><ref>Welthungerhilfe, IFPRI, and Concern Worldwide: [http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf 2013 Global Hunger Index – The Challenge of Hunger: Building Resilience to Achieve Food and Nutrition Security] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106133439/http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf|date=6 November 2014}}. Bonn, Washington D. C., Dublin. October 2013.</ref><ref name="auto1">{{cite news|newspaper=The Guardian|title=Finland is the happiest country in the world, says UN report|url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/14/finland-happiest-country-world-un-report|date=14 March 2018|last=Collinson|first=Patrick|access-date=15 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314234610/https://www.theguardian.com/world/2018/mar/14/finland-happiest-country-world-un-report|archive-date=14 March 2018|url-status=live}}</ref> == بروندي == معاصر بروندي د بروندي د پاچا (King of Burundi) په نوم نومول شوې ده. نوموړي پر سيمه باندې حکومت وکړ، چې د پيل يې په ۱۶ پېړۍ کې و. ښايي په وروستي ډول خپل نوم د سيمې له “Ha” وګړو څخه تر لاسه کړي، چې د اصليت ځای يې د “Buha” په نوم پېژندل کېده. <ref>{{Cite web|url=http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi|title=Kingdom of Burundi - Discover your Country's Long History|website=www.thehistorytalk.com|access-date=2022-05-17|تاريخ الأرشيف=2016-04-17|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160417112313/http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi|url-status=dead|خونديځ نېټه=2016-04-17|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20160417112313/http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20160417112313/http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417112313/http://www.thehistorytalk.com/civil-war-top-war-countries/burundi/kingdom-of-burundi}}</ref> == تاريخچه == بروندي لکه د بوستوانا، ليسوتو او ايستوانا غوندې هېوادونو له ډلې، له خپل ګاوند راواندا “Rwanda” تر څنګ په افريقا کې يو له څو (په شمېر) هېوادونو څخه دی، چې له استعمار څخه د مخه د افريقايي دولت يو سيده ځمکنی پرله پسې والی (تسلسل) دی. د هېواد پخوانۍ تاريخچه او په ځانګړي ډول د هېواد د درې واکمنو توکمي ډلو (Twa, Hutu او Tutsi) ونډه او طبيعت د پوهانو تر منځ خورا د بحث وړ دی. که څه يادونه کول يې مهم دي، چې د توکميزو ډلو طبيعت او کلتور تل سيال يا بهاند او بدلېدونکی دی. په داسې حال کې چې يادې ډلې ښايي دې سيمې ته په بېلابېلو وختونو کې او په بېل ډول د بېلابېلو توکميزو ډلو په توګه راغلې وي، مګر اوسني توپيرونه يې د ځينو له لورې ټولنيز-سياسي جوړښتونه ګڼل کېږي. يادو ډلو په لومړيو کې په يو څه سوله کې يو له بله سر ګډ ژوند وکړ. د دوی تر منځ د نښتو يا شخړو نېټه ۱۷ پېړۍ ته ورګرځېدلی شي. په ياده موده کې ځمکه د نفوس د پرله پسې ودې له امله خورا مخ په کمېدو وه.<ref>Uvin, Peter. 1999. "Ethnicity and Power in Burundi and Rwanda: Different Paths to Mass Violence" in Comparative Politics, Vol. 31, No. 3 (Apr. 1999), pp. 253-272 Published by: Comparative Politics, Ph.D. Programs in Political Science, City University of New York. Page 254.</ref> === د بروندي پاچهي === د بروندي دولت د لومړني ثبوت نېټه ۱۶ پېړۍ ته ورګرځي، چې په همدې موده کې پر لويديځې غونډۍ باندې راڅرګند شو. په ځان پورې د کوچنيو ګاونډيو سيمو په نښلولو سره، د راتلونکو پېړيو پر مهال پراخه شو. د سترو جهيلونو سيمه کې د بروندي يا يورندي (Urundi) پاچاهي د دوديز پاچا له لورې اداره کېده، چې تر لاسه لاندې يې بېلابېل شهزاده ګان وو او د پرله پسې والي يا ځايناستي هڅې په کې عامې وې. پاچا چې د “mwami” په نوم يادېده او د واکمن معنا لري، د شهزاده غوندې ټولواکۍ (ganwa) مشري يې وکړه چې د خاورې ډېره برخه يې درلوده او له سيمه يیزو کروندګرو (په اصل کې Hutu) او شپونکيانو (په اصل کې Tutsi) څخه يې باج يا ماليه غوښتله. د بروندي پاچهي د روحانيونو د سلسلې د يو سياسي واک او د باج له مخې د اقتصادي بدلون له مخې وپېژندل شوه. <ref name="auto">"Kingdom of Burundi". Encyclopædia Britannica (Online ed.). Retrieved 15 October 2016.</ref><ref>VANDEGINSTE, S., Stones left unturned: law and transitional justice in Burundi, Antwerp-Oxford-Portland, Intersentia, 2010, p 17.</ref> د ۱۸ پېړۍ په نيمايي کې د Tutsi سلطنت پر خاوره، توليد او د ubugabire په پرمختګ سره پر وېش باندې واک پياوړی کړ. “ubugabire” د ملاتړي پېرېدونکي يوه اړيکه وه، چې عوامو په کې د باج او د ځمکې د نيونې په بدل کې شاهي خونديتوب تر لاسه کړ. په دې موده کې شاهي محکمه له “Tutsi-Banyaruguru” توکم له وګړو څخه  جوړه شوې وه. دوی د نورو کليوالي وګړو، لکه “Tutsi-Hima” په پرتله لوړ ټولنيز دريځ درلود. د دې ټولنو په ټيټو کچو کې “Hutu” وګړي وو او “Twa” وګړو د هرم په خورا تل کې ځای درلود. که څه هم ياد نظام يو څه نرمښت درلود. ځيني Hutu وګړو په اشرافيت پورې تړلي وو او د همدې له امله يې د دولت په پرمخ وړلو کې هم نظر [ونډه] درلوده. <ref>R. O. Collins & J. M. Burns. 2007. A History of Sub-Saharan Africa, Cambridge University Press. Page 125.</ref> ==ایداري وېش== بروندي هیواد ۱۸ ولایتونه او ۱۱۷ ولسوالۍ لري. {| class="wikitable sortable" |+ |-bgcolor=#ACE1AF !ولایت !مرکز !مساحت{{سخ}}(ک. م مربع)<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/burundi_ext.aspx |title=Burundi: administrative units, extended |publisher=GeoHive |accessdate=13 July 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714122552/http://www.geohive.com/cntry/burundi_ext.aspx |archivedate=14 July 2015 |df=}}</ref> !وګړي{{سخ}}(سرشمیرنه ۲۰۰۸)<ref name=statoids>{{cite web |last=Law |first=Gwillim |url=http://www.statoids.com/ubi.html |title=Provinces of Burundi |website=Statoids |accessdate=13 July 2015}}</ref> |- |colspan=4 style="text-align:center"|'''ختیځه بوروندي''' |- |[[کانکوزو ولایت]] |[[کانکوزو]] |۱٬۹۶۴٫۵۴ |۲۲۸٬۸۷۳ |- |[[ګیتګا ولایت]] |[[ګیتګا]] |۱٬۹۷۸٫۹۶ |۷۲۵٬۲۲۳ |- |[[روتانا ولایت]] | [[روتانا]] |۱٬۹۵۹٫۴۵ |۳۳۳٬۵۱۰ |- |[[روییګي ولایت]] | [[روییګي]] |۲٬۳۳۸٫۸۸ |۴۰۰٬۵۳۰ |- |colspan=4 style="text-align:center"|'''شمالي بوروندي''' |- |[[کاروزي ولایت]] | [[کاروزي]] |۱٬۴۵۷٫۴۰ |۴۳۶٬۴۴۳ |- |[[کایانزا ولایت]] | [[کایانزا]] |۱٬۲۳۳٫۲۴ |۵۸۵٬۴۱۲ |- |[[کیروندو ولایت]] | [[کیروندو]] |۱٬۷۰۳٫۳۴ |۶۲۸٬۲۵۶ |- |[[مویینګا ولایت]] | [[کویینګا]] |۱٬۸۳۶٫۲۶ |۶۳۲٬۴۰۹ |- |[[نګوزي ولایت]] | [[انګوزي]] |۱٬۴۷۳٫۸۶ |۶۶۰٬۷۱۷ |- |colspan=4 style="text-align:center"|'''سویلي بوروندي''' |- |[[بوروري ولایت]] | [[بوروري]] |۱٬۶۴۴٫۶۸ |۳۱۳٬۱۰۲ |- |[[ماکامبا ولایت]] | [[ماکامبا]] |۱٬۹۵۹٫۶۰ |۴۳۰٬۸۹۹ |- |[[رومونګه ولایت]] | [[رومونګه]] |۱٬۰۷۹٫۷۲ |۳۵۲٬۰۲۶ |- |colspan=4 style="text-align:center"|'''لویدیځه بوروندي''' |- |[[بوبانزا ولایت]] | [[بوبانزا]] |۱٬۰۸۹٫۰۴ |۳۳۸٬۰۲۳ |- |[[بوجومبورا مایري ولایت]] | [[بوجومبورا]] |۸۶٫۵۲ |۴۹۷٬۱۶۶ |- |[[کلیوال بوجومبورای]] | [[ایساله]] |۱٬۰۵۹٫۸۴ |۴۶۴٬۸۱۸ |- |[[سیبیتوک ولایت]] |[[سیبیتوک]] |۱٬۶۳۵٫۵۳ |۴۶۰٬۴۳۵ |- |[[مورامویا ولایت]] |[[مورامویا]] |۶۹۵٫۵۲ |۲۹۲٬۵۸۹ |- |[[موارو ولایت]] |[[موارو]] |۸۳۹٫۶۰ |۲۷۳٬۱۴۳ |} [[File:Provinces of Burundi 2014 (named).png|450px]] ==کلتور== ==تاریخ== ==جغرافیه== [[File:By-map.png|thumb|alt=tan colour map of Burundi with cities|د بوروندي هیواد نقشه.]] ==اقتصاد== [[وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه]] [[وېشنيزه:بروندي]] [[وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه]] <references group="lower-alpha" /> pfrjhuzj2rn4ew34nrm8fbaikmi0l7f 0 4817 369059 354189 2026-09-17T07:56:19Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369059 wikitext text/x-wiki '''عبدالرشيد غازي''' (29 جنوری 1964 &ndash; جولای 10, 2007)<ref>[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSISL18833720070710 ياغي ملا د پاکستاني پوځونو په چپاو کې مړ شو: رسمي] رويټرز، د جولای ۱۰مه ۲۰۰۷ کال.</ref> يو سخت دريزه پاکستانی ملا و، نوموړی د مولانا محمد عبدالله ځوی او د عبدالعزيز غازي کشر ورور و. خپل ورور ته ناورته هغه يو رسمي مولانا نه وه. == زده کړې == هغه د قاعد اعظم د پوهنتون نه د تاريخ په څانگه کې ماسټري ترلاسه کړې وه او بيا وروسته په [[اسلام آباد]] کې د زده کړو په وزارت کې د ۱۷ رتبې مامور په توگه دنده ترسره کړې.<ref name="Abdul Rashid se Maulana (له عبدالرشيد نه تر مولانا)">[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2007/07/070704_lalmasjid_abdullah_rs.shtml] له عبدالرشيد نه تر مولانا</ref> == حکومت سره بډوالی == == مړينه == د پاکستان د کورنيو چارو وزارت د راپور له مخې په ۱۰ د جولای، ۲۰۰۷ په غلي پوځي عملياتو کې چې د جولای په ۳مه، ۲۰۰۷ پېل شوي وه، عبدالرشيد غازي د پاکستاني پوځونو سره د نښتو په ترڅ کې ووژل شو. د هغه مړی د سور جومات په تاکاوي کې وموندل شو.<ref>{{cite news | url = http://www.andhranews.net/Intl/2007/July/10/Masjid-rebel-cleric-Ghazi-7582.asp | title = د سره جومات ياغي ملا مړ شو | publisher = AndhraNews.net | access-date = 2007-07-10 | archive-date = 2007-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070929122122/http://www.andhranews.net/Intl/2007/July/10/Masjid-rebel-cleric-Ghazi-7582.asp | url-status = dead }}</ref> ==سرچينې== {{reflist}} Maulana Abdul Rasheed Ghazi Shaheed ==باندنۍ تړنې== * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6281228.stm بي بي سي خبرونه: د عبدالرشيد غازي پېژنليک] * [https://web.archive.org/web/20070711034226/http://news.yahoo.com/s/ap/20070710/ap_on_re_as/pakistan_radical_mosque ياهو! په پوځي يرغل کې د سور جومات ملا ومړ.] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6503477.stm بي بي سي خبرونه: د جامعه حفصه پېژندنڅېره] * [http://www.lalmasjid.com لال مسجد (سور جومات) رسمي وېبپاڼه] * [http://www.jamiahafsa.page.tl د جامعه حفصه رسمي وېبپاڼه] [[وېشنيزه:د ۲۰۰۷ کال مړينې]] ax7uid2rqxqs5epay4oqzx3i9l2ghap 0 5584 369052 368247 2026-09-17T05:12:22Z KhalidKhaksar.Ahmadzai 40697 له "[[:en:Special:Redirect/revision/1375089350|Islam]]" مخه د "Etymology" برخې په ژباړلو سره رامنځته شوی 369052 wikitext text/x-wiki '''اسلام''' {{Ar|الإسلام}};''{{ArabDIN|}}'' ({{Audio|ar-al_islam.ogg|^واوری!}}، "اطاعت" (د [[الله]]^{([[جل جلاله|ج]])} د رضا)) يو [[مونوتيزم|مونوتېسټېک]] (د يوه څښتن مننونکي) گروهې (عقيده) يا باور لرونکې دین دی. پخپله د اسلام وی د سولې، امن، سلامتۍ، روغې جوړې رامنځته کول دي. دا دین له درېیو [[ابراهيمي دين]]ونو ([[یهوديت]]، [[عیسویت]]، اسلام) له ډلې څخه دی، چې د نړۍ په کچه دویم ستر [[مذهب]] گڼل کېږي. د اسلام د دين لارويانو ته '''[[مسلمانان]]''' وايي. مسلمانان پدې گروهه دي چې [[الله]]^(ج) د انسانانو د لارښوونې لپاره وخت پر وخت، خپل استازي ([[پيغمبر|پيغمبران]]) رالېږلي، چې هریو خپله دنده د الهي اوامرو په رڼا کې په بشپړه توگه سرته رسولې. د الهي استازو (پیغمرانو) وروستې استازې [[محمد]]^{([[صلی الله عليه وسلم|ص]])} دی. [[دوتنه:Kaaba at night.jpg|thumb| [[کعبه شریفه]] چې په [[سعودي عربستان]] کی پرته ده دا د اسلام مرکز او د مسلمانانو [[قبله]] ده او دا هغه ځای دی کوم چې هر کال په زرگونه [[مسلمانان]] دلته د خدای د کور د زیارت لپاره راځې.]] ''اسلام'' "تسليمۍ او غاړه اېښودنې ټه وایي" يا په بله وينا ځان د الله تعالی رضا ته تسليمول. د اسلام د [[دين]] لاروي ته [[مسلمان]] ويل کېږي، مانا دا چې "هغه څوک چې ځان يې الله^(ج) ته سپارلی او د هغه د احکامو اطاعت کوي، مسلمان گڼل کېږي".<ref name="EoI-Islam">{{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref><ref name="Lanes Lexicon">{{cite web|url=http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000137.pdf|title=Lane's lexicon |accessdate=۲۰۰۷-۰۷-۰۳}}</ref> په ټوله نړۍ کې د ۱٫۱&nbsp;بيليون او ۱٫۸&nbsp;بيليون ترمېنځ وگړي د اسلام د دين لارويان دي، چې په همدې توگه وروسته د [[عيسويت]] نه [[اسلام]] د نړۍ دویم ستر [[دين]] گڼل کېږي.<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |title=Major Religions of the World—Ranked by Number of Adherents |accessdate=۲۰۰۷-۰۷-۰۳ |format=HTML |work= |تاريخ الأرشيف=2010-01-29 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |url-status=dead |خونديځ نېټه=2007-07-07 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Islam }}</ref> مسلمانان په دې عقیده دي ې الله^(ج) قرآن مجيد پر حضرت [[محمد]]^(ص) نازل کړی، او محمد^(ص) د الله تعالی وروستی پيغمبر دی. مسلمانان پدې عقيده هم دي چې قرآن مجيد او سُنت (د حضرت محمد^(ص) خبرې او اعمال) د اسلام بنسټيزې سرچينې دي.<ref>See: * Esposito (۱۹۹۶), p.۴۱ * Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/JulRefl2y6.html Sources of Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614041859/http://www.renaissance.com.pk/JulRefl2y6.html |date=2013-06-14 }}</ref> مسلمانان په دې عقيده هم دي چې حضرت محمد مصطفیٰ^(ص) د يوه نوي دين په توگه د اسلام د دين بنسټگر نه ؤ، خو همدا وروستی پيغمبر د اسلام د دين د گروهې آرنۍ لمانځونکی او پرځای کوونکی دی چې پر زمکه يې بنسټ [[آدم]]^(ع) ايښی چې بيا تر هغه وروسته حضرت ابراهيم^(ع) او د هغه نه پخوانيو او وروستنيو، د خدای^(ج) ټولو پيغمبرانو يې د دغه دين او اصلي لارې بلنه ورکړې. مسلمانان دا عقيده لري چې په [[يهوديت]] او [[عيسويت]] کې د الله^(ج) پيغام چې د بېلابېلو انبياو لخوا پر دوی نازل شوي، هغه د دوی لخوا د وخت په تېرېدو سره تحريف شوي، او ناسمه ترجماني يې شوې، که هغه په ليکلې بڼه وي او که پرته د ليکلې بڼې وي.<ref name="Distorted">See: * Accad (۲۰۰۳): According to Ibn Taymiya, although only some Muslims accept the textual veracity of the entire Bible, most Muslims will grant the veracity of most of it. * Esposito (۱۹۹۸), pp.۶٬۱۲ * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۴–۵ * F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۹ * {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Tahrif | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=Hava Lazarus-Yafeh | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> د اسلام دين د گڼ شمېر اسلامي اعمالو يو غونډال دی. د دغه دين مننونکي بايد د اسلام د دين [[د پينځه ستنو]] مننونکي او پلي کونکي وي، د اسلام د دين پينځه ستنې له بېلابېلو فرايضو او دندو نه جوړ شوی او همدغه پينځه ستنې دي چې په يوې ټولنه کې مسلمانان سره متحده کوي.<ref>Esposito (۲۰۰۲b), p.۱۷</ref> د اسلام د دين د پينځه ستنو سره سره، [[شريعت|اسلامي قانون]] (''شريعة'') د احکامونو يو دوديزه قضايي واک دی چې د مسلمانانو د ژوند او ټولنې هر اړخ يې اغېزمن کړی. په دې قانون کې هر څه رانغښتې دي، د عملي چارو نه نيولې لکه د خوراک، څښاک آن تر سوداگريزو او پانگه ايزو چارو او تر جگړايزو چارو پورې هر څه په دې قانون کې راغلي دي.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۱۱۱٬۱۱۲٬۱۱۸ * {{cite encyclopedia | title=Shari'ah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> نژدې ټول مسلمانان د اسلام په دوو لويو فريقو لکه سني او شيع پورې تړاو لري. د تشيع فرقه په ۷مه پېړۍ کې د مسلمانانو تر مېنځ د مذهبي او سياسي توپيرونو په پايله کې رامېنځ ته شوې. په اټکلي توگه ۸۵ په سلو کې مسلمانان د اهل سنت لارويان دي او ۱۵ په سلو کې د تشيع فرقې لارويان دي.په [[منځنی ختيځ]]، او همداراز د [[افريقا]] او [[آسيا]] په برخو کې د اسلام دين برلاسی دی. د دغه دين د مننونکو لويې ډلې په [[په چين کې د اسلام دين|چين]]، د بالکان هيوادونو په [[ختيځه اروپا]] او [[په روسيه کې د اسلام دين|روسيې]] کې شته. په لويديځه اروپا کې هم گڼ شمېر مسلمان مهاجرين مېشت دي او همدا راز په امريکا کې هم د مسلمانانو ټولنې شته. په سلو کې نژدې ۲۰٪ مسلمانان په عربو هېوادونو کې مېشت دي.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۲b), p.۲۱ * Esposito (۲۰۰۴), pp.۲٬۴۳</ref> {{اسلام}} == آرپوهه == اسلام د عربي ژبې د درې تورو، {{ArabDIN|[[سين]]-[[لام]]-[[ميم]]}} ({{ar|'''س'''-'''ل'''-'''م'''}}) نه راوتلی. اسلام د همدغې ريښې يو تجريدي فعل دی چې مانا يې ده "تسليم يا ځان سپارل، څان الله^(ج) ته سپارل، اطاعت کول او د سولې" په مانا هم ده. کله چې د پورتني ويي د ريښو په اړه په نورو ژبو کې څېړنه کوو، نو بيا په عبراني ژبه کې د پورتني وييکي ضمني ماناگانې هم راوځي. په عبراني ژبه کې د ''[[شلوم]]'' ويي، د (شين-لامد-ميم) نه خپلې ريښې اخلي ({{Ivrit|'''ש'''-'''ל'''-'''ם'''}}). په ډېرو [[سېمېټک ژبو]] کې د همدغه لغت ضمني ماناگانې شته، چې مانا يې بشپړکېدل، پوره کېدل، سر ته رسېدنه، ښه اوسېدنه، هوسا اوسېدنه، يو داسې اصطلاح چې په ژباړه کې اکثراً د سولې د وييکي مانا په ځان کې رانغاړي، ورکوي. په قرآن کې هم د اسلام د لغت د مانا بېلابېل تعبيرونه راغلي. په ځينو ''[[ایت|آيتونو]]''، کې د اسلام کيفيت د يوې راسخې عقيدې په توگه تاکيد شوی: "الله^(ج) که وغواړي چې د يو چا لارښونه وکړي، نو الله^(ج) د هغه سينه د اسلام لپاره پراخه کوي."<ref>{{cite quran|۶|۱۲۵|style=ref}}, {{cite quran|۶۱|۷|style=ref}}, {{cite quran|۳۹|۲۲|style=ref}}</ref> نور آيتونه بيا ''اسلام'' او ''[[دين]]'' (اکثراً د "مذهب" په توگه ژباړل کېږي) د يو شي په توگه تعبيروي : "نن، ما ستاسو دين ستاسو لپاره مکمل کړ؛ ما ستاسو لپاره خپل د برکتونو اچول مکمل کړل؛ ما ستاسو لپار د اسلام دين غوره کړ."<ref>{{cite quran|۵|۳|style=ref}}, {{cite quran|۳|۱۹|style=ref}}, {{cite quran|۳|۸۳|style=ref}}</ref> ډېر نور خلک بيا اسلام داسې تعريفوي چې دا هغه دين دی چې انسان د همدې دين په مرسته بېرته الله تعالی ته ورستنېږي نسبت و دې ته چې د ايمان د اعمالو د تصديق په توگه وگڼلای شي.<ref>See: * {{cite quran|۹|۷۴|style=ref}}, {{cite quran|۴۹|۱۴|style=ref}} * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> هغه نور عربي وييونه چې د {{ar|'''س'''-'''ل'''-'''م'''}} نه راوتلي: * [[سلام]], چې د "سولې او سلامتۍ" په مانا ده او د ورځيني روغبړ يوه اهمه کلمه ده, [[سلام عليکم|السلام عليکم]] (ته دې سلامت وې/سلامتي دې پر تا وي). * السلام(سوله)د الله^(ج) د ۹۹ مبارکو نومونو نه يو نوم دی چې په [[قران]] کې هم راغلی. * [[مسلمان]], د اسلام د دين مننونکي ته وايي او مانا يې ده هغه څوک چې ځان الله^(ج) ته تسليم کوي او يا د الله^(ج) اطاعت کوي. * سلامه, د "سلامتي," په مانا ده چې د "خدای پامانۍ" په وخت کې وييل کېږي، د "مع السلامه" مانا ( سلامتۍ سره[لاړ شه]) ده. == عقيده == د اسلام بنسټيزه عقيده شهادت دی چې د گواهۍ مانا لري [[شهادت]] (''' لا إله إلا الله محمد رسول الله ''')"نشته بل کوم څښټتن يا معبود پرته د الله^(ج) نه او [[محمد|محمد^(ص)]] د الله^(ج) پيغمبر دی." د دې لپاره چې څوک [[مسلمان]] شي، نو سړي ته پکار ده چې دغه پورتنی شهادت د يو څو شاهدانو مخکې ووايي او پرې ايمان راوړي. او که چېرته يو څوک غواړي چې اسلام ته راشي نو هغه يا هغې ته پکار ده چې بايد د زړه له صدق نه وغواړي او بيا د دې نه مخکې چې شهادت ووايي نو پکار ده چې د شهادت په اصلي مانا او مفهوم پوه وي.<br /> مسلمانان په دې عقيده دي چې الله^(ج) انسانانو ته خپل پيغام د محمد^(ص) او د نورو پيغمبرانو لخوا لکه [[آدم|آدم^(ع)]]، [[نوح|نوح^(ع)]]، [[ابراهیم|ابراهيم^(ع)]]، [[موسی|موسی^(ع)]] او [[عيسی|عيسی^(ع)]] له لورې په بېلابېلو وختونو کې رالېږلی. [[مسلمانان]] په دې عقيده هم دي چې [[محمد|محمد^(ص)]] د [[الله]]^(ج) وروستنی پيغمبر و او د هغه نه وروسته تر قيامته بل هېڅ کوم [[پيغمبر]] نه راځي. نو ددې پخاطر [[مسلمانان]] بايد د [[محمد|محمد^(ص)]] په لارښوونې تر قيامته پورې عمل وکړي. <br /> مسلمانان پدې عقيده دي چې قران د انسانانو د لارښوونې يو داسې کتاب دی چې تر اوسه پکې هېچا گوتې نه دي وهلي او پدې کتاب کې هېڅ کومه نيمگړتيا نشته، او هېڅ کله به پکې بدلون را نه شي، او دا د خدای له لورې انسانانو ته وروستی نازل شوی کتاب دی. مسلمانان دا هم وايي چې د انجيل او تورات هغه اسماني کتابونه دي چې د بېلابېلو مذهبي فرقو له لورې پکې لاسوهنې شوي په بل ډول سره ليکل شوي او په ناسمه توگه تعبير شوي او د دغو اسماني کتابونو اصلي بڼې اوس نه شته او د وخت په تېرېدو سره خلکو هماغه لومړني لارښوونې چې په اصلي اسماني کتابونو کې وه هېر کړي، او يا يې هم درغلي پکې کړې. نو ددغه ليد پر بنسټ الله^(ج) انسانانو ته د لارښوونې لپاره قرآن راولېږه چې په دې کې هماغه د اصلي انجيل او تورات لارښوونو سره سره د هغو وختونو د خلکو چې پېغمبران به يې ځورول او وژل به يې او د الله^(ج) له احکامو د سرغړونې سره سره يې د خپل زاتي گټو لپاره د الله^(ج) په کلام کې چې بدعتونه راوستلي دا ټول تاريخ ثبت دی. <br /> مسلمانان دا هم وايي چې اسلام هماغه دين دی چې د آدم^(ع) له وختونو نه او د نورو پيغمبرانو په وختونو کې هم وه، او دغو ټولو پيغمبرانو د همدغه مذهب په لار د تلو ټينگار کړی. اسلامي کتابونه او ليکنې د [[يهوديت]] او [[عيسويت]] د هغو اصلي لارښوونو نه راوتلي چې د ابراهيم^(ع) په وختونو کې يې ښوونې شوي نو د همدغه پخاطر دا درېواړه مذهبونه يعنی يهوديت، عيسويت او اسلام چې درېواړه سره گډې ريښې لري، د ابراهيمي دينونو په نامه سره هم يادېږي. په قرآن عظيم الشان کې يهوديانو او عيسويانو ته د اهل الکتاب يا هغه خلک چې کتابونه ورباندې نازل شوي، په نامه اشاره شوې ده. <br /> اسلام يو [[دين]] دی، دين '''د ژوندون لار''' مانا لري او يا هم په بله وينا د لارښوونې لار. "د قرآن شريف له مخې مسلمانان بايد په خپل پاک رب باندې ايمان راوړي او د هغه وحدانيت ته د تسليمېدو سره سره، د الله^(ج) په ټولو وحيو، نازل شوو کتابونو، د الله^(ج) په پرښتو، د الله^(ج) په پيغمبرانو او د قيامت په ورځ بايد ايمان ولري."<ref>{{cite quran|۲|۴|style=ref}}, {{cite quran|۲|۲۸۵|style=ref}}, {{cite quran|۴|۱۳۶|style=ref}}</ref> په همدې توگه، نور عقايد هم شته چې د اسلام د دوه لويو فرقو تر مېنځ پکې د تعبيرونو توپير شته. د تشيع د لارې خلکو کې د امامت يو سياسي او روحاني لارښوونې يو نظام دود دی.<ref>See: * Farah (۲۰۰۳), p.۱۰۹ * مومن (۱۹۸۷), p.۱۷۶</ref> مسلمانان په دې گروهه دي چې الله^(ج) انسانانو ته خپل وروستی رسول محمد^(ص) ورلېږلی دی. او پر محمد^(ص) يې قرآن نازل کړی چې وروستی اسماني کتاب دی. د قرآن د نزول موده پوره دوه لسيزې وخت نيولی.<ref>Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۷٬۱۸٬۲۱</ref> په اسلام کې پيغمبران، خدای ته نژدې هغه انسانان دي چې خدای تعالی يې د خپل پيغام رسولو په موخه په انسانانو کې غوره کوي. مسلمانان په دې هم عقيده لري چې پيغمبران انسانان دي چې خدای ورته د انسانانو د لارښوونې، عبرت او د خپلو ادعاوؤ د ثبوت په خاطر د معجزو د ښودلو توان ورکړی. په اسلام کې پيغمبران هغه انسانان دي چې تر نورو انسانانو په تقوا او نېکۍ کې تکامل ته رسېدلي او همدوی د خدای غوره، بې مثاله بنده گان دي چې خدای د پرښتو له لارې خپل پيغام همدوی ته د وحيو په بڼه ور رسوي.<ref>وگورۍ: * مومن (۱۹۸۷), p.۱۷۶ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۲۰}}</ref> د اسلامي زده کړو نه داسې څرگندېږي چې د آدم نه وروسته د خدای ټول پيغمبرانو د اسلام د دين تبليغ او دعوت کړی، دا هغه دين دی چې يو خدای الله^(ج) د معبود په توگه راپېژندلی. په قرآن کې اسلام د "هغه ازلي طبيعت چې پر بنسټ يې خدای مخلوقات خلق کړل",<ref>{{cite quran|۳۰|۳۰|style=ref}}</ref> راپېژندل شوی او په قران کې دا هم راغلي چې د مسلمان ځانگړی نوم د ابراهيم لخوا د دې دين لارويانو ته ورکړ شوی.<ref>See: * {{cite quran|۲۲|۷۸|style=ref}} * "اسلام", ''د مذهب دايرة المعارف''</ref> د تاريخ له مخې د اسلام دين په ۷مه پېړۍ کې په عربستان کې رامېنځ ته شوی.<ref>"Islam", ''د مذهب دايرة المعارف''</ref> په اسلامي ليکنو کې يهوديت او عيسويت هغه دوه دينونه دي چې د ابراهيم^(ع) پيغمبر د لارښوونو وروسته د بېلابېلو پيغمبرانو په وخت کې رامېنځ ته شوي. په قرآن کې يهوديان او عيسويان د اهل الکتاب يا د کتابونو د خلکو په توگه پېژندل شوي، او د هغو خلکو نه چې ډېر خدايان پالي او عبادت يې کوي، تر مېنځ په ښکاره توپير پېژندل کېږي. مسلمانان په دې عقيده دي چې د پخوانيو اسماني کتابونو لکه زبور، [[تورات]] او [[انجيل]] سپېڅلي کتابونه د تاريخ په بېلابېلو پړاؤونو کې د ترجمې او متن په برخه کې تحريف شوي او اوس همدا سپېڅلي کتابونه پخپلو آرنيو بڼو هېڅ نه شته. === [[د افغانستان ولايتونه|د]] عقيدې شپږ ارکان === مسلمانان شپږ بنسټيزه ارکانونو باندې عقيده لري: # د الله^(ج) په وحدانيت باندې ايمان راوړل او يواځی الله^(ج) ته عبادت او اطاعت کول او د هغه نه مرسته غوښتل ''[[توحيد]]''. # د الله^(ج) په پيغمبرانو باندې ايمان راوړل ([[پېغمبران#د اسلام له نظره|''انبيا‌ء'']]) چې ټول پېغمبران (''[[رسول]]'') د الله^(ج) له خوا رالېږل شوي. ([[د اسلام پېغمبران]] وگورۍ.) # په اسماني کتابونو عقيده(''[[کتب]]''): #* په [[ابراهيمي صحيفو]] (ابراهيم^(ع) باندې نازل شوې صحيفې) #* په [[تورات]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[موسی|موسی^(ع)]] باندې نازل شوی. #* په [[زبور]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[داود|داود^(ع)]] باندې نازل شوی. #* په [[انجيل]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[عيسی|عيسی^(ع)]] باندې نازل شوی. #* په [[قرآن]] باندې ايمان راوړل چې همدا کتاب پر [[محمد|محمد^(ص)]] باندې نازل شوی. # د الله^(ج) په پرښتو باندې.(''[[پرښتې#د اسلام له نظره|ملايکه]]''). # په قيامت او وروسته د مرگ نه د بيا ژوندي کېدلو عقيده (''[[قيامة]]'') (په [[جنت]] او [[دوزخ]] عقيده). (يادونه: کله ناکله دغه وروستۍ موضوع باندې ځانگړی بحث کېږی, او په همدې توگه د عقيدې ارکان اوو ته رسېږي.) # په قسمت عقيده([[تقدير]]). د اسلام بنسټيزه عقيده په [[پښتو]] ژبه : :: "زه شهادت ورکوم چې پرته د الله تعالی د ذات نه بل کوم ذات نه شته؛ او زه شهادت ورکوم چې محمد^(ص) د هغه پيغمبر دی." :: "زه په الله^(ج) ايمان راوړم؛ او د هغه په ملايکو؛ او د هغه په کتابونو؛ او د هغه په پيغمبرانو؛ او د محشر په ورځ؛ او په تقدير؛ او ټول شيان د الله^(ج) له خوا نه دي، او پس د مرگ نه ژوندون حق دی." === د اسلام پينځه بنسټونه === {{آرنی|د اسلام پينځه بنسټونه|د مذهب څانگې|د مذهب ريښې}} [[دوتنه:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|بټنوک|کيڼ|د حج د لمانځنو يو منظر. په مکه کې کعبې، [[مسجد الحرام]] ته سفر د اسلامي فرايضو څخه يو فرض دی چې هر مسلمان يې په ټول ژوند کې يو ځل ترسره کړي.]] د مسلمانانو دوه لويې فرقې سني او شعيه مسلمانان جوړوي. په اسلامي نړئ کې د شعيه گانو په پرتله ډېرئ مسلمانان سنيان دي، خو په څينو هېوادونو کې لکه د منڅنئ آسيا هېوادونه ايران او عراق بيا شعيه مسلمانان ډېرکئ مذهبي ډله جوړوي. خو په نورو هېوادونو کط لکه سعودي عربستان، اندونيزيا او [[پاکستان]] کې سني مسلمان د هغه هېوادونو په مذهبي ټولنو کې ډېرکۍ برخه جوړوي. د سني مسلمانانو بنسټيزه ارکان [[د اسلام پينځه ستنې|د اسلام پينځه ستنو]] په نامه يادېږي^[[#Notes|2]]، خو شيعه مسلمانان بيا يو څه مختلفه نومونپوهنه، چې د سني مسلمانانو د پينځه اهمو بنسټونو تر څنگ، د دين ريښې او لس عمده اعمال د دې مذهب د طريقو نه گڼل کېږي. خو ټول مسلمانان بيا په همدې پينځه بنسټيزو فرايضو او گروهو سره پوهاوی او سره يوه خوله دي چې سني مسلمانان يې د اسلام د پينځه ستنو په نوم پېژني او شيعه مسلمانان يې د دين د څانگو او ريښو اهم عناصر بولي. * [[شهادت]]: د تصديق په مانا دی، چې يو مسلمان د الله ^(ج) نه پرته بل څوک د عبادت وړ نه گڼي او همداراز د الله^(ج) د وحدانيت ([[توحيد]]) او د محمد ^(ص) د الله ^(ج) رسول ([[نبوت]]) او غلام په توگه مني . * [[لمونځ]]: هره ورځ پينځه وخته لمونځ کول. * [[روژه]]: د روژې په مياشت کې د لمرخاته نه تر لمرپرېواته روژه نيول. * [[زکات]]: زکات ورکول. * [[حج]]:د مکی زیارت په ټولو مسلمانانو باندی په ژوند کې یوځل فرض دی او هغه هم په هغو کسانو باندې چې د ادا کولو وس یې ولري. شعيه او سنيان دواړه په لاندنيو گروهو باندې باور لري، خو دغه دوه فرقې همدا عقايد په بېلابېلو ډلبنديو وېشي او هره ډله ورته ځانگړی تعبير لري: * [[عدل]]: د الله^(ج) عدل. * [[قيامت]]: د خېر او شر د مالومولو ورځ. * [[امر بل معروف]]: د ښو امر. * [[نهي عن المنکر]]: د بدو نه ډډه. * [[جهاد|الجهاد في سبيل الله]]: د الله^(ج) د رضا لپاره هڅه کوشش او زيار. هغه عقايد چې د شيعه مذهب لارويان پرې معتقد دي او سني مسلمانان پرې عقيده نه لري هغه دا دي:: * [[امامت]]: ديني لارښوونه، ديني مشري، ديني رهبري. د علي او د هغه د اولاد رهبري او امامت د خدای لخوا نه د لارښوونې لپاره ټاکل شوی و. * [[تولا]]: د [[اهل البيت]] او د هغوی د لارويانو سره مينه. * [[تبارة]]: د اهل البيت د دښمنانو نه ځان بېلول او ليري والی. * [[خمس]]: د گټې لپاره د ماليې ورکړه. که څه هم چې داسې مسلمانان هم شته چې نه د تشيع او نه هم د سني په ډلو کې ځانونه شمېري او دا هغه مسلمانان دي چې د قرآني دلايلو له مخې په اسلام کې د فرقې او د ډلې جوړول حرام گڼي، دا هغه مسلمانان دي چې په ساده توگه ځانونه 'مسلمانان' بولي. {{دوراشې کامه|إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ ۚ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ |10px||[[سورة الأنعام|الانعام سورت]]|۱۵۹ آيت}} "هغه څوک چې ځانونه په ډلو وېشي هغه زموږ د ډلې خلک نه دي. د هغوی فېصله الله^(ج) ته مالومه ده، الله^(ج) به هغوی له هر هغه څه نه خبر کړي کوم چې دوی ترسره کړي." === خدای === :''آرنۍ ليکنې: [[الله]] / [[خدای]] {{آرنی|په اسلام کې د خدای انځور}} په اسلام کې تر ټولو لومړنی بنسټيزه موخه د خدای د وحدانيت منل دي چې دې ته توحيد وايي. په اسلام کې توحيد يو مطلق امر دی چې ترې هېڅ انکار نه کېږي او دا هڅکله يوه نسبي او يا هم په کومه بله مانا د نسبي شراکت مانا نه ورکوي. د قرآن مجيد په [[سورة الاخلاص]] کې خدای داسې راپېژندل شوی: :''ووايه "خدای هغه دی، يوازې او بې ساری. الله تل پايېدونکی، په بشپړه توگه له ځان نه بسيا مالک. نه څوک يې زېږولي، او نه له چا نه زېږېدلی. او د الله په شان هېڅ بل څه نه شته." په عربي ژبه کې ''الله'' د خدای په مانا دی. د آرپوهنې له مخې دا لغت د ''الهه'' "[[معبود]]" لغت سره ډېر نژدې دی، د ''الله'' نوم د عيسوي او يهودي عربانو لخوا هم د خپل معبود په يادولو کې کارېږي، دغه نوم د محمد نه مخکې مخينه لري او د دغه ځانگړی نوم مخينه د ابراهيمي مذهبونو د خدای نه پرته د يو بل معبود نورې توپيري ځانگړنې نه څرگندوي. د "الله" نوم يو جمع او يا د جنس نوم نه دی، دا يو خاص نوم دی، دا نوم د "خدای" د نوم سره توپير لري، دا په دې سبب چې د خدای نوم د جمع بڼه لري او جنسيت هم ترې څرگندېدلای شي د ساري په توگه خدايان چې د همدې نوم جمع بڼه ده. په اسلام کې د الله پېژندنه په قرآن کې داسې شوې: {{دوراشې کامه|فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الأَنْعَامِ أَزْوَاجًا يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ|10px||[[سورة الشورى|الشوری سورت]]|۱۱ آيت}} :''"(الله دی) د اسمانونو او زمکې جوړونکی: هغه ستاسو او د څارويو له مېنځه ستاسو لپاره جوړې جوړې کړي، او په دې توگه هغه تاسې په گڼ شمېر جوړ کړي ياست: داسې هېڅ کوم بل معبود نشته پرته له (الله) نه او د هغه په شان هېڅ نشته، او الله دی چې هر څه اوري او ليدلی شي" The implicit usage of the [[definite article]] in ''Allah'' linguistically indicates the divine unity. Muslims believe that the God they worship is the same as the Judeo-Christian God, i.e. the God of Abraham. However, Muslims reject the Christian theology concerning the trinity of God (the doctrine of the [[Trinity]] which regards Jesus as the eternal [[Son of God]]), seeing it as akin to [[polytheism]]. Quoting from the Qur'an, [[sura]] [[An-Nisa]](۴) :۱۷۱: :''"O People of the Scripture! Do not transgress the limits of your religion, and do not say about God except the truth. The Messiah, Jesus the son of Mary, was only a messenger of God, and His word that He had sent to Mary, and a revelation from Him. Therefore, you shall believe in GOD and His messengers. You shall not say, "Trinity". You shall refrain from this for your own good. God is only one God. Be He glorified; He is much too glorious to have a son. To Him belongs everything in the heavens and everything on earth. God suffices as Lord and Master."'' No Muslim visual images or depictions of God exist because such artistic depictions may lead to [[idolatry]] and are thus disdained. Such [[aniconism]] can also be found in Judeo-Christian theology. Moreover, most Muslims believe that God is [[Spiritual being|incorporeal]], making any two- or three- dimensional depictions impossible. Instead, Muslims describe God by the many [[۹۹ Names of God|divine attributes]] mentioned in the [[Qur'an]]. All but one Sura (chapter) of the Qur'an begins with the phrase "In the name of Allah, the Beneficent, the Merciful". These are regarded as the most important divine attributes, at least in the sense that Muslims repeat them most frequently during their prayers ([[salat]]) and throughout their daily lives. د اسلام بنسټيز اصل ''[[توحيد]]'' دی—توحيد په يوه او يوازيني خدای عقيدې ته وايي. په اسلام کې د خدای لپاره د عربي ژبې اصطلاح ''الله'' کارېږي; اکثراً عالمان په دې عقيده دي چې دا اصطلاح د '[['ال-]]'' (د مشخص کولو ادات) او ''[[اله]]'' (معبود) د وييونو نه اشتقاق شوي چې مانا يې يوازيني خدای ته اشاره کوي، خو ځينې نور عالمان بيا د همدې نوم آر او اصل د آرامايک ژبې لغت ''الهه'' گڼي.<ref>See: * "اسلام او عيسويت", ''د عيسويت پوهنغونډ'' (۲۰۰۱): Arabic-speaking [[Christian]]s and [[Jew]]s also refer to God as ''Allāh''. * {{cite encyclopedia | title=Allah | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> د اسلام په پينځو بنسټيزو ستنو کې لومړنۍ ستنه يې توحيد بلل کېږي چې د ''شهادة'' يا (منښت) په ډول اظهارېږي، شهادة داسې ده چې: ''''له حقيقي معبود نه پرته بل خدای نشته، او محمد^ص د خدای ټاکل شوی پيغمبر دی''''. په دوديزه اسلامپوهنه کې، خدای د انساني عقل او پوهاوي نه پورته معبود گڼل کېږي; مسلمانان نه شي کولای چې خدای په يوه بڼه انځور کړي يوازې له دې چې بايد د داسې لوی معبود عبادت او اطاعت وکړي او خدای خپل يوازينی ساتونکی او ژغورونکی وگڼي. که څه هم چې مسلمانان عيسی^ع د يو پيغمبر په توگه پېژني، خو دوی بيا د عيسويانو د درېگونۍ عقيده، چې مسلمانان يې د شرک بولي په کلکه ردوي. په اسلامپوهنه کې عيسی^ع د نورو پيغمبرانو په څېر د خدای بنده او د انسان په توگه پېژندل کېږي او د عيسويانو هغه عقيده چې عيسی^ع د خدای د ځوی په توگه پېژني په کلکه ردوي;<ref>{{cite encyclopedia | title=Tathlith, Trinity | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=David Thomas | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۱}}: Contrary to Muslim understanding, some scholars have suggested that the Qur'an only opposes certain deviant forms of Trinitarian belief.</ref> د قرآن په يوه سوره کې د خدای څرگندونه داسې شوې "ووايه هغه الله دی يوازې، الله هېچا ته اړ نه دی او ټول هغه ته اړ دي، نه د هغه څوک اولاد دی او نه هغه د چا اولاد دی او هېڅوک د هغه سيال نشته."<ref>See: * {{cite quran|۱۱۲|۱|end=۴|style=ref}} * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۷۴–۷۶ * Esposito (۲۰۰۴), p.۲۲ * Griffith (۲۰۰۶), p.۲۴۸ * {{cite encyclopedia | title=Allah, Tawhid | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | author=D. Gimaret | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === قران عظيم الشان === [[انځور:FirstSurahKoran.jpg|thumb|upright|د قرآن لومړنۍ سوره [[سورة الفاتحة|الفاتحه]] د قران عظيم شان د لاسي نسخې يو انځور.]] قرآن شريف د مسلمانانو سپېڅلی کتاب دی او دوی په همدغه آسماني کتاب باندې ايمان راوړی. د قرآن لغوي مانا “لوستنه” ده. مسلمانان په دې باور دي چې قرآن يو آسماني کتاب دی چې د الله (جل جلاله) په وروستي نبي حضرت محمد صلی الله عليه وسلم باندې نازل شوی دی. دا سپېڅلی کتاب د ۶۱۰ ز. کال نه تر ۶۳۲ ز. پورې په بېلابېلو وختونو کې د الله تعالی له لوري او د حضرت جبراييل عليه السلام په منځگړتوب پر حضرت محمد صلی الله عليه وسلم باندې د وحيو په څېر نازل شوی. چې د وحيو په وختونو کې حضرت محمد صلی الله عليه وسلم حفظ کړی او بيا د الله تعالی د وروستي نبي د يارانو له خوا راټول شوی او پر ډبرليکونو او پاڼو ليکل شوی. مسلمانان په دې باور دي چې له کومې ورځ نه الله تعالی قرآن شريف پر محمد صلی الله عليه وسلم نازل کړی له هماغې ورځې نه تر ننه پورې قرآن شريف په خپلې آرنۍ بڼې پاتې دی چې بيا د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم نه وروسته د هغه لارويانو چې قرآن شريف يې حفظ کړی وه وليکه او په همدې توگه يې قرآن شريف په ليکنې بڼه خوندي کړ. مسلمان عالمان ددې خبرې منښته کوي چې قرآن شريف د اسلام د درېيم خليفه حضرت عثمان (رض) د واکمنۍ پر مهال په ليکلې بڼه سره راټول شو، چې په دې توگه د قرآن شريف د بېلابېلو برخو د راټولولو او سره يوځای کولو نېټه له ۶۵۰ ز پېر نه تر ۶۵۶ ز پېر پورې ښودل شوی. او وروسته له دې چې قرآن شريف ليکلې بڼه وموندله نو بيا د هماغه خليفه د واکمنۍ پر مهال د قرآن شريف لمېسې جوړې شوې او د اسلامي خلافت بېلابېلو ولايتونو ته يې لمېسې ولېږل شوې. There are numerous traditions, and many conflicting academic theories, as to the provenance of the Qur'anic verses that were eventually assembled into a single volume. (This is covered in greater detail in [[Qur'an]]). Most Muslims accept the account recorded in several hadith, which state that [[Abu Bakr]], The First Caliph, ordered his personal secretary [[Zayd ibn Thabit]] to collect and record all the authentic verses of the Qur'an, as preserved in written form or oral tradition. Zayd's written collection, privately treasured by Prophet Muhammad's wife [[Hafsa bint Umar]], was, according to Muslim sources, later used by Uthman and is thus the basis of today's Qur'an. Uthman's version, organized the suras roughly in order of length (excepting the brief opening surah [[Al-Fatiha]]), with the longest suras at the start of the Qur'an and the shortest ones at the end. More conservative views state that the order of most suras was divinely set. Later scholars have struggled to put the suras in chronological order, and among Muslim commentators, at least, there is a rough consensus as to which suras were revealed in [[Makkan sura|Mecca]] and which at [[Medinan sura|Medina]], with distinctive characteristics observed within these two subgroups. Some suras (e.g. surat [[Iqra]]) are thought to have been revealed in parts at separate times. To understand the notion of "variants" within the received Qur'anic text, one must understand that Arabic had not yet fully developed as a written language. The Qur'an was first recorded in written form (date uncertain) in the [[Hijazi]], [[Mashq]], [[Ma'il]], and [[Kufic]] scripts; these scripts write consonants only and do not supply vowels. (Imagine an English text that wrote the word 'bed' as "BD," and required the reader to infer, from context, that the reference was to "bed" - and not to 'bad" or "bide.") Because there were differing oral traditions of recitation as non-native Arabic speakers converted to Islam, there was some disagreement as to the exact reading of many (vowel-free) verses. Eventually, scripts were developed that used diacritical markings (known as ''points'') to indicate the vowels. For hundreds of years after Uthman's recension, Muslim scholars argued as to the correct pointing and reading of Uthman's (unpointed) official text.{{citation needed}} Eventually, most commentators accepted seven variant readings ([[qira'at]]) of the Qur'an as canonical, while agreeing that the differences among the seven are minor and do not affect the meaning of the text. The form of the Qur'an most used today is the [[Al-Azhar]] text of ۱۹۲۳, prepared by a committee at the prestigious [[Cairo]] university of Al-Azhar. The Qur'an early became a focus of Muslim devotion and eventually a subject of theological controversy among skeptics. In the [[۸th century]], the [[Mu'tazili]]s claimed that the Qur'an was created in time and was not eternal. Their opponents, of various schools, claimed that the Qur'an was eternal and perfect, existing in heaven before it was revealed to Muhammad. The [[Ashari]] theology (which ultimately became predominant) held that the Qur'an was uncreated. Most Muslims regard paper copies of the Qur'an with extreme veneration, wrapping them in a clean cloth, keeping them on a high shelf, and washing as for prayers before reading the Qur'an. Old Qur'ans are not destroyed as wastepaper, but burned. اکثره مسلمانان د قرآن ځينې برخې او يا ټول قرآن په آرنۍ ژبه (عربي) حفظ کوي. هغه څوک چې قرآن يې په بشپړه توگه حفظ کړی وي د حافظ په نامه يادېږي. په مسلمانانو کې د قرآن حفظ کول د هېښتيا خبره نه ده، نن ورځ د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې په ميليونونو حافظين ژوندي دي چې د ټول قرآن متن يې له ياده زده دی. د عقيدې د پيل د ورځو نه اکثره مسلمانان په دې اند دي چې قرآن يو مکمل اسماني کتاب دی چې په عربي ژبه نازل شوی. د دغه کتاب ژباړې د انساني هلو ځلو او د انساني تېروتنو نه تشې هڅې نه دي، همداراز په ژباړو کې د مومنانو د الهامي شاعرۍ کمښت څوک په قرآن کې موندلی شي. نو په همدې خاطر د قرآن ژباړې يوازې پر قرآن تبصرې گڼل کېږي او يا هم د مطلب ژباړه، او پخپله د قرآن نه. او په همدې دليل د قرآن په ډېرو نوو چاپ شويو نخسو کې د عربي متن په يوه مخ او د متن ژباړه په بل مخ راغلې. قرآن شريف له ۱۱۴ [[سورت|سورتونو]] يا څپرکو نه جوړ شوی دی چې همدا ټول سورتونه ۶،۲۳۶ ''[[آيت|آيتونه]]'' لري. The chronologically earlier suras, revealed at Mecca, are primarily concerned with ethical and spiritual topics. The later Medinan suras mostly discuss social and moral issues relevant to the Muslim community.<ref>See: * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}} * {{cite encyclopedia | title=Qur'an | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}} </ref> The Qur'an is more concerned with moral guidance than legal instruction, and is considered the "sourcebook of Islamic principles and values".<ref>Esposito (۲۰۰۴), p.۷۹</ref> Muslim jurists consult the ''hadith'', or the written record of Muhammad's life, to both supplement the Qur'an and assist with its interpretation. The science of Qur'anic commentary and exegesis is known as ''[[tafsir]]''.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴), pp.۷۹–۸۱ * {{cite encyclopedia | title=Tafsir | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}}</ref> The word ''Qur'an'' means "recitation". When Muslims speak in the abstract about "the Qur'an", they usually mean the scripture as recited in Arabic rather than the printed work or any translation of it. To Muslims, the Qur'an is perfect only as revealed in the original Arabic; translations are necessarily deficient because of language differences, the fallibility of translators, and the impossibility of preserving the original's inspired style. Translations are therefore regarded only as commentaries on the Qur'an, or "interpretations of its meaning", not as the Qur'an itself.<ref>See: * Teece (۲۰۰۳), pp.۱۲٬۱۳ * C. Turner (۲۰۰۶), p.۴۲ * {{cite encyclopedia | title=Qur'an | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: The word ''Qur'an'' was invented and first used in the Qur'an itself. There are [[Quran#Etymology|two different theories]] about this term and its formation.</ref> === پرښتې === {{آرنی|په اسلام کې د پرښتو انځور}} د اسلام په دين کې د الله (جل جلاله) په پرښتو عقيده د ايمان جز گڼل کېږي. په عربي ژبه پرښتې ته (''ملک'') وايي چې د همدغه لغت مانا ده "پيغام رسونکی"، په عبراني ژبه کې همداسې ورته نوم (''ملخ'') د پرښتې په مانا ده خو په يوناني ژبه بيا پرښتې ته (''انجېلوس'') وايي. د قراني مالوماتو له مخې، پرښتې د خپلې خوښې واک په لاس کې نه لري، او په مکمله توگه د الله تعالی په عبادت کې بوختې دي.<ref>{{cite quran|۲۱|۱۹|end=۲۰|style=ref}}, {{cite quran|۳۵|۱|style=ref}}</ref> قران کې دا هم راغلي چې د پرښتو په کارونو کې د الله تعالی حکمونه منل او د الله تعالی پيغامونو رسولو برسېره، پرښتې تل د الله په ثنا او صفت په عبادت بوختې دي، او د انسانانو اعمال ثبتوي ددې سره سره پرښتې د الله (جل جلاله) په حکم د انسانانو د مړينې په وخت کې روحونه باسي. داسې هم انگېرل کېږي چې پرښتې د انسان او الله تعالی ترمېنځ منځگړتوب کوي. قرآن شريف، پرښتې موږ ته داسې راڅرگندوي لکه "يو ډول پيغام رسونکي چې دوه، درې يا څلور جوړه وزرې لري: خدای هماغسې خپل مخلوق جوړوي څنگه چې يې خوښه وي..."<ref>See: * {{cite quran|۳۵|۱|style=ref}} * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۲۶–۲۸ * {{cite encyclopedia | title=Malā'ika | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=W. Madelung | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Angel | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Gisela Webb | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === محمد^{([[صلی الله عليه وسلم|ص]])} === {{آرنی|محمد صلی الله عليه وسلم}} حضرت محمد صلی الله عليه وسلم (c. ۵۷۰ – [[جولای ۶]] [[۶۳۲]]) د الله تعالی وروستی نبي، يو مذهبي، سياسي او پوځي عرب و چې د همدغه نبي د اسلام د دين بيرغ لوړ کړ او د اديانو په تاريخ کې يې د اسلام نوم هم وځلاوه. مسلمانان په دې گروهه دي چې حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) د يوه نوي مذهب بنسټ ايښودونکی نه دی، بلکه د اسلام د اصلي دين چې د حضرت آدم عليه السلام او حضرت ابراهيم او د نورو پيغمبرانو دين و، د هماغه دين بيا پرځای کونکی دی. مسلمانان په دې عقيده هم دي چې حضرت محمد د الله تعالی وروستی پيغمبر او د نورو پيغمبرانو په ډله کې د لويې مرتبې خاوند پيغمبر و.<ref>See: * Esposito (۱۹۹۸), p.۱۲ * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۴–۵ * F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۹ * {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۷}}</ref> دروند پیغمبر د خپل خوږ ژوند په وروستیو ۲۳ کلونو کې، یانې د ۴۰ کلني عمر په پیل کې د الله له لوري د ایاتو د نازلولو لړۍ پیل شوه، چې د دغو ایاتونو ټولگه د قرآن په نوم یادیږي چې دغه آیتونه بیا د صحابه و لخوا یاد کیدل.<ref>See: * {{cite quran|۱۸|۱۱۰|style=ref}} * {{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> [[انځور:Masjid Nabawi. Medina, Saudi Arabia.jpg|بټنوک|220px|کيڼ|[[مسجد النبوي]] ("د پيغمبر(صلی الله علیه وسلم) جومات") په مدينه کې د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم مقبره هم ده.|link=Special:FilePath/Masjid_Nabawi._Medina,_Saudi_Arabia.jpg]] په دغه کې وخت محمد [[صلی الله عليه وسلم|ص]] د مکې خلکو ته په تبلیغ باندې پیل وکړ، تر څو دوې له شرک څخه راوباسي او د اسلام لور ته یې راوبلي. که څه چې محمد صلی الله عليه وسلم ځینې کسان اسلام ته راواړول خو په دې کار سره دی او د ده لارویان د مکې د چارواکو او لارښودگرانو لخوا تر زور او اذیت لاندې راغلل. چې بیا وروسته له ۱۳ کلنو څخه په کال ۶۲۲ کې محمد صلی الله عليه وسلم او نور مسلمانان له مکې څخه مدینه (رسما '''یثرب''' نومیږي) ته کډه شول. There, with the Medinan converts (''[[Ansar (Islam)|Ansar]]'') and the Meccan migrants (''[[Muhajirun]]''), Muhammad established his political and [[Theocracy|religious authority]]. Within years, two battles had been fought against Meccan forces: the [[Battle of Badr]] in ۶۲۴, which was a Muslim victory, and the [[Battle of Uhud]] in ۶۲۵, which ended inconclusively. Conflict with Medinan Jewish clans who opposed the Muslims led to their exile, enslavement or death, and the Jewish enclave of [[Battle of Khaybar|Khaybar]] was subdued. At the same time, Meccan trade routes were cut off as Muhammad brought surrounding desert tribes under his control.<ref>See: * F.E.Peters(۲۰۰۳), pp.۷۸٬۷۹٬۱۹۴ * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۳–۲۸</ref> By ۶۲۹ Muhammad was victorious in the nearly bloodless [[Conquest of Mecca]], and by the time of his death in ۶۳۲ he ruled over the [[Arabian Peninsula|Arabian peninsula]].<ref name="EoI-Muhammad">{{cite encyclopedia | title=Muhammad | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=F. Buhl | coauthors=A. T. Welch | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> In Islam, the "[[normative]]" example of Muhammad's life is called the ''[[Sunnah]]'' (literally "trodden path"). This example is preserved in traditions known as [[hadith]] ("reports"), which recount his words, his actions, and his personal characteristics. The classical Muslim jurist [[ash-Shafi'i]] (d. ۸۲۰) emphasized the importance of the Sunnah in [[Sharia|Islamic law]], and Muslims are encouraged to emulate Muhammad's actions in their daily lives. The Sunnah is seen as crucial to guiding interpretation of the Qur'an.<ref>See: * ''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'' (۲۰۰۳), p.۶۶۶ * {{cite encyclopedia | title=Hadith | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=J. Robson | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Sunna | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=D. W. Brown | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === د قيامت ورځ === {{آرنی|قيامت}} د "جزا په ورځ"، يعنی ''[[قيامت|د قيامت په ورځې]]'' ايمان لرل د اسلام يوه بنسټيزه گروهه ده. مسلمانان په دې عقيده دي چې د قيامت ورځ د الله تعالی له خوا ټاکل شوی چې په يوه ځانگړي وخت کې به وي خو انسانانو ته يې وخت نه دی څرگند. د قيامت د ورځې د محکمې او کړاونه په هکله په قرآن او حديثونو کې هم بیان شوي، او همدارنگه د اسلامي علماوو په تفسيرونو کې. The Qur'an emphasizes [[Resurrection of the Dead|bodily resurrection]], a break from the [[pre-Islamic Arabia]]n understanding of death. It states that resurrection will be followed by the gathering of mankind, culminating in their judgment by God.<ref>See: * "Resurrection", ''The New Encyclopedia of Islam'' (۲۰۰۳) * {{cite encyclopedia | title=Avicenna | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: Ibn Sīnā, Abū ʿAlī al-Ḥusayn b. ʿAbd Allāh b. Sīnā is known in the West as "Avicenna". * {{cite encyclopedia | title=Qiyama | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> The Qur'an lists several sins that can condemn a person to hell, such as disbelief, [[riba|usury]] and dishonesty. Muslims view paradise (''[[jannah]]'') as a place of joy and bliss, with Qur'anic references describing its features and the physical pleasures to come. There are also references to a greater joy—acceptance by God (''ridwān'').<ref>{{cite quran|۹|۷۲|style=ref}}</ref> Mystical traditions in Islam place these heavenly delights in the context of an ecstatic awareness of God.<ref>See: * Smith (۲۰۰۶), p.۸۹; ''Encyclopedia of Islam and Muslim World'', p.۵۶۵ * "Heaven", ''The Columbia Encyclopedia'' (۲۰۰۰) * {{cite encyclopedia | title=Garden | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Asma Afsaruddin | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۸}} * {{cite encyclopedia | title=Paradise | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === تقدير === {{آرنی|تقدير}} In accordance with the Islamic belief in [[predestination]], or divine preordainment (''al-qadā wa'l-qadar''), God has full knowledge and control over all that occurs. This is explained in Qur'anic verses such as "Say: 'Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us: He is our protector'…"<ref>See: * {{cite quran|۹|۵۱|style=ref}} * D. Cohen-Mor (۲۰۰۱), p.۴: "The idea of predestination is reinforced by the frequent mention of events 'being written' or 'being in a book' before they happen: 'Say: "Nothing will happen to us except what Allah has decreed for us…"&nbsp;'&nbsp;" * {{cite encyclopedia | title=Fate | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Ahmet T. Karamustafa | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}: The verb ''qadara'' literally means "to measure, to determine". Here it is used to mean that "God measures and orders his creation".</ref> For Muslims, everything in the world that occurs, good or evil, has been preordained and nothing can happen unless permitted by God. In Islamic theology, divine preordainment does not suggest an absence of God's indignation against evil, because any evils that do occur are thought to result in future benefits men may not be able to see. According to Muslim theologians, although events are pre-ordained, man possesses free will in that he has the faculty to choose between right and wrong, and is thus responsible for his actions. According to Islamic tradition, all that has been decreed by God is written in ''al-Lawh al-Mahfūz'', the "Preserved Tablet".<ref>See: * Farah (۲۰۰۳), pp.۱۱۹–۱۲۲ * Patton (۱۹۰۰), p.۱۳۰</ref> The Shi'a understanding of predestination is called "divine justice" (''Adalah''). This doctrine, originally developed by the [[Mu'tazila]], stresses the importance of man's responsibility for his own actions. In contrast, the Sunni deemphasize the role of individual free will in the context of God's creation and foreknowledge of all things.<ref>Momen (۱۹۸۷), pp.۱۷۷٬۱۷۸</ref> === اسلام او دا آخرت په ورځ ایمان === {{آرنی|د اخرت په ورځ ایمان}} Islamic [[eschatology]] is concerned with the ''[[Qiyamah]]'' ([[End of the world (religion)|end of the world]]) and the final judgment of humanity. Like [[Christianity]] and [[Judaism]], Islam teaches the bodily [[resurrection]] of the dead, the fulfilment of a divine plan for creation, and the immortality of the human soul. In Islamic belief, the righteous are rewarded with the pleasures of ''Jannah'' ([[Paradise]]), while the unrighteous are punished in ''[[Jahannam]]'' (a fiery [[Hell]], from the Hebrew ''ge-hinnom'' or "valley of Hinnom"; usually rendered in English as [[Gehenna]]). A significant portion of the Qur'an deals with these beliefs, with many ''[[hadith]]'' elaborating on the themes and details. == تنظيمونه == === اسلامي واک === داسې هېڅ کوم رسمي اسلامي واک نشته چې په اسلام کې د يو کس د منلو او يا هم د اسلامي ټولنې ('''''اُمة''''' ''يانې ملت يا کورنۍ'') نه د رټلو واک په لاس کې ولري. اسلام خپلې دروازې پرته د کوم توپير، تعصب، رنگ، جنس، عمر او پخواني عقايدو نه د ټولو پر مخ پرانيستې دي او ټولو ته په دغه دين کې د ننوتلو اجازه شته. د مسلمان کېدو لپاره همدومره بس ده چې يو څوک د زړه له کومي په رسمي توگه د يو څو تنو مسلمانانو په مينځ کې د اسلام دين ومني او شهادت ووايي. شهادت هغه بيان دی چې مسلمان پرې د يوه خدای د وحدانيت او د حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) پر نبوت او په خپل ژوند کې د هغه د لارښوونو د پلي کولو د تکل اقرار بلل کېږي. د شهادت په نه وييلو سره هېڅوک نه شي کولای چې مسلمان شي. د مسلمان لپاره د شهادت نه وروسته د اسلامي حکمونو پلي کول فرض دي او همدا رنگه يو مسلمان بايد د اسلامي اخلاقو خاوند هم وي ترڅو هغه په يوه اسلامي ټولنه کې د منلو وړ وگرځي. === اسلامي قانون === {{آرنی|شريعت|فقه}} د اسلامي قانون نوم شريعت دی، چې د مسلمانو عالمانو لخوا د قرآن او حديث په رڼا کې وضع شوی. قرآن شريف د شريعت او اسلامي قضايه نظام لومړنۍ سرچينه ده، تر دې وروسته د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم سنة او د لومړنۍ اسلامي ټولنې دود او دستورونه په دوهم پړاو کې ځای لري. سنت د احاديثو په شننو کې رامېنځ ته شوی، او احاديث د حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) لارښوونو ته وايي چې مسلمانانو ته يې کړي. اجماع چې د يوې مسلمانې ټولنې د احصايې په مانا ده، د قياس سره يوځای د اسلامي قانون او د شريعت درېيمه او څلورمه سرچينه جوړوي. په اسلامي قانون کې د ژوند د هر اړخ په اړه بحث شوی دی. د دولت او حکومت د چلولو او د باندنيو اړيکو د ساتلو نه نيولې آن تر ورځيني ژوند و ژواک پورې د هرې ستونزې او مسلې لپاره د حل لار څېړل شوې او د اسلامي احکامو پر بنسټ يې د پلي کولو لارښوونه شوې.د اسلامي قانون په اړه په څرگنده ډول په قرآن شريف کې چې کوم احکامات راغلي هغه د [[حدود]]و په نامه يادېږي چې په دغو لارښوونو کې د قتل نه ډډه، د واده نه پرته د جنسي اړيکو د ساتلو نه ځان ساتنه، د شرابو او الکولو د څښلو او د قمار نه اجتناب يې غټ ټکي جوړوي. په قرآن کې د وراثت، د واده، د ټپي کولو او وژلو په بدل کې د تدابيرو نيولو او په هم دې توگه د روژې د نيولو، د زکات ورکولو او لمونځ کولو په باب هم په تفصيل سره د حکمونو يادونه شوې. However, the prescriptions and prohibitions may be broad, so how they are applied in practice varies. Islamic scholars, ''the ulema'', have elaborated systems of law on the basis of these broad rules, supplemented by the hadith reports of how Muhammad and his companions interpreted them. See [[Sin]] for further discussion about the concept of sin and its atonement according to the Islamic law. In current times, not all Muslims understand the Qur'an in its original Arabic. Thus, when Muslims are divided in how to handle situations, they seek the assistance of a [[mufti]] (Islamic judge) who can advise them based on Islamic [[Sharia]] and hadith. The ''Sharia'' (literally: "the path leading to the watering place") is Islamic law formed by traditional Islamic scholarship. In Islam, Sharia is the expression of the divine will, and "constitutes a system of duties that are incumbent upon a Muslim by virtue of his religious belief".<ref name="BritannicaShariah">{{cite encyclopedia | title=Shari'ah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> Islamic law covers all aspects of life, from matters of state, like governance and [[Diplomacy|foreign relations]], to issues of daily living. The Qur'an defines ''[[hudud]]'' as the punishments for five specific crimes: unlawful intercourse, false accusation of unlawful intercourse, consumption of alcohol, theft, and highway robbery. The Qur'an and Sunnah also contain laws of [[Islamic Inheritance jurisprudence|inheritance]], [[Islamic marital jurisprudence|marriage]], and [[Qisas|restitution for injuries and murder]], as well as rules for [[sawm|fasting]], [[Sadaqah|charity]], and [[salat|prayer]]. However, these [[wajib|prescriptions]] and [[Haraam|prohibitions]] may be broad, so their application in practice varies. [[Ulema|Islamic scholars]] (known as ''ulema'') have elaborated systems of law on the basis of these rules and their interpretations.<ref>See: * Menski (۲۰۰۶), p.۲۹۰ * {{cite encyclopedia | title=Hadd | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=B. Carra de Vaux | coauthors=J. Schacht, A.M. Goichon | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Sharia | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=N. Calder | coauthors=M. B. Hooker | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> ''[[Fiqh]]'', or "jurisprudence", is defined as the knowledge of the practical rules of the religion. The method Islamic jurists use to derive rulings is known as ''[[usul al-fiqh]]'' ("legal theory", or "principles of jurisprudence"). According to Islamic legal theory, law has four fundamental roots, which are given precedence in this order: the Qur'an, the Sunnah (actions and sayings of Muhammad), the consensus of the Muslim jurists (''[[ijma]]''), and analogical reasoning (''[[qiyas]]''). For early Islamic jurists, theory was less important than pragmatic application of the law. In the ۹th century, the jurist [[ash-Shafi'i]] provided a theoretical basis for Islamic law by codifying the principles of jurisprudence (including the four fundamental roots) in his book ''ar-Risālah''.<ref>Weiss (۲۰۰۲), pp.xvii,۱۶۲</ref> ==== مذهب او رياست ==== د اسلامي قانون له مخې د مذهب او رياست تر مېنځ ژورې اړيکې دي چې په ډېريو اسلامي هېوادونو کې ديني عالمان د قاضيانو په توگه په رسمي ډول دندې ترسره کوي. In practice, Islamic rulers frequently bypassed the Sharia courts with a parallel system of so-called "Grievance courts" over which they had sole control. As the Muslim world came into contact with Western secular ideals, Muslim societies responded in different ways. [[Turkey]] has been governed as a secular state ever since the reforms of [[Mustafa Kemal Atatürk]]. In contrast, the [[۱۹۷۹ Iranian Revolution]] replaced a mostly secular regime with an [[Islamic republic]] led by the [[Ruholla Khomeini|Ayatollah Ruholla Khomeini]].<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴), p.۸۴ * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۵۰۲–۵۰۷٬۸۴۵ * Lewis (۲۰۰۳), p.۱۰۰</ref> ==== ارتداد او کفر ==== {{آرنی|ارتداد په اسلام کې}} په سيمه ايزو اسلامي ټولنو کې چې يو وگړی په ارتداد او کفر پېژندل کېږي نو هغه بيا د هماغې ټولنې نه رټل کېږي. په اسلامي رياستونو کې ارتداد او کفر د اسلامي رياست پر وړاندې جرم گڼل کېږي او داسې يو مجرم ته سزا ورکول کېږي چې اکثراً د مرگ سزا وي. == مذهبي فرقې == {{main|د اسلام مذهبي فرقې}} لکه د نورو دينونو په شان په اسلام کې هم يو شمېر مذهبي فرقې شته چې د دوی ټولو گروهه يا عقيده يوه ده خو په شرعي او قانوني توگه په دغو فرقو کې اهم توپيرونه ليدل کېږي. اسلام په دوه لويو فرقو وېشل شوی چې د [[سني]] او [[تشيع]] فرقې يې دوه لويې فرقې دي. [[تصوف]] بيا ځانته بله مذهبي ډله ده چې په دې کې د اسلام معمايي تصريف لور ته ډېر پام اړول شوی. د ځينو سرچينو له مخې د نړۍ نژدې ۸۵٪ مسلمانان د سني لويې فرقې په لار روان دي او پاتې ۱۵٪ مسلمانان د تشيع د مذهب مننونکي دي، په همدې توگه بيا په شيعه گانو کې هم وړې مذهبي فرقې شته.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۲b), p.۲ * {{cite web | url=http://countrystudies.us/afghanistan/61.htm | title=Sunni and Shia Islam | work=Country Studies | publisher=U.S. Library of Congress | accessdate=۲۰۰۷-۰۱-۰۹}}</ref> === اهل سنت === [[دوتنه:Divisions of Islam.jpg|thumb|left|upright|Divisions of Islam]] [[سني]] مسلمانان د اسلام لويه برخه جوړوي. په عربي ژبه کې د ''السنة'' لغت مانا "اصل" او يا هم "لار" ده. سنت (د محمد^ص د ژوند کړه وړه) دقرآن او حديث له مخې د سني اسلام اهمه ستنه جوړوي. سنيان په دې عقيده دي چې د اسلام لومړي څلور خليفه گان د محمد^ص نه وروسته برحقه او ريښتوني خليفه گان وه؛ او خدای^ج د محمد^ص پيغمبر نه وروسته خدای بل پيغمبر نه ؤ ځانگړی کړی، او پاتې خليفه گان بايد ټاکل شوي وای. سنيان څلور لوی قانوني مذهبونه مني چې هغه څلور لوی مذهبونه [[حنفي]]، [[مالکي]]، [[شافي]] او [[حنبلي]] دي. All four accept the validity of the others and a Muslim might choose any one that he or she finds agreeable, but other Islamic sects are believed to have departed from the majority by introducing innovations (''[[bidah]]''). There are also several orthodox theological or philosophical traditions within Sunnism. For example, the recent [[Salafi]] movement sees itself as restorationist and claims to derive its teachings from the original sources of Islam.<ref>See: * اېسپوزيتو (۲۰۰۳), pp.۲۷۵٬۳۰۶ * {{cite encyclopedia | title=Shariah | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Sunnite | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === شیعه گان === {{see also|Historic background of the Sunni-Shi'a split}} The [[Shi'a]], who constitute the second-largest branch of Islam, believe in the political and religious [[Islamic leadership|leadership]] of [[infallible#Additional Shi'a teachings|infallible]] [[Imamah (Shia doctrine)|Imams]] from the progeny of [[Ali ibn Abi Talib]]. They believe that he, as the cousin and son-in-law of Muhammad, was his rightful successor, and they call him the first ''Imam'' (leader), rejecting the legitimacy of the previous Muslim caliphs. To them, an Imam rules by right of divine appointment and holds "absolute spiritual authority" among Muslims, having final say in matters of doctrine and revelation.<ref>See * Lapidus (۲۰۰۲), p.۴۶ * {{cite encyclopedia | title=Imam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Shi'ite | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref><ref>[http://www.al-shia.com/html/eng/p.php?p=shia'&url=Introduction {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419035040/http://www.al-shia.com/html/eng/p.php?p=shia%27&url=Introduction |date=2008-04-19 }} Imamat, by [[Naser Makarem Shirazi]]]</ref> Although the Shi'a share many core practices with the Sunni, the two branches disagree over the proper importance and validity of specific collections of hadith. The Shi'a follow a legal tradition called [[Ja'fari jurisprudence]].<ref>See: * Ahmed (۱۹۹۹), pp.۴۴–۴۵ * Nasr (۱۹۹۴), p.۴۶۶</ref> Shi'a Islam has several branches, the largest of which is the [[Twelvers]] (''{{ArabDIN|iṯnāʿašariyya}}''), while the others are the [[Ismaili]], the [[Sevener]]s, and the [[Zaidiyyah]].<ref>See: * Kramer (۱۹۸۷), [http://www.geocities.com/martinkramerorg/Alawis.htm Syria’s Alawis and Shi‘ism pp.۲۳۷–۲۵۴] * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html Shia branches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041025093409/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/shia/index.html |date=2004-10-25 }}</ref> [[دوتنه:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|right|A view of the [[Dome of the Rock]] on the [[Temple Mount]] in [[Jerusalem]], a holy site in Islam]] [[Shi'a]] Muslims, the second-largest sect, differ from the Sunni in rejecting the authority of the first three caliphs. They honor different traditions ([[hadith]]) and have their own legal traditions. Shi'a scholars have a larger authority than Sunni scholars and have greater room for interpretation. The [[Imams]] play a central role in Shi'a doctrine. The arabic word Shi'a, litarally translates into the word 'group' or 'sect'. Originally known as Shi'at Ali (the sect of Ali), the group formed shortly after the death of Ali, in [[Iraq]]. Ali ibn Abi Talib was the cousin of prophet [[Muhammad]], and after marriage to Fatima, he also became Muhammad's son-in-law. The Shi'a consist of one major school of thought known as the [[Ithna 'ashariyah]] or the "[[Twelvers]]", and a few minor schools of thought, as the "Seveners" or the "Fivers" referring to the number of infallible leaders they recognize after the death of prophet [[Muhammad]]. The term Shi'a, when used without qualification, is usually taken to be synonymous with the Ithna Ashariyya or Twelvers. Most Shi'a live in [[Iran]], [[Iraq]] (the country where Ali passed away), [[Bahrain]], [[Lebanon]], [[India]] and [[Pakistan]]. A minority group (about ۴ million) of Shi'a is known as [[Ismaili]]. The Shia Ismaili sect is subdivided into [[Nizari]] Ismaili and [[Mustaali]] Bohra subsects. The Nizari Ismaili or are led by the [[Aga Khan]] and are found mainly in [[Pakistan]], [[Tajikistan]], [[Bangladesh]], India, Canada and United States. The [[Mustaali]] Bohra sect is further subdivded into Dawoodi and Sulaimanis subsects. The [[Dawoodi Bohra]]s are concentrated in Pakistan and India. The [[Sulaimani Bohra]]s are concentrated in Yemen and Najran province of Saudi Arabia. === تصوف === {{آرنی|تصوف}} Not strictly a denomination, [[Sufism]] is a mystical-ascetic form of Islam. By focusing on the more spiritual aspects of religion, Sufis strive to obtain direct experience of God by making use of "intuitive and emotional faculties" that one must be trained to use.<ref>Trimingham (۱۹۹۸), p.۱</ref> Sufism and [[Islamic law]] are usually considered to be complementary, although Sufism has been criticized by some Muslims for being an unjustified [[bidah|religious innovation]]. Most Sufi orders, or ''[[tariqa]]s'', can be classified as either Sunni or Shi'a.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۳), p.۳۰۲ * Malik (۲۰۰۶), p.۳ * B. S. Turner (۱۹۹۸), p.۱۴۵ * {{cite web | url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html | work=Country Studies | publisher=U. S. Library of Congress (Federal Research Division) | title=Afghanistan: A Country Study | accessdate=۲۰۰۷-۰۴-۱۸ | pages=۱۵۰}}</ref> [[Sufism]] is a spiritual practice followed by both Sunni and Shi'a. Sufis generally feel that following Islamic law or jurisprudence (or ''fiqh'') is only the first step on the path to perfect submission; they focus on the internal or more spiritual aspects of Islam, such as perfecting one's faith and fighting one's own ego (''nafs''). Most Sufi orders, or [[tariqa]], can be classified as either Sunni or Shi'a. However, there are some that are not easily categorized as either Sunni or Shi'a, such as the [[Bektashi]]. Sufis are found throughout the Islamic world, from [[Senegal]] to [[Indonesia]]. === نورې طريقې === [[Wahhabi]]s, as they are known by non-Wahhabis, are a smaller, more recent Sunni group. They prefer to be called [[Salafi]]s. Wahhabism is a movement founded by [[Muhammad ibn Abd al Wahhab]] in the [[۱۸th century]] in what is present-day [[Saudi Arabia]]. They classify themselves as Sunni and some claim to follow the [[Hanbali]] legal tradition. The major trend, however, is the abolition of these "schools of thoughts" (legal traditions), and the following of a more literalist interpretation. Some even regard other Sunni as heretics. The [[Hanbali]] legal tradition is the recognized official school of Islamic law in Saudi Arabia and they have had a great deal of influence on the Islamic world because of Saudi control of [[Mecca]] and [[Medina]], the Islamic holy places, and because of Saudi funding for mosques and schools in other countries. The majority of Saudi Islamic scholars are considered as [[Wahhabi]]s by other parts of the Islamic world. Sunni and Shi'a have often clashed. Some Sunni believe that Shi'a are heretics while other Sunni recognize Shi'a as fellow Muslims. According to Shaikh Mahmood Shaltoot, head of the [[al-Azhar University]] in the middle part of the ۲۰th century, "the Ja'fari school of thought, which is also known as "al-Shi'a al- Imamiyyah al-Ithna Ashariyyah" (i.e. The Twelver Imami Shi'ites) is a school of thought that is religiously correct to follow in worship as are other Sunni schools of thought". Al-Azhar later distanced itself from this position. Another sect which dates back to the early days of Islam is that of the [[Kharijites]]. The only surviving branch of the Kharijites are the [[Ibadi|Ibadhi Muslims]]. Ibadhism is distinguished from Shiism by its belief that the Imam (Leader) should be chosen solely on the basis of his faith, not on the basis of descent, and from Sunnism in its rejection of [[Uthman]] and [[Ali]] and strong emphasis on the need to depose unjust rulers. Ibadhi Islam is noted for its strictness, but, unlike the Kharijites proper, Ibadhis do not regard major sins as automatically making a Muslim an unbeliever. Most Ibadhi Muslims live in [[Oman]]. Another trend in modern Islam is that which is sometimes called progressive. Followers may be called [[Ijtihadists]]. They may be either Sunni or Shi'ite, and generally favor the development of personal interpretations of Qur'an and Hadith. ''See'': [[Liberal Islam]] One very small group, based primarily in the United States, follows the teachings of [[Rashad Khalifa]] and calls itself the "Submitters". They reject [[hadith]] and [[fiqh]], and say that they follow the Qur'an alone. Most Muslims of both the [[Sunni]] and the [[Shia]] sects consider this group to be heretical. The [[Kharijites]] are a sect that dates back to the early days of Islam. The only surviving branch of the Kharijites is [[Ibadism]]. Unlike most Kharijite groups, Ibadism does not regard sinful Muslims as unbelievers. The [[Imam]]ate is an important topic in Ibadi legal literature, which stipulates that the leader should be chosen solely on the basis of his knowledge and piety, and is to be deposed if he acts unjustly. Most Ibadi Muslims live in [[Oman]].<ref>See: * [http://www.uga.edu/islam/ibadis.html IBADI ISLAM: AN INTRODUCTION] * J. A. Williams (۱۹۹۴), p.۱۷۳ * {{cite encyclopedia | title=al-Ibāḍiyya | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> The [[Yazidi]], [[Druze]], [[Ahmadiyya Muslim Community|Ahmadiyya]], [[Bábís|Bábí]], [[Bahá'í Faith|Bahá'í]], [[Berghouata]] and [[Ha-Mim]] religions either emerged out of Islam or came to share certain beliefs with Islam. [[Sikhism]], founded by [[Guru Nanak]] in late fifteenth century [[Punjab region|Punjab]], incorporates aspects of both Islam and [[Hinduism]].<ref>Encyclopedia of Islam, "Sikhs"</ref> == اسلامي فرضونه او عمل == === پينځه بنسټيزه ستنې === {{آرنی|د اسلام پينځه ستنې}} [[دوتنه:Arabic Plaque, Great Mosque, Xian.jpg|thumb|left|Islam's basic creed (''[[shahadah]]'') written on a plaque in the [[Great Mosque of Xi'an]], [[China]]]] [[دوتنه:Kabaa.jpg|thumb|left|Rituals of the [[Hajj]] (pilgrimage) include walking seven times around the [[Kaaba]] in Mecca.]] دغه پنځه بنسټیزه ستنې د [[سني مسلمانان|سني مسلمانانو]] لپاره پنځه اړینه کړنې دي.خو بیا شیعه مسلمان په اتو مذهبي کړنو کې کډون کوي کوم چې دغو پنځو بنسټیزه کړنو ته ورته والی لري: .<ref>See: * Momem (۱۹۸۷), p.۱۷۸ * {{cite encyclopedia | title=Pillars of Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> چې په لاندې ډول دي: * '''''[[شهادت]]''''', شهادت د اسلام له بنسټیزو [[عقیده|عقیدو]] یا اصولو څخه دي او باید د زړه له تله په لاندې ډول وویل شي ''' أشهد أن لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله''',یا" زه شهادت ورکوم چې دلته پرته له [[الله]] څخه بل هیڅوک د [[عبادت]] وړ ندي او زه شهادت ورکوم چې [[محمد]] د خدای [[رسول]] دي." This testament is a foundation for all other beliefs and practices in Islam (although technically the Shi'a do not consider the ''shahadah'' to be a separate pillar, just a belief). Muslims must repeat the ''shahadah'' in prayer, and non-Muslims wishing to convert to Islam are required to recite the creed.<ref>See: * Farah (۱۹۹۴), p.۱۳۵ * Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۸ * "Islam", ''Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals''(۲۰۰۴)</ref> * '''''[[لمونځ]]''''', or ritual prayer, which must be performed five times a day. (However, the Shi'a are permitted to run together the noon with the afternoon prayers, and the evening with the night prayers). Each salah is done facing towards the [[Kaaba]] in Mecca. Salah is intended to focus the mind on God, and is seen as a personal communication with him that expresses gratitude and worship. Salah is compulsory but flexibility in the specifics is allowed depending on circumstances. In many Muslim countries, reminders called [[Adhan]] (call to prayer) are broadcast publicly from local mosques at the appropriate times. The prayers are recited in the [[Arabic language]], and consist of verses from the Qur'an.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۲b), pp.۱۸٬۱۹ * Hedáyetullah (۲۰۰۶), pp.۵۳–۵۵ * Kobeisy (۲۰۰۴), pp.۲۲–۳۴ * Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۸</ref> * '''''[[زکات]]''''', or [[alms|alms-giving]]. This is the practice of giving based on accumulated wealth, and is obligatory for all Muslims who can afford it. A fixed portion is spent to help the poor or needy, and also to assist the spread of Islam. The zakat is considered a religious obligation (as opposed to voluntary charity) that the well-off owe to the needy because their wealth is seen as a "trust from God's bounty". The Qur'an and the hadith also suggest a Muslim give even more as an act of voluntary alms-giving (''[[sadaqah]]''). Many Shi'ites are expected to pay an additional amount in the form of a ''[[khums]]'' tax, which they consider to be a separate ritual practice.<ref>See: * {{cite quran|۲|۱۷۷|style=ref}} * Esposito (۲۰۰۴), p.۹۰ * Momen (۱۹۸۷), p.۱۷۹ * {{cite encyclopedia | title=Zakat | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۱}} * {{cite encyclopedia | title=Zakat | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> * '''''[[روژه]]''''', or [[Sawm of Ramadan|fasting during the month of Ramadan]]. Muslims must not eat or drink (among other things) from dawn to dusk during this month, and must be mindful of other sins. The fast is to encourage a feeling of nearness to God, and during it Muslims should express their gratitude for and dependence on him, atone for their past sins, and think of the needy. ''Sawm'' is not obligatory for several groups for whom it would constitute an undue burden. For others, flexibility is allowed depending on circumstances, but missed fasts usually must be made up quickly.<ref>See: * {{cite quran|۲|۱۸۴|style=ref}} * Esposito (۲۰۰۴), pp.۹۰٬۹۱ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite web | url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 | title=For whom fasting is mandatory | publisher=USC-MSA | work=Compendium of Muslim Texts | accessdate=۲۰۰۷-۰۴-۱۸ | تاريخ الأرشيف=2008-11-28 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 | url-status=dead | خونديځ نېټه=2008-11-28 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070308025221/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/pillars/fasting/tajuddin/fast_21.html#HEADING20 | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081128054655/http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/002.qmt.html#HEADING20 }}</ref> * '''''[[حج]]''''', which is the pilgrimage during the [[Islamic calendar|Islamic month]] of ''[[Dhu al-Hijjah]]'' in the city of [[Mecca]]. Every [[able-bodied]] Muslim who can afford it must make the pilgrimage to Mecca at least once in his or her lifetime. When the pilgrim is about ten kilometers from Mecca, he must dress in [[Ihram clothing|''Ihram'' clothing]], which consists of two white seamless sheets. Rituals of the Hajj include walking seven times around the [[Kaaba]], touching the [[Black Stone]], running seven times between [[Al-Safa and Al-Marwah|Mount Safa]] and [[Al-Safa and Al-Marwah|Mount Marwah]], and symbolically [[Stoning of the Devil|stoning the Devil]] in [[Mina, Saudi Arabia|Mina]]. The pilgrim, or the ''hajji'', is honored in his or her community, although Islamic teachers say that the Hajj should be an expression of devotion to God instead of a means to gain social standing.<ref>See: * Farah (۱۹۹۴), pp.۱۴۵–۱۴۷ * Goldschmidt (۲۰۰۵), p.۴۸ * {{cite encyclopedia | title=Hajj | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> In addition to the ''khums'' tax, Shi'a Muslims consider three additional practices essential to the religion of Islam. The first is [[jihad]], which is also important to the Sunni, but not considered a pillar. The second is ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]'', the "Enjoining to Do Good", which calls for every Muslim to live a virtuous life and to encourage others to do the same. The third is ''[[Nahi-Anil-Munkar]]'', the "Exhortation to Desist from Evil", which tells Muslims to refrain from vice and from evil actions and to also encourage others to do the same.<ref>Momen (۱۹۸۷), p.۱۸۰</ref> === اسلامي اداب او خواړه === {{آرنی|اسلامي اداب|د خواړو اړونده اسلامي احکام}} Many practices fall in the category of ''adab'', or Islamic etiquette. This includes greeting others with "''[[As-Salamu Alaykum|as-salamu `alaykum]]''" ("peace be unto you"), saying ''[[bismillah]]'' ("in [[Names of God|the name of God]]") before meals, and using only the right hand for eating and drinking. [[Islamic hygienical jurisprudence|Islamic hygienic]] practices mainly fall into the category of personal cleanliness and health, such as the circumcision of male offspring. [[Islamic funeral|Islamic burial rituals]] include saying the ''[[Salat al-Janazah]]'' ("funeral prayer") over the bathed and enshrouded dead body, and burying it in a grave. Muslims, like Jews, are restricted in their diet, and prohibited foods include pig products, blood, [[carrion]], and [[Alcoholic beverage|alcohol]]. All meat must come from a [[herbivorous]] animal slaughtered in the name of God by a Muslim, Jew, or Christian, with the exception of game that one has hunted or fished for oneself. Food permissible for Muslims is known as [[halal]] food.<ref>See: * {{cite quran|۵|۵|style=ref}} * Curtis (۲۰۰۵), p.۱۶۴ * Esposito (۲۰۰۲b), p.۱۱۱ * Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws] * Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html The Dietary Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070502045147/http://www.renaissance.com.pk/febislaw2y2.html |date=2007-05-02 }} * Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm Various types of the prayer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923144205/http://www.renaissance.com.pk/DecIslaw2y5.htm |date=2013-09-23 }} * {{cite encyclopedia | title=Slaughter | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an Online | author=Ersilia Francesca | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۸}}</ref> === جهاد === {{mainarticle|Jihad|Islamic military jurisprudence}} Jihad means "to strive or struggle," especially in the idiomatic expression "striving in the way of God" (''al-jihad fi sabil Allah'') and is considered the "[[sixth pillar of Islam]]" by a minority of Muslim authorities.<ref>See: * Merriam (۱۹۹۹) p.۵۷۱ * Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia p.۴۱۹ * Esposito (۲۰۰۳), p.۹۳</ref> Jihad, in its broadest sense, is classically defined as "exerting one's utmost power, efforts, endeavors, or ability in contending with an object of disapprobation." Depending on the object being a visible enemy, the devil, and aspects of one's own self, different categories of Jihad are defined: Jihad against one's own self (self-perfection), Jihad of the tongue, Jihad of the hand, and Jihad of the sword. Jihad when used without any qualifier is understood in its military aspect.<ref>Reuven Firestone (۱۹۹۹), The Meaning of Jihād, p. ۱۷-۱۸</ref><ref>Britannica Encyclopedia, Jihad</ref> Jihad is the only form of warfare permissible under [[Sharia|Islamic law]]. Under most circumstances and for most Muslims, jihad is a collective duty (''[[Fard|fard kifaya]]''): one whose performance by some individuals exempts the others; for the rest of the populace, this happens only in the case of a [[general mobilization]].<ref>"Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref> Some Muslim authorities, especially among the Shi'a and [[Sufism|Sufis]], distinguish between the "greater jihad", which pertains to spiritual self-perfection, and the "lesser jihad", defined as warfare.<ref>See: * Firestone (۱۹۹۹) p.۱۷ * "Djihad", ''Encyclopedia of Islam Online''.</ref> Jihad also refers to one's striving to attain religious and moral perfection.<ref>See: * Brockopp (۲۰۰۳) pp. ۹۹–۱۰۰ * Esposito (۲۰۰۳), p.۹۳ * {{cite encyclopedia | title=jihad | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۶-۱۳}}</ref> == ریښه == په عربي کې، ''اسلام (الله جل جلاله ته تسلیمي)'' <ref>{{Cite web|title=Definition of Islam {{!}} Dictionary.com|url=https://www.dictionary.com/browse/islam|accessdate=2022-05-09|website=www.dictionary.com|language=en|archivedate=9 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220509110220/https://www.dictionary.com/browse/islam}}</ref> <ref>{{کتابي سرچينه |last=Haywood |first=John |title=Historical Atlas of the Medieval World (AD 600 - 1492) |publisher=Barnes & Noble, Inc. |year=2002 |isbn=0-7607-1975-6 |edition=1st |location=Spain |pages=3.13 |language=en}}</ref> فعلي اسم دی چې د فعل {{Lang|ar|سلم}} ( {{Transliteration|ar|salama}} ) څخه سرچینه اخلي. ، د درې لفظي ريښې {{Lang|ar|س-ل-م}} څخه ( {{Transliteration|ar|[[Š-L-M|S-L-M]]}} )، کوم چې د کلمو یوه لویه ټولګه جوړوي چې ډیری یې د تسلیمۍ، خوندیتوب او سولې له مفکورو سره تړاو لري اخیستل شوی دی <ref name="Lane-Lexicon-4">{{کتابي سرچينه |last=Lane |first=Edward William |author-link=Edward William Lane |url=http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm |title=An Arabic-English Lexicon |volume=4 |language=en |chapter=Siin |access-date=2026-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907230044/http://www.studyquran.co.uk/20_SIIN.htm |archive-date=2011-09-07 |via=[[The Study Quran|StudyQuran]]}}</ref> په مذهبي مفاهمو کې، اسلام د [[الله|خدای]] رضا ته د بشپړ تسلیمیدو په معنا ده. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Lewis |first=Barnard |url=https://archive.org/details/islamreligionpeo00lewi |title=Islam: The Religion and The People |last2=Churchill |first2=Buntzie Ellis |publisher=Wharton School Publishing |year=2009 |isbn=978-0-13-223085-8 |page=[https://archive.org/details/islamreligionpeo00lewi/page/8 8]}}</ref> ''[[مسلمان]]'' ( {{Lang|ar|مُسْلِم}} )، د اسلام د پیرو لپاره کلمه ده، د همدې فعل (سلم) فعاله برخه ده، او معنی یې "سپارل شوی (خدای ته)" یا "هغه څوک چې (خدای ته) تسلیميږي" ده. همدارنګه د قرآني مطالعاتو عالم محسن ګودرزي وايي چې په قرآن کې ''د دین'' کلمه د " عبادت " په معنی، ''اسلام'' د " توحید " په معنی او ''مسلمان'' د "توحید پرست" معنی لري. <ref>{{Cite journal|date=2023-08-01}}</ref> د جبرائیل په حدیث کې، ''اسلام'' د درې ګونې برخې په توګه وړاندې شوی چې {{Transliteration|ar|[[Iman (Islam)|imān]]}} (ایمان) او احسان {{Transliteration|ar|[[Ihsan|ihsān]]}} (فضیلت) هم پکې شامل دي. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Mahmutćehajić |first=Rusmir |url=https://archive.org/details/mosqueheartsubmi00mahm |title=The mosque: the heart of submission |publisher=[[Fordham University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-8232-2584-2 |page=[https://archive.org/details/mosqueheartsubmi00mahm/page/n104 84] |url-access=registration}}</ref> اسلام پخپله په تاریخي ډول د انګلیسي ژبو په نړۍ کې <nowiki><i id="mw-Q">د محمديزم</i></nowiki> په نوم یادیده. دا اصطلاح له کارونې څخه ورکه شوې ده او ځینې وختونه ورته سپکاوی ویل کیده، ځکه چې دا د خدای پرځای یو انسان د مسلمانانو د مذهب په توګه څرګندوي. <ref>{{کتابي سرچينه |last=Gibb |first=Sir Hamilton |title=Mohammedanism: an historical survey |publisher=Oxford University Press |year=1969 |isbn=9780195002454 |page=1 |quote=Modern Muslims dislike the terms Mohammedan and Mohammedanism, which seem to them to carry the implication of worship of Mohammed, as Christian and Christianity imply the worship of Christ.}}</ref> == تاريخ == {{آرنی|د اسلام تاريخ|د اسلام خپرېدا}} Islam's historical development resulted in major political, economic, and military effects inside and outside the [[Islamic world]]. Within a century of Muhammad's first recitations of the [[Qur'an]], an Islamic empire stretched from the [[Atlantic Ocean]] in the west to [[Central Asia]] in the east. This new polity soon broke into civil war, and successor states fought each other and outside forces. However, Islam continued to spread into regions like [[Africa]], the [[Indian subcontinent]], and [[Southeast Asia]]. The Islamic civilization was one of the most advanced in the world during the [[Middle Ages]], but was surpassed by Europe with the economic and military growth of the West. During the ۱۸th and ۱۹th centuries, Islamic dynasties such as the [[Ottomans]] and [[Mughals]] fell under the sway of European imperial powers. In the ۲۰th century [[Islamic revival|new religious and political movements]] and newfound wealth in the Islamic world led to both rebirth and conflict.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۵۰٬۱۱۲٬۱۹۷٬۳۸۰٬۴۸۹٬۵۷۸٬۸۱۷ * Lewis (۲۰۰۴), pp.۲۹٬۵۱–۵۶</ref> === د اسلامي رياست پيل (۶۳۲–۷۵۰) === {{see|Succession to Muhammad|Muslim conquests|Muslim Empire}} Muhammad began preaching Islam at [[Mecca]] before [[Hijra (Islam)|migrating]] to [[Medina]], from where he united the [[tribes of Arabia]] into a singular Arab Muslim religious polity. With Muhammad's death in ۶۳۲, disagreement broke out over who would succeed him as leader of the Muslim community. [[Umar ibn al-Khattab]], a prominent [[sahaba|companion]] of Muhammad, nominated [[Abu Bakr]], who was Muhammad's intimate friend and collaborator. Others added their support and Abu Bakr was made the first [[caliph]]. This choice was disputed by some of Muhammad's companions, who held that [[Ali ibn Abi Talib]], his cousin and son-in-law, had been designated his successor. Abu Bakr's immediate task was to avenge a recent defeat by [[Byzantine]] (or [[Eastern Roman Empire]]) forces, although he first had to put down a rebellion by Arab tribes in an episode known as the [[Ridda wars]], or "Wars of Apostasy".<ref>See: * Holt (۱۹۷۷a), p.۵۷ * Hourani (۲۰۰۳), p.۲۲ * Lapidus (۲۰۰۲), p.۳۲ * Madelung (۱۹۹۶), p.۴۳ * Tabatabaei (۱۹۷۹), p.۳۰–۵۰</ref> [[دوتنه:Age of Caliphs.png|thumb|left|upright=1.25|The territory of the [[Caliphate]] in the year ۷۵۰]] His death in ۶۳۴ resulted in the succession of Umar as the caliph, followed by [[Uthman ibn al-Affan]] and Ali ibn Abi Talib. These four are known as ''al-khulafā' ar-rāshidūn'' ("[[Rightly Guided Caliphs]]"). Under them, the territory under Muslim rule expanded deeply into [[Persian Empire]] and [[Byzantine]] territories.<ref>See * Holt (۱۹۷۷a), p.۷۴ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> When Umar was assassinated in ۶۴۴, [[the election of Uthman]] as successor was met with increasing opposition. In ۶۵۶, Uthman was also killed, and Ali assumed the position of caliph. After fighting off opposition in the [[First Fitna|first civil war]] (the "First Fitna"), Ali was assassinated by [[Kharijites]] in ۶۶۱. Following this, [[Muawiyah I|Mu'awiyah]], who was governor of [[Levant]], seized power and began the [[Umayyad dynasty]].<ref>Holt (۱۹۷۷a), pp.۶۷–۷۲</ref> These disputes over religious and political leadership would give rise to schism in the Muslim community. The majority accepted the legitimacy of the three rulers prior to Ali, and became known as [[Sunni]]s. A minority disagreed, and believed that Ali was the only rightful successor; they became known as the [[Shi'a]].<ref>Waines (۲۰۰۳) p.۴۶</ref> After Mu'awiyah's death in ۶۸۰, conflict over succession broke out again in a civil war known as the "[[Second Fitna]]". Afterward, the Umayyad dynasty prevailed for seventy years, and was able to conquer the [[Maghreb|Maghrib]] as well as the [[Al-Andalus]] (the [[Iberian Peninsula]], former [[Visigoths|Visigothic]] [[Hispania]]) and the [[Gallia Narbonensis|Narbonnese Gaul]]. While the Muslim-Arab elite engaged in conquest, some devout Muslims<!--The Islamic term is Zahid and there may be a better translation for it.--> began to question the piety of indulgence in a worldly life, emphasizing rather poverty, humility and avoidance of sin based on renunciation of bodily desires. Devout Muslim ascetic exemplars such as [[Hasan al-Basri]] would inspire a movement that would evolve into [[Sufism]].<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۹۰٬۹۱ * {{cite encyclopedia | title=Sufism | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۳}}</ref> For the Umayyad aristocracy, Islam was viewed as a religion for Arabs only;<ref>Hawting (۲۰۰۰), p.۴</ref> the economy of the Umayyad empire was based on the assumption that a majority of non-Muslims ([[Dhimmis]]) would pay taxes to the minority of Muslim Arabs. A non-Arab who wanted to convert to Islam was supposed to first become a client of an Arab tribe. Even after conversion, these new Muslims (''[[mawali]]'') did not achieve social and economic equality with the Arabs. The descendants of Muhammad's uncle [[Abbas ibn Abd al-Muttalib]] rallied discontented ''mawali'', poor Arabs, and some Shi'a against the Umayyads and overthrew them with the help of their propagandist and general [[Abu Muslim]], inaugurating the [[Abbasid|Abbasid dynasty]] in ۷۵۰.<ref>Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۶; Lewis (۱۹۹۳), pp. ۷۱–۸۳</ref> Under the Abbasids, Islamic civilization flourished in the "[[Islamic Golden Age]]", with its capital at the cosmopolitan city of Baghdad.<ref>See: * Holt (۱۹۷۷a), pp.۸۰٬۹۲٬۱۰۵ * Holt (۱۹۷۷b), pp.۶۶۱–۶۶۳ * Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۶ * Lewis (۱۹۹۳), p.۸۴ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === د اسلام زرين پېر (۷۵۰–۱۲۵۸) === [[دوتنه:Battle of Cresson.jpg|thumb|right|Artistic depiction of the Battle of Hattin in 1187, where Jerusalem was recaptured by Saladin's Ayyubid forces]] By the late ۹th century, the Abbasid caliphate began to fracture as various regions gained increasing levels of autonomy. Across North Africa, Persia, and Central Asia [[emirates]] formed as provinces broke away. The monolithic Arab empire gave way to a more religiously homogenized [[Muslim world]] where the Shia [[Fatimid]]s contested even the religious authority of the caliphate. By ۱۰۵۵ the [[Seljuq Turks]] had eliminated the Abbasids as a military power, nevertheless they continued to respect the caliph's titular authority.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), p.۱۰۳–۱۴۳ * {{cite encyclopedia | title=Abbasid Dynasty | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> During this time expansion of the Muslim world continued, by both conquest and peaceful [[Dawah|proselytism]] even as both Islam and Muslim trade networks were extending into sub-Saharan [[West Africa]], [[Central Asia]], [[Volga Bulgaria]] and the [[Malay archipelago]].<ref name="EoI-Islam"/> The Golden Age saw new legal, philosophical, and religious developments. The [[Six major Hadith collections|major hadith collections]] were compiled and the four modern Sunni [[Madh'hab]]s were established. Islamic law was advanced greatly by the efforts of the early ۹th century jurist [[al-Shafi'i]]; he codified a method to establish the reliability of hadith, a topic which had been a locus of dispute among Islamic scholars.<ref>Lapidus (۲۰۰۲), p.۸۶</ref> Philosophers [[Ibn Sina]] (Avicenna) and [[Al-Farabi]] sought to incorporate Greek principles into Islamic theology, while others like the ۱۱th century theologian [[Abu Hamid al-Ghazzali]] argued against them and ultimately prevailed.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), p.۱۶۰ * Waines (۲۰۰۳) p.۱۲۶٬۱۲۷</ref> Finally, Sufism and Shi'ism both underwent major changes in the ۹th century. [[Sufism]] became a full-fledged movement that had moved towards mysticism and away from its ascetic roots, while Shi'ism split due to disagreements over the succession of Imams.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴), pp.۴۴–۴۵ * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۹۰–۹۴ * {{cite encyclopedia | title=Sufism | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> The spread of the Islamic dominion induced hostility among [[Middle ages|medieval]] [[ecclesiastical]] Christian authors who saw Islam as an adversary in the light of the large numbers of new Muslim converts. This opposition resulted in polemical treatises which depicted Islam as the religion of the [[antichrist]] and of Muslims as libidinous and subhuman.<ref>Tolan (۲۰۰۲) xv, xvi, ۴۱</ref> In the [[Middle Ages|medieval period]], a few Arab philosophers like the poet [[Al-Ma'arri]] adopted a critical approach to Islam, and the Jewish philosopher [[Maimonides]] contrasted Islamic views of morality to Jewish views that he himself elaborated.<ref>See: * Novak (February ۱۹۹۹) * Sahas (۱۹۹۷), pp.۷۶–۸۰</ref> Starting in the ۹th century, Muslim conquests in Christian Europe began to be reversed. The [[Reconquista]] was launched against Muslim [[Taifa|principalities]] in [[Iberian Peninsula|Iberia]], and Muslim [[History of Islam in southern Italy|Italian possessions]] were lost to the [[Normans]]. From the ۱۱th century onwards a series of wars known as the [[Crusade]]s brought the Muslim world into conflict with [[Christendom]]. Successful at first in their capturing of the [[Holy Land (Biblical)|Holy land]] which resulted in the establishment of the [[Crusader states]], Crusader gains in the Holy Land were reversed by later Muslim generals such as [[Saladin]], who recaptured [[Jerusalem]] during the [[Second Crusade]].<ref>Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۸۸–۲۹۰٬۳۱۰</ref> The [[Mongol Empire]] put an end to the Abbasid dynasty at the [[Battle of Baghdad (۱۲۵۸)|Battle of Baghdad in ۱۲۵۸]], which saw the Muslims overrun by the superior Mongol army. Meanwhile in Egypt, the slave-soldier [[Mamluk]]s took control in an uprising in ۱۲۵۰.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), p.۲۹۲ * {{cite encyclopedia | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === د عثمانيه سلطنت او په هند کې اسلامي رياست (۱۲۵۸–۱۹۱۸) === The Seljuk Turks fell apart rapidly in the second half of the ۱۳th century. In the ۱۳th and ۱۴th centuries the [[Ottoman empire]] (named after [[Osman I]]) was established with a string of conquests that included the [[Balkans]], parts of [[Greece]], and western [[Anatolia]]. In ۱۴۵۳ under [[Mehmed II]] the Ottomans laid siege to [[Constantinople]], the capital of Byzantium. The Byzantine fortress [[Fall of Constantinople|succumbed]] shortly thereafter, having been battered by superior Ottoman [[cannon]]ry.<ref>See: * Holt (۱۹۷۷a), p.۲۶۳ * Lapidus (۲۰۰۲), p.۲۵۰ * {{cite encyclopedia | title=Istanbul | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> Beginning in the ۱۳th century, Sufism underwent a transformation, largely as a result of the efforts of [[al-Ghazzali]] to legitimize and reorganize the movement. He developed the model of the Sufi order—a community of spiritual teachers and students.<ref>Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۰۴٬۱۰۵</ref> Also of importance to Sufism was the creation of the [[Masnavi]], a collection of mystical poetry by the ۱۳th century [[Persian language|Persian]] poet [[Jalal ad-Din Muhammad Rumi|Rumi]]. The Masnavi had a profound influence on the development of Sufi religious thought; to many Sufis it is second in importance only to the Qur'an.<ref>{{cite encyclopedia | title=Islamic Art | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> [[دوتنه:TajMahalbyAmalMongia.jpg|thumb|left|The [[Taj Mahal]] is a [[mausoleum]] located in [[Agra]], [[India]], that was built under [[Mughal Empire|Mughal]]<ref>Esposito (۲۰۰۴), p.۶۵</ref>]] In the early ۱۶th century, the Shi'ite [[Safavid dynasty]] assumed control in Persia and established Shi'a Islam as an official religion there, and despite periodic setbacks, the Safavids remained powerful for two centuries. Meanwhile, Mamluk Egypt fell to the Ottomans in ۱۵۱۷, who then launched a European campaign which reached as far as [[Siege of Vienna|the gates of Vienna]] in ۱۵۲۹.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۱۹۸٬۲۳۴٬۲۴۴٬۲۴۵٬۲۵۴ * {{cite encyclopedia | title=Islam | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=L. Gardet | coauthors=J. Jomier | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> Many [[Islamic empires in India|Islamic dynasties]] ruled parts of the Indian subcontinent starting from the twelfth century. The prominent ones include the [[Delhi Sultanate]] (۱۲۰۶–۱۵۲۶) and the [[Mughal empire]] (۱۵۲۶–۱۸۵۷). These empires helped in the spread of Islam in [[South Asia]]. but by the mid-۱۸th century the [[British empire]] had ended the Mughal dynasty.<ref>Lapidus (۲۰۰۲), pp.۳۵۸٬۳۷۸–۳۸۰٬۶۲۴</ref> In the ۱۸th century the [[Wahhabi]] movement took hold in Saudi Arabia. Founded by the preacher [[Muhammad ibn Abdul Wahhab|Ibn Abd al-Wahhab]], Wahhabism is a fundamentalist ideology that condemns practices like Sufism and the veneration of saints as un-Islamic.<ref>See: * Lapidus (۲۰۰۲), p.۵۷۲ * Watt (۱۹۷۳), p.۱۸: Wahhabism should not be confused with the early Kharijite sect of Wahabiyya, which was named after Abd-Allah ibn-Wahb ar-Rasibi, who opposed Ali at Nahrawan.</ref> By the ۱۷th and ۱۸th centuries, despite attempts at modernization, the Ottoman empire had begun to feel threatened by European economic and military advantages. In the ۱۹th century, the [[Rise of nationalism under the Ottoman Empire|rise of nationalism]] resulted in Greece declaring and winning independence in ۱۸۲۹, with several Balkan states following suit after the Ottomans suffered defeat in the [[Russo-Turkish War (۱۸۷۷–۱۸۷۸)|Russo-Turkish War of ۱۸۷۷–۱۸۷۸]]. The Ottoman era came to a close at the end of [[World War I]].<ref>Lapidus (۲۰۰۲), pp.۳۸۰٬۴۸۹–۴۹۳</ref> === نوی پېر (۱۹۱۸–اوسمهال) === After [[World War I]] losses, the remnants of the empire were parceled out as European [[protectorate]]s or [[sphere of influence|spheres of influence]]. Since then most Muslim societies have become independent nations, and new issues such as oil wealth and relations with the State of [[Israel]] have assumed prominence.<ref>Lapidus (۲۰۰۲), pp.۲۸۱–۲۸۲٬۳۸۰٬۴۸۹–۴۹۳٬۵۵۶٬۵۷۸٬۸۲۳٬۸۳۵</ref> The ۲۰th century saw the creation of many new Islamic "revivalist" movements. Groups such as the [[Muslim Brotherhood]] in Egypt and [[Jamaat-e-Islami]] in Pakistan advocate a totalistic and theocratic alternative to secular political ideologies. Sometimes called [[Islamist]], they see Western cultural values as a threat, and promote Islam as a comprehensive solution to every public and private question of importance. In countries like Iran and Afghanistan (under the [[Taliban]]), revolutionary movements replaced [[Secularism|secular]] regimes with Islamist states, while transnational groups like [[Osama bin Laden]]'s [[al-Qaeda]] engage in [[Islamist terrorism|terrorism]] to further their goals. In contrast, [[Liberal Islam]] is a movement that attempts to reconcile religious tradition with modern norms of secular governance and [[human rights]]. Its supporters say that there are multiple ways to read Islam's sacred texts, and stress the need to leave room for "independent thought on religious matters".<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴), pp.۱۱۸٬۱۱۹٬۱۷۹ * Lapidus (۲۰۰۲), pp.۸۲۳–۸۳۰</ref> In modern times Islam has come under [[Criticism of Islam|criticism]] from idealogues such as [[Robert Spencer]]<ref>{{cite news | last=Bostom | first=Andrew | title=Islamic Apostates' Tales—A Review of ''Leaving Islam'' by Ibn Warraq | date=July ۲۱, ۲۰۰۳ | publisher=FrontPageMagazine.com | work=FrontPage Magazine | url=http://www.frontpagemag.com/Articles/ReadArticle.asp?ID=9000 }}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> and [[Ibn Warraq]],<ref>Rippin (۲۰۰۱), p.۲۸۸</ref> who criticize Islamic law and question the morality of the Qur'an; for example, they say that its contents justify mistreatment of women and encourage [[anti-Semitism|antisemitic]] remarks by Muslim theologians;<ref>{{cite news | publisher=NYRB | work=[[The New York Review of Books]] |date=۱۰-۰۵-۲۰۰۶ | title=Islam in Europe | author=Timothy Garton Ash | url=http://www.nybooks.com/articles/19371}}</ref> such claims are disputed by Muslim scholars.<ref>For example, see: * [[Ahmed Deedat]], in Westerlund (۲۰۰۳); * [[Syed Ameer Ali]], in ''The Spirit of Islam'' (۱۸۴۹–۱۹۲۸). It is described by [[David Samuel Margoliouth]] (۱۹۰۵) as "probably the best achievement in the way of an apology for Mohammed". See Margoliouth, preface ''Mohammed and the Rise of Islam''; * [[Yusuf Estes]], in {{cite news | publisher=Advance, [[University of Connecticut]] | date=۱۱-۱۷-۲۰۰۳ | title=Ramadan Awareness Event Designed To Debunk Negative Images | author=Elizabeth Omara-Otunnu | url=http://advance.uconn.edu/2003/031117/03111715.htm | access-date=2007-11-24 | archive-date=2014-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140401005128/http://advance.uconn.edu/2003/031117/03111715.htm | url-status=dead }}</ref> [[Montgomery Watt]], Norman Daniel, and [[Edward Said]] dismiss many of the criticisms as the product of old myths and medieval European polemics.<ref> * Seibert (۱۹۹۴), pp.۸۸–۸۹ * Watt (۱۹۷۴), p.۲۳۱</ref> The rise of [[Islamophobia]], according to [[Carl Ernst]], had contributed to the negative views about Islam and Muslims in the West.<ref>Ernst (۲۰۰۴), p.۱۱</ref> == اسلامي ټولنه == [[دوتنه:Islam percentage by country.png|کيڼ|upright=1.25|بټنوک|د هېوادونو له مخې د مسلمانانو د شمېر سلنه]] === وگړپوهنه === {{دا هم وگورۍ|د مسلمانانو د شمېر له مخې د هېوادونو لړليک|د اسلام ډيموگرافي}} Commonly cited estimates of the Muslim population in ۲۰۰۷ range from ۱٫۱&nbsp;billion to ۱٫۸&nbsp;billion. Approximately ۸۵٪ are [[Sunni]] and ۱۵٪ are [[Shi'a]], with a small minority belonging to other sects. Some ۳۰–۴۰ countries are Muslim-majority, and Arabs account for around ۲۰٪ of all Muslims worldwide. [[South Asia]] and [[Southeast Asia]] contain the most populous Muslim countries, with [[Indonesia]], [[India]], [[Pakistan]], and [[Bangladesh]] having more than ۱۰۰&nbsp;million adherents each.<ref name=Islam_by_country>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim |title=Number of Muslim by country |publisher=nationmaster.com |accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۳۰}}</ref> According to U.S. government figures, in ۲۰۰۶ there were ۲۰&nbsp;million Muslims in [[China]].<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71338.htm |title=International Religious Freedom Report ۲۰۰۶—China (includes Tibet, Hong Kong, and Macau) |year=۲۰۰۶ |publisher=U.S. department of State, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۳۰}}</ref> In the [[Middle East]], the non-Arab countries of [[Turkey]] and [[Iran]] are the largest Muslim-majority countries; in [[Africa]], [[Egypt]] and [[Nigeria]] have the most populous Muslim communities.<ref name=Islam_by_country/> Islam is the second largest religion after [[Christianity]] in many [[Europe]]an countries.<ref>See: * Esposito (۲۰۰۴) pp.۲٬۴۳ * {{cite encyclopedia | title=Islamic World | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}<br />{{cite web | url=http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | title=Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents | publisher=Adherents.com | accessdate=۲۰۰۷-۰۱-۰۹ | تاريخ الأرشيف=2010-01-29 | مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20100129202506/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | url-status=dead | خونديځ نېټه=2007-07-07 | خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20070707044255/http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html }} * {{cite web | title=Muslims in Europe: Country guide | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm | publisher=BBC | work=BBC News | date=[[۲۰۰۵-۱۲-۲۳]] | accessdate=۲۰۰۶-۰۹-۲۸ }} * {{cite web | title=Religion In Britain | url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 | publisher=Office for National Statistics | work=National Statistics | date=[[۲۰۰۳-۰۲-۱۳]] | accessdate=۲۰۰۶-۰۸-۲۷ }}</ref> === جومات === {{آرنی|جومات}} جومات د مسلمانانو لپاره د عبادت ځای دی، چې په عربي کې ورته ''مسجد'' وایي که څه هم په جوماتو کې اصلي موخه د لمونځونو ادا کول دی، خو مسلمانو ته جومات د یو بل د لیدلو او زده کړو لپاره هم ډیر مهم دی. اوسني پرمختللي جوماتونه تر ډیرې کچې پورې د ۷ مې پیړۍ د جوماتو په شان پراخ شوي او د ډیرو بیلابیلو څیزونو او معمامري عناصرو درلودونکي دی لکه منار.<ref>See: * {{cite encyclopedia | title=Masdjid | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author= J. Pedersen | coauthors=R. Hillenbrand, J. Burton-Page, et al. | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}} * {{cite encyclopedia | title=Mosque | encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> === کورنيز ژوند === {{دا-هم-وگورۍ|ښځه په اسلام کې}} The basic unit of Islamic society is the [[family]], and Islam defines the obligations and legal rights of family members. The father is seen as financially responsible for his family, and is obliged to cater for their well-being. The division of [[inheritance]] is specified in the Qur'an, which states that most of it is to pass to the immediate family, while a portion is set aside for the payment of debts and the making of bequests. The woman's share of inheritance is generally half of that of a man with the same rights of succession.<ref>"al-Mar'a". ''Encyclopaedia of Islam''</ref> [[Marriage in Islam]] is a civil [[nikah|contract]] which consists of an offer and acceptance between two qualified parties in the presence of two witnesses. The groom is required to pay a [[dowry]] (''[[mahr]]'') to the bride, as stipulated in the contract.<ref> * Waines (۲۰۰۳) pp. ۹۳–۹۶ * The Oxford Dictionary of Islam (۲۰۰۳), p.۳۳۹ * Esposito (۱۹۹۸) p. ۷۹</ref> A man may marry up to four wives if he believes he can treat them equally, while a woman may marry one man only. In most Muslim countries, the process of divorce in Islam is known as ''[[Talaq (Nikah)|talaq]]'', which the husband initiates by pronouncing the word "divorce".<ref>*"Talak". ''Encyclopaedia of Islam''</ref> Scholars disagree whether Islamic holy texts justify traditional Islamic practices such as [[hijab|veiling]] and seclusion ([[purdah]]). Starting in the ۲۰th century, Muslim social reformers argued against these and other practices such as [[Polygamy in Islam|polygamy]], with varying success. At the same time, many Muslim women have attempted to reconcile tradition with modernity by combining an active life with outward modesty. [[Islamist]] groups and regimes like the [[Taliban]] mostly seek to continue traditional law as applied to women.<ref> * Esposito (۲۰۰۴), pp.۹۵٬۹۶٬۲۳۵–۲۴۱ * {{cite encyclopedia | title=Marriage and Divorce | encyclopedia=Encyclopaedia of the Qur'an | author=Harald Motzki | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۵}} * {{cite encyclopedia | title=Marriage Practices | encyclopedia=Encyclopedia of Women & Islamic Cultures | author=Lori Peek | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۱۵}} </ref> === اسلامي کليز === {{آرنی|اسلامي کليز}} اسلامي کاليز د مکې نه مدينې ته د هجرت د وخت نه پيلېږي او هماغه کال د هجرت لومړی کال بلل کېږي چې د زېږيز کال ۶۲۲ سره سمون خوري. د اسلامي کاليز ته سپوږميزه کاليزه هم وايي او دا ځکه چې د دې کال مياشتې د سپوږمۍ د حرکت پر بنسټ ټاکل شوي، but differs from other such calendars (e.g. the [[Celtic calendar]]) in that it omits [[intercalary month]]s, being synchronized only with [[lunation]]s, but not with the [[solar year]], resulting in years of either ۳۵۴ or ۳۵۵ days. This omission was introduced by Muhammad because the right to announce intercalary months had led to political power struggles.{{citation needed}} Therefore, Islamic dates cannot be converted to the usual CE/AD dates simply by adding ۶۲۲ years. Islamic holy days fall on fixed dates of the lunar calendar, which means that they occur in different seasons in different years in the [[Gregorian calendar]]. The formal beginning of the Muslim era was chosen to be the [[Hijra (Islam)|Hijra]] in ۶۲۲CE, which was an important turning point in Muhammad's fortunes. The assignment of this year as the year ۱ AH (''Anno Hegirae'') in the Islamic calendar was reportedly made by [[Umar|Caliph Umar]]. It is a [[lunar calendar]], with nineteen ordinary years of ۳۵۴ days and eleven leap years of ۳۵۵ days in a thirty-year cycle. Islamic dates cannot be converted to CE/AD dates simply by adding ۶۲۲ years: allowance must also be made for the fact that each Hijri century corresponds to only ۹۷ years in the Christian calendar.<ref>See: * Adil (۲۰۰۲), p.۲۸۸ * F. E. Peters (۲۰۰۳), p.۶۷ * {{cite encyclopedia | title=Tarikh̲ | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online | author=B. van Dalen | coauthors=R. S. Humphreys, Manuela Marín, et al. | accessdate=۲۰۰۷-۰۵-۰۲}}</ref> The year ۱۴۲۸AH coincides almost completely with ۲۰۰۷CE. Islamic [[Holiday|holy days]] fall on fixed dates of the lunar calendar, which means that they occur in [[Different Seasons|different seasons]] in different years in the [[Gregorian calendar]]. The most important Islamic festivals are ''[[Eid al-Fitr]]'' (Arabic: عيد الفطر) on the ۱<sup>st</sup> of ''[[Shawwal]]'', marking the end of the fasting month ''[[Ramadan]]'', and ''[[Eid al-Adha]]'' (Arabic: عيد الأضحى) on the ۱۰<sup>th</sup> of ''[[Dhu al-Hijjah]]'', coinciding with the pilgrimage to Mecca.<ref>Ghamidi (۲۰۰۱): [http://www.renaissance.com.pk/janisla2y2.html Customs and Behavioral Laws]</ref> == اسلام او نور دينونه == ==== هغه مذهبونه چې د اسلام پر بنسټ جوړ شوي ==== دا لانديني مذهبونو لارويان ځانونه مسلمانان بولي، خو د ډېرو مسلمانانو او مسلمانو چارواکو لخوا دوی مسلمانان نه بلل کېږي: * [[د اسلام ملت]] (په امريکا کې بنسټ شوې مذهبي ډله) * [[ذکري]]ان * د [[احمديت]] تحريک (دې ډلې ته [[قاديانيت]] هم وايي) * د [[الاحبش]] ډله (چې د حبشيانو په نامه هم يادېږي/ AICP) د لاندې مذهبونو لارويان ځانونه مسلمانان بولي خو د دوی د اسلاميت په منلو کې د ډېرو مسلمانانو اختلافونه شته چې ځينې يې دوی مسلمانان او ځينې يې مسلمانان نه گڼي: * [[دروز]] * [[علوي]]ان (النُصيرية) The following religions are said by some to have evolved or borrowed from Islam, in almost all cases influenced by traditional beliefs in the regions where they emerged, but consider themselves independent religions with distinct laws and institutions: * [[يزيدي]] * [[بابيس|بابيزم]] (چې اوس د [[بياني]]انو په نامه يادېږي) * [[بهايي]] The claim of the adherents of the Bahá'í Faith that it represents an independent religion was upheld by the Muslim ecclesiastical courts in Egypt during the ۱۹۲۰s. As of January [[۱۹۲۶]], their final ruling on the matter of the origins of the Bahá'í Faith and its relationship to Islam was that the Bahá'í Faith was neither a sect of Islam, nor a religion based on Islam, but a clearly defined, independently founded faith. This was seen as a considerate act on the part of the ecclesiastical court and in favor of followers of Bahá'í Faith since the majority of Muslims regard a ''religion based on Islam'' as a heresy. Some see [[Sikhism]] as a [[syncretism|syncretic]] mix of Islam and [[Hinduism]], although it is often considered a [[Dharma|Dharmic]] faith rather than an Islamic or [[Abrahamic]] one. It arose in the context of the interaction between [[Hindu]] and Muslim communities in [[North India]]. The following religions might have been said to have evolved from Islam, but are not considered part of Islam, and no longer exist: * The religion of the medieval [[Berghouata]] * The religion of [[Ha-Mim]] The Qur'an contains injunctions to respect other religions. It also asks the followers to fight and subdue unbelievers in times of war and "evict them whence they evicted you" (Al-Qur'an ۲:۱۹۱). Some Muslims have respected Jews and Christians as fellow "peoples of the book" (monotheists following [[Abrahamic religions]]), while others have reviled them as having abandoned monotheism and corrupted their scriptures. At different times and places, Islamic communities have been both intolerant and tolerant. The classical Islamic solution was a limited tolerance — Jews and Christians were to be allowed to privately practice their faith and follow their own family law. They were called [[Dhimmis]], and they had fewer though similar legal rights and obligations than Muslims. The classic Islamic state was often more tolerant than many other states of the time, which insisted on complete conformity to a state religion. The record of contemporary Muslim-majority states is mixed. Some are generally regarded as tolerant, while others have been accused of intolerance and human rights violations. See the main article, [[Islam and other religions]], for further discussion. {{آرنی|اسلام او نور مذهبونه}} [[دوتنه:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|left|A view of the [[Dome of the Rock]] on the [[Temple Mount]] in [[Jerusalem]], a holy site in both Islam and [[Judaism]] that has been a source of controversy]] [[دوتنه:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|thumb|left|د [[الاقصا مسجد]] ديني جلوس. مسلمانان په دې عقيده دي چې حضرت محمد (صلی الله علیه وسلم) د همدغه ځای نه د معراج په سفر اسمان ته وخاته.]] According to Islamic doctrine, Islam was the primordial religion of mankind, professed by [[Adam]].<ref>Friedmann (۲۰۰۳), pp. ۱۴–۱۶</ref> At some point, a religious split occurred, and God began sending prophets to bring his revelations to the people.<ref>Friedmann (۲۰۰۳), pp. ۱۸–۱۹</ref> In this view, [[Abraham]], [[Moses]], [[Nevi'im|Hebrew prophets]], and [[Jesus]] were all [[prophets of Islam]], but their message and the texts of the [[Torah]] and the [[Gospels]] were [[tahrif|corrupted]] by [[Jew]]s and Christians. Similarly, children of non-Muslim families are born Muslims, but are converted to another faith by their parents.<ref>Friedmann (۲۰۰۳), p. ۱۸</ref> The idea of Islamic supremacy is encapsulated in the formula "Islam is exalted and nothing is exalted above it."<ref>Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۵</ref> Pursuant to this principle, Muslim women may not marry non-Muslim men, defamation of Islam is prohibited, and the testimony of a non-Muslim is inadmissible against a Muslim.<ref>See: * Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۵; * Lewis (۱۹۸۴), p. ۳۹</ref> Islamic law divides non-Muslims into several categories, depending on their relation with the Islamic state. Christians and Jews who live under Islamic rule are known as ''[[dhimmis]]''. Dhimmis must pay tribute (''[[jizya]]'') to the Islamic state, and as such are considered "protected peoples." Historically, dhimmis enjoyed a measure of communal autonomy under their own religious leaders, but were subject to legal, social and religious restrictions as well as humiliating regulations meant to highlight the inferiority of non-Muslim subjects.<ref>See: * Lewis (۱۹۸۴), pp.۹, ۲۷, ۳۶; * Friedmann (۲۰۰۳), p. ۳۷;</ref> The status was extended to Zoroastrians and sometimes to polytheists (such as [[Hindu]]s), but not to [[atheist]]s or [[agnostic]]s.<ref>Lewis (۲۰۰۱), p.۲۷۳</ref> Those who live in non-Muslim lands (''[[dar al-harb]]'') are known as ''[[harbi]]s'', and upon entering into an alliance with the Muslim state become known as ''ahl al-ahd''. Those who receive a guarantee of safety while residing temporarily in Muslim lands are known as ''ahl al-amān''. Their legal position is similar to that of the dhimmi except that they are not required to pay the jizya. The people of armistice (''ahl al-hudna'') are those who live outside of Muslim territory and agree to refrain from attacking the Muslims.<ref>Friedmann (۲۰۰۳), p. ۵۵</ref><ref>"Aman", ''Encyclopaedia of Islam''</ref> [[apostasy in Islam|Apostasy]] is prohibited, and is punishable by death.<ref>A woman who apostasizes is to be executed according to some jurists, or imprisoned according to others.</ref><ref>"Murtadd", ''Encyclopedia of Islam''</ref> == دا هم وگورئ == {{Col-begin|width=}} {{Col-1-of-2}} * [[اسلامي هنر]] * [[اسلامي وټه]] * [[اسلامي اخلاق]] * [[اسلامي ادبيات]] * [[اسلامي زده کړې]] * [[اسلام او نوښت]] * [[اسلاميزم]] * [[د مسلمانانو لړليک]] {{Col-2-of-2}} * [[د اسلامي امپراتورانو لړليک]] * [[د هغه نامتو کسانو لړليک چې اسلام ته وراوښتي]] * [[د پخوانيو نامتو مسلمانانو لړليک]] * [[په اسلامي نړۍ کې د جگړو لړليک]] * [[د اسلامي تاریخ وختلیکه]] * [[په اسلام کې د ماشومانو حقونه]] * [[په اسلام کې د بنديانو حقونه]] {{Col-end}} == يادښتونه == {{Reflist|3}} == سرچينې == ;کتابونه او خپرونې {{Reflist|2}} * {{cite journal | last=Accad | first=Martin | title=The Gospels in the Muslim Discourse of the Ninth to the Fourteenth Centuries: An Exegetical Inventorial Table (Part I) | journal=Islam and Christian-Muslim Relations | volume=۱۴ | issue=۱ |date=۲۰۰۳ | id=ISSN ۰۹۵۹-۶۴۱۰}} * {{cite book | last=Adil | first=Hajjah Amina | coauthors=Shaykh Nazim Adil Al-Haqqani, Shaykh Muhammad Hisham Kabbani | title=Muhammad: The Messenger of Islam | publisher=Islamic Supreme Council of America | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۹۷۸-۱۹۳۰۴۰۹۱۱۸}} * {{cite book | last=Ahmed | first=Akbar | title=Islam Today: A Short Introduction to the Muslim World | url=https://archive.org/details/islamtodayshorti0000ahme_p3n1 | publisher=I. B. Tauris | edition=۲٫۰۰ | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۹۷۸-۱۸۶۰۶۴۲۵۷۹}} * {{cite book | last=Brockopp | first=Jonathan E. | title=Islamic Ethics of Life: abortion, war and euthanasia | publisher=University of South Carolina press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۱۵۷۰۰۳۴۷۱۰}} * {{cite book | last=Cohen-Mor | first=Dalya | title=A Matter of Fate: The Concept of Fate in the Arab World as Reflected in Modern Arabic Literature | url=https://archive.org/details/matteroffateconc0000cohe | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۰۱۹۵۱۳۳۹۸۶}} * {{cite book | last=Curtis | first=Patricia A. | year=۲۰۰۵ | title=A Guide to Food Laws and Regulations | url=https://archive.org/details/guidetofoodlawsr0000curt | publisher=Blackwell Publishing Professional | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۸۱۹۴۶۴}} * {{cite book | last=Eglash | first=Ron | year=۱۹۹۹ | title=African Fractals: Modern Computing and Indigenous Design | publisher=Rutgers University Press | id=ISBN ۰-۸۱۳۵-۲۶۱۴-۰}} * {{cite book | last=Ernst | first=Carl | authorlink=Carl Ernst | year=۲۰۰۴ | title = Following Muhammad: Rethinking Islam in the Contemporary World | url=https://archive.org/details/followingmuhamma0005erns | publisher=University of North Carolina Press | id=ISBN ۰-۸۰۷۸-۵۵۷۷-۴}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | coauthors=John Obert Voll | title=Islam and Democracy | url=https://archive.org/details/islamdemocracy0000espo | year=۱۹۹۶ | | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۰۸۱۶-۷}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | title=Islam: The Straight Path | url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo_e0l3 | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۸ | edition=۳rd | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۱۲۳۴۴}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | coauthors=Yvonne Yazbeck Haddad | title=Muslims on the Americanization Path? | year=۲۰۰۰a | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۳۵۲۶-۱}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۰b | title=Oxford History of Islam | url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john | publisher=Oxford University Press | id=۹۷۸-۰۱۹۵۱۰۷۹۹۹}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۲a | title=Unholy War: Terror in the Name of Islam | url=https://archive.org/details/unholywarterrori0000espo_h9s9 | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۶۸۸۶۰}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | year=۲۰۰۲b | title=What Everyone Needs to Know about Islam | url=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo | publisher=Oxford University Press | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۵۷۱۳-۳}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | title=[[The Oxford Dictionary of Islam]] | publisher=[[Oxford University Press]] | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰-۱۹-۵۱۲۵۵۸-۴}} * {{cite book | last=Esposito | first=John | authorlink=John Esposito | title=Islam: The Straight Path | url=https://archive.org/details/islamstraightpat0000espo_e0l3 | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۴ | edition=۳rd Rev Upd | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۸۲۶۶۸}} * {{cite book | last=Farah | first=Caesar | authorlink=Caesar E. Farah | title=Islam: Beliefs and Observances | url=https://archive.org/details/islambeliefsobse0000fara_b2o1 | publisher=Barron's Educational Series | year=۱۹۹۴ | edition=۵th | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۰۱۸۵۳۰}} * {{cite book | last=Farah | first=Caesar | authorlink=Caesar E. Farah | title=Islam: Beliefs and Observances | url=https://archive.org/details/islambeliefsobse0000fara_b2o1 | publisher=Barron's Educational Series | year=۲۰۰۳ | edition=۷th | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۶۴۱۲۲۲۶۶}} * {{cite book | last=Firestone | first=Reuven | title=Jihad: The Origin of Holy War in Islam | url=https://archive.org/details/jihadoriginofhol0000fire | publisher= Oxford University Press | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۰۱۹-۵۱۲۵۸۰۰}} * {{cite book | last=Friedmann | first=Yohanan | authorlink=Yohanan Friedmann | title=Tolerance and Coercion in Islam: Interfaith Relations in the Muslim Tradition | publisher= Cambridge University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۵۲۱۰۲۶۹۹۴}} * {{cite book | last=Ghamidi | first=Javed | authorlink=Javed Ahmed Ghamidi | title=[[Mizan]] | publisher=[[Al-Mawrid|Dar al-Ishraq]] | year=۲۰۰۱ | id={{OCLC|۵۲۹۰۱۶۹۰}}}} * {{cite book | last=Goldschmidt, Jr. | first=Arthur | coauthors=Lawrence Davidson | title=A Concise History of the Middle East | publisher=Westview Press | year=۲۰۰۵ | edition=۸th | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۳۴۲۷۵۷}} * {{cite book | last=Griffith | first=Ruth Marie | coauthors=Barbara Dianne Savage | title=Women and Religion in the African Diaspora: Knowledge, Power, and Performance | url=https://archive.org/details/womenreligionina0000unse_t8y4 | publisher=Johns Hopkins University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۸۰۱۸۸۳۷۰۹}} * {{cite book | last=Hawting| first=G. R. | authorlink= G.R. Hawting | title=The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate AD ۶۶۱–۷۵۰ | url=https://archive.org/details/firstdynastyofis0000hawt| publisher=Routledge | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۴۰۷۳۵}} * {{cite book | last=Hedayetullah | first=Muhammad | title=Dynamics of Islam: An Exposition | publisher=Trafford Publishing | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۵۳۶۹۸۴۲۵}} * {{cite book | last=Holt | first=P. M. | coauthors=[[Bernard Lewis]] | title=Cambridge History of Islam, Vol. ۱ | year=۱۹۷۷a | publisher=Cambridge University Press | id=ISBN ۰۵۲۱۲۹۱۳۶۴}} * {{cite book | last=Holt | first=P. M. | coauthors=Ann K. S. Lambton, [[Bernard Lewis]] | title=Cambridge History of Islam, Vol. ۲ | year=۱۹۷۷b | publisher=Cambridge University Press | id=ISBN ۰۵۲۱۲۹۱۳۷۲}} * {{cite book | last=Hourani | first=Albert | authorlink=Albert Hourani | coauthor=[[Malise Ruthven|Ruthven, Malise]] | title=A History of the Arab Peoples | url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000albe | year=۲۰۰۳ | publisher=Belknap Press; Revised edition | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۷۴۰۱۰۱۷۸}} * {{cite book | last=Humphreys | first=Stephen | title=Between Memory and Desire | url=https://archive.org/details/betweenmemorydes0000hump | year=۲۰۰۵ | publisher=University of California Press | id=ISBN ۰۵۲-۰۲۴۶۹۱۸}} * {{cite book | last=Kobeisy | first=Ahmed Nezar | title=Counseling American Muslims: Understanding the Faith and Helping the People | url=https://archive.org/details/counselingameric0000kobe | publisher=Praeger Publishers | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۳۱۳۳۲۴۷۲۷}} * {{cite book | last=Koprulu | first=Mehmed Fuad | coauthors=Leiser, Gary | title=The Origins of the Ottoman Empire | publisher=SUNY Press | year=۱۹۹۲ | id=ISBN ۰۷۹۱۴۰۸۱۹۱}} * {{cite book | last=Kramer | first=Martin | title=Shi'Ism, Resistance, and Revolution | publisher=Westview Press | year=۱۹۸۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۳۳۰۴۵۳۳}} * {{cite book | last=Kugle | first=Scott Alan | title=Rebel Between Spirit And Law: Ahmad Zarruq, Sainthood, And Authority in Islam | publisher=Indiana University Press| year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۲۵۳۳۴۷۱۱۴}} * {{cite book | last=Lapidus| first=Ira | title=A History of Islamic Societies | url=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2| publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۲ | edition=۲nd | id=ISBN ۹۷۸-۰۵۲۱۷۷۹۳۳۳}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Jews of Islam | publisher=Routledge & Kegan Paul | year=۱۹۸۴ | id=ISBN ۰-۷۱۰۲-۰۴۶۲-۰}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Arabs in History | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۳ | id=ISBN ۰-۱۹۲۸-۵۲۵۸-۲}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Middle East | publisher=Scribner | year=۱۹۹۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۸۴۸۳۲۸۰۷}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East | url=https://archive.org/details/islaminhistoryid0000lewi | publisher=Open Court | edition=۲nd | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۶۹۵۱۸۲}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=What Went Wrong?: The Clash Between Islam and Modernity in the Middle East | url=https://archive.org/details/whatwentwrongcl00lewi | publisher=Harper Perennial | edition=Reprint | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۶۰۵۱۶۰۵۵}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror | url=https://archive.org/details/crisisofislamhol00lewi | publisher=Random House, Inc., New York | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۹۶۷۸۵۲}} * {{cite book | last=Madelung | first=Wilferd | authorlink=Wilferd Madelung | title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate | url=https://archive.org/details/successiontomuam0000made | publisher=Cambridge University Press | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۰۵۲۱۶۴۶۹۶۰}} * {{cite book | last=Malik| first=Jamal| coauthors=John R Hinnells, Inc NetLibrary | title=Sufism in the West | publisher= Routledge | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۷۴۰۸۷}} * {{cite book | last=Menski | first=Werner F. | title=Comparative Law in a Global Context: The Legal Systems of Asia and Africa | url=https://archive.org/details/comparativelawin0000mens | publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۵۲۱۸۵۸۵۹۳}} * {{cite journal | last=Mohammad | first=Noor | title=The Doctrine of Jihad: An Introduction | journal=Journal of Law and Religion | volume=۳ | issue=۲ |date=۱۹۸۵}} * {{cite book | last=Momen | first=Moojan | title=An Introduction to Shi`i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi`ism | url=https://archive.org/details/introductiontosh0000mome_o5t2 | publisher=Yale University Press | year=۱۹۸۷ | id=ISBN ۹۷۸-۰۳۰۰۰۳۵۳۱۵}} * {{cite book | last=Nasr | first=Seyed Muhammad | title=Our Religions: The Seven World Religions Introduced by Preeminent Scholars from Each Tradition (Chapter ۷) | publisher=HarperCollins | year=۱۹۹۴| id=ISBN ۰-۰۶۰۶۷-۷۰۰-۷}} * {{cite journal | last=Novak | first=David | title=The Mind of Maimonides | journal=[[First Things]] |date=February ۱۹۹۹}} * {{cite book | last=Parrinder | first=Geoffrey | authorlink=Geoffrey Parrinder | title=World Religions: From Ancient History to the Present | publisher=Hamlyn Publishing Group Limited | year=۱۹۷۱ | id=ISBN ۰-۸۷۱۹۶-۱۲۹-۶}} * {{cite journal | last=Patton | first=Walter M. | title=The Doctrine of Freedom in the Korân | journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April ۱۹۰۰ | volume=۱۶ | issue=۳ | publisher=Brill Academic Publishers | id=ISBN ۹۰۰۴۱۰۳۱۴۷}} * {{cite journal | last=Peters | first=F. E. | authorlink=F. E. Peters | title=The Quest for Historical Muhammad | journal=International Journal of Middle East Studies |date=۱۹۹۱}} * {{cite book | last=Peters | first=F. E. | authorlink=F. E. Peters | title=Islam: A Guide for Jews and Christians | url=https://archive.org/details/islamguideforjew0000fepe | publisher=Princeton University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰-۶۹۱-۱۱۵۵۳-۲}} * {{cite book | last=Peters | first=Rudolph | authorlink=Rudolph Peters | title=Jihad in Medieval and Modern Islam | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۷۷ | id = ISBN ۹۰-۰۴-۰۴۸۵۴-۵}} * {{cite book | last=Rippin | first=Andrew | authorlink=Andrew Rippin | title=Muslims: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/muslimslibraryof00andr | publisher=Routledge | edition=۲nd | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۲۱۷۸۱۱}} * {{cite book | last=Ruthven | first=Malise | title=Fundamentalism: The Search for Meaning | url=https://archive.org/details/fundamentalismse0000mali | publisher= Oxford University Press | year=۲۰۰۵ | id = ISBN ۰۱-۹۲-۸۰۶۰۶-۸}} * {{cite book | last=Sahas | first=Daniel J. | title=John of Damascus on Islam: The Heresy of the Ishmaelites | url=https://archive.org/details/johnofdamascuson0000saha_r6w8 | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۹۷ | id=ISBN ۹۷۸-۹۰۰۴۰۳۴۹۵۲}} * {{cite book | last=[[Abdulaziz Sachedina|Sachedina]] | first=Abdulaziz | title=The Just Ruler in Shi'ite Islam: The Comprehensive Authority of the Jurist in Imamite Jurisprudence | publisher=Oxford University Press US | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۰۱۹۵۱۱۹۱۵۰}} * {{cite journal | last=Seibert | first=Robert F. | title=Review: Islam and the West: The Making of an Image (Norman Daniel)| journal=Review of Religious Research |date=۱۹۹۴ | volume=۳۶ | issue=۱}} * {{cite book | last=Sells | first=Michael Anthony | authorlink=Michael Anthony Sells | coauthors=Emran Qureshi | title=The New Crusades: Constructing the Muslim Enemy | publisher=Columbia University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰۲۳۱۱۲۶۶۷۰}} * {{cite book | last=Smith | first=Jane I. | title=The Islamic Understanding of Death and Resurrection | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۵۶۴۹۲}} * {{cite book | last=Spencer | first=Robert | title=The Myth of Islamic Tolerance: How Islamic Law Treats Non-Muslims | url=https://archive.org/details/mythofislamictol00spen | publisher=Prometheus Books | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۰۲۲۴۹۷}} * {{cite book | last=Stillman | first=Norman | authorlink=Norman Stillman | title=The Jews of Arab Lands: A History and Source Book | url=https://archive.org/details/jewsofarablandsh0000norm | publisher=Jewish Publication Society of America | location=Philadelphia | year=۱۹۷۹ | id=ISBN ۱-۸۲۷۶۰-۱۹۸-۱}} * {{cite book | last=Tabatabae | first=Sayyid Mohammad Hosayn | coauthors=Seyyed Hossein Nasr (translator) | authorlink=Allameh Tabatabaei | title= Shi'ite Islam | publisher=Suny press| year=۱۹۷۹ | id=ISBN ۰-۸۷۳۹۵-۲۷۲-۳}} * {{cite book | last=Tabatabae | first=Sayyid Mohammad Hosayn | coauthors=R. Campbell (translator) | authorlink=Allameh Tabatabaei | title= Islamic teachings: An Overview and a Glance at the Life of the Holy Prophet of Islam | publisher=Green Gold | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۰-۹۲۲۸۱۷-۰۰-۶}} * {{cite book | last=Teece | first=Geoff | title=Religion in Focus: Islam | publisher=Franklin Watts Ltd | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۴۹۶۴۷۹۶۴}} * {{cite book | last=Tolan | first=John V. | title=Saracens: Islam in the Medieval European Imagination | url=https://archive.org/details/saracensislaminm0000tola | publisher=Columbia University Press | year=۲۰۰۲}} * {{cite book | last=Trimingham| first=John Spencer | title=The Sufi Orders in Islam | url=https://archive.org/details/sufiordersinisla0000trim_x5k7| publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۸| id=ISBN ۰۱۹۵۱۲۰۵۸۲}} * {{cite book | last=Tritton | first=Arthur S. | authorlink=Arthur Stanley Tritton| title=The Caliphs and their Non-Muslim Subjects: A Critical Study of the Covenant of Umar | publisher=Frank Cass Publisher | location=London | year=۱۹۷۰ |origyear = ۱۹۳۰ | id=ISBN ۰-۷۱۴۶-۱۹۹۶-۵}} * {{cite book | last=Turner | first=Colin | title=Islam: the Basics | url=https://archive.org/details/islambasics0000turn | publisher=Routledge (UK) | year=۲۰۰۶ | id=ISBN ۰۴۱۵۳۴۱۰۶X}} * {{cite book | last=Turner | first=Bryan S. | title=Weber and Islam | url=https://archive.org/details/weberislam0001turn | publisher=Routledge (UK) | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۰۴۱۵۱۷۴۵۸۹}} * {{cite book | last=Waines | first=David | title=An Introduction to Islam | url=https://archive.org/details/introductiontois0000wain_a9l8 | publisher=Cambridge University Press | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۰۵۲۱۵۳۹۰۶۴}} * {{cite book | last=Warraq | first=Ibn | title=The Quest for Historical Muhammad | url=https://archive.org/details/questforhistoric00ibnw | publisher=Prometheus | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۷۳۹۲۷۸۷۱}} * {{cite book | last=Warraq | first=Ibn | title=Leaving Islam: Apostates Speak Out | publisher=Prometheus | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۱-۵۹۱۰۲-۰۶۸-۹}} * {{cite book | last=Watt | first=W. Montgomery | authorlink=William Montgomery Watt | title=The Formative Period of Islamic Thought | url=https://archive.org/details/formativeperiodo0000watt | publisher=University Press Edinburgh| year=۱۹۷۳ | id=ISBN ۰-۸۵-۲۲۴۲۵۴-X}} * {{cite book | last=Watt | first=W. Montgomery | authorlink=William Montgomery Watt | title=Muhammad: Prophet and Statesman | url=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt | publisher=Oxford University Press | edition=New | year=۱۹۷۴ | id=ISBN ۰-۱۹-۸۸۱۰۷۸-۴}} * {{cite book | last=Weiss | first=Bernard G. | title=Studies in Islamic Legal Theory | year=۲۰۰۲ | location=Boston | publisher=Brill Academic publishers | id=ISBN ۹۰۰۴۱۲۰۶۶۱}} * {{cite book | last=Williams | first=John Alden | title=The Word of Islam | year=۱۹۹۴ | publisher=University of Texas Press | id=ISBN ۰-۲۹۲-۷۹۰۷۶-۷}} * {{cite book | last=Williams | first=Mary E. | title=The Middle East | year=۲۰۰۰ | publisher=Greenhaven Pr | id=ISBN ۰۷۳۷۷۰۱۳۳۱}} ;Encyclopedias <div class="references-small"> * {{cite encyclopedia | editor=William H. McNeill, Jerry H. Bentley, David Christian | encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of World History | publisher=Berkshire Publishing Group | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۹۷۸-۰۹۷۴۳۰۹۱۰۱}} * {{cite encyclopedia | editor=Gabriel Oussani | encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] | year=۱۹۱۰}} * {{cite encyclopedia | editor=Paul Lagasse, Lora Goldman, Archie Hobson, Susan R. Norton | encyclopedia=The Columbia Encyclopedia | publisher=Gale Group | year=۲۰۰۰ | edition=۶th | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۳۳۹۲۳۶۹}} * {{cite encyclopedia | encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online|Encyclopaedia Britannica Online]] | publisher=Encyclopaedia Britannica, Inc.}} * {{cite encyclopedia | editor=Erwin Fahlbusch, William Geoffrey Bromiley | encyclopedia=Encyclopedia of Christianity | publisher=Eerdmans Publishing Company, and Brill| year=۲۰۰۱ | edition=۱st| id=ISBN ۰-۸۰۲۸-۲۴۱۴-۵}} * {{cite encyclopedia | editor=John Bowden | encyclopedia=Encyclopedia of Christianity | publisher=Oxford University Press | year=۲۰۰۵ | edition=۱st | id=ISBN ۰-۱۹-۵۲۲۳۹۳-۴}} * {{cite encyclopedia | editor=George Thomas Kurian, Graham T. T. Molitor | encyclopedia=Encyclopedia of the Future | publisher=MacMillan Reference Books | year=۱۹۹۵ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۹۷۲۰۵۳}} * {{cite encyclopedia | editor=P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs | encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam Online]] | publisher=Brill Academic Publishers | id=ISSN ۱۵۷۳-۳۹۱۲}} * {{cite encyclopedia | editor=Richard C. Martin, Said Amir Arjomand, Marcia Hermansen, Abdulkader Tayob, Rochelle Davis, John Obert Voll | encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World | publisher=MacMillan Reference Books | year=۲۰۰۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۶۵۶۰۳۸}} * {{cite encyclopedia | editor=Jane Dammen McAuliffe | encyclopedia=[[Encyclopaedia of the Qur'an|Encyclopaedia of the Qur'an Online]] | publisher=Brill Academic Publishers}} * {{cite encyclopedia | editor=Lindsay Jones | encyclopedia=Encyclopedia of Religion | publisher=MacMillan Reference Books | year=۲۰۰۵ | edition=۲nd | id=ISBN ۹۷۸-۰۰۲۸۶۵۷۳۳۲}} * {{cite encyclopedia | editor=Salamone Frank | encyclopedia=Encyclopedia of Religious Rites, Rituals, and Festivals | publisher=Routledge | edition=۱st | year=۲۰۰۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۹۴۱۸۰۸}} * {{cite encyclopedia | editor=Peter N. Stearns | edition=۶th | year=۲۰۰۰ | encyclopedia=The Encyclopedia of World History Online | publisher=Bartleby}} * {{cite encyclopedia | editor=[[Josef W. Meri]] | encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia | publisher=[[Routledge]] | year=۲۰۰۵ | id=ISBN ۰۴۱-۵۹۶۶۹۰۶}} * {{cite encyclopedia | editor=[[Wendy Doniger]] | encyclopedia=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions | publisher=[[Merriam-Webster]] | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۰۸۷-۷۷۹۰۴۴۲}} * {{cite encyclopedia | editor=Glasse Cyril | encyclopedia=New Encyclopedia of Islam: A Revised Edition of the Concise Encyclopedia of Islam | | publisher=AltaMira Press | year=۲۰۰۳ | id=ISSN ۹۷۸-۰۷۵۹۱۰۱۹۰۶}} * {{cite encyclopedia | editor=Edward Craig | encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy | publisher=Routledge | year=۱۹۹۸ | edition=۱st| id=ISBN ۹۷۸-۰۴۱۵۰۷۳۱۰۳}} </div> == نورې لوستنې == <div class="references-small"> * {{cite book | last=Arberry | first=A. J. | authorlink=A. J. Arberry | title=The Koran Interpreted: A Translation | url=https://archive.org/details/koraninterpreted00ajar | publisher=Touchstone | edition=۱st | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۶۸۴۸۲۵۰۷۶}} * {{cite book | last=Hawting | first=Gerald R. | authorlink=Gerald R. Hawting | title=The First Dynasty of Islam: The Umayyard Caliphate AD ۶۶۱–۷۵۰ | url=https://archive.org/details/firstdynastyofis0000hawt | publisher=Routledge | year=۲۰۰۰ | id=ISBN ۰۴۱۵۲۴۰۷۲۷}} * {{cite book | last=Khan | first=Muhammad Muhsin | authorlink=Muhammad Muhsin Khan | coauthors=Al-Hilali Khan, Muhammad Taqi-ud-Din | title=Noble Quran | year=۱۹۹۹ | publisher=Dar-us-Salam Publications | edition=۱st | id=ISBN ۹۷۸-۹۹۶۰۷۴۰۷۹۹}} * {{cite book | last=Kramer (ed.) | first=Martin | authorlink=Martin Kramer | title=The Jewish Discovery of Islam: Studies in Honor of Bernard Lewis | publisher=Syracuse University | year=۱۹۹۹ | id=ISBN ۹۷۸-۹۶۵۲۲۴۰۴۰۸}} * {{cite book | last=Kuban | first=Dogan | title=Muslim Religious Architecture | publisher=Brill Academic Publishers | year=۱۹۷۴ | id=ISBN ۹۰۰۴۰۳۸۱۳۲}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East | url=https://archive.org/details/islaminhistoryid0000lewi | publisher=Open Court | year=۱۹۹۳ | id=ISBN ۹۷۸-۰۸۱۲۶۹۲۱۷۴}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Islam and the West | url=https://archive.org/details/islamwest00lewi_0 | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۴ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۰۹۰۶۱۱}} * {{cite book | last=Lewis | first=Bernard | authorlink=Bernard Lewis | title=Cultures in Conflict: Christians, Muslims, and Jews in the Age of Discovery | url=https://archive.org/details/culturesinconfli0000lewi | publisher=Oxford University Press | year=۱۹۹۶ | id=ISBN ۹۷۸-۰۱۹۵۱۰۲۸۳۳}} * {{cite book | last=Mubarkpuri | first=Saifur-Rahman | title=[[The Sealed Nectar]]: Biography of the Prophet | publisher=Dar-us-Salam Publications | year=۲۰۰۲ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۴۴۰۷۱۰}} * {{cite book | last=Najeebabadi | first=Akbar Shah | title=History of Islam | publisher=Dar-us-Salam Publications | year=۲۰۰۱ | id=ISBN ۹۷۸-۱۵۹۱۴۴۰۳۴۵}} * {{cite book | last=Nigosian | first=S. A. | title=Islam: Its History, Teaching, and Practices | url=https://archive.org/details/islamitshistoryt0000nigo_j9b3 | publisher=Indiana University Press | year=۲۰۰۴ | edition=New Edition | id=ISBN ۹۷۸-۰۲۵۳۲۱۶۲۷۴}} * {{cite book | last=Rahman | first=Fazlur | authorlink=Fazlur Rahman | title=Islam | url=https://archive.org/details/islam0000rahm_s0w9 | publisher=University of Chicago Press | year=۱۹۷۹ | edition=۲nd | id=ISBN ۰-۲۲۶-۷۰۲۸۱-۲}} * {{cite book | last=Walker | first=Benjamin | authorlink=Benjamin Walker | title=Foundations of Islam: The Making of a World Faith | url=https://archive.org/details/foundationsofisl0000walk | publisher=Peter Owen Publishers | year=۱۹۹۸ | id=ISBN ۹۷۸-۰۷۲۰۶۱۰۳۸۳}} </div> == باندنۍ تړنې == ;اکاډميکې سرچينې <div class="references-small"> * [http://www.usc.edu/dept/MSA/ د سويلي كاليفورنيا پوهنتون: د اسلامی لیکنو لندیز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213011952/http://www.usc.edu/dept/MSA/ |date=2007-12-13 }} * [http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/islam/ د اسلام پوهنغونډ (د نړۍ د مذهبونو مخليدنه)] * [http://arabworld.nitle.org/introduction.php?module_id=2 د اسلام اړونده څپرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225105128/http://arabworld.nitle.org/introduction.php?module_id=2 |date=2008-02-25 }} د [[NITLE]] څخه د عربي فرهنگ او تمدن پرليکه سرچينې * [http://www.britannica.com/eb/article-9105852/Islam اسلام], ''د بريټانيکا پرليکه پوهنغونډ'' ليکنه </div> ;ټولگې <div class="references-small"> * اسلام په [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/euroislam.htmlلویدیزه اروپا], [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/UKIslam.html انگلستان ], [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/DIslam.html جرمنی] او [http://wwwuser.gwdg.de/~mriexin/sasislam.html سویلی اسیا] * [http://www.gutenberg.org/wiki/Islam_%28Bookshelf%29 Islam (Bookshelf)] at [[Project Gutenberg]] ;Islam - text, audio and video <div class="references-small"> * [http://www.ikre-bismi-rabbike.net/kuran.php Kur'an audio (recordings of many Qur'an recitals)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418011817/http://www.ikre-bismi-rabbike.net/kuran.php |date=2008-04-18 }} * [http://www.guidedways.com/quranreciter/ Qur'an audio and reading material in numerous languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218182412/http://www.guidedways.com/quranreciter/ |date=2008-02-18 }} </div> ;اسلام او هنرونه <div class="references-small"> * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/ پر اسلام د بي بي سي فوکس] * [http://www.lacma.org/islamic_art/intro.htm Islamic Art at the Los Angeles County Museum of Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308091248/http://www.lacma.org/islamic_art/intro.htm |date=2008-03-08 }} * [http://www.muslimheritage.com/ Muslim Heritage] (Foundation for Science Technology and Civilisation, UK) * [http://www.islamicarchitecture.org/ Islamic Architecture (IAORG)] illustrated descriptions and reviews of a large number of mosques, palaces, and monuments. </div> {{ اسلامي سرلیکونه}} [[وېشنيزه:اسلام| ]] [[وېشنيزه:توحید]] [[وېشنيزه:خدای پیژندنه]] 07d64tlhy78tutcp05h7pp6h11bqf98 0 5630 369043 199828 2026-09-16T22:00:30Z Geo Swan 2539 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:121205-A-TT389-082.jpg]] → [[File:Troops stand in formation during a transfer of authority ceremony - 121205-A-TT389-082.jpg]] more descriptive name 369043 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[جلال اباد]] {{Infobox settlement <!-- Basic info ----------------> |official_name = جلالکوټ |other_name = |native_name = جلال آباد |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = <!-- images and maps -----------> |image = {{Photomontage |photo1a = Jalalabad in January 2011.jpg{{!}}A panoramic view of a section of Jalalabad |photo2a = Bridge in Jalalabad in 2011.jpg{{!}}Jalalabad Bridge |photo2b = Jalalabad stadium in 2011.jpg{{!}}Jalalabad Cricket Stadium |photo3a = pchowkjaa.jpg{{!}}Pashtunistan Square |photo3b = Jalalabad minarets.jpg{{!}}Mosque in Jalalabad |photo4a = ghousejaa.jpg{{!}}Governor's House in Jalalabad |photo4b = Jalalabad2007.JPG{{!}}Building on a main road |size = 300 |border = 0 |color = Gray |foot_montage = }} |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Afghanistan <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300px |pushpin_map_caption = افغانستان کې د جلال آباد ځای <!-- Location ------------------> |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = AF |subdivision_type = هېواد |subdivision_name = [[افغانستان]] |subdivision_type1 = [[د افغانستان ولايتونه|ولايت]] |subdivision_name1 = [[ننگرهار ولايت]] |subdivision_type2 = ولسوالۍ |subdivision_name2 = جلال آباد ولسوالۍ |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = جوړښت |established_date = 1570 |population_as_of = 2007 |population_footnotes = |population_note =<ref name="mrrd">http://www.mrrd.gov.af/nabdp/Provincial%20Profiles/Nangarhar%20PDP%20Provincial%20profile.pdf</ref> |population_total =205,423 |population_blank1_title = Ethnicities |population_blank1 = |population_blank2_title = دين |population_blank2 = اسلام |latd=34|latm=26 |lats=03 |latNS=N |longd=70|longm=26|longs=52|longEW=E |website = |footnotes = }} '''جلالکوټ''' یا '''جلال آباد''' د کنړ او کابل سیند په نښلونې ځای کې پروت دی. جلالکوټ د [[ننگرهار ولایت]] منځی (مرکز) دی. دا ښار د یوې۹۰ کیلومتري لوی لاری په وسیله له کابل ښار سره نښلي. او د په همدې واټن سره په ختیځه برخه کې د گاونډي هېواد له پېښورښار سره نښلي. دا رنگه جلالکوټ د ختیځو سیمو ستر سوداگریز او ټولنیز منځۍ هم دی. جلال اباد د [[ننگرهار]] ولایت مرکز “ لومړی درجه ولایت دی ” دافغانستان په ختیځ کې د پاکستان په پوله پروت دی. دغه ښار دافغانستان یو له پنځو لویو ښارونو څخه شمیرل کیږي (کابل، هرات، کندهار او مزارشریف) او گڼ نفوس لري. دغه ښار دگرمې هوا او زیاتې زرغونتیا له امله په همیشه بهار نومول شوی. دجلال اباد ښاروالي په کال ۱۳۲۷ لمریز کې جوړه شوی او دنواحیو دمدیریتونو داټکل پربنسټ نفوس یې ۸۳۲۰۲۲ نفرو ته رسیږي او شپږ ناحیې او ۷۶ گذره لري. دنفوسو اټکل او جزییا ت یې په لومړۍ شمیره جدول کې وړاندی شوی. د ناحیو ددفترویو دشمیرو پر بنسټ څلورمه، دویمه او لومړۍ ناحیه تر ټولو زیات نفوسر لرونکي ناحیې دی. ددې ښار زیات اوسیدونکي په پښتو ژبه غږیږي او ورپسې دري او پشه یی راځي. هندي په دې ښار کې د لږکیو ژبه ده. جلال اباد د ننگرهار په شمالي برخه کې پروت دی او ۲۷ کیلو متره مربع مساحت لري. د یادولو وړ ده چې دجلال اباد ښار له څلورو خواوو څخه ۱۳ کیلو متره مربع غیر پلاني پراختیا کړې او ماستر پلان یې یواځي ۷۰٪ پلی شوی. دجلال اباد ښار جلال اباد ښار (۱۴۲ کیلومتره) او دتورخم دپولې (۷۵ کیلومتره) په عمومي لاره پروت دی. په تیرو اوس وخت کې جلال اباد یو لوی سوداگریز ښار دی او دمربا، غیر الکولي مشروباتو، دشړشم تیلو، دزیتون غوړیو، المونیمو، مرمر تیږو، المونیمي لوښو، څپلیو گڼډلو، بوټ گنډلو، قالین بافۍ او کنجد په تولید کې شهرت لري. خو دجنگ او کورنیو شخړو کلونو او همداډول څو کلنې وچکالۍ دښار په اقتصادي وضعیت خپل منفې اغیز ښندلی. مالداري، کرنه، سوداگري، خدمات او دکوچنیو لاسي صنایعو صنعت دښاریانو دژوندانه دتیرولو اصلي سرچینې تشکیلوي. == دنفوسو شمیر == دښاروالۍ ناحیه اداري واحد شمیره نفر162,680 لومړۍ دجلال اباد ښار 1 153,910 دویمه دجلال اباد ښار 2 115,280 دریمه دجلال اباد ښار 3 172,240 څلورمه دجلال اباد ښار 4 105,000 پنځمه دجلال اباد ښار 5 122,912 شپږمه دجلال اباد ښار 6 832,022 == موسم == {{Weather box |location = جلال آباد |metric first = Y |single line = Y |جنوري record high C = 25.0 |فبروري record high C = 28.8 |مارچ record high C = 34.5 |اپرېل record high C = 40.5 |مۍ record high C = 45.4 |جون record high C = 47.5 |جولای record high C = 46.7 |اگست record high C = 48.4 |سپټمبر record high C = 44.2 |اوکټوبر record high C = 38.2 |نومبر record high C = 32.4 |ډېسمبر record high C = 25.4 |Jan high C = 15.9 |Feb high C = 17.9 |Mar high C = 22.5 |Apr high C = 28.3 |May high C = 34.7 |Jun high C = 40.4 |Jul high C = 39.3 |Aug high C = 38.0 |Sep high C = 35.2 |Oct high C = 30.5 |Nov high C = 23.3 |Dec high C = 17.5 |Jan mean C = 8.5 |Feb mean C = 10.9 |Mar mean C = 16.3 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 27.7 |Jun mean C = 32.7 |Jul mean C = 32.8 |Aug mean C = 31.9 |Sep mean C = 28.1 |Oct mean C = 22.2 |Nov mean C = 14.9 |Dec mean C = 9.5 |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 5.6 |Mar low C = 10.5 |Apr low C = 15.3 |May low C = 19.8 |Jun low C = 24.7 |Jul low C = 26.7 |Aug low C = 26.2 |Sep low C = 21.4 |Oct low C = 14.4 |Nov low C = 6.9 |Dec low C = 3.5 |Jan record low C = −4.1 |Feb record low C = -3.5 |Mar record low C = 1.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 10.6 |Jun record low C = 13.5 |Jul record low C = 19.0 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 11.0 |Oct record low C = 2.7 |Nov record low C = −4.5 |Dec record low C = −5.5 |Jan precipitation mm = 18.1 |Feb precipitation mm = 24.3 |Mar precipitation mm = 39.2 |Apr precipitation mm = 36.4 |May precipitation mm = 16.0 |Jun precipitation mm = 1.4 |Jul precipitation mm = 6.9 |Aug precipitation mm = 7.7 |Sep precipitation mm = 8.3 |Oct precipitation mm = 3.2 |Nov precipitation mm = 8.3 |Dec precipitation mm = 12.1 |Jan sun = 180.9 |Feb sun = 182.7 |Mar sun = 207.1 |Apr sun = 227.8 |May sun = 304.8 |Jun sun = 339.6 |Jul sun = 325.9 |Aug sun = 299.7 |Sep sun = 293.6 |Oct sun = 277.6 |Nov sun = 231.0 |Dec sun = 185.6 |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 5 |مارچ باراني ورځې = 8 |اپرېل باراني ورځې = 8 |May rain days = 4 |Jun rain days = 1 |Jul rain days = 1 |Aug rain days = 1 |Sep rain days = 1 |Oct rain days = 1 |Nov rain days = 2 |Dec rain days = 3 |Jan humidity = 61 |Feb humidity = 60 |Mar humidity = 62 |Apr humidity = 59 |May humidity = 47 |Jun humidity = 40 |Jul humidity = 52 |Aug humidity = 58 |Sep humidity = 56 |Oct humidity = 55 |Nov humidity = 58 |Dec humidity = 63 |source 1 = NOAA (1964-1983) <ref name= NOAA>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/AH/40954.TXT |title = Jalal Abad Climate Normals 1964-1983 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate = December 25, 2012}}</ref> |date=February 2013}} == دشپږگونو ناحیو مجموعه == جلال اباد یوه ښه کرنیزه سیمه ده او په افغانستان کې د مالداۍ یو مهم مرکز دی خو خلک او په ځآنگړي توگه ځوانان له بیکارۍ څخه سر ټکوي. پر همدی بنسټ زیات شمیر ځوانان د دندې په لټه گاونډیو هیوادونو په ځانگړي توگه پاکستان ته مهاجر کیږي. نورو ولایاتو ته د تگ کچه یې هم دپام وړ زیاته ده. جلال اباد یو هوايي ‌ډگر لري چې دافغانستان د لویو ‌‌‌‌‌ډگرونو له جملې څخه شمیرل کیږي چې امریکایی ځواکونه په کې میشت دي. == پېښلیک == د چین نامتو بودایی راهب سوان زانگ(Xuan Zang-玄奘) په لرغوني پیر کې کال ۶۳۰ز د هډې ښار ته راغلې ؤ، او داسې یې وانگېرله چې هند ته راغلې دی. د جلالکوټ ښار د بنسټ ډبره درېیم مغول واکمن جلال الدین محمد اکبر په شپاړسمه زېږدي پېړۍ کې ایښې ده. دا ښار د انگرېزانو د تاړاک پر مهال د هغوی لاس ته ورغې، مگر د په دواړو یرغلونو کې له ماتې سره مخ شول. د [[افغانستان]] خپلواکۍ گټلو څخه وروسته لومړنۍ لویه جرگه په ۱۳۰۱ل، چې له ۱۹۲۰ز کال سره سمون خوري، په همدې ښار کې جوړه شوه. سراج العمارت د [[امیر حبیب الله خان]] او امیر [[امان الله خان]] د اوسېدا ځای په [[۱۹۲۹ز]] کال رنگ او وسوزول شو. بل د یادولو وړ بڼ چې ددې امیرانو کورنۍ پورې اړه لري د امیر شهید بڼ دی. دا بڼ د نوموړو امیرانو پلرنۍ هدیره هم گڼلې شو، ځکه چې پدې بڼ کې د [[امیر امان الله خان]]،[[امیر حبیب الله خان]]، [[سردار نصر الله خان]]، د امان الله خان ماندینه، خور یې نجیبه سراج هم پدې هدیره کې په ابدي خوب ویده دی. د یادولو وړه د، چې د افغان جهاد قومندان او پښتون مین مشر [[حاجي عبد القدیر]] هم په دې هدیره کې خاورو ته سپارل شوې دی. دلته دې بې بڼې متن ځای پر ځای شي * دننگرهار ولایت څو ولسوالۍ لري دمهمند دری ولسالۍ ولالپوری ولسوالی دگوشتی ولسالۍ دکامی ولسوالی دغنی خیلو ولسوالی داچین ولسوالی بټی کوټ ولسوالی دروداتو ولسوالی دچپرهار ولسوالی دپچیر او اگام ولسوالی دوزیرو ولسوالی دشسرزادو ولسوالی دسره رود ولسوالی دخوگیاڼو ولسوالی دښیوی ولسوالی ددره نور ولسوالی حصارک ولسوالی دبهسودو ولسوالی ==د ننگرهار ولایت والیان== <!-- DO NO USE UNFREE IMAGES IN A LIST --> {| class="wikitable" |- !colspan="3"|والي !پېر !نور !یادښت |- | | | انجینیر محمود قایل | | |- | | |'''[[عبدالقدیر (افغان مشر)|حاجي عبدالقدیر]]''' | ۲۰۰۱<br />جولای ۲۰۰۲ | | |- | | |'''[[دین محمد|حاجي دین محمد]]''' | جولای ۲۰۰۲<br />۲۰۰۴ | | |- |[[Image:Gul Agha.jpg|100px]] | |'''[[گل اغا شېرزی]]''' | ۲۰۰۴<br />۲۰۱۳ | | |- | |'''[[مولوي عطاءالله لودین|مولوي عطاءالله لودین]]''' | جولای ۲۰۱۵<br />۲۰۱۴ | | |} ==انځورونه== <gallery> File:Jalalabad_stadium_in_2011.jpg|د فوټبال لوبغالی د جوړېدو په حال کې Pchowkjaa.jpg|پښتونستان واټ File:Mausoleum of Amanullah Khan-cropped.jpg|د امیر شهید مسجد، د سردار حبیب الله خان او سردار امان الله خان مزار File:Troops stand in formation during a transfer of authority ceremony - 121205-A-TT389-082.jpg|له بهرنیو ځواکونو و افغان هغو ته د واک لېږد. ۲۰۱۲ز کال-ننگرهار Example.jpg|Caption1 Example.jpg|Caption2 Example.jpg|Caption1 Example.jpg|Caption2 </gallery> == دا هم وگورۍ == * [[افغانستان]] * [[گل اغا شېرزی]] * [[ولایتي بیارغونې ټیم]] * [[نړیوال سوله ساتې څواک]] * [[د افغانستان ولسوالۍ]] * [[د افغانستان ولايتونه]] {{د افغانستان څوارلس لوی ښارونه}} == سرچينې او پايڅوړونه == <div class="references-small"> <references/> </div> [http://jalalabad-m.gov.af/ps/page/5672/5682 http://jalalabad-m.gov.af/ps/page/5672/5682/ جلال اباد ښاروالۍ ویب سایټ] == بهرنې تړون == * [http://www.zharov.com/dupree/chapter11.html د افغانستان تاریخي لارښود - جلالکوټ] * [http://www.flickr.com/photos/kimberlytherese/421677505/in/set-72157594578147607/ د جلالکوټ انځورونه] [[وېشنيزه:د افغانستان ښارونه]] cfbiv2mwe56s4g9w5cckr1o8b9i8cnz 0 13559 369039 369018 2026-09-16T15:47:01Z شاه زمان پټان 26102 Reverted 2 edits by [[Special:Contributions/Sayfullah Al Maslul|Sayfullah Al Maslul]] ([[User talk:Sayfullah Al Maslul|talk]]) (TwinkleGlobal) 369039 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name =کندز |native_name = کندوز |settlement_type = ښار <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Kunduz city map - 01.png |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Afghanistan |pushpin_label_position = above |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = ځاي په افغانستان کې <!-- Location ------------------> |subdivision_type = هيواد |subdivision_name = {{flag|Afghanistan}} |subdivision_type1 = [[د افغانستان ولايتونه |ولايت]] |subdivision_name1 = [[کندوز ولايت]] |subdivision_type2 = [[د افغانستان ولسوالیانۍ|ولسوالۍ]] |subdivision_name2 = [[کندوز ولسوالۍ]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = لومړی ذکر |established_date = له 329 عيسوي کال څخه مخکي <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2012 |population_footnotes =<ref name=cso/> |population_note = |population_total =268,893 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban =268,893 |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone =د افغانستان معياري وخت |utc_offset = +4:30 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|36|43|43|N|68|52|5|E|region:AF-KDZ|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m =391 |elevation_ft = |blank1_name_sec2 = [[دين]] |blank1_info_sec2 = [[اسلام]] <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''کندز''' (په دري کې: '''قندوز''') د [[افغانستان]] پنځم لوي ښار دي چې د [[افغانستان]] په شمال کې پروت دي او [[د کندز ولايت|د کندز د ولایت]] مرکز دي. دغه ښار ۲۴۷،۴۵۰ نفوس لري. په دي ښار کې په ځانگړي ډول [[پښتانه]]، تاجکان، هزارگان،[[ازبکان]] او [[عرب|عربان]] ژوند کوي. == نور ولولئ == * [[د افغانستان ولسوالۍ]] * [[د افغانستان ولايتونه]] {{د افغانستان څوارلس لوی ښارونه}} [[وېشنيزه:د افغانستان ښارونه]] h57qjegxn95r4gttfby1kzb1kq33y0h 369040 369039 2026-09-16T15:50:19Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[قندوز]] مخ [[کندوز]] ته ولېږداوه 369039 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name =کندز |native_name = کندوز |settlement_type = ښار <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Kunduz city map - 01.png |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Afghanistan |pushpin_label_position = above |pushpin_mapsize = |pushpin_map_caption = ځاي په افغانستان کې <!-- Location ------------------> |subdivision_type = هيواد |subdivision_name = {{flag|Afghanistan}} |subdivision_type1 = [[د افغانستان ولايتونه |ولايت]] |subdivision_name1 = [[کندوز ولايت]] |subdivision_type2 = [[د افغانستان ولسوالیانۍ|ولسوالۍ]] |subdivision_name2 = [[کندوز ولسوالۍ]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = لومړی ذکر |established_date = له 329 عيسوي کال څخه مخکي <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2012 |population_footnotes =<ref name=cso/> |population_note = |population_total =268,893 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban =268,893 |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone =د افغانستان معياري وخت |utc_offset = +4:30 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|36|43|43|N|68|52|5|E|region:AF-KDZ|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m =391 |elevation_ft = |blank1_name_sec2 = [[دين]] |blank1_info_sec2 = [[اسلام]] <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''کندز''' (په دري کې: '''قندوز''') د [[افغانستان]] پنځم لوي ښار دي چې د [[افغانستان]] په شمال کې پروت دي او [[د کندز ولايت|د کندز د ولایت]] مرکز دي. دغه ښار ۲۴۷،۴۵۰ نفوس لري. په دي ښار کې په ځانگړي ډول [[پښتانه]]، تاجکان، هزارگان،[[ازبکان]] او [[عرب|عربان]] ژوند کوي. == نور ولولئ == * [[د افغانستان ولسوالۍ]] * [[د افغانستان ولايتونه]] {{د افغانستان څوارلس لوی ښارونه}} [[وېشنيزه:د افغانستان ښارونه]] h57qjegxn95r4gttfby1kzb1kq33y0h 0 30372 369045 368822 2026-09-16T22:00:31Z Geo Swan 2539 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:121205-A-TT389-082.jpg]] → [[File:Troops stand in formation during a transfer of authority ceremony - 121205-A-TT389-082.jpg]] more descriptive name 369045 wikitext text/x-wiki '''جلال آباد''' يا '''جلالکوټ''' د [[ننګرهار ولايت]] مرکز، د ټول [[افغانستان]] په کچه له کابل او کندهار وروسته درېيم ستر ښار او د ختيځ له سترو اقتصادي ښارونو څخه دی. دا ښار د [[کابل]] ولايت سره ۹۰ کيلومټره واټن لري، او همدا راز جلال اباد ښار د ختيځې برخې ولایتونو په مېنځ کې ډېر مهم ښار ګڼل کېږي. {{مالومات |رسمي ژبه= [[پښتو]]|انځور=جلال آباد ښار، شپنی ليد.jpg}} جلال آباد له [[کابل]] او [[کندهار]] وروسته د هېواد درېيم ستر ښار دی. دغه ښار د معتدلې هوا او زیاتې زرغونتیا له امله په "همېشه بهار" نومول شوی. دا ښار يوولس ناحیې لري. ==اداري وېش== ==اقتصاد== ==تاريخ== == وګړشمېرنه او قومونه == د اټکلونو له مخې دا ښار نږدې يو ميليون نفوس لري، د دې ښار 95% وګړې [[پښتانه]] او ورپسې دوهمه ډله لوی اوسېدونکي یې [[پشه یی ژبه|پشه‌يان]] دي. [[پښتو]] د دې ښار د تعليم، ادارې او تجارت ژبه ده، په دې ښار کې ګڼ علمي مراکز او [[پوهنتون|پوهنتونونه]] شتون لري چې د [[د ننگرهار پوهنتون|ننګرهار پوهنتون]] يې ترټولو ستر علمي مرکز ګڼل کېږي. == موسم == {{Weather box |location = جلال آباد |metric first = Y |single line = Y |جنوري record high C = 25.0 |فبروري record high C = 28.8 |مارچ record high C = 34.5 |اپرېل record high C = 40.5 |مۍ record high C = 45.4 |جون record high C = 47.5 |جولای record high C = 46.7 |اگست record high C = 48.4 |سپټمبر record high C = 44.2 |اوکټوبر record high C = 38.2 |نومبر record high C = 32.4 |ډېسمبر record high C = 25.4 |Jan high C = 15.9 |Feb high C = 17.9 |Mar high C = 22.5 |Apr high C = 28.3 |May high C = 34.7 |Jun high C = 40.4 |Jul high C = 39.3 |Aug high C = 38.0 |Sep high C = 35.2 |Oct high C = 30.5 |Nov high C = 23.3 |Dec high C = 17.5 |Jan mean C = 8.5 |Feb mean C = 10.9 |Mar mean C = 16.3 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 27.7 |Jun mean C = 32.7 |Jul mean C = 32.8 |Aug mean C = 31.9 |Sep mean C = 28.1 |Oct mean C = 22.2 |Nov mean C = 14.9 |Dec mean C = 9.5 |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 5.6 |Mar low C = 10.5 |Apr low C = 15.3 |May low C = 19.8 |Jun low C = 24.7 |Jul low C = 26.7 |Aug low C = 26.2 |Sep low C = 21.4 |Oct low C = 14.4 |Nov low C = 6.9 |Dec low C = 3.5 |Jan record low C = −4.1 |Feb record low C = -3.5 |Mar record low C = 1.0 |Apr record low C = 6.1 |May record low C = 10.6 |Jun record low C = 13.5 |Jul record low C = 19.0 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 11.0 |Oct record low C = 2.7 |Nov record low C = −4.5 |Dec record low C = −5.5 |Jan precipitation mm = 18.1 |Feb precipitation mm = 24.3 |Mar precipitation mm = 39.2 |Apr precipitation mm = 36.4 |May precipitation mm = 16.0 |Jun precipitation mm = 1.4 |Jul precipitation mm = 6.9 |Aug precipitation mm = 7.7 |Sep precipitation mm = 8.3 |Oct precipitation mm = 3.2 |Nov precipitation mm = 8.3 |Dec precipitation mm = 12.1 |Jan sun = 180.9 |Feb sun = 182.7 |Mar sun = 207.1 |Apr sun = 227.8 |May sun = 304.8 |Jun sun = 339.6 |Jul sun = 325.9 |Aug sun = 299.7 |Sep sun = 293.6 |Oct sun = 277.6 |Nov sun = 231.0 |Dec sun = 185.6 |Jan rain days = 4 |Feb rain days = 5 |مارچ باراني ورځې = 8 |اپرېل باراني ورځې = 8 |May rain days = 4 |Jun rain days = 1 |Jul rain days = 1 |Aug rain days = 1 |Sep rain days = 1 |Oct rain days = 1 |Nov rain days = 2 |Dec rain days = 3 |Jan humidity = 61 |Feb humidity = 60 |Mar humidity = 62 |Apr humidity = 59 |May humidity = 47 |Jun humidity = 40 |Jul humidity = 52 |Aug humidity = 58 |Sep humidity = 56 |Oct humidity = 55 |Nov humidity = 58 |Dec humidity = 63 |source 1 = NOAA (1964-1983) <ref name= NOAA>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/AH/40954.TXT |title = Jalal Abad Climate Normals 1964-1983 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate = December 25, 2012}}</ref> |date=February 2013}} ==انځورونه== <gallery> File:Jalalabad_stadium_in_2011.jpg|د فوټبال لوبغالی د جوړېدو په حال کې Pchowkjaa.jpg|پښتونستان واټ File:Mausoleum of Amanullah Khan-cropped.jpg|د امیر شهید مسجد، د سردار حبیب الله خان او سردار امان الله خان مزار File:Troops stand in formation during a transfer of authority ceremony - 121205-A-TT389-082.jpg|له بهرنیو ځواکونو و افغان هغو ته د واک لېږد. ۲۰۱۲ز کال-ننگرهار Example.jpg|Caption1 Example.jpg|Caption2 Example.jpg|Caption1 Example.jpg|Caption2 </gallery> ==ورته ليکنې== * [[افغانستان]] * [[گل اغا شېرزی]] * [[ولایتي بیارغونې ټیم]] * [[نړیوال سوله ساتې څواک]] * [[د افغانستان ولسوالۍ]] * [[د افغانستان ولايتونه]] ==سرچينې== <div class="references-small"> <references/> </div> [http://jalalabad-m.gov.af/ps/page/5672/5682 http://jalalabad-m.gov.af/ps/page/5672/5682/ جلال اباد ښاروالۍ ویب سایټ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710035820/http://jalalabad-m.gov.af/ps/page/5672/5682 |date=2017-07-10 }} cp682okahw3nm6eee8soqgoevi9ebrl 0 46182 369064 238314 2026-09-17T10:10:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369064 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص | نوم = مونيکا چودهري | انځور = مونيکا چودهري.jpg | د انځور څرګندونه = مونيکا چودهري | اصلي نوم = مونيکا | د زېږېدو نېټه ={{Birth date and age|df=yes|1994|6|28}}<ref name="iaaf.org">{{Cite web | title = د مونيکا چودهري د کليزې نېټه! | last = author | first = iaaf.org | work = | url = https://www.iaaf.org/athletes/india/monika-chaudhary-336570}}</ref> | د زېږېدو ځای = [[ډېلي]]، [[هند]]<ref>{{cite web| url=https://urbanasian.com/entertainment/bollywood/2018/12/delhi-girl-monica-chaudhary-debuts-with-apharan/| title=د ډېلي د انجلۍ مونیکا چوهدري د ګټې پیل د اپارن څخه| author=urbanasian.com| date=٢٣ ډېسمبر، ٢٠١٨| publisher=| via=| access-date=2019-06-07| archive-date=2019-07-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20190725092150/https://urbanasian.com/entertainment/bollywood/2018/12/delhi-girl-monica-chaudhary-debuts-with-apharan/| url-status=dead}}</ref> | د اوسیدو ځای = [[ممبای]]، [[مهاراشټرا]]، هند | تابعیت ={{هند}} | دنده = فلمي ستورې، سريال ستورې |د فعالیت کلونه = ٢٠١٨ - تراوسه | مشهور په =[[اپهارن]]<br/>''[[Street plays]]''<br/>'' |ويبپاڼه = | لاسلیک = | جایزې = }} '''مونيکا چودهري''' په ٢٨ جون ١٩٩۴ کال کي په [[ډېلي]]، [[هند]] کي دنيا ته سترګې پرانېستې. مونيکا په کم عمر کې د تياتر سره اشنا سوه، او په لارو او کوڅو کي يې د خپل ملګرو (ټېم) سره خپله فنکاري ته ملا وتړله، او د همهغې لارې څخه يې خپل جېب خرڅ هم لاسته راوړه. خو دا هغه وخت مشهوره سوه، کله چې په هندي سريال [[اپهارن]] کي راښکاره سوه. ==شخصي ژوند== ==سرچینې== gllolpmf16fxtz6e10498uyvojm3u5l 0 52395 369065 254182 2026-09-17T10:37:05Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369065 wikitext text/x-wiki '''نور احمد ميرازی''' (۱۳۲۳ ل کال د [[پکتيا ولایت]] - ۱۳۹۹ ل کال د [[چونگاښ]] ۱۲، کابل) د [[افغانستان]] د [[کابل پوهنتون]] استاد او پښتو ژبی [[لیکوال]] وو. ==مخينه== الحاج پوهاند دکتور نور احمد میرازی په ۱۳۲۳ ل کال کې د پکتیا ولایت د ځاځیو ولسوالۍ په میرازي کلي کې زیږیدلی دی. هغه خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې په ۱۳۲۹-۱۳۴۰ ل کلونو کې په [[رحمان بابا]] لېسه کې په ډېرې ښې درجې بشپړې کړې او له همدې لامله په ۱۳۴۱ ل کال کې د لوړو زده کړو لپاره د [[جرمني]] [[هېواد]] ته واستول شو. ښاغلي میرازي په جرمني کې په ۱۹۶۳ کال کې آلماني ژبه زده او په ۱۹۶۳ ز کال کې یې د جرمني په فرانکفورت کې د کالج ټاکلي پروگرام د لوړو نمرو په اخیستلو سره بشپړ کړ. همدا سبب وو چې د لوړو زده کړو لپاره پوهنتون ته انتخاب شو. ښاغلي نور احمد میرازي د ۱۹۶۴-۱۹۶۹ ز کلونو په ترڅ کې د Johannes Gutenberg پوهنتون څخه د ماستري تیزس په لوړه درجه دفاع کړ. هغه ته د دغه ستر اکاډمیک بریالیتوب له کبله په یاد شوي پوهنتون کې د دکتورا فرصت ورکړ شو او له ۱۹۶۹-۱۹۷۲ پورې يې د دکتورا تیزس بشپړ او د یاد شوي پوهنتون د علمي مسلکي پوهانو د ټولنې په وړاندې یې له خپل تیزس څخه په لوړه درجه دفاع وکړه او د دکتورا (PhD) ویاړ یې ترلاسه کړ. دکتور نوراحمد میرازی د ۱۳۵۱ کال په مني کې هېواد ته راستون او د کابل پوهنتون د ساینس پوهنځي د بیولوژي په څانگه کې د استاد په توگه وگومارل شو او په دنده یې پیل وکړ. پوهاند دکتور نور احمد میرازي کابو نیمه پیړۍ گران هیواد ته د خدمت په پار له ځنډه پرته په پرلپسې توگه په زرگونو پوهنيز مسلکي او ملي کادرونه روزلي او ټولنې ته یې وړاندې کړي دي. دکتور میرازي د هېواد په د ننه او بهر کې په لاندنیو لنډ مهاله پروگرامونو کې برخه اخیستې ده: - په ۱۳۵۷ ل کال د [[هند]] په [[راجستان ایالت]] کې (Integrated nature resources program). - په ۱۳۸۲ ل کال کې د جرمني په بن پوهنتون کې (Biology summer school program). - په ۱۳۸۸ ل کال کې په ډهلي پوهنتون کې (Botany training program). - په ۱۳۹۱ ل کال کې د دویم ځل لپاره په ډهلي پوهنتون کې (Botany training program) برخه اخیستې او بشپړ کړی یې دی. پوهاند دکتور میرازی له جرمني متخصیصونو سره یو ځای د هېواد په دښتو، غرونو او رغونو کې گرځیدلی او د ساینس پوهنځي (Herbarium) د نباتي انواعو د شتمن کیدو لپاره يې نباتات راټول، تنظیم، نوم اېښوونه او ځای پر ځای کړي دي. ==دندې== ارواښاد پوهاند صاحب د استادۍ تر څنگ د بیولوژي څانګې د مشر، د کانکور کمیټې غړی، د ترفیعاتو کمیټې غړی، د ساینس پوهنځي سرپرست سروال (رئیس)، د کابل پوهنتون د نشراتو سروال، د کابل پوهنتون د علمي شورا غړی، د ساینس پوهنځی د علمي شورا غړی او د یاد پوهنتون د کیفیت د تضمین د کمیټې غړی هم پاتې شوی دی. پوهاند صاحب د چاپيریال ساتنې په پروگرامونو، علومو اکاډمۍ او له هېواده بهر په [[سریلانکا]]، [[اردن]]، [[هندوستان]]، [[پاکستان]]، جرمني او نورو هېوادونو کې په علمي کنفرانسونو برخه اخیستې ده. ښاغلي استاد د خپل اکادمیک ژوند په اوږدو کې تر ۳۰ دېرشو ډېر علمي او څېړنیز آثار لري، چې په هېواد کې دننه او بهر په بېلابیلو خپرونو کې چاپ شوي دي. پوهاند صاحب په پښتو، دري، انگلیسي او الماني ژبو په روان ډول خبرې لیکل او لوستل کولی شول. ميرازی صاحب د افغانستان په علمي – اکاډمیک تاریخ کې د هغو گوتو په شمار علمي – مسلکي او ملي شخصیتونو څخه دی، چې د هېواد د علمي فرهنگ په بډاینه، له خپل اصیل ملي هویت څخه د دفاع او د ملت جوړونې په لار کې یې ډېره برخه اخیستې او پریمانه بلهارۍ یې ورکړې دي، چې راتلونکی پښت به په هغو ویاړي. د افغانستان د څلورو لسیزو وروستي ناورین او غمېرې نه یوازې په ملیونونو افغانان په نیابتي ډول له خپل کور او کلي کډوالۍ ته اړايستل، بلکې په دې موده کې ډلې ډلې پوهان، څېړونکي او د پوهنتون استادان هم له هېواده ووتل او علمي – اکاډمیک مرکزونه کمزوري او خالي شول. خو پوهاند دوکتور میرازی هغه ملي اکاډمیک شخصیت وو، چې هم یې پوهنتون او هم د ده کور، د هېواد د کورنیو جگړو په بهیر کې د توغنديو تر باران لاندې وو، خو هېواد یې پرې نښود او د هېواد د بچیانو لپاره یې قلم، [[کتاب]] او [[تباشیر]] له لاسه ونه غورځول. د کابل پوهنتون د بیولوژي څانگې استادانو دده د دغو بې سارو خدمتونو په ویاړ، د ۱۳۹۵ ل کال د وري د ۹ نېټې په غونډه کې د رایو په یووالي پرېکړه وکړه، چې له دې وروسته دې د بیولوژي څانگې شپږم درسي تالار د پوهاند دوکتور نور احمد میرازي تالار په نامه ونومول شي. ==په کابل پوهنتون کې لومړی ځل په [[پښتو ژبه]] د تدريس پيلېدل يا معجزه== د کابل پوهنتون بل استاد [[نظر محمد سلطانزی]] ځدراڼ د ميرازي صاحب په اړه لیکي: «پر ۱۳۵۱ لمریز کال د کابل پوهنتون په ساینس پوهنځی کې په پښتو ژبه د بیالوژي تدریس د لومړې ځل لپاره ‏د پوهاند ډاکټر صاحب نور احمد میرازي په نوښت زده کوونکو ته ‏پیل شو. دا خو به هر څوک راسره ومني چې د پوهاند صاحب دغه ‏سپېڅلی گام د الله (ج) په مرسته ترسره شو او له دې کبله یوه معجزه بلل ‏کیدای شي. دا ځکه چې د هېواد په پېنځه زره کلن تاریخ کې د لومړي ‏ځل لپاره یوه داسې پېښه منځ ته راغله چې هیڅ ساری نه لري. پوهاند صاحب نه یوازې ‏دا چې دالله امر پر ځای کوي، بلکې په هېواد کې د څه کم شلو ‏ملیونو پښتنو فرهنگي مسلم قانوني حق هم پرځای کوي. د چا خبره ‏چې ارواښاد پوهاند صاحب میرازی ‏‏په پښتنو کې لومړی پېژندل شوی علمي ‏شخصیت دی چې په ډېره زړورتیا، [[مېړانه]] او اتلولي سره يي خپلې مټې راونغښتې، ‏د کړن ډگر ته يې راودانگل او په لوړ شهامت سره يي په کابل ‏پوهنتون کې د پښتو ژبې تدریس دود کړ. زما په اند د پوهاند صاحب ‏میرازی په اړوند د [[خوشال خان خټک]] بابا لاندې شعر صدق کوي» : ‏ چې دستار تړي هزار دي د دستار سړي په شمار دي ==مدني اکر او کورنۍ== ==مړينه== پوهاند دوکتور نور احمد میرازی د ۱۳۹۹ ل کال د چونگاښ میاشتې په ۱۲ نیټه د ورپېښې ناروغۍ له کبله له دې فاني نړۍ څخه سترگې پټې کړې. اروا یې ښاده، [[جنت]] يې ځای او یاد یې تلپاتې. ==چاپ شوي نښيرونه يې== ==اخځليک== ۱- https://www.taand.com/%D8%AF-%D9%87%DB%90%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%8A-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%DA%9A%D8%A7%D8%AF-%D9%BE%D9%88%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7/{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ۲- https://www.taand.com/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%DA%9A%D8%A7%D8%AF-%D9%BE%D9%88%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF-%DA%89%D8%A7%DA%A9%D9%BC%D8%B1-%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2%DB%8C/{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] [[وېشنيزه:افغاني ليکوال]] [[وېشنيزه:پښتانه]] [[وېشنيزه:افغانان]] exo2z1g2hfgcd379s0gxsi1z97zpb54 0 57736 369051 365304 2026-09-17T01:07:46Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369051 wikitext text/x-wiki جعلي خبرونه په هند کې هغو غلطو یا ناسمو معلوماتو ته ویل کېږي چې په خوله او دودیزو رسنیو له لارې ویل کېږي او په دې وروستیو کې د ډیجیټالي وسایلو له لارې تر سره کېږي لکه ایډیټ شوې ویډیوګانې، میمونه، نا تایید شوي اعلانات او په ټولنیزو رسنیو کې خپرې شوې اوازې. په دې هېواد کې د ټولنیزو رسنیو له خوا خپریدونکي جعلي خبرونه په یوه جدي ستونزه باندې اوښتې ده، چې کولای شو په دې برخه کې په ۲۰۱۸ کال کې د هغو ۲۰ کسانو د مړینې موضوع یاده کړو چې په ټولنیزو رسنیو کې د ناسمو معلوماتو د خپراوي له کبله خپل ځانونه له لاسه ورکړل. <ref>{{Cite web|url=https://cis-india.org/internet-governance/resources/Intermediary%20Liability%20Rules%202018.pdf|title=Response to the Draft of The Information Technology [Intermediary Guidelines (Amendment) Rules] 2018|date=31 January 2019|website=[[Centre for Internet and Society (India)|Centre for Internet and Society]]|access-date=3 January 2020|quote=UNESCO has made the following distinction|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928195202/https://cis-india.org/internet-governance/resources/Intermediary%20Liability%20Rules%202018.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/social-media-india-fans-fake-news|title=Social media in India fans fake news|website=The Interpreter – [[Lowy Institute]]|access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/disinformation-is-everywhere-in-india/article26626745.ece|title=Disinformation is everywhere in India|last1=Nielsen|first1=Rasmus Kleis|date=25 March 2019|work=The Hindu|access-date=29 August 2019|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/world/la-fg-india-whatsapp-2019-story.html|title=How WhatsApp is battling misinformation in India, where 'fake news is part of our culture'|last1=Bengali|first1=Shashank|date=4 February 2019|website=Los Angeles Times|access-date=28 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/fake-news-politicised-misinformation-more-common-in-india-us-expert-1916786|title="Lot Of Misinformation in India Spreads On WhatsApp": US Expert|date=15 September 2018|publisher=NDTV|access-date=28 August 2019}}</ref> == شالید == د رویټرز د ژورنالیزم د زده کړې د انستیتوت مشر، راسموس کلیس نیلسین فکر کوي چې: «د لویدیځ په پرتله د هند په څېر هېواد کې د ناسمو معلوماتو د خپرولو ستونزه ډېره پیچلې او ګواښوونکې ده». هند کې د انټرنېټ په زیاتیدو سره د په ټولنیزو رسنیو کې جعلي خبرونو له لاسه رامنځته کېدونکې زیانونه مخ پر زیاتیدو دي، ځکه چې په دې هېواد کې په ۲۰۱۲ کال کې د انټرنېټ کاروونکو وګړو شمېر له ۱۳۷ میلیونو څخه په ۲۰۱۹ کال کې ۶۰۰ میلیونه وګړو ته رسیدلی. هند د واټساپ تر ټولو ستر بازار دی چې ۲۳۰ میلیونه کاروونکي لري او له همدې کبله د جعلي خبرونو د خپریدو لپاره دا یو له اصلي پلاټفارمونو څخه ګڼل کېږي. یوه تر ټولو اصولي ستونزه دا ده چې د توکو او معلوماتو تر لاسه کوونکي د خپلې بې خبرۍ له لاسه دوی ته په ټولنیزو رسنیو کې پر لیږل شویو معلوماتو باندې باور کوي. د جعلي خبرونو د خپریدو او اغیزو د مخنیوي لپاره ګڼ نوښتونه او لارې چارې په کار اچول شوي دي. جعلي خبرونه همداشان په فیسبوک او ټویټر کې هم خپریږي.   <ref>{{Cite web|date=6 October 2018|title=India's Disinformation War More Complex Than in West: Oxford Prof|url=https://www.thequint.com/news/india/media-coverage-disinformation-in-india-interview-rasmus-nielsen|access-date=27 August 2019|website=The Quint}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Mohan|first1=Shriya|date=26 April 2019|title=Everybody needs a good lie|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/everybody-needs-a-good-lie/article26952244.ece|access-date=28 August 2019|website=Business Line}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last1=Perrigo|first1=Billy|date=25 January 2019|title=How Whatsapp Is Fueling Fake News Ahead of India's Elections|url=https://time.com/5512032/whatsapp-india-election-2019/|access-date=28 August 2019|website=Time|archive-date=3 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203201713/https://time.com/5512032/whatsapp-india-election-2019/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 September 2018|title=Disinformation Is Spreading on WhatsApp in India—And It's Getting Dangerous|url=http://pulitzercenter.org/reporting/disinformation-spreading-whatsapp-india-and-its-getting-dangerous|access-date=28 August 2019|website=Pulitzer Center}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Jain|first1=Rishabh R.|date=9 April 2019|title=In India's Election, Voters Feed on False Information|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-04-09/in-india-s-election-voters-feed-on-false-information|access-date=29 August 2019|website=Bloomberg}}</ref><ref>{{Cite web|title=WhatsApp FAQ – Contributing to the safety of elections in India|url=https://faq.whatsapp.com/en/26000233/|access-date=28 August 2019|website=WhatsApp}}</ref><ref>{{Cite web|title=WhatsApp in India: Scourge of violence-inciting fake news tough to tackle|url=https://www.dw.com/en/whatsapp-in-india-scourge-of-violence-inciting-fake-news-tough-to-tackle/a-52709823|access-date=4 June 2020|publisher=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cite news|date=6 April 2019|title=WhatsApp: The 'black hole' of fake news in India's election|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47797151|access-date=4 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|date=21 May 2019|title=Alarming lessons from Facebook's push to stop fake news in India|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/alarming-lessons-from-facebooks-push-to-stop-fake-news-in-india/articleshow/69421474.cms|access-date=4 June 2020}}</ref> د ګارډین ورځپاڼې د راپور له مخې، د هند د رسنیو څېړنیزې ادارې CMS ویلي چې په هند کې د جعلي خبرونو د خپریدو یو علت «د رسنیو د تګلارې د تایید نشتوالی» دی. سربېره پر دې، د قانون پلي کوونکو چارواکو د «ساختګي مقالو لیکونکي» خبریالان او ژورنالیستان نیولي دي، په تیره بیا کله چې د هغوی مقالو جنجالونه را پورته کړي دي. <ref name="Handbook2019">{{Cite book|last1=E|first1=Chiluwa, Innocent|last2=A|first2=Samoilenko, Sergei|date=28 June 2019|title=Handbook of Research on Deception, Fake News, and Misinformation Online|url=https://books.google.com/books?id=LJGbDwAAQBAJ|publisher=IGI Global|page=236|isbn=9781522585374|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Goel|first1=Vindu|last2=Gettleman|first2=Jeffrey|last3=Khandelwal|first3=Saumya|date=2 April 2020|title=Under Modi, India's Press Is Not So Free Anymore|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/04/02/world/asia/modi-india-press-media.html|access-date=22 June 2020|issn=0362-4331}}</ref> په هند کې زیاتره جعلي خبرونه د سیاسي او مذهبي موضوعګانو اړوند خپریږي. د BJP، کانګریس او نورو سیاسي ګوندونو د معلوماتي ټیکنالوژۍ برخې د همدې ګوندونو د سیاسي مخالفینو او د هر هغه کمپاین په وړاندې چې د دغو ګوندونو پر خلاف وي، د جعلي خبرونو پر خپرولو باندې تورن شوي دي. د BJP ګوند د مذهبي لږکیو په نښه کولو سره د جعلي خبرونو پر خپریدو باندې تورن شوی دی. د RSS ګوند خپرنیز ارګان Organizer او د کانګریس ګوند خپرنیز ارګان National Herald هم د ګمراه کوونکو رپوټونو په خپرولو سره تورن پیژندل شوي دي.<ref>{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/elections/massive-crackdown-on-fake-news-facebook-removes-687-pages-linked-to-congress-it-cell/1534375/|title=Massive crackdown on fake news! Facebook removes 687 pages linked to Congress IT cell|date=1 April 2019|publisher=Financial Express}}</ref><ref>{{Cite web|last=Service|first=Tribune News|title=BJP on backfoot on migrants issue and 'fake' news targeting minorities|url=https://www.tribuneindia.com/news/nation/bjp-on-back-foot-on-migrants-issue-and-fake-news-targeting-minorities-83777|access-date=4 June 2020|website=The Tribune}}</ref><ref>{{Cite web|title=From spreading fake news on JNU to garnering support for CAA through dubious claims, netizens are calling out BJP's IT Cell|url=https://www.firstpost.com/india/from-fake-news-on-jnu-attack-to-luring-people-to-back-caa-through-false-promises-bjps-gargantuan-it-cell-is-being-called-out-by-netizens-7876491.html|access-date=4 June 2020|website=Firstpost|date=8 January 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Bansal|first1=Samarth|first2=Snigdha|last2=Poonam|date=1 April 2019|title=Misinformation Is Endangering India's Election|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2019/04/india-misinformation-election-fake-news/586123/|access-date=22 June 2020|issn=1072-7825}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sify.com/news/the-many-lies-about-kerala-by-the-rss-organiser-news-columns-plslpvhadcbff.html|title=The many lies about Kerala by the RSS' Organiser}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/902530/claims-that-shehla-rashid-siphoned-off-funds-collected-for-kathua-rape-victim-is-fake-news|title=Claim that Shehla Rashid siphoned off funds collected for Kathua rape victim is fake news}}</ref> == بېلګې == === کرونا وېروس === د کرونا وېروس اړوند ناسم معلومات د ټولنیزو رسنیو د هغو پیغامونو په بڼه دي چې پکې نا تایید شوي د کورنۍ درملنې، جعلي مشورې او د توطیې تیوري ګانې شاملي دي. د کرونا وېروس په اړه د جعلي خبرونو د خپرولو په تور څه کم دوه کسه تر اوسه پورې نیول شوي دي. د ۲۰۲۰ کال د مارچ په اوومه د هند لومړي وزیر نرېندا مودي له خلکو وغوښت تر څو د کرونا وېروس په اړه اوازو باندې باور مه کوئ. د رسنیو معلوماتي دفتر د مارچ په ۲۴مه د امارو او ارقامو یوه څېړنه خپره کړه چې پکې لیکل شوي و چې په هند کې د بېړني مالي حالت د تپل کېدو په اړه خبرونه جعلي دي. له دې ډول خبرونو سره د مقابلې لپاره، د اپریل له ۱۴مې راهیسې څه باندې ۴۰۰ هندي ساینس پوهان په ګډه سره کار کوي تر څو د همدې وېروس په اړه ناسم معلومات رد کړي. <ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/misinformation-fake-news-spark-india-coronavirus-fears-200309051731540.html|title=Misinformation, fake news spark India coronavirus fears|last1=Purohit|first1=Kunal|date=10 March 2020|publisher=Al Jazeera|access-date=16 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.boomlive.in/health/boiled-garlic-water-for-treating-coronavirus-not-really-6737|title=Boiled Garlic Water For Treating Coronavirus? Not Really|date=1 February 2020|website=Boomlive|access-date=2 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/latest/trends/coronavirus-update-health-worker-arrested-for-spreading-fake-news/story/398312.html|title=Coronavirus update: Health worker arrested for spreading fake news|date=16 March 2020|website=Business Today|access-date=16 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/odisha-32-year-old-held-spreading-fake-news-coronavirus-social-media-1655623-2020-03-14|title=Odisha: 32-year-old held for spreading fake news on coronavirus on social media|last1=Suffian|first1=Mohammad|date=14 March 2020|website=India Today|access-date=16 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/stop-panicking-pm-modi-is-not-declaring-an-emergency-stay-away-from-fake-news/articleshow/74791920.cms|title=Stop Panicking: PM Modi is not declaring an emergency; Stay Away from Fake News|date=24 March 2020|website=Mumbai Mirror|access-date=25 March 2020|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126154645/https://mumbaimirror.indiatimes.com/stop-panicking-pm-modi-is-not-declaring-an-emergency-stay-away-from-fake-news/articleshow/74791920.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://inshorts.com/en/news/pib-warns-against-fake-news-about-imposing-financial-emergency-in-india-1585044485348|title=PIB warns against fake news about imposing financial emergency in India|website=Inshorts - Stay Informed|access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=How 300 Indian scientists are fighting fake news about COVID-19|url=https://www.weforum.org/agenda/2020/04/indian-scientists-covid19-false-infomation-coronavirus/|last1=Dore|first1=Bhavya|date=14 April 2020|website=World Economic Forum|access-date=8 May 2020}}</ref> === په ۲۰۱۹ کال کې د تابعیت (تعدیل شوی) قانون === د تابعیت د تعدیل شوي قانون (CAA) لاریونونو په ټولنیزو رسنیو کې د جعلي خبرونو او جعلي محتوی د توپان لامل وګرځید چې په ترڅ کې یې لاریونوال او د ډیلي پولیس په ورته توګه تر هدف لاندې ونیول. د واکمن BJP ګوند غړي ولیدل شول چې داسې ویډیوګانې یې خپرولې چې پکې په غلطه سره یې خلک له دې خبرول چې ګواکې د عليګړ مسلم پوهنتون محصلینو د هندوانو ضد شعارونه ورکوي. د هند سترې محکمې د هند له مرکزي حکومت څخه وغوښتل تر څو د تابعیت د تعدیل شوي قانون موخې، مقاصد او ګټې ټولو خلکو ته ورسوي تر څو کولای شي په دې اړه خپاره شوي جعلي خبرونه له منځه یوسي. د BJP ګوند مشرانو د ټلیفون یوه شمېره خپره کړه او له خلکو څخه یې وغوښتل چې له دې قانون څخه د ملاتړ ښودلو په خاطر دې دغې شمېرې ته یو میسکال ورکړي. خو دغه شمېره په ټویټر کې په پراخه کچه سره خپره شوه او د دې شمېرې په اړه یې داسې جعلي خبرونه خپاره کړل چې ګواکې دې شمېرې ته په زنګ وهلو سره به تاسې له فاحشه ښځو سره په اړیکه کې شئ او د نیټفلیکس په څیر پلاټفارمونو کې به وړیا ګډون تر لاسه کړئ.<ref name=":7">{{Cite web|last=Goel|first=Kritika|date=2019-12-18|title=Here's Your Round-Up of All the Fake News Around CAA Protests|url=https://www.thequint.com/news/webqoof/round-up-of-fake-news-around-caa-protests-students-police|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202190430/https://www.thequint.com/news/webqoof/round-up-of-fake-news-around-caa-protests-students-police|archive-date=2020-12-02|access-date=2021-03-15|website=TheQuint|language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|others=PTI|date=18 December 2019|title=Supreme Court asks Centre to consider publicising info about CAA to curb circulation of fake news|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-asks-centre-to-consider-publicising-info-about-caa-to-curb-circulation-of-fake-news/article30339988.ece|access-date=21 December 2019|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news|last=PTI|date=18 December 2019|title=SC asks Centre to consider publicising info about CAA to curb circulation of fake news|work=Rajya Sabha TV|url=https://rstv.nic.in/sc-asks-centre-consider-publicising-info-caa-curb-circulation-fake-news.html|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|last=Chatterji|first=Rohini|date=2020-01-04|title=BJP Resorts To Fake 'Lonely Woman' On Twitter To Drum Up Support For CAA|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/bjp-lonely-woman-twitter-caa-support_in_5e10660cc5b6b5a713ba970b|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307224927/https://www.huffpost.com/archive/in/entry/bjp-lonely-woman-twitter-caa-support_in_5e10660cc5b6b5a713ba970b|archive-date=2021-03-07|access-date=2021-03-15|website=HuffPost|language=en}}</ref> د هند امنیتي او استخباراتي ادارو راپور ورکړی و چې دوی له پاکستان څخه شاوخوا ۵۰۰۰ د ټولنیزو رسنیو اداره کوونکي په ګوته کړي دي چې د تابعیت د تعدیل شوي قانون په اړه یې «جعلي او ناسم تبلیغات خپرول»، چې ځینو یې بیا په دې درشل کې «ډېرې ژورې جعلي ویډیوګانې» خپرولې. د ټولنیزو رسنیو پلټفارمونو د جعلي، پاروونکو او عامه خبرونو د کنترول لپاره میډیټران درلودل. <ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/around-5000-pak-social-media-handles-spread-fake-news-on-caa/1687209|title=Around 5,000 Pak social media handles spread fake news on CAA|date=16 December 2019|website=Outlook India|others=IANS|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/caa-protests-15-000-social-media-mediators-fight-to-root-out-fake-news-119121601331_1.html|title=CAA protests: 15,000 social media mediators fight to root out fake news|last1=Alawadhi|first1=Karan Choudhury & Neha|date=16 December 2019|work=Business Standard India|access-date=21 December 2019}}</ref> زاړه انځورونه او ویډیوګانې به په ټولنیزو رسنیو کې ان د مشهورو شخصیتونو له خوا خپریدل او په دې سره به د لاریونونو اور ته لمن وهل کېده.  زاړه تصویرونه به همداشان د دې لپاره خپریدل تر څو وښیې چې لاریونوالو په ګڼو ځایونو کې پر تاوتریخوالې لاس پورې کړی دی. دې ته ورته، د پولیسو له خوا د زورزیاتي ځینې پخواني کلیپونه به هم خپریدل او په غلطه سره به یې دا پرې ثابتول چې ګواکې د CAA لاریونوال په دې ډول وهل ټکول کېږي. د BJP د ګوند د معلوماتي ټیکنالوژۍ د برخې مشر، امیټ مالویا هغه منحرف شوې ویډیوګانې هم خپرولي چې پکې د CAA ضد لاریونوال یې ناسم پیژندلي وو او د «زنداباد پاکستان» شعارونه او د هندو ټولنې په وړاندې یې مخرب شعارونه ورکول. <ref>{{Cite web|last=Chaudhuri|first=Pooja|date=2020-01-28|title=Tarek Fatah, the unrelenting fake news peddler who targets Indian Muslims regularly|url=https://theprint.in/hoaxposed/tarek-fatah-the-unrelenting-fake-news-peddler-who-targets-indian-muslims-regularly/355214/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213153922/https://theprint.in/hoaxposed/tarek-fatah-the-unrelenting-fake-news-peddler-who-targets-indian-muslims-regularly/355214/|archive-date=2020-12-13|access-date=2021-03-15|website=ThePrint|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-12-27|title=Telangana BJP MP shares old video with 'communal' claim to question CAA protests|url=https://www.thenewsminute.com/article/telangana-bjp-mp-shares-old-video-communal-claim-question-caa-protests-114865|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315014735/https://www.thenewsminute.com/article/telangana-bjp-mp-shares-old-video-communal-claim-question-caa-protests-114865|archive-date=2021-03-15|access-date=2021-03-15|website=The News Minute|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mishra|first=Shweta|date=2019-12-21|title=Fact Check: These viral images are NOT related to recent anti-CAA protests {{!}} Newsmobile|url=https://newsmobile.in/articles/2019/12/21/fact-check-these-viral-images-are-not-related-to-recent-anti-caa-protests/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221192853/https://newsmobile.in/articles/2019/12/21/fact-check-these-viral-images-are-not-related-to-recent-anti-caa-protests/|archive-date=2019-12-21|access-date=2021-03-15|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Chaudhuri|first=Pooja|date=2020-02-10|title=Amit Malviya's fake news fountain: 16 pieces of misinformation spread by the BJP IT cell chief|url=https://scroll.in/article/952731/amit-malviyas-fake-news-fountain-16-pieces-of-misinformation-spread-by-the-bjp-it-cell-chief|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215030450/https://scroll.in/article/952731/amit-malviyas-fake-news-fountain-16-pieces-of-misinformation-spread-by-the-bjp-it-cell-chief|archive-date=2021-02-15|access-date=2021-03-15|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref> د مالیزیا لومړي وزیر د همدې قانون د اړتیا په اړه خبرې وکړي خو له هندي تابعیت څخه یې د هندي مسلمانانو د ممکنه محرومیدو په اړه اندېښنه څرګنده کړه. په مقابل کې د هند د بهرنیو چارو وزارت د هغه «ریښتینې ناسمې څرګندونې» رد کړي او ویې ویل چې دا کار به «هېڅ یو هندي که هغه په هر مذهب پورې تړلی وي له خپل تابعیت څخه محروم نه کړي». د بنګلور د پولیسو کمیشنر له خلکو وغوښتل چې د CAA په اړه جعلي خبرونو باندې باور و نه کړي، په داسې حال کې چې د اسام پولیسو بیا خلکو ته خبرداری ورکړ چې په ټولنیزو رسنیو کې د خپلو مطالبو د خپرولو په اړه دې احتیاط وکړي. <ref>{{Cite web|url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/32230/Factually+Inaccurate+Remarks+by+Prime+Minister+of+Malaysia+on+CAA|title=Factually Inaccurate Remarks by Prime Minister of Malaysia on CAA|website=mea.gov.in|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/malaysian-pm-mahathir-says-people-dying-due-to-law-inaccurate-says-india/story-X4uoQD4ryfY6usf5Dvok4M.html|title='Factually inaccurate': India rebuts Malaysian PM's remark on citizenship law|date=21 December 2019|website=Hindustan Times|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/section-144-imposed-in-bengaluru-other-parts-of-karnataka-to-disallow-protests-against-caa-nrc-11576688875291.html|title=Section 144 imposed in Bengaluru, other parts of Karnataka|last1=Poovanna|first1=Sharan|date=18 December 2019|website=Livemint|access-date=21 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/caa-protest-be-cautious-posting-social-media-assam-police-tells-people-1630156-2019-12-20|title=Be cautious while posting on social media, Assam police tells people|date=20 December 2019|website=India Today|others=Press Trust of India|access-date=21 December 2019}}</ref> === ټولټاکنې === د هند د ۲۰۱۹ کال په عمومي ټولټاکنو کې جعلي خبرونه زښته ډېر وو. تر ټولټاکنو وړاندې د ټولنې په هره کچه کې ناسم معلومات خورا زیات وو. هان ځینو خلکو د هند دغو ټولټاکنو ته د «هند لومړني د واټساپ ټولټاکنو» نوم ورکړ، ځکه چې په دې ټولټاکنو کې واټساپ د زیاترو نوماندانو له خوا د تبلیغاتو د یوې وسیلې په توګه کاریده. لکه څرنګه چې VICE او AltNews لیکي: «ګوندونو د واټساپ اپلیکیشن  وسله وال کړی و» او په مقابل کې «ناسم معلومات وسله وال شوي وو». <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/elections/story/india-lok-sabha-elections-fake-news-photoshop-lie-truth-1537053-2019-05-28|title=Clip, flip and Photoshop: Anatomy of fakes in Indian elections|date=28 May 2019|website=India Today|access-date=28 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2019/04/india-misinformation-election-fake-news/586123/|title=Misinformation Is Endangering India's Election|last1=Bansal|first1=Samarth|date=1 April 2019|work=The Atlantic|access-date=28 August 2019|last2=Poonam|first2=Snigdha|issn=1072-7825}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ox.ac.uk/news/2019-05-13-junk-news-and-misinformation-prevalent-indian-election-campaign|title=Junk news and misinformation prevalent in Indian election campaign|date=13 May 2019|publisher=University of Oxford|access-date=28 August 2019|archive-date=27 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827091557/http://www.ox.ac.uk/news/2019-05-13-junk-news-and-misinformation-prevalent-indian-election-campaign|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/india-election-socialmedia-fakenews-idUSKCN1RE08Z|title=Despite being exposed, fake news thrives on social media ahead of...|last1=Phartiyal|first1=Sankalp|date=2 April 2019|work=Reuters|access-date=28 August 2019|last2=Kalra|first2=Aditya}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47797151|title=WhatsApp: The 'black hole' of fake news in India's election|last1=Ponniah|first1=Kevin|date=6 April 2019|publisher=BBC|access-date=29 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/597mwk/modis-trolls-are-ready-to-wreak-havoc-on-indias-marathon-election|title=Modi's trolls are ready to wreak havoc on India's marathon election|last1=Gilbert|first1=David|date=11 April 2019|website=Vice|access-date=28 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.altnews.in/how-misinformation-was-weaponized-in-2019-lok-sabha-election-a-compilation/|title=How misinformation was weaponized in 2019 Lok Sabha election – A compilation|last1=Sidharth|first1=Arjun|date=18 May 2019|website=[[Alt News]]|access-date=28 August 2019|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125115917/https://www.altnews.in/how-misinformation-was-weaponized-in-2019-lok-sabha-election-a-compilation/|url-status=dead}}</ref> هند ۲۲ رسمي ژبې لري، چې له امله یې د فیسبوک لپاره دا ډېره ستونزمنه وه تر څو په دې ټولو ژبو کې شریک شوي معلومات وڅېړي، خو بیا یې هم د ۱۰ مواردو په اړه اړینې سرچینې را ټولې کړي دي او د سندي، اوډیا او کناډا په څير ژبې یې د ۲۰۱۹ کال تر مۍ میاشتې پورې هېڅ نه وي کتلي. سره له دې هم، فیسبوک په ورځ کې نږدې یو میلیون حسابونه پاکول چې په دې کې هغه حسابونه هم شامل و چې تر ټولټاکنو وړاندې یې ناسم او جعلي معلومات خپرول. <ref>[http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MTUz Languages Included in the Eighth Schedule of the Indian Constution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604094122/http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MTUz|date=4 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/alarming-lessons-from-facebooks-push-to-stop-fake-news-in-india/articleshow/69421474.cms?from=mdr|title=Alarming lessons from Facebook's push to stop fake news in India|date=21 May 2019|work=The Economic Times|access-date=29 August 2019|others=Bloomberg}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/facebook-makes-preparations-for-countering-fake-news-in-india-as-elections-loom-6409621.html|title=Facebook removes 1 million abusive accounts a day to counter fake news in India|date=9 April 2019|website=Firstpost|access-date=29 August 2019}}</ref> === د پاکستان پر وړاندې جعلي خبرونه === هغه څېړنه چې د اروپايي ټولنې د DisinfoLab له خوا په ۲۰۱۹ کال کې تر سره شوه په ډاګه شوه چې «په څه باندې ۶۵ هېوادونو کې څه کم ۲۶۵ د جعلي خبرونو سیمه ایزې وېبپاڼې د هند د نفوذي شبکو له خوا پر نړیوالو ادارو باندې د اغیزې اچولو او د پاکستان په اړه د عمومي برداشت د اغیزمنولو لپاره مدیریت کېږي».د «هند د سرګذشتونو» په نوم په یوه څېړنه کې ښودل کېږي چې تر ۲۰۲۰ کال پورې، په ۱۱۶ هېوادونو کې د هند پلوو دا ډول جعلي خبرونو وېبپاڼو شمېر ۷۵۰ ته رسیدلی وو. د جعلي خبرونو د خپروونکو ځینو مشهورو وېبپاڼو او انلاین سرچینو بېلګې دا دي: OpIndia او پسټ کارد نیوز.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/265-fake-news-websites-in-over-65-countries-managed-by-indian-influence-networks-study/article29967820.ece|title=265 fake news websites in over 65 countries managed by Indian influence networks: study|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=14 November 2019|work=The Hindu|access-date=25 November 2019|issn=0971-751X}}</ref><ref name="BBC4">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-55232432|title=The dead professor and the vast pro-India disinformation campaign|work=BBC|first1=Abid|last1=Hussain|first2=Shruti|last2=Menon|date=10 December 2020|access-date=10 December 2020|quote=The network was designed primarily to "discredit Pakistan internationally" and influence decision-making at the UN Human Rights Council (UNHRC) and European Parliament, EU DisinfoLab said.}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kumar|first=Basant|title=Fake news, lies, Muslim bashing, and Ravish Kumar: Inside OpIndia's harrowing world|url=https://www.newslaundry.com/2020/01/03/fake-news-lies-muslim-bashing-and-ravish-kumar-inside-opindias-harrowing-world|access-date=4 June 2020|website=Newslaundry}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vij|first=Shivam|date=27 May 2020|title=India's anti-Muslim fake news factories are following the anti-Semitic playbook|url=https://theprint.in/opinion/india-anti-muslim-fake-news-factories-anti-semitic-playbook/430332/|access-date=4 June 2020|website=ThePrint}}</ref><ref>{{Cite web|last=Surendran|first=Vivek|date=30 March 2018|title=Postcard News editor arrested for spreading fake news, BJP leaders call for release|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/postcard-news-editor-mahesh-hegde-booked-for-spreading-fake-news-arrested-in-bengaluru-1201009-2018-03-30|access-date=4 June 2020|website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|last=Dutta|first=Amrita Nayak|date=2 May 2019|title=Postcard, Indiatimes in Poynter list of 513 'fake news' websites|url=https://theprint.in/india/postcard-indiatimes-in-poynter-list-of-513-fake-news-websites/230016/|access-date=4 June 2020|website=ThePrint}}</ref> == سرچينې او ياداښتونه == p83pmsvvtaxak70cc96s8xs2yv3re68 0 58676 369055 367643 2026-09-17T06:04:35Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369055 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} دریوس کوارلِسمتشبث/ کار ګومارونکی، د بشري حقونو ټولنیز فعال، سندر غاړی او لیکوال دی. هغه په ۱۹۹۰ ز کال کې د شیکاګو په سویل کې وزېږېد او د بریاکس کپیټال (BREAUX Capital) شرکت یو بنسټ اېښودونکی او د میلیون ډالري عالم(Million Dollar Scholar) کتاب لیکوال او دغه راز د ډي. کیو شرکت شرکت لوړ پوړی مدیر او د (DQ Partners) شرکت شریک دی.  <ref>February 24, 2021 [https://www.prnewswire.com/news-releases/the-2021-global-good-fund-social-entrepreneur-fellows-are-changing-the-world-301234665.html "The 2021 Global Good Fund Social Entrepreneur Fellows are Changing the World"]. The Global Good Fund. Cision PR Newswire.</ref><ref>"Our 2021 Fellows". Roddenberry Foundation. https://roddenberryfoundation.org/blog/fellow_category/2021-fellows/</ref><ref>Carpenter, John (July 28, 2014). [http://www.chicagotribune.com/bluesky/originals/chi-derrius-quarles-million-dollar-scholar-bsi-ngux-story.html "Chicago native makes scholarships his business"]. ''Chicago Tribune''.</ref><ref>[[Chelsea Clinton|Clinton, Chelsea]] (April 12, 2013). [https://ideas.time.com/2013/04/12/four-myths-about-millennials/ "Four Myths About Millennials"]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[Time (magazine)|Time]]''.</ref><ref>Wisniewski, Mary (June 25, 2018) ''American Banker''. [https://www.americanbanker.com/news/are-black-millennials-a-blind-spot-for-fintech-firms "Are black millennials a blind spot for fintech firms?"].</ref><ref>Carpenter, John (July 28, 2014) ''Chicago Tribune''. [http://www.chicagotribune.com/bluesky/originals/chi-derrius-quarles-million-dollar-scholar-bsi-ngux-story.html "Chicago native makes scholarship his business"].</ref><ref name="auto">Krueger, Alyson (January 26, 2020) ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2020/01/16/business/derrius-quarles-work-diary.html "The Work Diary of Derrius Quarles, Million-Dollar Multitasker"].</ref> هغه د ''میلیون'' ''ډالري عالم: د سکالرشیپ د سیالۍ ګټونکي'' کتاب لیکوال دی. دغه کتاب د کالج د لګښتونو او مرستې لپاره د محصلینو لارښود دی. د ''سکالرشیپ د سیالۍ ګټونکی'' کتاب په ټوله نړۍ کې له ۴۰ زره زیاتو محصلینو سره مرسته کړې چې په امریکا کې لوړې زده کړې د لاس لاسي وړ کړي. دغه راز توانېدلی چې د مشورې په کتګورۍ کې د امازون د زیات پلورونکو کتابونو په لړ کې راشي. دریوس او د سکالرشیپ د سیالۍ ګټونکی کتاب په اړه د هغه لید لوری د زده کړو د استطاعت په برخه کې په ځینو خبري شبکو لکه سي ان ان، ان بي سي نیوز او ام ټي وي کې خپورشوی دی. د «له سپین پوستو خلکو ډک دفتر کې تور پوستی» په نوم د لومړني لیکوال په توګه د دریوس لومړنی آپ خپور شو، چې له ۱۰۰ زره ځله زیات لوستل شوی دی او له دې امله په کاري چاپېریال کې د توکم او فرهنګ په اړه د لینکدن (LinkedIn) په ډېرو لوستو مقالو کې راغلې ده. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wihPAwAAQBAJ&q=%22Derrius+Quarles%22&pg=PR3|title=MillionDollar$cholar: Winning the Scholarship Race: Winning the Scholarship Race|isbn=9781257647347|last1=Quarles|first1=Derrius|date=September 2011}}</ref><ref>CNN (June 7, 2012). https://www.youtube.com/watch?v=LRncdCpc0Cc</ref><ref>{{Cite book|isbn=978-1257647347|title=MillionDollar$cholar: Winning the Scholarship Race: Winning the Scholarship Race|url=https://archive.org/details/milliondollarcho0000derr|last1=Quarles|first1=Derrius|date=September 2011}}</ref><ref>Derrius Quarles on Scholarships. CNN. https://www.youtube.com/watch?v=LRncdCpc0Cc</ref><ref>Derrius Quarles Journey to One-Million In Scholarships. NBC News. https://www.nbcnews.com/video/how-a-high-school-student-won-more-than-1-million-in-college-scholarships-588258883658</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/pulse/young-black-man-working-office-full-white-people-derrius-l-quarles|title=To Be A Young Black Man Working In An Office Full of White People|publisher=[[LinkedIn]]}}</ref> دریوس په ۲۰۱۳ ز کال کې سپینې ماڼۍ ته ور وبلل شو او د «میلیون ډالري عالم» کتاب له لارې یې چې کوم روزنیز تعلیمي فعالیتونو پیل کړي وو، د ولسمشر باراک اوباما له خوا ورته Points of Light جایزه ورکړل شوه. <ref>Tinuoye, Kunbi (July 16, 2013). ''The Grio''. [http://thegrio.com/2013/07/16/morehouse-graduate-recognized-by-the-white-house-for-service-to-community/ "Morehouse College graduate recognized by the White House for service to the community"].</ref><ref>Favole, Jared (July 15, 2013). "Obama, Bush Families Honor Volunteers".The Wall Street Journal. Retrieved 18 July 2013.</ref> نوموړی په ۲۰۱۷ ز کال کې د ''تور پوستو شرکت'' په ۱۰۰ مدرنه نارینه وو کې راغی او د تډ TED پروګرام له لارې د سکونت په برخه کې د متشبث په توګه معرفي شو. هغه د کار ګومارنې د یوې برخې په توګه د «څرنګه  بانکونه افریقايي ـ امریکايي ته ماتې ورکوي» یو مطلب ولیکه او هغه یې په تد کې خپور کړ. د دې سربېره، په ۲۰۱۸ ز کال کې دریوس کوارلس او د بریا کپیال شرکت یې Inc. په مجله کې له ۳۰ کلونو ښکته د ۳۰ بریالیو شرکتونو په نوملړ کې راغی.<ref>Townsend, Tyrus (July 26, 2017) [https://www.blackenterprise.com/millennial-derrius-quarles/ "BE Modern Man: Meet 'Mr. Millennial' Derrius Quarles"].</ref><ref>[https://blog.ted.com/meet-the-fall-2017-class-of-ted-residents/ "Meet the Fall 2017 class of TED Residents"]. TED Blog.</ref><ref>TED Talk (Youtube) - Derrius Quarles. [https://www.youtube.com/watch?v=DsgxD7nn2Y8 "How banks are failing African-Americans"].</ref><ref>TED Talk (TED.com) - Derrius Quarles. [https://www.ted.com/talks/derrius_quarles_how_banks_are_failing_african_americans "How banks are failing African-Americans"].</ref><ref>Henry, Zoë. [https://www.inc.com/zoe-henry/30-under-30-2018-breaux-capital.html "This Startup Wants to Help Black Millennials Invest in Themselves, With a Unique Spin on Banking"].</ref> دریوس له ۲۵ زیاتو ایالتونو کې وینا وکړه، په ګردي میز کې یې برخه واخیسته او د ورکشاپونو جوړول یې اسانه کړل. هغه څو هېوادونو ته سفرونه وکړل او د بېلابېلو موضوعاتو په اړه لکه: توکم او د تورپوستو فرهنګ، د کالج تمویل او لوړې زده کړې، د ځوانانو د رهبرۍ پراختیا، ټولنیز عدالت او سوداګریزه تقاطع، مالي ګټه او د ماشومانو له هوساینې د ملاتړ په اړه یې خبرې وکړې. نوموړي په ډېرو نړیوالو سازمانونو او جوړېدونکو ځایونو لکه: هاروارډ پوهنتون، ملګروملتونو او د امریکا مالي خدمتونو کالج کې ویناوې کړې دي. اسوشتید پریس، هاف پست، ټایم، بیت او نورو ورځپاڼو او خبري آژانسونو د دریوس نوښتي فعالیتونه او څېړنې خپرې کړې. <ref>The American College of Financial Services [https://www.globenewswire.com/news-release/2020/07/24/2067424/0/en/The-American-College-of-Financial-Services-Annual-National-Conference-of-African-American-Financial-Professionals-Goes-Virtual.html "The American College of Financial Services Annual National Conference of African American Financial Professionals Goes Virtual"]. Global Newswire.</ref><ref>Libby, Oliver. [https://nypost.com/2018/05/12/entrepreneurs-hoodie-clad-billionaires/ "Too Many Aspiring Entrepreneurs Want to Be Hoodie-clad Billionaires"]. ''New York Post''.</ref><ref>Thrival Festival. [https://thrivalfestival.com/2016/07/14/thrival-festival-2016-innovation/ "Thrival Innovation 2016 – September 20-22"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208154429/https://thrivalfestival.com/2016/07/14/thrival-festival-2016-innovation/ |date=2021-12-08 }}.</ref><ref>Good Black News. [https://goodblacknews.org/2013/07/16/former-foster-child-and-morehouse-graduate-derrius-quarles-recognized-by-white-house-for-service-to-community/ "Former Foster Child and Morehouse Graduate Derrius Quarles Recognized by White House for Service to Community"].</ref> == میلیون ډالري عالم == وروسته له هغې چې کوارلس د میلینیوم ګېټس پروګرام د عالم په توګه معرفي شو او رقابتي پروګرام یې په ۲۰۰۹ ز کال کې د کنود عالي اکاډمۍ نه له فارغېدو مخکې دڅه باندې ۱.۱ میلیون ډالرو جایزې یې لګښت پوره کړ، نو میلیون ډالري عالم یې جوړ کړ. نوموړی د شیکاګو ورځپاڼې د روزنیز خبریال استیفن بانچیرو له خوا «میلیون ډالري عالم» ونومول شو. د کالج د لومړني نسل محصل په توګه، د مورهاوز کالج کې شامل شو او له هغه نه په بریالیتوب سره فارغ شو. دریوس په مورهاوز کې د شاملېدو پرمهال د ټولنپيژندنې او روغتیا په برخه کې موضوع ګانې مطالعه کړې او خپل تیزس/ مونوګراف یې د «د درزونو له لارې ماتې» تر عنوان لاندې ولیکه چې د امریکا متحده ایالاتو د ماشومانو د هوساینې سیستم او د بې سرپرستو تور پوستو پر وړاندې نا برابرۍ یې په کې وڅېړلې.  هغه او یو له بنسټ اېښودونکو راس اسان اولوګینګا په ټوله امریکا کې د میلیون ډالري عالم ډېری کلنۍ پانګې د معتبره او رقابتي کارګومارنې د ځینو سیالیو د ترسره کولو، د سوداګریزې روزنې (Education Business Plan) سیالۍ د طرحه کولو شمول د یل مدیریتي ښوونځي، د ټولنیز نوښت چلنج (Social Innovation Challenge) د تویس سمایلي او راتلونکې سیالۍ له لارې ترلاسه کړې چې د (Tap the Future ) د میلر لټ له خوا یې مالي ملاتړ وشو.  میلیون ډالري عالم پروګرام تراوسه توانېدلی چې د انلاین پروګرام له لارې د ۵،۵۰۰،۰۰۰ ډالرو ترلاسه کولو په برخه کې، د بورسیو او د منځنۍ دورې تحصیل د دوام لپاره مرسته وکړي چې په امریکا کې یې د ۵۵ زره لږ عوایدو لرونکو محصلینو اغېز کړی دی. <ref>[https://www.milliondollarscholar.com Million Dollar Scholar Website]</ref><ref>Banchero, Stephanie (October 4, 2009). [http://articles.chicagotribune.com/2009-10-04/news/0910030175_1_gates-millennium-scholarship-million-dollar-horatio-alger/2 "Former foster child in Chicago now a million dollar scholar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909221920/http://articles.chicagotribune.com/2009-10-04/news/0910030175_1_gates-millennium-scholarship-million-dollar-horatio-alger/2 |date=2018-09-09 }}. ''Chicago Tribune''.</ref><ref>Quarles, Derrius (May 1, 2012). [https://www.academia.edu/44275323/Falling_Through_the_Cracks_A_Synopsis_of_the_United_States_Child_Welfare_System_and_the_Contemporary_Inequities_that_Exist_Within_Foster_Care "Falling Through the Cracks: A Synopsis of the United States' Child Welfare System and the Contemporary Inequities that Exist Within Foster Care"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209201513/https://www.academia.edu/44275323/Falling_Through_the_Cracks_A_Synopsis_of_the_United_States_Child_Welfare_System_and_the_Contemporary_Inequities_that_Exist_Within_Foster_Care |date=2021-12-09 }}. Morehouse College.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/a-culture-of-innovative-i_b_5087430|title=A Culture of Innovative Ideas: My Conversation with the Winners of the $75,000 Social Innovation Challenge|first1=Tavis|last1=Smiley|first2=ContributorPBS talk show|last2=host|first3=PRI radio|last3=host|first4=NYT bestselling|last4=author|date=April 3, 2014|website=HuffPost}}</ref> == بریاکس کپیټال == دریوس تور پوستو ته د مالي خدمتونو او ټکنالوژۍ په برخه کې د بریا کس کپیټال شرکت له بنسټ اېښودونکو او اجرايي مدیرانو نه دی. دغه شرکت «د مالي صحت زمینه برابروي، چې غړي یې کولای شي خپلې پانګې په کې زېرمه کړي، په ډله ییزه توګه په کې پانګونه وکړي او د همتا مالي شرکت له لارې خپله مالي پوهه زیاته کړي»، د بریا کس کپیتال شرکت د مالي روغتیا په برخه کې، ۷۰ سلنه تورپوستو ( تورپوستو سره پيلېږي) سره مرسته کوي چې تور پوستي د هغه سافټ ویر له لارې چې د بسپنې فعالیت، د همتا او فرهنګ راټولول په اتومات ثبت کړي، دغه شرکت ته راپور ورکوي چې په ښه وضعیت کې نه دي. د بریاکس کپیټال شرکت د هغو څېړنو له مخې جوړ شوی چې د پنسیلوانیا پوهنتون روزنیز ښوونځي کې د کارګومارنې په برخه کې د تحصیل په ترڅ کې جوړ شوی دی. <ref>Malone, Hasani (December 14, 2017). [https://atlantablackstar.com/2017/12/14/morehouse-grads-create-financial-service-start-black-millennial-men-mind/ "Morehouse Grads Create Financial Service Start-Up with Black Millennial Men in Mind"].</ref><ref>Bates, Erica (September 18, 2018). [https://theqgentleman.com/2018/09/breaux-capital-financial-wellness/ "BREAUX Capital Is Leading Black Men To Financial Wellness"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423033314/https://theqgentleman.com/2018/09/breaux-capital-financial-wellness/ |date=2019-04-23 }}.</ref><ref>Kurshan, Barbara (January 21, 2016). [https://www.forbes.com/sites/barbarakurshan/2016/01/21/degree-programs-for-emerging-entrepreneurs-in-the-education-innovation-ecosystem/#7cca9c323290 "Degree Programs for Emerging Entrepreneurs in the Education Innovation Ecosystem"]. ''[[Forbes]]''.</ref><ref>Penn Center For Innovation. https://www.pci.upenn.edu/icorps-cohort/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513223536/https://pci.upenn.edu/icorps-cohort/ |date=2021-05-13 }}</ref><ref>[https://www.inc.com/profile/breaux-capital "Inc. Company Profile: BREAUX Capital"]. ''[[Inc. (magazine)|Inc.]]'' April, 2018.</ref><ref>Bates, Ericka (September 13, 2018). [https://web.archive.org/web/20190423033314/https://theqgentleman.com/2018/09/breaux-capital-financial-wellness/ "BREAUX Capital is Leading Black Men to Financial Wellness"]. ''Quintessential Gentlemen''. Archived from [https://theqgentleman.com/2018/09/breaux-capital-financial-wellness/ the original] on April 23, 2019.</ref> د بریاکس کپیټال شرکت د ۲۰۱۶ ز کال په مې میاشت کې، د علومو د ملي بنسټ د ای- کورپس پروګرام له لارې یوه مرسته ترلاسه کړه څو د بازار مطالعه تر سره او د زریزې تور پوستو (Black Millennials) د نسل مالي بشپړې روغتیا په اړه یې معلومات او هغه عوامل چې د تورپوستو په مالي وړتیاوو اغېز کوي، راټول کړل. د ۲۰۱۸ ز کال په اپریل میاشت کې د Inc. مجلې دریوس او د بریاکس کپیتال شرکت یوه بنسټ اېښودونکي راس اسان، له ۳۰ کلنۍ ښکته د ۳۰ کارګومارونکو په نوملړکې راغی او د زریزه تورپوستو نارینه نسل د ښکېل کولو سوداګریز نوښتي موډل یې د اوږد مهاله پانګې د زېرمه کولو د بسپنې لپاره خپور کړ. == د تشبث نور فعالیتونه == د دې سربېره دریوس د میلیون ډالري عالم او د بریاکس کپیټال یو له اصلي بنسټګرو دی. په تشبثي فعالیتونو کې د DQ and Partners شرکت د بنسټګر په توګه کار کول دي چې د بازار موندنې یوه ډیجیټلي اداره ده چې له رنګه نوښتونو سره، هغه شرکتونه چې په لومړني پړاو کې دي ( لږ عواید لري) همکاري لري او له غیرانتفاعي موسساتو سره د ویبپاڼې جوړولو او برانډ پراختیا کې د سوداګرۍ او ډیجیټلي بازارموندندې د تبلیغاتي ستراتیژۍ سره ګډ کار کوي. <ref>[https://www.dqandpartners.com DQ and Partners Website]</ref> دریوس دغه راز، د تک ګروف (TechGroove) محصلینو ته د فرهنګي او ټکنالوژۍ فیستیوال له یوه جوړونکو نه دی. د تک ګروف کلنی فیستیوال  د ۲۰۱۷ ز کال د اپرېل په میاشت کې د اتلانتا په مرکز کې جوړ شو چې د اتلانتا له ټولو بنسټونو له ۱۰۰ زیاتو محصلینو په کې د تیندر، لینکدین او موزیلا له لارې چې د دغه پروګرام له اصلي تمویلوونکو وو، ګډون کړی وو. <ref>[http://artsculture.blog.ajc.com/2017/04/19/heres-how-auc-students-and-alumni-are-hoping-to-improve-diversity-in-tech/ "Black Atlanta students trying to improve diversity problem in tech, here's how"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209203959/http://artsculture.blog.ajc.com/2017/04/19/heres-how-auc-students-and-alumni-are-hoping-to-improve-diversity-in-tech/ |date=2017-12-09 }}. AJC Arts and Culture Blog.</ref><ref>Perez, Miranda (March 22, 2019). [https://www.hercampus.com/school/cau/tech-meets-turn-creatives-and-techies-hbcu-introducing-techgroove-fest "Tech Meets Turn Up For Creatives And Techies At HBCU: Introducing TechGroove Fest"]. ''[[Her Campus]]''.</ref> == سرچينې == tay6yre7tkxm4fcv4tbip4odc3vonbo 0 58725 369042 365662 2026-09-16T21:51:54Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369042 wikitext text/x-wiki اختراع یوه نوې او بې سارې وسیله، ترکیب، پروسه، یا میتود دی. د اختراع پروسه د یو محصول د پرمختیا له ټولو انجینري پروسو څخه یوه پروسه ده، چې ښايي د یو ماشین یا محصول او یا د یوې وسیلې یا پایلې لپاره د نوې پروسې وده یا رامنځته کول وي. هغه اختراع چې یو بشپړه بې ساري پایله یا عملکرد/دنده رامنځته کړي ښايي یو بنسټیز پرمختګ وي. دا ډول اثار نوي دي او په همغه برخه کې متخصصو افرادو ته څرګند نه دي. یو مخترع ښايي د لوې بریا یا ماتې په لور لوی ګام اوچت کړي.   مخترع هغه کس دی چې اختراع یې رامنځته کړې یا کشف کړې وي. د مخترع کلیمه له لاتیني فعل (''invenire'', ''invent'') څخه اخیستل شوې چې د موندلو په معنا ده. که څه هم اختراع له ساینس او انجنیري سره نږدې اړیکه لري، خو مخترعین معمولاً انجینران یا ساینس پوهان نه دي. <ref>[http://dictionary.reference.com/search?q=inventor&db=* inventor]. Dictionary.com. Retrieved 1 October 2017.</ref><ref>[http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=invent invent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115143418/http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=invent |date=2008-01-15 }}. Merriam-Webster. Retrieved 1 October 2017.</ref><ref>* [https://www.britannica.com/topic/inventor Inventor]. Encyclopædia Britannica. Retrieved 1 October 2017.</ref> ځینې اختراعات ثبت کېدی شي. د اختراعاتو د ثبت سیستم د مخترعینو د هڅونې لپاره د دوی د خورا نویو، ناڅرګندو او ګټورو اختراعاتو د محدود‌والي او انحصاري کولو په موخه رامنځته شو. د اختراع د ثبت حق له قانوني پلوه  د مخترعې د معنوي ملکیت د خوندیتوب حق دی چې له قانوني پلوه دا روښانوي چې ادعا شوې اختراع په حقیقت کې هم یوه اختراع ده. د اختراع د ثبت قوانین او الزامات په ېلابېلو هېوادونو کې یو له بل سره توپیر لري او د اختراع د ثبت پروسې ترلاسه کول تر ډېره ستونزمن کار دی.   د اختراع بله معنا فرهنګي/کلتوریزه اختراع ده، د نویو ګټورو ټولنیزو چلندونو ټولکه ده چې د خلکو له خوا منل شوې او نورو ته لېږدول شوې. د ټولنیزو اختراعاتو مؤسسې په کتابونو او مجلو کې ډېری دغه نظريې راټولې کړې دي. اختراعات همداراز د خلاقیت او هنري طرحو اړینه برخه ده. اختراعات ځینې وختونه د انسان د پوهې، تجربې یا وړتیا مرزي کرښې ته پراختیا ورکوي.   <ref>{{Cite book|last=Saper, Craig J.|title=Artificial Mythologies : a Guide to Cultural Invention.|url=https://archive.org/details/artificialmythol0000sape|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-8773-2|oclc=437188488}}</ref><ref>{{Cite book|last=Albery|first=Nicholas.|title=Best ideas : a compendium of social innovations : the latest ideas and award-winning schemes from the Institute for Social Inventions|date=1995|publisher=Institute for Social Inventions|isbn=0-948826-37-1|oclc=36969054}}</ref> == ډولونه == اختراعات په درې ډوله دي: تکنالوژيکي- علمي چې طبابت هم په کې شاملېږي، سیاسي ټولنیزې چې حقوق او اقتصاد په کې شاملېږي او انسان‌پاله یا فرهنګي. په تکنالوژيکي- علمي اختراعاتو کې د رېل‌پټلۍ، هوانوردي، واکسناسیون، هایبردایزېشن (hybridization)، انتي بیوتیک، ستورپوهنه/فضانوردي، هولوګرافي (holography)، اتومي بم، محاسبات، انترنېټ او ځيرک تلېفونونه شامل دي.  په سیاسي ټولنیزو اختراعاتو کې سیا سي قوانین، بنسټونه او نوي پروسیجرونه شامل دي چې د ټولنیز چلند میتودونه بدلوي او د دوه‌اړخیزو انساني اړیکو او سازمانونو نوې بڼې رامنځته کوي. د مثال په ډول د بریتانیا پارلمان، د امریکا اساسي قانون، په بریتانیا کې د منچستر د سوداګرۍ عمومي اتحادیه، سور صلیب، المپيکي سیالۍ، ملګري ملتونه، اروپايي اتحادیه او د انساني حقوقو نړیواله اعلامیه یادولی شو. همداراز د رایې حق، سوسیالیزم، صهیونیزم، فېمنیزم او د حیواناتو د وېګانیزم / veganism (د حیواني محصولاتو نه کارول) حقوقو ته هم اشاره کولی شو. په انسان‌پاله اختراعاتو کې په ټوله کې کلتور شاملېږي، او د ګنو نورو ساینسي علومو په کچه اړینې او بدلون راوستونکې دي. که څه هم خلک تمایل لري چې هغوی ته په کم نظر وګوري. د مثال په ډول د ژب‌پېژندنې په برخه کې ډېری د الفبا توري اختراع شوي لکه څنګه چې د نویو کلیماتو د اختراع (neologisms ) په برخه کې شکسپير(Shakespeare) شاوخوا ۱۷۰۰ کلیمې اختراع کړې. په ادبي اختراعاتو کې حماسه، تراژيدي، کمېډي، ناول، غزل، بیاخپرونه/ بیاچاپونه (Renaissance)، نئوکلاسیزم (neoclassicism)، خیال‌پالنه/رومانتیزم (Romanticism)، نښان‌پالنه/ سمبولیزم، ښکلا‌پالنه/جمالیات، سوسیالیستي ریالیزم،سورریالیزم (Surrealism)، پوست‌مدرېنیزم (postmodernism) او د فروېډ (Freud) په وینا رواني تحلیلونه شامل دي.     د هنرمندانو او سندرغاړو له اختراعاتو څخه په روغني رنګ نقاشي، عکاسي/انځورښکنه، سینما، د موسیقي تونالېتي (musical tonality)، اتونالیتي (atonality)، جاز، راک، اوپېرا (opera) او سېمفونی اورکېستر(symphony orchestra) یادولی شو. فلیسوفانو منطق څو ځلې  اختراع کړی، لکه دیالتیکت/dialectics (د منطق په اړه فلسفې نظریه، د مباحثې او مناظرې په معنا)، اېډیالیزم، ماتریالیزم/مادیت، یوتوپيا/ utopia (د مطلوبو ځانګړنو لرونکې خیالي ټولنه، هغه څه چې نشته په معنا)، انارشېزم، نښان پېژندنه، فېنومينولوژي (د لرغوني یونان فلسفه، څه چې لیدل کېږي په معنا)، چلند‌پالنه، مثبت‌پالنه، واقعیت‌پالنه، او جوړښټ‌ماتونه/تخریب.  دیني مفکرین د داسې اختراعاتو مسؤلیت پر غاړه لري لکه توحید، پانتي‌ایزم، میتودیزم /Methodism (د مسیحي مذهب څانګه)، مورمونیزم (د عیسي ع د وروستیو پیروانو مذهب)، بُت‌ماتونه، پيوریتانیزم/ puritanism (د مسیحي مذهب څانګه)، ديېزم deism/ (له دیني مسائلواو پيغمبرانو پرته،یوازې په خدای عقیده چې په خپلو بندګانو اغیز نه کوي)، سېکولریزم/دیني خپلواکي، ایکيومینیزم/ ecumenism (د عیسویانو تر منځ د یوالي غورځنګ)، او بهايي دینداري. داسې برېښي چې له دې څخه ځینې څانګې، ښکلي هنرنو، او تمایلات ښايي له پخوا څخه شته وو یا په‌خپله په‌خپل میل رامنځته شوي، خو ډېری يې اختراع‌کوونکي/مخترعان لري.         <ref>{{Cite journal|last=Epstein|first=Mikhail|date=2016-12-20|title={{title case|INVENTIVE THINKING IN THE HUMANITIES}}|journal=Common Knowledge|volume=23|issue=1|pages=1–18|doi=10.1215/0961754x-3692079|issn=0961-754X}}</ref> == پروسې == === عملي وسایل === د یوې اختراع نظریې ښايي د یو کاغذ یا کمپيوټر پر مخ له لیکلو یا رسمولو سره، د تېروتنې او آزموینې په واسطه د موډلونو، تجربو او ازموینو له لارې یا د اختراع د بشپړې طرحې له جوړولو سره رامنځته کېږي. فکري توپان هم ښايي د یوې اختراع لپاره د نویو نظریو څرک وي. ګډې خلاقانه پروسې کله کله د انجنیرانو، طراحانو، معمارانو او پوهانو له خوا کارول کېږي. د مشترکو مخترعانو نومونه د اختراع د ثبت‌لیک کې لیکل کېږي. پردې سربېره ډېری مخترعان د خپلو کاري پروسو ریکارډ په یوه کتابچه، یادداشت، عکس او داسې نورو کې ساتي، چې له ډلې يې لیوناردو ده وېنسي (Leonardo da Vinci)، ګالیلو ګالیله (Galileo Galilei)،انجلېستا تورچیلي (Evangelista Torricelli)، توماس جفرسون (Thomas Jefferson) او البرت انېشتین (Albert Einstein) یادولی شو. <ref>{{Cite book|last=Grissom, Fred.|title=Inventor's Notebook, The.|date=2005|publisher=Nolo|isbn=9781406318289|oclc=1007922528}}</ref><ref>''Leonardo da Vinci: Artist, Scientist, Inventor'' by Simona Cremante (2005)</ref><ref>{{Cite web|title=Jefferson's Papers at the Library of Congress|url=http://memory.loc.gov/ammem/collections/jefferson_papers/|publisher=Memory.loc.gov|access-date=2013-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=about Albert Einstein|url=http://www.alberteinstein.info/about/Information|access-date=Jun 1, 2020}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> د یوې اختراع د پرمختیا په پروسو کې لومړنۍ نظریه ښايي بدلون ومومي. دا اختراع ښايي د کاروونې وړ او لا ساده کړای شي. ښايي پراختیا ومومي یا ان ښايي په يو متفاوت شي بدله شي. پر يوه اختراع کار کولی شي بلې اختراع ته لار پرانیزي. <ref>{{Cite web|title=Continuation Patents at the U.S. Patent and Trademark Offices|url=http://www.uspto.gov/web/offices/pac/mpep/documents/0200_201_08.htm|publisher=Uspto.gov|access-date=2013-07-17}}</ref> تاریخ ښيي چې د اختراع د مفهوم بدلول په یوه کاري وسیله باندې تل چټک یا مستقیم نه دی، اختراعات هم ښايي د وخت په تېرېدو او د بدلونونو له رامنځته کېدو سره لا ګټور شي. د مثال په ډول پاراشوټ هغه وخت ګټور ثابت شو کله چې ځواکمنې الوتنې یو واقعیت و. <ref>White, Lynn: The Invention of the Parachute, ''Technology and Culture'', Vol. 9, Nremante (2005)</ref> === مفهومي وسایل === اختراع ډېری وختونه یوه خلاقه پروسه ده. یو خلاص او پلټونکی ذهن مخترع ته اجازه ورکوي چې له پېژندل شویو شیانو څخه وړاندې وویني. د یو نوي امکان لیدل، اړیکه یا ارتباط کولی شي د یوې اختراع څرک رامنځته کړي. په خلاق فکر کې معمولاً د بېلابېلو قلمرونو مفاهم یا عناصر شامل دي چې په نارمل ډول سره یوځای نه وي. ځینې وختونه اختراع کوونکي د بېلابېلو برخو یا قلمروونو ترمنځ کرښې له پامه غورځوي.  ==== لوبه ==== لوبه ښايي د اختراع لامل شي. د ماشومتوب د دوران پلټنه/تجسس، تجربې او تخیل کولی شي د فرد د لوبو غریزې ته پراختیا ورکړي. اختراع کوونکي فکر کوي چې دوی اړتیا لري له هغه شیانو سره لوبې وکړي او په کې پلټنه وکړي چې مینه ورسره لري، او دا داخلي انګېزه د نویو خلاقیتونو د رامنځته کولو لامل کېږي.  <ref name="inventionatplay1">{{Cite web|title=Lemelson Centers Invention at Play : Inventors Stories|url=http://www.inventionatplay.org/inventors_main.html|publisher=Inventionatplay.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020073009/http://inventionatplay.org/inventors_main.html|archive-date=2013-10-20|access-date=2013-10-03}}</ref><ref>Juice: The Creative Fuel That Drives World-Class Inventors (2004), p.14-15 by Evan I. Schwartz.</ref> ځینې وختونه ښايي داسې وبريښۍ چې اختراعات او نظریې په خپله، په خپل سر د تخیل په مهال رامنځته کېږي، په ځانګړي ډول کله چې ذهن له خپلو معمولو اندېښنو څخه اوزګار شي. د مثال په ډول جې.کې. رولېنګ (J. K. Rowling) د هري پاټر مخترع او فرانک هورنبي (Frank Hornby) د ماکانو (Meccano) اختراع کوونکي دواړو لومړی د اورګاډي په یو سفر کې خپلې نظریې درلودې. <ref>Smith, Sean. "J. K. Rowling: A Biography." Michael O'Mara Books Limited, 2001.</ref><ref>Claxton, Guy. "Hare Brain, Tortoise Mind: Why intelligence increases when you think less". Fourth Estate, London, 1997.</ref><ref>Jack, Ian. "Before the Oil Ran Out: Britain 1977-87". Martin Secker & Warburg Ltd, 1987.</ref> په مقابل کې، بريالي فضايي انجنیر مېکس مونګ (Max Munk) د موخه لرونکي فکر پلوي وکړه. <ref>{{Cite web|title=Engines of our Ingenuity No. 1990: Max Munk|url=http://www.uh.edu/engines/epi1990.htm|access-date=2017-03-05}}</ref> ==== بیا ځلي تصور کول ==== اختراع نوي لېد ل دي. اختراع کوونکي زیاتره د نوي نظر تصور کوي او د خپل ذهن په سترګو یې ګوري. نوي نظرونه هغه وخت رامنځته کېدی شي کله چې هوښیار ذهن له موضوع یا ستونزې مخ واړوي، کله چې د مخترع تمرکز په یو بل څه وي، یا هم د خوب او آرام پر مهال. یوه نوې نظریه ښايي د و مې موند شېبې په یوه ځلا/فلش کې رامنځته شي. د مثال په ډول د یوې نظریې د کشف لپاره له کلونو کار وروسته د عام نسب تیوري د انشتین ذهن ته د یوې حل لارې په توګه په خوب کې ورغله چې « د یو خورا لوی ځناور په شان چې نه هېرېدونکی اغېز لري، په يوه روښانه لید کې یې د کایناتو یوې لویې نقشې عمومي طرحه په خپله برابره کړه. اختراعات ناڅاپي هم کېدی شي لکه د پولي تترا فلوئوروايتۍنول (polytetrafluoroethylene ) په برخه کې چې د تيفلون (Teflon) په تجارتي نوم مشهوردي.<ref>Einstein: A Life by Denis Brian p.159 (1996)</ref> == سرچینې == 1i3gqgn5jwueqll7v0lo5c4gmtezwwl 0 59118 369060 276038 2026-09-17T08:17:14Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369060 wikitext text/x-wiki فرانسوي ژبه (په فرانسي ژبه کې:  (français [fʁɑ̃sɛ]) یا (langue française [lɑ̃ɡ fʁɑ̃sɛːz])  د هندو-اروپايي کورنۍ لاتین یا نیولاتین ژبه ده. دا ژبه، لکه د نورو رومي ژبو په څېر، د رومي سترواکۍ د عامیانه لاتیني ژبې نه اخییستل شوې ده. فرانسوي ژبه د ګالو-رومانس نه رامنځ ته شوه، هغه لاتین ژبه چې په ځانګړې توګه په شمالي ګول کې تکلم کېده. د دې نږدې نورې ژبې د دویل ژبې دي، چې له تاریخي اړخه په شمالي فرانسه او سویلي بلجیم کې پرې خبرې کېږي او فرانسوي ژبه یې په لویه کچه ځای ناستې شوه. فرانسوی ژبه هم د شمالي رومي ګول ژبو د بومي کلټیک ژبو، لکه: ګیلیا بیلجیکا او د رومي فرانکش د یرغلګرو نه وروسته د (جرمني) فرانک ژبې له خوا تر اغېز لاندې راغلې ده.  اوس مهال، د فرانسې د پخوانۍ بهرنۍ پراختیا له امله، ډېری فرانسوي بنسټه کریول ژبې، په ځانګړې توګه د هایتي کریول ژبه شته ده. په انګلیسي او لاتیني ژبو کې یوه فرانسوی ژبي وګړي یا ملت ته فرانسوي ژبي ( Francophone) ویل کېږي.   په فرانسوي ژبه د څو وچو په ۲۹ هېوادونو کې، د رسمي ژبې په توګه تکلم کېږي، چې ډېری یې د فرانسوي ژبې د نړیوالې ټولنې غړي دي او دا ټولنه، د ۸۴ هغوهېوادونو نه جوړه شوې ده، چې فرانسوي ژبه په رسمي بڼه یا په ښوونیزه برخه کې کاروي.  فرانسوي ژبه، د هغو شپږو رسمي ژبو نه ده چې د ملګرو ملتونو له خوا کارول کېږي. دا ژبه د وګړو د ډېروالي پر بنسټ، په ترتیب سره په فرانسه، کاناډا (په ځانګړې توګه د کیوبیک، اونتاریو او نیو برونزوک په والیتونو کې او په نورو فرانسوي مېشتو سیمو کې)، بلجیم (والونیا او د بروکسل په پلازمینه سیمه)، لوېدیځ سویس (په ځانګړې توګه هغه برخې چې د رومانډي سیمه تر پوښښ لاندې نیسي)، د لوګزامبورګ په ځینو سیمو کې، د متحده ایالاتو په ځینو برخو کې (د لوزیانا، مین، نیوهیمپشایر او ورمونټ په ایالتونو کې)، موناکو، د ايټاليا د اوستا د درې په سيمه کې او په نورو ځایونو کې د بېلابېلو ټولنو له خوا د لومړۍ ژبې په توګه تکلم کېږي.  <ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/countries_by_languages.htm|title=In which countries of the world is this language spoken...|access-date=21 November 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/sections/about-un/official-languages/|title=Official Languages|date=2014-11-18|website=www.un.org|language=en|access-date=2020-04-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/as-sa/98-200-x/2016011/98-200-x2016011-eng.cfm|title=Census in Brief: English, French and official language minorities in Canada|website=www12.statcan.gc.ca|language=en|access-date=2018-03-25|date=2017-08-02}}</ref> په ۲۰۱۵ ز کال کې، د اټکل پر بنسټ د فرانسوي ژبې تکلم کوونکو ۴۰٪ نفوس (د هغو کسانو په ګډون چې دا ژبه د دویمې ژبې په توګه تکلم کوي او هغه کسان چې په دې ژبه یو څه خبرې کوي) په اروپا کې مېشت وو، ۳۶٪ په نیمه صحرایي افریقا او د هند سمندر په برخو کې، ۱۵٪ په شمالي افریقا او منځني ختیځ کې ۸٪ په امریکا کې او ۱٪ په اسیا او اوقیانوس کې مېشت وو. په اروپایي اتحادیه کی فرانسوی ژبه دویمه ترټولو پراخه مورنۍ ژبه ده. هغه اروپایان چې په نورو ژبو خبرې کوي، له ډلې یې نږدې یو پر پنځمه برخه کولای شي، د دویمې ژبې په توګه په فرانسوي خبرې وکړي. د ښوونې په برخه کې په اروپایي اتحادیه کی فرانسوی ژبه په دویم مقام کې ځای لري. د انګلیسي او جرمني ژبو ترڅنګ، د اروپايي اتحادیې ټول بنسټونه فرانسوي د کاري ژبې په توګه کاروي، ان په ځینو بنسټونو کې، (د بېلګې په توګه د اروپایي اتحادیې د عدالت محکمه)، فرانسوي یوازینۍ کاري ژبه ده. د مورنیو ژبه په نوملړ کې فرانسوي ژبه په نړۍ کې اتلسم ځای لري، د ټولو تکلم کوونکو د شمېر پر بنسټ شپږم ځای لري او د څېړنې او تدریس په برخه کې په ټوله نړۍ کې دویمه یا درېیمه ژبه ګڼل کېږي (چې ۱۲۰ میلیونه زده کوونکي دا ژبه کاروي). د شپاړسمې پېړۍ نه را په دې خوا د فرانسې او بلجیم د استعمار په پایله کې، فرانسوي ژبه تازه امریکايي، افریقايي او آسیايي سیمو ته معرفي شوه. د دویمي ژبه په توګه، د فرانسوي ژبې ډېری تکلم کوونکي په فرانسوي مېشته افریقایي سیمو، په ځانګړې توګه ګابون، الجزایر، مراکش، تونس، موریس، سینیګال او عاج ساحل کې ژوند کوي.  <ref name="OIF">{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/french-foreign-policy-1/francophony-1113/the-status-of-french-in-the-world/|title=The status of French in the world|access-date=23 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922033256/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/french-foreign-policy/francophony-1113/the-status-of-french-in-the-world|archive-date=18 September 2015}}</ref><ref name="nativeLanguages">{{citation|work=Special [[Eurobarometer]] 386|title=Europeans and their Languages|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|author=European Commission|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf|pages=5|access-date=7 September 2014|date=June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf|archive-date=2016-01-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cpfalta.ab.ca/Learning/whyfrench.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080619042509/http://www.cpfalta.ab.ca/Learning/whyfrench.htm|url-status=dead|archive-date=2008-06-19|title=Why Learn French}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/langue-francaise/actu-des-mots/2017/02/25/37002-20170225ARTFIG00101-le-francais-est-la-deuxieme-langue-la-plus-etudiee-dans-l-union-europeenne.php|title=Le français est la deuxième langue la plus étudiée dans l'Union européenne|first=Alice|last=Develey|date=25 February 2017|via=Le Figaro}}</ref><ref name="2005_report">{{in lang|fr}} [https://www.amazon.fr/dp/2098821778 ''La Francophonie dans le monde 2006–2007''] published by the [[Organisation internationale de la Francophonie]]. [http://www.nathan.fr Nathan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114144601/http://www.nathan.fr/|date=14 January 2018}}, Paris, 2007.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.babbel.com/en/magazine/how-many-people-speak-french-and-where-is-french-spoken|title=How many people speak French and where is French spoken|access-date=21 November 2017}}</ref> د اټکل له مخې فرانسوي ژبه نږدې ۷۶ میلیونه مورني تکلم کوونکي لري، نږدې ۲۳۵ میلیونه ورځنی روان تکلم کوونکي او نږدې ۷۷ – ۱۱۰ میلیونه هغه تکلم کوونکي چې دا ژبه په بېلو کچو د دویمې ژبې په توګه تکلم کوي، چې عمده برخه یې په افریقا کې ژوند کوي. د OIF په پر بنسټ، د معیارونو په نظر کې نه نیولو یا دا چې کوم وګړي په نظر کې ونیول شي، په ټوله نړۍ کې نږدې ۳۰۰ میلیونه وګړي "په فرانسوي ژبه د خبرو کولو وړتیا لري".د لاوال پوهنتون او د فرانسوي ژبو پوهنتونو د ټولنې د ډیموګرافیکي اټکل پر بنسټ، د فرانسوي ژبې تکلم کوونکي ښایي تر ۲۰۲۵ ز کال پورې نږدې ۵۰۰ میلیونه وګړو او تر ۲۰۵۰ز  کال پورې ۶۵۰ میلیونه تکلم کوونکو ته ورسېږي. OIF تر ۲۰۵۰ ز کال پورې ۷۰۰ میلیونه وکړي اټکل کوي، چې ۸۰ سلنه یې ښایي په افریقا کې وي. <ref>"Estimation des francophones dans le monde en 2015. Sources et démarches méthodologiques." [archive] [PDF], sur Observatoire démographique et statistique de l’espace francophone [archive].</ref><ref name="Qu'est-ce que la Francophonie">{{Cite web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/francophonie/francophonie.htm|title=Francophonie ("Qu'est-ce que la Francophonie?")|website=www.axl.cefan.ulaval.ca|access-date=2022-01-13|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713040533/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/francophonie/francophonie.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm|title=The World's Most Widely Spoken Languages|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm|archive-date=27 September 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ledevoir.com/non-classe/69236/agora-la-francophonie-de-demain|title=Agora: La francophonie de demain|access-date=13 June 2011}}</ref><ref name="OIF2">{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/french-foreign-policy-1/francophony-1113/the-status-of-french-in-the-world/|title=The status of French in the world|access-date=23 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922033256/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/french-foreign-policy/francophony-1113/the-status-of-french-in-the-world|archive-date=18 September 2015}}</ref><ref>" OIF synthèse français " [archive] [PDF], Francophonie</ref> په علمي معیارونو او ادبیاتو کې فرانسوي ژبه د د نړیوالې ژبې په توګه اوږد تاریخ لري او د ملګرو ملتونو، اروپايي اتحادیې، د شمالي اتلانتیک د تړون یا ناټو، د سوداګرۍ د نړیوال سازمان، د المپیک د نړیوالې کمېټې او د سره صلیب د نړیوالې کمېټې په ګډون د ډېری نړیوالو بنسټونو لومړنۍ یا دویمه ژبه ګڼل کېږي. د بلومبرګ د سوادګرۍ اونیزې په ۲۰۱۱ ز کال کې، له انګلیسي او دودیزې چینایي ژبې نه وروسته، د سوداګرۍ لپاره فرانسوي ژبه د درېیمي ګټورې ژبې په توګه ګڼلې ده. <ref name="Lauerman2011">{{Citation|last=Lauerman|first=John|title=Mandarin Chinese Most Useful Business Language After English|date=30 August 2011|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2011-08-30/mandarin-chinese-most-useful-business-language-after-english-1-|work=Bloomberg|archive-url=https://web.archive.org/web/20150329042844/http://www.bloomberg.com/news/articles/2011-08-30/mandarin-chinese-most-useful-business-language-after-english-1-#content|url-status=live|place=New York|quote=French, spoken by 68 million people worldwide and the official language of 27 countries, was ranked second {{bracket|to Mandarin}}.|archive-date=29 March 2015|mode=cs1}}</ref> == سرچينې == taigzgz9ycg5s57nhsu9wicojzjo1wn 0 59506 369046 368233 2026-09-16T22:15:16Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369046 wikitext text/x-wiki اسماني ډبره د يوه شي يوه کلکه برخه يا پاتې شونې (ملبه) دي، لکه لکۍ لرونکی، کوچنۍ سياره يا شهاب (اسماني ډبره/تندر)، کوم چې په بهرني تشيال (فضا) کې منځ ته راځي او له اتموسفير نه د تېرېدو پر مهال روغ کېږي، تر څو د يوې سيارې يا سپوږمۍ سطحې ته راورسېږي. کله چې اصلي شی اتموسفير ته داخليږي، بېلا بېل لاملونه لکه سولېدل، فشار او د اتموسفيري ګازونو سره کيمياوي تعاملات د دې سبب ګرځي چې ګرم او انرژي خپره کړي. له دې وروسته دا يوه اسماني ډبره شي يا د اور په غونډاري بدل شي، د ويشتونکي ستوري يا غورځېدونکي ستوري په نوم هم پېژندل کېږي، د فکلياتو پوهان تر ټولو روښانه بېلګې ته «بلايډز» وايی. کله چې د يو ستر جسم په سطحه ځای پر ځای شي، همدا اسماني شهاب (شهاب ثاقب/ويشتل کېدونکی ستوری) په اسماني ډبرې بدليږي. د اسماني ډبرو اندازې سره ډېر توپير لري. د ځمک پېژندونکو په باور: يو بولايډ يوه اسماني ډبره ده او دومره ستر دی چې د ټکر يو سوری يا خوله جوړه کړي.<ref name="WoodsHoleUSGS">{{citation|mode=cs1|author=C. Wylie Poag|url=https://woodshole.er.usgs.gov/epubs/bolide/introduction.html|section=Introduction: What is a Bolide?|title=The Chesapeake Bay Bolide: Modern Consequences of an Ancient Cataclysm|date=1 April 1998|publisher=US Geological Survey, Woods Hole Field Center|access-date=16 September 2011}}</ref> هغه اسماني ډبرې چې له اتموسفير نه د تېرېدو او له ځمکې سره د ټکر په حالت کې لېدل شوي او وروسته لېدل شوي او تر لاسه شوي وي، د اسماني ډبرو غورځېدل بلل کېږي. نور ټول د موندل شويو اسماني ډبرو په نوم پېژندل کېږي. د ۲۰۱۸ز کال د اګست په مياشت کې، نږدې ۱۴۱۲ غورځېدل ليدل شوي، چې په نړيوالو مجموعو کې یې نمونې شته. د ۲۰۲۱ز کال د جولای مياشت کې، له ۶۵۷۸۰ نه زياتې ښې مستندې شوې اسماني ډبرې موندل شوې دي.<ref name="mbdb">{{cite web|url=https://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php|title=Meteoritical Bulletin Database|publisher=[[The Meteoritical Society]] and [[Lunar and Planetary Institute]]|date=6 July 2021|access-date=11 July 2021}}</ref><ref>[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php Meteoritical Bulletin Database]. Lpi.usra.edu. Retrieved on 27 August 2018.</ref> په عمومي توګه، اسماني ډبرې په درې سترو برخو وېشل شوې دي، ډبرين شهابونه، کومې چې سترې ډبرې دي چې په عمومي توګه له سيليکاټ کاني موادو نه جوړ شوي دي، اوسپنيز شهابونه، کوم چې تر ډېره بريده له فرونيکل نه جوړ شوي دي او ډبرين اوسپنيز شهابونه، کوم چې هم فلزي توکي او هم ډبرين توکي لري. موډرنې ډلبندۍ وړانديزونه دا اسماني ډبرې د دوی د جوړښت، کيمياوي او ايزوتوپي تشکيل او کاني موادو پېژندنې په نظر کې نېولو سره ډلبندي کوي. هغه دبرې چې له دوه ملي متره نه کوچنۍ وي، د ميکرو اسماني ډبرو په نامه پېژندل کېږي. له خپلې خاورې نه بهر په سپوږمۍ او مریخ کې دا ډول ډبرې موندل شوې دي. <ref>{{cite journal|last=McSween Jr.|first=Harry Y.|author-link=Harry McSween|year=1976|title=A new type of chondritic meteorite found in lunar soil|url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_earth-and-planetary-science-letters_1976_31_2/page/193|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=31|issue=2|pages=193–199|doi=10.1016/0012-821X(76)90211-9|bibcode=1976E&PSL..31..193M}}</ref><ref>{{cite journal|last=Rubin|first=Alan E.|year=1997|title=The Hadley Rille enstatite chondrite and its agglutinate-like rim: Impact melting during accretion to the Moon|journal=Meteoritics & Planetary Science|volume=32|issue=1|pages=135–141|bibcode=1997M&PS...32..135R|doi=10.1111/j.1945-5100.1997.tb01248.x|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite news|title=Opportunity Rover Finds an Iron Meteorite on Mars|publisher=JPL|date=19 January 2005|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20050119a.html|access-date=12 December 2006}}</ref> == د راغورځېدو ښکارنده == ډېری اسماني ډبرې هغه مهال له منځه ځي، کله چې د ځمکې اتموسفير ته داخلېږي. په عمومي توګه له پنځو نه تر لسو پورې په يو کال کې د غورځېدو په حال کې لیدل شوې دي او بيا تر لاسه شوې دي، ساينسپوهانو پېژندلي او ورته معلوم دي. يو کم شمېر اسماني ډبرې دومره سترې دي چې د ټکر له امله ستر غارونه جوړ کړي. د دې پر ځای په خپلې بشپړې چټکتيا سره سطحې ته رسېږي او ډېر خله ډېر کوچنی سوری جوړوي.<ref>{{cite web|url=http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?sea=%2A&sfor=names&ants=&falls=yes&valids=&stype=contains&lrec=50&map=ge&browse=&country=All&srt=year&categ=All&mblist=All&rect=&phot=&snew=0&pnt=Normal%20table&dr=&page=1|title=Meteoritical Bulletin}}</ref> شونې ده چې غټې اسماني ډبرې د ويشتل کېدو د چټکتيا (له دويمې اسماني تيږي) د يوې سترې برخې سره پر ځمکه بريد وکړي (له ځمکې سره وجنګيږي) او د زياتې چټکتيا د لګېدو يوه کنده تر شا پرېږدي. د دې کندې ډول به د اندازې، جوړښت، ټوټه ټوټه کېدو د کچې او ټکر په زاويې پورې اړه لري. د دې ټکرونو ځواک د دې وړتيا لري چې ډېره ستره پراختيا رامنځ ته کړي. په ځمکه تر ټولو د زياتې چټکتيا له کبله رامنځ ته شوې کندې د اوسپنيزو اسماني ډبرو له امله رامنځ ته شوې دي، کوم چې په اسانۍ سره کولای شي، له خرابېدو پرته له اتموسفير نه تېرې شي. د هغو کندو نمونې چې د اوسپنيزې اسماني ډبرې له امله رامنځ ته شوې، دا دي: بارينګر د اسماني ډبرې کنده، اودسا د اسماني ډبرې کنده، د وابار کندزې او د ولف کريک کنده، له دې ټولو کندو سره وسپنيزې اسماني ډبرې موندل شوي دي. د دې په مقابل کې، ان ډبرين يا د يخ یو څه ستر جسمونه، لکه: کوچني لکۍ لرونکي يا کوچنۍ سيارې، تر دې چې وزن يې ميليونونه ټنه وي، په اتموسفير کې له منځه ځي او د ټکر کندې نه شي جوړولای. که څه هم د داسې له منځه تللو پېښې عامې نه دي، بيا هم د پام وړ صدمه منځ ته راوړلای شي، شونې ده چې د «تونګوسکا» مشهوره پېښه د همداسې يوې پېښې پايله وي. ډېر ستر ډبرين شيان چې قطر يې سلګونه متره يا له دې هم زيات ته رسېږي، وزن يې لسګونه ټنه يا له دې زيات وي، شونې ده چې اتموسفير ته ورسېږي او د سترې کندې لامل وګرځي، خو دا چاره ډېره نادره ده. داسې پېښې دومره له ځواک ډکې وي، چې ضربه تر لاسه کوونکی (هغه شی چې دا ورسره ټکر کوي) په بشپړ ډول له منځه وړي او هېڅ اسماني ډبرې نه پاتې کېږي. (د ۲۰۰۶ز کال د مۍ په مياشت کې په سويلي افريقا کې د ډبرين اسماني شي راپور ورکړل شوی و چې د ټکر له امله يې ستره کنده جوړه کړې وه، دا د دې نوعيت لومړۍ بېلګه ده). <ref>{{cite report|first1=Clark R.|last1=Chapman|first2=Daniel D.|last2=Durda|first3=Robert E.|last3=Gold|title=The Comet/Asteroid Impact Hazard: A Systems Approach|year=2001|url=http://www.internationalspace.com/pdf/NEOwp_Chapman-Durda-Gold.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002442/http://www.internationalspace.com/pdf/NEOwp_Chapman-Durda-Gold.pdf|archive-date=4 March 2016|publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory|via=International Space Consultants}}</ref><ref>[http://www.lpl.arizona.edu/impacteffects/ Make your own impact at the University of Arizona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505045106/http://www.lpl.arizona.edu/impacteffects/ |date=2010-05-05 }}. Lpl.arizona.edu. Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>{{cite journal|last1=Bland|first1=P.A.|last2=Artemieva|year=2006|first2=Natalya A.|title=The rate of small impacts on Earth|journal=Meteoritics and Planetary Science|volume=41|issue=4|pages=607–631|bibcode=2006M&PS...41..607B|doi=10.1111/j.1945-5100.2006.tb00485.x|s2cid=54627116|url=https://semanticscholar.org/paper/ffcf951690accc1c80fe83e1394e494bac83c97f}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Maier|last9=Gräser|first11=R. J.|last11=Hart|first10=E. M.|last10=Ripley|display-authors=9|bibcode=2006Natur.441..203M|issue=7090|pmid=16688173|doi=10.1038/nature04751|year=2006|pages=203–206|volume=441|journal=Nature|title=Discovery of a 25-cm asteroid clast in the giant Morokweng impact crater, South Africa|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-11_441_7090/page/203|first9=P.|first1=W.D.|last8=Ashwal|first8=L. D.|last7=Lugmair|first7=G. W.|last6=Shukolyukov|first6=A.|last5=Boyce|first5=A. J.|last4=Higgins|first4=M. D.|last3=McDonald|first3=I.|last2=Andreoli|first2=M. A. G.|s2cid=4373614}}</ref> ډېرې ښکارندې (پديدې) په ښه ډول مستندې کړای شوې دي، د اسماني ډبرې د غورځېدو پر مهال ليدل شوي چې د تېز ټکر له امله د کندې د جوړولو لپاره هم خورا کوچنۍ دي. د اور هغه غونډاري چې د اتموسفير نه تېرېږي، داسې برېښي چې ډېرې روښانه  او د سختوالي له اړخه له لمر سره مقابله وکړي، خو بيا هم ډېره کمه رڼا لري او ان ممکنه ده چې د ورځې په اوږدو کې ونه ليدل شي. د بېلا بېلو رنګونو لرونکي دي: ژيړ، شين او سور په کې شامل دي. شونې ده چې د دې جسم د ماتيدو پر مهال رڼا پړکېدل او رڼا ولېدل شي. د اسماني ډبرې د غورځېدو پر مهال چاودنې، انفجارات (شور) او اوازونه اورېدل کېدای شي، شونې ده چې د اواز د تېزوالي تر څنګ يې په سترو ټوټو د اوښتو د پېښو په پايله کې د جټکو د څپو له امله هم رامنځ ته شوې وي. دا اوازونه په پراخو سيمو کې اورېدل کېدای شي، له سلو يا زيات کيلو متره په دايره کې. کله کله د شپيلي وهلو او پرشار اوازونه هم اورېدل کېدای شي، خو پرې پوهېدو کچه يې ډېره کمه وي. د اور د غونډاري له تېرېدو وروسته، په فضا کې د څو دقيقو لپاره د ګرد د پاتې شونو موجوديت غیر معمولي نه دی.<ref>{{cite book|last1=Sears|first1=D. W.|year=1978|title=The Nature and Origin of Meteorites|url=https://archive.org/details/natureoriginofme0000sear|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York|isbn=978-0-85274-374-4}}</ref> له دې امله چې اسماني ډبرې اتموسفير ته د اخلېدو پر مهال ګرميږي، د دوی سطحې هم وېلې کېږي او له منځه تلل تجربه کوي. د دې پروسې په اوږدو کې بېلا بيلې بڼې غوره کوي، کله کله د دوی په سطحه د ګوتې د نښان په څېر کمه ژوره خاليګا جوړوي چې ريګماګلايپټ يې بولي. که چېرې يوه اسماني ډبره له غورځېدو پرته د يوې مودې لپاره يو ټاکلی لوری ساتي، شونې ده چې مخروطي (پوزې ته ورته مخروطي) يا «د تودوخې د سپر» په څېر بڼه غوره کړي. د چټکتيا په تېزېدو سره، په پايله کې د سطحې وېلې شوی پوړ په يو نري پوښ کې سره يو ځای او کلکیږي، کوم چې په ډېرو اسماني ډبرو کې تور رنګه وي (شونې ده چې په ډېرو «اکونډريټ» کې دا سره نښتی پوښ ډېر روښانه رنګ ولري). په ډبرينو اسماني ډبرو کې، له تودوخې نه اغېزمنه شوې سيمه زيات نه زيات څو ملي متره ژوره وي، په اوسپنيزو اسماني ډبرو کې، کومې چې ډېره تودوخه رسوي، شونې ده چې له سطحې لاندې د دې اوسپنيز جوړښت تر يو سانتي متره (۰.۳۹ انچه) تودوخې پورې اغېزمن شوی وي. معلومات ډول ډول دي، داسې راپورهم ورکړل شوی دی چې، اسماني ډبرې د غورځېدو پر مهال «له لګېدو سره سم سختې تودېږي او سوځي»، په داسې حال کې چې د نورو په اړه ويل کېږي چې دومره یخې دي چې اوبه راټولوي او یخ ځينې جوړوي.<ref>[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=16885 Fall of the Muzaffarpur iron meteorite]. Lpi.usra.edu (11 April 1964). Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=15486 Fall of the Menziswyl stone]. Lpi.usra.edu (29 July 2006). Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1934PA.....42...59W&defaultprint=YES&filetype=.pdf The Temperature of Meteorites]. articles.adsabs.harvard.edu (February 1934). Retrieved on 28 May 2014.</ref> هغه اسماني ډبرې چې په اتموسفير کې تيت و پرک کېږي (تجزيه کېږي)، د اسماني شهاب ثاقب د باران په څېر راغورځي، کوم چې له يوازې څو دانو نه نيولې، تر څو زره جلا جلا دانو پورې ورسيږي. هغه سیمه چې د شهاب ثاقب باران پرې غورځېږي، د همدې د توکو د شيندل شوي ميدان په توګه پېژندل کېږي. دا شیندل شوي ميدانونه په عمومي توګه په بيضوي بڼه وي، چې اصلي محور يې هم د الوت له لور سره برابر وي. په يوه اورېدلي حالت کې ترټولو ستر شهاب ثاقب په شيندل شوي ميدان کې تر ټولو ښکته ځای کې موندل کېږي.  <ref>{{Cite book|last1=Norton|first1=O. Richard|url=https://books.google.com/books?id=OMgDhc8d7v4C&q=meteorite+size+distribution+%22strewn+field%22&pg=PA183|title=Field Guide to Meteors and Meteorites|last2=Chitwood|first2=Lawrence|date=2008-05-25|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-84800-157-2|pages=184|language=en}}</ref> == ډلبندي == ډېری اسماني ډبرې له ډبرو جوړې وي چې «Chondrites» او «Achondrites» بلل کېږي. يوازې شپږ سلنه اسماني ډبرې يې له اوسپنې جوړې شوې يا د ډبرې او فلزاتو ګډوله وي چې ډبرينې-اوسپنيزې اسماني ډبرې بلل کېږي. د اسماني ډبرو اوسنۍ ډلبندي ډېره پېچلې ده. کروت ايټ ال (۲۰۰۷ز) د ارونو په ليکنه کې د اوسنيو اسماني ډبرو لنډيز وړاندې کړی دی.<ref name="Krot:2007">{{cite book|volume=1|last4=Goodrich|publisher=Elsevier Ltd|pages=83–128|editor2-last=Turekian|editor2-first=Karl K.|editor-first=Heinrich D.|editor-last=Holland|last5=Weisberg|first5=M.K.|first4=C.A.|title=Treatise on Geochemistry|last3=Scott|first3=E.R.D.|last2=Keil|first2=K.|last1=Krot|first1=A.N.|isbn=978-0-08-043751-4|doi=10.1016/B0-08-043751-6/01062-8|chapter=1.05 Classification of Meteorites|year=2007}}</ref> نږدې اته شپېته سلنه اسماني ډبرې «Chondrites»دي، چې په دې کې د کوچنيو اوګردو ذرو د شتون له امله دا نوم ورکړل شوی دی. دا ذرې يا کندرول تر ډېره بريده له سيليکاتي کاني موادو نه جوړ شوی دي او ګومان کېږي چې هغه مهال وېلي شوي دي، کله چې په تشيال کې لامبو وهونکي جسمونه وو.<ref name="mbdb-2011">[http://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php Meteoritical Bulletin Database]. Lpi.usra.edu (1 January 2011). Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>[http://internt.nhm.ac.uk/jdsml/research-curation/projects/metcat// The NHM Catalogue of Meteorites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080330004011/http://internt.nhm.ac.uk/jdsml/research-curation/projects/metcat//|date=30 March 2008}}. Internt.nhm.ac.uk. Retrieved on 17 December 2011.</ref><ref>[http://www.metbase.de/ MetBase]. Metbase.de. Retrieved on 17 December 2011.</ref> == سرچینې == 4v9nt8an1jdp8p2oies5c3czb4bekep 0 60096 369048 367300 2026-09-16T23:24:07Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369048 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} Edwin Powell Hubble چې د ۱۸۸۹ز کال د نومبر له ۲۰ څخه يې د ۱۹۵۳ ز سپټمبر تر ۲۸ مې پورې ژوند کاوه، يو امريکايي ستوري پېژندونکی و. نوموړي له کهکشان څخه د پورته ستوري پېژندنې او مشاهداتي کیهان پېژندنې څانګو په رامنځته کولو کې د پام وړ ونډه ولوبوله. <ref name="NASABio2">{{cite web|title=Biography of Edwin Hubble (1889–1953)|url=http://hubble.nasa.gov/overview/hubble_bio.php|publisher=NASA|access-date=June 21, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110630015230/http://hubble.nasa.gov/overview/hubble_bio.php|archive-date=June 30, 2011}}</ref><ref name="space.com">{{cite web|last=Redd|first=Nola Taylor|title=Famous Astronomers {{!}} List of Great Scientists in Astronomy|url=https://www.space.com/16095-famous-astronomers.html|website=SPACE.com|publisher=Perch|access-date=April 6, 2018|ref=space.com}}</ref><ref name="futurism">{{cite web|last1=Reese|first1=Riley|title=Most Influential Astronomers of All Time|url=https://futurism.media/most-influential-astronomers-of-all-time|website=Futurism|publisher=Jerrick Ventures LLC|access-date=April 6, 2018|ref=futurism|خونديځ نېټه=April 7, 2018|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20180407053738/https://futurism.media/most-influential-astronomers-of-all-time|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407053738/https://futurism.media/most-influential-astronomers-of-all-time}}</ref> Hubble ثابته کړه چې، زياتره هغه شيان چې پخوا فکر کېده، د ګرد او ګاز ورېځې به وي او د نيوبولا په توګه ډلبندي شوي وو؛ په اصل کې د شيدو لار (Milky Way) تر شا کهکشانونه وو. نوموړي د کهکشاني او له کهکشان څخه د سترو واټنونو د اندازه کولو لپاره د يوه لرغوني Cepheid د بدلون نورانيت او ضربان دورې (چې په ۱۹۰۸ ز کې د Henrietta Swan Leavitt له لوري وموندل شوه) تر منځ پياوړې سيده اړيکه وکاروله. <ref>{{cite journal|last=Hubble|first=Edwin|title=Extragalactic nebulae|journal=Astrophysical Journal|date=December 1926|issue=64|pages=321–369|doi=10.1086/143018|bibcode=1926ApJ....64..321H|volume=64}}</ref><ref name="udalski99">{{cite journal|arxiv=astro-ph/9908317|bibcode=1999AcA....49..223U|title=The Optical Gravitational Lensing Experiment. Cepheids in the Magellanic Clouds. IV. Catalog of Cepheids from the Large Magellanic Cloud|author1=Udalski, A.|author2=Soszynski, I.|author3=Szymanski, M.|author4=Kubiak, M.|author5=Pietrzynski, G.|author6=Wozniak, P.|author7=Zebrun, K.|volume=49|date=1999|pages=223–317|journal=Acta Astronomica}}</ref><ref name="sos08">{{cite journal|arxiv=0808.2210|bibcode=2008AcA....58..163S|title=The Optical Gravitational Lensing Experiment. The OGLE-III Catalog of Variable Stars. I. Classical Cepheids in the Large Magellanic Cloud|author1=Soszynski, I.|author2=Poleski, R.|author3=Udalski, A.|author4=Szymanski, M. K.|author5=Kubiak, M.|author6=Pietrzynski, G.|author7=Wyrzykowski, L.|author8=Szewczyk, O.|author9=Ulaczyk, K.|volume=58|date=2008|pages=163|journal=Acta Astronomica}}</ref><ref>{{cite journal|bibcode=1908AnHar..60...87L|title=1777 variables in the Magellanic Clouds|author1=Leavitt, Henrietta S.|volume=60|date=1908|pages=87|journal=Annals of Harvard College Observatory}}</ref><ref name="freedman2001">{{cite journal|arxiv=astro-ph/0012376|first13=Garth D.|last10=Graham|first10=John A.|last11=Huchra|first11=John P.|last12=Hughes|first12=Shaun M. G.|last13=Illingworth|last14=Macri|last9=Ford|first14=Lucas M.|last15=Stetson|first15=Peter B.|journal=The Astrophysical Journal|volume=553|issue=1|pages=47–72|first9=Holland C.|first8=Robert C.|bibcode=2001ApJ...553...47F|last3=Gibson|doi=10.1086/320638|title=Final Results from the ''Hubble Space Telescope'' Key Project to Measure the Hubble Constant|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-05-20_553_1/page/47|date=2001|last1=Freedman|first1=Wendy L.|last2=Madore|first2=Barry F.|first3=Brad K.|last8=Kennicutt, Jr.|last4=Ferrarese|first4=Laura|last5=Kelson|first5=Daniel D.|last6=Sakai|first6=Shoko|last7=Mould|first7=Jeremy R.|s2cid=119097691}}</ref><ref name="freedman2010">{{cite journal|arxiv=1004.1856|bibcode=2010ARA&A..48..673F|title=The Hubble Constant|author1=Freedman, Wendy L.|author2=Madore, Barry F.|volume=48|date=2010|pages=673–710|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|doi=10.1146/annurev-astro-082708-101829|s2cid=119263173}}</ref> هغه ثبوت چمتو کړ، چې د يوه کهکشان تعطيلي چټکتيا له ځمکې څخه د هغې په واټن سره زياتېږي، چې دا ځانګړنه اوس د هغه حقيقت تر څنګ د هبل د قانون په نوم يادېږي، چې دوه کاله وړاندې د Georges Lemitre له خوا په مشاهداتي ډول وړانديز شوی او بيان شوی و. د Hubble او Lemaitre ګډ قانون دلالت کوي چې نړۍ پراخېږي. يوه لسيزه وړاندې امريکايي ستوري پېژندونکي Vesto Slipher هغه لومړنی دليل چمتو کړ، چې د ډېرو دې نيبولا رڼا په پياوړي ډول red-shifted [سره اوښتې وه] چې د لوړې شاته اچونې چټکتياوو څرګندونکې وه. <ref>{{cite web|url=https://www.space.com/13616-universe-expansion-discovery-hubble-lemaitre-mystery.html|title=Astronomer Sleuth Solves Mystery of Big Cosmos Discovery by Nola Taylor Redd, ''Space.com'', November 14, 2011|website=[[Space.com]]|date=November 14, 2011}}</ref><ref name="Hubbles Law">{{cite journal|last=Hubble|first=Edwin|date=1929|title=A relation between distance and radial velocity among extra-galactic nebulae|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]]|volume=15|issue=3|pages=168–173|doi=10.1073/pnas.15.3.168|pmid=16577160|pmc=522427|bibcode=1929PNAS...15..168H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|title=Proc. Am. Philos. Soc.|volume=56|pages=404–409|date=1917|first=V.M.|last=Slipher}}</ref><ref>{{cite journal|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. USA|last=Segal|first=I.E.|date=December 1993|volume=90|pages=11114–11116|doi=10.1073/pnas.90.23.11114|title=Geometric derivation of the chronometric redshift|issue=23|pmid=11607440|pmc=47932|bibcode=1993PNAS...9011114S|doi-access=free}}</ref> د Hubble نوم، د هبل فضا دوربين (Hubble Space Telescope) لپاره په خورا پراخه ډول پېژندل شوی دی، چې د هغه په ټاټوبي Marshfield, Missouri کې په څرګند ډول د ښکاره شوي يوه موډل سره د نوموړي په وياړ نوموړل شوی دی. == د ژوند لومړي وختونه او زده کړې == Edwin Hubble له Virginia Lee Hubble () او John Powell Hubble څخه چې د بيمې اجرائيه رئيس و؛ د Marshfield, Missouri کې زېږېدلی دی او په ۱۹۰۰ ز کال کې Wheaton, Illinois ته ولاړ. نوموړي د ځوانۍ په عمر کې د هغه د معنوي وړتياوو په پرتله د ورزشي وړتياوو له امله د يادونې وړ و، که څه هم هغه له املا پرته په بل هر مضمون کې ښې نمرې تر لاسه کړې. اډون يو ځیرک لوبغاړی و، چې په عالي ښوونځي او پوهنځي دواړو کې يې بېسبال، فوټبال او د منډې لوبې کولې. نوموړي په ۱۹۰۶ ز کال کې د عالي ښوونځي د منډې په يوه سيالۍ او [ډګر ته رسېدنه] کې اووه لومړي او يو درېيم مقام وګټه او د باسکټبال په لوبه کې يې له مرکز څخه تر ویستونکي ساتونکي (shooting guard) پورې په يو لړ ځايونو کې لوبه وکړه. هغه په ۱۹۰۷ ز کال کې د دوی د لومړۍ ناستې سرليک په رسولو کې د شيکاګو پوهنتون د باسکټبال ټيم مشري وکړه. <ref>{{cite web|url=http://www.geni.com/people/Virginia-Hubble/366307793650012341|title=Virginia Lee Hubble (James) (c.1864 – 1934)|access-date=March 11, 2014}}</ref><ref>{{cite book|title=Edwin Hubble: Mariner of the nebulae|author=Gale E. Christianson|publisher=University of Chicago Press|date=1996|pages=13–18|url=https://books.google.com/books?id=Gmdthgi8_CkC&q=eDWIN+HUBBLE|isbn=9780226105215}}</ref><ref name="Gale E. Christianson 1996">{{cite book|title=Edwin Hubble: mariner of the nebulae|url=https://archive.org/details/edwinhubblemarin0000chri|author=Gale E. Christianson|publisher=University of Chicago Press|date=1996|page=[https://archive.org/details/edwinhubblemarin0000chri/page/362 362]|quote=Grace heard that Enrico Fermi and Subrahmanyan Chandrasekhar, both members of the Nobel Committee, had joined their colleagues in unanimously voting Hubble the prize in physics, a rumor later confirmed by the astronomers Geoffrey and Margaret Burbidge after speaking with "Chandra.}}</ref> === د لېسانس زده کړې === د شيکاګو په پوهنتون کې د هبل زده کړې پر حقوقو متمرکزې وې، چې په پايله کې يې په ۱۹۱۰ ز کې د لېسانس درجه تر لاسه کړه. Hubble د Kappa Sigma Fraternity. د رودزعالم  (Rhodes Scholar) په توګه يې درې کالونه د اکسفورډ په Queen’s College کې، د ساينس پر ځای د قانون پوهنې په لوستلو کې تېر کړل او وروسته يې په ادبياتو او هسپانوي کې هم زده کړې پيل کړې، چې په پایله کې يې د ماسټرۍ سند تر لاسه کړ. <ref name="Times">{{cite web|title=Astronomer Edwin Hubble|author=Michael D. Lemonick|work=The Times|location=UK|date=March 29, 1999|access-date=May 29, 2011|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990615,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319180642/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990615,00.html|url-status=dead|archive-date=March 19, 2007}}</ref><ref>{{cite web|title=Rhodes Scholars: Complete List, 1903–2010|author=The Rhodes Trust|publisher=The Rhodes Trust|quote=Hubble, Edwin – The Queen's College, Illinois (1910)|access-date=May 29, 2011|url=http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/section/rhodes-scholars-complete-list-1903-2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716231851/http://www.rhodeshouse.ox.ac.uk/section/rhodes-scholars-complete-list-1903-2009|archive-date=July 16, 2011}}</ref> په ۱۹۰۹ز کې د هبل پلار خپله کورنۍ له شيکاګو څخه Shelbyville, Kentucky ته ولېږدوله، چې په يوه کوچني ښارګوټي کې واوسېږي او په يا کې يې Louisville ته نږدې مېشت کړه. پلار يې د ۱۹۱۳ز په ژمي کې هغه مهال مړ شو، چې Edwin لا تر اوسه په انګلېنډ کې و. نوموړي په راتلونکې اوړي کې د خپلې مور، دوو خویندو او کوچني ورور د پالنې په موخه له خپل ورور ويليم سره بېرته کور ته راغی. کورنۍ يې ويليم او اډوين ته د استوګنځي برابرولو په موخه يو ځل بيا د Louisville د Highlands ګاونډ Everett Avenue ته لاړل. <ref>{{cite web|url=http://www.astro.louisville.edu/education/hubble_in_louisville/index.html|title=Edwin Hubble, Family, and Friends in Louisville 1909–1916|author=John F. Kielkopf|access-date=2022-03-02|archive-date=2017-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904151701/http://www.astro.louisville.edu/education/hubble_in_louisville/index.html|url-status=dead}}</ref> هبل يو وظيفه پېژندونکی زوی و، چې د کوچنيوالي له وخته له ستورو پېژندنې سره د لېوالتيا تر څنګ يې د خپل پلار غوښتنې ته غاړه کېښوده او لومړی يې د شيکاګو او وروسته په اکسفورډ پوهنتون کې حقوق ولوستل. نوموړي په دې وخت کې د رياضي او ساينس ځيني دورې هم وکړې. په ۱۹۱۳ ز کې د پلار له مړينې څخه وروسته له اکسفورډ څخه منځني لويديځ ته بېرته ولاړ، مګر د حقوقو په برخه کې د کار کولو انګېزه يې نه لرله. د حقوقو پر ځای يې د Indiana د نوي الباني په New Albany عالي ښوونځي کې د هسپانوي، فزيک او رياضياتو تدريس ته مخه وکړه، چې هملته يې د هلکانو د باسکېټبال ډله رهبرې کړه. نوموړی د عالي ښوونځي له يوه کال تدريس څخه وروسته د شيکاګو پوهنتون څخه د خپل پخواني پروفيسور په مرسته د پوهنتون د Yerkes Observatory کې د ستورو پېژندنې د لوستلو په موخه د لېسانس ښوونځي ته شامل شو، چې په ۱۹۱۷ ز کې يې له همدې ځايه د دوکتورا سند تر لاسه کړ. د نوموړي تيزس د «د بې هوښه نيبولا انځوريزې څېړنې» تر سرليک لاندې و. په Yerkes کې يې د هغه وخت د تر ټولو پياوړو دوربينونو څخه يوه ته لاسرسی درلود، چې يو پرمختللی يا نوی ۲۴ انچه (۶۱ سانتي متره) منعکس کوونکې اله يې لرله. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/photographicinve00hubbrich|title=Photographic investigations of faint nebulae|first=Edwin Powell|last=Hubble|publisher=Chicago, Ill., The University of Chicago Press|access-date=September 15, 2016|via=Internet Archive|date=1920}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Edwin-Hubble|title=Edwin Hubble {{!}} American astronomer|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=November 20, 2017|language=en}}</ref> === د دوکتورا زده کړې === وروسته له هغې چې په ۱۹۱۷ ز کې متحده ايالتونو د جرمنې پر وړاندې جنګ اعلان کړ، Hubble په پوځ کې د ګډون کولو په موخه په چټکۍ سره د خپلې دوکتورا تيزس بشپړ کړ. نوموړی د متحده ايالتونو د پوځ لپاره رضاکارانه دنده وکړه او نوې جوړې شوې ۸۶ فرقې ته وګومارل شو، چې هغه د دويمې لوا په ۳۴۳ کنډک کې خدمت وکړ. هغه د تورن تر درجې پورې ورسېد او د ۱۹۱۸ جولای په ۹ مه له هېواده د باندې دندې لپاره غوره وګڼل شو، مګر ۸۶ فرقه هېڅکله له جنګ سره مخامخ نه شوه [جنګ يې ونه کړ]. هبل له لومړي نړيوال جنګ څخه وروسته، يو کال د کمرېج پوهنتون کې تېر کړ، چې د ستوروپوهنې په اړه يې په کې خپله زده کړې نوې کړې. <ref>{{cite news|title=Major Edwin Hubble is Made Lieutenant Colonel|url=https://www.newspapers.com/search/#lnd=1&query=Major+Edwin+Hubble+is+Made+Lieutenant+Colonel&t=965|access-date=October 19, 2015|work=Springfield Missouri Republican|date=August 11, 1918|page=6}}</ref><ref>{{cite book|title=Edwin Hubble: Mariner of the Nebulae|url=https://archive.org/details/edwinhubblemarin0000chri|date=1996|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226105215|author=Gale E. Christianson|page=[https://archive.org/details/edwinhubblemarin0000chri/page/183 183]}}</ref> == مسلک == Hubble ته په ۱۹۱۹ ز کې د کليفورنيا پاساډينا ته نږدې د ستورو کتنځي د بنسټګر او رئيس George Ellery له خوا د ساينس د Mount Wilson  ستورو کتنځي لپاره د Carnegie Institution کې د کارکوونکي په توګه د دندې وړاندیز وشو. نوموړی د خپلې مړينې (۱۹۵۳ز) پورې، د Mount Wilson د کارکوونکي په توګه پاتې شو. هغه له خپلې مړينې څخه لږ وړاندې لومړنی ستوري پېژندونکی شو، چې د کليفورنيا San Diego ته نږدې د Palomar د ستورو کتنځي کې يې د Hale په نوم ۲۰۰ انچه (۵.۱ ملي) منعکس کوونکې الې لرونکی نوی بشپړ شوی دوربين وکاراوه. هبل Hubble د امريکا د پوځ لپاره د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال د Maryland په Aberdeen Proving Ground کې د يوه ملکي په توګه او د توغېدونکو شيانو د څېړنې لابراتوار د بانديني باليستيک څانګې د مشر په توګه کار وکړ. د يادې دندې په موده کې يې د باندينيو توغېدونکو شيانو د علم په برخه کې ډېرې څېړنې اداره کړې، چې د بمونو او توغنديو ګټور باروت يې زيات کړل. د نوموړي کار د هغه د شخصي پراختيا له امله چې په بانديني باليستيک کې يې د کارول شويو وسايلو لپاره د تجهيزاتو څو توکي رامنځته کړي وو، چې تر ټولو زيات د پام وړ پرمختګ يې د لوړې چټکتيا ساعت کمره وه، چې په الوتکه کې يې د بمونو او ټيټې چټکتيا توغنديو د ځانګړتياوو څېړل شوني کړل. د پام وړ ډيزاين، فعاليت او د بمونو او راکټونو نظامي ګټورتوب له امله، د نوموړي د زده کړو پايلو ته امتياز ورکول کېږي. Hubble ته هلته د کار له امله د (د ستاينې وړ لژين [نظامي عسکر]: Legion of Merit) انعام ورکړل شو. <ref>Sharov, Alexander S., Igor D. Novikov "Edwin Hubble, The Discoverer of the Big Bang Universe". Cambridge, UK: The Cambridge University Press (1989) p. 101</ref> == موندنې (کشفونې) == د نړۍ د شيدو لار د کهکشان تر شا ځي. په ۱۹۱۹ کې د کليفورنيا د Mount Wilson په نامه د ستورو کتنځي ته د Edwin Hubble راتګ، د هوکر ۱۰۰ انچه (۲،۵ ملي متره) دوربين (Hooker Telescope) بشپړېدو سره برابرېږي، چې وروسته د نړۍ تر ټولو ستر دوربين شو. په غه وخت کې د نړۍ متداول نظر دا و، چې د نړۍ په بشپړ ډول د شيدو لار له کهکشان څخه جوړه شوې ده. په Mount Wilson کې د هووکر دوربين په کارولو سره هبل، د Andromeda نيوبولا او Triangulum په ګډون په څو مارپېچ نيبولا کې Cepheid اوښتونکي تشخيص کړل (د ستورو هغه ډول چې له کهکشان څخه د واټن معلومولو په موخه د وسيلې په توګه کارول کېږي). <ref>A Science Odyssey:People and Discoveries</ref><ref>1929:Edwin Hubble Discovers the universe is expanding</ref><ref name="SharovNovikov1993">{{cite book|last1=Sharov|first1=Aleksandr Sergeevich|last2=Novikov|first2=Igor Dmitrievich|title=Edwin Hubble, the discoverer of the Big Bang universe|url=https://books.google.com/books?id=ttEwkEdPc70C&pg=PA34|access-date=December 31, 2011|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-41617-7|page=34}}</ref><ref name="MB2">{{cite book|title=The Day We Found the Universe|author=Marcia Bartusiak|publisher=Random House Digital, Inc|date=2010|pages=x–xi|url=https://books.google.com/books?id=7XojzXh4_KEC&q=The+Day+We+Found+the+Universe|isbn=9780307276605}}</ref><ref>{{cite journal|first1=E. P.|last1=Hubble|author-link=Edwin Hubble|title=A spiral nebula as a stellar system, Messier 31|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1929-03_69_2/page/103|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=69|page=103|date=1929|bibcode=1929ApJ....69..103H|doi=10.1086/143167}}</ref> == سرچینې == 4rkfmt49hojjsv2rjaipeqjbof9572m 0 60176 369050 277950 2026-09-17T01:07:15Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369050 wikitext text/x-wiki جبري کار، يا ناازاد کار، په ځانګړي ډول په عصري يا د عصري تاريخ په لومړيو کې، هر هغه کاري اړیکه ده، په کومه کې چې خلک د بې روزګارۍ (بې وزلۍ)، بند، د مرګ په ګډون د تاوتریخوالي، مجبورۍ، د دوی يا د دوی د کورنيو د کوم غړي په وړاندې د سختيو د نورو بڼو د ګواښ لاندې د دوی له خوښې پرته په کار ګومارل کېږي. په نا ازادو کارونو کې مریيتوب، جزايي کار او د دې اړوندې ادارې شاملې دي، لکه د پور مریيتوب، مريیتوب (د خانانو او ملکانو لپاره کار کول)، کوروي (بې مزده کار) او د مزدورانو پنډغالي شامل دي. == تعريف (پېژندنه) == د جبري کار په اصطلاح کې د ناازاد کار ډېرې بڼې رانغښتې دي، د کوم تعريف چې د کار نړيوال سازمان (ILO) د هر ډول غېر رضاکارانه کار يا خدماتو وړاندې کولو په ډول کړی دی. <ref>Andrees and Belser, "Forced labor: Coercion and exploitation in the private economy", 2009. Rienner and ILO.</ref> په هر حال، د ILO د ۱۹۳۰ز کال د جبري کار کانوانسيون له مخې: د جبري کار يا لازمي مزدورۍ (کار ته اړباسنه) په اصطلاح کې لاندې موارد شامل نه دي:<ref>{{cite web|url=http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C029|title=Convention C029 - Forced Labour Convention, 1930 (No.&nbsp;29)|website=www.ilo.org}}</ref> * «هر هغه کار يا خدمت چې يواځې او يواځې د پوځي عمل د کار لپاره د الزامي پوځي خدماتو د قوانينو تر مخې عملي شوي وي». * «هرهغه کار يا خدمت چې په بشپړ ډول د يوه خپلواک هېواد د ولسونو د عامو مدني مسئوليتونو برخه وي». * «هر هغه کار يا خدمت کوم چې د قانوني محکمې له خوا د يوه جرم د پايلو په توګه د يو تن لپاره خاص کړای شوی وي، دا معنا چې ياد شوی کار يا خدمت به د دولتي واکمنۍ تر څار او مديرت لاندې تر سره شوی وي او دا چې دا شخص به د شخصي کسانو، شرکتونو يا ټولنو لپاره نه ټاکل شوی وي، نه به د هغوی په واک کې ورکول شوی وي (دا مطلب چې د زندان کروندې له دې وروسته مجرمانو ته په اجازه نه ورکول کېږي)». * «هر ډول کار يا خدمت چې په بېړنيو حالاتو کې تر سره شوی وي، دا معنا چې د جګړې په حالت کې، د کوم افت په حالت کې يا د ګواښمن ناورين په حالت کې، لکه اور، سيلاو، سيل، زلزله، سخته وبا يا ټولنيونکې ناروغۍ، د حيواناتو، د حشراتو يا سبزيو د افاتو بريد، په عمومي توګه په هر ډول شرايطو کې، کوم چې د ټولو يا د نفوس د يوې برخې شتون يا سوکالي له ګواښ سره مخامخ کوي». == د ناازاد کار لپاره مزد (اجرت ورکول) == که چېرې داسې خلکو ته مزد ورکول کېږي، نو دا مزد به په لاندې يادو شويو يوه يا ډېرو بڼو کې وي: * دا مزد له عادي معيشت (رزق) څخه زيات نه وي يا ډېر لږ زيات وي؛ * دا مزد د توکو په بڼه کې وي، د کوم غوښتنه چې نه وي شوي/يا له بل څه سره نه تبادله کېږي يا په ډېرې سرختې سره له بل څه سره تبادله کېږي؛ يا * دا مزد په بشپړ ډول يا تر ډېره بريده د پور يا بل مسئوليت په خلاصولو کې مصرف شي، چې دا مسئوليت به هم يا پر هغه تپل شوی وي، يا به په بل چا پورې اړه لري. ناازاده مزدوري، تر ډېره بريده په اسانۍ سره په کډوالو کارکوونکو تپل کېږي، چا چې له خپل اصلي ټاټوبي څخه ډېر لرې سفر کړی او څوک چې له عام ولس څخه د هغوی د بدني، نسلي، ژبني يا کلتوري توپیرونو له امله په اسانۍ سره پېژندل کېږي، ځکه دوی نه شي کولای، يا دا ورته شونې نه وي چې خپل حالت مسئولينو ته ورسوي.<ref name="sea slavery in Thailand and how people become roped into the system">{{cite web|title=Thailand: Sea Slavery - TheOutlawOcean|url=https://www.youtube.com/watch?v=7ImT83iJPtk|website=Youtube|access-date=26 October 2020}}</ref> == صنعتي ښکېلتيا == په ډېرو حالاتو کې د ناازاد کار څخه کار اخستل، په قانوني ډول منع شوي دي او تر ډېره بريده له تور اقتصاد سره تړلي بلل کېږي. په نورو حالاتو کې، جوړو شويو صنعتونو ناازاد کار څخه ګټه اخستل په وخت او ځای کې په ټولنيز ډول د منل شوي عمل په توګه غوره کړی دی. له جبري کار څخه کار اخستل عموماً هغه مهال عام وي، کله چې په دې کار کې د کارګر له مرګ، د شکل د ويجاړېدو، معلوليت يا په متوقع عمر کې د کمښت د ګواښ سره له مخ کېدو پرته نه شي تر سره کېدای؛ تر وروستي بريده دا زيانونه د د خپلې خوښې کار بازار په غېر اقتصادي بازار بدلوي او تر اعتراض لاندې صنعت دې ته اړ کوي چې يا خو جبري کار غوره کړي يا په بشپړ ډول خپل کار بند کړي. هغه صنعتونه چې په ټوله نړۍ کې نا ازاد مزدور په کار ګوماري په هغوی کې کرنه، داخلي کارونه، توليد او مېلمه پالنه شامل دي. کان کیندنه، دفاع، سمندري سوداګرۍ او دحمل و نقل زېربناوې، کومو چې د اورګاډي د لارې د جوړولو د اوج په ورځو کې د اعتراض وړ لارو چارو څخه کار اخستی (چې ډېر ځله به پکې د زياتو چاوديدونکو توکو کارېدل يا په لوړو غره ييزو درو کې د لوړو لرګينو پلونو جوړول شامل و) او د ویالو  ايستل (کله کله په کنګليزو حالاتو کې) هم له نا ازادو کارونو سره تاريخي اړيکې لري.<ref>{{cite web|url=https://www.dressember.org/blog/top-5-industries-using-forced-labor|title=Top 5 Industries using Forced Labor|last1=Wilder|first1=Danyella|date=19 December 2018|website=dressember.org|publisher=Dressember|access-date=25 May 2020|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809133437/https://www.dressember.org/blog/top-5-industries-using-forced-labor|url-status=dead}}</ref> == د عصري پړاو ناازاد کار == د دويمې نړیوالې جګړې له پای وروسته کلونو کې، ناازاد کار يو ځل بيا د کليوالي سيمو د ودې په اړوند د بحث د يوې موضوع په توګه راپورته شو، کله چې کينزي اند نه یواځې د اقتصادي بيا رغونې (په عمومي توګه په اسيا او اروپا کې) بلکې د طراحۍ يوه اندېښنه هم وه (په مخ په وده «د درېيمې نړۍ» هېوادونو کې). د راتلونکي بحث يو مهم اړخ له دې موضوع سره اړه لري، چې د اړيکې بېلا بېل ډولونه، تر کومه بريده د پانګونې د پراختيا په برخه کې خنډونه جوړوي او ولې. د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز لسيزو په اوږدو کې ناازاد کار، له پانګوال جمعیت سره سمون نه خوړ او په همدې بنسټ د اقتصادي ودې په لار کې یو خنډ بلل کېده، دا هغه تفسير و چې د هغه مهال واکمنو نيمه زورواکو د قضيې د پلويانو له خوا وړاندې کېده، خو د ۱۹۸۰ز لسيزې څخه راپدېخوا یو بل او بېخي مختلف مارکسيستي نظر سرا راپورته کړ، کوم اند چې استدلال کاوه، چې په لاتيني امريکا اوهندوستان کې موندل شوي شواهد ښيي چې کرنيزو سوداګريزو ادارو، سوداګريزو کروندګرو او شتمنو دهقانانو يو ځل بيا ناازادې اړيکې پيدا کړي، وړاندې کړي يا يې يو ځل بيا کار اخستی ځينې پيل کړي دي. په هر حال، په دې بحث کې وروستيو مشارکتونو له دې بحث څخه د مارکسيزم د اېستلو هڅه کړې ده. دا ګډونونه په دې اند دي، چې له دې امله، چې مارکسيستي اند په پانګوالۍ کې د ناازادۍ د محوريت په پېژندلو کې ناکام شوی دی، د دې اړيکې يو نوي تفسير ته اړتيا لېدل کېږي. ټام براس (۲۰۱۴) د دې ادعا په اړه پوښتنه کړې، «د دايناميک او نا ازاد کار په اړوند بحث: يوه ورکه اړيکه؛ پراختيا د مطالعاتو مجله، ۵۰:۴، ۶۰۵۷۰-۸۲ (Debating Capitalist Dynamics and Unfree Labour: A Missing Link?’, The Journal of Development Studies, 50:4, 570–82). هغه استدلال کوي چې په دې کې ډېری نوې ځانګړتياوې په حقيقت کې له هغو ځانګړتياوو څخه مختلفې نه دي، کومې چې د مارکسيست اند څخه مخکې په ګوته شوې وې، نو په همدې بنسټ له بحث څخه مارکسيستي تګلارې اېستل ضروري نه دي. د کار نړیوال سازمان (ILO) د اټکل له مخې: په ټوله نړۍ کې لږ تر لږه ۱۲.۳ ميليونه خلک د جبري کار قربانيان دي، د دوی له منځه له ۹.۸ ميليونه څخه يې د شخصي کارکوونکو د ناوړه ګټې اخیستنې ښکار ګرځېدلي او له ۲.۴ ميليونه څخه زيات يې قاچاق شوي دي. ۲.۵ ميليونه نور يې د دولتي ادارو يا باغي وسله والو ډلو له خوا کار ته اړ کړای شوي دي. د نړيوال قانون له نظره، هغه هېوادونه چې د جبري کار اجازه ورکوي د کار له نړيوالو معيارونو څخه سرغړونه کوي، کومو معيارونو ته چې د جبري کار د لغوه کولو په کانوانسيون کې ځای ورکړل شوی (C105)، کوم چې د ILO يو له بنسټيزو کنوانسيونونو څخه دی.<ref>{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/standards/subjects-covered-by-international-labour-standards/forced-labour/lang--en/index.htm|title=Forced labour|publisher=Ilo.org|date=2013-02-15|access-date=2013-03-20}}</ref><ref>[http://www.childcentre.info/projects/traffickin/dbaFile14058.pdf Trafficking for Forced Labour in Europe—Report on a study in the UK, Ireland the Czech Republic and Portugal.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113080105/http://www.childcentre.info/projects/traffickin/dbaFile14058.pdf|date=2012-01-13}} November, 2006.</ref><ref>{{cite web|title=Abolition of Forced Labour Convention, 1957 (No. 105)|url=http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_ILO_CODE:C105|publisher=International Labour Organization|access-date=24 October 2013}}</ref> د جبري کار په وړاندې د ILO د ځانګړي عمل پروګرام (SAP-FL) له مخې: د شخصي استازو په مټ په زور له قاچاق شويو مزدورانو څخه تر لاسه شوې ګټه په کلني ډول ۴۴،۳ مليارده امریکايي ډالرو ته رسېږي. د دې مالياتو نږدې ۷۰٪ (۳۱.۶ مليارده امريکايي ډالر) يې له قاچاق شويو قربانيانو څخه تر لاسه کېږي. لږ تر لږه د دې پيسو نيمايي يې (له ۱۵ مليارده امريکايي ډالرو څخه زيات) له صنعتي شويو هېوادونو څخه تر لاسه کېږي.<ref>[http://www.ilo.org/sapfl/Informationresources/ILOPublications/lang--en/docName--WCMS_081971/index.htm Forced Labour and Human trafficking: Estimating the Profits].</ref> == قاچاق == قاچاق يوه اصطلاح ده چې د زور، چل ول يا جبر په کارولو سره د غېر ارادي کارونو موخه ګرځولو په مقصد د خلکو استخدامولو، پناه ورکولو، تر لاسه کولو او لېږدولو تعريفولو لپاره کارېږي، دا ډول کارونه د سوداګريزو جنسي ناوړه ګټې اخستنې (په زور د جسم فروشۍ په ګډون) يا له خپلې خوښې پرته کارونو پورې اړه لري.<ref>{{cite web|title=What Is Human Trafficking?|url=https://www.dhs.gov/blue-campaign/what-human-trafficking|website=Department of Homeland Security|date=24 May 2013|access-date=6 March 2017}}</ref> == سرچینې == nps6do621t7ib1w7zidlm57u0oqync0 0 60314 369056 278184 2026-09-17T06:29:24Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369056 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} روبن مورګن (د ۱۹۴۱ز کال د جنورۍ په ۲۹ نېټه زېږېدلې) یوه امريکايۍ شاعره، ليکواله، فعاله،ژورنالسته، ښوونکې او پخوانۍ ماشومه لوبغاړې ده. د ۱۹۶۰ز لسيزې له لومړيو راهيسې، هغه د امريکايي ښځو د خوځښت سخت دريځې ښځمنپاله غړې او په نړیوال ښځمنپال خوځښت کې مشره ده. د «خوروالی ځواکمن دی» په نوم د هغې د ۱۹۷۰ز کال د غورچاڼ ستاينه له دې امله کېږي چې په متحده ايالاتو کې يې د ښځمنپالنې د عصري خوځښت په پيل کې مرسته کړې، همدا کتاب د نيويارک د عامه کتابتون له خوا «په شلمه پېړۍ کې د نړۍ د لسو اغېزناکو کتابونو» له جملې څخه شمېرل شوی دی. هغې په شاعرۍ، نکلونو او غیر خيالي نکلونو په برخو کې له شلو زيات کتابونه ليکلي دي اود «Ms» مجلې د مديرې په توګه شهرت لري. د ۱۹۶۰ز لسيزې په اوږدو کې، هغې د مدني حقوقو او د ويتنام د جګړې ضد خوځښتونو کې برخه اخستې، د ۱۹۶۰ز لسیزې په وروستيو کې، هغه د يو شمېر بنسټپالو ښځمنپالو سازمانونو بنسټګره غړې وه، لکه د نيويارک بنسټپالې (سخت دريځې) ښځې او «W.I.T.C.H». هغې يا خپله او یا له نورو سره په ګډه د ښځمنپالو ښځو روغتيايي شبکه، ځورول شويو ښځو ته د پناه ورکولو ملي شبکه، د رسنيو ښځې، د جنسي تيري د بحران د مرکزونو ملي شبکه، د ښځمنپالو ليکوالو ټولنه، د ښځو بهرنۍ تګلارې شورا، په هنر کې د ښځو ملي موزيوم، خوروالی نړيواله مؤسسه ده، GlobalSister.org او د ګرين سټون ښځو رايډيوي شبکه جوړ کړي دي. هغې همدا راز له فعالې «ګلوريا سټينيم» او اداکار/فعال «جين فونډا» سره په شریکه د ښځو رسنيز مرکز بسنټ هم ايښی. په ۲۰۱۸ز کال کې هغه د بي بي سي د سلو ښځو په نوملړ کې شامله شوې وه.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-46225037|title=BBC 100 Women 2018: Who is on the list?|date=19 November 2018|work=BBC News|access-date=23 July 2019|language=en-GB}}</ref> == د ماشومې لوبغاړې په توګه == د هغې د زېږېدو د شرايطو له امله، د هغې مور ادعا کړې چې رابن مورګن له خپل اصلي زېږد وخت څخه یو کال وروسته زېږېدلې او د ماشوم لوبغاړې په توګه د هغې په ټوله موده کې، هغې خپله او نورو د هغې په اړه باور درلود چې له خپل اصلي عمر څخه يو کال کشره ده. د یوه کوچني ماشوم په توګه، د هغې مور «فيت» او د مور خور يې «سالي» رابن مورګن د يو ماشوم ماډل په توګه په کار وګومارله. په پنځه کلنۍ کې، په دې باور سره چې بايد دا مهال څلور کلنه وای، هغې د نيويارک راډيو سټيشن WOR کې خپل پروګرام تر لاسه کړ چې نوم يې و «کوچنۍ رابن مورګن». نوموړې د « Juvenile Jury» اصلي راديوي شبکې ته هم منظم تګ راتګ کاوه. د هغې د اداکارۍ اصل کار په اته کلنۍ کې پيل شو، کله چې هغې په يو تلويزيوني سريال Mama کې کار پيل کړ، په دې سريال کې هغې ته د «ډګمار هنسن» په نوم د کشرې خور رول ورکړل شوی و. دا پروګرام په ۱۹۴۹ز کال کې په سي بي ايس وښودل شو چې «پيګي وډ» هم په کې کار کړی و او ستره بريا يې تر لاسه کړه. د تلويزيون د زرين پړاو پر مهال، مورګن د «کيس اينډ ټيل» او «اليس اين ونډرلينډ» په څېر تلويزيوني پروګرامونو کې کار وکړ، همدا راز د « Omnibus, Suspense, Danger, Hallmark Hall of Fame, Robert Montgomery Presents, Tales of Tomorrow,  او  Kraft Theatre» په څېر په ژوندۍ بڼه ډرامو کې يې د ميلمه اداکارې په توګه کار وکړ.هغې د « Sidney Lumet, John Frankenheimer, Ralph Nelson» په څېر د پروګرامونو له لارښودونکو، « addy Chayefsky» او « Rod Serling» په څېر ليکوالانو سره کار وکړ، او د « Boris Karloff, Rosalind Russell, Bill "Bojangles" Robinson او Cliff Robertson» په څېر لوبغاړو سره يې په پروګرامونو کې برخه واخېسته. له څلورکلنۍ څخه يې هيله وه چې د تمثیل پر ځای لیکوالي وکړي، مورګن د مور له دې هڅو سره مقابله وکړه چې هغه په انځوريزه سوداګرۍ کې وساتي اوپه پای کې په څوارلس کلنۍ کې يې د Mama په نوم ډرامه کې برخه اخېستل خوشې کړل. == د بلوغ پر مهال دنده == له بلوغ سره سم رابن مورګن د کولمبيا په پوهنتون کې د ليسې د سند نه لرونکې زده کوونکې (هغه محصل چې د پوهنتون په شرايطو برابر نه وي) په توګه خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. هغې د «کورټس براون ادبي ادارې» سره د منشۍ په توګه کار پيل کړ، چېرې چې د ۱۹۶۰ز لسيزې پر مهال د «W.H.Auden» په څېر شاعرانو او ليکوالانو سره اشنا شوه او له هغوی سره يې کار وکړ. هغې له وړاندې څخه د خپلې شاعرۍ په خپرولو پيل کړی و (د هغې شاعري وروسته د مونسټر په نوم په يو کتاب کې راټوله شوه او په ۱۹۷۲ز کال کې خپره شوه). د راتلونکې لسيزې په اوږدو کې، د سياسي فعاليت، افسانوي او غیر خيالي نثرونو او د ښځو د حقوقو په اړوند په کالجونو او پوهنتونونو کې د ويناوو تر څنګ، مورګن خپله شاعري هم کوله او خپروله. په ۱۹۶۲ز کال کې، مورګن له «کينيت پيچفورډ» سره واده وکړ. په ۱۹۶۹ز کال کې يې د «بليک مورګن» په نوم يو زوی وزېږېد. په ۱۹۸۳ز کال کې د ښځې او خاوند تر منځ طلاق رامنځ ته شو. دا مهال هغې په «ګرو پريس» کې د مديرې په توګه کار کاوه او د خپرېدو د صنعت د رايوځای کولو په هڅه کې وه. کله چې «ګرو» هغه او د دې اتحاديې نور خواخوږي په ډله ييز ډول له دندې لرې کړل، نو هغې د ۱۹۷۰ز کال د پسرلي په موسم کې د هغوی د دفترونو د نيولو او اشغالولو مشري وکړه، د دې اتحاديې د ختمولو تر څنګ يې د «ميلکم ايکس» کونډې «بيټي شاباز» ته د ناعادلانه امتيازاتو ورکولو په وړاندې اعتراض کاوه. په دې ورځ مورګن او اته نورې ښځې ونيول شوې. د ۱۹۷۰ز لسيزې په منځ کې مورګن د Ms مجلې همکاره مديره شوه او په راتلونکې ټوله لسيزه کې يې د پوره يا نيمه وخت لپاره له هغوی سره د مديرې په توګه په اړیکه کې پاتې شوه. هغې له ۱۹۸۹ز څخه تر ۱۹۹۴زکال پورې د دې مجلې د مديرانو د مشرې په توګه خدمت وکړ، دا مجله يې په يوې ډېرې بريالۍ، له اعلاناتو پاکې، دوه مياشتنۍ نړيوالې خپرونې بدله کړه چې هم يې د بڼې او هم يې د ليکلو لپاره جايزې وګټلې او د ژورنالستانو په منځ کې يې زیاته ستاينه کېده. په ۱۹۷۹ز کال کې، کله چې د «Supersisters» په نوم د سوداګريزو کارتونو ټولګه توليد او خپره شوه، په کوم کې چې د سياست، رسنيو او تفريح، کلتور، لوبې او د برياوو له نورو برخو سره اړيکه لرونکې مشهورې مېرمنې شاملې وې، په دې ټولګه کې يو کارت د مورګن نوم او انځور درلود. نن سبا دا سوداګريز کارتونه د «ماډرن ارت» د موزيم او د «ايوا» کتابتون په ټولګو «کليکسیونونو» کې شته.<ref>{{cite web|last=Wulf|first=Steve|url=http://espn.go.com/espnw/news-commentary/article/12535055/original-roster|title=Supersisters: Original Roster|publisher=Espn.go.com|date=2015-03-23|access-date=2015-06-04}}</ref> په ۲۰۰۵ز کال کې، مورګن له خپلو ملګرو هر يو لوبغاړی «جين فونډا» او فعالې «ګلوريا سټينيم» سره په ګډه د «د ښځو رسنيز مرکز» په نوم د ښځو غېر انتفاعي پرمختګيز رسنيز سازمان جوړ کړ. اوه کاله وروسته په ۲۰۱۲ز کال کې،  هغې د «له روبين مورګن سره په ژوندۍ بڼه د ښځو رسنيز مرکز» په نوم يو راډيوي اونيز پروګرام او «پوډکاسټ» پيل کړ. دا خپرونه په متحده ايالاتو کې خپره شوه او د يو پوډکاست په توګه د WMCLive په نوم ويبپاڼې پر ليکه خپره کړه او په iTunes باندې په يو سل او لسو هېوادونو کې ووېشل شوه. «هفنګټن پوسټ» (يو امريکايي بلاګ دی) د دې پروګرام «له دماغو سره د راډيوي خبرو» په توګه ستاينه وکړه، په دې کې د روانو خبرونو په اړوند د مورګن تبصرې او له فعالينو، سياستوالو، ليکوالانو، ادکارانو او هنرمندانو سره د مورګن مرکې شاملې وې. د دې پروګرام له پيل دوه اونۍ وروسته CBS راډيو د دې اونيز ساعتونه غوره کړل او د هرې شنبې په ورځ د سي.بي.ايس اړوند د «WJFK » له خوا خپريږي. په دې پروګرام کې د روانو خبرونو په اړوند د مورګن تبصرې او له فعالينو، سياستوالو، ليکوالانو، ادکارانو او هنرمندانو سره د مورګن مرکې شاملې دي.<ref>{{cite web|url=http://wmclive.com|title=Women's Media Center Live with Robin Morgan|publisher=Wmclive.com|access-date=2017-04-13}}</ref> === فعاليت === تر ۱۹۶۲ز کال پورې مورګن د جګړې ضد چپ اړخ کې فعاله شوه او هغې د آزادۍ، راټ، وين او نيشنل ګارډين په څېر چپ اړخو او کلتور ضد مجلو کې ليکنې او شاعري خپاره کړل. په ۱۹۶۰ز لسيزه کې، هغه تر ډېره بريده د ټولنيز عدالت په خوځښتونو کې ښکېله وه چې د يادولو وړ يې مدني حقوق او د ويتنام جګړې ضد دي. د ۱۹۶۷ز کال په لومړيو کې، هغه له «ايبي هوفمن» او «پال کراسنر» سره په شريکه د ځوانانو نړيوال ګوند کې فعاله وه (چې په رسنيو کې يې د « Yippies» په نوم شهرت درلود). خو په YIP (او په عموم کې په نوي کیڼ اړخو کې) کې د جنس پرستۍ اړوند اختلافات هغه وخت زيات شول، کله چې مورګن د ښځو په خپلواکۍ او عصري ښځمنپالنه کې زياته ښکېله شوه. == سرچینې{{Reflist|refs=<ref name="wp">{{cite news | title = "Voices in the Wilderness," in Book World: Review of Monster: Poems | first = Adrienne | last = Rich | url = http://www.enotes.com/robin-morgan-criticism/morgan-robin/morgan-robin-1941 | newspaper = [[The Washington Post]] | date = December 31, 1972 | access-date = March 3, 2012 }}</ref> <ref name="hhumanist">{{cite news |title = Robin Morgan, 2007 Humanist Heroine |first = Pat |last = Willis |url = http://www.thehumanist.org/humanist/PatWillis.html |newspaper = [[The Humanist]] |date = December 2007 |access-date = March 3, 2012 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110705113656/http://www.thehumanist.org/humanist/PatWillis.html |archive-date = July 5, 2011 }}</ref> <ref name="nyorker">{{cite news | title = Goodbye Again | first = Ariel | last = Levy | url = http://www.newyorker.com/talk/2008/04/21/080421ta_talk_levy | newspaper = [[The New Yorker]] | date = April 21, 2008 | access-date = March 3, 2012 }}</ref> <ref name="an">{{cite news | title = Robin Morgan | url = http://www.answers.com/topic/robin-morgan | publisher = [[Answers.com]] | access-date = March 3, 2012 }}</ref> <ref name="glob">{{cite news |title = Background |url = http://sigi.org/about-2/ |publisher = The Sisterhood is Global Institute |access-date = March 3, 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170401162708/https://sigi.org/about-2/ |archive-date = April 1, 2017 |url-status = dead |df = mdy-all }}</ref> <ref name="wm">{{cite news |title = Robin Morgan |url = http://www.womensmediacenter.com/board/profile/robin-morgan |publisher = Women's Media Center |access-date = March 3, 2012 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120413091954/http://www.womensmediacenter.com/board/profile/robin-morgan |archive-date = April 13, 2012 }}</ref> <ref name="nypl">{{cite news | title = The New York Public Library's Books of the Century | first = Elizabeth | last = Diefendork | url = http://www.nypl.org/node/62008#women | publisher = [[New York Public Library]] | access-date = March 3, 2012 }}</ref> <ref name="oed">"[http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00293243?single=1&query_type=word&queryword=herstory&first=1&max_to_show=10 Herstory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109040115/http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00293243?single=1&query_type=word&queryword=herstory&first=1&max_to_show=10 |date=2014-01-09 }}", [[Oxford English Dictionary]] Online (Oxford University Press, 2006).</ref> <ref name="msms">{{cite news | title = ''Dry Your Smile'' | url = http://www.msmagazine.com/news/uswirestory.asp?id=5966 | newspaper = [[Ms. Magazine]] | date = March 30, 2011 | access-date = 2012-03-14 }}</ref> <ref name="s">{{cite book | last = Morgan | first = Robin | title = Saturday's Child: A Memoir' | publisher = [[W. W. Norton]] | year = 2001 | isbn = 0-393-05015-7 | url = https://archive.org/details/saturdayschildme00morg }}</ref> <ref name="toofar">{{cite book | last = Morgan | first = Robin | title = Going Too Far: The Personal Chronicle of a Feminist | publisher = [[Vintage Books]] | year = 1978 | isbn = 978-0-394-72612-0 | url = https://archive.org/details/goingtoofarperso00morgrich }}</ref> <ref name="burning">{{cite news |title = ''The Burning Time'' |url = http://robinmorgan.us/robin_morgan_bookDetails.asp?ProductID=25 |publisher = RobinMorgan.us |year = 2006 |access-date = 2012-03-14 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120610023016/http://www.robinmorgan.us/robin_morgan_bookDetails.asp?ProductID=25 |archive-date = 2012-06-10 }}</ref> <ref name="dry">{{cite news |title = ''Dry Your Smile'' |url = http://robinmorgan.us/robin_morgan_bookDetails.asp?ProductID=5 |publisher = RobinMorgan.com |access-date = 2012-03-14 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20111116220231/http://www.robinmorgan.us/robin_morgan_bookDetails.asp?ProductID=5 |archive-date = 2011-11-16 }}</ref> <ref name="airwaves">{{cite news | title = FCC should clear Limbaugh from airwaves | first = Robin | last = Morgan | url = http://www.cnn.com/2012/03/10/opinion/fonda-morgan-steinem-limbaugh/index.html | publisher = CNN | date = March 12, 2012 | access-date = 2012-03-14 }}</ref> <ref name="wsj">{{cite news | title = Jane Fonda, Gloria Steinem Call For FCC to Ban Rush Limbaugh | url = https://blogs.wsj.com/speakeasy/2012/03/13/jane-fonda-gloria-steinem-call-for-fcc-to-ban-rush-limbaugh/?mod=google_news_blog | newspaper = [[The Wall Street Journal]] | date = March 13, 2012 | access-date = 2012-03-14 }}</ref> <ref name="jaw">{{cite news | title = Robin Morgan | url = http://jwa.org/encyclopedia/article/morgan-robin | publisher = Jewish Women's Archive | year = 2005 | access-date = 2012-03-14 }}</ref> <ref name="poet">{{cite news | title = Robin Morgan Bio | url = http://www.poetryfoundation.org/bio/robin-morgan | publisher = [[The Poetry Foundation]] | access-date = 2012-03-14 }}</ref> <ref name="enotes">{{cite news | title = Robin Morgan | url = http://www.enotes.com/robin-morgan-salem/robin-morgan | publisher = [[eNotes]] | access-date = 2012-03-14 }}</ref> <ref name="ep">{{cite news | title = Ironic Feminism, Empathic Activism: Robin Morgan's Saturday's Child | url = http://www.msmagazine.com/news/uswirestory.asp?id=5966 | newspaper = [[Ms. Magazine]] | date = March 30, 2001 | access-date = 2012-03-14 }}</ref> <ref name="biohome">{{cite news |title = Bio |url = http://www.robinmorgan.us/robin_morgan_bio.asp |publisher = RobinMorgan.com |access-date = 2012-03-14 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120220014838/http://www.robinmorgan.us/robin_morgan_bio.asp |archive-date = 2012-02-20 }}</ref> <ref name="nyorker1">{{cite magazine | title = What is a woman? | url = http://www.newyorker.com/magazine/2014/08/04/woman-2 | magazine = The New Yorker | access-date = 2012-10-22 }}</ref>}} == tb5ku5u9thip1vzat9btzuyx21o9wif 0 61046 369054 355208 2026-09-17T05:50:22Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369054 wikitext text/x-wiki '''د کوویډ-۱۹ واکسین کلینیکي څېړنې''' د دې لپاره کېږي چې د کوویډ-۱۹ واکسین ځانګړنې مشخصې کړي. دا ځانګړنې اغېزناکتیا، کارندوالی او خوندیتوب دي. ملي دولتونو ۳۰ واکسینونو ته د کارولو اجازه ورکړې ده چې په دې کې اته د بیړنۍ یا بشپړې استفادې لپاره دي او لږ تر لږه یوې داسې نظارتي مرجع تایید کړي دي چې د روغتیا نړیوال سازمان یې په رسمیت پېژني، د دې تر څنګ پنځه نور په څلورم پړاو کې دي. ۲۰۴ واکسینونه تر کلینیکي څېړنو لاندې دي او تر اوسه د کارولو اجازه نه ده ورکړل شوې.<ref>[https://extranet.who.int/pqweb/sites/default/files/documents/Status_COVID_VAX_02March2022.pdf "Status of COVID-19 Vaccines within WHO EUL/PQ evaluation process"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325152128/https://extranet.who.int/pqweb/sites/default/files/documents/Status_COVID_VAX_02March2022.pdf |date=2022-03-25 }}. World Health Organization, 2 March 2022.</ref> دري دېرش داسې واکسینونه شته چې لږ تر لږه یوې ملي نظارتي مرجع يې عمومي استفادې ته اجازه ورکړې ده:<ref name="london2">{{cite web|date=12 July 2021|title=COVID-19 vaccine tracker (Refresh URL to update)|url=https://vac-lshtm.shinyapps.io/ncov_vaccine_landscape/|access-date=10 March 2021|publisher=[[London School of Hygiene & Tropical Medicine]]|website=vac-lshtm.shinyapps.io}}</ref><ref>{{cite web|date=12 July 2021|title=Approved Vaccines|url=https://covid19.trackvaccines.org/vaccines/approved/|publisher=COVID 19 Vaccine Tracker, McGill University|access-date=25 April 2022|archive-date=16 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116105803/https://covid19.trackvaccines.org/vaccines/approved/|url-status=dead}}</ref> * یو ډي.اېن.اې واکسین: زي‌کوو-ډي (ZyCoV-D). * دوه ار.اېن.اې واکسینونه: فایزر بیواېن‌ټېک (Pfizer–BioNTech) او مډېرنا (Moderna). * دوولس معمولي غیر فعال واکسینونه: د چین د طبي علومو د اکاډمۍ واکسین، کورونا واک (CoronaVac)، کو واکسین (Covaxin)، کووي واک (CoviVac)، کوو ایران برکت (COVIran Barekat)، فخرا واک (FAKHRAVAC)، منهای کنټای (Minhai-Kangtai)، قز واک (QazVac)، سینوفارم بي.ای.بي.پي (Sinopharm BIBP)، ډبلیو.ای.بي.پي (WIBP)، تورک واک (Turkovac) او وي.اېل.اې ۲۰۰۱ (VLA2001).<ref name="Hotez">{{cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Bottazzi|first2=Maria Elena|title=Whole Inactivated Virus and Protein-Based COVID-19 Vaccines|journal=Annual Review of Medicine|date=27 January 2022|volume=73|issue=1|pages=55–64|doi=10.1146/annurev-med-042420-113212|pmid=34637324|s2cid=238747462|url=https://doi.org/10.1146/annurev-med-042420-113212|access-date=14 April 2022|issn=0066-4219}}</ref> * پنځه ویروس لېږدوونکي واکسینونه: سپوټنیک لایټ (Sputnik Light)، سپوټنیک وي (Sputnik V)، اکسفورډ-اسټرازېنکا (Oxford–AstraZeneca)، کانوېډېشیا (Convidecia) او جانسون انډ جانسون (Janssen).<ref name="Hotez" /> * دوولس د فرعي واحد واکسینونه: عبدالله (Abdala)، کوربیواکس (Corbevax)، کوواکس-۱۹ (COVAX-19)، ايپيواک کورونا (EpiVacCorona)، ام.وي.سي کوو۱۹۰۱ (MVC-COV1901)، نورا (Noora)، نواواکس (Novavax)، رازي کوو پارس (Razi Cov Pars)، سینوفارم سي.ان.بي.جي (Sinopharm CNBG)، سوبرانا ۰۲ (Soberana 02)، سوبرانا پلس (Soberana Plus) او زي.اېف ۲۰۰۱ (ZF2001).<ref name="Hotez" /> * یو د ویروس ته ورته ذراتو واکسین: کو وي.اېل.پي (CoVLP).<ref name="Hotez" /> د ۲۰۲۱ ز کال تر جولای میاشتې پورې ۳۳۰ کاندید واکسینونه د پراختیا په بېلابېلو پړاوونو کې وو، له دې ډلې ۱۰۲ ډوله تر کلینیکي څېړنو لاندې وو چې ۳۰ یې د ازمېښتونو په لومړي پړاو کې وو، ۳۰ یې د ازمېښتونو په دویم پړاو کې وو، ۲۵ یې د ازمېښتونو په درېیم پړاو کې وو او ۸ یې هم د پراختیا په څلورم پړاو کې وو.<ref name="london22">{{cite web|date=12 July 2021|title=COVID-19 vaccine tracker (Refresh URL to update)|url=https://vac-lshtm.shinyapps.io/ncov_vaccine_landscape/|access-date=10 March 2021|publisher=[[London School of Hygiene & Tropical Medicine]]|website=vac-lshtm.shinyapps.io}}</ref> == فورمول‌بندي == د ۲۰۲۰ ز کال له سپټمبر میاشتې راهیسې یوولس کاندید واکسینونه په کلینیکي پراختیا کې تقویتي درمل کاروي تر څو خوندیتوب زیات کړي. تقویتي درمل (adjuvant) داسې مواد دي چې د واکسین په مقابل کې د خونديتوب غبرګون ډېروي. په ځانګړو مواردو کې ښايي دغه تقویتي درمل د دې لپاره هم وکارول شي چې د واکسین اغېزناکتیا ډېره کړي. د کوویډ-۱۹ واکسین د تقویتي درملو فورمول ښايي هغو ټېکنالوژيو ته ګټور وي چې د کوویډ-۱۹ غیر فعال ویروس کاروي او یا هم داسې واکسینونه کاروي چې د نوي ترکیب پروتینونه یا لېږدوونکي لري. د المونیم مالګې چې په "زاج" مشهورې دي، لومړني تقویتي درمل وو چې مجازو واکسینونو ته ور زیات شول او په شاوخوا ۸۰ سلنه تقویتي واکسینونو کې دغه تقویتي درمل یا اجوېنټ انتخابي بڼه لري. زاج تقویتي درمل د خوندیتوب د ډېرولو لپاره بېلابېل مالیکولي او حجروي میکانیزمونه لري چې په دې ډله کې د التهابي سیټوکینونو ازادول یادولی شو.<ref name="Hotez3">{{cite journal|last1=Hotez|first1=Peter J.|last2=Bottazzi|first2=Maria Elena|title=Whole Inactivated Virus and Protein-Based COVID-19 Vaccines|journal=Annual Review of Medicine|date=27 January 2022|volume=73|issue=1|pages=55–64|doi=10.1146/annurev-med-042420-113212|pmid=34637324|s2cid=238747462|url=https://doi.org/10.1146/annurev-med-042420-113212|access-date=14 April 2022|issn=0066-4219}}</ref> == اغېزناکتیا == د واکسین اغېزناکتیا په دې معنا ده چې په واکسین شویو کسانو کې د ناواکسین شویو کسانو په پرتله د ناروغۍ ګواښ راکم شي. صفر سلنه اغېزناکتیا په دې معنا ده  چې واکسین کار نه کوي (لکه هغه ماده چې دوا په کې نه‌شته خو روحي تکسین لري). ۵۰ سلنه اغېزناکتیا په دې معنا ده چې د سرایت نیمايي پېښې په هغو کسانو کې دي چې واکسین یې نه دی کړی.<ref name="NYT-20201120">{{cite news|author-link=Carl Zimmer|date=20 November 2020|title=2 Companies Say Their Vaccines Are 95% Effective. What Does That Mean? You might assume that 95 out of every 100 people vaccinated will be protected from Covid-19. But that's not how the math works.|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/11/20/health/covid-vaccine-95-effective.html|access-date=21 November 2020|vauthors=Zimmer C}}</ref> که د واکسین پر مهال مټ په سم ډول ونه‌نیول شي یا فشار پرې وارد شي، یعنې واکسین د عضلې پر ځای تر جلد لاندې تزریق شي، ښايي په دې صورت کې د کوویډ-۱۹ واکسین ناسمه اغېزه وکړي. د سي.ډي.سي لارښوونه دا ده چې هغه ډوزونه باید تکرار نه‌شي چې تر جلد لاندې تجویزېږي.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/vaccines/covid-19/downloads/covid19-vaccine-errors-deviations.pdf|title=COVID-19 Vaccine Administration Errors and Deviations|publisher=CDC}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcmiami.com/news/donotsqueezemyarm-doctor-sounds-alarm-on-how-to-properly-inject-covid-19-vaccine/2353866/|title=#DoNotSqueezeMyArm: Doctor Sounds Alarm on How to Properly Inject COVID-19 Vaccine|first=Ari|last=Odzer • •}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Ng JY|title=Inadvertent subcutaneous injection of COVID-19 vaccine|journal=Postgraduate Medical Journal|volume=97|issue=1148|pages=400|date=June 2021|pmid=33589486|pmc=7886662|doi=10.1136/postgradmedj-2021-139870}}</ref> د بېلابېلو واکسینونو د اغېزناکتیا پرتله کول اسانه کار نه دی، ځکه ازمېښتونه په بېلابېلو خلکو، بېلابېلو جغرافیايي سیمو او د ویروس په بېلابېلو بڼو کې شوي وي. د ډلټا بڼې تر راتلو مخکې د کوویډ-۱۹ په اړه فکر کېده چې د واکسین اغېزناکتیا ښايي ۶۷ سلنه د وبا د ټکني کولو لپاره کافي وي، خو اوسني واکسینونه د سرایت ضد هغه خوندیتوب نه رامنځته کوي چې د انتشار د مخنیوي لپاره اړین دی. د واکسین اغېزناکتیا د ناروغۍ مخنیوی منعکسوي چې د سارس کوویډ ۲ ویروس د خپرېدو د وړتیا لپاره یو کمزوری شاخص دی، ځکه هغه کسان ښايي ډېر لېږدوونکي وي چې د ناروغۍ نښې نه‌لري. د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو سازمان (FDA) او د اروپا د درملو مرکز (EMA) د کوویډ-۱۹ واکسین د تایید لپاره ۵۰ سلنه ظرفیت د اړینې اغېزناکتیا په توګه ټاکی دی. تمه کېږي چې د کوویډ-۱۹ واکسین اړینه اغېزناکتیا به لږ تر لږه ۷۰ سلنه د وبا د مخنیوي او لږ تر لږه ۸۰ سلنه د دې لپاره وي چې دغه وبا له لا زیاتو اقداماتو پرته ټکنۍ کړي.<ref>{{cite web|vauthors=Branswell H|title=Comparing three Covid-19 vaccines: Pfizer, Moderna, J&J|website=[[Stat (website)|Stat]]|date=2 February 2021|url=https://www.statnews.com/2021/02/02/comparing-the-covid-19-vaccines-developed-by-pfizer-moderna-and-johnson-johnson/|access-date=28 February 2021}}</ref><ref name="RandolphHE2020May">{{cite journal|vauthors=Randolph HE, Barreiro LB|title=Herd Immunity: Understanding COVID-19|journal=Immunity|volume=52|issue=5|pages=737–741|date=May 2020|pmid=32433946|pmc=7236739|doi=10.1016/j.immuni.2020.04.012}}</ref><ref>{{cite web|date=16 August 2021|title=Bharat's Intranasal Covid-19 Vaccine Moves Forward|url=https://www.pharmalive.com/bharats-intranasal-covid-19-vaccine-moves-forward/}}</ref><ref>{{cite web|title=The FDA's cutoff for Covid-19 vaccine effectiveness is 50 percent. What does that mean?|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/fda-s-cutoff-covid-19-vaccine-effectiveness-50-percent-what-n1245506|access-date=8 January 2021|website=[[NBCNews.com]]}}</ref><ref>{{cite web|title=EMA sets 50% efficacy goal – with flexibility – for COVID vaccines|url=https://www.raps.org/news-and-articles/news-articles/2020/11/for-ema-50-efficacy-with-flexibility-is-goal-for-c|access-date=8 January 2021|website=Regulatory Affairs Professionals Society (RAPS)}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Krause P, Fleming TR, Longini I, Henao-Restrepo AM, Peto R|title=COVID-19 vaccine trials should seek worthwhile efficacy|journal=Lancet|volume=396|issue=10253|pages=741–743|date=September 2020|pmid=32861315|pmc=7832749|doi=10.1016/S0140-6736(20)31821-3|title-link=doi|doi-access=free}}</ref><ref name="efficacy-needed">{{cite journal|vauthors=Bartsch SM, O'Shea KJ, Ferguson MC, Bottazzi ME, Wedlock PT, Strych U, McKinnell JA, Siegmund SS, Cox SN, Hotez PJ, Lee BY|display-authors=6|title=Vaccine Efficacy Needed for a COVID-19 Coronavirus Vaccine to Prevent or Stop an Epidemic as the Sole Intervention|journal=American Journal of Preventive Medicine|volume=59|issue=4|pages=493–503|date=October 2020|pmid=32778354|pmc=7361120|doi=10.1016/j.amepre.2020.06.011}}</ref><ref>{{cite web|date=17 December 2020|title=FDA Briefing Document for mRNA 1273|website=[[Food and Drug Administration]]|url=https://www.fda.gov/media/144434/download|url-status=live|access-date=18 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215124423/https://www.fda.gov/media/144434/download|archive-date=15 December 2020}}</ref><ref name=":11">{{cite web|date=10 December 2020|title=FDA Briefing Document: Pfizer–BioNTech COVID-19 Vaccine|url=https://www.fda.gov/media/144245/download|access-date=1 January 2021|publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|format=PDF}}</ref><ref name="Hunziker 805–820">{{cite journal|last=Hunziker|first=Patrick|date=24 July 2021|title=Personalized-dose Covid-19 vaccination in a wave of virus Variants of Concern: Trading individual efficacy for societal benefit|url=https://precisionnanomedicine.com/article/26101-personalized-dose-covid-19-vaccination-in-a-wave-of-virus-variants-of-concern-trading-individual-efficacy-for-societal-benefit|journal=Precision Nanomedicine|language=en|volume=4|issue=3|pages=805–20|doi=10.33218/001c.26101|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Dean N, Madewell Z|date=5 March 2021|title=Understanding the spectrum of vaccine efficacy measures|url=https://blogs.bmj.com/bmj/2021/03/05/understanding-the-spectrum-of-vaccine-efficacy-measures/|journal=The BMJ Opinion|access-date=1 March 2021}}</ref> === کارندوالی === د ۲۰۲۱ ز کال له اګسټ میاشتې راهیسې څېړنې ښيي چې په متحدو ایالتونو کې د کوویډ-۱۹ موجود واکسینونه "د کوویډ-۱۹ وبا له امله د شدیدې ناروغۍ، بستري کېدو او مړینو په مقابل کې ډېر ګټور دي". د سي.ډي.سي د راپور له مخې هغه کسان چې واکسین یې نه دی کړی، د هغو کسانو په پرتله چې واکسین یې کړی، ۵ برابره احتمال لري چې پر ناروغۍ اخته شي، ۱۰ برابره احتمال لري چې په روغتونونو کې بستري شي او د مړینې احتمال یې هم تر هغوی ۱۱ برابره ډېر دی.<ref>{{cite web|vauthors=Holcombe M, Waldrop T|date=11 September 2021|title=CDC study: Unvaccinated 11 times more likely to die from Covid-19|url=https://www.cnn.com/2021/09/10/health/us-coronavirus-friday/index.html|access-date=2021-09-11|website=CNN}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=McMaster P|title=Management of liver trauma and liver transplantation|journal=Physiotherapy|volume=64|issue=2|pages=39–40|date=February 1978|pmid=345296|doi=10.15585/mmwr.mm7037e1|s2cid=237547342}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2021/s1029-Vaccination-Offers-Higher-Protection.html|title=New CDC Study: Vaccination Offers Higher Protection than Previous COVID-19 Infection|publisher=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC).|date=January 2016}}</ref><ref name="VDH">{{cite web|url=https://www.vdh.virginia.gov/coronavirus/2021/08/23/vaccine-effectiveness/|title=Vaccine Effectiveness|publisher=Virginia Department of Health|date=23 August 2021|access-date=25 April 2022|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424222532/https://www.vdh.virginia.gov/coronavirus/2021/08/23/vaccine-effectiveness/|url-status=dead}}</ref> یوې بلې څېړنې وښوده هغه کسان چې واکسین یې نه دی کړی، د هغو کسانو په پرتله چې واکسین یې کړی، شپږ برابره ډېر احتمال لري چې ټېسټ یې مثبت وي، ۳۷ سلنه ډېر احتمال لري چې په روغتونونو کې بستري شي او ۶۷ برابره زیات احتمال لري چې ومري.<ref>{{cite web|url=https://www.king5.com/article/news/health/coronavirus/king-county-health-officer-covid-response-coronavirus-vaccine-pandemic/281-e1a90cb8-03fb-4316-a5d6-f007a8442598|title="Unvaccinated 67 times more likely to die from COVID-19, adjusted data shows"|work=King5 News|date=27 August 2021}}</ref> سي.ډي.سي راپور ورکړی چې د الفا په مقابل کې د واکسین کارندوالی د ډلټا بڼې په مقابل کې ۶۶ سنلې ته راکم شوی دی. یوه متخصص کس وویل: "هغه کسان چې تر واکسین وروسته په ناروغۍ اخته کېږي، ناروغي یې هومره سخته نه وي لکه تر واکسین مخکې چې سخته وي او مري هم نه." د ۲۰۲۱ ز کال د اګسټ میاشتې تر وروستیو پورې په متحدو ایالتونو کې د پېښو ۹۹ سلنه برخه د ډلټا بڼې وه او په دې سره څرګنده شوه چې دا بڼه هغو کسانو ته د سختې ناروغۍ او په روغتونونو کې د بستري کېدو ګواښ دوه برابره ډېروي چې واکسین یې نه دی کړی.<ref>{{cite journal|vauthors=Fowlkes A, Gaglani M, Groover K, Thiese MS, Tyner H, Ellingson K|title=Effectiveness of COVID-19 Vaccines in Preventing SARS-CoV-2 Infection Among Frontline Workers Before and During B.1.617.2 (Delta) Variant Predominance - Eight U.S. Locations, December 2020-August 2021|language=en-us|journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=70|issue=34|pages=1167–1169|date=August 2021|pmid=34437521|pmc=8389394|doi=10.15585/mmwr.mm7034e4}}</ref><ref name="TNR">{{cite magazine|last1=Schreiber|first7=Jennifer|access-date=2021-10-28|url=https://newrepublic.com/article/162891/delta-covid-variants-urgent-message-america|magazine=The New Republic|title=The Delta Covid Variant's Urgent Message for America|date=2021-07-01|name-list-style=vanc|first9=Marion|last9=Renault|first8=Marion|last8=Renault|last7=Wilson|first1=Melody|first6=Jennifer|last6=Wilson|first5=Lindsay|last5=Beyerstein|first4=Lindsay|last4=Beyerstein|first3=Kyle|last3=Chayka|first2=Kyle|last2=Chayka|issn=0028-6583}}</ref><ref name="LATimes-delta">[https://www.latimes.com/science/story/2021-08-28/hospitalization-risk-doubled-for-unvaccinated-covid-patients-infected-with-delta-variant "Among the unvaccinated, Delta variant more than doubles risk of hospitalization"], ''Los Angeles Times'', 28 August 2021</ref><ref>{{cite journal|last1=Antonelli|last27=Duncan|last20=Hu|first20=Christina|last21=Selvachandran|first21=Somesh|last22=Polidori|first22=Lorenzo|last23=May|first23=Anna|last24=Wolf|first24=Jonathan|last25=Chan|first25=Andrew T.|last26=Hammers|first26=Alexander|first27=Emma L.|last19=Pujol|date=1 September 2021|pmc=8409907|pmid=34480857|doi=10.1016/S1473-3099(21)00460-6|pages=43–55|issue=1|volume=22|journal=The Lancet Infectious Diseases|last28=Spector|title=Risk factors and disease profile of post-vaccination SARS-CoV-2 infection in UK users of the COVID Symptom Study app: a prospective, community-based, nested, case-control study|first30=Claire J.|last30=Steves|first29=Sebastien|last29=Ourselin|first28=Tim D.|first19=Joan Capdevila|first18=Long H.|first1=Michela|first5=Erika|first8=Mark S.|last8=Graham|first7=Liane S.|last7=Canas|first6=Sarah|last6=Berry|last5=Molteni|first9=Kerstin|first4=Carole H.|last4=Sudre|first3=Jordi|last3=Merino|first2=Rose S.|last2=Penfold|last9=Klaser|last10=Modat|last18=Nguyen|first14=Jie|first17=David A.|last17=Drew|first16=Nathan J.|last16=Cheetham|first15=Marc F.|last15=Österdahl|last14=Deng|first10=Marc|first13=Liyuan|last13=Chen|first12=Eric|last12=Kerfoot|first11=Benjamin|last11=Murray|issn=1473-3099}}</ref> == جانبي عوارض == د واکسینونو اړوندو جانبي عوارضو ته د ټولو خلکو پام دی. ټول واکسینونه د خفیف زیان اړوند جانبي عوارض لري چې لامل یې بدن ته د یوې بېرونۍ مادې ننوتل دي. په دغو عوارضو کې د تزریق په ځای کې درد، سوروالی او التهاب شاملېږي. نور معمول جانبي عوارض ستړیا، سر دردي، میالجیا (د عضلاتو درد) او ارترالجیا (د مفاصلو درد) دي چې په ټولیز ډول د څو ورځو په جریان کې له منځه ځي. یوه غیر معموله جانبي عارضه (چې معمولاً له هرو ۱۰۰۰ کسانو څخه په یوه کس کې پېښېږي) سخت حساسیت دی چې په ځینو نادرو مواردو کې ښايي د انافیلاکسۍ (anaphylaxis) لامل شي. نور جدي جانبي عوارض ډېر نادر دي، ځکه چې که په واکسین کې پرله‌پسې جانبي عوارض پېژندل شوي وي، ان د بیړنۍ استفادې لپاره هم نه تاییدېږي.<ref name="who-back">{{cite report|url=https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1330343/retrieve|title=Background document on the mRNA-1273 vaccine (Moderna) against COVID-19|date=February 2021|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|id=WHO/2019-nCoV/vaccines/SAGE_recommendation/mRNA-1273/background/2021.1|hdl-access=free|hdl=10665/339218}}</ref><ref name="Hervé">{{cite journal|last1=Hervé|journal=NPJ Vaccines|language=en|pmc=6760227|pmid=31583123|doi=10.1038/s41541-019-0132-6|page=39|issue=1|volume=4|date=24 September 2019|title=The how's and what's of vaccine reactogenicity|first1=Caroline|first5=Fernanda|last5=Tavares Da Silva|first4=Arnaud M.|last4=Didierlaurent|first3=Giuseppe|last3=Del Giudice|first2=Béatrice|last2=Laupèze|issn=2059-0105}}</ref><ref name="Polania">{{cite book|vauthors=Polania Gutierrez JJ, Munakomi S|date=January 2020|chapter=Intramuscular Injection|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556121/|title=StatPearls|pmid=32310581|location=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Montgomery J, Ryan M, Engler R, Hoffman D, McClenathan B, Collins L, Loran D, Hrncir D, Herring K, Platzer M, Adams N, Sanou A, Cooper LT|display-authors=6|title=Myocarditis Following Immunization With mRNA COVID-19 Vaccines in Members of the US Military|journal=JAMA Cardiology|volume=6|issue=10|pages=1202–1206|date=October 2021|pmid=34185045|pmc=8243257|doi=10.1001/jamacardio.2021.2833|doi-access=free|pmc-embargo-date=29 June 2022}}</ref><ref name="Adverse">{{cite web|title=COVID-19 Vaccination|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/safety/adverse-events.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 April 2022|language=en-us|date=11 February 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Vaccine Adverse Events Reporting System (VAERS) Help|url=https://wonder.cdc.gov/wonder/help/vaers.html|website=wonder.cdc.gov|access-date=19 April 2022}}</ref><ref name="Hogan">{{cite journal|last1=Hogan|pages=17–39|language=en|access-date=19 April 2022|url=https://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-med-042420-112725|s2cid=239050929|pmid=34669432|doi=10.1146/annurev-med-042420-112725|issue=1|first1=Michael J.|volume=73|date=27 January 2022|journal=Annual Review of Medicine|title=mRNA Vaccines in the COVID-19 Pandemic and Beyond|first2=Norbert|last2=Pardi|issn=0066-4219}}</ref> == سرچينې == mt1z3y35mibudkyf0a1wd0t2gdqhytl 0 61841 369061 367477 2026-09-17T09:25:49Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369061 wikitext text/x-wiki ماکرومالیکول یو ډېر لوی مالیکول دی چې د بیوفزیکي پروسو، لکه پروټین یا نوکلیک اسیډ، لپاره مهم دی. هغوی له زرګونو اټومونو څخه جوړ دي چې له کووالانټي اړیکو سره نښلول شوي دي. ډېری ماکرومالیکولونه د مونومېر په نوم کوچنیو مالیکولونو پولیمېرونه دي. په بایوکیمیا کې ترټولو ډېر عام ماکرومالیکولونه بایوپولیمېرونه (نوکلیک اسیډونه، پروټینونه او کاربوهایډرېټونه) او غیر پولیمېري لوی مالیکولونه لکه لیپیډونه، نانوژلونه او ماکروسیکلونه دي. مصنوعي فایبرونه او آزمېښتي مواد لکه کاربني نانوټیوبونه هم د ماکرومالیکولونو له بېلګو څخه دي.<ref name="Stryer_2002">{{cite book|vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL|title=Biochemistry|publisher=[[W.H. Freeman]]|location=San Francisco|year=2002|edition=5th|isbn=978-0-7167-4955-4|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21154/}}</ref><ref>[http://www.americanchemistry.com/s_plastics/doc.asp?CID=1571&DID=5972 Life cycle of a plastic product] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317004747/http://www.americanchemistry.com/s_plastics/doc.asp?CID=1571&DID=5972|date=2010-03-17}}. Americanchemistry.com. Retrieved on 2011-07-01.</ref><ref>{{cite journal|last1=Gullapalli|first1=S.|last2=Wong|first2=M.S.|year=2011|title=Nanotechnology: A Guide to Nano-Objects|url=http://www.aiche.org/uploadedFiles/Publications/CEPMagazine/051128_public.pdf|journal=Chemical Engineering Progress|volume=107|issue=5|pages=28–32|access-date=2015-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120813180046/http://www.aiche.org/uploadedFiles/Publications/CEPMagazine/051128_public.pdf|archive-date=2012-08-13|url-status=dead|archivedate=2012-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120813180046/http://www.aiche.org/uploadedFiles/Publications/CEPMagazine/051128_public.pdf}}</ref> == تعریف == د ماکرومالیکول اصطلاح (ماکرو + مالیکول) په ۱۹۲۰مه لسیزه کې د نوبل جایزې ګټونکي هرمان سټاوډینګر لخوا جوړه شوه، که څه هم په دې اړه د هغه لومړنۍ خپرونه یوازې لوړو مالیکولي مرکباتو (له ۱۰۰۰ اټومو څخه زیات) ته اشاره کوي. په هغه وخت کې د پولیمېر اصطلاح، لکه څنګه چې برزېلیوس په ۱۸۳۲م کال کې معرفي کړه، له نن ورځې څخه جلا معنا درلودله: په ساده توګه دا د ایزومېریزم یوه بله بڼه وه، د بېلګې په توګه له بنزین او اسېټایلین سره او له اندازې سره یې ډېره اړیکه نه لرله.<ref>{{cite journal|author1=Staudinger, H.|author2=Fritschi, J.|title=Über Isopren und Kautschuk. 5. Mitteilung. Über die Hydrierung des Kautschuks und über seine Konstitution|doi=10.1002/hlca.19220050517|date=1922|journal=Helvetica Chimica Acta|volume=5|issue=5|pages=785|url=https://zenodo.org/record/1426825|access-date=2022-06-06|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610172849/https://zenodo.org/record/1426825|url-status=dead}}</ref><ref name="Jensen">{{cite journal|author1-link=William B. Jensen|doi=10.1021/ed085p624|title=The Origin of the Polymer Concept|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2008-05_85_5/page/n37|date=2008|last1=Jensen|first1=William B.|journal=Journal of Chemical Education|volume=85|pages=624|issue=5|bibcode=2008JChEd..85..624J}}</ref> د څانګو په منځ کې د لویو مالیکولونو د توصیف لپاره د دې اصطلاح کارونه توپیر لري. د بېلګې په توګه، په داسې حال کې چې بیولوژي ماکرومالیکول ته د ژوندیو موجوداتو په شمول د څلورو لویو مالیکولونو په توګه اشاره کوي، په کیمیا کې، دا اصطلاح کېدای شي د دوه یا څو مالیکولونو ټولګې ته اشاره ولري چې د کووالانټي اړیکو پرځای د مالیکولونو ترمنځ ځواکونو له لورې یوځای نیول شوي چې په اسانۍ سره نه جلا کېږي.<ref>van Holde, K.E. (1998) ''Principles of Physical Biochemistry'' Prentice Hall: New Jersey, {{ISBN|0-13-720459-0}}</ref> د IUPAC سټانډارډ تعریف په اساس، د ماکرومالیکول اصطلاح هماغه ډول چې د پولیمېر په علم کې کارول کېږي، یوازې یوه مالیکول ته اشاره کوي. د بېلګې په توګه، یو واحد پولیمېري مالیکول په مناسب ډول د یو «پولیمېر» پرځای د «ماکرومالیکول» یا «پولیمېر مالیکول» په توګه توصیف کېږي، چې د ماکرومالیکول څخه جوړه شوې مادې وړاندیز کوي.<ref>{{cite journal|url=http://www.iupac.org/reports/1996/6812jenkins/6812basicterms.pdf|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=68|page=2287|date=1996|author=Jenkins, A. D.|title=Glossary of Basic Terms in Polymer Science|doi=10.1351/pac199668122287|last2=Kratochvíl|first2=P.|last3=Stepto|first3=R. F. T.|last4=Suter|first4=U. W.|issue=12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223103549/http://www.iupac.org/reports/1996/6812jenkins/6812basicterms.pdf|archive-date=2007-02-23}}</ref> د هغوی د اندازې له امله، ماکرومالیکولونه په اسانۍ سره د سټوکیومټري له نظره یوازې نه تعریف کېږي. د ساده ماکرومالیکولونو جوړښت، لکه هوموپولیمېرونه، کېدای شي د انفرادي فرعي مونومېر او ټولیزې مالیکولي کتلې په توګه توصیف شي. له بلې خوا، پېچلي بایوماکرومالیکولونه څو اړخیزه جوړښتي توصیف ته اړتیا لري لکه د پروټینونو د توصیف لپاره کارول شوی د جوړښت درجه بندي. په برتانوي انګلیسي کې د «macromolecule» ویی تمایل لري چې د «لوړ پولیمېر» په توګه ونومول شي. == ځانګړتیاوې == ماکرومالیکولنه ډېری وخت غیر معمولې ځانګړتیاوې لري چې په کوچنیو مالیکولونو کې نه تر سترګو کېږي. یوه بله عامه ماکرومالیکولي ځانګړنه چې کوچني مالیکولونه نه ځانګړي کوي، په اوبو او ورته محلولونو کې د هغوی نسبي نه‌‌منحلېدل دي چې پرځای یې کولوئیډ جوړوي. د هغوی څخه ډېری یې په اوبو کې د حل کېدو لپاره مالګې یا نورو ځانګړو ایونونو ته اړتیا لري. په ورته ډول، که د هغوی د محلول، محلولي غلظت ډېر لوړ یا ډېر ټيټ وي ډېری پروټینونه (خپل شکل ته بدلون ورکوي) یا دې‌ناتوره کېږي. په یو محلول کې د ماکرومالیکولونو لوړ غلظت کولی شي د ماکرومالیکولي ګڼه ګوڼې په نوم یو اغیز له لارې، د نورو ماکرومالیکولونو د غبرګونونو سرعت او تعادلي ثابتونو ته بدلون ورکړي. دا کار د هغو ماکرومالیکولونو څخه سرچینه اخلي چې نور مالیکولونه د محلول له لویې برخې څخه لرې کوي، په پایله کې د دې مالیکولونو اغیزمن غلظت ته زیاتوالی وربښي.<ref name="Minton">{{cite journal|author=Minton AP|title=How can biochemical reactions within cells differ from those in test tubes?|journal=J. Cell Sci.|volume=119|issue=Pt 14|pages=2863–9|date=2006|pmid=16825427|doi=10.1242/jcs.03063|doi-access=free}}</ref> == خطي بایوپولیمېرونه == ټول ژوندي موجودات خپلو بیولوژیکي دندو لپاره درې اړینو بایوپولیمېرونو پورې تړلي دي: DNA، RNA او پروټين. دا هر یو مالیکول د ژوند لپاره اړین دی، ځکه هر یو په حجره کې جلا او لازمي رول ترسره کوي. ساده لنډیز دا دی چې DNA لومړی RNA جوړوي او وروسته بیا RNA، پروټین جوړوي.<ref name="isbn1-4292-2936-5">{{cite book|author1=Berg, Jeremy Mark|author2=Tymoczko, John L.|author3=Stryer, Lubert|title=Biochemistry, 7th ed. (Biochemistry (Berg))|url=https://archive.org/details/biochemistry0000berg|publisher=[[W.H. Freeman & Company]]|year=2010|isbn=978-1-4292-2936-4}} Fifth edition available online through the NCBI Bookshelf: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=stryer link]</ref><ref name="isbn0-8153-4111-3">{{cite book|author1=Walter, Peter|author2=Alberts, Bruce|author3=Johnson, Alexander S.|author4=Lewis, Julian|author5=Raff, Martin C.|author6=Roberts, Keith|title=Molecular Biology of the Cell (5th edition, Extended version)|url=https://archive.org/details/molecularbiology0000unse_b0d8|publisher=[[Garland Science]]|location=New York|year=2008|isbn=978-0-8153-4111-6}}. Fourth edition is available online through the NCBI Bookshelf: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=mboc4 link]</ref> DNA، RNA او پروټینونه ټول د اړونده جوړونکو بلاکونو له یو تکراري جوړښت (د DNA او RNA په صورت کې نوکلیوټایډونو، د پروټینونو په صورت کې امینو اسیډونو) څخه مشتمل دي. په عموم کې، دوی ټول بې شاخې پولیمرونه دي او له همدې کبله کولی شي د یوه تار په توګه راڅرګند شي. په اصل کې، هغوی د مهرو د تار په څېر هم لیدلی شو چې هره مهره د واحد نوکلیوټایډ یا امینو اسیډ مونومېر ښکارندویي کوي چې د کیمیایي کووالانټ اړیکو له لارې یوه ډېر اوږد زنځیر سره نښلول شوي دي. په ډېری مواردو کې، د زنځیر د ننه مونومېرونه له نورو امینو اسیډونو یا نوکلیوټایډونو سره د متقابل عمل لپاره ډېر تمایل لري. په DNA او RNA کې، دا کېدای شي د واټسون-کرېک (G-C او A-T یا A-U) اساسي جوړو بڼه ونیسي، که څه هم د متقابل عمل ډېرې پېچلې بڼې هم کېدای شي رامنځته شي. === جوړښتي ځانګړتیاوې === د DNA د دوه تاري طبیعت په دلیل، په اصل کې ټول نوکلیوټایډونه د دوه تاري تکمیلي ستنو نوکلیوټایډونو په منځ کې د واټسون-کرېک اساسي جوړو بڼه ځان ته اخلي. برعکس، RNA او پروټین په نورمال ډول یو تاره دي. له همدې کبله، هغوی د DNA دوه تاره مارپیچي منظمې هندسې پورې نه محدودېږي، او ځکه د هغوی ترتیب ته په کتو سره په درې اړخیزه پېچلو بڼو کې پوښل کېږي. دا بېلابېلې بڼې د RNA او‌ پروټینونو د ډېرو ګډو ځانګړتیاوو، لکه د ځانګړو نښلېدونکو پاکټونو جوړېدل او د بایوکیمیایي غبرګونونو د کاټالېز وړتیا، مسئولې دي. ==== DNA د معلوماتو کوډ کولو لپاره اصلاح شوې ده ==== DNA د اطلاعاتو د ذخیره کولو یو ماکرومالیکول دی چې د لارښوونو بشپړ سیټ (جېنوم)، چې د هر ژوندي موجود راټولولو، ساتلو او بیاتولید لپاره اړین دی، کوډ کوي.<ref name="isbn978-0062730992">{{cite book|author1=Golnick, Larry|author2=Wheelis, Mark.|title=The Cartoon Guide to Genetics|publisher=Collins Reference|isbn=978-0-06-273099-2|date=1991-08-14|url-access=registration|url=https://archive.org/details/cartoonguidetoge00larr}}</ref> DNA او RNA دواړه د جنېټیکي معلوماتو د کوډ کولو وړتیا لري، ځکه بایوکیمیایي میکانیزمونه شتون لري چې د یوې DNA یا RNA په ترتیب کې کوډ شوي معلومات لولي او له هغه څخه د یوه مشخص پروټین تولید لپاره کار اخلي. له بلې خوا، د پروټین مالیکول ترتیبي معلومات د حجرو لخوا د جنېټیکي معلوماتو د وظیفوي کوډ کولو لپاره نه کارول کېږي.<ref name="Stryer_20022">{{cite book|vauthors=Stryer L, Berg JM, Tymoczko JL|title=Biochemistry|publisher=[[W.H. Freeman]]|location=San Francisco|year=2002|edition=5th|isbn=978-0-7167-4955-4|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21154/}}</ref> DNA درې اصلي ځانګړتیاوې لري چې هغې ته اجازه ورکوي ترڅو د جنېټیکي معلوماتو په کوډ کولو کې له RNA څخه ډېره ښه ووسي. لومړی دا چې هغه دوه تاره لري، نو ځکه په هره حجره کې د هر جېن په کوډ کولو کې د معلوماتو لږ تر لږه دوه کاپي ګانې شتون لري. دوهم دا چې، DNA د RNA په پرتله د تجزیې په وړاندې ډېر زیات پایښت او ثبات لري، کومه ځانګړنه چې د DNA په هر نوکلیوټایډ کې د 2'-هایډروکسیل ګروپ نه شتون پورې اړه لري. دریم دا چې، په DNA کې ډېر پېچلي نظارتي او ترمیمي سیسټمونه شتون لري چې DNA ته هر زیان ارزوي او د اړتیا په وخت کې هغه بېرته ترمیموي. مشابه سیسټمونه د RNA مالیکولونو د زیان د ترمیم لپاره وده نده کړې. په پایله کې، کروموزومونه کولی شي په میلیارډونو اټومونه ولري چې په یوه ځانګړي کیمیاوي جوړښت کې ترتیب شوي دي. ==== پروټینونه د کاټالایز لپاره اصلاح شوي دي ==== پروټینونه د کاټالیز او بایوکیمیایي غبرګونونو مسئوله فعاله ماکرومالیکولونه دي چې له ژوند نه ساتنه کوي. پروټینونه د ژوندي موجود ټولې دندې ترسره کوي، د بېلګې په توګه فوټوسنټېز، عصبي دنده، لید او حرکت.<ref name="isbn978-1593272029">{{cite book|author=Takemura, Masaharu|title=The Manga Guide to Molecular Biology|url=https://archive.org/details/mangaguidetomole0000take|publisher=[[No Starch Press]]|year=2009|isbn=978-1-59327-202-9}}</ref> د پروټین مالیکولونو یو رشته یي طبیعت، او له ۲۰ یا ډېرو بېلابېلو امینو اسیډي جوړښتي بلاکونو څخه د هغوی ترکیب، دوی ته اجازه ورکوي ترڅو ډېر شمېر درې اړخیز شکلونه ځان ته غوره کړي، په داسې حال کې چې نښلوونکي پاکټونه برابروي چې د هغوی له لارې کولی شي په ځانګړې توګه د هغو مالیکولونو له بڼو سره تعامل ولري. سربېره پر دې، د بېلابېلو امینو اسیډونو کیمیایي تنوع، او کیمیایي بېلابېل چاپېریالونه چې د سیمه‌ییزو درې اړخیزو جوړښتونو له لورې جوړېږي، ډېری پروټینونو ته دا وړتیا ورکوي ترڅو د انزایم په توګه عمل وکړي او په حجرو کې د بایوکیمایي بدلونونو پراخه لړۍ کاټالایز کړي. سربېره پر دې، پروټینونو کې دې وړتیا هم وده کړې چې د کوانزایمونو او کوفکټورونو له پراخې لړۍ سره ونښلي، هغه واړه مالیکولونه چې پروټین ته د پولي پپټایډي زنځیر پورې تړلو څخه هاخوا نور ځانګړي فعالیتونه ورکړي. == سرچينې == jvf2utug4p48141qlh7c96px546v0x3 0 61888 369063 366826 2026-09-17T09:43:04Z KhalidKhaksar.Ahmadzai 40697 له "[[:en:Special:Redirect/revision/1367669721|Integrated circuit]]" مخه د "Terminology" برخې په ژباړلو سره رامنځته شوی 369063 wikitext text/x-wiki یو مدغم سرکېټ یا یوه ټوټه مدغم سرکېټ (چې د IC، چېپ یا مایکروچېپ په نامه هم یادېږي) په یوه کوچنۍ همواره ټوټه (یا چېپ) باندې د نیمه هادي موادو چه معمولاً سلیکان دي، د الکترونیکي سرکېټونو له یوې مجموعې څخه عبارت دی. لوی شمېر کوچني MOSFETs (فلزي – اوکساید – نیمه هادي– د برقي ساحې تر اثر لاندې ترانزېسترونه) په یو کوچني چېپ کې سره مدغم کیږي. د نومووړو ادغامونو پایله یو داسې سرکېټ کېږي چې د جلا الکترونیکو اجزاوو څخه د جوړو شوو هغو په پرتله کوچیني، ګړندي او ارزانه دي. د چېپ په ډیزاین کې د ډله ییز تولید وړتیا، په هغې باندې د اطمینان وړتیا او د هغې د کُندې د جوړښت طریقې سبب شوي چې د هغو ډیزاینونو پر وړاندې چې  جلا ترانزېسترونه په کې کارول کېږي، د معیاري IC ګانو ګړندۍ ځای نیونه تضمین کړي. چېپونه اوس عملاً په ټولو الکترونیکي تجهیزاتو کې کارول کېږي او په الکترونیکه نړۍ کې یې انقلاب راوستلی دی. کمپیوټرونه، ګرځنده تلیفونونه او نور د کور وسایل اوس د عصري ټولنو د جوړښت نه بېلېدونکې برخې دي، چې دا بدلونونه د IC ګانو لکه د اوسنیو کمپیوټرونو پروسېسرونو او مایکرو کنټرولرونو د کوچنۍ اندازې او ټیټ لګښت له امله ممکن شوي دي. د فلزي – اوکساید – سلیکان (MOS) نیمه هادي وسیلې په تولیدېدو سره په خورا لوړه کچه ادغام ته د تخنیکي پرمختګونو له لارې د عمل جامه ور واغوستل شوه. په ۱۹۶۰ز لسیزه کې د نوموړو له پیلېدو راهیسې، د چېپونو اندازه، سرعت، او ظرفیت په ډېره لوړه کچه پراختیا موندلې ده، نوموړې پراختیا  د تخنیکي پرمختګونو په واسطه په داسې توګه لاس ته راغلې شې چې د ورته اندازې لرونکو چېپونو کې د MOS ترانزېسترونو ډېر لوړ شمېر ته د ځای ورکولو وړتیا ورکړل شوې- یو عصري چېپ کېدای شي د انسان د ګوتې د نوک په اندازه یوه ساحه کې په ملیاردونو MOS ترانزېسترونه ولري. دغو پرمختګونو، څه ناڅه د مور د قانون (Moore's law) په تعقیب سره، د اوسنیو کمپیوټرونو  چېپونو ته دا وړتیا ورکړې چې د ۱۹۷۰یمې زېږدیزې لسیزې په لومړیو کې د کارېدونکو کمپیوټري چېپونو په پرتله  په میلیونونو ځله ډېر ظرفیت او په زرګونو ځله ډېر سرعت ولري. IC ګانې د جلا سرکېټونو (discrete circuits) په پرتله دوې مهمې ګټې لري: ۱. لګښت او ۲. کاري وړتیا- لګښت یې ټیټ دی ځکه چې چېپونه له خپلو ټولو اړوندو برخو سره د فوټولېتوګرافۍ  (photolithography ) په واسطه د یو واحد په توګه چاپېږي، نه دا چې په یو وخت کې یوازې یو ترانزېستر جوړ شي. سربیره پردې، بسته شوې IC ګانې د جلا سرکېټونو په پرتله خورا لږ مواد کاروي. کاري وړتیا یې ځکه لوړه ده چې د IC اجزاء په چټکۍ سره سوېچېږي او د دوی د کوچینۍ اندازې او نږدېوالي له امله نسبتاً لږه برښنا مصرفوي. د IC  ګانو مهم  زیان د دوی ډیزاینول او د هغوی د اړوندو فوتوماسکونو د جوړولو لوړ لګښت دی. د دغه ابتدايي لوړ لګښت معنا دا ده چې IC ګانې یوازې په سوداګریزه توګه هغه وخت چې لوړ تولیدي حجم په نظر کې نیول شوی وي، د ارزښت وړ دي. == ترمینولوژي == یو مدغم سرکېټ یا چېپ په لاندې ډول تعریف شوی دی:<ref>{{cite web|url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic|title=Integrated circuit (IC)|publisher=[[JEDEC]]}}</ref><blockquote>هغه سرکېټ چې د سرکېټ ټول یا ځینې عناصر په کې په نه جلا کېدنکې توګه یو ځای شوي او په برښنایي ډول یو له بل سره په داسې بڼه تړل شوي دي چې نوموړي عناصر د ساختماني او سوداګریزو موخو لپاره نه جلا کېدونکي ګڼل کیږي.</blockquote>پورتني تعریف ته په کتو سره سرکېټونه د نري ورقي فلم ترانزېسترونو (thin-film transistors)، ډبل فلم لرونکو تکنالوژیو (thick-film technologies)، یا هایبرېډ شوو چېپونو (hybrid integrated circuits) په ګډون د زیات شمېر بېلابېلو تکنالوژیو په کارولو سره رامنځته کېدی شي. په هر ترتیب، مدغم سرکېټ په عامه ګټه اخیستنه کې د یوې واحدې ټوټې سرکېټ جوړښت ته راجع کیږي او په اصل کې د یو واحد مدغم سرکېټ په نامه پیژندل کېږي چې زیاتره وختونه د سلیکان په یوه ټوټه باندې جوړ شوي دي.<ref>{{cite web|title=The first monolithic integrated circuits|url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm|quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon.|author=Wylie, Andrew|year=2009|access-date=14 March 2011|تاريخ الأرشيف=4 May 2018|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm|url-status=dead|خونديځ نېټه=4 May 2018|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20120319150151/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20120319150151/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm}}</ref><ref>{{cite book|last1=Horowitz|first1=Paul|author-link1=Paul Horowitz|last2=Hill|first2=Winfield|author-link2=Winfield Hill|title=The Art of Electronics|edition=2nd|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-37095-0|page=[https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61]|quote=Integrated circuits, which have largely replaced circuits constructed from discrete transistors, are themselves merely arrays of transistors and other components built from a single chip of semiconductor material.|url=https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61}}</ref> == تاریخ == په یوه وسیله کې د زیات شمېر اجزاوو یوځای کولو لومړنۍ هڅه (لکه عصري IC ګانې) په ۱۹۲۰مې زېږدیزې لسیزې کې د Loewe 3NF واکیوم ټیوب و. د IC ګانو برعکس، یاد واکیوم ټیوب د مالیې څخه د ژغورنې په موخه ډیزاین شوی وو، ځکه چې په جرمني کې، د راډیو ریسیورونو ټکس درلود چې نوموړې مالیه اخیستنه د یوې رادیو د ریسیورونو د ټیوب هولډرونو له شمېر سره تړاو درلود. نوموړې تکنالوژۍ د رادیو ریسیورونو ته د دې زمینه برابره کړه چې یو واحد ټیوب هولډر ولري. د چېپ لومړنۍ مفکورې ۱۹۴۹ز کال ته ورګرځي، کله چې جرمن انجینر ویرنر جاکوبي (Siemens AG) د یو مدغم سرکېټ په څیر د نیمه هادي آواز لوړوونکې وسیلې په توګه یوه اختراع ثبت کړه چې د درۍ مرحله یی امپلیفایر طرحې د ځای پر ځای کولو سره یې په یوه ګډه لایه کې پنځه ترانزېسترونه ښودل. جاکوبي د خپلې اختراع د ځانګړي صنعتي تطبیقاتو په توګه کوچیني او ارزانه د اورېدو آلې راوویستلې. د نوموړي د اختراع سمدستي سوداګریزې کارونې نه دي راپور شوې.<ref name="computerhistory-ic">{{cite web|url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-ic/|title=Who Invented the IC?|department=@CHM Blog|publisher=Computer History Museum|date=20 August 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://integratedcircuithelp.com/invention.html|title=Integrated circuits help Invention|publisher=Integratedcircuithelp.com|access-date=2012-08-13}}</ref><ref name="jacobi1949">{{patent|DE|833366|W. Jacobi/SIEMENS AG: "Halbleiterverstärker" priority filing on 14 April 1949, published on 15 May 1952.}}</ref> د نوموړې مفکورې بل لومړنی وړاندیز کوونکی جیفري ډمر-Geoffrey Dummer (۱۹۰۹-۲۰۰۲ز) و، نوموړی د رادار ساینس پوه و چې د برتانیا د دفاع وزارت د شاهي رادار په تأسیساتو کې یې کار کاوه. ډمر دغه نظریه د ۱۹۵۲ کال د مې په ۷مه په [[واشنګټن ډي سي]] کې په با کیفیته الکترونیکي وسایلو کې د پرمختګ په سمپوزیم (Progress in Quality Electronic Components) کې خلکو ته وړاندې کړه. هغه د خپلو نظریاتو د کمپاین په پار په عامه بڼه زیات شمېر سمپوزیمونه ورکړل او په ۱۹۵۶ز کې یې د دا ډول یوه سرکېټ د جوړولو لپاره ناکامه هڅه وکړه. د ۱۹۵۳ز او ۱۹۵۷ز کلونو ترمنځ، سېډني ډارلینګټون (Sidney Darlington) او یاسوو تاروي (برقی تخنیکي لابراتوار) د ورته چېپ ډیزاینونو وړاندیز وکړ چیرې چې زیات شمېر ترانزېسترونو کولی شوای چې یوه ګډه فعاله ساحه سره شریکه کړي، خو د دوی له یو بل څخه د جلا کولو لپاره هېڅ برښنایي عایق شتون نه درلود.<ref>[http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html "The Hapless Tale of Geoffrey Dummer"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511181443/http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html|date=11 May 2013}} (n.d.) (HTML), ''Electronic Product News'', accessed 8 July 2008.</ref> یو ټوټه يي مدغم سرکېټ  د ژان هورني له لوري د پلانر پروسې (planar process) د اختراعاتو او د کورت لیویک له لوري د پي-اِن جنکشن عایق کارۍ ( p–n junction isolation ) په واسطه فعال شوی و. د هورني اختراع د محمد اېم اتلا (Mohamed M. Atalla) په کېمیاوي توګه د سطحې د غیر فعالولو په کار کې، همدارنګه د فولر او ډیټزینبرګر له لوري په سلیکانو کې د بورون او فاسفورس د نا خالصیتونو د خپرېدو هڅو، د کارل فراش  او لینکن ډیریک د سطحې ساتنې په برخه کې کار، او د چیه تانګ ساه کار چې د اوکسایدو په واسطه د انتشار ماسک وهنې د هڅو پر بناء باندې جوړه شوې وه.<ref>{{Cite book|last=Saxena|first=Arjum|title=Invention of Integrated Circuits: Untold Important Facts|url=https://archive.org/details/inventionofinteg0000saxe|publisher=World Scientific|year=2009|pages=[https://archive.org/details/inventionofinteg0000saxe/page/95 95]–103}}</ref> === لومړني مدغم سرکېټونه === د چېپ  په اړه یو مخکینۍ نظریه دا وه چې کوچیني سرامیک سبسټرېټونه رامنځته کړي (چې د مایکرو ماجیولونو په نوم یادېږي)،  هر یو یې د یو واحد کوچیني شوي جزء درلودونکی دی. اجزاء  بیا په دوه بعدي یا درۍ بعدي کمپکټ شبکو کې د مدغم کېدو او نښلېدو وړ وو. نوموړې مفکوره، چې په ۱۹۵۷ز کې ډېره د هیله مندۍ وړ ښکارېده، د جک کېلبي (Jack Kilby) له لوري د متحده ایاالاتو اردو ته وړاندیز شوې وه او په یو لږ عمر لرونکي مایکروموجیوول پروګرام باندې (د ۱۹۵۱ز د ټېنکر ټای له پروژې سره ورته وه) بدله شوه. په هر ترتیب، څرنګه چې نوموړې پروژه د ځواکمنېدو په حال کې وه، کېلبي یو نوی، انقلابي ډیزاین  چې له  IC څخه عبارت دی، راوویست.<ref name="micromodules">{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|title=Micromodules: the ultimate package|last=Rostky|first=George|website=EE Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100107111717/http://www.eetimes.com/special/special_issues/millennium/milestones/kilby.html|archive-date=2010-01-07|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chipsetc.com/the-rca-micromodule.html|title=The RCA Micromodule|website=Vintage Computer Chip Collectibles, Memorabilia & Jewelry|access-date=2018-04-23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tdCjBQAAQBAJ&q=micromodule&pg=PA392|title=American Microelectronics Data Annual 1964–65|last1=Dummer|first1=G.W.A.|last2=Robertson|first2=J. Mackenzie|date=2014-05-16|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-8549-1|pages=392–397, 405–406}}</ref> کېبلي چې د ټکساس وسایلو شرکت (Texas Instruments) له لوري نوی ګمارل شوی و، د ۱۹۵۸ز کال د جولای په میاشت کې یې د مدغم سرکېټ په اړه خپلې لومړنۍ نظریې ثبت کړې، د مدغم سرکېټ لومړۍ کاري بېلګه یې  په بریالیتوب سره د ۱۹۵۸ز د سپټمبر په دولسمه نندارې ته وړاندې کړه. د ۱۹۵۹ز د فبرورۍ په شپږمه کېبلي د خپلې اختراع په اړه غوښتنلیک کې، خپله نوې وسیله د " د نیمه هادی موادو د د بدنې په توګه تشرېح کړه ... په کومه کې چې د الکترونیکي سرکېټ ټول اجزاء په بشپړ ډول سره یوځای شوي دي." د نوموړې نوې اختراع لومړنی پیرودونکی د متحده ایالاتو هوايي ځواک و. کېلبي د فزیک په څانګه کې د خپلې برخې لپاره چې د مدغم سرکېټ اختراع وه، د ۲۰۰۰ز کال د نوبل جایزه وګټله. په هر ترتیب، د کېلبي اختراع یو پیوندي یا هایبرېډ مدغم سرکېټ (هایبرېډ IC وه)، نه یوه ټوټه واحد مدغم سرکېټ (monolithic IC) چېپ. د کېبلې چېپ  بهرنۍ سیمي نښلېدنې لرلې، چې له دې امله یې په ډله ییزه توګه تولید ستونزمن و.<ref name="TIJackBuilt">[http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml ''The Chip that Jack Built''], (c. 2008), (HTML), Texas Instruments, Retrieved 29 May 2008.</ref><ref>Kilby, Jack S. "Miniaturized Electronic Circuits", {{US Patent|3138743}}, filed 6 February 1959, issued 23 June 1964.</ref><ref>{{cite book|last=Winston|first=Brian|title=Media Technology and Society: A History: From the Telegraph to the Internet|url=https://books.google.com/books?id=gfeCXlElJTwC&pg=PA221|year=1998|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-14230-4|page=221}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ti.com/corp/docs/company/history/timeline/defense/1960/docs/61-first_ic.htm|title=Texas Instruments – 1961 First IC-based computer|publisher=Ti.com|access-date=2012-08-13}}</ref><ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/press.html "The Nobel Prize in Physics 2000"], nobelprize.org (10 October 2000)</ref><ref name="Saxena140">{{cite book|last1=Saxena|first1=Arjun N.|title=Invention of Integrated Circuits: Untold Important Facts|date=2009|publisher=[[World Scientific]]|isbn=9789812814456|page=140|url=https://books.google.com/books?id=-3lpDQAAQBAJ&pg=PA140}}</ref><ref name="nasa">{{cite web|title=Integrated circuits|url=https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html|website=[[NASA]]|access-date=13 August 2019|تاريخ الأرشيف=21 July 2019|مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190721173218/https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html|url-status=dead|خونديځ نېټه=21 July 2019|خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20190721173218/https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html|خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20190721173218/https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721173218/https://www.hq.nasa.gov/alsj/ic-pg3.html}}</ref> د کېلبي څخه یوازې نیم کال وروسته، رابرټ نویس ((Robert Noyce په Fairchild Semiconductor کې لومړی رښتینی واحدIC  چېپ اختراع کړ. نوموړی چېپ د مدغم سرکېټ یوه نوې بڼه وه، چې د کېبلې له هغه څخه ډېره عملي وه. د نویس ډیزاین له سلیکان څخه جوړ شوی و، په داسې حال کې چې د کیلبي چېپ بیا د جرمنیوم څخه جوړ شوی و. د نویس د واحدې IC  ټول اجزاء د سلیکان په چېپ کې ځای پر ځای شوي وو او د مسو له لینونو سره نښلول شوي وو. د نویس monolithic IC  د پلانر پروسې په کارولو سره جوړه شوې وه، چې د ۱۹۵۹ز په پیل کې د هغه د همکار ژان هورني له لوري ورته پراختیا ورکړل شوې وه. عصري IC  چېپونه د دې پر ځای چې  د کېبلي د هایبرېډ IC  څخه په الهام اخیستنې جوړ شي، د نویس د مونولیتیکې  IC پر بنسټ ولاړ دي.<ref name="computerhistory1959">{{cite web|title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/|website=[[Computer History Museum]]|access-date=13 August 2019}}</ref> د [[ناسا]] اپولو پروګرام (NASA's Apollo Program) د ۱۹۶۱ز او ۱۹۶۵ز کلونو ترمنځ د مدغم سرکېټونو ترټولو لوی واحد مصرفوونکی او مشتري و.<ref name="eldon2">Hall, Eldon C. (1996). [https://books.google.com/books?id=G8Dml1x55r0C "Journey to the Moon: The History of the Apollo Guidance Computer"]. American Institute of Aeronautics and Astronautics. pp. 18–19. {{ISBN|9781563471858}}</ref> == اصطلاحات == یو "مدغم سرکټ" په رسمي ډول داسې تعریف کیري: <ref>{{Cite web|url=http://www.jedec.org/standards-documents/dictionary/terms/integrated-circuit-ic|title=Integrated circuit (IC)|publisher=[[JEDEC]]}}</ref> {{Blockquote|هغه سرکټ چې د سرکټ ټولې یا ځینې اجزاوې یې د برښنا په واسطه تړل شوې او یو له بل سره وصل دي، چې د ساختمان او تجارت له غرضه نه بیلیدونکي دي.}} په کره معنی، دا اصطلاح د یو واحدې ټوټې سرکټ جوړښت ته اشاره کوي - چې په اصل کې د " [[مدغم سرکېټ (IC)|مونولیتیک مدغم سرکټ]] " په نوم یادیږي - چې ټول سرکټ د [[سليکان|سیلیکون]] په یوه برخه کې جوړ شوی دی.<ref>{{Cite web|title=The first monolithic integrated circuits|url=http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm|quote=Nowadays when people say 'integrated circuit' they usually mean a monolithic IC, where the entire circuit is constructed in a single piece of silicon.|last=Wylie|first=Andrew|year=2009|accessdate=14 March 2011|archivedate=4 May 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180504074623/http://homepages.nildram.co.uk/~wylie/ICs/monolith.htm}}</ref> <ref>{{کتابي سرچينه |last=Horowitz |first=Paul |author-link=Paul Horowitz |url=https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 |title=The Art of Electronics |last2=Hill |first2=Winfield |author-link2=Winfield Hill |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |isbn=978-0-521-37095-0 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/artofelectronics00horo/page/61 61] |quote=Integrated circuits, which have largely replaced circuits constructed from discrete transistors, are themselves merely arrays of transistors and other components built from a single chip of semiconductor material.}}</ref> په عمومي استعمال کې، "مدغم سرکټ" د هغو سرکټونو لپاره هم کارول کیدی شي چې د 3D IC ، 2.5D IC ، MCM ، نري فلمي ټرانزیسټرونو (Thin-film Transistors)، ډبل فلمي ټیکنالوژۍ (thick-film transistors)، یا هایبرډ مدغم سرکټونو په څیر ټیکنالوژیو په کارولو سره جوړ شوي وي. د کره او پراخو تعریفونو ترمنځ توپیر ډیری وخت په دې بحثونو کې اړونده وي چې ایا [[د مور قانون|د موري قانون]] (Moore's law) د تطبیق وړ پاتې کیږي. == سرچينې == eqbpfpa79074rtge2etncckxa9yqwee 0 62635 369062 367429 2026-09-17T09:42:31Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369062 wikitext text/x-wiki د جنسي لېوالتیاوو او همجنس بازۍ په هکله مسیحیت کې بېلابېل لیدلوري او نظرونه موجود دي. حتی د یوې ډلې یا یوې فرقې په برخه کې هم کېدای شي، چې پلویان یې د همجنس بازۍ په هکله بېلابېل لیدلوري او نظرونه ولري او د یوې ډلې یا یوې فرقې ټول غړي یې تر ډېره د همجنسبازۍ په هکله د دوی د کلیسا د لیدلورو او نظریاتو ملاتړ نه کوي. د بېلابېلو فرقو موجودیت د همجنس بازه روحانیونو او د همجنسبازانو د واده کولو برخې ته د ودې ورکولو په تړاو اصلي دریځ نیولی، حال دا چې نورو فرقو لکه د کاتولیک کلیسا داسې نه دي کړي. == مخینه / تاریخچه == په یهودیت او مسیحیت کې د عبراني انجیل مقدس کتاب او د هغه اړوند تفسیرونه له تاریخي پلوه د انسان د جنسیت په هکله یو ډول د پلار خاصیت لرونکي او غیر قانوني نسبت تګلاره تایید کړې ده او د واده په لړ کې د ښځینه او نارینه وو د ځانګړو جنسي اندامونو له مقاربت څخه او د جنسي مقاربت د نورو شکلونو په پام کې نیولو لکه د اتورټیکیزم څخه ملاتړ کوي. ځان ارضا کول، د خولې له لارې جنسي رابطه، غیردخولي جنسي اړیکې او د غیر متضاده جنسي اړیکې (چې ټولې یې په بېلابېلو زمانو کې د «لوطي» لقب خپل کړی دی) په دې باور دي او داسې روزل شوي دي، چې دا ډول کړنې او چلندونه حرام دي، ځکه چې ګناه ګڼل کیږي او تر ډېره د سدوم او ګومورا اړوند سیمو د استوګنو له کړنو سره مقایسه یا د هغو له امله بلل کېږي. په دې توګه د عیسویت په لومړیو کې د همجنس بازانو یا LGBT خلکو وضعیت د بحث وړ موضوع ده.<ref name="Mbuwayesango 2016">{{cite book|author-last=Mbuwayesango|author-first=Dora R.|year=2016|origyear=2015|chapter=Part III: The Bible and Bodies – Sex and Sexuality in Biblical Narrative|editor-last=Fewell|editor-first=Danna N.|editor-link=Danna Nolan Fewell|title=The Oxford Handbook of Biblical Narrative|location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]]|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=456–465|doi=10.1093/oxfordhb/9780199967728.013.39|isbn=9780199967728|lccn=2015033360|s2cid=146505567}}</ref><ref name="Leeming 2003">{{cite journal|author-last=Leeming|author-first=David A.|author-link=David Adams Leeming|date=June 2003|title=Religion and Sexuality: The Perversion of a Natural Marriage|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion-and-health_summer-2003_42_2/page/101|editor-last=Carey|editor-first=Lindsay B.|journal=[[Journal of Religion and Health]]|publisher=[[Springer Verlag]]|volume=42|issue=2|pages=101–109|doi=10.1023/A:1023621612061|issn=1573-6571|jstor=27511667|s2cid=38974409}}</ref><ref>{{cite book|last=Sauer|first=Michelle M.|year=2015|chapter=The Unexpected Actuality: “Deviance” and Transgression|chapter-url=https://books.google.com/books?id=U8mBCgAAQBAJ&pg=PA74|title=Gender in Medieval Culture|location=[[London]]|publisher=[[Bloomsbury Academic]]|pages=74–78|doi=10.5040/9781474210683.ch-003|isbn=978-1-4411-2160-8}}</ref><ref name="Gnuse 2015">{{cite journal|last=Gnuse|first=Robert K.|date=May 2015|title=Seven Gay Texts: Biblical Passages Used to Condemn Homosexuality|url=https://archive.org/details/biblical-theology-bulletin_2015-05_45_2/page/68|journal=[[Biblical Theology Bulletin]]|publisher=[[SAGE Publications]] on behalf of Biblical Theology Bulletin Inc.|volume=45|issue=2|pages=68–87|doi=10.1177/0146107915577097|issn=1945-7596|s2cid=170127256}}</ref><ref>{{cite web |last=Gilbert |first=Kathleen |date=September 29, 2008 |title=Bishop Soto tells NACDLGM: 'Homosexuality is Sinful' |url=http://www.catholic.org/national/national_story.php?id=29699 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930122028/http://www.catholic.org/national/national_story.php?id=29699 |archive-date=30 September 2008 |website=Catholic Online}}</ref><ref>{{cite web |last1=Robinson |first1=Gene |last2=Krehely |first2=Jeff |last3=Steenland |first3=Sally |date=December 8, 2010 |title=What are Religious Texts Really Saying about Gay and Transgender Rights? |url=https://www.americanprogress.org/issues/religion/news/2010/12/08/8822/what-are-religious-texts-really-saying-about-gay-and-transgender-rights/ |access-date=March 30, 2021 |website=Center for American Progress}}</ref><ref>{{cite web |last=Modisane |first=Cameron |date=November 15, 2014 |title=The Story of Sodom and Gomorrah was NOT About Homosexuality |url=https://www.news24.com/news24/xarchive/voices/the-story-of-sodom-and-gomorrah-was-not-about-homosexuality-20180719 |access-date=March 30, 2021 |website=News24}}</ref><ref>{{cite book|author-last=Doerfler|author-first=Maria E.|year=2016|origyear=2014|chapter=Coming Apart at the Seams: Cross-dressing, Masculinity, and the Social Body in Late Antiquity|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7fsoDAAAQBAJ&pg=PA37|editor1-last=Upson-Saia|editor1-first=Kristi|editor2-last=Daniel-Hughes|editor2-first=Carly|editor3-last=Batten|editor3-first=Alicia J.|title=Dressing Judeans and Christians in Antiquity|location=[[London]] and [[New York City|New York]]|publisher=[[Routledge]]|edition=1st|pages=37–51|doi=10.4324/9781315578125-9|isbn=9780367879334|lccn=2014000554|oclc=921583924|s2cid=165559811}}</ref><ref>{{cite book|author-last=Hunter|author-first=David G.|year=2015|chapter=Celibacy Was "Queer": Rethinking Early Christianity|chapter-url=https://books.google.com/books?id=VgDSBgAAQBAJ&pg=PA13|editor1-last=Talvacchia|editor1-first=Kathleen T.|editor2-last=Pettinger|editor2-first=Michael F.|editor3-last=Larrimore|editor3-first=Mark|title=Queer Christianities: Lived Religion in Transgressive Forms|journal=Choice Reviews Online|volume=52|issue=9|location=[[New York City|New York]] and [[London]]|publisher=[[NYU Press]]|pages=13–24|doi=10.5860/choice.188990|isbn=9781479851812|jstor=j.ctt13x0q0q.6|lccn=2014025201|s2cid=152944605}}</ref><ref>{{Cite web |last=Frost |first=Natasha |date=2018-03-02 |title=A Modern Controversy Over Ancient Homosexuality |url=http://www.atlasobscura.com/articles/john-boswell-homosexuality-catholicism-history |access-date=2021-04-24 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=McClain |first=Lisa |title=A thousand years ago, the Catholic Church paid little attention to homosexuality |url=http://theconversation.com/a-thousand-years-ago-the-catholic-church-paid-little-attention-to-homosexuality-112830 |access-date=2021-04-24 |website=The Conversation |language=en}}</ref> د عیسویت او همجنسبازۍ اړوند تاریخ په هکله ډیر بحث شوی. ځینې​ په دې باور دي، چې د مسیحیت اړوند لومړنیو کلیساوو د همجنس بازانو د اړیکو او ترانسجینډر لرونکو اشخاصو په هکله ډېر خواشیني او خفه و. حال دا چې ځینې نور بیا په دې باور دي، چې د مسیحیت اړوند کلیساوو به هغوی د خپلو متضاد همکارانو په توګه منل. دا بېلابېل نظرونه په ځینې مواردو د مسیحیت اړوند مقدس کتاب د ځینې اصطلاحاتو اړوند ترجمې او یا هم د یاد کتاب د ځینې برخو معنا او بیان پورې اړوند کېږي.<ref name="Gnuse 20152">{{cite journal|last=Gnuse|first=Robert K.|date=May 2015|title=Seven Gay Texts: Biblical Passages Used to Condemn Homosexuality|url=https://archive.org/details/biblical-theology-bulletin_2015-05_45_2/page/68|journal=[[Biblical Theology Bulletin]]|publisher=[[SAGE Publications]] on behalf of Biblical Theology Bulletin Inc.|volume=45|issue=2|pages=68–87|doi=10.1177/0146107915577097|issn=1945-7596|s2cid=170127256}}</ref> دا مقاله په شلمه او یوویشتمه پېړیو باندې ټینګار کوي او دا موضوع بیانوي، چې د مسیحیت اړوند مقدس کتاب څنګه دې موضوع ته اشاره کوي، آیا غندنه یې کوي که نه؟ او دا چې آیا هغه بېلابېل متنونه او لیدلوري اوسمهال پلي کېږي که نه؟ چې ټول د بحث وړ موضوعاتو باندې بدل شوي دي. د لاواتیکال قانون د سم تفسیر په هکله بېلابېل مهم بحثونه راپورته شوي دی، د سدوم او ګومورا داستان، د پولین بېلابېل متنونه، او دا چې آیا دا آیتونه او متنونه جنسي او د همجنس بازۍ اړوند فعالیتونه محکوموي که نه.<ref name="Gnuse 20152" /> == د عیسویانو مذهبي ډلې یا فرقې == === د کاتولیک کلیسا === هر ډول جنسي عمل چې د یوې واده شوې جوړې په وسیله د زېږون لامل شي هغه د کاتولیک کلیسا یې ګناه بولي. دا کلیسا داسې وایي چې «همجنس ګرایانه لېوالتیاوې» په ښکاره بې نظمه دي. خو خپله دا لېوالتیاوې ذاتاً ګناه نه بولي، بلکې هغه د ګناه لپاره یوه وسوسه بولي.<ref name="CCC2357">[http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a6.htm#2357 Catechism of the Catholic Church, § 2357-9]; cf. Catechism of the Catholic Church, 2351, 2391, 2396</ref><ref>{{cite web |title=Birth Control &#124; Catholic Answers |url=http://www.catholic.com/library/Birth_Control.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091213012353/http://www.catholic.com/library/Birth_Control.asp |archive-date=13 December 2009 |access-date=12 November 2011 |publisher=Catholic.com}}</ref><ref name="Discernment">[https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccatheduc/documents/rc_con_ccatheduc_doc_20051104_istruzione_en.html Criteria for the Discernment of Vocation for Persons with Homosexual Tendencies, 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225072042/https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccatheduc/documents/rc_con_ccatheduc_doc_20051104_istruzione_en.html|date=25 February 2008}}</ref> د کاتولیک کلیسا کاتیزم داسې وایي چې: «هغه نارینه او ښځینه چې د همجنس بازۍ اړوند ژور تمایلات لري.... هغوی باید په پوره احترام، شفقت او حساسیت سره ومنل شي» او دغه راز «د دوی په وړاندې د هر ډول غیر عادلانه او تبعیضي چلند مخنیوی باید وشي» کلیسا د همجنسبازۍ په وړاندې د جنایي سزاوو سره مخالفت لري او دغه راز ټول هغه کسان چې په خپل همجنس وګړو یا مخالف جنسونو سره ډېره لېوالتیا او په هغو کې جذب دي، د کاتولیک کلیسا له هغو غواړي، چې تل عفت او پاکي غوره کړي؛ ځکه چې ټولو ته یې داسې تعلیم ورکوي چې جنسي لېوالتیاوې او کوروالي باید یوازې له واده کولو وروسته ترسره شي، چې پاکې جنسي اړیکې وي او د دایمي اړیکو، ماشوم زېږولو، بل جنس پاللو یا همجنس بازۍ او تک همسرۍ یا یوه واده لرلو په توګه دي. واتیکان د همجنس بازۍ ژورو لېوالتیاوو او یوې تېرېدونکې ستونزې د بیانولو تر منځ توپیر ټاکي، دغه راز د اړیکو تنظیمولو او مشرۍ یا ملایۍ ته د یو عیسوي کشیش ټاکلو په برخه کې په ۲۰۰۵ ز کال کې په یوه سند کې داسې ویل شوي، چې د همجنسبازۍ تمایلات یې «باید په ښکاره توګه لږ تر لږه د کشیش ټاکل کېدو اړوند مراسمو څخه درې کاله مخکې په پوره توګه ختم شوي او پاک شوي وي». په ۲۰۱۱ ز کال کې د مذهبي څېړنو اړوند انستیتیوت په وسیله له امریکايي کاتولیکانو څخه ترسره شوې تلفوني نظر پوښتنې وښودله، چې شاوخوا ۵۶ سلنه کاتولیکان په دې باور دي، چې د دوه همجنسبازانو تر منځ جنسي اړیکې کومه ګناه نه لري. څېړنې دا په ډاګه کوي، چې د جنسي کاروباریانو اړوند کاتولیکانو لپاره د جنسي تمایلاتو په هکله د کاتولیکي کلیسا تعلیمات «د شخړې او ناراحتۍ اصلي سرچینه» ده.<ref>{{cite web |date=18 December 2008 |title=STATEMENT OF THE HOLY SEE DELEGATION AT THE 63rd SESSION OF THE GENERAL ASSEMBLY OF THE UNITED NATIONS ON THE DECLARATION ON HUMAN RIGHTS, SEXUAL ORIENTATION AND GENDER IDENTITY (18 DECEMBER 2008) |url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/2008/documents/rc_seg-st_20081218_statement-sexual-orientation_en.html |access-date=12 November 2011 |publisher=Vatican.va}}</ref><ref>[https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccatheduc/documents/rc_con_ccatheduc_doc_20051104_istruzione_en.html Instruction Concerning the Criteria for the Discernment of Vocations with regard to Persons with Homosexual Tendencies in view of their Admission to the Seminary and to Holy Orders] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225072042/https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccatheduc/documents/rc_con_ccatheduc_doc_20051104_istruzione_en.html|date=25 February 2008}}, Congregation for Catholic Education, 4 November 2005</ref><ref name="USAtoday">{{Cite news|work=USA Today|url=http://content.usatoday.com/communities/Religion/post/2011/03/gay-marriage-catholic-church-/1|title=U.S. Catholics break with church on gay relationships|date=23 March 2011|first=Cathy Lynn|last=Grossman}}</ref><ref>{{cite web |date=March 2011 |title=Catholic Attitudes on Gay and Lesbian Issues: A Comprehensive Portrait from Recent Research |url=http://www.publicreligion.org/research/?id=509 |publisher=Public Religion Research Institute |access-date=2022-07-11 |archive-date=2011-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904041509/http://www.publicreligion.org/research/?id=509 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|author-last=Deguara|author-first=Angele|year=2020|chapter=The Ambivalent Relationship of LGBT Catholics with the Church|editor1-last=Hood|editor1-first=Ralph W.|editor2-last=Cheruvallil-Contractor|editor2-first=Sariya|title=Research in the Social Scientific Study of Religion: A Diversity of Paradigms|volume=31|pages=487–509|location=[[Leiden]] and [[Boston]]|publisher=[[Brill Publishers]]|doi=10.1163/9789004443969_025|isbn=978-90-04-44348-8|s2cid=241116008|issn=1046-8064}}</ref> د اوسنابروک رومي کاتولیکي ډیویسیس کلیسا آلماني اشقف یا مسیحي مُلا فرانز جوزف باوډ د ۲۰۱۸ ز کال په جنوري میاشت کې او د ۲۰۱۸ ز کال په فبروري میاشت کې د آلمان د رومي کلیسا کارډینال رین هارډمارکس د آلمان مذهبي مشرانو اړوند کنفرانس مشر له آلماني خبریالانو سره په خپله مرکه کې وویل، چې د آلمان په رومي کاتولیکي کلیساوو کې د همجنس بازۍ اړوند اتحادویو برکت ممکن دی. دغه راز په اتریش کې د همجنس بازۍ اړوند اتحادیو برکت په دوه کلیساګانو کې ترسره کیږي، چې د لینز په رومن کاتولیکي ډیوسیس کې ترسره کېږي. د عقیدوي ډلو اړوند ټولنې متخصصینو په ۲۰۲۱ ز کال کې دا روښانه کړه، چې د همجنس بازۍ اړوند اتحادیې بې برکته او بې ګټې دي. <ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/Bischof-Bode-fuer-Segnung-von-Homo-Paaren,segnung100.html NDR.de: Bischof für Segnung von homosexuellen Paaren (German)], 10 January 2018</ref><ref>{{cite web |title=Bayrischer Rundfunk.de: "Segnung homosexueller Paare ist möglich" |url=https://www.br.de/nachrichten/kardinal-marx-homosexuelle-100.html}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/panorama/gesellschaft/reinhard-marx-kardinal-stellt-segnung-homosexueller-paare-in-aussicht-a-1191270.html|title=Spiegel.de: Kardinal Marx stellt Segnung homosexueller Paare in Aussicht|newspaper=Der Spiegel|date=3 February 2018}}</ref><ref>{{cite web |last=Stütz |first=Paul |date=6 February 2018 |title=Segen für Verliebte in Oberösterreichs Pfarren |url=http://www.kirchenzeitung.at/site/archiv/article/20836.html |access-date=25 January 2019 |work=KirchenZeitung |language=de}}</ref><ref>{{cite web |title=Zum Valentinstag: Katholische Diözese segnet auch Homo-Paare |trans-title=For Valentine's Day: Catholic Diocese also blesses gay couples |url=http://www.queer.de/detail.php?article_id=30651 |website=Queer.de |language=de}}</ref><ref>{{cite news|title=Catholic Church 'cannot bless same-sex unions'|url=https://www.bbc.com/news/world-56402096|work=BBC News|date=15 March 2021}}</ref> === د ارتدوکس کلیساوې === د ختیځ برخې اړوند ارتدوکسي کلیساوې د همجنسبازۍ کړنې او اعمال غندي. د ارتدوکس کلیسا له کاتولیک کلیسا سره د کلیساوو اړوند تعلیماتو او مذهبي قوانینو په برخه کې اوږد تاریخ لري او دواړه د همجنسبازۍ په هکله یو بل ته ورته او مشابه محافظه کارانه دریځ لري. د ارتدوکس کلیسا یو شمېر قضایي برخې لکه په آمریکا کې د ارتدوکس کلیسا او داسې نورو یې د «همجنس پالونکو احساساتو او عواطف لرونکو وګړو» په وړاندې د هرکلي تګلاره غوره کړې ده، تر دې چې دا وګړي هڅوي ترڅو «په خپل ژوند کې د دې احساساتو او عواطفو د مضر او ناوړه اغېزو په وړاندې هڅه وکړي» بریالي شي. حال دا چې هغه کسان چې د همجنس بازۍ اړوند فعالیتونو د توجیې په لټه کې دي، هغوی مقدسو مذهبي مراسمو ته د ترسره کېدو اجازه نه ورکوي. د شرقي اروپا او یونان په څېر نورې ارتدوکسي کلیساوې همجنس پالنه او همجنس بازي ډېره غوره نه بولي او په کمه سترګه ورته ګوري. د یونان د ارتدوکسي کلیسا مُلایان او مشران همجنس بازي د زنا او بدلمنۍ یا بې عفتۍ او نورو ناوړه اعمالو له ډلې څخه بولي، ځکه چې همجنس بازي د واده کولو او کورنیو بنسټ او اساس له منځه وړي. په ۲۰۱۷ ز کال کې د د پیو Pew څېړنیز مرکز نظرپوښتنو دا په ډاګه کړه، چې زیاتره هغه ارتدوکسي مسیحیان چې په شرقي اروپا او مخکیني شوروي اتحاد کې ارزول شوي دي، زیاتره یې په دې باور دي، چې همجنس بازي «باید د ټولنې په وسیله و نه منل شي» دغه راز په یونان کې ۴۵ سلنه ارتدوکسي عیسویانو او د امریکې په متحده ایالتونو کې ۳۱ سلنه ارتدوکسي عیسویانو هم دېته ورته همداسې ځواب ورکړ.<ref>{{Cite book|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6|last=Kazhdan|first=A. P.|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0002unse_d7l6|location=New York|year=1991|pages=[https://archive.org/details/oxforddictionary0002unse_d7l6/page/945 945]–946}}</ref><ref>[http://www.oca.org/DOCmarriage.asp?SID=12&ID=26 Orthodox Church in America] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709033038/http://www.oca.org/DOCmarriage.asp?SID=12&ID=26|date=9 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |author=M. Mikhail |title=The Coptic Orthodox Church's View on Homosexuality |url=http://www.coptic.net/articles/OnHomosexuality.txt |access-date=18 March 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Stances of Faiths on LGBTQ Issues: Eastern Orthodox Church |url=https://www.hrc.org/resources/stances-of-faiths-on-lgbt-issues-eastern-orthodox-church |access-date=18 March 2021 |website=The Human Rights Campaign}}</ref><ref>{{cite web |date=8 November 2017 |title=4. Orthodox take socially conservative views on gender issues, homosexuality |url=https://www.pewforum.org/2017/11/08/orthodox-take-socially-conservative-views-on-gender-issues-homosexuality/ |access-date=18 March 2021 |website=Pew Research Center}}</ref> === د پروتستانت کلیساوې === === لیبرالي دریځ === د مسیحیت یو شمېر نورې ډلې او فرقې د تک همسرۍ یا یو شخص لرونکو همجنس بازانو اړیکې ګناه یا غیر اخلاقي نه بولي او ښایي دا ډول ټولنې یا اتحادیې معاف او په برکت ورکولو سره یې یو واده یا یوه جوړه وارزوي. لکه د کانادا متحده کلیساوې، د آمریکا پروتستان کلیسا، د مسیح متحده کلیسا، د آلمان لوتري کلیسا، په EKD کې اصلاح شوې او متحده کلیساوې، د سوئیس ټولې اصلاح شوې کلیساوې، د هالند پروتستاني کلیسا، د بلژیک متحده پروتستاني کلیسا، د فرانسې متحده پروتستاني کلیسا، د دنمارک کلیسا، د سویدن کلیسا، د آیسلیند کلیسا، د ناروې کلیسا، د آسترالیا متحده کلیسا او داسې نورې کلیساوې پکې شاملې دي، دغه راز د فنلند انجیلي لوتري کلیسا هم د همجنس بازانو اړوند جوړو یا زوجینو لپاره دعا کول جایز بولي. د مترپولیتین ټولنې اړوند کلیسا په ځانګړې توګه د همجنس بازانو یا جنسي کاروباریانو یعنې LGBT ته د خدمت کولو لپاره تأسیس او جوړه شوې ده. <ref>[https://www.nytimes.com/2005/07/05/national/05church.html NYTimes.com] "United Church of Christ Backs Same-Sex Marriage"</ref><ref>{{cite web |title=Verenigde Protestantse Kerk staat inzegening homohuwelijk toe. - holebi.info |url=http://holebi.info/phpnews/kortnews.php?action=fullnews&id=4179 |access-date=2022-07-11 |archive-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330093603/http://holebi.info/phpnews/kortnews.php?action=fullnews&id=4179 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Verantwortung und Verlässlichkeit stärken (german) |url=https://www.ekd.de/lebensgemeinschaft_2000.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810205018/https://www.ekd.de/lebensgemeinschaft_2000.html |archive-date=10 August 2019 |access-date=10 August 2019 |publisher=Ekd.de}}</ref> د اپوستولیک پینټکوستال د تصدیق کولو نړیوال اتحاد یا (GAAAP) خپل ریښې یا پیدایښت یې ۱۹۸۰ ز کال پورې اړوند بولي، چې هغه د اوپوستولیک پینټکوستال تر ټولو لرغونې فرقې باندې تبدیلوي، چې د همجنس بازانو تصدیقوونکي جوړوي. همدارنګه دېته ورته بل داسې سازمان د پینټکوستال نړیوالې کلیسا تاییدول (Affirming Pentecostal Church International) ده، چې اوسمهال د پنطیکاستي تاییدولو تر ټولو لوی سازمان دی، چې د امریکا په متحده ایالتونو، انګلستان، مرکزي او جنوبي آمریکا، اروپا او آفریقا کې ګن شمېر کلیساوې لري.<ref name="ELCF">{{cite web |date=12 November 2010 |title=Church of Finland allows prayer for same sex couples (In Finnish) |url=https://www.mtvuutiset.fi/artikkeli/homojen-kanssa-rukoilemisesta-saatiin-paatos/1853048 |access-date=12 November 2011 |publisher=Mtv3.fi}}</ref><ref>{{cite news|last=Sandeman|first=John|date=13 July 2018|title=Uniting Church to hold same sex marriages|url=https://www.eternitynews.com.au/australia/uniting-church-to-hold-same-sex-marriage/|work=Eternity|location=Australia|access-date=13 July 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=GAAAP |url=http://www.affirmingapostolic.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903095043/http://www.affirmingapostolic.com/ |archive-date=3 September 2011 |access-date=12 November 2011 |publisher=Affirmingapostolic.com}}</ref> د جنسي کاروباریانو یا LGBT تاییدوونکې ډلې یا فرقې، همجنس پالنه یا همجنس بازي یوه طبیعي پېښه بولي. د مسیح متحده کلیسا د همجنس بازانو واده لمانځي او د انګلیکن او لوتري کلیساوو ځینې برخې د همجنس ګرایانو د اړوندو ټولنو او اتحادیو د برکت او منلو زمینه برابروي. همدارنګه د کانادا متحده کلیسا هم د همجسن بازانو واده کول جائز بولي او جنسي لېوالتیاوې د خدای تعالی له لوري یوه ډالۍ بولي. د انګلیکان په ډله یا انجمن کې په ښکاره توګه همجنس بازه روحانیون موجود دي، د بېلګې په توګه جېن رابېنسون د امریکا متحده ایالتونو په اسقفي کلیسا کې یو ښکاره همجنس باز اسقف یا عیسوي ملا دی. <ref name="UCC-HRC2">{{cite web |title=Stances of Faiths on LGBT Issues: United Church of Christ |url=http://www.hrc.org/issues/5055.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109135551/http://www.hrc.org/issues/5055.htm |archive-date=9 November 2013 |access-date=22 January 2010 |publisher=[[Human Rights Campaign]]}}</ref><ref name="UCC-Episcopal bishops">{{Citation|last=Goodstein|first=Laurie|title=Episcopal Bishops Give Ground on Gay Marriage|newspaper=The New York Times|date=15 July 2009|url=https://www.nytimes.com/2009/07/16/us/16episcopal.html?scp=18&sq=%22united%20church%20of%20christ%22&st=cse|access-date=22 January 2010}}</ref><ref name="LCMS – Homosexuality">{{cite web |title=What about Homosexuality? |url=http://lcms.org/Documents.fdoc?src=lcm&id=1100 |access-date=26 May 2014 |publisher=[[Lutheran Church–Missouri Synod]]}}</ref><ref>[http://www.united-church.ca/humanrights/equal/chronology#1988 Chronology of Marriage and Equality Rights in the United Church] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425181001/http://www.united-church.ca/humanrights/equal/chronology#1988|date=25 April 2009}}</ref><ref>"Same-Sex Marriage Legislation Offers a Win-Win Solution, Says The United Church of Canada," 2005-FEB-01, United Church of Canada, at: http://www.united-church.ca/</ref> == سرچينې == 0vd96hf7ci3pe155rebtq3hsvgpqa97 0 62872 369058 344503 2026-09-17T06:49:39Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369058 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}} '''ریمون نیکولاس لندری پوانکاره''' (۲۰ اګست ۱۸۶۰ – ۱۵ اکتوبر ۱۹۳۴ زکال) فرانسوي چارواکی و چې له ۱۹۱۳ زکال څخه تر ۱۹۲۰ زکال پورې یې د فرانسې د ولسمشر او سربېره له دې یې د دریو دورو لپاره د لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ.<ref>سرچینې</ref> پوانکاره د حقوقو په برخه کې زده کړې کړې وې له همدې په ۱۸۸۷ زکال کې د منتخب وکیل او بیا یې په ۱۹۰۲ زکال کې د دوپوی او ریبو په کابینه کې خدمت وکړ. هغه د دریم جمهوریت تر چتر لاندې د تر ټولو مهم ښي اړخي معتدل ګوند یا دیموکراتیک جمهوري غوښتونکي اتحاد بنسټګر و چې په ۱۹۱۲ زکال کې لومړی وزیر شو او له ۱۹۱۳ زکال څخه تر ۱۹۲۰ زکال پورې یې د فرانسې ولسمشري وکړه. هغه د فرانسې له دولت څخه خپل مخالفین او منتقدین وویستل او له ۱۹۱۲ زکال څخه یې د لومړۍ نړیوالې جګړې تر پیلېدو پورې د فرانسې بهرنی سیاست په یوازې ځان کنټرول کړ. نوموړی د جرمني پر ضد د سخت لیدلوري لرلو، له تدافعي حالت څخه تهاجمي حالت ته د فرانسې او روسیې د اتحاد د بدلون، د فرانسې او روسیې د اړیکو د پیاوړتیا په موخه په ۱۹۱۲ او ۱۹۱۴ زکال کې له روسیې څخه د لیدنو او د ۱۹۱۴ زکال د جولای میاشتې په کړکېچ د روسیې د پوځي تحرک څخه د فرانسې د ملاتړ له امله پام وړ وګرځېد. له ۱۹۱۷ زکال وروسته د هغه نفوذ له دې امله را کم شو چې سیاسي مخالف یې جورج کلمانسو لومړی وزیر شو. په ۱۹۱۹ زکال کې د پاریس د سولې کنفرانس پر مهال هغه د متفقینو له خوا د لږ تر لږه ۳۰ کلونو لپاره د راینلنډ له اشغال او همدارنګه د راین له جلا غوښتې ملاتړ وکړ. په ۱۹۲۲ زکال کې پوانکاره د لومړي وزیر په توګه بېرته واک ته راوګرځېد. په ۱۹۲۳ زکال کې نوموړي د روهر د نیولو امر ورکړ څو په جرمني باندې د تاوان ورکولو په موخه فشار راوړي. دغه مهال پوانکاره ته؛ په ځانګړې توګه په [[انګلیسي]] ژب ویونکې نړۍ کې د یو بریدګر شخصیت (پوانکاره – لا  - ګوئر) په سترګه کتل کېدل چې په ۱۹۱۴ زکال کې یې د جګړې له رامنځته کېدو سره مرسته کړې وه او اوس مهال د جرمني ضد تنبیهي سیاستونو ملاتړی و. د ۱۹۲۴ زکال په ټاکنو کې د هغه دولت د راډیکال سوسیالیست ګوند او کیڼ اړخو جمهوري غوښتونکو د ائتلاف پر وړاندې ماته وخوړه. هغه یو ځل بیا د دریم ځل لپاره له ۱۹۲۶ زکال څخه تر ۱۹۲۹ زکال پورې د لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ. == لومړنی ژوند == ریمون پوانکاره د فرانسې په موز سیمه کې د بار-لو-دوک په ښار کې وزېږېد. هغه د مذهبي میرمنې نانین ماري فیکاتیر او د دولتي چارواکي او میترولوژیست نیوکولاس انتونین هلن پوانکاره زوی و. د خپلې کورنۍ د لوړو تعلیمي او علمي لاسته راوړنو له امله، هغه په داسې چاپېریال کې وده وکړه چې علم، سیاست او مذهبي ارزښتونه پکې مهم وو. ریمون د مشهور ریاضي پوه هانري پوانکاره د تره زوی و، چې د دې کورنۍ د علمي میراث ښکارندویي کوي. د خپل ښوونځي د وخت یادولو پر مهال، هغه لیکلي: «ما د زده کړو پر مهال د ژوند کولو لپاره یوازې دا یو هدف درلود، چې خپلې له لاسه وتلې سیمې بېرته جوړې کړو.» دا جمله د هغه ژمنتیا او د وطنپالنۍ څرګندونه کوي، چې وروسته یې په سیاسي ژوند کې مهم رول ولوباوه. ریمون پوانکاره د زده کړو لپاره د پاریس پوهنتون ته لاړ، چې هلته یې د حقوقو زده کړې وکړې. په ۲۰ کلنۍ کې د فرانسې تر ټولو ځوان وکیل وګرځېد او د پاریس د وکیلانو په ټولنه کې یې ځان مطرح کړ. هغه د وکیلانو د ټولنې د منشي په توګه وټاکل شو او په دې برخه کې یې د خپلو حقوقي مهارتونو برلاسي وښوده. په ۲۶ کلنۍ کې، هغه د فرانسې د استازو جرګې ته وټاکل شو، چې دې سره د جرګې تر ټولو ځوان مرستیال وګرځېد. د دې لاسته راوړنو په ترلاسه کولو سره، ریمون پوانکاره خپل سیاسي ژوند ته رسماً داخل شو، چې وروسته یې د فرانسې په سیاست کې د پام وړ اغېز پرېښود.<ref name="Rémy Porte 2017, p. 44-46">↑ a, b, c, d, e, f, g, h, i et j Rémy Porte, "Raymond Poincaré, le président de la Grande Guerre", Nouvelle Revue d'Histoire, no 88 de janvier-février 2017, p. 44-46</ref>{{sfn|Fromkin|2004|p=80}}{{sfn|McMeekin|2014|p=66}} == لومړنۍ سیاسي چارې == پوانکاره د نږدې یو کال لپاره تر هغه مهاله د کرهڼې په وزارت کې خدمت وکړ کله چې په ۱۸۸۷ زکال کې د موز ښار د ادارې د مرستیال په توګه وټاکل شو. هغه په جرګه کې د یو اقتصاد پوه په توګه زیات شهرت وموند او د ۱۸۹۰-۱۸۹۱ زکال او ۱۸۹۲ زکال د بودیجې په کمیسیون کې یې ونډه لرله. هغه د چارلز دوپوی په لومړۍ کابینه (اپرېل – نومبر ۱۸۹۳ زکال) کې د پوهنې، ښکلو هنرونو او مذهبي چارو وزیر او په دویمه او دریمه کابینه کې (می ۱۸۹۴زکال – جنوري ۱۸۹۵ زکال) یې د مالیې وزیر و. همدارنګه د الکساندر ریبو په کابینه کې د عمومي زده کړو وزیر شو. نوموړی د ۱۸۹۵ زکال په مني کې د فرانسې د ملي شورا مرستیال شو او له راډیکالانو سره یې له شدید مخالفت سربېره خپل دغه ځایګی د ۱۸۹۶ او ۱۸۹۷ زکال پر مهال وساته.<ref>Gooch, pp 137–151.</ref> پوانکاره په ۱۹۰۲ زکال کې د لئون ګامبتا د «فرصت پالنې» له نورو پیروانو سره په خوا کې دیموکراتیک جمهوری غوښتونکی اتحاد رامنځته کړ چې ډېر ژر په دریم جمهوریت کې په مهم ښي اړخي ګوند واوښت. په ۱۹۰۶ زکال کې نوموړی د سارین د لنډ مهالي لومړي وزارت پر مهال د مالیې وزیر شو. پوانکاره د خپلو سیاسي چارو په خوا کې د وکیلانو په ډله کې خپل ځایګی ساتلی و او د ادبي او سیاسي مسایلو اړوند یې ګڼ شمېر مقالې خپرې کړې. «پوانکارېزم» له ۱۹۰۲ زکال څخه تر ۱۹۲۰ زکال پورې سیاسي خوځښت و. په ۱۹۰۲ زکال کې جورج کلمانسو له دغې کلمې څخه د محافظه کارو سیاستوالو د ځوان نسل لپاره ګټنه وکړه چې د جمهوريت د بنسټګرو ایډیالېزم یې له له لاسه ورکړی و. له ۱۹۱۱ زکال وروسته دغه اصطلاح د جرمني د ګواښونو پر وړاندې د «ملي تجدید» په معنی وکارول شوه. له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته «پوانکارېزم» له مالي او سوداګریزو ګټو څخه د هغه ملاتړ ته اشاره کوله. پوانکاره له جورج کلمانسو سره د تل پاتې دښمنۍ لرلو له امله د ټولو پام وړ وګرځېد.<ref>Adamthwaite, Anthony Review of ''Raymond Poincaré'' by J. F. V. Keiger pages 491-492 from ''The English Historical Review'', Volume 114, Issue 456, April 1999 page 491.</ref><ref name="Keiger">J. F. V. Keiger, ''Raymond Poincaré'' (Cambridge University Press, 2002) p126</ref> == د لومړي ځل لپاره لومړی وزارت == پوانکاره د ۱۹۱۲ زکال د جنوري په میاشت کې لومړي وزارت ته ورسېد او په سیستماتیکه بڼه یې خپل ټول مخالفین او منتقدین له دولت څخه ګوښه کړل؛ همدا و چې هم یې د لومړي وزارت او وروسته د ولسمشرۍ پر مهال د فرانسې په بهرني سیاست بشپړ کنټرول ترلاسه کړ. د ده د واکمنۍ پر مهال د بهرني سیاست اړوند ټولې پرېکړې د رایو په اکثریت تصویب کېدلې. هغه د فرانسې د بهرنیو چارو وزارت ته د یو اداري بنسټ په سترګه کتل. پوانکاره چې جرمني ضد و؛ له هغو سره یې هر ډول جوړه رد کوله. د هغې مخالفت د غچ اخیستنې پر بنسټ نه و بلکې د دغه باور له مخې و چې جرمني له حده زیات پیاوړی دی او نور هم پسې پیاوړی کېږي چې پر باور یې باید د ځواک توازن د جګړې له لارې د فرانسې په ګټه تغیر وکړي. پوانکاره د بریتانیا یا له روسیې سره د جرمني د هر ډول روغې جوړې څخه د مخنیوي په لټه کې و.{{sfn|Paddock|2019|p=124}}{{sfn|Paddock|2019|p=118}}{{sfn|Paddock|2019|p=119}}{{sfn|Paddock|2019|p=115}} له ۱۹۰۸ زکال څخه تر ۱۹۰۹ زکال پورې د بوسنیا د کړکېچ او همدارنګه په ۱۹۱۱ زکال کې د [[مراکش]] د دویم کړکېچ پر مهال، فرانسې او د روسیې سترواکۍ له یو بل څخه ملاتړ ونشو کولای. په ۱۹۱۲ زکال کې پوانکاره د فرانسې او روسیې ترمنځ د ۱۸۹۴ زکال اتحاد د دفاعي هوکړې پر ځای د هغې تهاجمي جګړې وسیلې ته واړوه چې کېدلای شو په بالکان کې د اختلافونو له امله پیل شي. د ۱۹۱۲ زکال په اګست میاشت کې پوانکاره له روسي تزار نیکولاس سره ولیدل څو د فرانسې او تزاري دولت ترمنځ پوځي اتحاد ته پیاوړتیا وبخښي.{{sfn|McMeekin|2014|p=67}}{{sfn|Paddock|2019|p=115}}<ref>Tomaszewski, Fiona "Pomp, Circumstance, and Realpolitik: The Evolution of the Triple Entente of Russia, Great Britain, and France" pages 362-380 from ''Jahrbücher für Geschichte Osteuropas'', Volume 47, Issue # 3, 1999 pages 369-370.</ref>{{sfn|McMeekin|2014|p=67}} پوانکاره په دې تمه و چې د هغه پراختیا غوښتونکی سیاست به له جرمني څخه د هغو غیر رسمي متحد یا عثماني سترواکي لرې کړي. پوانکاره د ''Comité de l'Orient'' په نامه ډلې له مخکښو غړو څخه و چې په منځني ختیځ کې یې د فرانسې له پراختیا غوښتنې ملاتړ کاوه. د بالکان په لومړۍ جګړه کې د بالکان لیګ بریا د پوانکاره له خوا د اطریش د لوري له پاره پیاوړی ګواښ، د درې ګوني مثلث د غړو هېوادونو د پیاوړتیا او همدارنګه د جرمني او [[اتريش|اتریش]] – هنګري د پوځي موقعیت زیانمونکی لامل وګڼل شو.{{sfn|Fromkin|2004|p=80}}{{sfn|Fromkin|2004|p=81}}{{sfn|Paddock|2019|p=120}} پوانکاره د فرانسې او جرمني د اتحاد په موخه د ژوزف کایلاوکس وړاندیز رد کړ او استدلال یې وکړ چې په دغه اتحاد کې به پاریس کوچنی شریک وي، ځکه ده غوښتل د فرانسې اوسني ځایګي ته په بدلون ورکولو هغه په یو لوی ځواک واړوي. د یو مالي محافظه کار په توګه نوموړی په کلکه سره د لګښتمنې تسلیحاتي سیالۍ له اغېزو اندېښمن و. همدارنګه د لورن د وګړي په توګه دغه موضوع چې هغه انتقام پالونکی و او که نه د بحث موضوع ده. د هغه کورنۍ ته اړوند کور د جګړې پر مهال د دریو کلونو لپاره تر اشغال لاندې و.<ref name="Rémy Porte 2017, p. 44-462">↑ a, b, c, d, e, f, g, h, i et j Rémy Porte, "Raymond Poincaré, le président de la Grande Guerre", Nouvelle Revue d'Histoire, no 88 de janvier-février 2017, p. 44-46</ref><ref>{{Cite web |title=Que dire de Poincaré ? |url=https://www.centenaire.org/fr/espace-scientifique/que-dire-de-poincare |website=Mission Centenaire 14-18 |access-date=2022-07-18 |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712010715/https://www.centenaire.org/fr/espace-scientifique/que-dire-de-poincare |url-status=dead }}</ref><ref name="Herwig, Holger page 114">Herwig, Holger & Hamilton, Richard ''Decisions for War, 1914-1917'', Cambridge: Cambridge University Press, 2004 page 114.</ref> == سرچينې == <references /> qm8b0vkzxr95xa7hce86qjd2w5vkrgt 0 64487 369067 363732 2026-09-17T11:54:21Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369067 wikitext text/x-wiki {{مالوماتبکس کس}} ټوېنکل کهنا [[انګلیسي|انګليسي:]]Twinkle '''Khanna''' یوه [[باليووډ|هندي فلمي اداکاره]] ده. <ref>{{Cite web |last=انگریزی ویکیپیڈیا کے مشارکین |date= |title=Twinkle Khanna |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Twinkle_Khanna&redirect=no&oldid=597632138}}</ref> == لومړنی ژوند او کورنۍ == ټوینکل کهنا د ۱۹۷۴ کال د ډسمبر په ۲۹ مه په ممبۍ کې زیږیدلې وه، چې د هندي فلمونو د مشهورې اداکارې ډیمپل کپاډیا او راجیش کهنه له دوو لوڼو څخه لومړۍ ده <ref>{{cite news|last1=Ghosh|first1=Ananya|title=My sense of humour used to always land me in trouble, says Twinkle 'Funnybones' Khanna|url=https://www.hindustantimes.com/brunch/my-sense-of-humour-used-to-always-land-me-in-trouble-says-twinkle-funnybones-khanna/story-DQGWeMTlNdFmQqNWpjKbTN.html|work=[[ہندوستان ٹائمز]]|access-date=26 March 2020|date=13 August 2017}}</ref> . د هغه تره چني بای کپاډیا یو ګجراتي سوداګر و او پلار یې راجیش کهنه چې د پنجاب په امرتسر کې زیږیدلی و، د ریل پټلۍ د قراردادیانو په کورنۍ پورې اړه درلوده <ref>{{cite news|title=Twinkle Khanna shares throwback picture with grandmother Betty Kapadia, see it here|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/twinkle-khanna-shares-throwback-picture-with-grandmother-betty-kapadia-see-it-here/story-TWthBEyeArGei984XHitkO.html|access-date=26 March 2020|work=[[ہندوستان ٹائمز]]|date=4 December 2019}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Gupta|first1=Trisha|title=A star fell from heaven|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/trisha-gupta/A-star-fell-from-heaven/articleshow/44873269.cms|access-date=26 March 2020|work=[[Mumbai Mirror]]|date=20 October 2014|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326113852/https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/trisha-gupta/A-star-fell-from-heaven/articleshow/44873269.cms|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite news|title=Rajesh Khanna passes away|url=https://www.tribuneindia.com/2012/20120718/latest-news.htm|access-date=26 March 2020|work=[[دی ٹریبیون]]|agency=[[Indo-Asian News Service]]|date=18 July 2012}}</ref> . د هغې خور رینکي کهنا او د تره زوی کرن کپاډیا هم په فلمونو کې کار کړی دی <ref>{{cite news|last1=Sharma|first1=Garima|title=Rinke Khanna becomes a mummy again|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Rinke-Khanna-becomes-a-mummy-again/articleshow/23796610.cms|access-date=17 April 2015|work=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|date=9 October 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150228084737/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Rinke-Khanna-becomes-a-mummy-again/articleshow/23796610.cms|archive-date=28 February 2015}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Lohana|first1=Avinash|title=Karan Kapadia : I Feel Extremely Lucky to Have Two Moms|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/karan-kapadia-i-feel-extremely-lucky-to-have-two-moms/articleshow/62286050.cms|access-date=26 March 2020|work=[[Mumbai Mirror]]|date=29 December 2017}}</ref> هغه د نوي دور عالي لیسې، پنچګاني او د سوداګرۍ او اقتصاد د نرسي مونجي کالج کې زده کړې کړې. <ref>{{Cite web |last=Halim |first=Moeena |date=19 December 016 |title=Twinkle 'Funnybones' Khanna: The author who puts a bit of herself in her characters |url=https://www.indiatoday.in/magazine/supplement/story/20161219-humour-cant-exist-without-candour-twinkle-khanna-akshay-kumar-733748-2016-12-19 |website=India Today}}</ref> <ref name="autogenerated1">{{Cite web |last=Kulkarni |first=Ronjita |date=10 September 2015 |title=I pretend I was never in the movies! |url=https://www.rediff.com/movies/interview/twinkle-khanna-i-pretend-i-was-never-in-the-movies/20150910.htm |access-date=26 March 2020 |website=[[ریڈف ڈاٹ کوم]]}}</ref> د دوولسم ټولګي له بشپړولو وروسته، هغې غوښتل چې د چارټرډ اکاونټنټ په توګه دنده پرمخ بوځي، مګر د مور او پلار په ټينګار سره د فلم صنعت سره یوځای شوه <ref name="autogenerated1"/> <ref>{{Cite web |last=Basu |first=Nilanjana |date=1 December 2017 |title=What Dimple Kapadia Told Twinkle Khanna When She Was A 'Plump Nerd' |url=https://www.ndtv.com/entertainment/what-dimple-kapadia-told-twinkle-khanna-when-she-was-a-plump-nerd-1782417 |access-date=26 March 2020 |publisher=[[این ڈی ٹی وی]]}}</ref> . ټوېنکل کهنا د خپل فلمي کیریر له پیل کولو دمخه د سترګو جراحي هم کړې وه. <ref>{{Cite news|Title=Akshay Kumar And Twinkle Khanna Remember Rajesh Khanna On His Birthday With Sweet Note|URL=https://www.mid-day.com/articles/akshay-kumar-and-twinkle-khanna-remember-rajesh-khanna-on-his-birthday-with-sweet-note/20171170|Date=29 December 2018}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == اړونده لینکونه == * [[د هندي فلمونو لوبگراني|د هندي فلمي لوبغاړو لیست]] * [[هندي سينيما|هندي سینما]] == سرچينې == {{لړسرچينې}} [[وېشنيزه:1974 زېږېدنې]] [[وېشنيزه:هندي فلمي ستوري]] [[وېشنيزه:هندي ستوري]] [[وېشنيزه:فلمونه ۱۹۹۱ (میلادی)]] [[وېشنيزه:پښتو فلمونه]] [[وېشنيزه:پښتو سينما]] [[وېشنيزه:هندي سينما]] [[وېشنيزه:باليوود سينما]] [[وېشنيزه:باليوډ سينما]] [[وېشنيزه:باليووډ سينما]] 4uij4hlk632z5iyp6vs3q42golizdza 0 64816 369057 349952 2026-09-17T06:40:33Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369057 wikitext text/x-wiki {{Infobox person}}جوزف روډیارډ کیپلېنګ (زوکړه: د ۱۸۶۵ زکال د ډسمبر ۳۰ مه – مړینه: د ۱۹۳۶ زکال د جنوري ۱۸ مه) انګلیسي ناول لیکونکی، د لنډو کیسو لیکونکی، شاعر او ژورنالېست و. نوموړی په بریتانوي هند کې وزېږېد هغه ځای چې د نوموړي د ډېری آثارو الهام بخښونکی و. <ref name="thetimes">''[[The Times]]'', (London) 18 January 1936, p. 12.</ref> د کیپلېنګ په داستاني آثارو کې د ځنګل د کتاب ډیالوژي (The Jungle Book، ۱۸۹۴ زکال؛ The Second Jungle Book، ۱۸۹۵ زکال)، Just So Stories (۱۹۰۲ زکال) او د هغه سړی چې پاچا به شي (The Man Who Would Be King؛ ۱۸۸۸ زکال) په نوم نورې لنډې کیسې په کې شاملېږي. د هغه په اشعارو کې «Mandalay» (۱۸۹۰ زکال)، «Gunga Din» (۱۸۹۰ زکال)، «The Gods of the Copybook Headings» (۱۹۱۹ زکال)، «The White Man's Burden» (۱۸۹۹ زکال) او «If—» (۱۹۱۰ زکال) شاملېږي. نوموړی د لنډو کیسو په برخه کې د یو نوښتګر په توګه ګڼل کېږي. د ماشومانو اړوند د هغه کتابونه کلاسیک دي؛ چې د هغه یو منتقد «همه کاره او ځلېدونکې داستاني ډالۍ» بللې دي. <ref>[http://www.kipling.org.uk/rg_wouldbeking_notes.htm "The Man who would be King"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520115440/http://www.kipling.org.uk/rg_wouldbeking_notes.htm |date=2013-05-20 }}. Notes on the text by John McGivering. kiplingsociety.co.uk.</ref><ref name="rutherford">Rutherford, Andrew (1987). General Preface to the Editions of Rudyard Kipling, in "Puck of Pook's Hill and Rewards and Fairies", by Rudyard Kipling. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-282575-5}}</ref><ref name="plainsintro">Rutherford, Andrew (1987). ''Introduction to the Oxford World's Classics edition of 'Plain Tales from the Hills', by Rudyard Kipling''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-281652-7}}</ref><ref>[[James Joyce]] considered [[Tolstoy]], Kipling and [[D'Annunzio]] the "three writers of the nineteenth century who had the greatest natural talents", but that they "did not fulfill that promise". He also noted their "semi-fanatic ideas about religion, or about patriotism". Diary of David Fleischman, 21 July 1938, quoted in ''[[James Joyce (biography)|James Joyce]]'' by [[Richard Ellmann]], p. 661, Oxford University Press (1983) {{ISBN|0-19-281465-6}}</ref> کیپلېنګ د نوولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د بریتانیا یو له مشهورو لیکوالانو څخه و. هنري جیمز ویلي «کیپلېنګ شخصا پر ما د یو نابغه او له ټولو هغو ځیرکو کسانو څخه چې ما تر اوسه پېژندلي؛ د توپیر لرونکي کس په توګه اغېز کړی». په ۱۹۰۷ زکال کې نوموړي د ادبیاتو په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه؛ په دې سره نوموړی په انګلیسي ژبه د اثارو لومړنی لیکوال دی چې د نوبل جایزه یې ترلاسه کړې؛ همدارنګه د ۴۱ کلونو په عمر د دغې جایزې په ترلاسه کولو سره تر نن ورځې پورې د دغې جایزې تر ټولو ځوان ترلاسه کونکی دی. له دې سربېره نوموړی د بریتانیا د اشعارو د جایزې او همدارنګه څو ځله د افتخاري نښانونو د ترلاسه کولو لپاره غوره شوی خو دواړه یې رد کړي. په ۱۹۳۶ زکال کې د مړینې وروسته د هغه اېرې د ویسټ منیسټر کلیسا په سویلي اړخ کې د نورو شاعرانو په خوا کې خښې شوې. <ref name="nobel">{{cite web |last=Alfred Nobel Foundation |title=Who is the youngest ever to receive a Nobel Prize, and who is the oldest? |url=http://nobelprize.org/contact/faq/index.html#3b |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925202706/http://nobelprize.org/contact/faq/index.html#3b |archive-date=25 September 2006 |access-date=30 September 2006 |publisher=Nobelprize.com |page=409}}</ref><ref name="rutherford" /><ref name="birkenhead">[[Frederick Smith, 2nd Earl of Birkenhead|Birkenhead, Lord]]. (1978). ''Rudyard Kipling'', Appendix B, "Honours and Awards". Weidenfeld & Nicolson, London; Random House Inc., New York.</ref> د کیپلېنګ شهرت د هغه مهال د سیاسي او ټولنیز چاپېریال له مخې بدلون درلود. د هغه اړوند مخالفو نظریاتو د شلمې پېړۍ په اوږدو کې شتون درلود. ادبي منتقد داګلاس کر لیکلي «[کیپلېنګ] تر اوسه هغه لیکوال دی چی کولای شي له شوره ډکو مخالفتونو ته الهام وروبخښي او دا ستونزمنه ده چې په ادبي او کلتوري تاریخ کې دې د هغه ځای ډک شي. له دې سره د اروپايي سترواکیو د دورو په شاته تلو سره نوموړی د دغو سترواکیو د تجاربو د یوه بې ساري او بحث پارونکی مفسر په توګه پېژندل کېږي. دغې چارې او د هغه خارق العاده داستاني ډالیو نوموړی په هغه ځواک اړولی چې باید ورباندې حساب وشي».<ref name="lewis">Lewis, Lisa. (1995). ''Introduction to the Oxford World"s Classics edition of "Just So Stories", by Rudyard Kipling''. Oxford University Press. pp. xv–xlii. {{ISBN|0-19-282276-4}}</ref><ref name="quigley">Quigley, Isabel. (1987). ''Introduction to the Oxford World's Classics edition of "The Complete Stalky & Co.", by Rudyard Kipling''. Oxford University Press. pp. xiii–xxviii. {{ISBN|0-19-281660-8}}</ref><ref name="said">Said, Edward. (1993). ''Culture and Imperialism''. London: Chatto & Windus. p. 196. {{ISBN|0-679-75054-1}}.</ref><ref name="sandison">Sandison, Alan. (1987). ''Introduction to the Oxford World's Classics edition of ''Kim'', by Rudyard Kipling''. Oxford University Press. pp. xiii–xxx. {{ISBN|0-19-281674-8}}</ref><ref name="kerr">Douglas Kerr, University of Hong Kong (30 May 2002). [http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=4913 "Rudyard Kipling."] ''The Literary Encyclopedia''. The Literary Dictionary Company. 26 September 2006.</ref> == ماشومتوب == روډیارډ کیپلېنګ د ۱۸۶۵ زکال د ډسمبر په ۳۰ مه د بریتانوي هند د بمبۍ په ریاست کې وزېږېد. نوموړی د الیس کیپلېنګ (کورنی نوم یې مک ډونالډ) او جان لاکووډ کیپلېنګ زوی و. د هغه مور الیس (چې د مک ډونالډ له مخکښو څلورو خویندو څخه وه) یوه ژوندۍ زړې مېرمن وه چې د لارډ ډوفرین په خبره، «خواشیني او مېرمن کیپلېنګ نه شي کېدای په یوه خونه کې یوځای واوسي». جان لاکووډ کیپلېنګ مجسمه جوړونکی، د خټینو توکو طراح او همدارنګه په بمبۍ کې د Jamsetjee Jeejebhoy د هنرونو د ښوونځي مدیر او په دغه ښوونځي کې د مجسمه جوړونې ښوونکی و.<ref name="carrington">[[C. E. Carrington|Carrington, C.E.]] ([http://www.firstworldwar.com/poetsandprose/carrington.htm Charles Edmund]) (1955). ''Rudyard Kipling: His Life and Work''. Macmillan & Co.</ref><ref>Flanders, Judith. (2005). ''A Circle of Sisters: Alice Kipling, Georgiana Burne-Jones, Agnes Poynter, and Louisa Baldwin''. W. W. Norton and Company, New York. {{ISBN|0-393-05210-9}}</ref><ref name="gilmour">[[Rudyard Kipling#Gilmour|Gilmour]]</ref><ref name="rutherford2">Rutherford, Andrew (1987). General Preface to the Editions of Rudyard Kipling, in "Puck of Pook's Hill and Rewards and Fairies", by Rudyard Kipling. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-282575-5}}</ref><ref>[http://www.kiplingsociety.co.uk/rg_rival1.htm "My Rival" 1885]. Notes edited by John Radcliffe. kiplingsociety.co.uk</ref><ref>[[Rudyard Kipling#Gilmour|Gilmour]], p. 32.</ref> جان لاکووډ او آلیس په ۱۸۶۳ له یو بل سره لیدلی و او د انګلستان د سټافورډ شایر سیمې په روډیارډ ساحل کې یې ورته د واده وړاندیز کړی و. دوی دواړو واده وکړه او په ۱۸۶۵ زکال کې یې وروسته له هغه هند ته کډه وکړه چې جان لاکووډ د هنرنو په ښوونځي کې د استادۍ دنده ومنله. دوی تر دې کچې د روډیارډ ساحل د ښکلاوو تر اغېز لاندې راغلي و چې په خپل لومړي زوی باندې یې د جوزف روډیارډ نوم کېښود. د الیس دوه نورو خویندو هم له هنرمندانو سره واده وکړ: جورجیانا له نقاش اډوارډ برن جونز او اګنس له اډوارډ پوینټر سره واده وکړ. د هغې دریمه خور لوئیزا د کیپلېنګ د تر ټولو نږدې خپلوان یا د هغه د لومړي خاله زوی سټنلي بالډوین مور وه چې له ۱۹۲۰ مې لسیزې څخه یې تر ۱۹۳۰ مې لسیزې پورې درې ځله د بریتانیا د محافظه کار لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړه. <ref>{{cite web |last=thepotteries.org |date=13 January 2002 |title=did you know... |url=http://www.thepotteries.org/did_you/002.htm |access-date=2 October 2006 |publisher=The potteries.org}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kastan|first1=David Scott|title=The Oxford Encyclopedia of British Literature Volume 1|date=2006|publisher=Oxford University Press|page=202}}</ref> کیپلېنګ د بمبئی د J.J. هنرونو د ښوونځي په چاپېریال کې وزېږېد چې د کلونو لپاره د دغه ښوونځي د مشر استوګن ځای و. په داسې حال کې چې په دغه ښوونځي کې یوه لرغونې ودانۍ د هغه د زیږون ځای په توګه یادېږي خو کېدای شي په دغه ځای کې د هغه د زېږېدو اصلي ودانۍ لسیزې وړاندې ویجاړه شوې وي او دا یې پر ځای جوړه شوې وي. یو شمېر تاریخ لیکونکي او چاپېریال ساتونکي په دې باور دي چې دغه کور د هغه ځای څرګندونه کوي چې د کیپلېنګ زېږون ځای ته نږدې دی، ځکه چې دا د کیپلېنګ له زېږون څخه څه باندې ۱۵ کاله وروسته په ۱۸۸۲ زکال کې جوړ شوی. داسې هم ویل کېږي چې په ۱۹۳۰ مه لسیزه کې کیپلېنګ له J.J. ښوونځي څخه د لیدنې پر مهال د دغه ښوونځي مشر ته همداسې ویلي. <ref name="rkbirthplace">{{cite web |last=Sir J. J. College of Architecture |date=30 September 2006 |title=Campus |url=http://www.sirjjarchitecture.org/v2/index.php?option=com_content&task=view&id=21&Itemid=30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728025442/http://www.sirjjarchitecture.org/v2/index.php?option=com_content&task=view&id=21&Itemid=30 |archive-date=28 July 2011 |access-date=2 October 2006 |publisher=Sir J. J. College of Architecture, Mumbai}}</ref><ref>{{cite news|last1=Ahmed|first1=Zubair|title=Kipling's India home to become museum|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7095922.stm|access-date=7 August 2015|work=BBC News|date=27 November 2007}}</ref><ref>{{cite news|last1=Aklekar|first1=Rajendra|title=Red tape keeps Kipling bungalow in disrepair|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Red-tape-keeps-Kipling-bungalow-in-disrepair/articleshow/40075245.cms|access-date=7 August 2015|work=Mumbai Mirror|date=12 August 2014|archive-date=7 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307153423/http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Red-tape-keeps-Kipling-bungalow-in-disrepair/articleshow/40075245.cms|url-status=dead}}</ref> د برنیس ام. مورفی په خبره، «د کیپلېنګ والدینو ځانونه «انګلیسي – هندیان» بلل [هغه اصطلاح چې په ۱۹مه پېړۍ کې په هند کې د استوګنو بریتانوي الاصله وګړو لپاره کارول کېده] دوی همدغه ډول خپل زوی هم باله، له دې سره چې هغه د خپل ژوند ډېره برخه بل چېرې تېره کړې وه. د هویت پیچلي مسائل او ملي وفاداري د نوموړي په کیسو کې څرګنده ده».<ref name="murphy">{{cite web |last=Murphy |first=Bernice M. |date=21 June 1999 |title=Rudyard Kipling – A Brief Biography |url=http://www.qub.ac.uk/schools/SchoolofEnglish/imperial/india/kipling-bio.htm |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114033722/http://www.qub.ac.uk/schools/SchoolofEnglish/imperial/india/kipling-bio.htm |archive-date=14 November 2012 |access-date=6 October 2006 |publisher=School of English, The Queen's University of Belfast}}</ref> === په بریتانیا کې زده کړې === په بمبئی کې د کیپلېنګ د «پیاوړې روښنایۍ او تیارې» ورځې هغه مهال پای ته ورسېدې چې نوموړی پنځه کلن و. هماغه ډول چې په بریتانوي هند کې دود وه، نوموړی او درې کلنه خور یې الیس («تریکس») بریتانیا – د بریتانیا ساوت سي، پورتسموث – ته یووړل شول څو له هغې جوړې سره ژوند وکړي چې په بهر کې یې د میشتو بریتانویانو ماشومان را لویول. په راتلونکو شپږو کلونو کې (د ۱۸۷۱ زکال له اکتوبر میاشتې څخه د ۱۸۷۷ زکال تر اپرېل میاشتې پورې) دوی له دغې جوړې – کیپتان پرایس اګار هالووی چې یو مهال د سوداګریز سمندري ځواک افسر و او سارا هالووی – سره د سوت سي د څلورم کمپبېل واټ په لارن لوج کې د هغوی په کور کې واوسېدل. کیپلېنګ دغه ځای د «ړنګ کور» په توګه یاد کړی.<ref name="autobio">{{cite web |last=Kipling |first=Rudyard |year=1935 |title=''Something of Myself'' |url=http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/K/KiplingRudyard/prose/SomethingOfMyself/index.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223004314/http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/K/KiplingRudyard/prose/SomethingOfMyself/index.html |archive-date=23 February 2014 |access-date=6 September 2008}}</ref><ref name="oxdnb">{{cite ODNB|id=34334|title=Kipling, (Joseph) Rudyard (1865–1936)|orig-year=2004|year=2011|last=Pinney|first=Thomas}}</ref><ref name="Kipling R – A Very Young Person">{{cite web |last=Pinney |first=Thomas |year=1995 |title=A Very Young Person, Notes on the text |url=http://www.kipling.org.uk/rg_veryyoung_notes.htm |access-date=6 March 2012 |publisher=[[Cambridge University Press]] |archive-date=20 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520092440/http://www.kipling.org.uk/rg_veryyoung_notes.htm |url-status=dead }}</ref> کیپلېنګ په خپل لیکلي ژوند لیک کې چې ۶۵ کاله وروسته خپور شو دلته یې خپل ژوند په وحشت سره یاد کړی او څرګنده کړې یې ده چې آیا د هغه ظلم او بې توجهۍ ترکیب چې په دغه ځای کې یې له مېرمن هالووې څخه تجربه کړی و کېدای شي د هغه د ادبي ژوند د ژر پیل کېدو لامل وي، «که چېرې تاسو د یو اووه کلن یا اته کلن ماشوم ورځنۍ چارې (په ځانګړې توګه هغه مهال چې غواړي خوب وکړي) په متقابله توګه وارزوی؛ هغه په رضایت لرونکې توګه له ځان سره مخالفت کوي. که چېرې هره تېروتنه د یو دروغ په توګه مطرح شي او په سهارنۍ کې یې یادونه وشي نو بیا ژوند آسانه نه دی. زه د زور ویلو مشخصه کچه پېژنم، خو دا حساب شوې شکنجه کول و – هم له مذهبي او هم له علمي اړخه. له دې سره دغې چارې زه اړویستلم څو هغه درواغو ته چې ژر ویل یې ماته اړین ښکارېدل  پام وکړم او دا چاره زما په ګمان زما د ادبي هڅې بنسټ و».<ref name="autobio2">{{cite web |last=Kipling |first=Rudyard |year=1935 |title=''Something of Myself'' |url=http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/K/KiplingRudyard/prose/SomethingOfMyself/index.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223004314/http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/K/KiplingRudyard/prose/SomethingOfMyself/index.html |archive-date=23 February 2014 |access-date=6 September 2008}}</ref> تریکس بیا په لورن لوج کې لږ ښه ژوند درلود. مېرمن هالووی تمه لرله چې تریکس به بالاخره د هغې له زوی سره واده وکړي. له دې سره دوی دواړو په انګلستان کې هېڅ خپلوان نه لرل چې وکولای شي د هغوی لیدنې ته ولاړ شي. د ۱۸۷۷ زکال په پسرلي کې آلیس له هند څخه راوګرځېده او خپل ماشومان یې له لارن لوج څخه وویستل. کیپلېنګ یاده کړې چې «څو ځله مې مې ګرانې خاله له ما وپوښتل ولې مې چاته وه نه ویل چې دلته زما سره څه ډول چلند شوی. ماشومان له حیواناتو څخه زیات څه نه وايي، ځکه هغه څه چې دوی ته رسېږي هغوی یې د تل لپاره پر ځان مني. همدارنګه هغه ماشومان چې ورسره ناوړه چلند کېږي هغوی تل د بندي کېدو دا واضح انځور له ځانه سره لري چې د دغو اسرار په افشا کولو به ورسره مخ شي». <ref name="oxfordchildren">Carpenter, Humphrey and Prichard, Mari. (1984). ''Oxford Companion to Children's Literature''. Oxford University Press. pp. 296–297. {{ISBN|0192115820}}.</ref><ref name="autobio3">{{cite web |last=Kipling |first=Rudyard |year=1935 |title=''Something of Myself'' |url=http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/K/KiplingRudyard/prose/SomethingOfMyself/index.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223004314/http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/K/KiplingRudyard/prose/SomethingOfMyself/index.html |archive-date=23 February 2014 |access-date=6 September 2008}}</ref> == سرچينې == iqdzy7jet3xg31yl78v9sucskjcwlqr 0 69460 369047 354939 2026-09-16T22:26:58Z InternetArchiveBot 24283 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 369047 wikitext text/x-wiki افغان امریکایان یا افغانی الاصله امریکایان هغه افغانانو یا امریکایانو ته ویل کېږي چې په اصل کې له افغانستان څخه دي. هغوی د شمالي امریکا لویه افغاني ټولنه جوړوي چې دویمه لویه یې د افغان کاناډایانو ټولنه ده. د افغان امریکایانو په ټولنه کې د افغانستان هر قوم ته اړوند کسان شامل دي. دوی له ډېری مودې راهیسې د امریکا د کډوالو د ادارې او د وګړو د شمېرنې د ادارې له خوا د سپین پوستو په توګه طبقه بندي شوي، په داسې حال کې چې ګڼ شمېر نور یې کېدای شي ځانونه د منځني ختیځ د وګړو یا آسیایي امریکایانو آن د «مرکزي آسیا» یا د «سویلي آسیا» د وګړو په توګه معرفي کړي. <ref name="Zeweri">{{cite book|last=Zeweri|first=Helena|editor=Jonathan H. X. Lee|title=Encyclopedia of Asian American Folklore and Folklife|url=https://books.google.com/books?id=9BrfLWdeISoC|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-35066-5|pages=117–120|chapter=Afghan American: Identity|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9BrfLWdeISoC&pg=PA117|quote=Some of Afghan ancestry might choose Middle Eastern as a way to self-identify, while others might pick Asian based on geographical understand of their ancestral lineage, and still others might pick white (non-Hispanic) because it rings truer to them from a racial classification point of view.}}</ref><ref name="UNU">{{cite web |date=May 2018 |title=Economic integration of Afghan refugees in the US, 1980–2015 |url=https://www.wider.unu.edu/sites/default/files/Publications/Working-paper/PDF/wp2018-49.pdf |access-date=2021-08-26 |publisher=World Institute for Development Economics Research}}</ref><ref name="In the Matter of K">{{cite web |date=May 26, 1945 |title=In the Matter of K, 2 I&N Dec. 253 |url=https://casetext.com/admin-law/in-the-matter-of-k-27#p256 |access-date=2021-07-23 |work=[[Board of Immigration Appeals]] |publisher=Casetext.com |page=256 |quote=From an ethnological and scientific point of view, Afghans are unanimously considered to be of the [[Caucasian race]] and [[White people|white persons]]. |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019190042/https://casetext.com/admin-law/in-the-matter-of-k-27#p256 |url-status=dead }}</ref> په متحده ایالاتو کې د افغانانو ټولنه تر هغه مهاله چې د ۱۹۷۹ زکال په ډسمبر میاشت کې د شوروي اتحاد له برید وروسته ګڼ شمېر افغانان په متحده ایالاتو کې د کډوالو په توګه ومنل شول؛ ډېره کوچنۍ وه. نور کسان هم په افغانستان کې له وروستۍ جګړې وړاندې او وروسته له دغه ټولنې سره یوځای شول. افغان امریکایان د متحده ایالاتو په ټولو سیمو کې ژوند او کار کوي. تر ټولو ډېر افغان امریکایان په کلیفورنیا، ویرجینیا او نیویارک ایالتونو کې ژوند کوي. همدارنګه په زرګونو تنه نور یې په اریزونا، تکزاس، جورجیا، کلراډو، واشنګټن، اوکلاهما، نبراسکا، ایداهو، میسوري، شمالي کارولینا او ایلینوی کې استوګن دي. په ۲۰۲۲ زکال کې د دوی ټولیزه شمېره شاوخوا ۱۵۵ زرو تنو ته رسېده.<ref name="How Biden is resettling Afghans in the US">{{cite web |date=September 1, 2021 |title=How Biden is resettling Afghans in the US |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/how-biden-is-resettling-afghan-citizens-in-the-us |access-date=2021-09-01 |publisher=Washington Examiner}}</ref><ref name="Denver ranks among top relocation destinations for Afghan refugees">{{cite news|url=https://www.axios.com/denver-afghan-refugees-resettlement-458c5fca-f8c0-4a17-b07f-8d9aeb24ab2a.html|title=Denver ranks among top relocation destinations for Afghan refugees|publisher=Axios (website)|date=September 1, 2021|access-date=2021-09-01|archive-date=2021-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901134908/https://www.axios.com/denver-afghan-refugees-resettlement-458c5fca-f8c0-4a17-b07f-8d9aeb24ab2a.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Great Falls Tribune">{{cite web |title=Country of origin: Afghanistan |url=https://data.greatfallstribune.com/refugee/all/afghanistan/all/ |access-date=2021-08-11 |publisher=Great Falls Tribune}}</ref><ref name="Afghans in New York Look Back on a Strange Decade">{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2011/09/afghans-in-new-york-look-back-on-a-strange-decade/244386/|title=Afghans in New York Look Back on a Strange Decade|publisher=The Atlantic|date=September 2, 2011|access-date=2021-08-11}}</ref><ref name="UNU2">{{cite web |date=May 2018 |title=Economic integration of Afghan refugees in the US, 1980–2015 |url=https://www.wider.unu.edu/sites/default/files/Publications/Working-paper/PDF/wp2018-49.pdf |access-date=2021-08-26 |publisher=World Institute for Development Economics Research}}</ref><ref>{{Cite web |last=Journal |first=Shannon Najmabadi {{!}} Photographs by Rebecca S. Gratz for The Wall Street |title=White-Collar Afghans Start Over in Nebraska |url=https://www.wsj.com/articles/white-collar-afghans-start-over-in-nebraska-bb17a6c8 |access-date=2023-04-27 |website=WSJ |language=en-US}}</ref><ref name="California and New York are hubs for Afghan resettlement">{{cite news|url=https://www.washingtonexaminer.com/news/california-new-york-hubs-afghan-resettlements|title=California and New York are hubs for Afghan resettlements|publisher=Washington Examiner|date=August 24, 2021|access-date=2021-08-26}}</ref><ref name="Mapped: Afghan refugees headed to 46 states">{{cite news|url=https://www.axios.com/afghan-refugees-each-state-data-bea47ca4-0212-4a41-98bd-a2ea9f15a5bc.html|title=Mapped: Afghan refugees headed to 46 states|publisher=Axios (website)|date=September 16, 2021|access-date=2021-09-16|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916125810/https://www.axios.com/afghan-refugees-each-state-data-bea47ca4-0212-4a41-98bd-a2ea9f15a5bc.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Great Falls Tribune2">{{cite web |title=Country of origin: Afghanistan |url=https://data.greatfallstribune.com/refugee/all/afghanistan/all/ |access-date=2021-08-11 |publisher=Great Falls Tribune}}</ref><ref name="Denver ranks among top relocation destinations for Afghan refugees2">{{cite news|url=https://www.axios.com/denver-afghan-refugees-resettlement-458c5fca-f8c0-4a17-b07f-8d9aeb24ab2a.html|title=Denver ranks among top relocation destinations for Afghan refugees|publisher=Axios (website)|date=September 1, 2021|access-date=2021-09-01|archive-date=2021-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901134908/https://www.axios.com/denver-afghan-refugees-resettlement-458c5fca-f8c0-4a17-b07f-8d9aeb24ab2a.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Fremont's Little Kabul eyes election with hop">{{cite news|author=Matthew B. Stannard|url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Fremont-s-Little-Kabul-eyes-election-with-hope-3289383.php|title=Fremont's Little Kabul eyes election with hope|work=San Francisco Chronicle|date=August 21, 2009|access-date=2016-01-22}}</ref><ref name="New York's Divided Afghans">{{cite news|url=https://www.gothamgazette.com/demographics/2471-new-yorks-divided-afghans|title=New York's Divided Afghans|work=The Baltimore Sun|date=July 8, 2004|access-date=2021-08-11}}</ref> == تاریخچه او شمېر == افغانان متحده ایالاتو ته د کډوالۍ په برخه کې اوږده مخینه لري، ځکه چې دوی د لومړي ځل لپاره د ۱۸۶۰مې لسیزې په لومړیو کې دغه هېواد ته ورسېدل. دا هغه مهال و چې د افغانستان او متحده ایالاتو اړیکې د ټینګېدو په حال کې وې. والاس فرد محمد ادعا کړې چې هغه په اصل کې د افغانستان دی. د ۱۹۱۷ زکال پر مهال په لومړۍ نړیواله جګړه کې د ولي داد فرد د نوم ثبتونې کارت ښيي چې هغه د کالیفورنیا په لاس انجلس کې د یوه رسټورانټ څښتن و، هغه واده نه و کړی او ویل کېږي چې په ۱۸۹۳ زکال کې د افغانستان د زابل ولایت په شینکۍ ولسوالۍ کې زېږېدلی و. د ۱۹۲۰مې او ۱۹۴۰ مې لسېزې ترمنځ په سلګونو افغانان متحده ایالاتو ته کډه شول. له دې سره له ۱۹۵۳ زکال څخه تر ۱۹۷۰ زکال پورې لږ تر لږه ۲۳۰ تنه په قانوني بڼه متحده ایالاتو ته ولاړل. یو شمېر له دغو څخه هغه افغانان و چې د متحده ایالاتو په پوهنتونونو کې یې د زده کړو بورسونه ترلاسه کړي و. <ref name="National Archives Catalog">{{cite web |date=June 23, 2017 |title=Private Mohammed Kahn: Civil War Soldier |url=https://narations.blogs.archives.gov/2017/06/23/private-mohammed-kahn-civil-war-soldier/ |access-date=July 7, 2017 |work=catalog.archives.gov}}</ref><ref name="ReferenceA">Ancestry.com database, Registration Location: Los Angeles County, California; Roll: 1530899; Draft Board: 17</ref><ref name="Eigo">{{cite encyclopedia|url=https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300013/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=e9903fbc|author=Eigo, Tim|title=Afghan Americans|encyclopedia=Gale Encyclopedia of Multicultural America|access-date=2021-09-10}}</ref><ref>{{cite web |date=May 26, 1945 |title=In the Matter of K |url=https://casetext.com/admin-law/in-the-matter-of-k-27#p256 |access-date=2019-10-12 |work=[[Board of Immigration Appeals]] |publisher=Casetext.com |quote=According to the alien registration figures, there are less than 200 Afghans now living in the United States. |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019190042/https://casetext.com/admin-law/in-the-matter-of-k-27#p256 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=March 11, 1958 |title=Khan v. Barber, 253 F.2d 547 |url=https://cite.case.law/f2d/253/547/#p548 |access-date=2020-07-28 |work=[[United States Court of Appeals for the Ninth Circuit]] |publisher=Harvard Law School |page=548 |archive-date=2021-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219140719/https://cite.case.law/f2d/253/547/#p548 |url-status=dead }}</ref><ref name="Eigo2">{{cite encyclopedia|url=https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300013/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=e9903fbc|author=Eigo, Tim|title=Afghan Americans|encyclopedia=Gale Encyclopedia of Multicultural America|access-date=2021-09-10}}</ref> === افغان کډوال او د ۱۹۸۰ زکال د کډوالۍ قانون === په ۱۹۷۹ زکال کې په افغانستان باندې د شوروي اتحاد له برید وروسته نږدې ۵ میلیونه افغان وګړي بې ځایه شول. هغوی اړ شول په پټه سره نورو هېوادونو ته کډه وکړي (یا پناه وغواړي). دغه افغان کډوالو یا پناه غوښتونکو په ګاونډیو ایران او پاکستان هېوادونو کې د ځانونو لپاره د استوګنې لنډ مهاله ځایونه وموندل او له دغه ځایه بیا په زرګونو تنه اروپا، شمالي امریکا، اقیانوسیې او د نړۍ نورو برخو ته ولاړل. د پاکستان، ایران او هند د قوانینو له مخې په دغه هېواد کې د کډوالو زېږدونکو ماشومانو ته هېڅکله د دغه هېوادونو تابعیت نه ورکول کېده. د هغوی د زیږون سندونو او نورو قانوني اسنادو به بیا دا تائید کوله چې دوی افغانان دي.  د ۱۹۸۰ زکال له پیل راهیسې افغانانو وکولای شول له خپلو کورنیو سره یوځای متحده ایالاتو ته کډه شي. هغوی د کډوالو یا پناه غوښتونکو په توګه ومنل شول. په یو شمېر مواردو کې به یو شمېر کورنۍ د یو سرپرست (مور یا پلار) سره متحده ایالاتو ته تللې ځکه چې له هغو څخه به یو وژل شوی یا مړ شوی و. دوی په پیل کې د نیویارک په ښاري برخو، کالیفورنیا (تر ډېره پورې د سانفرانسېسکو په خلیج او د لاس انجلس اورنج کونتي سیمه) او د متحده ایالاتو په یو شمېر نورو برخو کې میشت شول چېرې چې د مسلمانو ټولنو لویو مراکزو دوی تر خپل چتر لاندې راوړل. د کالیفورنیا فریمانټ ښار د ګڼ شمېر افغان امریکایانو کور وګرځېد چې ورپسې په شمالي وریجنیا او د نیویارک ښار په کویینز برخه کې میشت شول. له دې سره د افغان امریکایانو کوچنۍ ټولنې په تکزاس، اریزونا، اوکلاهما، واشنګټن، جورجیا، میشیګان، ایداهو، میسوري، ایلینوی، پنسلوانیا، فلوریډا، شمالي کارولینا، ماساچوست، مریلنډ، کانټیکاټ، کلوراډو، اوهایو، یوتا، نیو مکسیکو، اورېګان، ټنسي او نورو ځایونو کې هم شتون لري. په شیکاګو ښار کې د ۲۰۰۰ زکال نفوس شمېرنې وښووله چې دلته ۵۵۶ تنه افغان امریکایان میشت دي چې نږدې نیمايي یې په ښار کې دننه ژوند کوي. <ref name="Afghans in New York Look Back on a Strange Decade2">{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2011/09/afghans-in-new-york-look-back-on-a-strange-decade/244386/|title=Afghans in New York Look Back on a Strange Decade|publisher=The Atlantic|date=September 2, 2011|access-date=2021-08-11}}</ref><ref name="California and New York are hubs for Afghan resettlement2">{{cite news|url=https://www.washingtonexaminer.com/news/california-new-york-hubs-afghan-resettlements|title=California and New York are hubs for Afghan resettlements|publisher=Washington Examiner|date=August 24, 2021|access-date=2021-08-26}}</ref><ref name="Fremont's Little Kabul eyes election with hop2">{{cite news|author=Matthew B. Stannard|url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Fremont-s-Little-Kabul-eyes-election-with-hope-3289383.php|title=Fremont's Little Kabul eyes election with hope|work=San Francisco Chronicle|date=August 21, 2009|access-date=2016-01-22}}</ref><ref name="Mapped: Afghan refugees headed to 46 states2">{{cite news|url=https://www.axios.com/afghan-refugees-each-state-data-bea47ca4-0212-4a41-98bd-a2ea9f15a5bc.html|title=Mapped: Afghan refugees headed to 46 states|publisher=Axios (website)|date=September 16, 2021|access-date=2021-09-16|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916125810/https://www.axios.com/afghan-refugees-each-state-data-bea47ca4-0212-4a41-98bd-a2ea9f15a5bc.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Great Falls Tribune3">{{cite web |title=Country of origin: Afghanistan |url=https://data.greatfallstribune.com/refugee/all/afghanistan/all/ |access-date=2021-08-11 |publisher=Great Falls Tribune}}</ref><ref name="UNU3">{{cite web |date=May 2018 |title=Economic integration of Afghan refugees in the US, 1980–2015 |url=https://www.wider.unu.edu/sites/default/files/Publications/Working-paper/PDF/wp2018-49.pdf |access-date=2021-08-26 |publisher=World Institute for Development Economics Research}}</ref><ref name="Denver ranks among top relocation destinations for Afghan refugees3">{{cite news|url=https://www.axios.com/denver-afghan-refugees-resettlement-458c5fca-f8c0-4a17-b07f-8d9aeb24ab2a.html|title=Denver ranks among top relocation destinations for Afghan refugees|publisher=Axios (website)|date=September 1, 2021|access-date=2021-09-01|archive-date=2021-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901134908/https://www.axios.com/denver-afghan-refugees-resettlement-458c5fca-f8c0-4a17-b07f-8d9aeb24ab2a.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=Daniel Greene |date=2004 |title=Afghans |url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/26.html |access-date=January 21, 2016 |publisher=Encyclopedia.chicagohistory.org |archive-date=March 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031853/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/26.html |url-status=dead }}</ref> د ۱۹۸۰مې لسیزې په لومړیو کې هغه لومړني افغانان چې متحده ایالاتو ته کډه شول تر ډېره پورې بډایه، ښاريان او زده کړو لرونکي و. هغوی په داسې حال کې چې د لنډ مهال لپاره په هند او پاکستان کې استوګن و، خو په سمه توګه یې د کډوالو د وضعیت غوښتنې غوښتنلیکونه سپارلي و او او ګڼ شمېر یې وړاندې له دې چې په متحده ایالاتو کې ځای پر ځای شي تر جرمني یې ځانونه رسولي و. د کورنیو د یوځای کولو پروګرام د لږ هوسا ژوند لرونکو کلیوالي افغانانو لپاره متحده ایالاتو ته د تلو لار برابره کړه، د دغو کسانو څخه ډېری بې سواده و او د خپل سنتي کلیوالي ژوند سبک یې هم وساته.<ref>{{Cite web |title=Afghan Culture Profile |url=http://www.culturalorientation.net/content/download/2137/12309/version/1/file/The+Afghans+Culture+Profile.pdf |accessdate=26 March 2023 |تاريخ الأرشيف=15 January 2022 |مسار الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220115114351/http://www.culturalorientation.net/content/download/2137/12309/version/1/file/The+Afghans+Culture+Profile.pdf |url-status=dead |خونديځ نېټه=15 January 2022 |خونديځ تړی=https://web.archive.org/web/20220115114351/http://www.culturalorientation.net/content/download/2137/12309/version/1/file/The+Afghans+Culture+Profile.pdf |خونديځ-تړی=https://web.archive.org/web/20220115114351/http://www.culturalorientation.net/content/download/2137/12309/version/1/file/The+Afghans+Culture+Profile.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115114351/http://www.culturalorientation.net/content/download/2137/12309/version/1/file/The+Afghans+Culture+Profile.pdf }}</ref> === په ۲۰۲۱ زکال کې د افغانانو تخلیه === د ۲۰۲۱ زکال په اګست میاشت کې په کابل باندې د طالبانو له یوځل بیا واکمنېدو وروسته ګڼ شمېر افغانان په ځانګړې توګه هغه کسان چې د متحده ایالاتو له ځواکونو سره یې په افغانستان کې کار کړی و، متحده ایالاتو ته یووړل شول. == کلتور == په متحده ایالاتو کې د نورو کډوالو په څېر افغان امریکایانو هم په تدریجي بڼه د امریکايي ژوند سبک غوره کړ. خو له دې سره لا هم هغه کسانو ته چې په افغانستان کې زېږېدلي و د افغانستان کلتور زیات ارزښت درلود. د بېلګې په توګه هغوی په خپلو کورونو کې تر ډېره افغاني جامې اغوستې، افغاني نندارې (ډرامې یا فلمونه) یې کتلې، افغاني موسیقي ته یې غوږ نیو، تر ډېره یې افغاني خواړه خوړل او په ډېرې لیوالتیا سره یې د ځانون د افغانستان د سیاست اړوند خبرول. دوی همدارنګه په شفاهي ډول د کیسو کولو سنت ته ارزښت ورکاوه. د دوی کیسې تر ډېره د ملا نصرالدین، افغاني تاریخ، افسانو او ادیانو اړوند وې. <ref name="Eigo3">{{cite encyclopedia|url=https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300013/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=e9903fbc|author=Eigo, Tim|title=Afghan Americans|encyclopedia=Gale Encyclopedia of Multicultural America|access-date=2021-09-10}}</ref> افغان امریکایانو به د اګست ۱۹ مه د افغانستان د خپلواکۍ ورځې په توګه لمانځله هغه ورځ چې په ۱۹۱۹ زکال کې غازي امان الله خان له انګلیس سره د یوې معاهدې له لاسلیک کولو وروسته د افغانستان بشپړه خپلواکي اعلان کړه. په هغو ښارونو کې چې افغاني ټولنو په کې شتون درلود په معمول ډول به په دغه ورځ په پارکونو او د هغوی په موټرو کې د افغانستان تور، سور او شین رنګه بیرغ لیدل کېده. اختر او د نوي کال ورځ تر اوسه د افغان امریکایانو د جشنونو ورځې دي. په ۲۰۲۱ زکال کې د United States of Al تر عنوان لاندې امریکايي کمیډي کې د افغان امریکایانو د کلتور څرګندونه شوې. <ref>{{cite book|author=Vic Kovacs|title=Life as an Afghan American|url=https://books.google.com/books?id=0UpgDwAAQBAJ&pg=PA21|date=15 December 2017|publisher=The Rosen Publishing Group, Inc|isbn=978-1-5383-2239-0|pages=21–}}</ref><ref>{{cite web |date=August 2006 |title=Embassy Celebrates Independence Day |url=http://www.embassyofafghanistan.org/newsletter/newsletter/aug06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617010432/http://www.embassyofafghanistan.org/newsletter/newsletter/aug06.html |archive-date=June 17, 2010 |work=Afghan Embassy news letter |volume=34}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waxman|first=Sharon|date=2001-10-31|title=Kabul in Miniature|language=en-US|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2001/10/31/kabul-in-miniature/e6ce929c-db07-43d1-93d5-2d437d6c8cad/|access-date=2022-10-05|issn=0190-8286}}</ref> === دین === ډیری افغان امریکایان مسلمانان دي چې د سني اسلام څخه پیروي کوي په داسې حال کې چې شیعه مسلمانان هم په پریمانه کچه په کې شتون لري. په شمالي ویرجینیا کې ډېری استوګن افغان امریکایان د آل دالس سیمې د اسلامي ټولنې غړي دي چې یو شمېر سیمه ییزې څانګې هم لري. په ۲۰۰۱ زکال کې د سپټمبر د ۱۱ مې له بریدونو وروسته په نیویارک ښار کې د افغان امریکایانو له خوا اداره کېدوني جومات له ټپیانو سره د مرستې په موخه وینه ورکړه، د نړیوالې سوداګرۍ په مرکز کې یې د وژل شوو لپاره دعاوې وکړې او د نیویارک ښار د اور وژونکو د یادګار جوړولو په موخه یې مالي امکانات برابر کړل. <ref>{{cite web |date=August 25, 2021 |title=The ADAMS Center is helping Afghan evacuees make a new life in Northern Virginia |url=https://www.tysonsreporter.com/2021/08/25/the-adams-center-is-helping-afghan-evacuees-make-a-new-life-in-northern-virginia/ |access-date=2021-09-16 |publisher=Tysons Reporter}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home |url=https://adamscenter.org/ |website=All Dulles Area Muslim Society (ADAMS) |accessdate=26 March 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1564157.stm|title=Troubling times for Afghan-Americans|publisher=BBC News|date=September 26, 2001|access-date=2015-03-17}}</ref> ورته مهال په نیویارک ښار کې د افغان یهودانو یوه ټولنه شتون لري چې په ۲۰۰۷ زکال کې یې شمېر نږدې ۲۰۰ کورنۍ و. په لاس انجلس کې میشت یو شمېر افغان امریکایان د عیسویت پیروان دي. د تلویزیوني خپرونو جوړونکی حسین اندریاس په امریکا کې هغه افغان عیسوي دی چې هزاره قومي ډلې ته اړوند دی. له ابراهیمي دینونو هاخوا د افغان هندوانو او سکانو ټولنې هم په دغه هېواد کې شتون لري. هغوی تر ډېره پورې په نیویارک او مریلنډ ایالتونو کې استوګن دي. <ref name="rferl.org">{{cite news|url=https://www.rferl.org/content/article/1077209.html|title=U.S.: Afghan Jews Keep Traditions Alive Far From Home|date=June 19, 2007|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL)|work=Nikola Krastev|access-date=2013-09-07}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www1.cbn.com/700club/long-road-christ-muslims-story|title=The Long Road to Christ: A Muslim's Story|publisher=Christian Broadcasting Network|date=|access-date=2021-08-26}}</ref><ref name="afghanchurch.net">{{cite web |title=Afghan Christian Fellowship, Los Angeles |url=https://www.afghanchurch.net/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180808060429/http://www.afghanchurch.net/ |archive-date=August 8, 2018 |access-date=March 17, 2015 |work=afghanchurch.net}}</ref><ref name="First Afghan Hindu and Sikh Temple in Maryland a Cultural Bridge">{{cite video|last1=Ahmadi|first1=Mohammad|title=First Afghan Hindu and Sikh Temple in Maryland a Cultural Bridge|url=https://www.voanews.com/a/first-afghan-hindu-sikh-temple-maryland-cultural-bridge/4381558.html|website=Voice of America|date=May 6, 2018|access-date=2018-11-25}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghani Sikh and Hindu Community pay tribute to their brethren slain in Afghanistan|url=https://www.theindianpanorama.news/unitedstates/afghani-sikh-and-hindu-community-pay-tribute-to-their-brethren-slain-in-afghanistan/|publisher=The Indian Panorama Newspaper|date=6 July 2018|access-date=2018-11-25}}</ref> === رسنۍ === افغان امریکانو د خپلو ډیاسپورا کسانو (په بهر کې میشتو کارپوهانو) لپاره یو شمېر رسنۍ جوړې کړې دي، د بېلګې په توګه له دغو رسنیو څخه کولای شو اریانا افغانستان، پیام افغان، توتي تلویزیون او پامیر تلویزیون ته اشاره وکړو. په ۱۹۹۰مه لسیزه کې د افغانستان تلویزیون په لاس انجلس کې د KSCI اتلسم چینل له خوا خپرېده؛ همدارنګه یو شمېر مجلې لکه د افغانستان هنداره (Afghanistan Mirror) هم چاپېدله. له دې سره په خوا کې یو شمېر سازمونه د افغان ځوانانو، همبستګۍ، د ښځو د حقونو او نورو موخو لپاره جوړ شول. <ref>{{cite web |title=An Afghan Variety Show on the Bay |url=https://psmag.com/magazine/an-afghan-variety-show}}</ref><ref>{{cite web |title=Live Streaming Music. Afghan Entertainment TV. TriVision &#124; Tuti |url=http://tuti.tv/about-tuti/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222160910/http://tuti.tv/about-tuti/ |archive-date=22 February 2018 |access-date=4 October 2022 |website=tuti.tv}}</ref><ref>{{cite web |date=2022-09-15 |title=Radio Afghan Los Angeles / 95.5FM / SoCalAfghan.com Debuts 'An Hour with Fatah' |url=https://www.prunderground.com/radio-afghan-los-angeles-95-5fm-socalafghan-com-debuts-an-hour-with-fatah/00275919/ |publisher=PRUnderground |accessdate=2022-12-24 |archive-date=2022-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007205210/https://www.prunderground.com/radio-afghan-los-angeles-95-5fm-socalafghan-com-debuts-an-hour-with-fatah/00275919/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_QezyxtLr04C&pg=PA86|title=Afghanistan: Civil War or Uncivil Peace? : Hearing Before the Subcommittee on Asia and the Pacific of the Committee on International Relations, House of Representatives, One Hundred Fourth Congress, Second Session, May 9, 1996|year=1996|isbn=9780160539107}}</ref><ref>{{Cite web |title=Afghanistan by Afghans – Afghan Cultrual Foundation |url=https://theafghan.org/show/ |accessdate=26 March 2023}}</ref> == سرچينې == hipt9n1huj2sgkyp5jdjh4xad4isk0s 3 87704 369038 2026-09-16T13:38:54Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369038 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=TalhaMadani786}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۶ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۳:۳۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) jruevn3ozolmajswajt7znpu5etngbu 0 87705 369041 2026-09-16T15:50:19Z شاه زمان پټان 26102 شاه زمان پټان د [[قندوز]] مخ [[کندوز]] ته ولېږداوه 369041 wikitext text/x-wiki #مخګرځ [[کندوز]] 5tvzypwd8vv9e50af86oktmq1ixcv0g 3 87706 369044 2026-09-16T22:00:32Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369044 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Geo Swan}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۶ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۲۲:۰۰ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) nw25o4gmhqd2fs1x0z0qd4cnbrt6l36 3 87707 369053 2026-09-17T05:12:29Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369053 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=KhalidKhaksar.Ahmadzai}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۷ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۰۵:۱۲ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) faiqj2loet7lq1kpligmperi5dsp2hz 3 87708 369066 2026-09-17T10:48:50Z ښه راغلاست پیغام ورکوونکی 11444 د يوه نوي کارن د خبرواترو مخ کې د [[ښه راغلئ|ښه راغلاست پيغام]] ورگډوي 369066 wikitext text/x-wiki {{ښه راغلئ|realName=|name=Afghanista}} -- <span style="font-family: MCS Quds SU normal; font-size: 15px; text-shadow: silver 0.2em 0.2em 0.1em;"> '''[[کارن:Af420|<font color="black">'''Af420''']]''' </span> ^{<font face="MCS Quds SU normal" size="3">'''[[د کارن خبرې اترې:Af420|<font color="#69 69 69">'''اړیکه''']] '''</font>} ۱۷ سېپتمبر ۲۰۲۶، گړۍ ۱۰:۴۸ ([[همغږي نړیوال وخت|‌‌‌‌'''نړۍ‌وال ‌وخت''']]) e9fmo0wyrjajycu98bjppkabyc09b6n